You are on page 1of 17

JU SREDNJOKOLSKI CENTAR

FOA

KOLSKA 2014/15. GODINA

MATURSKI RAD
TEMA: PROIZVODI OD PLASTINIH MASA I GUMA

Mentor:
Kandidat:
Milan Grubai

Rado Radovi

FOA,maj 2015. godina

SADRAJ

Uvod
Plastine mase su proizvodi hemijske industrije, koji sve vie
daju obiljeje vremenu u kojem ivimo. Za manje od jednog vijeka,
nauka je stvorila mnogo novih materijala od kojih ovjek gradi
predmete kojima se slui, vie nego ranije za hiljadu godina. Na
naunom i tehnikom polju malo je podruja na kojima se takvom
brzinom dolo do ogromnog uspjeha.
Razvoj proizvodnje i potronje plastinih proizvoda prouzrokovan
je, kako razvitkom tehnologije njihove proizvodnje i prerade, tako i
pronalaenjem novih, sa ekonomskog gledita, povoljnijih sirovinskih
izvora. Njihove osobine (mala specifina teina, otpornost prema
mnogim hemikalijama i vodi, odline elektroizolacijske osobine,
dobra mehanika svojstva, mogunost brze i jeftine serijske
proizvodnje artikala i njihov lijep izled), omoguile su veoma brzo
irenje podruja primjene plastinih proizvoda u gotovo svim
oblastima privrede i svakodnevnog ivota.
Guma ili elastomer nastaje od prirodne ili sintetike
makromolekulske supstance kauuka, koji se radi prelaska u gumu
hemijskim reakcijama prevodi u umreenu strukturu. Guma
je izvanredno ilav materijal koji se u irokom temperaturskom
podruju moe reverzibilno elastino deformisati. Za razliku od
drugih krutih materijala, kao to su metali, kojima reverzibilna
istegljivost iznosi samo 1%, tipina guma podnosi reverzibilnu
istegljivost 5 do 10 puta od svoje prvobitne duine. Za istezanje
eline ice od 1% potrebna je 105 puta vea sila od potrebne za
isto istezanje gumenog uzorka.
Danas se proizvodi vie od 60.000 vrsta gumiranih proizvoda, koji
se mogu grupisati u nekoliko grupa:
- pneumatika,
- gumeno-tehnikih roba,
- obua i
- proizvodi specijalne namjene.

Od gume se proizvode razni predmeti koji se koriste u


svakodnevnom ivotu. Od ukupne koliine proizvedene gume
na svijetu, polovina se potroi za proizvodnju automobilskih guma
i crijeva.

I Proizvodi od plastinih masa

1.Pojam plastinih masa


Plastine mase su organski hemijski proizvodi koji se dobijaju
mijeanjem prirodnih i umjetnih visokomolekularnih spojeva sa
raznim dodacima.Plastine mase imaju sposobnost da se u toku
proizvodnje ovrsnu u vrsnu masu i prilikom upotrebe ne mijenjaju
oblik. Polazne sirovine za proizvodnju plastika mogu biti mineralnog i
organskog porekla. Mineralne sirovine su: nafta, ugalj i zemni gas, od
kojih se najpre izrauju osnovna hemijska jedinjenja za dalju preradu.
Ova se jedinjenja razliitim procesima prevode u poluproizvode koji
mogu biti u obliku granula, tenosti, smola, tableta i td. Dalji procesi
prerade ovih poluproizvoda u finalne utiu ne samo na promenu
oblika i strukture, ve i na promenu hemijskih veza koje ine osnovu
materije.
Osnovne sirovine za dobijanje plastinih masa su vazduh, voda,
kuhinjska so, drvo, ugalj, zemni gas. Glavni nedostatak plastinih
materijala je njihova promjenljiva propustljivost za svjetlost, gasove i
paru.
Podjela plastinih masa:
1. prema ponaanju na povienim temperaturama:
-termoplastine mase (na odreenoj temperaturi omekavaju, a pri
hlaenju ovrsnu. One se na povienoj temperaturi oblikuju i pri
hlaenju zadre oblik);

-termostabilne plastine mase (pri zagrijavanju ovrsnu u tvrdu masu


koja grijanjem moe vie omekati i ponovo se uobliiti, jer su
nastale hemijske promjene).
2. prema mehanikim osobinama podjela plastinih masa vri se na:
- elastomeri (na temperaturama bliskim nuli mogu podlei
elastinom deformisanju koje moe da iznosi i do 1000%. Primjer je
kauuk);
- plastomeri (plastine materije koje podlijeu znatno manjem
plastinom deformisanju, od 0,5% do 200%. Mehanike osobine
plastomera su: istezanje, savijanje, otpornost na udar, tvrdoa.
Fizike osobine: gorivost, skupljanje, apsorpcija vode, mutnoa,
propusnost svjetla).

2. Tehnologija prerade plastinih masa

2.1. Sirovine za proizvodnju plastike

Polazne sirovine za proizvodnju plastika mogu biti mineralnog i


organskog porijekla. Mineralne sirovine su: nafta, ugalj i zemni gas,
od kojih se najprije izrauju osnovna hemijska jedinjenja za dalju
preradu. Ova se jedinjenja razliitim procesima prevode u
poluproizvode koji mogu biti u obliku granula, tenosti, smola,
tableta itd. Dalji procesi prerade ovih poluproizvoda u finalne utiu
ne samo na promjenu oblika i strukture, ve i na promjenu hemijskih
veza koje ine osnovu materije.
Za proizvodnju plastinih masa koriste se:
1. Osnovne sirovine
2. Pomone sirovine
U osnovne sirovine spadaju: benzen, fenol, amonijak,
formaldehid, celuloza, acetilen, meteil alkohol, telulol i sl.

Pomone sirovine:
a) punila poveavaju otpornost plastinih masa na kidanje,
lomljenje, poboljavaju izolaciona svojstva i pojeftinuju proces
proizvodnje jer zamjenjuju jedan dio skupe plastine mase. Koristi se
drvno brano, pamuk, grafit, kaolin, azbest i dr.
b) plasifikatori dodaju se zbog razmekavanja same mase,
naroito kod termoplastinih plastinih proizvoda
c) katalizatori ubrzavaju ili usporavaju hemijske reakcije. Koriste
organske i anorganske kiseline, amonijak, anilin, kisik, metalni oksidi.
Pod preradom plastinih masa podrazumijevaju se svi postupci
kojima se od polimera (sirovine) dobijaju polufabrikati ili gotovi
proizvodi. Postupak prerade zavisi od sastava, vrste i stanja
polimera. Postupci prerade obino se dijele prema tehnologiji
prerade, nezavisno od hemijskih i fizikih promijena koje se deavaju
za vrijeme prerade.

2.2. Presovanje

Plastine mase se oblikuju presovanjem na automatskim ili


poluautomatskim presama sa kalupima koji se greju (slika 1).

Slika 1. Shema postupka presovanja plastinih masa


1. dra oblikaa; 2. oblika; 3. matrica kalupa; 4. gnezdo kalupa
5. materijal za presovanje i 6. predmet obrade

2.3. Ekstrudiranje

Ekstrudiranje ili istiskivanje, primjenjuje se za preradu plastinih


masa na posebnim mainama ekstruderima (slika 2). Masa za
preradu se sipa kroz levak u cilindar, zahvata puem i usljed toplote
se stapa, odnosno ona se gura prema glavi koja u sebi sadre sita
kroz koja se istiskuje plastina masa. Na ovaj nain izrauju se cevi,
trake, profili.

Slika 2. ema postupka ekstrudiranja plastinih masa


1. lijevak; 2. cilindar; 3. pu; 4. sito; 5. grija

2.4. Duvanje (ekstruziono duvanje)

Koristi se za izradu tankozidnih sudova od plastike (boca,


plastinih kanti i sl.). Najpre se u zagrejani ekstruder (1) sipa
granulat tako da se na izlazu formira meko crijevo (3). Ono se uvodi
u otvoreni dvodelni kalup (2), kalup se potom zatvara i u crijevo
dovodi zagrejani vazduh pod pritiskom kroz cjevicu (4). Tako se
plasika potiskuje uz zidove kalupa poprimajui njegov untranji oblik.

Slika 3. Duvanje boca iz ekstrudiranog crijeva: 1 - glava ekstrudera, 2 - otvoren kalup,


3 - ekstrudirano crevo, 4 - provodnik za dovoenje vazduha pod pritiskom,
5 - zatvoreni kalup, 6 - gotova boca

2.5. Ubrizgavanje (livenje pod pritiskom)

Proces ubrizgavanja izvodi se na automatskim mainama za


ubrizgavanje. ema ubrizgivanja data je na slici 4.

Slika 4. Shema postupka ubrizgavanja plastinih masa


1 - lijevak, 2 - cilindar, 3 - klip, 4 - grija, 5 - kalup, 6 - hlaenje

Masa za preradu u obliku zrna, granula ili praka u odgovarajuem


sastavu i koliini sipa se kroz lijevak u cilindar, gde se grije i stapa se,
a zatim se klipom ta rastopljena masa gura prema kalupu koji ima
niu temperaturu, usljed ega se plastina masa brzo hladi i
ovrava.
2.6. Kalandrovanje

Kalandrovanje je proces valjanja plastinih masa i elastomera


(slino kao valjanje metala) gdje se smea vie puta proputa izmeu
zagrejanih valjaka, tako da se debljina stalno smanjuje. Debljina lima
ili folija nastalih kalandrovanjem je 0,1 do 1 mm. U procesu
kalandrovanja moe se naneti sloj plastine mase na pamunu traku
ili na traku od papira. (Slika 5).

Slika 5. Shema postupka kalandrovanja

2.7. Natapanje (laminacija)

Proces natapanja se sastoji u natapanju listova hartije ili tekstila


plastinom masom. Ovako natopljeni listovi slau se jedan na drugi,
u broju zavisno od eljene debljine, a zatim se u paketu izlau visokoj
temperaturi i visokom pritisku (oko 100 daN/cm2), ime dolazi do
meusobnog spajanja listova.
Pored navedenih procesa dobijanja plastinih masa u praksi su u
primjeni:
Oblaganje kablova i ica;
Ekstruzija folija i filmova;
Oblaganje putem nanoenja prevlaka;
Sinterovanje prahom - oblaganje prahom;
Ekstruzija vlakana.

U toku analize kvaliteta plastinih masa mora se odrediti i


ponaanje odgovarajue plastine mase u tehnolokom smislu, da bi
se odabrao najoptimalniji postupak - proces prerade.

3. Plastini proizvodi u svakodnevnici

3.1. Ambalaa

Pod pojmom ambalaa podrazumjeva se sve ono u to je neki


proizvod smjeten. Taj primarni proizvod uglavnom se smjeta u
posebno dizajniran grafiki proizvod koji zovemo prodajna ili skupna
ambalaa. Funkcija plastine ambalae je specifina. Ona omoguuje
pouzdan transport osjetljive robe, titi proizvod od mehanikih,
fiziko-hemijskih i biolokih oteenja. Najee upotrebljavane
plastine ambalae su: boce, ae, kutije, posudice, baloni, burad,
kontejneri, cisterne.
3.2. Stiropor

Stiropor se dobija preradom polistirola u mlijeno bijele kuglice


prenika od 0.2 do 3mm. U naroitim mainama ove se kuglice pod
uticajem temperature vodene pare, toplog vazduha ili tople vode,
pretvaraju u ploe pjenastog i poroznog izleda. Masa u ovom
pjenastom obliku ima specifinu teinu (oko 0.05 gr/cm 3), pa je radi
toga svrstana u grupu takozvanih penoplastika.
3.3. PVC

Polivinil hlorid (PVC) se proizvodi procesom polimerizacije


monomera vinil hlorida. 57% njegove mase je hlor, to znai da PVC
koristi manje nafte od ostalih polimera. PVC je na treem mestu po
svjetskoj proizvodnji svih vrsta plastike. Godinja proizvodnja je oko
35 miliona tona.

3.4. Najlon

Najlon je opte ime za veliku grupu sintetikih polimera. Prvi


najlon je napravljen 1938. i to je bilo prvo vetako vlakno na svetu.
Danas, najlon je materijal koji se koristi za proizvodnju itavog niza
proizvoda i jo uvijek spada meu najrasprostranjenija vetaka
vlakna u svetu.

4. Plastini otpad i tetnost plastike

U plastini otpad spada sljedee: plastine vreice, plastine


folije, plastine flae, plastini ukrasi, i svi drugi plastini proizvodi. U
domainstvu se najee susreemo s PET I HDPE vrstama plastike
poto se one koriste za izradu plastini ambalaa. Plastika se
razgrauje polako, stotinama godina i raspada se na mikroskopske
otrovne petropolimere koji zagauju tlo i vodu i kroz njih ulaze u
hranidbeni lanac. Plastine vreice koje dobijamo besplatno u
prodavaonicama najvei su zagaiva okoline. Plastinih vreica ima
svugdje u prirodi, plutaju morima, rijekama i jezerima, vjetar ih
raznosi zrakom pa se mogu nai svuda po kopnu pa ak i
na mjestima koje nazivamo netaknuta priroda. Posljedice ovog
zagaenja za ivotinje u divljini su katastrofalne, mnoge ptice ugibaju
zarobljene plastikom. Gotovo 200 ivotinjski vrsta, ukljuujui kitove,
dupine, kornjae i tuljane, ugiba zbog plastinih vreica. Mislei da je
vreica hrana, ivotinje ih jedu i umiru. Reciklaa plastinih vreica je
preskupa u odnosu na cijenu sirovine od koje se prave. Mnoge zemlje
zabranile su upotrebu besplatnih vreica. Irska je prva uvela dodatni
porez na vreice i tako njihovu upotrebu smanjila za 90%. Kina,
zabranom upotrebe besplatnih vreica godinje utedi 37 miliona
barela nafte. U proteklih pedeset godina nain ivota se bitno promijenio i
plastika je naprosto preplavila planetu. Kratkotrajno gledano, plastika je
unaprijedila na ivotni standard i olakala nae ivote, ali dugotrajno gledano
ona je velika prijetnja, kako za nae, tako i za zdravlje cijele planete.

5. Reciklaa plastinih proizvoda


Reciklaa plastike je proces koji obuhvata izdvajanje i
razvrstavanje plastinih materijala iz otpada, radi dobijanja korisne
sirovine koja se moe ponovo koristiti. Reciklaa otpada plastinih
proizvoda principijelno se moe vriti mehanikim, hemijskim i
termikim postupcima. Mehanikim postupcima dobija se regranulat
ili mijeane komponente, koje se kao sekundarne sirovine koriste za
proizvodnju novih proizvoda. Hemijskim i termikim postupcima
dobivaju se osnovne komponente plastinih masa koje se koriste za
dobivanje energije (slika 3).

Kod bioloke razgradnje otpada plastinih masa sadrana energija


u njima se, djelovanjem bakterija, pretvara u ugljendioksid (CO2) i
vodu (H2O), pri emu mineralne supstance ostaju kao ostatak. Za
razliku od mehanikih, hemijskih i termikih postupaka reciklae
otpada plastinih masa kod kojih se vri materijalno i energetsko
iskoritavanje, kod bioloke 531 azgradnje otpada plastinih masa
nema iskoritavanja. Bioloka razgradnja ovih obrada vri se radi
njihovog konanog zbrinjavanja, naroito posebnih otpada plastinih

masa na okolinski prihvatljiv nain. Pri mehanikim, hemijskim i


termikim postupcima reciklae otpada plastinih masa, posebno pri
reciklai mjeavine ovih otpada, dolazi do produkcije odreenih
koliina otpada koji se moraju zbrinuti zajedno sa komunalnim
otpadom, bilo odlaganjem u ureene deponije otpada ili u
odgovarajuim postrojenjima za sagorijevanje otpada.

II Gumeni proizvodi

1. Pojam i porijeklo gume

Grube gumene lopte, stare vie od 900 godina pronaene su u


ruevinama gradova Inka i Maja u Junoj i Severnoj Americi. Fosili
biljaka od kojih se proizvodi guma mnogo su stariji ak 3 000 000
godina. Stanovnici jugoistone Azije su davno znali za gumu dobijenu
od soka jednog drveta. Koristili su je za prevlaenje korpi i razliitih
posuda, za izradu buktinja, a kasnije i za pravljenje obue, bojne
titove i boce. Guma je naena u vie od 400 raznih puzavica,
bunova i drveta. Meutim, koliina gume koja se nalazi u tim
biljkama je veoma mala, pa se na primjer, vaenje gume iz maslaka
i mleike sigurno ne isplati. Najbolja guma dobija se iz drveta koje je
prvi put pronaeno u Brazilu heveja (Hevea brasiliensis). Na heveji
se prave zarezi u kori, iz kojih curi mlijeni sok lateks. Ljepljivi,
mlijeni sok se sakuplja, a njegovim zgruavanjem nastaje kauuk ili
prirodna guma. Rije kauuk potie od rijei cahuchu to znai
drvo koje plae. Kauuk je veoma ljepljiv. Procesom vulkanizacije
spajaju se kauuk i sumpor, i dobija se guma. Guma za razliku od
kauuka nije ljepljiva, a poveava se i njena vrstina.
Guma se veoma iroko primjenjuje u tehnici, a posebno u
mainstvu, i to zbog nekih svojih karakteristika koje drugi materijali
nemaju. To su prije svega: velika elastinost, nepropustljivost za
gasove i tenosti, elektrina otpornost, otpornost prema habanju,
hemijska otpornost i dr. Jedan engleski naunik je tek u 18. veku
primjetio da kauuk brie trag olovke, pa se zato i danas, u Engleskoj

i Americi kauuk naziva rubber, to znai gumica za brisanje. Od


gume se takoe izrauju pneumatici za motorna vozila, beskrajne
trake za transport, gipke cevi, zatitnici od kiselina i drugih
agresivnih hemikalija, od korozije i abrazije, izolacioni slojevi od
elektrine struje i dr. Od gume se izrauju i razni rukohvati na
mainama, ureajima i aparatima, zaptivni elementi u hidraulici i
pneumatici kao i u vodovodnim i kanalizacionim instalacijama,
gumirana platna, obua i odea. Tvrda guma slui za izradu raznih
delova u elektrotehnici i elektronici. Pored toga, guma se javlja i u
vidu sunera i u obliku paste za zaptivanje.

2. Proces proizvodnje gume


Polazna sirovina za dobijanje gume je kauuk, koji moe biti
prirodni i vetaki (sintetiki). Prirodni kauuk se dobija od soka
zvanog lateks. Vetaki kauuk se proizvodi procesom polimerizacije
ugljovodonika. Meu mnotvom najrazliitijih proizvoda, mnogi se
proizvode prema strogo specifinim postupcima. Meutim, za veinu
proizvoda postupak je uglavnom isti. Kauuku se dodaju razliita
punila i smesa se podvrgava termikoj obradi (tzv. vulkanizaciji). U
itavom procesu proizvodnje gume iz kauuka razlikuju se sledee
faze:
-

mastikacija,
priprema smese kauuka i dodataka,
oblikovanje poluproizvoda,
vulkanizacija.

2.1. Mastikacija

Prirodni se kauuk ne moe direktno mijeati sa posebnim


dodacima, jer se oni ne mogu jednako raspodjeliti u sirovom,
relativno tvrdom materijalu. Zato se kauuk mora podvrgnuti tzv.
mastikaciji. To je operacija u kojoj se kauuku poveava plastinost, a

time i mogunost postizanja vee homogenosti prilikom mijeanja


razliitih dodataka i punila. Mastikacija se sastoji u intenzivnoj
mehanikoj obradi, uz istovremeno zagrevanje. Pri tome se kauuk,
kao polimer velike molekularne mase, razgrauje.

2.2 Kauukova smjea

Kvalitet gotovog proizvoda vrlo mnogo zavisi od dva inioca:


sastava i homogenosti kauukove smjee prije vulkanizacije. Osnovni
sastojak svake smjee koja se dalje prerauje u gumu, jeste naravno,
kauuk. Smjea mora sadrati sredstvo za vulkanizaciju, najee
sumpor, zatim ubrziva vulkanizacije i aktivator ubrzivaa. Pored tih
glavnih sastojaka smjea sadri razliite dodatke. Njihov je zadatak
da olakaju dalju preradu, da kao punila snize cijenu gotovog
proizvoda i da omogue postizanje eljenih svojstava budueg
proizvoda. Zbog toga je izbor vrste i koliine dodataka tj. sastava
smjese za vulkanizaciju, vrlo bitan u itavoj proizvodnji. Postoji
mnogo recepata za pravljenje razliitih vrsta guma i velikog mnotva
razliitih gumenih proizvoda.

2.3. Oblikovanje poluproizvoda prije vulkanizacije

Dobro izmjeana smjea kauuka i potrebnih dodataka mora se


oblikovati, formirati u predmet ili materijal, iz kojeg e zatim nakon
zavrene operacije vulkanizacije nastati konani gumeni proizvodi,

npr.: automobilske gume, gumeni prostirai, tkanine impregnirane


gumom, gumene cijevi itd. Glavni postupci kojima se oblikuju
poluproizvodi prije vulkanizacije jesu ekstrudiranje, kalandiranje i
oblikovanje u kalupima. Faze oblikovanja prije vulkanizacije:

Ekstrudiranje;
Kalandiranje;
Oblikovanje u kalupima;
Konfekcionisanje.

2.4. Vulkanizacija

U velikim fabrikama gume i gumenih proizvoda vulkanizacija se


izvodi na vie naina:
Vulkanizacija u autoklavima;
Kontinuarna vulkanizacija;
Vulkanizacija presovanjem.

3. Proizvodi od gume