feature

bedrijventerrein | 10

Silicon Valkuil
(Trend én traditie: Het Westland is onze bron van innovatie)
Gemeenten die mee willen tellen plakken al gauw een technologiesticker op hun bedrijventerrein. Volgens wetenschapper Gert-Jan Hospers werkt dat contraproductief: ‘Silicon Valley is niet te kopiëren’.
door Ronald Bruins

Technologiesticker op bedrijventerrein werkt contraproductief

Twente Technology Valley, Energy Valley in Groningen, Wageningen Food Valley… Het is slechts een greep uit de vele technologievalleien die ons land rijk is. Geïnspireerd door wat ooit eens het succes was van het Amerikaanse Silicon Valley wordt door het kabinet gehamerd op het belang van kennis, technologie en innovatie voor de Nederlandse economie. De regering stimuleert daarbij regio’s om de plaatselijke economie een impuls te geven. Investeren in kennis, zo betoogt het kabinet, is een zinvolle strategie om de regionale economie tot wasdom te laten komen. Kennis staat immers aan de basis van nieuwe producten, diensten en processen. Dat wat onder één noemer innovatie kan worden genoemd. ‘Die redenering is niet helemaal vreemd’, zegt Gert-Jan Hospers, universitair docent economie en strategie aan de Universiteit Twente. Want naast Silicon Valley in de VS laten ook Europese regio’s als Beieren (Duitsland), Cambridgeshire (Verenigd Koninkrijk), Öresund (Denemarken) en Rhône-Alpes (Frankrijk) zien dat een combinatie van kennisinstellingen en daaraan gerelateerde

innovatieve bedrijvigheid een gebied economisch op de kaart kunnen zetten. Aangespoord door dergelijke successen komt in Nederland ook meer ruimte op bedrijventerreinen voor kennisintensieve bedrijvigheid. Denk aan Utrecht (Papendorp), Zoetermeer (Prisma) en Enschede (Kennispark). In andere gebieden zoals Zeeland, Friesland en Drenthe zijn subsidieregelingen in het leven geroepen om hightech bedrijven te trekken. Maar is de kenniseconomie wel maakbaar, te kopiëren? Silicon Somewheres ‘Nee.’ Het antwoord van Hospers laat niets te wensen over. ‘Waar bestuurders vooral geloven in de harde kant van innovatie, wijzen veel wetenschappers op het belang van zachte factoren voor innovatie. Die zachte factoren, zoals de mentaliteit van de bevolking, zijn historisch gegroeid en plaatsgebonden en daarom niet zomaar te kopiëren.’ Met de harde kant bedoelt Hospers de fysieke infrastructuur zoals technocentra, business- en scienceparken en bedrijfsverzamelgeb

11 | bedrijventerrein

feature

xxx

Quickscan
Silicon Somewheres worden ze genoemd, bedrijventerreinen die claimen een tweede Silicon Valley te zijn. Volgens wetenschapper Gert-Jan Hospers, pakt dat zelden goed uit. Alleen als technologische ontwikkeling wordt gecombineerd met lokale tradities, is er kans op succes. Zoals bijvoorbeeld in het Westland het geval is.

feature

bedrijventerrein | 12

ouwen. ‘Daarin wordt veel geïnvesteerd, net als in de ontwikkeling van trendy hightech als informatie-, bio- en nanotechnologie.’ Het is volgens Hospers kopieergedrag, naar het voorbeeld van Silicon Valley. Sommige terreinen nemen zelfs deels de naam over. In Schotland bestaat een Silicon Glen, de Duitse deelstaat Sachsen heet nu Silicon Saxony en de streek rondom Eindhoven staat te boek als Dommel Valley. ‘Het aantal Silicon Somewheres neemt alleen maar toe, nu ook steeds meer economen het belang van clusters ontdekken. In literatuur wordt daar ook op gewezen. Wiskundig kan worden berekend dat de ruimtelijke concentratie van hightech schaalvoordelen oplevert. Onder de indruk van dat soort modellen, onder meer gemaakt voor het Centraal Planbureau en het Ruimtelijk Planbureau, volgen bestuurders het advies van de rekenmeesters. Maar de schaalgrootte komt pas tot stand als bedrijven ook daadwerkelijk samenwerking opzoeken en daarin zijn zachte factoren belangrijk. Bij wijze van spreken: is er een koffiecorner waar mensen elkaar kunnen ontmoeten? Is er een kroeg waar in alle ontspanning ideeën tot bloei kunnen komen? Bestuurders zouden zich veel meer op die zachte factoren, de sociale infrastructuur, moeten richten. Voorwaardenscheppend bezig zijn, zonder de richting van een bedrijventerrein vooraf al te bepalen.’ Agrarisch of traditioneel verleden Door zich op de droom van een tweede Silicon Valley te richten, stellen bedrijventerreinen zich kwetsbaar op. Hospers: ‘Om te beginnen is

‘Bestuurders geloven in de harde kant van innovatie, wetenschappers in zachte factoren. Die zijn echter niet zomaar te kopiëren.’
de nadruk op hightech riskant. Het is namelijk lastig in te schatten wat de technologieën van morgen zijn. Dat is voor ondernemers al lastig, laat staan voor bestuurders die vaak geen ondernemerservaring hebben. Waarom zouden bestuurders beter dan ondernemers in staat zijn de groeikansen in de markt te ontwaren?’ De vraag stellen is hem beantwoorden. Het daarop volgende bezwaar weegt zo mogelijk nog zwaarder. Hospers: ‘Een star perspectief als dat van Silicon Valley leidt ertoe dat bestuurders voor bedrijventerreinen een min of meer gelijkvormige, weinig doordachte strategie volgen waarin kennis en innovatie tot vrijwel inhoudsloze begrippen zijn verworden. Zij gebruiken populaire kreten als technostarters, kennisclusters

Nederlands eigen ‘Silicon Valley’ heet Greenport Westland
Als voorbeeld van hoe het ook kan, noemt Hospers een aantal gebieden. Friesland en Zeeland ontwikkelen sinds kort innovatieve projecten op het gebied van watermanagement. De Achterhoek en Twente zijn op hun beurt bezig met zorgconcepten op basis van rust en ruimte. Denk bijvoorbeeld aan zorghotels. ‘Maar één van de beste voorbeelden is het Westland’, aldus Hospers. Wethouder Henk de Boer van de fusiegemeente Westland en Jacques Teelen, directeur van bloemenveiling FloraHolland, zijn het hier van harte mee eens. Die laatste: ‘Greenport Westland is vanuit onze historie in glastuinbouw, bollenteelt en boom- en sierteelt gegroeid. Het is een samenhangend en zichzelf versterkend cluster van veredeling, productie, veiling, handel, distributie en dienstverlening. Ondernemers in de keten werken intensief samen en dat leidt tot een hoog innovatief vermogen in de productie, in de keten en bij de toetreding tot de markt. De aanwezigheid in elkaars nabijheid geeft een extra impuls. Het is volgens mij één van de redenen waarom het Westland een uitstekende exportpositie heeft opgebouwd. Nederland heeft meer van vijftig procent van de internationale sierteelthandel. Het Westland heeft daar weer dertig á veertig procent van. Daarbij komt dat Greenport evenveel werkgelegenheid biedt als de Rotterdamse haven.’ Eén groot bedrijventerrein De sociale infrastructuur van dat Westland is minstens zo belangrijk als de harde infrastructuur, benadrukt Den Boer. ‘Je mag het Westland zien als één groot bedrijventerrein’, schetst de wethouder de vergelijking. ‘Van oudsher zijn de contacten op dat terrein al goed. Dat heeft een aantal pijlers. Allereerst de veiling waar glastuinbouwers elkaar elke dag treffen en dus ook ideeën uitwisselen. Daarnaast kennen tuinders allerlei samenwerkingsverbanden waarin zij zich verenigen. Een voorbeeld daarvan is een demonstratiekas waar vijftien bedrijven laten zien wat ze kunnen. Ook als gemeente stimuleren we ontmoetingspunten van ondernemers, bijvoorbeeld via de kennisalliantie Zuid-Holland.’ Het thema van een bedrijventerrein moet passen bij de achtergrond van de regio, vindt Den Boer. ‘Het zou raar zijn als wij ons ineens met puur en alleen informatietechnologie zouden bezighouden. Maar ICT verwerkt in klimaatbeheersingssysteem, een soort spin-off, zou wel weer kunnen. Naar dat soort combinaties van oud en nieuw zijn we op zoek. Die combinatie hoeft niet alleen precies in onze kernactiviteit te liggen, maar kan ook bijvoorbeeld op aanpalende terreinen als transport, distributie, automatisering, kwaliteits- of klimaatbeheersing liggen. Waar kunnen we ons verbreden zodat wij als regio minder afhankelijk worden? Dat is de hamvraag. Maar het stellen van die vraag moet niet leiden tot verwijdering van de kern.’ Onderwijs Een bedrijventerrein moet iets extra’s hebben. Den Boer: ‘Vraag je als bestuurder af waarom een bedrijf op jouw specifieke bedrijventerrein wil zitten. Is het antwoord dat je inwisselbaar bent voor elk ander bedrijventerrein, dan heb je het bedrijventerrein niet goed genoeg

13 | bedrijventerrein

facts & figures

en incubators, maar in feite verhullen ze slechts de leegte van de inhoud.’ Verder gaat het kuddegedrag gepaard met overinvestering in dezelfde typen technologieën. Daarmee ondermijnen ze in feite hun potentiële concurrentiekracht, constateert Hospers. ‘Imitatie is wat anders dan innovatie. Het vraagt van bedrijventerreinen juist dat ze zich onderscheiden van concurrenten.’ Technocratisch enthousiasme, noemt de wetenschapper het. ‘Daarin gaan bestuurders voorbij aan de vraag of de activiteiten die ze stimuleren wel passen bij hun specifieke economische structuur. Veel gebieden hebben een agrarisch of traditioneel verleden en zijn daardoor niet zonder meer geschikt voor hightech. Ik zou dan ook eerder willen pleiten van clustering van activiteiten die van oudsher bij de regio horen en waarmee de plaats van oudsher wordt geassocieerd.’ Combinatie trend en traditie Hospers is het met de nadruk op zachte factoren van sociale wetenschappers eens. ‘De sociale infrastructuur ligt ten grondslag aan kennis en innovatie en ook aan Silicon Valley. Uitgangspunt moet zijn dat kennisontwikkeling niet slechts gaat om bedrijventerreinen, gebouwen en computers. Het gaat om de plaatselijke ondernemers die al deze faciliteiten gebruiken, hun mentaliteit en de manier waarop ze met elkaar omgaan. Innovatie is ten slotte mensenwerk: de ondernemer is een mens van vlees en bloed, onderhoudt relaties met anderen in zijn omgeving en ontleent daaraan zijn inspiratie

en creativiteit die nodig is voor vernieuwing.’ Als voorbeeld neemt Hospers de horloge-industrie in de Jura d’Arc in Zwitserland. ‘Die industrie heeft haar eeuwenlange traditie in het vervaardigen van precisie-uurwerk kunnen combineren met trendy vormgeving en nieuwe marketingtechnieken. Denk aan Swatch. Dergelijke nieuwe combinaties zijn mogelijk door het vakmanschap van de plaatselijke ondernemers en het feit dat ze volledig op elkaar zijn ingespeeld. Het is een simpele wijsheid: unieke, plaatsgebonden omstandigheden zijn uiteindelijk dé succesfactor achter regionale innovatiekracht. Onderzoek het nieuwe, behoud het goede. Trend en traditie gecombineerd. Dat is wat anders dan de zoveelste Silicon Somewhere van de grond proberen te krijgen.’

FACTS & FIGURES
>> Valleys in Nederland Twente Technology Valley Energy Valley Groningen Wageningen Food Valley Medical Valley Silicon Alley Dommel Valley >> Valleys in het buitenland Silicon Glen Silicon Fen Silicon Saxony Silicon Kashba Bavaria Valley Flanders Language Valley Medicon Valley Snow Valley (Enschede) (Groningen) (Wageningen) (Noord-Holland) (Amsterdam) (Zuid-Oost Brabant)

gepositioneerd.’ Bij het aanbrengen van dat onderscheid ten opzichte van concurrenten, kan de koppeling tussen onderwijs en ondernemen belangrijk zijn. ‘Aanwezig onderwijs dat zich op een bepaald thema richt, kan al iets zeggen over de natuurlijke positie van een regio. Daarop aansluiten bij het bepalen van het thema van het bedrijventerrein lijkt mij meer dan gezond.’ De bestuurder is het met Hospers eens dat overheden ondersteunend moeten zijn. ‘Binnen de kaders van wat kan, proberen mee te denken met de ondernemer. Daar ben ik voorstander van. Echter, wel binnen kaders. Ook het algemeen belang – bijvoorbeeld van omwonenden - moet worden meegenomen. Het kan niet zo zijn dat de ruimtelijke kwaliteit van leven ten koste gaat van de doelstelling van de ondernemer om winstmaximalisatie na te streven.’

(Schotland, GB) (Cambridge, GB) (Sachsen, Dld) (Istanbul, Turk.) (Beieren, Dld) (Vlaanderen, B) (Kopenhagen, Dk) (Noord-Finland)

>> Verder lezen... >> Cities of Knowlegde. Cold war Science and the Search for the Next Silion Valley, M.Pugh O’Mara, Princeton University Press, Princeton 2004 >> New economic geography, J. Vernon Henderson, Edward Elgar Publishing, Cheltenham 2005. >> Rethinking regional innovation and change – path dependency or regional breakthrough?, G. Fuchs en Ph. Shapira, Springer, New York 2005. >> Regional economic change in Europe: a neoSchumpeterian vision, Gert-Jan Hospers, LIT-Verlag, Münster 2004. >> Silicon Valley in de polder: ICT-clusters in de Lage Landen, Harry Bouwman en Wim Hulsink, Lemma, Utrecht 2000.

>> Greenport Zuid-Holland Aandeel Greenport in productie Nederlandse glastuinbouw: 60 procent Totale glasoppervlakte: 5.856 hectare Toegevoegde waarde Greenport Zuid-Holland: 5 miljard euro Werkgelegenheid: 65.000 arbeidsplaatsen Waarde van de handelsstromen: 12,7 miljard euro Waarde van de (re)export: 5,4 miljard euro Bijdrage aan overschot op handelsbalans: 20 procent Bronnen: Witteveen + Bos, CBS, Productschap Tuinbouw