‘Ruimte om te werken op Texel’

Onderzoek onder Texelse bedrijven naar de behoefte aan extra bedrijfsterrein en in hoeverre men de noodzaak van revitalisering van bestaande bedrijfsterreinen onderschrijft.

Kamer van Koophandel Noordwest-Holland te Alkmaar in samenwerking met het Texels Verbond van Ondernemingen en de gemeente Texel Augustus 2004

Gepresenteerd op 7 oktober 2004

Dit rapport is uitgebracht door de Kamer van Koophandel voor Noordwest-Holland, afdeling Beleidsadvisering en Regiostimulering in samenwerking met het Texels Verbond van Ondernemingen (TVO) en de gemeente Texel. Alkmaar, augustus 2004 Auteur: drs. G.F.H. Freijsen (KvK) Auteur bijlage 2: M. Dijk (KvK) Begeleidingsgroep: J.J. Rab (TVO), mw. C. Heijne-Dros en H.W.I. van Daalen (gem. Texel) Opmaak: mw. J.A. Zandstra-Péeters (KvK)

2

INHOUDSOPGAVE 1. Inleiding 2. Het belang van de sociale en economische vitaliteit 3. Bedrijfsstructuur van Texel 4. De enquête 4.1 4.2 4.3 4.4 4.5 4.6 4.7 4.8 4.9 Respons Algemene kenmerken van de responderende bedrijvigheid Huidige bedrijfshuisvestingssituatie en oordeel Oordeel over het bedrijfsterrein waarop men gevestigd is Nieuw bedrijfsterrein Wensen en plannen ten aanzien van de huidige bedrijfshuisvesting Potentiële verplaatsers Wensen ten aanzien van de nieuwe locatie Ruimtebehoefte 7 9 13 15 15 16 17 18 21 22 23 24 25 27 31 33 37

5. Conclusies en aanbevelingen Bijlage 1: Selectie aangeschreven bedrijven Bijlage 2: Bedrijfsstructuur van Texel Bijlage 3: Enquêteformulier

3

1.

INLEIDING

Toen het ‘Ontwikkelingsbeeld Noord-Holland-Noord’ in februari van 2004 ter visie werd gelegd, bleek dat de Provincie Noord-Holland geen ruimte gereserveerd had voor de groei van het bedrijfsleven op Texel. Dan moet met name gedacht worden aan het bedrijfsleven dat veelal is gevestigd op bedrijventerreinen, zoals industriële, ambachtelijke, handels- en bouwbedrijven. Het Texels Verbond van Ondernemingen (TVO), de gemeente Texel en de Kamer van Koophandel Noordwest-Holland vonden dit een zeer slechte zaak. Immers, een regionaal bedrijventerrein op het vasteland is voor het Texels bedrijfsleven geen alternatief. Om de provincie te overtuigen van de noodzaak dat er ruimte gereserveerd dient te worden voor uitbreiding van bestaande bedrijfsterreinen en/of de aanleg van eventueel nieuwe terreinen, dient de urgentie met betrekking tot bedrijfsterrein met ‘harde gegevens’ onderbouwd te worden. Vandaar dat in de maanden april-mei van 2004 een schriftelijke enquête is gehouden onder de Texelse bedrijven, waarvan de resultaten inzicht dienden te geven in de huidige daadwerkelijke ruimtebehoefte van de op het eiland gevestigde bedrijven in bovengenoemde sectoren. Maar daarnaast is het ook van belang te kijken naar het huidige ruimtegebruik en het kwaliteitsniveau van de bedrijfsterreinen. Om eventuele bezwaren van derden te kunnen wegnemen, die wijzen op het huidige ruimtegebruik op de bestaande bedrijfsterreinen en op de mogelijkheid van intensivering hiervan, alsmede de uitstraling van de bedrijfsterreinen, zal ook hiernaar kritisch gekeken dienen te worden. Kan er efficiënter met de ruimte worden omgegaan? Verdienen de bestaande bedrijfsterreinen een opknapbeurt? Echter, herstructurering/revitalisering van bedrijfsterreinen is een complexe opgave. Dan moet bekend zijn of het inderdaad noodzakelijk is en of er draagvlak voor is. Inmiddels is bekend geworden dat de provincie het conceptontwikkelingsbeeld inmiddels heeft aangepast. GS maakt het nu mogelijk dat er een groter bedrijfsterrein gerealiseerd kan worden bij Oudeschild en dat lokale bedrijfsterreinen kunnen worden uitgebreid. Voorwaarde is wel dat de plannen worden afgewogen tegen andere belangen en tegen de totale behoefte aan bedrijfsterreinen in de Noordkop. Bij die laatste voorwaarde kunnen vraagtekens worden geplaatst. Met bedrijfsterreinen op het vastland heeft het Texelse bedrijfsleven niet zoveel van doen. Dat blijkt ook wel uit de resultaten van de gehouden enquête die aantonen dat er een behoefte is aan bedrijfsterrein op Texel zelf. De voorlopige resultaten van deze enquête zijn inmiddels eind juni tijdens een hoorzitting over het ontwikkelingsbeeld aan de Provincie Noord-Holland aangeboden. Dit rapport geeft een weerslag van de resultaten van de enquête. In hoofdstuk 2 wordt nader ingegaan op het belang van het behoud en de versterking van de sociale en economische vitaliteit van het eiland Texel. Hoofdstuk 3 gaat in het kort in op bedrijfsstructuur van Texel. In hoofdstuk 4 worden de enquêteresultaten weergegeven. In hoofdstuk 5 worden de conclusies en de aanbevelingen gepresenteerd.

4

2.

HET BELANG VAN DE SOCIALE EN ECONOMISCHE VITALITEIT

Van belang is het behoud en de versterking van de sociale en economische vitaliteit van het eiland Texel. Het restrictieve, met name planologische, beleid op dit eiland stelt veel bedrijven voor problemen. Het gebrek aan uitbreidingsruimte beperkt de groeimogelijkheden. Dit heeft negatieve gevolgen voor de ontwikkeling van de bedrijven, de werkgelegenheid en het voorzieningenniveau. Een belangrijke opgave is het telkens vinden van een goed evenwicht tussen welvaartsgroei en het behoud van natuur en landschap. De behoefte aan ruimte voor expanderende bedrijven vergt extra inspanningen in de ruimtelijke ordening. Deze inspanningen zijn nodig om het eiland Texel vitaal te houden. Texel dient zich te ontwikkelen tot een duurzaam ecologisch en economisch gezond eiland van Noord-Holland. Daarbinnen wordt op een verantwoorde wijze ruimte gegeven aan de economische dynamiek. De economische vitaliteit van Texel kan gestimuleerd worden door onder meer:  Ontwikkeling van eventueel nieuwe duurzame en waardevaste bedrijventerreinen en duurzame herstructurering van oudere bedrijventerreinen.  Versterking van de sociaal-economische vitaliteit van kleine kernen met bijzondere aandacht voor de voorzieningen en ruimte voor bedrijvigheid in en rond de kernen. Dat kan door “intensivering” en uitbreiding op locatie van bestaande bedrijven: dubbel ruimtegebruik. Dit levert ruimtewinst op, zonder dat het karakter en de uitstraling van het landschap aangetast wordt.  Benutting van vrijkomende agrarische bedrijfsbebouwing voor nader af te bakenen werkfuncties. Nadere uitwerking van deze suggesties heeft diverse positieve effecten tot gevolg:  Door concentratie van economische activiteiten wordt de ecologische waarde van de regio vergroot.  Door doorstroming ontstaat er ruimte voor bedrijven en starters. Zo kan geconstateerd worden dat de laatste jaren het aantal zogenaamde ZZP’ers (zelfstandigen zonder personeel) toegenomen is. Vanwege de conjunctuur zal deze trend voorlopig nog wel even aanhouden. Deze mensen, die vaak vanuit hun eigen woonhuis begonnen zijn te werken, hebben vaak behoefte aan kleine werk- en opslagplaatsen en kantoorruimten met een gemeenschappelijke receptie. In dit kader kan worden gedacht aan timmerbedrijven, hoveniersbedrijven, autoschadeherstelbedrijven, vormgevers, dakdekkers, geluidstechniekbedrijven, interieurbouwers, etc. Vaak moeten zij hun werkzaamheden thuis op last van hun buren staken. Een bedrijfsverzamelgebouw kan voor deze bedrijven een ideale vestigingsplaats zijn.  Door behoud van werkgelegenheid blijven inwoners in diverse leeftijdscategorieën behouden. Hierdoor blijft het draagvlak voor winkels en andere voorzieningen gehandhaafd. Voorkomen wordt dat het eiland verwordt tot een vergrijsd reservaat. Dit komt ook de verblijfskwaliteit ten goede.

5

Met andere woorden, ruimte voor bedrijvigheid is een essentiële pijler van de Texelse economie en welvaart. Zonder voldoende bedrijfslocaties van een goede kwaliteit komt de concurrentiepositie en het duurzaam economisch groeivermogen van het eiland in gevaar. De lokale markt voor bedrijventerreinen vertoont echter zoals gesteld tekortkomingen: Een gebrek aan nieuwe locaties en veroudering van bestaande terreinen. Hier ligt het aangrijpingspunt voor betrokkenheid van onder meer de kamer van koophandel. De vraag kan worden gesteld of het herstructureren van verouderde, uitbreiden van bestaande en het aanleggen van eventuele nieuwe bedrijventerreinen door de economische recessie niet meer nodig is. Het aanleggen of herstructureren van een bedrijventerrein is een zaak van een lange adem. Vaak duurt dit meer dan 8 jaar. Het klopt dat de uitgifte van terreinen bij een economische recessie terugloopt, maar bij economische groei zal de vraag weer snel toenemen. Er is in feite sprake van een uitgestelde vraag. Dit betekent dat ook de gemeente Texel door zal moeten gaan met het reserveren van voldoende ruimte voor uitbreiding van of de aanleg van nieuwe bedrijventerreinen en de bestaande bedrijventerreinen op kwalitatief hoog niveau zal moeten houden. Een punt dat nog niet genoemd is en dat hier wel speelt is dat vanwege het Marsdiep de Texelse bedrijven niet kunnen uitwijken naar een regionaal bedrijventerrein voor de Kop van Noord-Holland, zoals Kooijpunt bij Den Helder. Texel moet wat dat betreft een eigen zelfstandig bedrijfsterreinenbeleid ontwikkelen. Waarom revitalisering? Het is een normale gang van zaken dat hoe ouder een bedrijfsterrein wordt, er in toenemende mate een proces van verpaupering begint op te treden. Alhoewel dat wellicht op Texel niet zo snel zal voorkomen vanwege de vermoedelijke schaarste aan bedrijventerrein, is er toch een kans dat er leegstand ontstaat. Ook is er de kans dat het terrein een afstotende werking begint te krijgen op andere bedrijven, dat er zich bedrijven vestigen die minder belang hechten aan representativiteit en dat een verder neergaande spiraal wordt ingezet. Het doel van revitalisering is door middel van een gericht pakket aan maatregelen een bedrijfsterrein naar een hoger kwaliteitsniveau te tillen en een zodanige beheersorganisatie op te zetten dat de behaalde condities ook in de toekomst op het gewenste niveau blijven. Revitalisering hoeft geen doel op zich te zijn, maar een eerste aanzet tot een duurzame herontwikkeling van een bedrijventerrein. Mogelijke revitaliseringmaatregelen voor een bedrijventerrein zijn:  Wegwerken achterstallig onderhoud (bijvoorbeeld bestrating verbeteren, graffiti verwijderen).  Vervanging van verlichting en straatmeubilair.  Bewegwijzering.  Een facelift van bedrijfspanden.  Dus min of meer een opknapbeurt!

6

Herinrichting:  is noodzakelijk wanneer de fysieke uitrusting van het terrein niet meer aan de huidige maatstaven voldoet.  is gericht op verbetering op onderdelen van het terrein, de hoofdstructuur blijft gehandhaafd.  is gericht op het verbeteren van de interne en externe ontsluiting. Wegen worden eventueel geherprofileerd, er worden parkeervakken aangebracht, eventuele onveilige verkeerssituaties worden weggenomen, de laad- en losmogelijkheden worden verbeterd, de riolering wordt eventueel vervangen evenals de overige ondergrondse infrastructuur (glasvezelnet), de groenaankleding wordt op orde gebracht.  kan voordelen bieden bij combinaties van maatregelen. Onderzoek Het onderzoek dat nu is verricht, moet antwoord geven op de volgende vragen:  Een inventarisatie van de tevredenheid met de huidige locatie. Welke wensen of plannen hebben de ondernemers ten aanzien van de huidige locatie?  Wat vindt men van de huidige bedrijfsterreinen op Texel? Welke verbeteringen zijn mogelijk?  Wat zijn de plannen van de ondernemers? In hoeverre is er sprake van een dynamiek van deze bedrijven als het gaat om de locatie?  In hoeverre onderschrijft men de noodzaak van revitalisering? Is men bereid daadwerkelijk mee te werken aan een eventuele revitalisering?  Wat is de behoefte aan bedrijfsterrein in algemene zin?  Is er behoefte aan uitbreiding van bestaande bedrijventerreinen en waar? Het onderzoek is dus niet bedoeld om een simpel “ja” of “nee” te verkrijgen op de vraag of men belangstelling heeft voor nieuwe of uitbreiding van bedrijventerreinen. Door de opzet van het onderzoek moet een breder beeld ontstaan van de behoefte van de ondernemers op Texel. Het onderzoek kan van nut zijn bij het opstellen van een economisch beleid van de gemeente en eventuele subsidieaanvragen voor bepaalde projecten.

7

3.

BEDRIJFSSTRUCTUUR VAN TEXEL

Alvorens nader in te gaan op de resultaten van de enquête is het van belang eerst een beeld te krijgen van de totale bedrijfsstructuur van Texel en het belang van de betekenis van de groep bedrijven die in dit onderzoek centraal staan. In bijlage 2 wordt hier dieper op ingegaan. Uit deze analyse kunnen de volgende conclusies worden getrokken:  Op Texel zijn 308 bedrijven actief die op een bedrijventerrein gevestigd zouden kunnen zijn. Nog eens 339 bedrijven uit de dienstverlenende sector zouden mogelijk op bedrijventerreinen kunnen.  Deze bedrijven zorgen voor een werkgelegenheid van 2.151 fulltime arbeidsplaatsen. Dit is 38% van de totale werkgelegenheid op Texel.  De omvang van de bedrijven op Texel wijkt nauwelijks af van het beeld in NoordHolland.  Ongeveer 80% van de bedrijven op Texel heeft minder dan 5 arbeidsplaatsen.  De werkgelegenheid op Texel groeit het hardst in de vervoerssector en de groothandel, de industrie kroop in 2003 uit een dal.

8

4. 4.1

DE ENQUETE Respons

Ten behoeve van de enquête zijn alle bedrijven op Texel met één en meer fulltime (meer dan 15 uur per week) werkzame personen benaderd in de in bijlage 1 genoemde branches, voornamelijk visserij, industrie, bouw-, handels- en transportbedrijven (bijlage 1). In totaal zijn er 271 enquêtes verzonden. Hiervan hebben 110 bedrijven het formulier retour gezonden. De respons bedroeg, na precieze schoning van het enquêtebestand, 45,5%, hetgeen een bevredigend resultaat is. Totaal aantal verzonden enquêtes Daarvan verwijderd Totale enquête-populatie Respons Non respons 271 29 242 110 132

45,5%

De “verwijderde” bedrijven blijken bij nader inzien niet tot de selectie te behoren. Gedacht moet worden aan bijvoorbeeld detailhandel en kantoren. Uit de vergelijking naar branche van de groep responderende bedrijven met de groep bedrijven die niet gereageerd hebben blijkt dat de procentuele samenstelling een grote mate van overeenkomst vertoont. Bijna de helft van de doelgroep (zowel de respondenten als de non-respondenten) bestaat uit bouwbedrijven. Deze maken in de totale bedrijvigheid van Texel overigens maar 7% uit (zie bijlage 2).

Onderverdeling non-respons naar sector
visserij 8% 15% 10% 10% industrie bouw nijverheid en installatiebedr. handel in en reparatie van auto's groothandel transport en verhuurbedrijven

10% 47%

9

Onderverdeling respons naar sector
visserij 8% 16% 9% 17% industrie bouw nijverheid en installatiebedr. handel in en reparatie van auto's groothandel transport en verhuurbedrijven

6%

44%

4.2

Algemene kenmerken van de responderende bedrijvigheid

Branche en grootteklasse Zoals hierboven gesteld blijkt 43% van de respondenten tot de bouwnijverheid te behoren, 17% tot de industrie en 16% tot de groothandelssector. Op één bedrijf na, dat het aantal werkzame personen niet vermeldde, zijn er bij de respondenten 526 personen werkzaam (gemiddeld 4,8 per bedrijf), waarvan 49 parttimers. Bij vier bedrijven was iemand werkzaam die minder dan 15 uur per week werkzaam was. Zo’n tweederde van de respondenten heeft minder dan 5 personen werkzaam, hetgeen overeenkomstig is met de totale bedrijfsstructuur van Texel en die van Noord-Holland.
grootteklasse respons
35 30 25 20 15 10 5 0 o wp 1 wp 2-4 wp 5-9 wp 10-19 wp 20 en meer

Gebondenheid Voorts betreft het vooral lokaalgebonden bedrijven. 90 Bedrijven geven aan gebonden te zijn aan het eiland, waarvan weer 20 aan een bepaalde kern op Texel (zoals de 10 responderende vissers aan Oudeschild, vanwege de haven). 17 Bedrijven vermeldden niet specifiek aan Texel gebonden te zijn. Verwachtingen Gevraagd werd ook naar de verwachtingen. Van de respondenten gaf 35% aan een groei te verwachten en 58% een consolidatie. Slechts 7% voorzag een krimp van de activiteiten. Om deze cijfers te interpreteren is gekeken naar de resultaten van de Enquête Regionale Bedrijfsontwikkeling (ERBO-2003) van de Kamer van Koophandel Noordwest-Holland. Alhoewel niet helemaal vergelijkbaar, wees deze enquête uit dat voor 2004 20% van de Nederlandse ondernemers een toename van de omzet verwachtte en 29% een afname.

10

Voor de industrie bedroegen deze percentages 21 en 31%, voor de bouw 13 en 29% en voor de groothandel 21 en 30%. Met andere woorden, met enige voorzichtigheid kan men stellen dat de Texelse ondernemers optimistischer zijn dan hun landelijke collega’s. Van de Texelse bedrijven is de groothandel het meest positief (44% verwacht een groei), gevolgd door de industrie (42%) en de automobielsector (3 van de 7 = 42%). De visserij heeft de meest sombere verwachting. Slechts 1 op de 10 bedrijven verwacht groei en 2 een krimp. Ook de bouw scoort met 28% lager. Dalende bestedingen bij de consumenten en een terugval van de investeringen bij overheid en bedrijfsleven dragen zeker bij aan dit pessimisme. 4.3 Huidige bedrijfshuisvestingssituatie en oordeel

Aard van vestiging Van de 110 respondenten zijn er 27 (25%) gevestigd in een woonwijk/straat binnen de bebouwde kom van een kern, zijn er 25 (23%) “solitair” gevestigd buiten de bebouwde kom in het landelijk gebied, zijn er 56 (51%) gevestigd op een bedrijfsterrein (met name Den Burg en Oudeschild) en 2 (2%) elders, zoals bij de veerhaven en het vliegveld. 64 Respondenten (58%) zijn woonachtig bij hun bedrijf. Van de bedrijven die op een bedrijfsterrein gevestigd zijn, zijn er 20 waarbij ook gewoond wordt. Dat dit tot discussies leidt zal later uit deze rapportage blijken. Van de bedrijven beschikt 40% over een eigen bedrijfsterrein, 27% heeft een bedrijfsruimte in een groter pand (bedrijfsverzamelgebouw, onderdeel van een woning, etc.), 23% heeft de beschikking over een zelfstandig bedrijfspand, zonder gebruik van buitenruimte en 10% beschikt over iets anders, zoals een boerderij, een schuur in het landelijk gebied, heeft alleen een woning of deelt ruimte in het CIV-gebouw aan de haven in Oudeschild. Driekwart van de bedrijven heeft de bedrijfsruimte in eigendom. Voorts betreft het in het algemeen jonge of recent gevestigde bedrijven. 46% Is in het laatste decennium op de huidige locatie gevestigd.
Wanneer gevestigd?

21%

8% 18%

voor 1950 voor 1975 voor 1994 voor 1999

25% 28%

voor 2004

Van de respondenten geeft 47% aan dat de beschikbaarheid van ruimte de belangrijkste reden van vestiging was, voor 20% was bereikbaarheid de belangrijkste reden en voor 8% de prijs. 26% Gaf uiteenlopende redenen aan, zoals overname van een bestaand bedrijf, de beschikbaarheid van een woning, men woonde er al, of de aanwezigheid van de haven. Afhankelijk van goede ontsluiting 36 % Geeft aan afhankelijk en 50% zeer afhankelijk te zijn van een goede ontsluiting. Slechts 4% zegt dit niet te zijn. Ruim 90% wil goed bereikbaar zijn voor zowel auto, vrachtauto als fiets. 94% Vindt een goede bereikbaarheid per bus niet belangrijk.

11

Tevredenheid met huidige locatie Driekwart van de bedrijven is tevreden tot zeer tevreden met de huidige situatie. Daarentegen is een vijfde ontevreden, hetgeen overeenkomt met 20 bedrijven.
Mate van tevredenheid huidige lokatie

6% 28%

13% 7%

zeer ontevreden ontevreden neutraal tevreden zeer tevreden

46%

Met name de bereikbaarheid van de huidige locatie (69 keer werd dit aangekruist) scoorde hoog als voordeel van de huidige locatie. De beschikbare ruimte werd 56 maal genoemd en 36 maal de prijs. Als andere voordelen werden bijvoorbeeld genoemd: dicht bij de klant en winkelend publiek, zichtlocatie, geen last van naburige bewoners, nabij het eigen woonhuis, dicht bij de haven, centraal op Texel en dicht bij de veerdienst. Van de respondenten gaf 40% aan dat er geen nadelen aan de huidige locatie verbonden waren. Van degenen die wel nadelen ervaren, gaf 47% “geen ruimte” aan als een nadeel en zowel bereikbaarheid als prijs werd door 14% van de respondenten genoemd. Als overige nadelen (25%) werden bijvoorbeeld genoemd: wonen op bedrijfsterrein, geen zichtlocatie, bestemmingsplan staat uitbreiding niet toe, parkeren, teveel achteraf, geen eigendom, minder geschikte ontvangst toeristen en te ver van de haven. 4.4 Oordeel over het bedrijfsterrein waarop men gevestigd is

Alleen aan de bedrijven die gevestigd zijn op een bedrijfsterrein is gevraagd het huidige bedrijfsterrein te beoordelen op een aantal aspecten. Van belang is hier te vermelden dat 86% van deze bedrijven aangeeft tevreden tot zeer tevreden met de huidige locatie te zijn, zo´n tien procent meer dan voor alle respondenten. Slechts 11% (t.o.v. 19%) is ontevreden tot zeer ontevreden met de huidige locatie. Maar per aspect kan dat natuurlijk variëren.
Beoordeling bedrijfsterrein op volgorde van "slecht" in %
bewegwijzering wonen op bedrijfsterrein parkeervoorzieningen verwijderen zwerfvuil groenvoorzieningen afvalinzameling wegenstructuur/ontsluiting dienstverlening gemeente verlichting diefstal/braak/vandalisme bestrating ruimtegebruik algemene uitstraling samenwerking ondern. 0% 20% 40% 60% 80% 100 %

goed voldoende matig slecht

12

Beoordeling bedrijfsterrein op volgorde van "goed" in %
wonen op bedrijfsterrein wegenstructuur/ontsluiting algemene uitstraling samenwerking ondern. afvalinzameling bestrating ruimtegebruik verlichting diefstal/braak/vandalisme bewegwijzering verwijderen zwerfvuil parkeervoorzieningen dienstverlening gemeente groenvoorzieningen 0% 20% 40% 60% 80% 100 %

goed voldoende matig slecht

Relatief het slechtst scoort de bewegwijzering. Een zaak die door ondernemers mèt de gemeente zelf aangepakt kan worden. ’Wonen op bedrijfsterrein’ scoort ook relatief slecht, maar daarentegen ook relatief goed. Op veel bedrijfsterreinen op Texel mag gewoond worden bij het bedrijf. Sommige ondernemers vinden dat een voordeel (dicht bij het bedrijf, veiligheid), maar andere ondernemers ervaren dit als zeer nadelig (opgelegde beperkingen aan de bedrijfsvoering: beperken geluidsproductie, tijden laden en lossen, etc.). Ook wordt er over geklaagd dat er zich op bedrijfsterreinen situaties voordoen dat er mensen wonen die geen relatie meer hebben met een bedrijf aldaar. Op het nieuwe bedrijfsterrein in Oudeschild wordt wonen bij het bedrijf niet meer toegestaan, een maatregel waar de kamer van koophandel het mee eens is in verband met de huidige milieuwetgeving. Voorts wordt in het algemeen geklaagd over de parkeervoorzieningen, vaak schieten die tekort. Van de respondenten beoordeelt 60% deze als matig tot slecht. Mogelijk kan hier wat aan gedaan worden als het bedrijfsterrein een opknapbeurt krijgt. De wegenstructuur/ontsluiting wordt met een voldoende beoordeeld. Het beheer van de openbare ruimte op bedrijfsterreinen door de gemeente kan volgens de ondernemers worden verbeterd. Zowel groenvoorzieningen en verwijderen zwerfvuil krijgen relatief veel minpunten, evenals de dienstverlening door de gemeente. De beoordelingen over verlichting en bestrating vallen in de middenmoot. In het algemeen is men ook tevreden over de afvalinzameling, het ruimtegebruik en de uitstraling van de bedrijfsterreinen. Heel tevreden is men over de onderlinge samenwerking tussen ondernemers. Tenslotte scoort ook het facet “diefstal/inbraak/vandalisme” niet extreem negatief of positief.

13

Beoordeling bedrijfsterrein Den Burg
100% 80% 60% 40% 20% 0% slecht matig voldoende goed

wegenstr.

bestrating

samenw.

groenv.

parkeerv.

afvalinz.

diefstal

De aantallen respondenten op de bedrijfsterreinen in Den Burg (26 respondenten) en Oudeschild (16) waren groot genoeg om een nadere uitsplitsing te maken. In Den Burg is men relatief het meest ontevreden over de parkeersituatie, gevolgd door facetten als dienstverlening gemeente, het ruimtegebruik en de bewegwijzering. Tevreden is men over de samenwerking tussen ondernemers onderling, de afvalinzameling en de wegenstructuur. In Oudeschild is men ook relatief het meest ontevreden over de parkeersituatie, gevolgd door de groenvoorzieningen, dienstverlening gemeente, bewegwijzering en het wonen op het bedrijfsterrein (met name betreft het hier het oudere gedeelte). Tevreden is men over het ruimtegebruik, de samenwerking tussen ondernemers en de verlichting.
Beoordeling bedrijfsterrein Oudeschild
100% 80% 60% 40% 20% 0% slecht matig voldoende goed

wegenstr.

parkeerv.

bestrating

samenw.

groenv.

afvalinz.

diefstal

Gevraagd is of er aan deze aspecten wat moet gebeuren. De helft van de respondenten, gevestigd op een bedrijfsterrein, zegt ja en dan worden vooral genoemd zaken als de parkeersituatie, de ontsluiting, ruimtegebruik, groenvoorzieningen en bewegwijzering, maar ook zaken als nieuw asfalt, een betere uitstraling en de verlichting. Ook in Den Burg vindt de helft dat er wat moet gebeuren en dan worden zaken genoemd als meer parkeerplaatsen (4x), betere ontsluiting (1x), bewegwijzering (2x), uitstraling (2x).

ruimtegeb.

dienstverl.

uitstaling

zwerfvuil

verlichting

bewegw.

wonen

ruimtegeb.

dienstverl.

uitstaling

zwerfvuil

verlichting

bewegw.

wonen

14

In Oudeschild vindt eenderde van de respondenten dat er actie moet worden ondernomen en dan denkt men aan meer en herindelen van parkeermogelijkheden, meer politiecontrole, het bebouwen van open ruimte en het uitbreiden van het terrein. Van de op een bedrijfsterrein gevestigde respondenten zijn er 23 bereid mee te denken/werken aan een nader op te zetten revitaliseringsproject “bedrijfsterreinen Texel”, waarvan 9 van de 26 in Den Burg en 5 van de 16 op Oudeschild. 4.5 Nieuw bedrijfsterrein

Vervolgens zijn vragen gesteld over nieuw bedrijfsterrein. Alle respondenten mochten deze vragen beantwoorden. Daarvan gaven 78 een antwoord, waarbij het niet verbazingwekkend is dat men de voorkeur geeft aan de huidige vestigingsplaats:  27 respondenten gaven aan dat Den Burg uitgebreid moet worden (waarvan 18 gevestigd in Den Burg zelf).  21 Oudeschild (waarvan 9 in Oudeschild gevestigd zijn en 6 in Den Burg).  20 Oosterend (10 Oosterend, 3 Den Burg en 4 Oudeschild).  5 De Cocksdorp (2 De Cocksdorp).  4 bij alle dorpen.  1 De Koog die in De Koog zelf gevestigd is. Als tweede optie worden genoemd Oosterend en Oudeschild (beide 6), Den Burg en De Cocksdorp (beide 5) en De Waal (1 maal). Op de vraag waar eventueel nieuw bedrijfsterrein aangelegd diende te worden, geven van de 43 beantwoorders er 13 aan dat alleen bestaand bedrijfsterrein uitgebreid dient te worden, 13 Den Burg, waarbij een aantal keer de Georgiëweg wordt genoemd, 8 Oudeschild, 5 De Cocksdorp, 2 De Waal, 1 maal Den Hoorn en 1 maal alle dorpen. Op de vraag welke specifieke faciliteiten (buiten gas, water en licht) dit nieuwe terrein moest bieden, werd een breed scala van antwoorden gegeven (tussen haakjes aantal keer genoemd):  Goede brede infrastructuur, geschikt ook voor zwaar transport (25).  Ruimte en ruim opgezet (9).  Goede architectonische vormgeving, uitstraling (8).  Mogelijkheid tot wonen (6).  Geen bedrijfswoningen (6).  Voldoende parkeergelegenheid (6).  Aandacht voor groenvoorzieningen (6).  Kabelaansluiting (4).  Geschikt voor kleine bedrijven, kleine kavels (3).  Geschikt voor zwaardere industrie en geluidsproductie (3).  Lage prijs (2).  Goede verlichting (2).  Goede bewegwijzering (1).  Milieuvriendelijk opgezet (1).  Politiecontrole (1).  Geen industrievestiging (1). Bij de aanleg van een nieuw bedrijfsterrein zal sprake moeten zijn van een ruime opzet, brede straten en aanwezigheid van voldoende parkeervoorzieningen. Voorts hecht men er belang aan dat er op de architectonische vormgeving gelet wordt (beeldkwaliteitplan). Over wonen op bedrijfsterreinen is men verdeeld.

15

Vooralsnog moet er vanuit worden gegaan dat er op Texel momenteel voldoende bedrijfsterreinen zijn waarop gewoond mag worden en dat een nieuw bedrijfsterrein specifiek bestemd moet worden voor pure bedrijfsactiviteiten. 4.6 Wensen en plannen ten aanzien van de huidige bedrijfshuisvesting

Gevraagd is welke eisen men stelt aan zijn of haar bedrijfslocatie, met andere woorden wat zijn de meest essentiële voorwaarden voor de bedrijfsvoering? De vestigingsfactor “ruimte” werd door 81% van de respondenten aangekruist, gevolgd door “bereikbaarheid” (75%), “prijs” (58%), “nabijheid klanten” (27%), “ligging ten opzichte van concurrenten” (10%), “personeel” (10%) en “anders” (4%), zoals uitstraling. Vervolgens werd gevraagd welke wensen men heeft ten aanzien van de huidige bedrijfslocatie en wat men zou willen veranderen. 57 Respondenten (52%) hebben een of meerdere antwoorden gegeven op deze vraag. Ook hier wordt een variëteit aan antwoorden gegeven, maar, teruggebracht tot een aantal categorieën, kan gesteld worden dat men met name meer ruimte zou willen hebben (34 maal), vervolgens wordt het parkeren genoemd (7 maal), zoals de overlast van parkerende toeristen, het liever op een andere/betere locatie willen zitten (6x), het probleem van de ontsluiting van de bedrijfslocatie (5x) en de wens dat er vlakbij het bedrijfspand geen bewoning plaatsvindt (5x). Andere zaken die één tot twee keer werden genoemd zijn: graag een eigen pand, kabelaansluiting, een betere uitstraling van het pand, de mogelijkheid tot wonen bij het pand, liever minder ruimte, meer groen en dergelijke. Van die 57 respondenten gaven er 10 aan dat zij deze wensen zouden kunnen realiseren op de huidige locatie. Zo stelt men meestal dat er ruimte genoeg is om uit te kunnen breiden en dat er gebouwd mag worden. Ook aan de overlast van het parkeren op straat valt wat te doen, als er maatregelen worden genomen. 47 Respondenten (43%) zeggen dat de realisatie van bepaalde wensen niet mogelijk is op de huidige locatie, omdat er geen ruimte is, het bestemmingsplan het verbiedt, de gemeente het niet toelaat of verbiedt, men gevestigd is in stedelijk of beschermd landelijk gebied of er zijn geen betaalbare alternatieven. En hiervan zeggen er 14 weer dat die wensen ook niet eerder of gemakkelijker gerealiseerd zouden kunnen worden op een andere locatie. Naar het waarom is niet gevraagd. Maar de overige 33 respondenten zeggen dat dat wel elders kan en dan worden kernen genoemd als Den Burg (7x), Oudeschild (7x) of Oosterend (5x). 9 Respondenten (9%) geven aan te willen uitbreiden op de huidige locatie met 4.040m², waarvan weer 2.240 bebouwd. Het betreft bedrijven uit allerlei sectoren waaronder een drietal bedrijven uit de bouwnijverheid en twee uit de groothandelssector. Voorts zijn er 3 gevestigd in Oudeschild. 2 Bedrijven willen, met behoud van de huidige vestiging, ook elders uitbreiden met in totaal 1.100m², waarvan 800m² bebouwd. Het betreft een bouwbedrijf en een handelsbedrijf. Deze gegevens worden zo meteen meegerekend met de bedrijven die zich wensen te verplaatsen.

16

4.7

Potentiële verplaatsers

29 Respondenten geven aan verplaatsingsplannen te hebben, hetgeen overeenkomt met 26%.
pot. verplaatsers naar sector
7% 14% 17% 7% 10%

Visserij industrie bouwn. garages handel

45%

transport

Bijna de helft van de potentiële verplaatsers behoort tot de bouw- en installatiesector, 17% tot de industrie en 14 % tot de groothandelssector. Bij deze bedrijven zijn 97 personen fulltime werkzaam (gemiddeld 3,3 per bedrijf, hetgeen kleiner is dan gemiddeld voor de totale respons, nl. 4,8) en 18 parttime. Voorts betreft het, vergeleken met de totale respons, in het algemeen zeer jonge of recent gevestigde bedrijven: 63% is in het laatste decennium op de huidige locatie gevestigd, 11% in het voorlaatste decennium en de rest voor 1984. Daarnaast wordt er in vele gevallen bij het bedrijf gewoond, nl. 41%, maar minder dan bij de totale responsgroep (58%). Van de potentiële verplaatsers gaf 55% aan een groei te verwachten en 39% een consolidatie. Vergeleken met de totale respons is dat aanmerkelijk optimistischer, nl. 35%, respectievelijk 58%. 43% Heeft de bedrijfsruimte in eigendom, hetgeen aanzienlijk minder is dan de totale respons, nl. 75%. Vermoedelijk een extra “drive” om eigen bedrijfsruimte te vinden. Van de 29 potentiële verplaatsers is 31% (alle respondenten: 25%) gevestigd in een woonwijk/straat binnen de bebouwde kom van een kern, is 21% (23%) “solitair”gevestigd buiten de bebouwde kom in het landelijk gebied, is 45% (51%) gevestigd op een bedrijfsterrein (met name Den Burg en Oudeschild) en 3% (2%) elders. Vergeleken met de totale respons (40%) beschikt slechts 10% van de bedrijven over een eigen bedrijfsterrein en heeft 44% (27%) een bedrijfsruimte in een groter pand (bedrijfsverzamelgebouw, onderdeel van een woning, etc.). 14% (23%) Heeft maar de beschikking over een zelfstandig bedrijfspand en 17% (10%) beschikt over iets anders, met name schuren in het landelijk gebied. Vrijwel alle bedrijven ervaren nadelen op de huidige locatie: 27 van de 29. Deze nadelen hebben in overgrote mate te maken met ruimteproblemen (55% t.o.v 47%). Er zijn onvoldoende uitbreidingsmogelijkheden op de huidige locatie of het bestemmingsplan laat uitbreiding niet toe. In veel mindere mate wordt een slechte bereikbaarheid als nadeel ervaren (7%), nog minder dan de prijs (11%). 22% Zag “andere” nadelen, als afstand tot de haven, minder geschikt om toeristen te ontvangen en ligging van het bedrijf tussen woningen. Het ruimteprobleem wordt vooral ervaren door de bedrijven die zich heel snel willen verplaatsen, nl. binnen één jaar (7 van de 13) ten opzichte van die die over meer dan een jaar willen verplaatsen (8 van de 16).

17

4.8

Wensen ten aanzien van de nieuwe locatie

Als belangrijkste vestigingsplaatsfactoren bij een nieuwe locatie gelden in afnemende volgorde, de volgende:  Ruimte (100%).  Bereikbaarheid (86%).  Prijs (76%).  Nabijheid klanten (28%).  Personeel (21%).  Ligging ten opzichte van concurrenten (10%). Als gekeken wordt naar de wensen ten aanzien van de huidige bedrijfslocatie en wat men zou willen veranderen, wordt ook hier een variëteit aan antwoorden gegeven, maar teruggebracht tot een aantal categorieën kan gesteld worden dat men met name meer ruimte zou willen hebben (13x genoemd), vervolgens wordt het parkeren genoemd (3 maal), het liever op een andere/betere locatie willen zitten (5x) en de wens dat er vlakbij het bedrijfspand geen bewoning plaatsvindt (3x). Andere zaken die één tot twee keer werden genoemd zijn: graag een eigen pand, liever minder ruimte, een betere uitstraling en meer groen en dergelijke. Van die 29 respondenten geeft er geen een aan dat zij deze wensen zouden kunnen realiseren op de huidige locatie. Naast een viertal respondenten die de vraag of men wensen had niet ingevuld heeft, zeggen de overige 25 respondenten (86%) dat de realisatie van bepaalde wensen niet mogelijk is op de huidige locatie, met name omdat er geen ruimte is of het bestemmingsplan het verbiedt. 13 Van de 29 bedrijven (45%) geeft aan binnen een jaar te willen verplaatsen. Of dat mogelijk is, is natuurlijk de vraag. Momenteel zijn de 29 potentiële verplaatsers gevestigd in de volgende kernen: De Cocksdorp (1), De Koog (1), De Waal (1), Den Burg (5), Oosterend (6), Oudeschild (9) en het landelijk gebied (6x). 21 Van de 29 bedrijven geven aan dat de kern waar ze naar toe willen verplaatsen doorslaggevend is. Hiervan zijn er momenteel 1 in De Waal gevestigd, 5 in Den Burg, 6 in Oosterend, 6 in Oudeschild en 2 in het landelijk gebied. Hieruit blijkt dat met name de bedrijven in Den Burg, Oosterend en ook Oudeschild er zeer aan hechten te verkassen naar een locatie in de kern waar ze nu gevestigd zijn. Wat te verwachten was, geeft het merendeel van de bedrijven aan (25 van de 29) dat verhuizing van het bedrijf naar de “overkant” niet denkbaar is. Vier bedrijven met in totaal 23 werkzame personen dus wel. 4.9 Ruimtebehoefte

De 29 bedrijven die hebben aangegeven zich te willen verplaatsen, hebben aangeduid hoeveel ruimte ze nodig hebben op de nieuwe locatie. De bedrijven claimen gezamenlijk 29.795m², waarvan 6.595m² voor parkeerruimte en 14.120m² bebouwd. Meestal veel meer dan waarover ze nu beschikken: nl. 20.911m² terreinoppervlak, waarvan 7.109m² bebouwd. Dit betekent een gemiddelde behoefte van 1.027m² ten opzichte van gemiddeld 721m² ruimtegebruik nu, hetgeen 40% meer is.

18

De variatie in gevraagd bedrijfsterreinareaal is echter groot zoals onderstaande tabel laat zien: Terreinbehoefte 1 - 200 m² 201 - 500 m² 501 - 1000 m² 1001 – 5000 m² Frequentie 27% 25% 21% 27% 100% Totaal aantal meter 995 ( 3%) 2700 (9%) 5100 ( 17%) 21000 (71%) 29795 (100%)

Uit de volgende tabel valt af te leiden, waar zich de terreinbehoefte voordoet. Hierbij wordt er vanuit gegaan dat de bedrijven zich graag zouden willen verplaatsen naar een terrein in hun huidige vestigingsplaats.
Huidige vestigingsplaats Den Burg Oosterend Oudeschild Overige kernen en landelijk gebied Totaal Ruimtebehoefte 5600 8500 11760 3935 29795 waarvan voor parkeren 1600 4000 490 505 6595 waarvan bebouwd 2600 4100 4990 2430 14120

Indien de twee bedrijven erbij gerekend worden, die met behoud van de huidige vestigingslocatie daarnaast willen uitbreiden, wordt de tabel als volgt:
Huidige vestigingsplaats Den Burg Oosterend Oudeschild Overige kernen en landelijk gebied Totaal Ruimtebehoefte 5600 9000 11760 4535 30895 waarvan voor parkeren 1600 4000 490 505 6595 waarvan bebouwd 2600 4600 4990 2770 14960

Van de 29 bedrijven die zich wensen te verplaatsen, geven er 11 bedrijven (38%) aan dat de huidige locatie een andere bestemming krijgt. Bij de overige bedrijven zou bedrijfsterrein kunnen vrijkomen. Indien alle verplaatsingswensen gerealiseerd zouden worden, kan 14.722 m² vrijkomen, waarvan 4940 m² bebouwd. In onderstaand schema wordt de totale ruimtebehoefte van de respondenten nog eens weergegeven.
Huidige vestigingsplaats Ruimtebehoefte Den Burg 5600 Oosterend 9000 Oudeschild 11760 Overige kernen en landelijk gebied 4535 Totaal 30895 vrijkomend 2000 1330 5160 6232 14722 netto behoefte 3600 7670 6600 -1697 16173

Deze ruimtebehoefte betreft alleen de bedrijven die gereageerd hebben op de enquête. Maar wat is dan de feitelijke ruimtebehoefte van alle bedrijven in de geselecteerde branches? Er is reeds geconstateerd dat de non-respons grote mate van overeenkomst vertoonde wat sector betreft. Geldt dat ook voor de ruimtebehoefte? Ophogen naar 100%? 19

Men kan veronderstellen dat de bedrijven die geconfronteerd worden met een ruimtetekort eerder geneigd zullen zijn geweest de enquête in te vullen dan niet-responderende bedrijven. Alhoewel na de inzendtermijn alsnog 3 enquêtes binnenkwamen van bedrijven die alledrie aangaven zich te willen verplaatsen en een ruimtebehoefte hadden van in totaal 1.235m² (waarvan 760m² bebouwd). Ophogen naar 100% kan een overschatting betekenen. Maar ervan uitgaande dat de non-respons gelijkwaardig is aan de respons en dus opgehoogd naar 100% ziet bovenstaande tabel er aldus uit:

Ruimtebehoefte opgehoogd naar 100% Huidige vestigingsplaats Ruimtebehoefte Den Burg 12308 Oosterend 19780 Oudeschild 25846 Overige kernen en landelijk gebied 9967 Totaal 67901

vrijkomend 4396 2923 11341 13697 32357

netto behoefte 7912 16857 14505 -3730 35544

Dit betekent dat er een bruto ruimtebehoefte bestaat aan zo’n 6,8 ha.

20

5.

CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN

Het onderzoek moest antwoord geven op de volgende vragen: Een inventarisatie van de tevredenheid met de huidige locatie. Welke wensen of plannen hebben de ondernemers ten aanzien van de huidige locatie? Ruim driekwart van de ondernemers is tevreden met de huidige locatie en zo´n 40% gaf aan dat er geen nadelen aan verbonden waren. De nadelen die men noemde, hadden vooral te maken met het gebrek aan ruimte. Bijna eenvijfde is (zeer) ontevreden met de huidige locatie. Wat vindt men van de huidige bedrijfsterreinen op Texel? Welke verbeteringen zijn mogelijk? Van de bedrijven die gevestigd zijn op een bedrijfsterrein is slechts 11% (t.o.v. 19%) ontevreden tot zeer ontevreden met de huidige locatie. Maar per aspect kan dat natuurlijk variëren. Met name de bewegwijzering behoeft volgens de ondernemers verbetering. Dit is een zaak die door ondernemers mèt de gemeente zelf aangepakt kan worden. Over “Wonen op bedrijfsterrein” zijn de meningen verdeeld. Op veel bedrijfsterreinen op Texel mag gewoond worden bij het bedrijf. Sommige ondernemers vinden dat een voordeel (dicht bij het bedrijf, veiligheid), maar anderen ervaren dit als zeer nadelig (opgelegde beperkingen aan de bedrijfsvoering: beperken geluidsproductie, tijden laden en lossen, etc.). Ook wordt er over geklaagd dat er op bedrijfsterreinen zich situaties voordoen dat er mensen wonen die geen relatie meer hebben met een bedrijf aldaar. Op het nieuwe bedrijfsterrein in Oudeschild wordt wonen bij het bedrijf niet meer toegestaan. Voorts wordt in het algemeen geklaagd over de parkeervoorzieningen, vaak schieten die tekort. Mogelijk kan hier wat aan gedaan worden als het bedrijfsterrein een opknapbeurt krijgt. Ook het beheer van de openbare ruimte op bedrijfsterreinen door de gemeente kan volgens de ondernemers verbeterd worden. Zowel groenvoorzieningen en verwijderen zwerfvuil krijgen relatief veel minpunten, evenals de dienstverlening door de gemeente. In hoeverre onderschrijft men de noodzaak van revitalisering? Is men bereid daadwerkelijk mee te werken aan een eventuele revitalisering? De helft van de respondenten, gevestigd op een bedrijfsterrein, zegt dat er aan een aantal aspecten van bedrijfsterreinen wat moet gebeuren en dan worden zaken genoemd als de parkeersituatie, de ontsluiting, ruimtegebruik, groenvoorzieningen en bewegwijzering, maar ook zaken als nieuw asfalt, een betere uitstraling en de verlichting. Ook in Den Burg vindt de helft dat er wat moet gebeuren en dan worden zaken genoemd als meer parkeerplaatsen (4x), betere ontsluiting (1x), bewegwijzering (2x), uitstraling (2x). In Oudeschild vindt eenderde van de respondenten dat er actie moet worden ondernomen en dan denkt men aan meer en herindelen van parkeermogelijkheden, meer politiecontrole, het bebouwen van open ruimte en het uitbreiden van het terrein. Of dat nu betekent dat er voldoende draagvlak is voor een algehele revitalisering is niet duidelijk, maar dat er draagvlak is voor een opknapbeurt van bedrijfsterreinen is helder. Van de op een bedrijfsterrein gevestigde respondenten zijn er 23 bereid mee te denken/werken aan een nader op te zetten revitaliseringsproject “bedrijfsterreinen Texel”, waarvan 9 van de 26 in Den Burg en 5 van de 16 op Oudeschild.   

21

Wat zijn de plannen van de ondernemers? In hoeverre is er sprake van een dynamiek van deze bedrijven als het gaat om de locatie? Van de 110 respondenten hebben er 9 aangegeven te willen uitbreiden op de huidige locatie, 2 willen met behoud van de huidige vestiging ook elders uitbreiden en 29 respondenten geven aan verplaatsingsplannen te hebben, hetgeen overeenkomt met 29%.  Wat is de behoefte aan bedrijfsterrein in algemene zin?

 Is er behoefte aan uitbreiding van bestaande bedrijventerreinen en waar? Veel bedrijven op het eiland kunnen hun eventuele uitbreidingswensen waarschijnlijk op de huidige locatie realiseren, deels door uitbreiding van het terreinoppervlak of wat veel vaker voorkomt door uitbreiding van het bebouwd oppervlak op het huidige terrein. Bijna eenderde heeft die mogelijkheid echter niet. Deze bedrijven zijn nu grotendeels (31%) gevestigd in een woonwijk/straat binnen de bebouwde kom van een kern of “solitair” (21%) gevestigd buiten de bebouwde kom in het landelijk gebied. De ruimteclaim die met deze behoefte gepaard gaat, bedraagt 3,09 ha. terreinoppervlak. Bij verplaatsing komt maximaal 1,6 ha. vrij voor andere bedrijvigheid. Indien deze ruimteclaim wordt opgehoogd naar de totale doelgroep van bedrijven (van 45,5 % naar 100%) komt dit cijfer uit op een behoefte aan 6,8 ha. De minimaal 3 ha. die benodigd is, waarbij overigens geen rekening is gehouden met eventueel vrijkomende ruimte, betreft een “netto terreinbehoefte”. In de ruimtelijke vertaling van deze behoefte dient rekening gehouden te worden met benodigde ruimte voor ontsluiting, water en openbaar groen voor de landschappelijke inpassing. Uitgaande van een verhouding tussen netto en bruto van 70/100, bedraagt het minimaal bruto benodigde bedrijfsterreinoppervlak ongeveer 4,4 ha. Dit is dan ook wel een absoluut minimum, aangezien de behoefte van de non-respons hier niet in verdisconteerd is. Het een en ander betekent ook dat als het bedrijfsterrein in Oudeschild binnenkort wordt uitgebreid (met ongeveer 1,7 ha.), dit terrein meteen vrijwel geheel “uitgegeven” kan worden. Hetgeen ook inhoudt dat de bedrijven die via de enquête niet hebben aangegeven zich te wensen verplaatsen, er nog zeer weinig terrein overblijft en zij een grote kans hebben elders naar bedrijfsterrein of naar andere oplossingen te moeten gaan zoeken, mochten ook zij te krap komen te zitten. Aanbevelingen Nieuw bedrijfsterrein: In hoofdstuk 2 is al uitgebreid ingegaan op het belang van het behoud van de economische dynamiek op het eiland Texel. Dat kan onder meer door de aanleg van nieuw terrein of uitbreiding van bestaand. Het onderzoek heeft aangetoond dat er zeker behoefte aan nieuw bedrijfsterrein is. Het is een goede zaak dat de provincie het aanvankelijke concept van het Ontwikkelingsbeeld Noord-Holland-Noord, waarin geen ruimte gereserveerd werd voor uitbreiding van bedrijfsterreinen, heeft aangepast en dat het bedrijfsterrein bij Oudeschild uitgebreid mag worden. Voorts is het ook van belang dat de bedrijfsterreinen bij Den Burg en Oosterend met 1 à 2 ha. uitgebreid worden.

22

Vrijkomende agrarische bebouwing: Om meer bedrijfsruimte te creëren is het voorts verstandig een beleid te ontwikkelen ten aanzien van vrijkomende agrarische bebouwing. Uit het onderzoek blijkt dat een groot deel van de potentiële verplaatsers uit kleine bouwbedrijven bestaat. Indien er bepaalde voorwaarden geformuleerd worden (zoals geen buitenopslag) hoeft er geen probleem te zijn dat een aantal van dit soort bedrijven zich vestigen in voormalige agrarische bedrijfsbebouwing. Zowel het Gewest Kop van Noord-Holland als de Provincie Noord-Holland hebben onlangs een publicatie uitgebracht met ideeën voor invulling van agrarische panden. Overigens is de kamer van koophandel van mening dat er zich meer bedrijven kunnen vestigen in deze panden dan de overheid voorstelt. Beheer van bedrijfsterreinen: Het onderzoek heeft aangetoond dat er ten aanzien van het beheer van de openbare ruimte op de bedrijfsterreinen van Texel wel wat gedaan kan worden. Waarschijnlijk is de schaal van Texel te klein om op deze bedrijfsterreinen “parkmanagement” in te voeren, maar er kan wel een samenwerkingsverband tussen ondernemers en gemeente tot stand worden gebracht om het beheer gezamenlijk en structureel aan te pakken. Zo zou men per bedrijfsterrein een projectgroep kunnen instellen waaraan deelnemende beheerders zelf (ambtenaren van de afdeling gemeentewerken, reiniging, groenbeheer, etc.) en een aantal ondernemers als vertegenwoordigers van het op dit terrein gevestigde bedrijfsleven. De projectgroepen worden secretarieel ondersteund door een ambtenaar van de afdeling economische zaken. Vier maal per jaar wordt de situatie op het bedrijfsterrein besproken aan de hand van foto’s, klachten, etc. In Amsterdam is gebleken dat de kwaliteit van de openbare ruimte op bedrijfsterrein tegen geringe meerkosten er aanzienlijk op vooruit is gegaan, met als positief effect een mooier bedrijfsterrein. Immers verloedering betekent achteruitgang en dat dient voorkomen te worden. Revitalisering van bedrijfsterreinen: In hoofdstuk 2 is aandacht besteed aan revitalisering van bedrijfsterreinen. Herstructurering, revitalisering en innovatieve oplossingen beginnen met een goed plan van aanpak of het opstellen van een visie en maatregelenprogramma. De overgang van papier naar uitvoering blijkt in de praktijk vaak meer energie te vragen dan ingeschat. De Provincie Noord-Holland heeft een subsidieregeling in het leven geroepen, nl. PIRB (Programma Innovatief Ruimtegebruik op Bedrijventerreinen). Deze regeling bundelt de “oude” succesvolle regelingen Herstructurering op bedrijventerreinen (1997) en Duurzame inrichting van bedrijventerreinen (1997). Met dit programma wil de provincie een nieuwe stimulans geven aan herstructurering van bedrijventerreinen, met een accent op het toepassen van (nieuwe) concepten op het gebied van duurzaamheid en innovatief ruimtegebruik. Vooral ook op bestaande bedrijfsterreinen. De speerpunten van dit programma zijn: i. Efficiënt ruimtegebruik: meer bedrijvigheid per vierkante en kubieke meter. Op het eerste oog kan geconstateerd worden dat ook op Texelse bedrijfsterreinen door herstructurering best wel ruimtewinst geboekt kan worden. ii. Bereikbaarheid (efficiënter vervoer van goederen en personen). iii. Parkmanagement (verbeterd beheer), zie ook hierboven. iv. Innovatie en vernieuwing in milieu en technologie. v. Duurzaamheid bij de inpassing van bedrijven in de omgeving; vi. Veiligheid (sociale veiligheid, milieu en verkeersveiligheid.) In het nieuwe programma is de mogelijkheid opgenomen juist in de vertaling van programma naar uitvoering ondersteuning te krijgen voor het proces- en projectmanagement.

23

Het is aan te bevelen eens nader te bekijken in hoeverre er een project “revitalisering bedrijfsterreinen Texel” opgezet kan worden, waarbij tevens gekeken wordt in hoeverre gebruik gemaakt kan worden van de subsidieregeling van de provincie. Mogelijk zou de Stichting Duurzaam Texel het project ‘revitalisering bedrijfsterreinen’ kunnen oppakken. In de enquête is gebleken dat er voldoende ondernemers zijn die bereid zijn mee te denken/ werken aan zo’n project. Echter, aan zo’n project zijn wel een aantal succesfactoren verbonden, anders heeft het geen zin:  De aanwezigheid van een actieve ondernemersvereniging. Wellicht kan onder de vlag van de TVO een speciale werkgroep opgericht worden, bestaande uit op bedrijfsterreinen gevestigde ondernemers die de “kar gaan trekken”.  Ambitie bij de TVO en gemeente Texel om revitalisering vorm te geven.  De aanwezigheid van een trekker van dit project.  Een goede communicatie met de ondernemers op de verschillende bedrijfsterreinen.  Concreet worden over de aandachtsgebieden c.q. de activiteiten waarmee direct gestart wordt en afstemmen wie verantwoordelijk is voor de implementatie.  Breed draagvlak binnen de gemeentelijke diensten (openbare werken, milieu, grondbedrijf, economische zaken).  Bestuurlijk commitment bij de gemeente Texel en de TVO, hetgeen moet blijken uit de bereidheid van deze partijen om dit project te financieren en te faciliteren. Met belangstelling wordt afgewacht of er een voedingsbodem voor de revitalisering van de bedrijfsterreinen is.

24

BIJLAGE 1 Ten behoeve van de enquête zijn alle bedrijven op Texel met één en meer werkzame personen benaderd in de volgende branches (tussen haakjes BIK-code volgens bedrijfsindeling kamers van koophandel):  Visserij (05).  Aardolie- en aardgaswinning en dienstverlening voor deze winning (11).  Winning van zand, grind, klei, zout e.d. (14).  Industrie (15 tot en met 37).  Productie en distributie van handel in elektriciteit, aardgas en warm water (40).  Winning en distributie van water (41).  Bouwnijverheid (45).  Handel in en reparatie van auto’s en motorfietsen; benzineservicestations (50).  Groothandel en handelsbemiddeling (51).  Transportsector (60 tot en met 63).  Verhuur van transportmiddelen, machines en werktuigen zonder bedienend personeel en van overige roerende goederen (711, 712, 713, 71404, 71405).

25

BIJLAGE 2 BEDRIJFSSTRUCTUUR VAN TEXEL In onderstaande figuur is het aandeel vestigingen per sector op Texel weergegeven. In kleur staan de sectoren die vanuit het oogpunt van mogelijke overlast voor de omgeving op bedrijventerreinen thuishoren (industrie, bouw, groothandel, transport). De sectoren die zowel op bedrijventerreinen als op andere locaties, zoals dorpskernen, gevestigd zouden kunnen zijn, staan gearceerd weergegeven (dienstverlening). De overige sectoren, zoals bijvoorbeeld landbouw en horeca, hebben geen behoefte aan een locatie op een bedrijventerrein en staan in het wit aangeduid.
Aandeel vestigingen naar sector op Texel (2004)
Transport Industrie
Overige dienstverlening 9% Groothandel 3% Bouwnijverheid 7% Industrie 4% Transport 4% Onderwijs en openbaar bestuur 2% Visserij 2% Gezondheids- en welzijnszorg 4% Financiele instellingen 10% Landbouw, jacht en bosbouw 16% Horeca 15%

Aantal Vestigingen 59 68 124 57 149 190 218 257 275 166 61 27 28 1679

Bouwnijverheid
Div. zakelijke dienstverlening 11%

Groothandel Overige dienstverlening Div. zakelijke dienstverlening Detailhandel en reparatie Horeca Landbouw, jacht en bosbouw Financiële instellingen Gezondheids- en welzijnszorg Visserij Onderwijs en openbaar bestuur Totaal

Detailhandel en reparatie 13%

Aandeel arbeidsplaatsen per sector op Texel
Overige dienstverlening 5% Groothandel 3% Bouwnijverheid 7% Industrie 5% Transport 5% Detailhandel en reparatie 12% Div. zakelijke dienstverlening 12%

Onderwijs en openbaar bestuur 9% Visserij 2% Gezondheids- en welzijnszorg 8% Financiele instellingen 4% Horeca 18%

Landbouw, jacht en bosbouw 10%

26

Afgaande op het aantal vestigingen worden de grootste sectoren op Texel gevormd door de landbouw, de horeca en de detailhandel, welke tezamen 44% van het aantal bedrijven uitmaken. De sectoren die potentieel op bedrijventerreinen gevestigd zijn, vormen opgeteld 38% van het aantal vestigingen. De dienstverlenende sector maakt daarvan met 339 bedrijven het grootste deel uit. Het aandeel in aantal vestigingen zegt echter niet alles over de economische waarde van de verschillende sectoren. Om het belang van de sectoren aan te kunnen geven is het ook belangrijk om te kijken naar de werkgelegenheid die deze genereren. De totale werkgelegenheid op Texel bedraagt 5.615 fulltime arbeidsplaatsen. Deze zijn verdeeld over een aantal sectoren (zie onderstaande figuren). Het valt op dat deze weinig verschillen vertoont met de verdeling naar aantal vestigingen per sector. Iets meer dan een derde (37%) van het aantal arbeidsplaatsen op Texel bevindt zich binnen één van de vijf sectoren die op bedrijventerreinen gevestigd zijn. Traditioneel is het aandeel arbeidsplaatsen in de bouw, transport- en industriële sector groter dan het aandeel vestigingen. Op Texel is dat echter niet het geval, wat duidt op een relatief geringe omvang van bedrijven in deze sector.
sectoren naar grootteklasse (Texel)

Totaal bedijfsleven Diensten Vervoer Groothandel Bouw Industrie

1 WP 2-4 WP 5-9 WP 10-49 WP 50-99 WP 20% 40% 60% 80% 100%

0%

sectoren naar grootteklasse (Noord-Holland)

Totaal bedrijfsleven Diensten Vervoer Groothandel Bouw Industrie

1 WP 2-4 WP 5-9 WP 10-49 WP 50-99 WP 100+ WP 20% 40% 60% 80% 100%

0%

Een overgroot deel van de bedrijven behoort tot het MKB en heeft minder dan 5 werknemers in dienst. Dit is echter geen bijzonder beeld in vergelijking met de structuur in NoordHolland. Het ontbreekt op Texel aan bedrijven met meer dan 100 werknemers. In de bouw, vervoer en industrie zijn relatief meer grotere bedrijven (van 10-49 werknemers) aanwezig.

27

De werkgelegenheid in de eerder genoemde 5 sectoren heeft zich in de afgelopen jaren als volgt ontwikkeld:
Ontwikkeling werkgelegenheid in 5 sectoren op Texel (geindexeerd)

150

100

50 2000
Industrie Vervoer

2001

2002
Bouw Diensten

2003

2004
Groothandel Totaal

De grootste groei van werkgelegenheid heeft plaatsgevonden in de groothandel en de vervoerssector. Met respectievelijk 43% en 32% groei in de afgelopen 4 jaar steken zij ver uit boven de overige sectoren. De werkgelegenheid in de industrie is in 2003, na drie jaar van inkrimping, fors toegenomen. Opvallend is de stabiliteit van werkgelegenheid in de bouwsector. De werkgelegenheid in deze sector kenmerkt zich doorgaans door een sterke conjunctuurgevoeligheid. Conclusies  Op Texel zijn 308 bedrijven actief die op een bedrijventerrein gevestigd zouden kunnen zijn. Nog eens 339 bedrijven uit de dienstverlenende sector zouden mogelijk op bedrijventerreinen kunnen.  Deze bedrijven zorgen voor een werkgelegenheid van 2.151 fulltime arbeidsplaatsen. Dit is 38% van de totale werkgelegenheid op Texel.  De omvang van de bedrijven op Texel wijkt nauwelijks af van het beeld in Noord-Holland.  Ongeveer 80% van de bedrijven op Texel heeft minder dan 5 arbeidsplaatsen.  De werkgelegenheid op Texel groeit het hardst in de vervoerssector en de groothandel, de industrie kroop in 2003 uit een dal.

28

ENQUÊTE BEDRIJVEN GEMEENTE TEXEL
NAAM ADRES
PC + WP BRANCHECODE

Geachte ondernemer, Deze enquête is zodanig opgezet dat deze makkelijk is in te vullen en zal maximaal een halfuurtje van uw tijd in beslag nemen. In de enquête worden u vragen gesteld over: - een aantal algemene aspecten met betrekking tot uw onderneming; - uw mening over uw bedrijfslocatie; - uw uitbreidings- en/of verplaatsingswensen tot 2010. Mocht u meerdere formulieren voor diverse (juridische) bedrijven op één adres, in feite behorende tot één onderneming, toegezonden hebben gekregen, dan verzoeken wij u één enquêteformulier in te vullen en de voorbladen van de overige enquêteformulieren met een streep erdoor tezamen met het door u ingevulde formulier te retourneren. We kunnen deze dan verwijderen van de responslijst. Indien uw bedrijf meerdere vestigingen op diverse locaties heeft, wordt u verzocht bij de beantwoording van de vragen alleen de vestiging waaraan deze enquête is toegezonden in beschouwing te nemen. U wordt verzocht: - bij de meerkeuzevragen het (meest) juiste antwoord aan te kruizen; - tenzij anders is aangegeven bij elke vraag steeds maar één antwoord aan te kruizen; - bij de vragen zonder keuzemogelijkheden uw antwoord in te vullen op stippellijnen.

BELANGRIJK De resultaten van deze enquête worden gebruikt om de provincie te overtuigen van de noodzaak extra ruimte te reserveren voor bedrijfsterreinen op het eiland Texel. Daarvoor is inzicht nodig in de acute, serieuze ruimtebehoefte van de lokale bedrijven. Het is daarom van groot belang dat u in ieder geval de enquête invult en deze door middel van bijgevoegde antwoordenvelop zo spoedig mogelijk, doch vóór 29 april 2004, terugstuurt.

BIJ VOORBAAT HARTELIJK DANK VOOR UW MEDEWERKING !

29

A.

ALGEMENE VRAGEN

1. Soort vestiging: ◘ hoofdvestiging ◘ nevenvestiging 2. Hoeveel personen zijn er in deze vestiging werkzaam (inclusief eigenaar en meewerkende gezinsleden)? ◘ ….. werkzame personen fulltime (meer dan 15 uur per week werkzaam). ◘ ….. werkzame personen parttime. 3. Kunt u in het kort uw bedrijfsactiviteiten beschrijven? Hoofdactiviteit: ……………..…………………………………………………………………………………………….. ………………………...…………………………………………………………………………………. Eventuele nevenactiviteiten: …………………………………………………………………………………………………………… …………………………………………………………………………………………………………… 4. Is uw bedrijf lokaal gebonden aan het eiland Texel in het algemeen, dan wel specifiek aan de kern op Texel, waar u nu gevestigd bent? (graag uitvoerig toelichten) ……………………………………...……………………………………………………………………. ………………………………...…………………………………………………………………………. ………………………………………………..………………………………………………………….. 5. Wat zijn de verwachtingen voor uw bedrijf? ◘ groei ◘ consolidatie ◘ krimp ◘ anders, namelijk : ……………………………..………………… 6. Op wat voor locatie bent u gevestigd? ◘ in een woonwijk/straat binnen de bebouwde kom van de kern …………………………..………….. ◘ ‘solitair’ buiten de bebouwde kom in het landelijk gebied. ◘ op het bedrijfsterrein van de kern…………………………………………………………………..… ◘ anders namelijk…………………………………………………………………………………..……

30

7. Wordt er bij het bedrijf gewoond? ◘ ja ◘ nee 8. Beschikt uw bedrijf over: ◘ ◘ ◘ ◘ bedrijfsruimten in een groter pand (bedrijfsverzamelgebouw, onderdeel van een woning e.d.) zelfstandig bedrijfspand(en) (geen buitenruimte in gebruik) bedrijfsterrein (met opstallen) anders, namelijk…………………………………………………………………………...…………..

9. Voor welke vormen van vervoer dient uw bedrijf bereikbaar te zijn? (meerdere antwoorden mogelijk) ◘ geen ◘ fiets ◘ auto ◘ vrachtauto ◘ bus

10. In hoeverre bent u afhankelijk van een goede ontsluiting van uw bedrijf? ◘ ◘ ◘ ◘ B. niet afhankelijk nauwelijks afhankelijk afhankelijk zeer afhankelijk HUIDIGE LOCATIE

11. Sinds wanneer is het bedrijf op de huidige locatie gevestigd? Sinds: ……………….. 12. Waarom hebt u destijds voor deze locatie gekozen? ◘ ◘ ◘ ◘ bereikbaarheid beschikbaarheid ruimte prijs anders, namelijk……………………………………………………………………………………….

13. Is uw bedrijfsruimte uw eigendom of gehuurd? ◘ eigendom ◘ gehuurd ◘ anders, namelijk……….……………………………………………………………………...………. 14. In hoeverre bent u tevreden met uw huidige locatie? ◘ zeer ontevreden ◘ ontevreden ◘ neutraal ◘ tevreden ◘ zeer tevreden

15. Wat zijn de voordelen van de huidige locatie? (meerdere antwoorden mogelijk) ◘ ◘ ◘ ◘ bereikbaarheid prijs ruimte anders, namelijk..……….……………………………………………………………………..………

31

16. Wat zijn de nadelen van de huidige locatie? ◘ ◘ ◘ ◘ bereikbaarheid prijs ruimte anders, namelijk…………..…………………………………………………………………...………

17. Wat is de oppervlakte van het terrein waarover u momenteel beschikt? (s.v.p zo exact mogelijk aangeven) Totale bedrijfsoppervlak:……………..……..m² waarvan bebouwd:…………………....m² waarvan weer kantoor:…………………….m² waarvan voor productieactiviteiten:…………………….m² 18. Heeft u ruimte over en zou u deze eventueel willen verkopen/verhuren? ◘ nee ◘ ja, nadere toelichting: …………………………………………..……...…………………………….. …………………………………………………………………………………………………………… Hoeveel m² betreft het? …………………m². C. HET BEDRIJFSTERREIN WAAROP UW BEDRIJF GEVESTIGD IS

Alleen invullen, indien u gevestigd bent op een bedrijfsterrein. Zo niet, ga verder naar vraag 22 19. Hoe beoordeelt u uw huidige bedrijfsterrein qua: Algemene uitstraling Bestrating Verlichting Groenvoorzieningen Verwijderen zwerfvuil Parkeervoorzieningen Wegenstructuur/ontsluiting Bewegwijzering Afvalinzameling Diefstal/braak/vandalisme Wonen op het bedrijfsterrein Dienstverlening gemeente Samenwerking ondernemers Ruimtegebruik goed ◘ ◘ ◘ ◘ ◘ ◘ ◘ ◘ ◘ ◘ ◘ ◘ ◘ ◘ voldoende ◘ ◘ ◘ ◘ ◘ ◘ ◘ ◘ ◘ ◘ ◘ ◘ ◘ ◘ matig ◘ ◘ ◘ ◘ ◘ ◘ ◘ ◘ ◘ ◘ ◘ ◘ ◘ ◘ slecht ◘ ◘ ◘ ◘ ◘ ◘ ◘ ◘ ◘ ◘ ◘ ◘ ◘ ◘

32

20. Bent u van mening dat er op bovengenoemde aspecten wat moet gebeuren? ◘ nee, ga verder naar vraag 22 ◘ ja, toelichting: …………………………………………………………………………………...………………………. …………………………………………………………………………………..……………………….. ………………………………………………………………………………………………..………….. 21. Bent u bereid mee te denken/werken aan een nader op te zetten revitaliseringproject ‘Bedrijfsterreinen Texel’? ◘ ja ◘ nee D. NIEUW BEDRIJFSTERREIN

22. Welk bedrijventerrein van Texel zou uitgebreid moeten worden? …………………………………………………………………………………………………………… 23. Waar zou eventueel een nieuw bedrijventerrein aangelegd dienen te worden? ………………………………………………………………………………………………..………….. 24. Welke specifieke faciliteiten (buiten gas, water en licht) zou dit terrein moeten bieden? 1. 2. 3. E. ………………………………………………..………………………………………………….. …………………………………………………………………………………………...………. ………………………………………………………………………………………………….... WENSEN EN PLANNEN TEN AANZIEN VAN UW BEDRIJFSHUISVESTING

25. Welke eisen stelt u aan uw bedrijfslocatie; wat zijn de essentiële voorwaarden voor uw bedrijfsvoering? (meerdere antwoorden mogelijk) ◘ ruimte ◘ bereikbaarheid ◘ personeel ◘ prijs ◘ nabijheid klanten ◘ ligging ten opzichte van concurrenten ◘ anders, namelijk…………………………………………………………………………………….. 26. Welke wensen heeft u ten aanzien van de locatie van uw bedrijf? Wat zou u willen veranderen? 1. 2. 3. ………………………………………………..………………………………………………….. …………………………………………………………………………………………...………. …………………………………………………………………………………………………....

33

27. Zou u deze wensen kunnen realiseren op uw huidige locatie? ◘ ja, want…………………………………………………………...…………...……………………… ◘ nee, want………………………………………………………...……………...…………………….. 28. Zou u deze wensen eerder/gemakkelijker kunnen realiseren op een andere locatie? ◘ ja, naam locatie…………………………………………………...……………………...…………… ◘ nee 29. Heeft u uitbreidingsplannen?

◘ ja, op dezelfde locatie, met ………..….m² onbebouwd en ……………m² bebouwd oppervlak (begane grond).
◘ ◘ ja, elders, namelijk in/op: …………………………………………………………………………… met ……………m² onbebouwd, waarvan ……………m² bebouwd oppervlak (begane grond). nee

30. Heeft u verplaatsingsplannen? ◘ nee, ga verder naar vraag 37 ◘ ja 31. Wat is uw ruimtebehoefte op een nieuwe locatie? Totale bedrijfsoppervlak: waarvan voor parkeermogelijkheden: waarvan bebouwd oppervlak (begane grond): ……….m² ……….m² ……….m²

32. Op welke termijn dienen deze plannen te zijn gerealiseerd? ◘ ◘ ◘ ◘ maand half jaar jaar langer dan een jaar, namelijk …………………………………………………………………...……

33. Is de kern waar uw bedrijf naar toe zou kunnen verhuizen doorslaggevend in de vraag of u wilt verhuizen? ◘ ja ◘ nee 34. Is verhuizing van uw bedrijf naar buiten Texel (de overkant) denkbaar? ◘ ja ◘ nee

34

35. Indien u kunt verhuizen, wat laat u dan aan ruimte achter? Totale bedrijfsoppervlak:……………………m² waarvan bebouwd oppervlak (begane grond):…………………….m² 36. Kan deze ruimte opnieuw voor bedrijfsdoeleinden gebruikt worden? ◘ ja ◘ nee F. OVERIGE VRAGEN

37. Wilt u naar aanleiding van de vragenlijst nog iets opmerken wat u voor uw bedrijf van belang acht? ……………………………………………………………...……………………………………………. …………………………………………………………………………………………………………… ……………………………………………………………………………………………………………

NAAM CONTACTPERSOON: TELEFOONNUMMER: E-MAILADRES: EVENTUELE WEBSITE:

…..………….…………………………………...…………….. …….……………………………………………………...…… ………………………………………………………………… ………………………………………………………………....

HARTELIJK DANK VOOR UW MEDEWERKING EN TIJDIGE INZENDING !

35