Bedrijvenpeiling 2004

Rapportage

Afdeling Statistiek en Onderzoek Afdeling Economische Ontwikkeling en Werkgelegenheid Gemeente Zaanstad Augustus 2005

1

1 2

INLEIDING...............................................................................................................................3 ONDERZOEKSVERANTWOORDING ......................................................................................4
2.1 2.2 STEEKPROEF .....................................................................................................................................................................4 RESPONS ..........................................................................................................................................................................4

3

BEDRIJFSKENMERKEN...........................................................................................................6
3.1 3.2 3.3 3.4 LEEFTIJD VAN BEDRIJVEN ...................................................................................................................................................6 HOOFD-/NEVENVESTIGING .................................................................................................................................................6 RUIMTELIJKE SPREIDING......................................................................................................................................................6 BEDRIJFSOMVANG .............................................................................................................................................................7

4

PERSONEEL ............................................................................................................................8
4.1 4.2 4.3 OPLEIDINGSNIVEAU ...........................................................................................................................................................8 VACATURES ......................................................................................................................................................................8 PROBLEMEN BIJ VERVULLING VAN VACATURES ......................................................................................................................9

5

LOCATIEKEUZE.....................................................................................................................10
5.1 5.2 5.3 WOONPLAATS VAN DE RESPONDENTEN .............................................................................................................................10 VESTIGINGSPLAATS VAN ONDERNEMINGEN ........................................................................................................................10 VESTIGERS VAN BUITEN ....................................................................................................................................................11

6

HUISVESTING........................................................................................................................12
6.1 6.2 6.3 6.4 6.5 6.6 6.7 HUIDIGE SITUATIE ............................................................................................................................................................12 HUISVESTING PER PROGRAMMAGEBIED ..............................................................................................................................13 GEWENSTE SITUATIE ........................................................................................................................................................13 VERHUISGENEIGDHEID .....................................................................................................................................................13 HUIDIG RUIMTEGEBRUIK ...................................................................................................................................................14 VOORGENOMEN UITBREIDING...........................................................................................................................................15 VERHUIZEN .....................................................................................................................................................................15

7

NETWERK..............................................................................................................................17
7.1 7.2 7.3 7.4 7.5 KLANTEN ........................................................................................................................................................................17 EXPORT ..........................................................................................................................................................................17 AANKOPEN .....................................................................................................................................................................19 SPREIDING VAN KLANTEN .................................................................................................................................................19 LOKALE BINDING .............................................................................................................................................................20

8

INVESTERINGEN...................................................................................................................21
8.1 8.2 8.3 8.4 OMVANG........................................................................................................................................................................21 PERSONEELSUITBREIDING ALS GEVOLG VAN INVESTERINGEN ................................................................................................21 INVESTERINGEN NAAR SECTOR ..........................................................................................................................................22 INVESTERINGEN NAAR PROGRAMMAGEBIED .......................................................................................................................22

9

VERNIEUWINGEN.................................................................................................................23
9.1 9.2 9.3 VERNIEUWINGEN NAAR SECTOR EN GROOTTEKLASSE ..........................................................................................................23 AARD VAN DE VERNIEUWINGEN .........................................................................................................................................23 R&D-PERSONEEL EN EXTERNE ONDERSTEUNING ................................................................................................................24

10 BEREIKBAARHEID.................................................................................................................25
10.1 10.2 RAPPORTCIJFER ...............................................................................................................................................................25 KNELPUNTEN ..................................................................................................................................................................25

11 ONDERNEMINGSKLIMAAT ..................................................................................................26
11.1 11.2 11.3 ASPECTEN DIE BELANGRIJK GEVONDEN WORDEN ...............................................................................................................26 TEVREDENHEID MET BEPAALDE ASPECTEN ..........................................................................................................................27 BELANG VERSUS TEVREDENHEID ........................................................................................................................................28

12 CONTACT MET DE GEMEENTE ZAANSTAD........................................................................29
12.1 12.2 WAARDERING GEMEENTELIJKE DIENSTVERLENING ..............................................................................................................29 SUGGESTIES VOOR VERBETERING GEMEENTELIJKE DIENSTVERLENING....................................................................................29

2

1 Inleiding Economische structuurversterking is één van de vier speerpunten van de Koers van Zaanstad. De uitvoering van structuurversterkende maatregelen heeft een hoge beleidsprioriteit. Om die maatregelen te kunnen onderbouwen met relevante feiten en cijfers wordt reeds veel aan economische research gedaan. De publicatie als Werken langs de Zaan is daar een voorbeeld van. Werken langs de Zaan is een uitgebreide analyse van het door Zaanstad bijgehouden Vestigingenregister, de mutatiebalans van de Kamer van Koophandel, het CBS, en de Amsterdamse Economische Verkenningen (AEV-databank). Het houdt de vinger aan de pols voor wat betreft de ontwikkelingen in aantallen bedrijven en daarmee samenhangende werkgelegenheid. In de Kantorenmonitor worden vraag/aanbod en voorraad/leegstand op de kantorenmarkt nauwkeurig in kaart gebracht. In het tot op heden verricht economisch onderzoek is veel gesproken over ondernemers, maar niet door ondernemers. Wat de belangrijkste economische actoren in het Zaanse bedrijfsleven over het ondernemingsklimaat dachten, was tot voor kort nog nooit gepeild. Daarom heeft de gemeente Zaanstad besloten om ter onderbouwing van haar economisch beleid op grote schaal leidinggevenden/eigenaren van bedrijven te bevragen middels de Bedrijvenpeiling1. De Bedrijvenpeiling 2004 heeft als doelstelling om een aantal kenmerken van het bedrijfsleven in Zaanstad op hoofdlijnen in kaart te brengen. Een veelheid aan onderwerpen passeert daarbij de revue. Waar mogelijk en zinvol worden de onderzoeksuitkomsten gedifferentieerd naar sector, naar grootteklasse of naar locatie. Voor wat betreft die locaties is deels aangesloten bij de afbakening van de programmagebieden in Zaanstad: het Inverdan-gebied (INV), de Kanaalzone (KAN) en Zaanstad Noord (ZA-NRD), en de binnenstedelijke bedrijfsterreinen (BIN). Alle overige locaties zijn aangeduid met “Overig-verspreid”. Behalve feitelijke informatie over hun bedrijf, is aan de respondenten ook gevraagd om over een aantal zaken hun mening te geven. Zo kunnen zij zich uitspreken over de bereikbaarheid, over aspecten ten aanzien van het ondernemingsklimaat en over de dienstverlening door de gemeente. Tot slot is de respondenten gevraagd de gemeente suggesties te geven over dingen die naar hun mening zouden moeten veranderen. De rapportage bestaat uit meerdere delen. In dit deel worden de resultaten voor Zaanstad als geheel besproken. In de later deze zomer uit te brengen delen wordt speciale aandacht geschonken aan specifieke deelgebieden, zoals Inverdan, en bedrijventerreinen (Kanaalzone).

1

Er is weliswaar al iets bekend over de opvattingen van ondernemers die in het kader van de Benchmark Gemeentelijk Ondernemingsklimaat (BGO) zijn ondervraagd, maar die cijfers zijn gebaseerd op een relatief kleine steekproef. In het kader van de Bedrijvenpeiling zijn in totaal 4.200 vragenlijsten verstuurd.

3

2 Onderzoeksverantwoording 2.1 Steekproef Om een goed beeld te krijgen van de Zaanse bedrijven is het niet strikt noodzakelijk om alle bedrijven te bevragen. Een steekproef volstaat. Besloten is om van de in totaal 7.500 bedrijven er 4.200 met een schriftelijke vragenlijst te benaderen. De selectie van de steekproef is als volgt tot stand gekomen. In de steekproef zijn opgenomen: Bedrijven met enige omvang, wat geoperationaliseerd is door ‘alle bedrijven met meer dan één werkzaam persoon’; Geen bedrijven in de sectoren land- en tuinbouw, visserij, openbaar bestuur, onderwijs of gezondheidszorg; Alle bedrijven in de ‘creatieve’ sectoren, dus inclusief de bedrijven met één werkzaam persoon. Alle bedrijven in de Kanaalzone en in Inverdan; Een toevoeging van bedrijven uit sectoren met waarschijnlijk een lage respons. 2.2 Respons In totaal zijn 4.200 bedrijven aangeschreven. De vragenformulieren zijn per post verstuurd en gericht aan de eigenaar/bedrijfsleider. Van het totaal aantal verstuurde vragenlijsten zijn er 1.040 een correct ingevuld en teruggestuurd. Dat is een respons van bijna 25%. Voor een enquête onder ondernemers is dat geen slecht resultaat. De responderende bedrijven hebben gezamenlijk ruim 12.000 werknemers. Ook dat is ongeveer een kwart van het totaal aantal werknemers in Zaanstad. De verdeling van de respons over de verschillende grootteklassen is niet helemaal gelijk aan die van de aangeschreven populatie. Uit onderstaand staatje blijkt dat de middelgrote bedrijven (5-10 werkzame personen) beter hebben gerespondeerd dan de eenmansbedrijven. Die laatste categorie is in de respons dan ook ondervertegenwoordigd. Om te voorkomen dat daardoor een vertekening van de onderzoeksresultaten optreedt is daar waar relevant een correctie (weging) toegepast, zodat uitspraken representatief zijn voor de totale selectie.

Werkzame personen in 6 klassen (%) Respons 1 2-4 5-10 11-20 21-50 >50 Totaal 18 39 25 9 6 4 100 Populatie 26 38 20 7 6 3 100

De respons is ook voor wat betreft de verdeling over de verschillende economische sectoren niet helemaal gelijk aan de aangeschreven populatie. Bouwondernemingen zijn ondervertegenwoordigd, en industriële bedrijven juist oververtegenwoordigd. Ook voor deze afwijking wordt daar waar relevant een correctie toegepast.

4

Verdeling bedrijven naar economische sectoren (%) Respons Industrie Bouw Handel Horeca Vervoer, opslag, comm. Financiële inst. Zakelijke dienstverlening Overige dienstverlening Totaal 14 13 27 5 4 5 25 8 100 Populatie 6 27 23 2 5 2 24 10 100

5

3 Bedrijfskenmerken 3.1 Leeftijd van bedrijven De gemiddelde leeftijd van de responderende bedrijven is circa 25 jaar, maar daar zijn 30 bedrijven meegeteld die meer dan 100 jaar oud zijn. Bijna een kwart (24%) van de bedrijven is 5 jaar of jonger.
Leeftijdsverdeling respons naar categorieën Jaar 1-5 jaar 6-10 jaar 11-15 jaar 16-20 jaar 21-30 jaar 31-50 jaar > 50 jaar Totaal Percentage 24 17 14 7 14 10 14 100

3.2 Hoofd-/nevenvestiging Van het aantal bevraagde bedrijven wordt 87% tot een hoofdvestiging gerekend en (dus) 13% tot een nevenvestiging. Nevenvestigingen komen vooral voor in de sector opslag/vervoer/communicatie en in de handel. 3.3 Ruimtelijke spreiding Zaanstad kent een aantal ontwikkelingsprogramma’s voor het bedrijfsleven. Elk van die programma’s heeft zijn eigen ruimtelijke afbakening (programmagebieden) en doelgroepen. De programmagebieden hangen daarom voor een belangrijk deel samen met bepaalde typen bedrijvigheid. De Kanaalzone wordt gekenmerkt door distributiebedrijven en industrie, terwijl Inverdan zich vooral richt op (detail)-handel, zakelijke-/adviesdiensten en horeca/leisure. Het blijkt dat de meeste van de ondervraagde bedrijven buiten de programmagebieden gevestigd zijn, en dat de rest verspreid is door de overige delen van Zaanstad.
Verdeling van de respons over sectoren en programmagebieden (%) BIN INV KAN ZA-NRD Overigverspreid 33,6 47,3 47,7 60,4 55,8 55,3 62,4 76,2 52,9 Totaal

Industrie Bouw Handel Horeca Vervoer, opslag, comm. Financiële inst. Zakelijke dienstverlening Overige dienstverlening Totaal

19,6 7,6 7,6 0 0 6,4 6,1 2,4 7,7

4,2 6,1 15,2 29,2 7,0 17,0 9,9 9,5 11,2

29,4 24,4 21,3 8,3 25,6 17,0 11,0 9,5 18,8

13,3 14,5 8,3 2,1 11,6 4,3 10,6 2,4 9,5

100 100 100 100 100 100 100 100 100

6

3.4 Bedrijfsomvang De omvang van responderende bedrijven hangt in sterke mate samen met het type bedrijvigheid. Zo zijn bedrijven in de detailhandel vaak kleiner dan industriële bedrijven. Het ligt dan ook voor de hand dat in grootteverdeling van bedrijven over de verschillende programmagebieden, daaraan parallel loopt. Dat wil zeggen dat in gebieden met relatief veel industrie, er ook relatief veel grote bedrijven zijn. Dat lijkt ook voor de programmagebieden op te gaan. Op de binnenstedelijke bedrijfsterreinen is een oververtegenwoordiging van industriële bedrijven en het gemiddeld aantal werknemers per bedrijf bedraagt er 33, wat ruim drie keer zo veel is als bij alle ondervraagde bedrijven als geheel. In Inverdan zijn relatief veel horeca-ondernemingen. In die sector zijn veel kleine ondernemingen, en (dus) is het gemiddeld aantal werknemers per bedrijf daar lager (8). Overigens is de variatie in omvang (uitgedrukt in de term standaarddeviatie) op de binnenstedelijke bedrijfsterreinen vrij groot. Dat betekent dat daar naast een aantal relatief kleine industriële bedrijven, ook een aantal hele grote bedrijven gevestigd is.
Gemiddelde omvang responderende bedrijven (werkzame personen) per programmagebied Gemiddelde BIN INV KAN ZA-NRD Overig-verspreid Totaal 33,3 8,0 13,3 17,1 5,8 10,3 N 65 105 171 79 497 917 Standaarddeviatie 90,0 28,7 43,4 40,9 18,1 37,2

7

4 Personeel 4.1 Opleidingsniveau Van het totaal aantal responderende bedrijven heeft 62% personeel in dienst2. Aan de respondenten is gevraagd welk opleidingsniveau hun werknemers hebben. Veruit de meeste werknemers (60%) hebben maximaal een bo- of vmbo-diploma. Of dat veel of weinig is, is moeilijk te zeggen. Gezien de selectie gemaakt is bij de steekproef kan een exacte vergelijking met bijvoorbeeld het landelijk gemiddelde, niet worden gemaakt. Organisaties voor openbaar bestuur en onderwijsinstellingen, waar doorgaans relatief veel hoog opgeleiden werken, zijn niet voor deze bedrijvenpeiling bevraagd. In het landelijk gemiddelde worden die sectoren echter wel meegeteld. Een rechtstreekse vergelijking van het opleidingsniveau zoals dat gemeten is via de bedrijvenpeiling met de landelijke cijfers, zou dus per definitie een onderschatting van het opleidingsniveau van de Zaanse werknemers te zien geven.
Hoogst behaalde diploma werknemers Percentage Basisonderwijs Vmbo Mbo Havo/Vwo Hbo/universiteit Weet niet Totaal 17 43 20 9 9 3 100

4.2 Vacatures Van alle bedrijven heeft op dit ogenblik ongeveer 7% één of meer vacatures. Alle responderende bedrijven gezamenlijk rapporteren 473 vacatures, maar daar is één bedrijf bij dat 270 vacatures meldt, alle op Mbo-niveau. Zouden we daar voor corrigeren, dan betekent dat elk bedrijf dat personeel zoekt, gemiddeld drie vacatures heeft. Wanneer het percentage vacatures wordt doorgerekend naar de totale groep van ondervraagde bedrijven, dan zouden die in totaal circa 1.900 vacatures hebben (of 800 wanneer gecorrigeerd wordt voor de uitschieter van 270 vacatures). Om dat aantal enigszins in perspectief te plaatsen: op dit moment staan ruim 5.000 werkzoekenden ingeschreven bij het CWI in Zaanstad. Wat voor soort vacatures melden de respondenten? In grote lijnen komt de verdeling van de vacatures over de verschillende opleidingscategorieën overeen met die van de zittende werknemers. Opvallend is wel dat het aandeel Mbo-vacatures groter is dan het aandeel in de werkgelegenheid en dat het aandeel Bo-vacatures juist (aanzienlijk) lager is3. Deze gegevens samen doen vermoeden dat er sprake is van een stijging van laag naar middelbaar opgeleid personeel.

Vacatures naar opleiding Percentage Basisonderwijs Vmbo Mbo Havo / Vwo Hbo/universiteit Weet niet Totaal 9 43 33 5 9 0 100

2

3

Dit percentage is berekend op basis van het aantal bedrijven meer dan één werkzaam persoon (gewogen) De percentages zijn gecorrigeerd voor de respondent die 270 Mbo-vacatures heeft gemeld. Zouden deze vacatures meegeteld worden dan zouden de Mbo-vacatures geen 33,4% maar 64,4% van het totaal aantal vacatures uitmaken.

8

Gecorrigeerd voor de ene uitschieter, komen de meeste vacatures voor bij de bedrijven buiten de programmagebieden. Dat is niet verwonderlijk want daar bevinden zich ook de meeste bedrijven. Omdat de respondent die 270 vacatures vermeldde gevestigd is op het bedrijfsterrein Noorderveld doet zich in de ongecorrigeerde verdeling daar een concentratie van vacatures voor.

Verdeling vacatures over programmagebieden (%) excl. uitschieter BIN INV KAN ZA-NRD Overig-verspreid Totaal 11 5 23 15 47 100 incl. uitschieter 5 2 10 64 20 100

De omvang van de vacatureproblematiek kan het best worden ingeschat door het aantal vacatures te vergelijken met het aantal werkzame personen. In de onderstaande tabel is dat per sector gedaan. De sector vervoer, opslag en communicatie en de sector zakelijke dienstverlening hebben de hoogste percentages vacatures. Als de vacaturecijfers niet gecorrigeerd zouden worden voor de uitschieter van 270 vacatures, dan zou het percentage vacatures in de zakelijke dienstverlening uitkomen op 11,6%.

Percentage vacatures per sector (excl. uitschieter) Industrie Bouw Handel Horeca Vervoer, opslag, communicatie Financiële instellingen Zakelijke dienstverlening Overige dienstverlening Totaal 1,53 2,03 1,25 0,60 2,61 0,48 2,53 1,41 1,78

4.3 Problemen bij vervulling van vacatures Van de bedrijven met personeel heeft momenteel ruim 13% moeite om vacatures te vervullen. Van die specifieke groep zegt 61% dat de moeilijkheden veroorzaakt worden omdat er in de regio geen gekwalificeerd personeel beschikbaar is. Ook het feit dat de kandidaten te weinig affiniteit hebben met de branche is een belangrijk obstakel, maar dat lijkt eerder een algemeen dan een lokaal verschijnsel. In de vragenlijst is een open vraag gesteld naar de achtergronden van de problemen bij de vervulling van vacatures. Uit de toonzetting van de antwoorden op die open vraag blijkt dat gebrek aan affiniteit vooral een rol speelt bij het aantrekken van jongeren. Die zijn volgens de respondenten onvoldoende gemotiveerd.

9

5 Locatiekeuze 5.1 Woonplaats van de respondenten Van de respondenten woont 70% in Zaanstad zelf. Van degenen die nu buiten Zaanstad wonen zou circa 6% alsnog naar Zaanstad willen verhuizen. Het aantal in Zaanstad woonachtige respondenten neemt af naarmate de bedrijven groter zijn. Van de respondenten uit de 50+ bedrijven woont nog maar 19% in Zaanstad. Voor wat betreft de economische sectoren is er een duidelijk verschil tussen enerzijds de respondenten in de vervoer-, opslag en communicatiesector waarvan 58% in Zaanstad woont, en de anderzijds de respondenten in de overige dienstverlening, waarvan 87% in Zaanstad woont.

Percentage respondenten dat zelf in Zaanstad woont Industrie Bouw Handel Horeca Vervoer, opslag, communicatie Financiële instellingen Zakelijke dienstverlening Overige dienstverlening Totaal 65 78 61 75 58 79 73 87 70

5.2 Vestigingsplaats van ondernemingen Waarom zijn bedrijven in Zaanstad gevestigd? Aan de vestigingsbeslissing gaat niet altijd een concrete afweging vooraf. Vaak zijn de vestigingsmotieven van ondernemers in Zaanstad gebaseerd op toevalligheden: ondernemers woonden al in Zaanstad toen ze hun bedrijf begonnen, of het bedrijf is al langere tijd in Zaanstad gevestigd. Daarnaast heeft ruim 40% juist een bewuste keus voor Zaanstad gemaakt. In het oog springt de rol van de beschikbaarheid van bedrijfsruimte daarbij speelt. Niet minder dan één op de zeven respondenten zegt zich in Zaanstad gevestigd te hebben vanwege de beschikbaarheid van bedrijfsruimte.

Waarom bent u gevestigd in Zaanstad? Procent Ik woonde er al Mijn bedrijf is hier van oudsher gevestigd Ik kon er een geschikte bedrijfsruimte krijgen Ik zit nu dicht mijn klanten De goede bereikbaarheid Ik zit nu dicht bij bedrijven waarmee ik samenwerk Mijn personeel woont er De sfeer in Zaanstad spreekt mij aan Het ondernemersklimaat spreekt mij aan Anders Totaal 31 25 14 8 5 4 3 2 1 6 100

De bedrijven op de binnenstedelijke bedrijfsterreinen zijn daar al lang gevestigd Ruim 40% van de respondenten zegt dat de reden waarom hun bedrijf daar zit niet zozeer gebaseerd is op een concrete afweging, alswel op het feit dat het bedrijf er van oudsher gevestigd is.

10

De vestigingsmotieven van bedrijven zijn in belangrijke mate een afspiegeling van het type bedrijven. De binnenstedelijke bedrijfsterreinen zijn de langst bestaande bedrijfsterreinen in Zaanstad. Daar zijn de oudere, vaak grotere bedrijven gevestigd. Het ligt voor de hand dat deze bedrijven als belangrijkste vestigingsmotief opgeven dat hun bedrijf daar al van oudsher gevestigd is. Daarmee worden andere vestigingsmotieven per definitie minder belangrijk. Maar het betekent niet dat de bedrijven op de binnenstedelijke bedrijfsterreinen weinig waarde toekennen aan een goede bereikbaarheid. Mutatis mutandis geldt dat op de nieuwere bedrijfsterreinen er juist weinig bedrijven van oudsher gevestigd zijn en dat andere vestigingsmotieven dus belangrijker zijn. Verder springt Zaanstad-Noord in het oog doordat de nabijheid van klanten relatief zwaar telt voor deze bedrijven, de samenwerkingsmogelijkheden met andere bedrijven en het feit dat het personeel in de buurt woont. Hoewel de verschillen met de andere gebieden op deze items niet groot zijn, roepen deze scores van Zaanstad-Noord wel een beeld op van een bedrijfsterrein met een relatief sterke lokale oriëntatie.
Vestigingsredenen per programmagebied (%) BIN Mijn bedrijf is hier van oudsher gevestigd Ik woonde er al Ik zit nu dicht mijn klanten Ik zit nu dicht bij bedrijven waarmee ik samenwerk De goede bereikbaarheid Ik kon er een geschikte bedrijfsruimte krijgen Mijn personeel woont er De sfeer in Zaanstad spreekt mij aan Het ondernemersklimaat spreekt mij aan Anders Totaal 44 18 5 4 4 12 5 0 0 8 100 INV 29 22 8 1 5 16 4 3 1 10 100 KAN 24 22 9 4 11 19 6 2 1 3 100 ZA-NRD 27 17 11 5 7 23 7 1 1 1 100 Overigverspreid 28 35 9 4 4 10 3 1 1 5 100

5.3 Vestigers van buiten Van alle respondenten zegt 24% dat hun bedrijf ooit ergens anders gevestigd is geweest. Van dat aantal zegt tweederde (66%) dat die vorige vestigingsplaats buiten Zaanstad was. Dat is opmerkelijk want uit de mutatiebalansen van de Kamer van Koophandel blijkt dat de meeste bedrijfsverplaatsingen zich juist binnen de gemeente afspelen. De respondenten zijn in dit opzicht dus niet maatgevend voor de gehele populatie. Wat daarvan de oorzaak is, is moeilijk te achterhalen. Van alle bevraagde bedrijven is dus ongeveer 15% van niet-Zaanse origine. Waarom zijn die bedrijven naar Zaanstad verhuisd? Daar is niet expliciet naar gevraagd, maar als de vestigingsreden van degen die van buiten de gemeente zijn gekomen nader worden geanalyseerd, dan blijkt dat de beschikbaarheid van bedrijfsruimten een relatief belangrijke overweging was om voor Zaanstad te kiezen. Aangezien de beschikbaarheid van bedrijfsruimte een door de gemeente beïnvloedbare variabele is, is dit een aanwijzing dat bedrijfsverplaatsingen tot op zekere hoogte stuurbaar zijn.

Waarom bent u gevestigd in Zaanstad? (bedrijven die van buiten Zaanstad komen) Procent Ik kon er een geschikte bedrijfsruimte krijgen Ik woonde er al De goede bereikbaarheid Ik zit nu dicht mijn klanten Mijn personeel woont er Ik zit nu dicht bij bedrijven waarmee ik samenwerk De sfeer in Zaanstad spreekt mij aan Het ondernemersklimaat spreekt mij aan Anders Totaal 31 21 11 7 4 2 2 1 21 100

11

6 Huisvesting 6.1 Huidige situatie Een groot deel van de ondervraagde bedrijven is momenteel gehuisvest in een gebouw waarin bedrijfsruimte en kantoorruimte gecombineerd zijn. Opvallend is dat zoveel respondenten zeggen vanuit huis te werken. Het zijn met name degenen die actief zijn in de zakelijke dienstverlening en de overige dienstverlening die hun huis als werkplek gebruiken.

Huidig type huisvesting Combinatie van bedrijfsruimte met kantoor Zelfstandig winkelpand Ik werk vanuit huis Andere zelfstandige bedrijfsruimte Zelfstandig kantoorpand Ruimte in bedrijfsverzamelgebouw Ruimte in een kantoorverzamelgebouw Ik heb alleen een opslagruimte Ik heb geen eigen bedrijfsruimte Eigen atelier Anders Totaal

Procent 21,3 17,4 16,3 10,9 10,0 9,6 3,2 3,0 1,8 1,5 5,2 100

Van het totaal aantal respondenten werkt 16% vanuit huis. Dat percentage ligt uiteraard hoger in de zakelijke dienstverlening dan in de industrie. Overigens: van alle eenmansbedrijven werkt 44% vanuit huis en van alle bedrijven jonger dan 6 jaar werkt 30% vanuit huis.
Werken vanuit huis (%) Industrie Bouw Handel Horeca Vervoer, opslag, comm. Financiële inst. Zakelijke dienstverlening Overige dienstverlening Totaal

7,0 8,6 4,4 2,1 11,6 16,3 32,4 28,0 15,0

12

6.2 Huisvesting per programmagebied Dat in Inverdan een concentratie is van bedrijven in winkelpanden, is uiteraard te verwachten. Maar gezien de hoge concentratie van bedrijven in de zakelijke dienstverlening in Inverdan lag een (sterke) oververtegenwoordiging van bedrijven in zelfstandige kantoorpanden ook voor de hand. Dat is echter niet het geval. Het lijkt erop dat kantoorfuncties in Inverdan relatief vaak opereren vanuit een kantoorverzamelgebouw (bijvoorbeeld Saentower, Golf, Icoon). De bedrijven in de Kanaalzone zijn, meer dan in de andere programmagebieden, gevestigd in combinaties van kantoren met bedrijfsruimte. Zelfstandige bedrijfsruimten zijn vooral aan te treffen in de binnenstedelijke industriegebieden. In de niet-programmagebieden is vooral het thuiswerken sterk vertegenwoordigd.

Verdeling typen bedrijfsruimte naar programmagebied (%) Overigverspreid 9 24 12 10 4 2 4 25 2 2 6 100 BIN 18 10 16 41 8 1 0 3 1 0 3 100 INV 14 37 4 4 7 10 3 11 2 1 8 100 KAN 8 3 11 48 16 4 2 3 0 1 4 100 ZA-NRD 13 2 9 37 30 4 1 1 0 2 1 100 Totaal 11 18 11 21 10 3 3 15 1 2 5 100

Zelfstandig kantoorpand Zelfstandig winkelpand Andere zelfstandige bedrijfsruimte Combinatie van bedrijfsruimte met kantoor Ruimte in bedrijfsverzamelgebouw Ruimte in een kantoorverzamelgebouw Ik heb alleen een opslagruimte Ik werk vanuit huis Eigen atelier Ik heb geen eigen bedrijfsruimte Anders Totaal

6.3 Gewenste situatie De keuze voor het huis als werkplek is overigens niet voor iedereen die vanuit huis werkt de meest gewenste situatie. Ongeveer een derde van hen zou het liefst een ander type bedrijfshuisvesting willen. Daarbij is een zelfstandig kantoorpand favoriet. Verder blijkt dat veel respondenten die nu (nog) in kantoor- dan wel bedrijfsverzamelgebouwen gehuisvest zijn, liever ergens anders zouden zitten. Van de respondenten die nu in een BVG zijn gehuisvest zegt 69% dat ze eigenlijk een ander soort bedrijfsruimte zouden willen hebben. Een zelfstandige bedrijfsruimte heeft daarbij de voorkeur (26%), maar ook een zelfstandig kantoorpand lijkt aantrekkelijke optie (13%). 6.4 Verhuisgeneigdheid Van alle respondenten geeft ruim 30% aan dat hun huidige bedrijfsruimte niet (helemaal) voldoet aan hun eisen. Wat verhindert hen om te verhuizen? Een derde geeft aan dat ze de (huur)prijs van andere, alternatieve bedrijfsruimten te hoog vinden. De prijs is echter niet de enige reden om niet te verhuizen. Bijna een kwart zegt dat het soort bedrijfsruimte dat ze zoeken niet beschikbaar is. Voor deze respondenten is er blijkbaar ook sprake van een kwalitatieve mismatch. Bij deze groep is het vooral de combinatie van bedrijfsruimte en kantoor die aantrekkelijk gevonden wordt. Bij de redenen die onder de categorie ‘anders’ genoemd zijn vallen vooral persoonlijke motieven.

13

Redenen om niet te verhuizen Procent De (huur)prijs van andere bedrijfsruimte is te hoog Het soort bedrijfsruimte dat ik zoek is niet beschikbaar Ik heb hier mijn klantenkring De grondprijs van andere bedrijfsruimte is te hoog De verhuiskosten zijn te hoog Anders * omdat de respondenten hier meer dan één antwoord mochten geven is het totaal van de antwoorden hoger dan 100% 33 23 18 15 10 21

De redenen om niet te kunnen/willen verhuizen kennen overigens weinig variatie naar programmagebieden. Voor bedrijven in Inverdan lijkt de huurprijs van een alternatieve lokatie een hoger obstakel dan voor bedrijven in de andere gebieden. Dat is opmerkelijk want de huurprijzen in Inverdan behoren al tot de hoogste van Zaanstad. Voor de bedrijven op binnenstedelijke bedrijfsterreinen zijn de verhuiskosten een belangrijker knelpunt. Dat laatste is – gezien de relatief grote bedrijven die daar gevestigd zijn – niet verwonderlijk.

Redenen om niet te verhuizen (%)* BIN Soort bedrijfsruimte dat ik zoek is niet beschikbaar Huurprijs andere bedrijfsruimte is te hoog Grondprijs andere bedrijfsruimte is te hoog Verhuiskosten zijn te hoog Ik heb hier mijn klantenkring 8,8 10 8,8 11,3 1,3 INV 7,8 17,2 2,6 3,4 6,9 KAN 8,7 5,6 6,2 5,1 3,1 ZA-NRD 4 9,1 7,1 3 3 Overig-verspreid 9,9 10,7 3,6 2,2 7,6 Totaal 7,2 10,3 4,7 3,7 5,8

* de percentages zijn berekend op basis vaan het totaal aantal respondenten

6.5 Huidig ruimtegebruik In totaal 67% van de respondenten geeft aan over kantoorruimte te beschikken. De gemiddelde oppervlakte van die kantoren bedraagt ongeveer 180 m². De totale hoeveelheid kantooroppervlak waarover de respondenten kunnen beschikken bedraagt 128.000 m². In vergelijking met het aantal kantoorbezitters en –huurders is het aantal gebruikers van werkplaatsen en opslagruimten veel kleiner (respectievelijk 45% en 35%). Het ruimtebeslag is echter aanzienlijk groter: in totaal ongeveer 400.000 m² werkplaats en 360.000 m² opslagruimte.

Gemiddelde oppervlakte per programmagebied (m²) Kantoorruimte BIN INV KAN ZA-NRD Overig-verspreid Totaal 259 206 209 227 140 183 Werkplaats 3.954 300 482 494 616 841 Opslagruimte 1.297 807 1.683 872 369 909

De gemiddelde omvang van kantoorruimte, werkplaatsen en opslagruimte verschilt sterk per programmagebied. De bedrijven op de binnenstedelijke terreinen zijn erg groot, dat zit hem zowel in de kantoorruimte als in de werkplaatsen en de opslagruimte. Opvallend is dat in de Kanaalzone de hoeveelheid werkplaatsruimte relatief klein is, maar dat de opslagruimte juist weer erg groot is. Ook is de gemiddelde kantoorruimte in de ‘industriële’ Kanaalzone ongeveer gelijk aan die van het ‘dienstverleningsgebied’ Inverdan.

14

6.6 Voorgenomen uitbreiding Van het totaal aantal respondenten zegt 22% dat zij hun bedrijven willen uitbreiden. Die uitbreidingswens varieert van 2 m² tot 10.000 m², maar bedraagt gemiddeld ruim 500 m². Alle respondenten gezamenlijk zouden hun bedrijven in totaal met ruim 80.000 m² willen uitbreiden. Als dat aantal geëxtrapoleerd wordt naar de totale groep van ondervraagde bedrijven, dan komt dat neer op een uitbreiding van circa 320.000 m². Er is overigens niet gevraagd of die uitbreidingswens kantoor-, werkplaats- dan wel opslagruimte betreft. Van de respondenten die aangeven dat zij hun bedrijf willen uitbreiden, zegt 71% die uitbreiding niet op de huidige locatie te kunnen realiseren. In onderstaande tabel staat dat percentage weergegeven voor de afzonderlijke gebieden. Opvallend is dat de problematiek juist het kleinst lijkt te zijn op de binnenstedelijke bedrijfsterreinen.

Wil uitbreiden, maar kan niet op huidige lokatie Procent BIN INV KAN ZA-NRD Overig-verspreid Totaal 67 76 71 75 70 71

6.7 Verhuizen Een oplossing voor ruimtegebrek is verhuizen. Van alle respondenten zegt 13% zeker te weten dat ze binnen twee jaar met hun bedrijf gaan verhuizen. Dat betekent concreet dat van de totale groep aangeschreven bedrijven er bijna 140 ‘verhuisgeneigd’ zijn. Het zijn vooral de bedrijven in de zakelijk en overige dienstverlening die willen verhuizen. Ook van de (zeer) kleine bedrijven willen er relatief veel verhuizen. Gezien de sterke vertegenwoordiging van kleine bedrijven in de dienstverleningssector, is dat ook niet verwonderlijk. Ook van de 50+ bedrijven willen er relatief veel verhuizen, maar het gaat daarbij in absolute zin om kleine aantallen.
Percentage bedrijven dat binnen 2 jaar wil verhuizen Sector Industrie Bouw Handel Horeca Vervoer, opslag, comm. Financiële inst. Zakelijke dienstverlening Overige dienstverlening Totaal Grootteklasse 1 2-4 5-10 11-20 21-50 >50 Totaal

11,2 10,4 11,5 7,5 8,6 10,5 19,1 17,9 13,3 18,4 14,7 10,7 7,0 7,1 20,0 13,3

15

Het is aannemelijk dat bedrijven die op hun huidige locatie geen uitbreidingsmogelijkheden hebben, en toch meer ruimte nodig hebben, sterker verhuisgeneigd zijn dan bedrijven die geen uitbreidingsproblemen hebben. Dat lijkt in dit geval ook zo te zijn. Van de bedrijven die niet kunnen uitbreiden wil 17% binnen twee jaar verhuizen, terwijl dat van de bedrijven zonder uitbreidingsproblemen 9% bedraagt. Het percentage respondenten dat zeker weet binnen twee jaar te gaan verhuizen verschilt niet zoveel over de verschillende programmagebieden, maar als het antwoord ‘Ja, zeker’ wordt gecombineerd met het antwoord ‘Misschien’ is wel enige differentiatie tussen de gebieden zichtbaar. De bedrijven in Inverdan lijken dan sterker geneigd binnen twee jaar te gaan verhuizen dan hun collega’s in andere gebieden

Bent u van plan om binnen twee jaar te verhuizen? (%) BIN Ja, zeker Misschien Nee Totaal 8 11 81 100 INV 14 12 75 100 KAN 14 9 77 100 ZA-NRD 8 9 82 100 Overig-verspreid 15 6 79 100 Totaal 13 8 79 100

Het zijn vooral de bedrijven in de zakelijke dienstverlening die binnen twee jaar (zeker) willen verhuizen. Dat geldt ook voor Inverdan.

Wil zeker verhuizen binnen twee jaar (%) Industrie Bouw Handel Horeca Vervoer, opslag, comm. Financiële inst. Zakelijke dienstverlening Overige dienstverlening Totaal 11 10 11 8 9 11 19 18 13

Wanneer hun dat expliciet gevraagd wordt, zegt bijna de helft van de verhuisgeneigde respondenten te willen verhuizen vanwege onvoldoende ruimte op de huidige locatie. Andere mogelijke verhuisredenen (slechte kwaliteit van het pand, slechte bereikbaarheid) zijn in veel mindere mate aanleiding om te willen verhuizen. Van de ondernemers die willen verhuizen, wil ongeveer een kwart naar een locatie buiten Zaanstad. Geëxtrapoleerd naar de totale populatie zijn dat ruim 100 bedrijven met in totaal ongeveer 1.300 werkzame personen. Het zijn vooral de ‘footloose’ bedrijven die overwegen te vertrekken uit Zaanstad, dat wil zeggen: kleine (waarschijnlijk kapitaalextensieve) bedrijven, met name in de zakelijke dienstverlening.

16

7 Netwerk De kracht van lokale economieën en de mate waarin zij conjuncturele tegenwind kunnen weerstaan wordt voor een belangrijk deel bepaald door de mate waarin zij ingebed zijn in grotere nationale en internationale netwerken. In deze enquête is een poging gedaan om een beeld te krijgen van de relatie van Zaanse bedrijven met andere. De vervlochtenheid is in beeld gebracht door te vragen naar aan- en inkooprelaties. In de eerste plaats is vastgesteld welk deel van de bedrijven klanten heeft in Zaanstad en/of elders. Daarna is berekend welk deel van de omzet van de ondervraagde bedrijven daarvan afkomstig is. Dat aandeel is overigens het gemiddelde van alle door de respondenten opgegeven percentages, dus ongeacht de absolute omvang van de omzet (want daar is niet naar gevraagd)4. 7.1 Klanten Het overgrote deel van de bedrijven heeft een sterke klantbinding met Zaanstad. Van het totaal aantal ondervraagden heeft 80% hier één of meerdere klanten. Dat betekent overigens ook dat 20% van de bedrijven juist geen klantbinding met Zaanstad heeft. Van alle respondenten zegt 23% dat zij meer dan 90% van hun omzet realiseren via klanten uit Zaanstad. Het gemiddelde aandeel van Zaanse klanten in de totale omzet van alle ondervraagde bedrijven bedraagt 54%5. Opvallend is dat de nabijheid van Amsterdam niet direct leidt tot een sterke binding. Er zijn immers meer bedrijven met klanten in de rest van Nederland dan bedrijven met klanten in Amsterdam.

Geografische verdeling klanten percentage bedrijven met klanten in … Zaanstad Amsterdam Rest van Nederland Buitenland 80,1 54,0 70,0 17,6 Gemiddelde % omzet uit … 54,1 29,9 39,7 26,0

7.2 Export Er zijn niet zo heel veel bedrijven die exporteren (17,6%), maar het exportaandeel in de totale omzet van die bedrijven bedraagt ruim een kwart. Met andere woorden: als Zaanse bedrijven exporteren, dan is die export qua omzet ook van aanzienlijk belang voor het bedrijf. Het aantal bedrijven dat exporteert (ten opzichte van het totaal aantal bedrijven) stijgt met de grootteklasse: hoe groter het bedrijf hoe groter de kans dat het buitenlandse klanten heeft. Dat industriële bedrijven daarin de boventoon voeren is niet zo opmerkelijk, want vaak groot. Het gaat dan voornamelijk om voedingsmiddelenindustrie. Dat ook de horecasector relatief veel exporterende bedrijven heeft is lastig te verklaren.

Het kan bijvoorbeeld zijn dat waneer een respondenten met een omzet van 10 miljoen euro 30% van zijn omzet via Zaanse klanten genereert, en een andere respondent een omzet heeft van 1 miljoen euro, waarvan 50% via Zaanse klanten. In de tabel komt dan een gemiddeld aandeel te staan van (30% + 50%)/2 = 40%. Het daadwerkelijk Zaanse aandeel van de omzet van deze twee bedrijven gezamenlijk is echter (3½ miljoen)/(11 miljoen/100) = 31,8%. 5 Dit betekent overigens niet dat van de totale omzet van alle ondervraagde bedrijven 54% van Zaanse klanten komt. Het cijfers is het gemiddelde van alle aandelen die door de respondenten zijn opgegeven, onafhankelijk van de absolute omvang van dat aandeel.

4

17

Aantal bedrijven met buitenlandse klanten (%) Grootteklasse 1 2-4 5-10 21-50 21-50 >50 Totaal Sector Industrie Bouw Handel Horeca Vervoer, opslag, communicatie Financiële Instellingen Zakelijke dienstverlening Overige dienstverlening Totaal 31 5 18 19 16 2 16 14 17 15 13 17 22 32 39 17

De respondenten met klanten in het buitenland realiseren door die export gemiddeld 26% van hun totale omzet. Opvallend is dat het percentage bij de respondenten in Inverdan relatief hoog is (41%). Gezien de gerichtheid op detailhandel kan Inverdan niet direct met export geassocieerd worden. Waarschijnlijk is een klein aantal bedrijven in de zakelijke dienstverlening met een hoge exportquote die het gemiddelde sterk beïnvloeden (DHV, Albert Heijn).

Gemiddeld percentage omzet van buitenlandse klanten BIN INV KAN ZA-NRD Overig-verspreid Totaal

Procent 37 41 31 28 17 26

De gemiddelde percentages buitenlandse omzet ligt relatief hoog in de vervoer-, opslag- en communicatiesector. De bedrijven in de bouw en financiële instellingen met buitenlandse klanten, realiseren daar slechts een klein deel van hun totale omzet. Eerder werd geconstateerd dat er relatief weinig kleine bedrijven zijn die exporteren. Maar als die (heel) kleine bedrijven exporteren, dan is dat wel meteen voor een relatief hoog percentage van hun omzet.

18

Gemiddeld percentage buitenlandse omzet (%) Sector Industrie Bouw Handel Horeca Vervoer, opslag, communicatie Financiële instellingen Zakelijke dienstverlening Overige dienstverlening Totaal Grootteklasse 1 2-4 5-10 11-20 21-50 >50 Totaal 28 23 19 26 41 33 26 28 5 35 19 50 7 23 11 26

7.3 Aankopen Ruim 60% van de ondervraagde bedrijven kopen in meer of mindere mate bij andere Zaanse bedrijven. Er zijn bedrijven die (vrijwel) al hun aankopen in Zaanstad doen, maar ook die hier slechts enkele aankopen doen. Er zijn ook bedrijven die geen enkele van hun goederen of diensten in Zaanstad aanschaffen. Het gaat daarbij om 40% van de ondervraagde bedrijven. Zij betrekken doen hun aankopen dus alleen maar van leveranciers buiten Zaanstad. Bijna 70% van de respondenten zegt dat hun bedrijven (ook) aankopen in de rest van Nederland, terwijl circa 35% aankoopt in Amsterdam. De nationale component in de aankooporiëntatie van Zaanse bedrijven is dus sterker dan de regionale. Over andere gemeenten zijn dergelijke cijfers niet bekend, dus in hoeverre Zaanstad in dit opzicht afwijkt van andere gemeenten is moeilijk te zeggen. Het aantal bedrijven dat (ook) in het buitenland aankoopt bedraagt een kleine 20%. Die bedrijven zijn vrij sterk afhankelijk van die buitenlandse leveranciers, gezien het feit dat ze ruim 40% van het totale bedrag dat ze te besteden hebben daar uitgeven.

Geografische verdeling van aankopen Percentage bedrijven met aankopen uit … 62,1 34,5 68,8 18 Percentage aankoopbedrag afkomstig uit … 40,4 29,6 59,7 42,5

Zaanstad Amsterdam Rest van Nederland Buitenland

De verbondenheid tussen de respondenten en de Zaanse economie is vooral gebaseerd op verkoop van goederen en diensten en in (veel) mindere mate op de aankoop ervan. Het omgekeerde is ook waar: er wordt in de rest van Nederland en het buitenland relatief veel ingekocht en relatief weinig verkocht. 7.4 Spreiding van klanten Uit de onderstaande tabel blijkt dat 34% van alle ondervraagde bedrijven klanten heeft in de industrie, en dat 27% van alle bedrijven (ook) aan de detailhandel levert. Dat industriële bedrijven relatief vaak aan industriële bedrijven leveren hoeft geen verwondering te wekken. Van alle respondenten in 19

de zakelijke dienstverlening zegt 35% klanten te hebben in de industrie. Het is een indicatie van de verwevenheid van deze twee sectoren. Om welk type dienstverlening het hier gaat (hoog- of laagwaardig) kan uit de enquêtegegevens niet afgeleid worden, maar het is zinvol om daar nader onderzoek naar uit te doen. Veel van de handels- en horecaondernemingen hebben individuele eindgebruikers als klanten. Dat geldt ook voor financiële instellingen (hypotheekadviseurs, banken) en bedrijven die actief zijn in de overige dienstverlening. De klantcategorie ‘anders’ is hier zeer goed gevuld. De respondenten hebben op hun vragenformulier kunnen aangeven waar in hun geval ‘anders’ uit bestaat. Het ging hier om een open vraag. Nadere analyse van de antwoorden op die open vraag levert echter geen eenduidig beeld op.

Verdeling van het aantal klanten over de verschillende sectoren (%*) Industrie TransDetailhandel Zakelijke port/logistie dienstverlek/groothand ning el Industrie 65 19 31 23 Bouw Handel Horeca Vervoer, opslag, comm. Financiële inst. Zakelijke dienstverlening Overige dienstverlening Totaal • 45 25 21 43 29 35 8 34 11 18 21 35 14 23 6 17 16 49 32 15 14 27 15 27 39 10 16 15 29 51 21 30

Overheid

Eindgebruikers

Anders

12 25 7 5 9 7 15 24 16

4 7 31 32 11 29 8 36 16

17 36 9 26 26 14 23 32 24

percentages tellen op tot meer dan 100% omdat respondenten hier meer dan één antwoord konden geven

7.5 Lokale binding In hoeverre zijn de ondervraagde bedrijven geworteld in de rest van de Zaanse economie? Is er een functionele relatie tussen deze en andere bedrijven? Die vraag kan op vele manieren beantwoord worden, maar één daarvan is door een analyse te maken van aan- en verkooprelaties. Bedrijven die veel klanten en toeleveranciers in Zaanstad hebben en daar ook intensieve financiële relaties mee hebben (omzet, inkoop) kunnen als sterk ‘lokaalgebonden’ worden beschouwd. De afbakening is arbitrair, maar als we bedrijven die minder dan 50% van hun verkopen en minder dan 20% van hun aankopen in Zaanstad realiseren, ‘ongebonden’ mogen noemen, dan gaat het in totaal om 17% van de respondenten.
Ongebonden bedrijven per sector (%) Industrie Bouw Handel Horeca Vervoer, opslag en communicatie Financiële instellingen Zakelijke dienstverlening Overige dienstverlening Totaal 29 14 16 0 16 17 15 18 17

Voor de ‘ongebonden’ bedrijven is vestiging in Zaanstad geen levensvoorwaarde, en er is feitelijk weinig dat hen aan Zaanstad bindt. Voor dergelijke bedrijven zou vestiging buiten Zaanstad aan de orde kunnen komen. Die veronderstelling wordt bevestigd door het feit dat de ‘ongebonden’ bedrijven vaker overwegen om te verhuizen dan de ‘gebonden’ bedrijven (17% tegen 9%).

20

8 Investeringen 8.1 Omvang Bijna 40% van de respondenten geeft aan dat hun bedrijf in de komende drie jaar waarschijnlijk gaat investeren. Het zwaartepunt zal liggen bij investeringen in huisvesting (44%) en in vervanging van machines (32%). Vernieuwingen en innovaties zijn bij minder bedrijven (24%) een investeringsdoel. Bij 41% van de bedrijven zullen de verwachte investeringen waarschijnlijk resulteren in personeelsgroei, maar een vrijwel even groot percentage (44%) zegt dat er geen personele consequenties zullen zijn. Ongeveer 15% van de respondenten zegt daar nog geen zicht op te hebben. De respondenten die zeggen binnen drie jaar waarschijnlijk te gaan investeren, bevinden zich vooral in de industriële sector. Het lijkt erop dat vooral de meer conjunctuurgevoelige sectoren (dienstverlening, financiële instellingen) onzeker zijn over hun perspectief en nog niet weten of ze gaan investeren.

Investeringsplannen binnen 3 jaar? (%) Ja Industrie Bouw Handel Horeca Vervoer, opslag, comm. Financiële inst. Zakelijke dienstverlening Overige dienstverlening Totaal 53 39 39 33 39 29 38 33 39 Nee 40 49 52 48 43 65 52 49 50 Weet niet 7 12 9 19 17 6 10 18 11 Totaal 100 100 100 100 100 100 100 100 100

8.2 Personeelsuitbreiding als gevolg van investeringen Personeelsuitbreiding wordt vooral verwacht in de zakelijke dienstverlening en de handel. De conclusie uit voorgaande tabel was dat de conjunctuurgevoelige sectoren (zoals dienstverlening) voorzichtig zijn met investeren. Maar het blijkt dat als in die sectoren wordt besloten toch te gaan investeren, dat dan de personele consequenties sterker zijn dan in andere sectoren.

Leiden investeringsplannen tot personeelsuitbreiding? (%) Ja, waarschijnlijk wel Industrie Bouw Handel Horeca Vervoer, opslag, communicatie Financiële instellingen Zakelijke dienstverlening Overige dienstverlening Totaal 36 35 42 29 33 40 51 35 41 Nee, groei met zelfde personeel 52 46 45 64 60 30 32 42 44 Nog geen idee 12 20 14 7 7 30 17 23 15 Totaal 100 100 100 100 100 100 100 100 100

21

8.3 Investeringen naar sector Investeringen kunnen voornamelijk worden verwacht bij bedrijven in de (overige en zakelijke) dienstverlening, terwijl industriële bedrijven hun geld vooral in de vervanging van machines steken.

Waarin gaat u de komende drie jaar het meest investeren? (%) Vervanging machines Industrie Bouw Handel Horeca Vervoer, opslag, comm. Financiële instellingen Zakelijke dienstverlening Overige dienstverlening Totaal 54 47 18 36 8 30 29 14 32 33 48 24 Vernieuwingen/innovaties 19 9 22 21 38 Huisvesting In de omgeving Anders Totaal

22 35 50 29 31 40 27 29 34 5 1 1

5 9 9 14 23 30 11 5 10

100 100 100 100 100 100 100 100 100

8.4 Investeringen naar programmagebied Het zijn met name de bedrijven op de binnenstedelijke bedrijfsterreinen die gaan investeren. Gezien het relatief grote aantal grote industriële bedrijven daar, ligt dat ook in de lijn der verwachting. Ook het feit dat de bedrijven in Inverdan relatief minder vaak zullen investeren dan gemiddeld, is – gezien de concentratie van conjunctuurgevoelige bedrijvigheid daar – te verwachten. Grote bedrijven zijn doorgaans kapitaalkrachtiger dan kleinere en zijn dus sneller geneigd te investeren. Ook dat wordt door onderstaande tabel bevestigd.

Investeringsplannen? (%) Programmagebied BIN INV KAN ZA-NRD Overig-verspreid Totaal Grootteklasse 1 2-4 5-10 11-20 21-50 >50 Totaal Ja 50 31 43 53 37 40 Ja 37 31 42 49 51 84 40 Nee 43 56 47 41 52 50 Nee 51 57 49 43 36 14 50 weet niet 7 13 10 7 12 11 weet niet 13 12 9 8 14 3 11 Totaal 100 100 100 100 100 100 Totaal 100 100 100 100 100 100 100

22

9 Vernieuwingen 9.1 Vernieuwingen naar sector en grootteklasse Het percentage bedrijven dat het afgelopen jaar vernieuwingen heeft doorgevoerd bedraagt bijna 40%. Industriële bedrijven voeren daarbij de boventoon. Opvallend is dat ook veel respondenten uit horeca-bedrijven zeggen vernieuwingen te hebben doorgevoerd.

Percentage bedrijven dat afgelopen jaar vernieuwingen heeft doorgevoerd Industrie Horeca Zakelijke dienstverlening Handel Vervoer, opslag, comm. Overige dienstverlening Bouw Financiële inst. Totaal

Procent 59,6 43,5 41,1 37,3 35,4 35,2 33,0 29,4 38,2

Uit onderstaande tabel wordt duidelijk dat er een relatie is tussen vernieuwingsactiviteiten en grootteklasse: hoe groter het bedrijf, hoe vaker er vernieuwingen worden doorgevoerd. Dat is op zich geen verrassend feit. Maar ook van de kleine bedrijven voert nog ruim 30% vernieuwingen door.

Percentage bedrijven dat het afgelopen jaar vernieuwingen heeft doorgevoerd (naar grootteklase) 1 2-4 5-10 11-20 21-50 >50 Totaal

Procent 30,5 31,8 41,6 49,4 50,0 77,1 38,2

9.2 Aard van de vernieuwingen De aard van de vernieuwingen die de bedrijven hebben doorgevoerd verschilt. In de tabel hieronder worden de verschillende typen innovaties per bedrijfstak weergegeven. Aangezien het aantal respondenten waar deze tabel op gebaseerd is, vrij klein is, moeten de cijfers met enige voorzichtigheid worden geïnterpreteerd. Onder dat voorbehoud kan geconstateerd worden dat innovaties in het productieproces het vaakst voorkomen, en dan met name bij de bouwbedrijven. Financiële instellingen lijken het meest actief te zijn bij het introduceren van nieuwe producten.

23

Soort vernieuwing (%) Productieproces Industrie Bouw Handel Horeca Vervoer, opslag, comm. Financiële inst. Zakelijke dienstverlening Overige dienstverlening Totaal 39 75 35 43 42 33 38 42 48 Nieuw product 19 15 36 14 17 67 26 31 24 Beide 42 10 29 43 42 0 36 27 28 Totaal 100 100 100 100 100 100 100 100 100

9.3 R&D-personeel en externe ondersteuning Ruim 6% van de respondenten zegt dat hun bedrijf personeel in dienst heeft dat speciaal belast is met het bedenken van vernieuwingen. Bij de meeste bedrijven is daarvoor 1 fte vrijgemaakt , maar er is ook een aantal bedrijven met meer ‘vernieuwingspersoneel’ zodat het gemiddelde op ongeveer 2,5 fte uitkomt. Bij het doorvoeren van hun vernieuwingen heeft slechts een beperkt aantal bedrijven ondersteuning gehad. De meesten hadden geen enkele ondersteuning.

Ondersteuning gehad van … Syntens IKTC BTO Gemeente Brancheorganisaties Anders Geen * Percentages tellen op tot meer dan 100% omdat respondenten hier meer dan één antwoord konden geven

Procent 8,2 0,8 2,4 2,4 4,6 8,2 76,1

24

10 Bereikbaarheid 10.1 Rapportcijfer

De bereikbaarheid wordt door de respondenten zonder meer als goed beoordeeld. Het gemiddelde rapportcijfer ligt op een 7,4, maar niet minder dan 54% geeft een 8 of hoger. Van alle onderscheiden programmagebieden hebben het centraal gelegen Inverdan en de binnenstedelijke bedrijfsterreinen waarschijnlijk vanwege congestieproblemen de laagste bereikbaarheidsrapportcijfers. Niettemin scoren beide gebieden gemiddeld toch ruim een voldoende.

Rapportcijfer bereikbaarheid BIN INV KAN ZA-NRD Overig-verspreid Totaal 7,3 7,1 7,6 7,3 7,4 7,4

De waardering van de respondenten voor de bereikbaarheid van hun bedrijf is gunstig. Er zijn nauwelijks verschillen naar sectoren waar te nemen.

Rapportcijfer bereikbaarheid Industrie Bouw Handel Horeca Vervoer, opslag, comm. Financiële inst. Zakelijke dienstverlening Overige dienstverlening Totaal 7,2 7,4 7,3 7,4 7,8 7,8 7,7 7,3 7,4

10.2

Knelpunten

In weerwil van de goede beoordelingscijfers voor de bereikbaarheid ervaart toch nog 81% van de respondenten hier op enigerlei manier een knelpunt. Het zijn vooral de wachttijden voor verkeerslichten en bruggen die als knellend worden ervaren.

Concrete bereikbaarheidsknelpunten binnen Zaanstad Ik ervaar geen knelpunten Slechte, onduidelijke of onvoldoende bewegwijzering Lange wachttijden bij spoorwegovergangen Lange wachttijden voor geopende bruggen Te veel verkeerslichten die niet op elkaar zijn afgesteld Slechte bestrating Wegwerkzaamheden op de ´route´ Onvoldoende parkeergelegenheid Anders * Percentages tellen op tot meer dan 100% omdat respondenten hier meer dan één antwoord konden geven

Procent* 19 13 21 27 30 15 17 20 20

25

11 Ondernemingsklimaat 11.1 Aspecten die belangrijk gevonden worden

Het ondernemingsklimaat bestaat voor ondernemers uit een groot aantal aspecten waarvan er vele te maken hebben met (fysieke) omgevingsfactoren. Aan de respondenten is gevraagd welke van die aspecten zij voor het functioneren van hun bedrijf het belangrijkst vinden, en welke het minst belangrijk. Ze konden deze vraag beantwoorden op een 5-puntsschaal waarbij 1 ‘zeer belangrijk’ betekent en het cijfer 5 ‘volledig onbelangrijk’. In de onderstaande tabel staan de gemiddelden voor elk van de aspecten op volgorde van belangrijkheid.

Hoe belangrijk vindt u … BIN Veiligheid Onderhoud wegen/straten Schone omgeving Parkeermogelijkheden klanten Bewegwijzering Representatieve omgeving Parkeermogelijkheden personeel Ruimte voor laden en lossen Bereikbaarheid per openbaar vervoer Voldoende gekwalificeerd personeel Aanwezigheid andere bedrijven Uitbreidingsmogelijkheden Hoogwaardig woonmilieu Interessante architectuur/ mooie gebouwen Ontspanningsgelegenheden (café's, restaurants, bioscopen) 1,2 1,2 1,4 1,4 1,5 2,0 1,8 1,8 2,1 1,7 2,1 2,3 2,7 3,3 3,6 INV 1,4 1,4 1,4 1,4 1,8 1,7 1,7 1,9 1,6 2,1 2,1 2,7 2,3 2,5 2,4 KAN 1,3 1,3 1,3 1,4 1,5 1,8 1,7 1,5 1,9 1,9 1,8 2,1 2,8 3,3 3,4 ZA-NRD 1,3 1,3 1,4 1,4 1,5 1,8 1,4 1,7 1,9 1,8 1,8 2,1 2,8 3,1 3,3 Overigverspreid 1,4 1,4 1,5 1,5 1,9 1,9 2,1 2,1 2,0 2,0 2,4 2,6 2,2 3,0 3,2 Totaal 1,3 1,4 1,4 1,5 1,7 1,9 1,9 1,9 1,9 2,0 2,2 2,4 2,4 3,0 3,2

Veiligheid, goed onderhouden wegen en straten, een schone omgeving en voldoende parkeermogelijkheden vormen de top-4 van belangrijkste items in het ondernemingsklimaat. De programmagebieden verschillen daarin weinig van elkaar. Bijna alle aspecten worden door iedereen even belangrijk gevonden, de afwijkingen ten opzicht van het gemiddelde zijn gering. Er is een klein aantal opvallende verschillen. De respondenten van de binnenstedelijke bedrijfsterreinen vinden de beschikbaarheid van voldoende gekwalificeerd personeel iets belangrijk dan hun collega’s elders. Ontspanningsgelegenheden vinden ze daarentegen weer minder belangrijk. In Inverdan waardeert men ontspanningsgelegenheden juist wel, maar ook een representatieve omgeving en bereikbaarheid per openbaar vervoer scoren daar hoog. In de Kanaalzone en in Zaanstad-Noord wordt de aanwezigheid van andere bedrijven belangrijk gevonden. De intersectorale verschillen zijn niet erg groot. Dat wil zeggen dat de respondenten uit alle sectoren ongeveer dezelfde aspecten belangrijk vinden in het ondernemingsklimaat en dat de afwijkingen ten opzichte van het gemiddelde klein zijn. Het ligt voor de hand dat de respondenten in de horeca het belangrijk vinden dat er ontspanningsgelegenheden en interessante architectuur bij hen in de omgeving aanwezig zijn. Even voor de hand liggend is dat de beoordeling van “ruimte voor laden en lossen” in de handel en de horeca erg belangrijk gevonden wordt, terwijl de respondenten bij de financiële instellingen dat aanzienlijk minder belangrijk vinden.

26

Bouw

Zakelijke dienstverlening

Ontspanningsgelegenheden 3,5 (café's, restaurants, bioscopen) Interessante architectuur/ mooie 3,3 gebouwen Representatieve omgeving 1,9 Aanwezigheid andere bedrijven Bewegwijzering Onderhoud wegen/straten Parkeermogelijkheden klanten Ruimte voor laden en lossen Uitbreidingsmogelijkheden Schone omgeving Veiligheid Bereikbaarheid per openbaar vervoer Bereikbaarheid per auto Hoogwaardig woonmilieu 2,0 1,6 1,4 1,4 1,5 2,2 1,5 1,4 2,0 1,3 2,8

3,4 3,2 2,1 2,1 1,8 1,4 1,9 1,7 1,7 2,4 1,5 1,4 2,5 1,3 2,6 1,8

3,2 3,1 1,8 1,9 1,6 1,3 1,8 1,3 1,4 2,2 1,4 1,3 1,8 1,2 2,3 1,9

2,0 2,6 1,6 1,9 1,6 1,2 1,9 1,2 1,3 2,4 1,3 1,2 1,6 1,3 2,3 2,2

3,4 3,3 2,1 2,3 1,8 1,3 1,6 1,6 2,1 2,3 1,6 1,3 2,2 1,4 2,7 1,9

3,3 3,1 1,8 2,7 1,7 1,3 1,9 1,6 3,3 3,0 1,5 1,4 2,0 1,3 2,7 1,9

Financiële inst.

Vervoer, opslag, comm.

3,2 2,8 1,9 2,5 1,8 1,4 1,9 1,6 2,6 2,7 1,4 1,4 1,9 1,3 2,4 2,0

2,9 2,6 1,7 2,3 1,8 1,6 2,2 1,6 2,0 2,6 1,3 1,3 1,6 1,3 1,9 2,2

Overige dienstverlening

Industrie

Handel

Horeca

3,2 3,0 1,9 2,2 1,7 1,4 1,9 1,5 1,9 2,4 1,4 1,3 1,9 1,3 2,4 2,0

Parkeermogelijkheden personeel 1,8

Voldoende gekwalificeerd perso- 1,8 neel

11.2

Tevredenheid met bepaalde aspecten

Behalve dat gevraagd is hoe belangrijk de respondenten bepaalde aspecten vinden, is hun ook gevraagd hoe tevreden zij zijn met deze aspecten. Hierbij staat het cijfer 1 voor ‘tevreden’, het cijfer 2 voor ‘enigszins tevreden’, het cijfer 3 voor ‘neutraal’, het cijfer 4 voor ‘enigszins ontevreden’ en het cijfer 5 voor ‘ontevreden’. Het blijkt dat de respondenten op alle aspecten gemiddeld tussen de 2 en 3 scoren, en daar dus ‘neutraal’ tot ‘enigszins tevreden’ mee zijn. De respondenten zijn gemiddeld genomen niet erg ontevreden. De sterkst negatieve score is een 3, en dat komt strikt genomen neer op het oordeel ‘neutraal’. Dat neemt niet weg dat de ordening van de verschillende aspecten wel laat zien waar de respondenten meer en minder tevreden over zijn. Het minst tevreden is men met uitbreidingsmogelijkheden en het onderhoud van de straten en wegen. Zaanstad wordt door de respondenten blijkbaar ook niet ervaren als een fysiek heel aantrekkelijke stad, gezien de relatief lage score voor het aspect ‘mooie gebouwen’. Met betrekking tot de tevredenheid zijn er soms aanzienlijke verschillen tussen de programmagebieden. Zo is men in Inverdan een stuk ontevredener over de ruimte voor het laden en lossen, dan in de andere gebieden. Ook over de parkeermogelijkheden voor het personeel en voor klanten is men relatief ontevreden. In Zaanstad Noord is men juist erg ontevreden over de mogelijkheden om er met het openbaar vervoer te komen. Sterker nog de bereikbaarheid per openbaar vervoer van Zaanstad Noord scoort met een 3,9 de laagst gemeten graad van tevredenheid. De zaken waar de respondenten in Inverdan ontevreden mee zijn betreffen vooral de aantrekkelijkheid van de omgeving (architectuur, representativiteit) en de bereikbaarheid (parkeermogelijkheden voor klanten en voor personeel). Dit zijn nu juist de aspecten die in de aanstaande herontwikkeling van Inverdan extra aandacht krijgen.

27

Totaal

Hoe belangrijk vindt u …

Hoe tevreden bent u met … BIN Bereikbaarheid per fiets. Aanwezigheid andere bedrijven Voldoende gekwalificeerd personeel Ruimte voor laden en lossen Parkeermogelijkheden personeel Parkeermogelijkheden klanten Ontspanningsgelegenheden (café's, restaurants, bioscopen) Bereikbaarheid per openbaar vervoer Bewegwijzering Veiligheid Hoogwaardig woonmilieu Representatieve omgeving Schone omgeving Interessante architectuur/ mooie gebouwen Onderhoud wegen/straten Uitbreidingsmogelijkheden 1,8 2,7 2,4 2,6 2,4 2,4 2,5 2,2 2,7 2,8 3,0 3,1 2,9 2,8 3,2 2,8 INV 1,7 2,6 2,7 3,0 3,4 3,5 2,4 2,0 2,9 3,1 3,1 3,4 3,4 3,4 3,0 3,2 KAN 2,2 2,1 2,5 2,1 2,1 2,1 2,7 2,9 2,5 2,8 3,1 3,0 2,9 3,0 2,7 2,9 ZA-NRD Overigverspreid 2,9 1,8 2,6 2,5 2,7 2,7 2,7 2,6 2,5 2,7 2,7 2,7 2,7 2,8 2,8 3,0 3,1 Totaal 2,0 2,4 2,5 2,5 2,6 2,6 2,6 2,6 2,7 2,8 2,9 2,9 2,9 2,9 3,0 3,0

1,8 2,6 2,1 2,1 2,2 2,8 3,9 2,8 3,0 3,0 2,8 2,9 2,9 3,0 2,7

11.3

Belang versus tevredenheid

Het is mogelijk om de scores ten aanzien van belang dat aan aspecten wordt gehecht te vergelijken met de scores ten aanzien over de tevredenheid op diezelfde aspecten. Gezocht is naar aspecten waar de respondenten (groot) belang aan hechten, maar waar ze tegelijkertijd (erg) ontevreden over zijn. In de onderstaande tabel is het percentage respondenten aangegeven voor wie die combinatie opgaat. Het is van belang om na te gaan welke aspecten door de respondenten (enigszins) belangrijk worden gevonden, maar waar ze tegelijkertijd (enigszins) ontevreden over zijn. In de onderstaande tabel staat bij elk van de aspecten het aantal respondenten waarvoor de combinatie van beide antwoorden opgaat. Het is als het ware een prioriteitenlijstje voor een gemeentelijk actieplan om de bedrijfsomgeving voor Zaanse ondernemingen te verbeteren.

Discrepantie belangrijkheid-tevredenheid Onderhoud wegen/straten Schone omgeving Representatieve omgeving Parkeermogelijkheden klanten Veiligheid Bereikbaarheid per openbaar vervoer Bewegwijzering Parkeermogelijkheden personeel Uitbreidingsmogelijkheden Ruimte voor laden en lossen Interessante architectuur/ mooie gebouwen Hoogwaardig woonmilieu Aanwezigheid andere bedrijven Voldoende gekwalificeerd personeel Ontspanningsgelegenheden (café's, restaurants, bioscopen)

Procent 30,7 25,8 24,4 23,5 21,3 18,0 17,6 17,0 16,8 16,3 12,6 9,6 8,2 7,8 7,6

Door het gering aantal respondenten kan deze informatie helaas niet verbijzonderd worden naar bijvoorbeeld programmagebied of sector.

28

12 Contact met de gemeente Zaanstad 12.1 Waardering gemeentelijke dienstverlening

Ongeveer 53% van de respondenten zegt wel eens contact hebben gehad met de gemeente. Die contacten waren zeer divers van aard, maar een groot deel daarvan heeft betrekking op bouwaanvragen en milieuvergunningen. Gemiddeld gaven de respondenten een rapportcijfer van 5,9. De respondenten die geen contact hebben gehad met de gemeente oordelen positiever over de gemeentelijke dienstverlening dan de respondenten die wel contact hebben gehad. Bij de degenen die geen contact hebben gehad, scoort de gemeente nog net een voldoende (6,2), maar degenen die wel contact hebben gehad menen de gemeentelijke dienstverlening een onvoldoende te moeten geven (5,7). Dat verschil geldt voor alle sectoren en voor alle grootteklassen. De waardering voor de gemeentelijke dienstverlening verschilt nauwelijks per programmagebied.

Rapportcijfer dienstverlening gemeente (wel en geen contact gehad) wel Sector Industrie Bouw Handel Horeca Vervoer, opslag, communicatie Financiële instellingen Zakelijke dienstverlening Overige dienstverlening Totaal Grootteklasse 1 2-4 5-10 11-20 21-50 >50 Totaal 5,84 5,54 5,66 5,85 5,84 5,84 5,69 6,08 6,20 6,13 6,19 6,75 7,00 6,18 5,97 5,84 5,78 5,92 6,07 5,88 5,87 5,72 5,94 5,54 6,39 6,63 5,85 5,41 5,38 5,69 6,40 6,14 6,14 6,40 6,17 6,07 6,22 6,00 6,18 5,83 6,02 5,80 6,34 6,41 5,94 5,74 5,72 5,87 geen totaal

12.2

Suggesties voor verbetering gemeentelijke dienstverlening

Aan de respondenten is gevraagd waaraan de gemeente de komende jaren moet werken om het ondernemingsklimaat te verbeteren. De lijst wordt aangevoerd door de suggestie om de doorstroming van het autoverkeer te verbeteren. Niet minder dan 57% van de respondenten is die mening toegedaan. Dat komt overeen met de antwoorden op eerdere vragen over het niet goed op elkaar afgesteld staan van verkeerslichten en de lange wachttijden voor geopende bruggen. Hierboven werd ook al geconstateerd dat de respondenten veiligheid op straat erg belangrijk vinden maar dat ze daar tegelijkertijd niet erg tevreden over zijn. Die discrepantie wordt ook duidelijk in het feit dat bijna een derde van de respondenten vindt dat de veiligheid op straat moet worden verbeterd. De antwoorden van de respondenten op deze vraag kennen weinig variatie naar sector of grootteklasse. Dat wil zeggen dat alle respondenten er hetzelfde over denken, ongeacht in welke sector ze werkzaam of hoe groot hun bedrijf is.

29

Suggesties voor verbetering ondernemingsklimaat Doorstroming autoverkeer verbeteren Vergroten van de veiligheid op straat Parkeergelegenheid verbeteren Het ontwikkelen van meer/betere huisvesting voor kleinere ondernemingen Verhogen van kwaliteit openbare ruimte Meer aandacht voor startende bedrijven Ondersteunen van bedrijven bij ontwikkelen/invoeren innovaties Meer parkmanagement op bestaande bedrijfsterreinen Openbaar vervoer verbeteren Ontwikkelen van bedrijfsterreinen Ontwikkelen van kantoorlocaties Anders * Percentages tellen op tot meer dan 100% omdat respondenten hier meer dan één antwoord konden geven

Procent* 57,0 31,5 31,1 30,8 23,5 20,5 20,5 15,2 14,0 8,2 2,8 14,0

Zo veel overeenkomsten er bestaan tussen wat ondernemers in diverse sectoren belangrijk vinden, zo veel verschillen bestaan er tussen sectoren als het gaat om de suggesties die ze de gemeente willen meegeven bij het ontwikkelen van economisch beleid. Zo vinden horeca-ondernemers meer aandacht voor startende ondernemers veel belangrijker dan hun collega’s in de vervoer-, opslag- en communicatiesector. Anderzijds vinden horeca-ondernemers de ondersteuning bij de implementaties van innovaties aanzienlijk minder belangrijk. Doorstroming van autoverkeer is voor vrijwel alle respondenten belangrijk, maar vooral voor bouwondernemers.

Financiële inst.

Suggesties naar sector Industrie Vervoer, opslag, comm. Horeca Handel Bouw

Zakelijke dienstverlening

Overige dienstverlening 23 20 60 5 4 9 34 44 18 8 31 10

Meer aandacht voor startende bedrijven

18

15 12 31 0 10 23 23 33 11 24 73 14

16 18 33 1 5 16 28 48 29 9 55 14

38 8 18 0 25 0 57 60 23 32 20 14

5 7 29 0 24 33 27 35 11 0 71 18

16 31 18 0 16 17 19 24 23 32 53 23

28 21 31 6 2 6 30 18 31 12 63 13

21 21 31 3 8 15 31 32 24 14 57 14

Ondersteunen van bedrijven bij het ontwikke- 38 len innovaties Ontwikkelen meer/betere huisvesting voor 18 kleine ondern. Ontwikkelen kantoorlocaties 3 Ontwikkelen van bedrijfsterreinen Meer aan parkmanagement doen op bestaande bedrijfster. Parkeergelegenheid verbeteren Vergroten van de veiligheid op straat Verhogen kwaliteit van de openbare ruimte Openbaar vervoer verbeteren Anders 14 22 44 11 14 14 15

Doorstroming van het autoverkeer verbeteren 56

* Percentages tellen op tot meer dan 100% omdat respondenten hier meer dan één antwoord konden geven

30

Totaal

BIJLAGE
Bedrijfshuisvesting naar type bedrijvigheid (%) Industrie Bouw Handel Horeca Vervoer, Financiële Zakelijke Overige opslag, inst. dienstver- dienstvercomm. lening lening 11,6 45,8 31,3 2,1 9,3 14,0 23,3 32,6 9,3 2,3 11,6 23,2 3,1 2,3 13,5 1,2 26,8 7,3 8,5 Totaal

Zelfstandig kantoorpand Zelfstandig winkelpand Andere zelfstandige bedrijfsruimte Combinatie van bedrijfsruimte met kantoor Ruimte in bedrijfsverzamelgebouw Ruimte in een kantoorverzamelgebouw Ik heb alleen een opslagruimte Ik werk vanuit huis Eigen atelier Ik heb geen eigen bedrijfsruimte Anders, namelijk Totaal

4,9 7,0 22,5 43,7

8,6 2,3 10,9 35,2

3,7 42,5 11,4 19,8

10,7 18,5 10,9 21,4

7,7 0,7

16,4

7,0 3,3

6,3

7,0 7,0 7,0

14,0 4,7 2,3 16,3 4,7 2,3 100

11,2 6,9 1,5 32,4 2,3 0,8 2,7 100

6,1 1,2

9,6 3,3 2,8

11,7 7,0 1,4 0,7 4,2 100 8,6 3,9 2,3 100

1,8 4,4 0,4 0,4 5,5 100 2,1

11,6 2,3

28,0 4,9 7,3 8,5 100

15,0 1,3 1,8 4,8 100

12,5 100

7,0 100

Dit zou ik het liefst willen (%) Zelfst. Zelfst. Andere Combi- Ruimte Ruimte Alleen kantoor- winkel- zelfst. natie in bein een een pand pand bedrijfs- bedrijfs- drijfs- kantoor- opslagruimte ruim- verz.ge verz.ge ruimte te/kanto b. b. or Zelfstandig kantoorpand Zelfstandig winkelpand Andere zelfstandige bedrijfsruimte Combinatie van bedrijfsruimte met kantoor Ruimte in bedrijfsverzamelgebouw Ruimte in een kantoorverzamelgebouw Ik heb alleen een opslagruimte Ik werk vanuit huis Eigen atelier Ik heb geen eigen bedrijfsruimte Anders Totaal 85 77 3 2 10 75 7 2 8 2 3 3 3 Werk vanuit huis Eigen atelier Geen Anders eigen bedrijfsruimte Totaal

2

2 10 10

100 100 100

4

1

3

83

3

2

1

4

100

13

6

26

13

31

2

4

2

4

100

36

4

44

8

4

4

100

9

9

18

18

9

18

18

100

8

1

6

1

5

4

67

5 82 9 29

4 9 14

100 100 100

29

14

14

8 17

17 11

13

4 22

6

4

1

15

3

1

71 8

100 100

31

Verdeling sectoren over programmagebieden (%) BIN Industrie Bouw Handel Horeca Vervoer, opslag, comm. Financiële inst. Zakelijke dienstverlening Overige dienstverlening Totaal 3,8 20,0 2,5 100 35,0 12,5 26,3 INV 5,2 6,9 36,2 12,1 2,6 6,9 22,4 6,9 100 KAN 21,5 16,4 30,3 2,1 5,6 4,1 14,9 4,1 100 ZA-NRD 19,2 19,2 23,2 1,0 5,1 2,0 28,3 2,0 100 Overigverspreid 8,7 11,3 24,0 5,3 4,4 4,7 29,8 11,6 100 Totaal 13,8 12,6 26,6 4,6 4,1 4,5 25,3 8,1 100

Verdeling werkgelegenheid over programmagebieden (%) 1 BIN INV KAN ZA-NRD Overig-verspreid Totaal 10 23,3 20,5 1,0 19,3 17,5 2-4 22,5 30,2 27,7 38,4 46,7 38,7 5-10 27,5 31,0 24,1 36,4 21,6 25,0 11-20 11,3 8,6 10,3 9,1 8,2 8,9 21-50 15 5,2 12,8 8,1 2,5 6,3 >50 13,8 1,7 4,6 7,1 1,6 3,7 Totaal 100 100 100 100 100 100

32