You are on page 1of 4

Het API-gebouw ofwel

de omgekeerde badkuip
wordt verlaten.

Tekst: Jos Wassink


Foto's: Marcel Krijger
Illustratie: Stephan Timmers

Delta

19

TU Delft

Expeditie
onderzeeboot
Een onderzeebootexpeditie uit de jaren dertig komt
tot leven in een nieuwe website. De gravitatiemetingen
van professor Vening Meinesz doen niet onder voor die
door satellieten.

en Helder, 14 november 1934 - Na


maanden van voorbereiding was
de K-XVIII klaar voor de langste
reis voor een onderzeeboot ooit. Het
schip zou in acht maanden tijd meer dan 23 duizend zeemijl afleggen op weg naar haar eindbestemming Surabaja. In plaats van door het
Suezkanaal ging de reis via West-Afrika,
Zuid-Amerika, Zuid-Afrika en West-Australi.
Vice-admiraal T.L. Kruijs sprak de bemanning
bij het afscheid toe: Bemanning van de Harer
Majesteit K-XVIII, jullie zullen de langste reis ooit
maken met een onderzeeboot. Het doel van de
reis is om de K-XVIII toe te voegen aan de vloot
van de Koninklijke Marine in Oost-Indi. Verder
zal deze reis professor Vening Meinesz in de gelegenheid stellen om zijn belangrijke meetreeks
van de zwaartekracht verder uit te breiden.(*)
Een expeditie om de zwaartekracht te meten.
Voor de toen 47-jarige prof.dr.ir. Felix Vening
Meinesz was het de bekroning van zijn carrire.
Al sinds zijn afstuderen in 1910 aan de toenmalige Technische Hogeschool Delft verrichtte
Vening Meinesz zwaartekrachtmetingen. Eerst
bij de Rijkscommissie voor Graadmeting en
Waterpassing, maar hij vond de gebruikte apparatuur onvoldoende van kwaliteit. Hij ontwikkelde zelf een beter apparaat dat minder
gevoelig was voor horizontale verstoringen. Instrumentbouwers van het KNMI bouwden het
apparaat aan de hand van zijn tekeningen en
aanwijzingen. Het toestel met de bijnaam Het
Gouden Kalf is momenteel in bezit van de TU.
Promovendus en zwaartekrachtspecialist ir.
Bart Root (Luchtvaart- en Ruimtevaarttech-

niek) vertelt erover: Huygens gebruikte n


slinger om de zwaartekracht mee te meten.
Vening Meinesz gebruikte er drie in een gemeenschappelijk frame. Bovenop iedere slinger
zat een spiegel. Licht werd via prismas naar de
spiegels geleid.
Het verschil in uitslag van beide slingers, zo
had Vening Meinesz uitgevonden, is ongevoelig
voor horizontale verstoringen. De lichtstralen
stelde hij zo samen dat ze het verschil van de
slingers vastlegden op een lange rol fotopapier,
terwijl de tijd nauwkeurig werd vastgelegd
met een speciale Nardin 212 chronometer. Dat
stelde hem in staat zeer nauwkeurige zwaartekrachtmetingen te doen.

AARDAPPELVORM
Bart Root dook de archieven in om voorwerpen,
boeken en documentatie van en over Vening
Meinesz boven water te krijgen. Daaruit stelde
hij de inhoud samen van de Expeditie
Wikipedia die binnenkort online komt. De reizen van Vening Meinesz die zich als lange man
in nauwe onderzeers wrong om de wereld-

De zwaartekracht vertelt veel over de ondergrond.

zeen mee te bevaren, hebben alles van een


avonturenboek. Zijn expedities lenen zich er
goed voor om iets uit te leggen over aardwetenschappen.
Bijvoorbeeld over de zwaartekrachtversnelling
g. Wat kan er zo boeiend zijn aan zon getal dat
je daar een leven lang mee bezig kunt blijven?
Op de middelbare school leer je g = 9,81 m/s2.
Ingenieurs ronden dat gemakshalve af op 10.
Maar de verrassingen in het getal verschijnen
pas op 3 tot 8 cijfers achter de komma.
De vorm van de aarde zit in dat getal, zegt
Root. Als je van de pool over de evenaar naar
de andere pool vaart, zie je g veranderen van
hoog naar laag en weer terug. Dat effect was
toen al bekend. De verklaring is dat de aarde
een beetje afgeplatte vorm heeft en dat je daardoor op de evenaar een grotere afstand hebt tot
het massamiddelpunt van de aarde dan op de
pool. Aangezien de zwaartekracht afneemt met
het kwadraat van de afstand, is het logisch dat
dingen op de evenaar minder gewichtig zijn.
Lees verder op pagina 20

Bart Root (Luchtvaart- en Ruimtevaarttechniek): Vening Meinesz is een beetje verdwenen uit de geschiedenisboeken.
Dat is onterecht gezien zijn betekenis voor de geodesie en geofysica.

Vening Meinesz wilde weten of er ook een variatie optrad in oost-westrichting, met andere
woorden: of de aarde een aardappelvorm had.
We weten nu dankzij satellietmetingen dat dat
het geval is, aldus Root.
Daar bovenop komen de lokale veranderingen.
Als je over een onderzeese berg of vulkaan
vaart, dan zie je de gravitatie toenemen omdat
er dan recht onder je meer massa zit. Zwaartekrachtmeting is een manier om erachter te
komen wat er diep in de mantellaag onder ons
gebeurt.
Duikprocedure Gemiddeld vonden er drie duiken per dag plaats zodat professor Vening
Meinesz zijn metingen kon verrichten.

De bemanning, die tijdens de meting stil in hun


kooi moest blijven liggen, kreeg voor iedere duik
een bonus. Zo verdiende het mysterieuze meetapparaat de bijnaam Het Gouden Kalf. Een
kwartier na het begin van de duik voer het schip
stabiel in het water op dertig meter onder het oppervlak. Dan kon de meting beginnen. Veertig
minuten later kon het schip weer omhoog. De
telegrafist luisterde of hij andere schepen hoorde,
de officiers keken rond met de periscoop of er
geen andere schepen naderden. Als alles veilig
was, werden de ballasttanks leeggepompt en
keerde het schip terug naar de oppervlakte. De
dieselmotoren werden gestart en de reis werd
voortgezet.

De expeditie was een kongsi van belangen. De


marine vond het tijd om het publieke imago wat
op te poetsen en de voorzitter van het comit
Onze Marine vond de K-XVIII-expeditie daar
een uitstekende gelegenheid voor. De organisatie zorgde ervoor dat radio, kranten en ook het
Polygoonjournaal aandacht schonken aan de
reis. Het publiek werd aangemoedigd om brieven en cadeautjes te sturen voor de bemanning.
Tijdens de havenbezoeken wapperde de
Nederlandse driekleur en werden de officiers
niet moe de lof over hun schip te zingen. Het
was ook een uniek schip in de zin dat andere
onderzeers alleen konden opereren in de nabijheid van een moederschip. De K-XVIII kon
zelfstandig de wereldzeen over.
Zuid-Amerikaanse marinemensen waren geinteresseerd maar kochten er uiteindelijk toch
geen vanwege bezuinigingen.
Op de achtergrond speelde ook een belangrijk
wetenschappelijk vraagstuk, namelijk dat van
de continentverschuiving. Het was kaartenmakers al in de zestiende eeuw opgevallen dat de
kusten van Zuid-Amerika en Afrika wonderlijk
goed in elkaar pasten. In 1912 opperde de
Duitse meteoroloog Alfred Wegener de hypothese van continentverschuiving vanwege de
overeenkomst in plant- en dierfossielen ter
weerszijden van de Atlantische Oceaan. Maar
hoe zo'n verschuiving plaats had kunnen vinden bleef onopgehelderd.

AARDSCHOLLEN
De route van Vening Meinesz voerde hem een
aantal keren over de Mid-Atlantische rug,
waarvan we nu weten dat het een spreidingszone is waar twee aardschollen met een centimeter per jaar uiteen wijken en waar magma
opwelt uit de aardmantel. Het viel Vening
Meinesz op dat het gravitatieverloop bij de
Mid-Atlantische rug anders was dan bij

Delta

21

TU Delft

De bemanning, die
tijdens de meting
rustig in hun kooi
moest blijven liggen,
kreeg voor iedere
duik een bonus
De originele reiskoffer van
Vening Meinesz is bewaard gebleven.

Indonesi. Bij de spreidingszone mat hij een


piek in de zwaartekracht, en bij Indonesi een
dip en een piek naast elkaar.
Volgens Bart Root heeft Vening Meinesz met die
observatie de Amerikaanse oceanograaf Harry
Hess op het spoor gezet van diens spreidingshypothese in 1960. Daarna maakten de Britse
geofysici Matthews en Vine in 1963 het verhaal
rond door aan te tonen dat de vreemde afwisselend georinteerde magnetische banden op de
oceaanbodem het gevolg waren van langzame
spreiding in een periodiek omkerend aardmagnetisch veld. Naast dergelijke spreidingszones
zijn er ook gebieden waar de ene aardschol onder de ander wegzinkt (subductiezones) zoals
voor Indonesi. Dat verschil zag Vening
Meinesz in zijn metingen, zonder er een verklaring voor te hebben.
Na acht maanden arriveerde de K-XVIII en haar
bemanning op de eindbestemming Soerabaja op
11 juli 1935. De onderzeeboot had meer dan 23
duizend zeemijl afgelegd en de bemanning had
231 duikprocedures uitgevoerd zodat Vening

Meinesz zijn metingen kon doen. Schepen en


vliegtuigen heetten de K-XVIII welkom. Kades en
dekken stonden vol met juichende en zwaaiende
mensen, onder wie familieleden die deze prestatie met hen wilden vieren.
Vijfenzeventig jaar later voer prof.dr. Bert
Vermeersen (LR/CiTG en NIOZ) net als Vening
Meinesz tussen Mauritius en Perth (Australi),
alleen in omgekeerde richting. De VPRO had
hem aan boord gevraagd bij de expeditie In het
kielzog van Darwin. Vermeersen zag een kans
om zijn vergeten held Vening Meinesz voor het
voetlicht te brengen en mat niet de gravitatie,
maar de zeehoogte die ermee samenhangt.
Weinigen kunnen geloven dat de zee heuvels
en dalen vertoont van enkele tientallen meters.
Het is het gevolg van verschillen in lokale gravitatie. Vermeersen heeft het aan boord van de
Stad Amsterdam voor de camera uitgelegd. Hij
vertelde dat de metingen van Vening Meinesz
nog steeds overeind staan. In nauwkeurigheid
doen ze niet onder voor de satellietmetingen
van Goce en Grace. Alleen heeft de duikende

professor in zijn hele loopbaan 1300 metingen


gedaan. Een satelliet doet er duizenden per dag.
Daar zit het verschil.

EXPEDITIE WIKIPEDIA
Net als de onderzeebootexpeditie destijds is
ook de Vening Meinesz-expeditie op internet
een bundeling van belangen. De Stichting
Academisch Erfgoed streeft ernaar om de
voorwerpen in universitaire collecties beter
toegankelijk te maken. Daaronder valt ook
het instrumentarium van Vening Meinez, zijn
metingen, correspondentie, aantekeningen en
boeken. De stichting werkt samen met Wikipedia om scans, foto's en verhalen in samenhang
te brengen onder de noemer Expeditie
Wikipedia. In het geval van de K-XVIIIexpeditie is het materiaal verzameld door onder anderen oud-TU-medewerker Joop
Gravenstein, Bart Root, zijn stagiair Rozemarijn
Vlijm (Universiteit Leiden) en Michiel Munnik
van de TU Delft Library. Het Marinemuseum in
Den Helder, de Universiteit Utrecht en hydrograaf Thijs Ligteringen van de Koninklijke
Marine hebben ook aan het project bijgedragen. De website, die er nu nog als een werkplaats uitziet, moet per 1 april functioneren.
Vening Meinesz is een beetje verdwenen uit
de geschiedenisboeken, constateert Root. Dat
is onterecht gezien zijn betekenis voor de geodesie en geofysica. Hij hoopt dat scholieren en
andere genteresseerden via de expeditie kennis zullen maken met de aardwetenschappen.
<<
bit.ly/VeningM
(*) Tekst ontleend aan de inhoud van de website.
Geschreven door Bart Root en Rozemarijn Vlijm.

Binnenwerk van de Nordin chronometer.