Shëndeti

,
Turizmi
dhe
Turqia (9)

Mendimi
faqe 10

forumi intelektual mysliman

www.gazetamendimi.com

Nr. 3 (30)

mars 2015

Konferencë Ndërkombëtare
për Islamin dhe Paqen Globale
Problemet nuk kanë fund në vendin tonë...!

faqe 3

Perla profetike

Profeti Muhamed

(paqja qoftë mbi të) ka thënë:
1. “ Dielli dhe hëna nuk eklipsohen për shkak të vdekjes
apo lindjes së dikujt, por ato janë nga shenjat e Allahut
më të cilat Ai frikëson njerëzit, prandaj nëse ndodh eklips
përkujtojeni Allahun derisa ta largojë atë.”
Muslimi
2. “Sa herë që muslimanin e prek lodhja, sëmundja,
preokupimi, shqetësimi, lëndimi dhe pikëllimi, deri edhe
gjembi që i ngulet, Allahu i fal atij gjynahet me anë të tyre.”
Buhari dhe Muslimi
3. “Unë nuk jam dërguar për të mallkuar, por jam
dërguar si mëshirë.”
Muslimi

Dhuna në Familje, beteja e
përjetshme me fenomenin dramatik
faqe 3

Gjinari, perla e natyrës, sa afër dhe
larg të qenit një zonë turistike!

faqe 4

Turizmi në Shqipëri

faqe 5

“Etika e komunikimit,
sjelljes dhe e pastërtisë”
faqe 7

Adhurimi dhe efeketi i tij
në shpirt dhe trup
faqe 8

Lindja e artit islam
faqe 10

“Dhe Ne e ngritem
lart famën,
kujtimin tënd”
(Kuran 94:4)
faqe 9

Mendimi / Mars 2015 /

2

21 marsi, dita ndërkombëtare e Sindromës Down
21 Marsi, këtë vit shënon përvjetorin 10-të të Ditës Botërore të Sindromës Down dhe çdo vit eshte
zëri i njerëzve që kanë këtë sindromë apo dhe i atyre që jetojnë me ta. Kjo ditë është shënuar për
të theksuar të drejtat e tyre ,dhe si datë është shënuar në vitin 2006 nga Shoqata Kombëtare e
Sindromës Down në Amerikë, duke u ndjekur nga shumë shtete më pas. Synimi i kësaj dite është
ndërgjegjësimi, informimi si dhe promovimi për personat që kanë këtë sindromë në mënyrë që të
jetojnë me dinjitet dhe për të qënë aktivë e pjesëmarrës në komunitetin dhe shoqërinë ku jetojnë.

Konferencë Ndërkombëtare për Islamin dhe Paqen Globale
uesve, si dhe përfaqësuesve të klerit në
Shqipëri të përçohen mesazhet e qarta dhe qëndrimet e pranuara gjerësisht
mbi Islamin, këndvështrimin e tij ndaj
fenomeneve të ndryshme, si dhe kontributin e tij për paqen globale. Pjesëmarrja
e përfaqësuesve fetarë të rajonit la për

të dëshiruar duke mos shfaqur interesin
e pritur ndaj kësaj konference të rëndësishme. Gjithashtu do të ketë një seancë
të veçantë me liderët e Bashkësive Islame
të Ballkanit Perëndimor, të cilët do të
japin mesazhet e tyre lidhur me temën e
konferencës “Islami dhe Paqja globale”.

Botohet bibliografia e 20 viteve
të gazetës “Drita Islame”
Dritë nëpërmjet një gazete

Tiranë, 20 mars– Konferenca
Ndërkombëtare “Islami dhe Paqja Globale” ka mbledhur në Tiranë përfaqësues të Bashkësive Islame të vendeve të
rajonit, studiues ekspertë të ndryshëm si
dhe përfaqësues të lartë të institucioneve
shtetërore nga Shqipëria.
Në seancën e hapjes së kësaj konference ishte i pranishëm edhe Presidenti i
Republikës së Shqipërisë Bujar Nishani,
ambasadori i SHBA-së nëTiranë Donald Lu, ambasadore e Delegacionit të
Bashkimit Evropian në Tiranë, Romana
Vlahutin si dhe përfaqësues të besimeve
të ndryshme fetare në Shqipëri.
Kryetari i Komunitetit Musliman
të Shqiptarisë, Skënder Bruçaj vlerësoi
se konferenca do te ndikoje sadopak në
ruajtjen e vlerave të paqes në Shqipëri,
rajon dhe ne botë. Në fjalën e tij përshëndetëse ai u shpreh: “Praktika fetare
tradicionale e Islamit në Shqipëri, është
mënyra më gjithëpërfshirëse larg instrumentalizimit, ndjekëse korrekte e parimeve burimore, e cila injekton dëshirën
për të dialoguar me gjithkënd, duke
respektuar gjithsecilin në pozicionin
e vet. Shpeshherë autorë të ndryshëm
këtë e quajnë “Islami shqiptar”, por kjo
mënyrë e të jetuarit të Islamit, është
vetë Islami burimor”. Kreu i shtetit shqiptar, Bujar Nishani, gjatë fjalës së tij u
shpreh se jemi krenarë që jetojmë në një
vend si Shqipëria ku mbizotëron harmonia dhe respekti ndaj feve të tjera. “Kur
flitet për harmoninë apo rolin që Islami
mbart në këtë drejtim mund të themi se
kemi të bëjmë me një Islam Europian.
Shqiptarët tradicionalisht kanë ardhur
pa paragjykime ndaj feve gjatë gjithë
historisë. Ne festojmë së bashku festat
e të gjitha feve. Gëzojmë së bashku dhe
hidhërohemi së bashku. Shteti shqiptar
ka qenë gjithmonë laik dhe i distancuar
nga feja, në mënyrë që të mos ndikojë
në të. Shqiptarët nuk ranë në grackën e
konfliktet e dhunshme të viteve të fundit.
Mbulimet fetare të konflikteve të fundit

e - m a i l :

në rajon ishin për të mbuluar spastrimet
etnike. Ne jo vetëm që nuk jemi përzier
në këtë konflikt, por kemi qëndruar të
vëmendshëm ndaj tij”- u shpreh Nishani.
Nishani argumenton se në Kuran, Islam
do të thotë paqe, por paqja në realitet
gjithmonë mbetet e rrezikuar dhe sipas
tij disa organizata të ndryshme mundohen ta përdorin fenë dhe të minojnë këtë
paqe. “ISIL ka shkaktuar më shumë viktima nga muslimanët dhe kjo tregon që
kjo luftë nuk është fetare, por një luftë
për interesa vetjake. Ne kemi nevojë të
luftojmë sot gjithë së bashku për të luftuar këtë të keqe. Udhëheqësit shpirtërorë
kane një detyrë shumë të madhe në këtë
drejtim për të edukuar brezat dhe besimtarët me qëllim që të mos bien pre e
kësaj kauze e cila nuk është aspak fetare,
por politike. Islami në Shqipëri është një
model i suksesshëm dhe është një vlerë
e përbashkët e të gjitha feve në Shqipëri”- vlerësoi ndër të tjera Presidenti i
Shqipërisë, Bujar Nishani. Ambasadori
amerikan, z. Donald Lu, pasi përgëzoi
Komunitetin Mysliman për organizmin
e kësaj konference, theksoi se, në kushtet ku jetojmë, është e domosdoshme
harmonia dhe respekti midis njerëzve.
“Ju përgëzoj për punën tuaj të palodhur.
Kontributi që ju jepni është shprehja më
e vërtetë e besimit tuaj. Nisur nga kjo,
jam i bindur se Zoti do t’ju japë çfarë ju
nevojitet për t’ia dalë mbanë në misionin
tuaj të lartë e human”, u shpreh z. Lu.
Ndërsa ambasadorja e Delegacionit të
BE-së në Tiranë, znj. Romana Vlahutin,
e vuri theksin në harmoninë dhe bashkëjetesën paqësore që karakterizon shqiptarët e të gjitha besimeve. “Jam e nderuar
që marr pjesë në një organizim të tillë,
i cili veç të tjerash, tregon për respektin
dhe vlerësimin që ju keni dhe ushqeni
për bindjet dhe vlerat e njëri-tjetrit”, tha
znj. Vlahutin. Ndërkohë Sipas Komunitetit Mysliman të Shqipërisë qëllimi
dhe misioni i kësaj konference është që
nëpërmjet figurave të njohura dhe studi-

K

omuniteti Mysliman i Shqipërisë,
ka botuar së fundmi bibliografinë
e gazetës “Drita Islame”, një botim prej
500 faqesh i cili përmbledh titujt e 20
viteve të ekzistencës së kësaj gazete, deri
në momentin e kthimit të saj në një revistë të përmuajshme.
Bibliografia e gazetës Drita Islame
(1992-2011)”, përfshin 347 numra dhe
është hartuar në mënyrë kronologjike, ku
si bazë është marrë numri i parë i daljes
së gazetës dhe në fund vjen edhe pjesa
e treguesit alfabetik e të gjithë autorëve
të gazetës “Drita Islame”. Në këtë botim përfshihen 4765 tituj, si dhe emrat
e 1160 autorëve që kanë dhënë kontributin e tyre ndër vite. Në këtë botim
të Komunitetit Mysliman një kontribut
të veçantë ka edhe studiuesi z. Faik Kasollja. Në 20 vitet e saj si gazetë, vlen të
përmendet kontributi i jashtëzakonshëm
i intelektualëve myslimanë për shkrimet
e tyre me vlerë dhe sidomos puna ndër
vite e zotërinjve: Ismail Muçej (kryeredaktori i parë), Nasuf Dizdari, Ali Hoxha,
Faik Kasollja, Fejzi Zaganjori, Shaban
Vani, Dritan Basha, Hektor Saliaj, Ervin
Hatibi (kryeredaktor), Redin Quku, Bledar Myftari, Dorian Demetja (drejtor),
Agron Hoxha (kryeredaktor & drejtor),
Genti Kruja (drejtor), Ali Zaimi, Haxhi
Lika, Ferit Lika, e shumë bashkëpunëtorë
dhe korrespondentë nga vendi dhe bota,
të cilët do të jepnin kontributin e tyre
që “Drita Islame” të vazhdonte rrugën
dhe misionin e saj. Ky botim, shërben
jo vetëm për të evidentuar trashëgiminë
e çmuar të periodikut islam shqiptar,
por do të lehtësojë mjaftueshëm punën
e studiuesve dhe njerëzve të interesuar
për tematika të ndryshme me karakter
fetar dhe jo vetëm, pas lirisë së shtypit në
përgjithësi dhe atij Islam në veçanti.
Pak histori
“Drita Islame”, e themeluar më 1992,
nisi misionin e saj pas një periudhe të
gjatë zbrazëtie mediatike të Islamit, në
një panoramë jetike ku regjimi komunist
pothuajse kishte shfarosur gjithçka. Më
7 tetor 1991, Haxhi Hafiz Sabri Koçi, i

g a z e t a m e n d i m i @ g m a i l . c o m

/

m o b i l e :

drejtohej Ministrisë së Kulturës Rinisë
dhe Sporteve me një shkresë ku mes të
tjerash, i kërkon të mundësojë botimin e
një gazete. Kështu, në janar të vitit 1992,
gazeta e parë islame në gjuhën shqipe pa
dritën e botimit, duke çelur një dritare të
re për besimtarët myslimanë shqiptarë.
Që në zanafillë të saj gazeta ka pasur
si mision që të përçojë, në radhë të parë,
të vërtetat e Islamit, rregullat dhe dispozitat kur’anore, vlerat e fjalëve, moralit
dhe karakterit profetik, të promovojë e të
hedhë dritë mbi figurat e personalitetet e
pendës dhe të kulturës islame në Shqipëri,
duke pasqyruar veprimtarinë dhe jetën
kulturore e fetare në të gjithë vendin.
Ky organ mediatik do të bëhej shumë
shpejt tribunë e mendimit intelektual islam. Në faqet e saj është pasqyruar qartë ideja e harmonisë dhe mirëkuptimit,
ndërsa interesat kombëtare kanë dalë
përherë në pah dhe janë lidhur ngushtë
me identitetin kombëtar, duke mbrojtur
interesat e të gjithë shqiptarëve brenda
dhe jashtë kufijve shtetërorë.
Sot “Drita Islame”, që prej janarit
2012, vazhdon rrugëtimin e vet si një
revistë mujore, edukative dhe kulturore,
duke u bërë një dritare e hapur e rrezatimit të dijes dhe të vërtetës.   “Drita
Islame” është e të gjithëve dhe vetëm
bashkërisht do të bëjmë të mundur të
rrezatojë me ndriçimin e saj të vërtetë.

0 6 9 6 7 8 5 0 9 9

Mendimi / Mars 2015 /

3

Problemet nuk kanë fund në vendin tonë...!
Gjendja e krijuar
në vend pas
përmbytjeve ka
nxjerrë në pah
edhe problemet
me mbetjet e dala
si pasojë e daljes
së ujit nga shtrati i
lumenjve.

P

ërmbytjet këtë vit krijuan kaos në
jug të vendit, ndryshe nga viti i
kaluar ku kjo problematikë ishte e dukshme
në veri. Problemi i ndotjes së ujërave u vu
re më së shumti pas përmbytjeve, pasi ajo
nxorri në sipërfaqe të gjitha mbetjet urbane
të grumbulluara nga rrjedhat e lumenjve,
që mund të shkaktojnë përhapjen e shumë
epidemive. Kjo situatë është e dukshme
pa lente zmadhuese edhe sot, thuajse një
muaj nga përmbytjet masive që ndodhën.
Kjo problematikë është vënë re përgjatë
brigjeve të lumit Shkumbin, ku masa të
mëdha mbeturinash kanë pushtuar brigjet
e lumenjve. Po ashtu probleme të tilla janë
konstatuar edhe përgjatë brigjeve të lumit
Devoll dhe Vjosë.
Për të arritur tek gjendja e krijuar sot
në vend, duhet theksuar se pse ndodhemi
në këtë pikë dhe a mund të evitohej kjo
situatë, tashmë e krijuar?!
-Në vendin tonë drejtuesve tanë
gjithmonë ju shkon në mendje një zgjidhje,
pasi ka ndodhur katastrofa, tashmë jemi
mësuar me këtë metodë pune […]
Kërkohet ngritja e argjinaturave të
lumenjve pasi janë përmbytur mijëra

hektarë tokë dhe qindra shtëpi, e
çuditshme, por ja që në vendin tonë
ndodh rëndom. Kjo histori vazhdon në të
njëjtën rrjedhë për gati 20 vjet rresht dhe
nuk gjendet zgjidhje, sepse të vetmen gjë
të mirë që dinë të bëjnë drejtuesit tanë,
është të shajnë dhe të fajësojnë qeverinë
paraardhëse për gjendjen e krijuar në vend.
Gjithë historia nis në momentin që
shtretërit e lumenjve janë tejmbushur
nga mbeturinat si pasojë e hedhjes së
tyre përgjatë rrjedhës. Në mungesë të
landfilleve, bashkitë dhe komunat që
ndodhen pranë lumenjve e përrenjve i
hedhin mbeturinat urbane në shtretërit
e tyre, të cilat më pas transportohen nga
uji, duke ndotur të gjithë rrjedhën e këtyre
lumenjve dhe kjo situatë vazhdon të jetë
problem edhe sot e kësaj dite në vendin
tonë. Problemi nuk qëndron vetëm tek
pjesa estetike e ndotjes së lumenjve, por
problemi serioz është në rrezikun mjedisor
që kanoset nga kjo ndotje.
Mbizotëruese në këtë pjesë janë
mbetjet industriale, të cilat janë një ndër
ndotësit kryesorë të ujërave sipërfaqësore
dhe nëntokësore. Kjo situatë është e
pranishme në lumin Shkumbin, ku
ndotja industriale ndodh kryesisht për
shkak të aktivitetit të ish-Kombinatit

Metalurgjik, i cili shkakton edhe ndotjen
më të madhe të tij. Por jo vetëm kjo, burim
tjetër ndotës janë mbeturinat e ushqimit,
mbetjet teknologjike dhe mosfunksionimi
i kanalizimeve të ujërave të zeza, këto
të fundit ende nuk kanë një sistem të
kompletuar kullimi, për grumbullimin e
tyre në një pikë të caktuar.
Por problematikat në vendin tonë nuk
kanë fund. Një tjetër problem i pazgjidhur
është edhe klasifikimi i mbeturinave. Ato
duhen klasifikuar të paktën në dy grupe,
në mbetje për asgjësim dhe në mbetje
për riciklim ose ripërdorim, ku duhet të
bëjnë pjesë mbeturina si: letra, kartoni,
dhe plastika, por që tek ne ende nuk është
aplikuar një sistem i tillë për fat të keq.
Ato që janë cilësuar dhe si më të
rrezikshmet dhe më të pakontrolluarat
për momentin, janë mbetjet industriale,
të cilat përmbajnë sasira sulfidesh,
komponime organike të tretshme dhe
shumë element të tjerë kimik të dëmshëm,
mbetje këto që derdhën direkt në lumin
më të afërt. Kjo situatë haset në të gjithë
shtretërit e lumenjve, por më së shumti
kjo vihet re buzë lumit Shkumbin.
Pothuajse në të gjithë gjatësinë e tij
gjenden mbetje urbane. Shkumbini e ka
më të theksuar këtë problem, pasi në të

mblidhen mbetjet urbane si dhe ujërat e
zeza të Bashkisë së Prrenjasit, Librazhdit,
Elbasanit, Rrogozhinës dhe të shumë
komunave përreth, për shkak të mungesës
së një landfilli, për të cilin është në projekt
edhe ndërtimi në qytetin e Elbasanit, për
15 muajt e ardhshëm. Si pasojë e kësaj
situate vjen zinxhir edhe ndotja në disa
zona bregdetare, e cila është 6 deri në 15
herë mbi parametrat e lejuar. Mbeturinat
urbane janë në rritje të vazhdueshme,
ndërkohë që një pjesë fare e vogël e tyre
riciklohet, pjesa më e madhe e këtyre të
fundit digjen në mjedis të hapur. Dhe si
për të mos mjaftuar kjo, kësaj katasfrofe i
shtohet edhe mosfunksionimi i një grupi
monitorimi të ujërave të ndotura. Për të
vënë situatën nën kontroll dhe për të pasur
një mbarëvajtje pune, duhet ngritur një
grup kuadrosh, punonjësish e specialistësh
në drejtorinë e bujqësisë dhe të pyjeve, në
bashki e komuna, të cilët duhet të bëjnë
studime e planifikime në kohën e duhur
për sigurimin e argjinaturave, mbrojtjen e
pyjeve dhe ruajtjen e shtratit të lumenjve
nga hajdutët e zhavorrit, për të mos lejuar
devijimin e rrjedhës së lumenjve. Por kjo
gjë në vendin tonë nuk ndodh, jo se nuk
ekzistojnë këto grupe pune, por sepse
kontrolli i ushtruar mbi to, nga strukturat
vendore apo qendore, është për të ardhur
keq. Ato të cilat duhet t’i mëshojnë më
së shumti këtij problemi, për të kërkuar
një zgjidhje janë mediat në vend, duhet
të investigojnë më tepër për problemet
e sipërpërmendura, sepse janë tejet të
rëndësishme për të gjithë shoqërinë tonë,
duhet të bëjnë që organet përkatëse të
reagojnë përpara së të ndodhë reaksioni
kimik, për të mos u përballur me probleme
më serioze në një të ardhme të afërt.
Përgatiti: Geraldo Xhika

Dhuna në Familje, beteja e përjetshme me fenomenin dramatik
D

huna në familje nuk është një
fenomen i ri për shoqërinë
njerëzore, por ka fituar një vëmendje të
gjerë publike për shkak të ndryshimit
të opinioneve dhe mendësisë lidhur me
marrëdhëniet familjare.
Si pjesë e historisë së kësaj shoqërie, gratë janë konsideruar pronë e burrave, ndaj edhe dhuna e ushtruar ndaj
tyre, madje edhe vrasjet, kanë qenë të
zakonshme dhe të pranueshme. Dhuna në familje prek të gjithë shoqërinë
njerëzore, në të gjitha nivelet sociale dhe
ekonomike të saj, pavarësisht se në dukje,
mbizotëron besimi se shtresat më të
prekura janë ato të ultat. Viktimat më të
shumta në numër të dhunës në familje, e
njohur në literaturën psikologjike edhe si
dhuna në marrëdhëniet intime, janë femrat. Sipas statistikave në të gjithë botën,
një femër rrezikon më tepër të dhunohet
brenda shtëpisë së saj, sesa në rrugë, që do
të thotë se ka më tepër gjasa që agresori
i saj të jetë një familjar, partner, sesa një i
panjohur. Disa studiues besojnë se dhuna
familjare është faktori kryesor përshpejtues i krimit në familje. Dinamika e këtyre vrasjeve është mjaft e ndërlikuar dhe
përpjekjet kërkimore për të identifikuar
disa tipare të përbashkëta të këtyre bashkëshortëve vrasës, pra për të ndërtuar një
profil të qëndrueshëm të tyre, nuk kanë

qenë shumë të suksesshme. Ata janë një
grup heterogjen. Megjithatë, në rrekje për
të kuptuar sadopak psikologjinë e këtyre
vrasësve, besohet se këta meshkuj shfaqin
atë që quhet agresioni i zhvendosur. Disa
meshkuj përjetojnë inat dhe zemërim për
shkak të ndryshimeve madhore dhe të
shpejta që kanë ndodhur në pozicionin
e tyre në shoqëri. Duke qenë se, shpeshherë, ata janë të paaftë për t’i përballuar
psikologjikisht ato, reagojnë duke sulmuar njerëzit më të cënueshëm përreth,
që janë partneret e tyre. Gjetjet e fushës
tregojnë se këta persona mund të kenë
probleme me kontrollin dhe dominimin
e bashkëshortes. Tek ta mund të shuhet
frika dhe braktisja nga refuzimi, pasi,
në fëmijëri janë të privuar nga dashuria
dhe përkujdesja familjare dhe nuk kanë
mësuar të krijojnë besim tek të tjerët.
Mund të kenë histori dhune në familjet
ku janë rritur, probleme me abuzimin me
alkoolin apo substancat narkotike, mund
të shfaqin xhelozi, tipare poseduese, çrregullime personaliteti shoqëruar me
depresion, ankth.
Dy faktorë mjaft të qenësishëm që
mund të përshkallëzojnë dhunën në
vrasje janë humbja e vendit të punës dhe
braktisja nga bashkëshortja. Kjo e fundit
nuk do të thotë që bashkëshortet janë të
detyruara të qëndrojnë përjetë me abu-

zuesin e tyre, por duhet një hap i peshuar mirë, me një plan konkret, për të
parashikuar vështirësitë kryesore që do
të pasojnë. Një dëftesë tjetër që na vjen
nga këto ngjarje të fundit është se sa
pak e njohim si shoqëri këtë lloj dhune
dhe se sa pak të përgatitur jemi për të
vepruar ndaj saj dhe për ta parandaluar
atë. Dhe për të filluar parandalimin e saj,
kërkohet në radhë të parë një përcaktim
i problemit, një njohje e mirë dhe e vërtetë e incidencës, tipareve, shkaqeve për
të zhvilluar më tej politika dhe strategji
vepruese dhe parandaluese. Ndër të tjera,
në mënyrë të ngutshme, është e nevojshme që policia të mbledhë në mënyrë
të saktë, të plotë dhe të qëndrueshme
të dhëna lidhur me dhunën familjare.
Është e domosdoshme që të ngrejë një
marrëdhënie të ndërsjelltë bashkëpunimi
dhe përgjegjësie me psikologët e atashuar
pranë këtij institucioni, për të parandaluar një profil abuzuesi dhe viktime, në
mënyrë që të fillojmë pastaj të kuptojmë
të gjithë tablonë. Futja e neneve të reja
që adresojnë këtë dhunë në Kodin Penal
dhe ashpërsimi i tyre, megjithëse brohoritjet si arritje, jo domosdoshmërisht
përkthehen në uljen e incidencës së këtyre rasteve. Ato nuk mjaftojnë në vetvete, duke qenë se dhuna në familje i ka
rrënjët në sistemet e besimeve sociale të

një shoqërie patriarkale, të cilat favorizojnë meshkujt, paragjykojnë femrat dhe
ushqejnë dhunën ndaj këtyre të fundit.
Kjo kërkon domosdoshmërisht një rritje
kolektive ndërgjegjësimi dhe tolerancë
zero ndaj dhunës familjare, si dhe shkollimin dhe edukimin e femrave që në
vogëli, që ato të jenë më të përgatitura që
të përballojnë një situate të tillë.
Është e nevojshme që të gjitha institucionet përgjegjëse të përmirësojnë
shërbimet dhe masat mbrojtëse ndaj
viktimave të kësaj dhune dhe veçanërisht
të sigurojnë zbatimin e tyre. Pjesë e këtyre masave duhet të jetë pashmangshmërisht edhe suporti ekonomik për ato
femra që kanë vullnetin të largohen nga
një marrëdhënie abuzimi. Por mbase më
e rëndësishme nga të gjitha këto është
që gjithsecili prej nesh të kuptojë dhe të
ndiejë se në çdo rast dhune familjare nuk
është çështje që zgjidhet brenda mureve
të shtëpisë ku ndodh dhuna, por është një
problem që na përket të gjithëve dhe çdokush ka përgjegjësi për të, për të mbrojtur
gratë, për të mbrojtur nënat dhe motrat
tona. Për të mbrojtur çdo qenie të brishtë
siç janë femrat. T’i themi JO kësaj dore
të rëndë që lëshohet pamëshirshëm dhe
tërbueshëm.
Përgatiti: Olsjan Topalli

Mendimi / Mars 2015 /

4

Dita Ndërkombëtare e Pyjeve
Asambleja e Përgjithshme e Kombeve të Bashkuara ka caktuar 21 Marsin si Ditën Ndërkombëtare
të Pyjeve për të rritur ndërgjegjësimin për rëndësinë e të gjitha llojeve të pyjeve dhe pemëve jashtë
pyjeve. Pyjet janë kryesoret në luftën kundër ndryshimeve klimatike, por edhe janë një burim i ushqimit, jetesës, dhe ujit. Shpresohet se Dita Ndërkombëtare e Pyjevet do të ndihmojë njerëzit të njohin
rëndësinë e pyjeve.

T

Gjinari, perla e natyrës, sa afër dhe larg
të qenit një zonë turistike!

ë shumtë janë ata që kanë
dëgjuar, por shumë pak mund të
kenë shijuar natyrën e një prej zonave më
të bukura që ka Qarku Elbasan. Vetëm
22 km larg qendrës së qytetit të Elbasanit, por me dukshmëri të lartë në vijë
ajrore, mes shpateve (ashtu siç dhe njihet
ndryshe kjo zonë me emrin “Shpati”) në
një rrugë që gjarpëron, që nga nisja deri
në mbërritje, gjendet Gjinari.
Gjinari është fshati më në zë i zonës
së Shpatit, ai shtrihet në një faqe mali,
në lartësinë rreth 800 metër mbi nivelin e detit, ndërsa lartësia maksimale e
kësaj zone arrin në 1831 metër, në majën e malit të Bukanikut. Komuna Gjinar
ka rreth 10 mijë banorë, ku përfshihen
disa fshatra. Por vetë Gjinari, fshati ku
gjendet dhe komuna, ka një pozitë gjeografike mjaft të favorshme për zhvillimin
e turizmit malor. Që herët, në Gjinar
janë ndërtuar shtëpi pushimi prej druri,
ndërsa diku në fillimet e viteve 1980 nisi
të ndërtohej dhe një kompleks i madh,
por që mbeti vetëm struktura e betonit
prej disa katesh, mes pyllit të dendur me
pisha të buta, jo shumë larg qendrës së
fshatit. Ndërsa dikur në Gjinar shkonin për pushime dimërore personalitete
të politikës shqiptare, sot ky fshat është
shndërruar në një pikë të rëndësishme
turistike, që tërheq jo vetëm familjarë,
por edhe grupe të ndryshme turistike,
të organizuar nga agjenci të ndryshme.
Por çfarë ofron Gjinari, kjo zonë aq sa
e bukur dhe me resurse natyrore, po aq
dhe e larmishme sa i përket trashëgimisë
kulturore.
Si shkohet dhe vlerat kulturore të zonës së Shpatit
Rruga e vetme që shkon në Gjinar,
është ajo që nis nga qyteti i Elbasanit,
vetëm pak metra poshtë urës së lumit
Shkumbin, rruga merr një kthesë 900
në të majtë. Mes fshatrave të Komunës
Shushicë, i fundit që ndan këtë të fundit nga Komuna Gjinar, është fshati
Shelcan. Pikërisht në këtë fshat, në vendin e quajtur “Shelcan Katund”, rruga e
rikonstruktuar vetëm pak vite më parë,
me një fond prej 4.16 milionë euro,
është shembur, duke u bërë krejtësisht e
pakalueshme. Ndonëse banorët e fshatit
Shelcan, por dhe ata të komunave Gjinar dhe Zavalinë, kanë dalë disa herë në
protestë, Autoriteti Kombëtar Rrugor ka
gjetur një zgjidhje provizore, duke hapur
një rrugë të kalldrëmtë që anashkalon
pjesën e shembur të rrugës në Shelcan.
Prej Shelcanit, rruga zgjat vetëm 10
minuta dhe menjëherë përballesh me
pyllin e dendur të pishave, që dita ditës
degradojnë për shkak të një sëmundje të

njohur me emrin “Procesionares”.
Në hyrje të fshatit të Gjinarit, të pret
një tabelë druri, vendosur diku në një
cep, ku shkruhet “Mirëseerdhët në Gjinarin Turistik”. Sapo lë këtë tabelë dhe
rrugën e asfaltuar, si për ironi futesh në
qendrën e fshatit, e cila është e pashtruar,
një shesh disi i pjerrët, rrethuar nga lokale të shumta, pa asnjë stil arkitektonik
të veçantë dhe tërheqës për një zonë që
ofron turizëm malor. Dikush që e ka
për herë të parë, mund të presë të shohë
shtëpi druri, bare dhe restorante karakteristike për zonat malore, ndonëse dhe
këto nuk mungojnë, pret të shohë dyqane
që tregtojnë produkte të zonës apo të
paraqesin produkte që lidhen kryesisht
me turizmin malor…por kjo në fakt
mungon. Gjithsesi, pavarësisht kësaj situate, në Gjinar mund të shijosh produkte
bio të zonës, gatime tradicionale, të cilat
përgatiten kryesisht nga vetë pronarët e
restoranteve apo amvisat e zonës, të cilat
ruajnë me fanatizëm receta gatimi mjaft
të shijshme.
Ndërkaq në këtë zonë ruhen me mjaft
fanatizëm, veshjet dhe kostumet popullore që i kanë rrënjët thellë në traditën
shekullore të popullit tonë. Veshjet janë
karakteristike të zonës së Shpatit dhe
ato përdoren sot e kësaj dite gjerësisht
nga banorët e zonës në festa të veçanta
familjare. Vet fshati shtrihet poshtë pyllit
të dendur të pishave, të cilat zgjaten deri
lart në faqen e malit, derisa pylli i pishave,
ia lë vendin një tjetër pylli të nderuar, atij
të Ahut.
Resurset natyrore dhe turizmi malor
Vetëm pak metër larg qendrës së
fshatit, rrethuar nga pishat e larta, gjendet një liqen i vogël, me ujë të pastër që

gjatë dimrit mbulohet nga dëbora dhe
akulli, e cila krijon një pamje spektakolare. Në qendër të fshatit Gjinar, një
rrugë këmbësorësh, të nxjerrë sipër në një
tjetër rrugë, e cila është e përdorshme për
mjetet. Rruga gjarpëron mes pishave të
dendura që lëshojnë një aromë karakteristike dhe hera – herës të japin ndjesinë
e një bote tjetër, ku qetësia dhe ajri të
mbushin me jetë.
Dikur pylli i malit të Bukanikut është
shfrytëzuar gjerësisht nga ish-regjimi
komunist, duke prerë me hektarë të tërë
sipërfaqe pyjore. Diku në lartësinë 1500
metër, dëshmi e prerjes së këtij pylli në
mënyrë të organizuar, është një stabiliment sharrash që bënin prerjen dhe përpunimin e drurit, ndërsa sot nga to kanë
mbetur vetëm ndërtesat e gurta. Prerja e
pyjeve u ndal vetëm vitet e fundit, duke
bërë që kjo zonë të ripyllëzohej dhe të
marrë formën e vet të gjelbërt. Mali i
Bukanikut ofron mundësi të shumta për
zhvillimin e turizmit malor. Pjerrësia e
kreshtave të këtij mali krijon mundësi të
mëdha për ski, ndërsa këto hapësira janë
të panumërta në këtë mal. Poshtë majës
së Bukanikut, ka edhe sheshe të mëdha
të rrethuara nga pyjet e dendura dhe që
mund të shfrytëzohen për hipizëm gjatë
verës apo për ski dhe motora bore gjatë
dimrit. Lartësia mbi nivelin e detit mjaft
e lartë, krijon mundësi që dëbora e rënë
në stinën e dimrit, të shkojë deri në 1.5
metër, ndërsa jetëgjatësia e saj shkon
deri në fillim të muajit maj. Kjo gjë e bën
Gjinarin dhe malin e Bukanikut një zonë
me potencial të lartë për zhvillimin e turizmit malor dhe sidomos për ski.
Grupet turistike dhe investimet serioze në këtë fushë

Ekipi i Alpinizmit, Skive dhe Turizmit Malor në Elbasan është bërë promotor i zhvillimit të turizmit malor në
Gjinar, sikundër të njëjtën gjë ka bërë
edhe në zona të tjera turistike të qarkut
të Elbasanit, por jo vetëm. Ky ekip prej
vitesh ka nisur të eksplorojë bukuritë
natyrore të Gjinarit, duke sjellë në këtë
zonë grupe turistike që kanë arritur në
qindra njerëz. Kështu ky ekip, në një ditë
të vetme gjatë muajit dhjetor të vitit që
kaloi, zhvilloi një guidë turistike me rreth
350 vetë të ardhur nga të gjitha vendet
e Ballkanit dhe Turqia. Pjesëmarrësit
në aktivitetin masiv të organizuar nga
AST Elbasani, mbetën të mahnitur nga
kjo zonë, duke shprehur interesin që të
rikthehen sërish për të sjellë grupe turistike të tjera. Edhe një vit më parë, AST
Elbasani zhvilloi një tjetër aktivitet, i cili
kishte të bënte me mbrojtjen e natyrës,
duke mbjellë dhjetra rrënjë pishe. AST
Elbasani është një ndër shoqatat e pranishme çdo vit në Gjinar në festën
“Miqtë e Malit”, që organizohet për disa
ditë rresht, ku qindra e mijëra qytetarë
nga Elbasani dhe qytete të tjera të vendit vijnë në Gjinar për të njohur nga afër
bukuritë natyrore dhe pasuritë e zonës
që prezantohen nëpërmjet panaireve të
veçanta që zhvillohen në kuadër të festës
“Miqtë e Malit”. Ndërkaq në këtë zonë
kanë nisur të bëhen investime serioze nga
investitorë privatë, të cilët kanë shpresën
se një ditë biznesi i tyre do të japë fryte…
ky është Gjinari, që fshihet mes malesh,
e mes malesh ruan me fanatizëm natyrën,
kulturën, traditën dhe mbi të gjitha mikpritjen dhe respektin ndaj miqve…
Përgatiti: Julian Hoxhaj

Mendimi / Mars 2015 /

5

Dita Botërore e Ujit
Dita Botërore e Ujit kujtohet më 22 mars. Është themeluar me rezolutën e Kombeve të Bashkuara në
vitin 1992. Dita e parë Botërore e Ujit është shënuar me 22.03.1993. Kjo ditë shënohet me qëllim të
tërheqjes së vëmendjes për kujdesin ndaj ujit për pirje dhe me qëllim të apelimit të të gjithëve, që të
ndihmojnë me administrimin dhe menaxhimin e burimeve të ujit për pirje. 
Për çdo vit në Ditën Botërore të Ujit theksohen aspektet specifike të ujit për pirje siç janë: Uji për
qytete, Kualiteti i Ujit, Ujrat Ndërkufitare, Uji dhe Kultura etj.

Turizmi në Shqipëri
S

hqipëria është një vend i vogël në
Europë dhe bën pjesë në Gadishullin e Ballkanit. Ndonëse me vetëm
28 mijë km katrorë, në të gjejmë të gjitha
bukuritë e natyrës. Me vijën më të gjatë
bregdetare në Ballkan, vendi ynë shihet
me zili nga simotrat e saj. E lagur nga dy
dete, deti Adriatik dhe deti Jon, bashkohen në një pikë, rëra e imët e Adriatikut
me zallin e bardhë të Jonit. Por nuk kemi
vetëm detin, pasi Shqipëria sipas gjeografisë hyn tek relievi kodrinoro-malor.
Një vend ku ndërthuret bukur mali
me detin dhe kjo i jep shumë hapësira
turistit të zgjedhë që të kalojë një kohë
të bukur me të dashurit e vet. Turizmi në
Shqipëri, për fat të keq, nuk ka parë asnjëherë një zhvillim të mirëfilltë. Ndoshta
ngaqë vjen nga një sistem tërësisht i mbyllur dhe që turizmi ka qenë i kontrolluar.
Pas ardhjes së demokracisë në pushtet
dhe hapjes së kufijve, pritej nga njerëzit
që të bëhej shumë më tepër për sektorin
e turizmit sesa është bërë në të vërtetë.
Edhe sot që kanë kaluar më shumë
se dy dekada, asgjë konkrete nuk është
bërë në këtë fushë, Shqipëria ende renditet në ato vende ku numri i turistëve
nuk është i lartë. Qeveritë mundohen ta
shesin këtë pjesë në sytë e publikut kush
e kush më lartë, por ajo që duket, duket
dhe nuk ka nevojë për zbukurime. Asgjë
serioze e bërë nga shteti, madje as ajo
më kryesorja, infrastruktura. Infrastruktura lë shumë për të dëshiruar, sinjalistika
mungon pothuajse në të gjitha vendet që
mbahen për turistike.
Të nisur me një hartë në dorë, turistët
e ardhur nga jashtë, jo pak herë ngatërrojnë rrugën duke përfunduar në një destinacion tjetër. Nuk ofrohet një shërbim
bazë drejtimi, nuk ka një agjenci turizmi
që të mund t’i drejtojë turistët drejt destinacioneve përkatëse. Shteti, si rregullatori kryesor i një vendi, duhet të bëjë shumë
më tepër sesa disa statistika të fryra.
Ne kemi fatin e mirë se në 12 muajt
e vitit, kemi 12 muaj turizëm: turizëm
malor, detar, historik, arkeologjik etj.
Natyra e ka bërë detyrën e vet, tani i
takon njeriut të ndërhyjë që ta bëjë sa më
tërheqëse dhe komode qëndrimin në një
vend. Në të vërtëtë, pas viteve ’90 u duk
sikur iu dha një bum turizmit, sikur qeveritë të cilat erdhën në pushtet njëra pas
tjetrës, do t’i kushtonin rëndësinë e duhur
këtij sektori, por mesa duket gabuan, duke
ia lënë në dorë individëve. Këta të fundit
gjetën shesh dhe bënë përshesh. Vetëm
në një hark të shkurtër kohor, pothuajse
e gjithë vija bregdetare që ishte aq e larmishme, u betonizua dhe ia humbi freskinë
dhe bukurinë detit. U ngritën shumë të
ashtuquajtur hotele për të mirëpritur turistët që do vinin nga jashtë, por duke lënë
pas dore shërbimin, një veçori shumë e

rëndësishme për një turizëm të shëndetshëm. Sot kur vështrojmë me kujdes, për
të kuptuar çfarë kemi bërë mirë dhe çfarë
kemi bërë keq, vërejmë se janë shkaktuar
shumë dëme që janë të pariparueshme.
Vija jonë bregdetare përfaqëson një ndër
zonat me potencial më të lartë turistik,
dhe për këtë arsye ka qenë gjithmonë në
vëmendje të shumë investitorëve dhe pre
e investimeve të shumta, jashtë çdo plani
dhe standardi turistik e mjedisor. Ky zhvillim kaotik ka ndikuar së shumti këto zona.
Në Shqipëri, turizmi në përgjithësi
personifikohet me detin dhe plazhet, por
në fakt, potenciali për të zhvilluar edhe
sektorët e tjerë të turizmit si; eko-turizmin, agro-turizmin, turizmin kulturor
dhe atë sportiv, është shumë i lartë.
Njerëzit të etur për pak qetësi dhe
pastërti, kërkojnë të gjejnë alternativa
të tjera, ndryshe nga ato që i ofron deti.
Tashmë janë të prirur të shkojnë drejt
malit. Një sektor ku është investuar
shumë pak. Shqipëria numëron vargmale
të larta që do të krijonin një atmosferë
shumë të këndshme për këdo që preferon
turizmin malor, ajrin e pastër, skitë apo
edhe diçka ndryshe larg monotonisë së
përditshmërisë.
Janë shumë vende të bukura ku të
ofrojnë një panoramë magjepsëse, por që
kushtet nuk të lejojnë t’i shohësh. E para
dhe më e rëndësishmja mungon infrastruktura. Në vendin tonë gjejmë shumë
vende të larta që janë një bukuri për t’u
patur zili, por infrastruktura tepër e amortizuar i bën këto vende të paprekshme.
Në juglindje të vendit shtrihet Korça, e cila ka vende përrallore por që nuk
ka investimin më të vogël përsa i përket
turizmit malor. Të mos lëmë pa përmendur Alpet Shqiptare në Veri që edhe pse

shteti është inekzistent, ka tek-tuk disa
shtëpi të ngritura nga banorët e zonës, që
i shfrytëzojnë për turistët apo vizitorët,
të cilët edhe nga kushtet e këqija të
infrastrukturës, rrezikojnë jetën e tyre në
ato rrugë mesjetare, vetëm e vetëm për
të ngopur syrin me gjelbërim/bardhësi
apo për të mbushur mushkëritë me ajër
të pastër.
Është për të ardhur keq që shqiptarët
kur duan të kalojnë një ditë të këndshme
me familjarët e tyre, marrin një rrugë të
gjatë drejt Maqedonisë, e cila i ofron të
gjitha kushtet bazë për të kryer sportin e
skiimit. Maqedonia edhe pse mbahet si
një nga vendet më të varfëra të Ballkanit,
i ka dhënë një përparësi shumë të madhe
zhvillimit të turizmit malor, duke investuar në të, dhe në këtë mënyrë tërheq një
numër të konsiderueshëm të turistëve
dhe të vizitorëve. Madje i njëjti liqen që
ndan Shqipërinë nga Maqedonia duket
sikur i përket dy standardeve. Ana e Shqipërisë është shumë më e lënë pas dore
ndërsa ajo maqedonase tërheq po ashtu
një numër të konsiderueshëm turistësh,
duke e shfrytëzuar atë edhe si plazh.
Gjithashtu edhe Mali i Zi, që është
një vend i vogël dhe që përbëhet nga afro
400 mijë banorë, i ka dhënë një shtysë
turizmit, duke e bërë atë më të kërkuarin
në Ballkan. Me kryeqëndër Budvën, Mali
i Zi frekuentohet nga miliona turistë çdo
vit, duke mos lënë pas as Ulqinin.
Shqipëria nuk vuan nga bukuritë e
rralla natyrore, por nëse nuk investon
edhe shteti, turizmin në vendin tonë e
mori lumi. Në Shqipëri numërohen të
paktën mbi 250 hotele që mirëpresin
çdo vit vizitorë, por i mungon një resort,
i cili të bëjë të mundur akomodimin e një
numri të madh turistësh që vijnë të orga-

nizuar dhe që kërkojnë të qëndrojnë në
një vend. Shteti nuk ka investuar për një
fshat turistik, edhe ata që janë, janë prej
investimeve personale të individëve.
Viti 2015 dhe Shqipëria akoma nuk
ka një identitet të sajin përsa i përket
turizmit. E pozicionuar në qendër të
Mesdheut, vendi ynë është një vend që
për nga burimet natyrore, ujore, vlerat
historike, kulturore, arkeologjike, mikpritjes së çiltër ndaj të huajve e shumë
aspekte të tjera, ka më shumë vlera nga
disa vende të rajonit. Por që për fat të keq
nuk bien shumë në sy, llumi i betonizimit
apo ndërtimet pa kriter dhe të vendosura
kuturu (gjej një vend bosh dhe bëj një
pallat) kanë zbehur vlerat reale të natyrës.
Njerëzit po mundohen të shkojnë drejt
vendeve të virgjëra, me shpresën se edhe
ato pak vende që kanë ngelur të mos bien
pre e uzurpimit.
Hektare të tëra me pyje në parqet të
ruajtura nga shteti, apo në zonat e mbrojtura nga UNESKO, sot pothuajse janë
asgjesuar dhe janë përdorur për lëndë
drusore. Një ndryshim që bie direkt në sy
sapo kalon kufirin e Kakavisë mes Shqipërisë dhe Greqisë, ku kjo e fundit karakterizohet nga pyje të dendura e plotë
gjelbërim, ndërsa nga ana jonë shkretëtirë
absolute, ose disa pemë të thata.
Zhvillimi i turizmit lidhet me vlerat
e mëdha të zhvillimit social, ekonomik,
kulturor madje edhe politik. Është një
nga sektorët që nuk duhet neglizhuar,
por i duhet dhënë përparësi e madhe.
Sidomos në këtë situatë të vështirë ekonomike që po kalon vendi. Duke patur
një turizëm të shëndosh do të kemi edhe
një ekonomi të mirë.
Përgatiti: Jonilda Zaimaj

Mendimi / Mars 2015 /

6

Pranverat arabe po vyshken

M

omenti është i vështirë dhe
ndihet tek të kuptuarit e asaj
se çfarë po ndodh: për ne, Islamin, dhe
të gjithë botën. Ndoshta, problemi i
parë është qëndrimi ynë. Duhet bërë
kujdes para se të luash me zjarrin:
rrezikon të digjesh. Që ta kemi parasysh: kokët e prera, piloti jordanez i
djegur i gjallë, etj.
Sa tronditëse për të rinjtë e sotëm
perëndimorë, të gjithë me I-Pod dhe
smartphone, që pas një dite të bukur,
ata zgjohen të etur me martinizëm dhe
duke ëndërruar kopshte me lule. Sidomos për ata njerëz që janë mësuar të
mendojnë se deri pak vite më parë, nuk
ndodhte asgjë dhe çdo gjë po shkonte
më së miri: që për dekada të kontrollit
të rëndë kolonial, shfrytëzimin e naftës
dhe pas shumë viteve të bombardimeve
pothuajse të përditshme në Afganistan
e Irak dhe grushtet e shtetit të organi-

zuara e të menaxhuara nga Perëndimi
(nga 1991 në algjeri dhe Libisë-2011)
ishin në të vërtetë gjëra të vogla, administrimi i zakonshëm, gjëra të destinuara
për të rënë menjëherë në harresë.
Tani që nyjet po zgjidhen, e gjejmë
veten të befasuar dhe të papërgatitur:
më keq, gjendemi në kushtet e një
populli të mirë dhe të guximshëm, të
bindur se nuk kemi bërë asgjë të gabuar
në botë dhe të surprizuar pyesim veten,
ashtu si edhe presidenti Bush në 2003shin, “Pse na urrejnë?!”
Tunizia ka qenë për disa vite terren testimi i iluzioneve tona të bekuara
dhe zhgënjimeve tona të hidhura. Ishte
vendi që duke u zgjuar i pari në lindjen e “Pranverës Arabe”, kishte përzënë
Ben Ali, hajdut dhe gjakatar. “Duan
demokraci,” e përsërisnim ëmbël: dhe
mendonim se demokracia që ata donin ishte shumë e ngjashme me tonën,

Islamofobia
Ë

shtë një nga çështjet më të
përfolura dhe më të mediatizuara kohët e fundit, islami, besimi fetar
mbi të cilin gjithkush jep mendimin e
tij dhe shumë pak e kuptojnë për çfarë
flitet.
Kryesisht pas ngjarjeve të Parisit,
ku një redaksi gazete satirike, Charlie
Hebdo, e cila u sulmua nga disa terroristë, më shumë po dëgjojmë të flitet për

islamofobinë, sesa për islamin.
Islamofobia është një term i përbërë
nga fjala islam, e cila nënkupton fobinë
ndaj besimit fetar dhe është një fjalë me
origjinë helene, e cila cilëson frikën ndaj
diçkaje ose dikujt. Islamofobia është
kurthi në të cilin dashje pa dashje bien
shumë njerëz. Themi me dashje apo pa
dashje, sepse nuk është faji i shumicës
së njerëzve, të cilët pas një dite intensive

dhe shtireshim sikur nuk e vinim re se
diktatori i përmbysur ishte në të vërtetë
për vite një ‘mik’ në Perëndim. Pastaj
“Pranvera arabe” u venit në hiç, duke
i lënë vendin Egjiptit për dhunë të re,
përmbysjeve të reja, deri në ardhjen e
një shpëtimtari me uniformë ushtarake;
në Libi u përmbys një tiran me të cilin
ishin bërë biznese për vite, vetëm për
të zbuluar se në thelb çdo gjë shkonte
mirë kur ishte ai.
Në Siri, nuk ishin në gjendje për
të thyer Assadin dhe tani duhet t’i
dorëzohemi faktit se ajo ishte një pasuri; në Irak ka pasur një luftë dhe për
dymbëdhjetë vjet të okupimit ushtarak
të krijuar me ndihmën e Perëndimit,
një qeveri Shiite dhe praktikisht proiraniane; midis Sirisë dhe Irakut, ka
lindur një muaj më parë një “kalifat” i
dalë nga al-Kaeda dhe për të luftuar me
vetë al-Kaedën; i gjithë Islami duket i
pune, dëgjojnë në televizon pseudo
opinione dhe kronika me standarde të
dyfishta. Nuk është faji i personave të
cilët nuk kanë njohuri fetare dhe influencohen nga ajo çka dëgjojnë ose nga
shkrimet e botuara në rrjetet sociale.
Gjithkush i cili bombardohet nga këto
lloj informacionesh, normalisht që do të
krijojë mendime negative dhe antipati, në
rastin tonë ky mendim negativ i përket
fesë. Ajo çka është kthyer shqetësuese që
nga fillimi i janarit të 2015 është masivizimi dhe manifestimet e shumta antiislam. Nuk do të kishim asnjë përfitim
nëse do të mohonim këtë fakt. Duket sikur qytetet e ndryshme të Europës kanë
ndjekur njëra-tjetrën në një valë zinxhir,
duke organizuar manifestime. Paraka-

mbërthyer në atë që në gjuhën arabe
quhet fitna, lufta civile e nisur mes
sunive dhe shiitëve dhe e zgjeruar tek
sunitët xhihadistë, kundër Sunnitëve
“të moderuar”. Presidenti Obama
po tenton një afrim me Iranin, duke
kundërshtuar Kongresin Amerikan me
shumicë republikane dhe Netanyahun,
i cili dukej i mundur dhe i përjashtuar
nga jeta e re politike, ku akuzon Iranin
Shiit se financon kalifin sunit.
në Tunizi? Pas “Pranverës Arabe”,
pësojmë zhgënjimin për të parë fitoren
e zgjedhjeve demokratike dhe të ndershme fundamentalistët; pastaj kemi pasur ngushëllimin e dhënies së ndihmës,
zgjedhjet e ardhshme – por të dyshimta
ndaj parregullsive – fitoren e muslimanëve “laikë” dhe “të moderuar” (të paktën, e etiketojnë ata veten); tani ISIS
është vendosur edhe në Tunizi dhe bën
masakër; apo nuk bëhet fjalë për ISIS,
por fakti është se njerëzit e kalifit pretendojnë sulmin në muze. Tani, që nga
qelizat xhihadiste të Afrikës Veriore,
teorikisht si ISIS, si al-Kaeda, veprojnë
në një situatë pothuajse absolute dhe
gjithsesi të pakontrollueshme dhe jo
lehtësisht autonome, është e pamundur
të thuhet saktësisht se ajo që po ndodh
është rreziku që të gjithëve na kanoset.
Optimizmi
dhe
alarmi
i
papërgjegjshëm mund të jenë argumente të mira mediatike ose politike,
por ë dyja janë të panevojshme. Jemi
përballë një lufte civile myslimane,
që i shtohen problemet që rrjedhin
nga dekadat e gabimeve perëndimore
në Lindjen e Mesme dhe më gjerë, e
përkeqësuar nga kriza izraelito-palestineze. Kjo luftë nuk fitohet duke bërë
politikën si puna e strucit ose duke
treguar muskujt dhe bombarduar vendet. Kjo luftë fitohet me inteligjencë,
infiltrime dhe qëndrueshmëri mendore
dhe morale: duke demostruar se nuk ka
asnjë luftë të civilizimeve në vend dhe
që ne e dimë shumë mirë.
Jemi zhytur vetëm në një seri
luftërash për pushtet, hegjemonisë
politike dhe dominimit energjitik. Kjo
është e gjitha.
Përktheu: Jonilda Zaimaj
lime, manifestime, tubime apo sido
që t’i cilësojmë këto ngjarje, përshijnë
miliarda myslimanë anë e mbanë botës.
Njerëz, të cilët ngrihen e protestojnë,
kundërshtojnë, kërkojnë me çdo kusht
të hedhin poshtë vlerat e një komuniteti fetar të caktuar dhe të një besimi
fetar, vetëm sepse dikush që i përket
këtij komuniteti ka kryer një krim të
pafalshëm.
Është e drejta e çdo qytetari të
ngrihet të protestojë, manifestojë, të
mbajë tubime dhe parakalime në rast
se shkelet ligji. Ajo çka nuk arrihet të
kuptohet, është se kemi të bëjmë me një
krim të kryer nga një apo disa individë,
jo nga një komunitet i cili përfaqëson
besimin fetar.

Mendimi / Mars 2015 /

7

“Etika e komunikimit,
sjelljes dhe e pastërtisë”

E

tika është një term që na njeh të
gjithëve me rregullat dhe mënyrat
e sjelljes që ne duhet të kemi në një vend
të caktuar dhe me persona të caktuar. Ajo
është shkenca që studion moralin, parimet,
normat dhe rregullat e sjelljes së njerëzve në
shoqëri. Etika është morali i një shoqërie,
i një klase edhe i një grupi shoqëror, ku të
flasësh për të do të thotë të flasësh për vlera
sublime. Një shprehje thotë: “Në këtë botë pa
etikën çdo gjë do të ndodhte sikur ne të gjithë
të ishim pesë milionë ushtarë të hipur në një
makinë të madhe, të cilën nuk e drejton njeri.
Ajo lëviz gjithnjë e më shpejt, por nuk e di se ku
shkon...”(Jacque Causean).
Fjala etikë buron nga shprehja greke
ethas/ethika, që ka domethënien e traditës
dhe shprehjeve. Megjithatë çfarë përfaqëson ose si ta kuptojmë etikën e lidershipëve?
Çfarë përfaqëson ajo në një institucion, apo
në një vend pune? Si duhet të jetë etika e
sjelljes në një vend pune ose në një institucion?
Etika siç e thamë ka të bëjë me rregullat
dhe normat morale dhe të sjelljes së individit. Si disiplinë etika eksploron rrugët e
ndryshme të kritikës morale, ku arsyetimi
është shumë i rëndësishëm në zhvillimin e
konceptimeve morale. Etika ka të bëjë me
marrëdhëniet me të tjerët, ndërsa morali
lidhet thelbësisht me zërin e ndërgjegjes.
Etikë do të thotë nevojë për rregulla, ku
pika kryesore është midis këtyre rregullave
dhe zbatimit të tyre. Parimi themelor i
etikës është : “mos cëno tjetrin”. Liria dhe
etika janë shumë të lidhura midis tyre.
Bota nuk mund të kuptohet pa rregulla,
por njerëzit shpesh priren t’i shkelin këto
rregulla. Pikërisht në këtë rast është e nevojshme etika dhe marrja e një informacioni
të konsiderueshëm në lidhje me të. Në
një institucion ose në një vend pune është
shumë e rëndësishme dhe e nevojshme të
kuptosh tre koncepte të lidhura ngushtë me
etikën. Këto tri pika ose koncepte janë ose

kanë të bëjnë me: etikën e komunikimit,të
sjelljes dhe pastërtisë ose mbajtjes në rregull
të një ambienti pune.
1.Etika e komunikimit. Përsa i përket
etikës së komunikimit në një institucion ose
vend pune, ajo është e ndërtuar ose bazohet
nga disa parime bazë: a) një nga këto parime
është padhunueshmëria e integritetit moral
e fizik të individit. Kjo nënkupton që çdo
individ në një ambient pune duhet të jetë
komunikues i mirë dhe jo cënues i moralit
dhe integritetit të individit. b) Pika e dytë
ka të bëjë me lirinë e mendimit, shprehjes
dhe besimit. Përsa i përket kësaj pike, etika
e lirisë së mendimit, shprehjes dhe besimit,
duhet të jetë e qartë dhe e zbatueshme nga
të gjithë, por asnjëherë nuk duhet tejkaluar
masa e kësaj lirie. Në një vend pune si p.sh.
në media, gazetarët ose punonjësit e kanë
parim bazë këtë pikë të etikës, sepse informacionet ose lajmet që ata transmetojnë
kanë lidhje direkte me të gjithë njerëzit.
Ata duhet të kenë lirshmëri të mendimit,
shprehjes dhe besimit në transmetimin e
informacionit që të bëhen shumë të besueshëm dhe të vërtetë nga të gjithë njerëzit. Prandaj këtu duhet të respektohen dhe të
ndiqen reciprokisht parimet bazë të etikës.
Ndodh që disa herë nuk bëhet kujdes në
fjalorin e përdorur nga punonjësit dhe se
ç’ndikim mund të ketë tek njerëzit ose publiku mënyra e formulimit apo dhënies së
lajmit. Varësisht prej bashkimit, këndvështrimit apo trajtimit të këtyre elementëve, në
mënyrë që të rrisë interesin e të shkaktojë
efekt emocional e shokues tek publiku lajmi
për një akt të dhunshëm, duke keqpërdorur
objektin e vet, shkakton dhunë tek lexuesit,
shikuesit dhe dëgjuesit. Në këtë rast thyhen
rregullat etike të komunikimit, prishet besueshmëria e krijuar tek publiku. Prandaj
themi që duhet të zbatohen kodet etike në
komunikim si midis kolegëve në punë ashtu
edhe nëpërmjet transmetimit të mesazhit
tek publiku i gjerë. Në këtë mënyrë ofrohet

një komunikim efektiv, i kuptueshëm dhe
i pranueshëm nga të gjithë, thjesht duke
ndjekur rregullat bazë që një institucion të
ofron.

Pikë së pari njeriu, invididi, i përket
shtetit ku ai jeton, është shtetas dhe ka
të drejta dhe detyra të barabarta përballë
ligjit dhe kushtetutës në vendin ku ai
banon. Individi mund të jetë besimtar
por njëkohësisht është edhe qytetar i
Republikës. Ligjet, të drejtat dhe detyrimet, janë themeli i një shteti. Nëse arrihet të kuptohet ky fakt, jemi në rrugën
e duhur.
Besimi fetar predikon vetëm vlera
dhe virtyte të denja për komunitetin. Islamofobia, kjo ndjenjë frike ndaj
islamit është e pakuptueshme madje e
patolerueshme. Nuk mund të ketë vend
në shoqëritë perëndimore ku shkalla e
kulturës dhe e emancipimit arrin majat
e saj, për frikë ndaj një feje. Më tepër se

frikë janë paragjykime, të cilat lindin nga
një ngjarje e caktuar, e cila përflitet dhe
më pas mediatizohet. Mediatizohet në
mënyrën më të keqe, përpos faktit se për
një situatë të caktuar përdoren dy standarde në media.
Ajo çka është akoma më shumë
shqetësuese ëshë diskursi i pseudo-analistëve dhe i pseudo-teologëve, të cilët
marrin përsipër të japin opinione për
çështjet islame. Këta persona, jo vetëm
që nuk kanë kulturën e duhur fetare,
por as nuk njohin etikë mediatike, në
mënyrën se si e analizojnë çështjen. Duke
propaganduar në mënyrë të gabuar, duke
shprehur një realitet dhe kulturë që nuk
ekziston, e cila nuk ka të bëjë me islamin.
Këta pseudo-analistë revoltojnë të gjithë

botën arabe dhe besimtarët myslimanë.
Ata të cilët e ndiejnë më shumë
peshën e të qenurit të diskriminuar dhe të
etiketuar janë të rinjtë myslimanë, të cilët
duke ndjekur situatën dhe valën islamofobe, revoltohen. Në këto momente janë
po këto media të cilat e propagandonjë
revoltën, pra si një shenjë mosemancipimi
ose dhune. Në anën tjetër të medaljes
kemi të bëjmë me të rinj perëndimorë,
të cilët janë kategoria më e lehtë për të
rënë në kurthin e propagandës islamofobe. Duke qenë në një moshë të re, dhe
kryesisht duke mos patur kulturë ferare të
mjaftueshme, kjo kategori shumë shpejt
do të përbëjë islamofobët e ardhshëm.
Më tepër se frikë ndaj këtij besimi fetar, i cili në thelb predikon të mirën, paqen,

2. Etika e sjelljes. Si duhet të jetë sjellja
në një institucion ose në një vend pune?
Për ta përcaktuar këtë gjë është pak e
vështirë, por është e domosdoshme për çdo
institucion. Në rastin tonë përfshihet pikërisht institucioni mediatik. Si duhet të jenë
kushtet e punës dhe sjellja e punonjësve në
një institucion të tillë? Në radhë të parë në
një ambient pune, kryesore dhe primare
është puna e lidershipit ose e drejtuesit,
sepse nga ai varen të gjithë punonjësit e
tjerë. Lidershipi që përbën dhe impakt
etik ka disa faktorë të rëndësishëm të lidhur me përmirësimin dhe perfeksionimin e
ambientit të punës: a) me anë të impaktit
etik nga ana e tij, ai ofron nivele të larta të
kënaqshmërisë në punë nga vetë punëtorët.
b) angazhim më të madh të organizatës
përkundrejt punëtorëve. c) marrëdhëniet
ndërpersonale të dalluara nga përkujdesi
dhe barazia. d) nivele të larta besimi midis
liderve dhe të punësuarve.
Kryesisht etika e lidershipit i referohet
standardeve të sjelljes që na tregojnë se si
qeniet njerëzore duhet të sillen në situata të shumta që ata shpesh e gjejnë veten.
Pikërisht etika e sjelljes në institucionet
mediatike ka të bëjë me standardet e sjelljes që janë të domosdoshme për të drejtuar
veprimet. Çfarë do të thotë etikë sjelljeje
në një institucion ose në një vend pune të
caktuar? Në rastin e mediave sjellja etike
përshkruhet me anë të disa pikave: a) e para
ka të bëjë me besimin dhe respektin për të
gjithë individët e institucionit, ku kjo është
dhe pika kryesore që përfaqëson një sjellje
etike. b) ndershmëri në të gjitha veprimet.
c) drejtësi dhe trajtim të drejtë të të gjithë
njerëzve. d) integritet në të gjitha veprimet.
Kështu si lidershipët edhe punonjësit, e re-

alizojnë punën e tyre duke zbatuar rregullat
bazë të etikës së sjelljes. Një sjellje e mirë
në punë është një kënaqësi shtesë në shpirt,
por gjithmonë duke respektuar tjetrin.
3.Etika e pastërtisë.
Do të ndalemi pak edhe tek etika e
pastërtisë, ose e mbajtjes së ambientit në
kushtet më të kënaqshme dhe më të favorshme për punën. Në një ambient ose
vend pune, duhet t’i kushtohet rëndësi të
veçantë edhe estetikës së këtij ambienti. Sa
i përshtatshëm dhe çfarë kushtesh mund të
ofrojë një ambient pune? Si duhet të ndihemi ne, në një ambient ose vend pune, ku
etika e pastërtisë nuk është shumë e zbatueshme apo edhe e përshtatshme? Siç është
thënë edhe nga shumë studiues e psikologë,
një vend pune ose një ambient pune i
rregullt, me kushte akomoduese komfort
standardeve dhe rregullave të institucionit,
të ofron më shumë kënaqësi dhe premisa
për të ecur më lart. Ndërsa një ambient
pune me shumë rrëmujë dhe jo një vendosje
e bukur estetike e mjeteve të punës, nuk të
fal qetësinë dhe komoditetin e duhur. P.sh.
në një institucion mediatik është shumë e
rëndësishme që ambienti i punës të jetë i
qetë dhe jo mbytës e tensionues, sepse të
gjithë punonjësit dhe gazetarët do ta kishin
të pamundur të përqendroheshin apo të
realizonin një punë fitimprurëse. Etika e
pastërtisë është po aq e rëndësishme sa të
gjitha pikat e tjera. P.sh. po të bëjmë krahasimin e një zyre të rrëmujshme, me shumë
gjëra të ndodhura në vende të gabuara, apo
një ambient i lagësht, pa shumë ndriçim, do
t’i bënte punonjësit më të lodhur më pesimistë për të vazhduar punën me rrjedhën
e saj normale. Ndryshe do të ndodhte nëse
ambienti është i ajrosur mirë, me tavolina të
pastra dhe të sistemuara mirë, me vendosjen e mjeteve të punës atje ku duhet dhe si
duhet. Në këtë rast individi ose punonjësi
do të ndihet më i frymëzuar, më i fortë dhe
më i guximshëm për t’u përballur me risitë
e ndryshme që sjell e përditshmja.Gjithnjë
kryesore është mirëqenia e individit, por që
pikërisht kjo sjell një fitim të kënaqshëm.
Të gjitha këto dëshmojnë për vlerat dhe
rregullat kryesore që përfaqëson etika, ku
në këtë rast përfshihen ato më të rëndësishmet, pra ato që përfshijnë të gjithë ambientin e punës. Një ambient ose një vend pune
i pastër, i rregullt dhe me një atmosferë
mikpritëse, të ofron mundësi të mëdha në
zbatimin e rregullave bazë etike, por edhe
një kënaqësi dhe përfitim emocional e profesional. “Një njeri i kënaqur nga puna dhe
ambienti apo kushtet e saj, ndodh për vetë
faktin se ky individ ka ecur gjithmonë në
bazë të rregullave dhe normave etike, duke
rritur në këtë mënyrë integritetin e tij profesional dhe moral”.
Përgatiti: Elona Haka

dashurinë dhe harmoninë, kemi të bëjmë
me një valë racizmi. Duke folur keq,
duke propaganduar fakte dhe veprime
të cilat nuk ekzistojnë, diskriminohet
dhe dhunohet një komunitet i caktuar.
Një numër i konsiderueshëm moderatorësh dhe opinionistësh deklarojnë se
kanë frikë nga islami, sepse disa persona
deklarojnë se kryejnë krime në emër të
fesë. Por pse këta moderatorë nuk kanë
frikë nga droga dhe alkooli që çdo vit
merr më miliona jetë njerëzish, pse nuk
kanë frikë nga prosticitucioni, i cili po
degjeneron brezin e ri, pse nuk kanë
frikë nga kriminelët të cilët nuk respektojnë ligjin?
Përgatiti: Jona Koprencka

Mendimi / Mars 2015 /

8

Emri i Allahut: Et-Teuab (Pranuesi i madh i pendimit)
Nga emrat e bukur të Zotit tonë është edhe
Et-Teuab që do të thotë se Zoti pranon pendimin
e njerëzve dhe i udhëzon ata drejt rrugës së pendimit për mëkatet e tyre. Për shkak të mëshirës së
Tij të pafund, Zoti nuk i lë mëkatarët pas dore,
por krijon për ta pendimin në zemrën e mëkatarit dhe shkaqe e mënyra që ata të gjejnë rrugën
e kthimit tek Ai, të ndiejnë keqardhje për mëkatet dhe dëshirë për t’u kthyer tek Zoti i tyre. Kur
njeriu dëshiron të veprojë në mëkat, atëherë Zoti
për ta ndaluar atë nganjëherë e frikëson dhe kërcënon, nganjëherë e këshillon dhe e frymëzon që

ta braktisë mëkatin, apo e bind dhe e lejon të jetë
në shoqërinë e njerëzve të mirë.
Allahu i fal robërit për shkak të mëshirës së Tij
dhe jo sipas drejtësisë së Tij, sepse ne nuk kemi
asnjë meritë dhe asnjë të drejtë tek Ai që t’i imponojmë mëshirën për ne. Nëse njeriu largohet
nga Zoti, atëherë Ai e ndëshkon me drejtësinë e Tij
dhe nëse afrohet, Ai e fal me mëshirën e Tij, duke
manifestuar në këtë mënyrë atributet e Tij hyjnore,
të përsosura. Allahu i pranon pendimet dhe i fal
mëkatet tona, pa marrë parasysh se sa i rëndë është
mëkati dhe sa shpesh është kryer ai dhe pas çdo

pendimi, Zoti dërgon mirësi dhe bereqet mbi të
penduarin. Na pastron nga gjynahet dhe efektet e
tyre. Gëzohet për pendimin e robit të Tij dhe portat e pendimit i mban gjithmonë të hapura, duke
ftuar në çdo moment mëkatarët që të hyjnë në to,
sepse aty do të gjejnë dashuri, mëshirë nga Zoti i
tyre dhe veprat e këqija ia shndërron në vepra të
mira. Të gjithë njerëzit kanë nevojë të pendohen
tek Zoti, sepse askush nuk është i pagabueshëm.
Allahu i Lartësuar thotë në Kur’an:“Të gjithë ju, o
besimtarë, kthehuni tek Allahu të penduar, që të arrini shpëtimin!” (En-Nur: 31)

Adhurimi dhe efeketi i tij
në shpirt dhe trup
Nga Arens GJEVORI

Behauddin GASHI
JETA DHE BESIMI
(Poezi)

N

ga virtytet e Islamit është se është një fe
madhështore që përfshin çdo aspekt të jetës
së njeriut pa e ndarë adhurimin nga sjellja dhe as diturinë nga puna.
Nuk ka dyshim se qëllimi i ekzistencës tonë është
adhurimi i Zotit, por një nga qëllimet e tjera të mëdha
të adhurimeve që janë të përcaktuara në Islam është
pastrimi i shpirtrave dhe pasurimi i tyre me virtyte të
larta, në mënyrë që besimtari të bëhet një mysliman,
zbatues i ligjeve të Zotit dhe i sjellshëm me njerëzit.
Ky qëllim dallohet edhe në ritin e faljes së namazit,
për të cilin Zoti thotë: “ Dhe fale namazin! Vërtetë,
namazi të ruan nga shthurja dhe nga çdo vepër e
shëmtuar.” (El-Ankebut: 45)
Gjithashtu adhurimi i Zotit përmirëson shëndetin
mendor dhe fizik. Njeriu përbëhet nga trupi dhe
shpirti, dhe të dy duhet të ushqehen, në mënyrë që të
vazhdojnë ekzistencën dhe aktivitetin e tyre. Ushqimi
i trupit është i njohur dhe konsiston në ato produkte
të ndryshme të konsumuara nga njeriu, kurse ushqimi
i shpirtit, shumë prej njerëzve tregohen të pakujdesur
ndaj tij, sepse ata nuk mobilizohen shpirtërisht për të
shmangur rreziqet që rezultojnë nga pakujdesia ndaj
tij. Shpirti ka nevojë si ushqim të tij adhurimin dhe
kryerjen dispozitave të Krijuesit. Kjo është provuar
në një sërë studimesh, që frekuentimi dhe ndjekja
e riteve fetare ndihmon dukshëm në komunikimin
e mirë me njerëzit dhe në përmirësimin e shëndetit
fizik dhe mendor.
Ndikimi pozitiv i adhurimit në shëndetin
psikologjik dhe fizik, ndër të tjera ndodh sepse:
Ritualet fetare largojnë stresin, normalizojnë tensionin dhe reflektojnë pozitivisht në sistemin imunitar.
Ritualet fetare përbëhen nga lëvizje gjimnastikore të
shoqëruara me një qetësi të veçantë shpirtërore dhe
mendore.

Ritualet fetare të cilat kryhen kolektivisht, lehtësojnë komunikimin me individin dhe integrimin e
tij në një mjedis tjetër që mund të jetë i ri për të,
shmangin në këtë mënyrë vetminë dhe izolimin
nga bota dhe e bëjnë më të thjeshtë për besimtarin që të frekuentojë xhaminë. Përkushtimi ndaj
ligjeve të Zotit pengon individin nga konsumimi i
ushqimeve të dëmshme dhe nga angazhimi në vepra të pamoralshme. Kështu trupi i tij rritet dhe zhvillohet i shëndetshëm, ndërsa shpirti i tij, i pastër
nga efektet e veseve dhe veprave të pahijshme.
Performanca e këtyre akteve të adhurimit për Krijuesin e qiejve dhe të Tokës i japin besimtarit ndjenjën
e sigurisë dhe qetësisë për aq kohë sa ai qëndron me
bindje përpara të Madhërishmit, Fuqiplotë.
Këtë veçori të adhurimit të Zotit do ta spikaste
edhe i dërguari i Zotit, profeti Muhamed (paqja
e Zotit qoftë mbi të), kur i thonte muezinit të tij,
Bilalit: “O Bilal na qetëso me namaz!”, pra lajmëro
për fillimin e faljes së tij. Ky është një realitet të cilin
na e përmend edhe Zoti në librin e Tij të shenjtë,
Kuranin: “Vërtet, zemrat qetësohen me përmendjen e Allahut!” (Er-Rad: 28)
Njeriu kur përjeton momente apo situata të rënda ndjehet i shtyrë drejt përkujtimit dhe adhurimit të Zotit të tij, kjo shërben edhe si një pikënisje
e mirë për të për një aktivitet fetar deri në vdekje.
Studiuesit pas studimesh të gjata kanë zbuluar se rreziku i vdekjes së papritur ishte rreth 52 për qind në mesin e atyre që nuk praktikonin ritet fetare kundrejt 17
për qind për ata që i përkushtohen Zotit me adhurime.
Balanca midis shpirtit dhe trupit është shumë e rëndësishme, pasi nevoja e tyre për njëra tjetrën është e madhe dhe vakumi fetar në jetën e individit apo të shoqërisë
shton problemet psikologjike e deri edhe vetvrasjen, siç
ndodh rëndom sot në shumë shoqëri njerëzore.

Jeta është e bukur, por Besimi, më shumë
dhe pse kundërshtohen, rrjedhin si një lumë!...
Mes të njëjtash brigje, në të njëjtin shteg,
nëse nuk pajtohen, fundi vetëm djeg!...
Jeta gjendet shtrirë, kudo, ndër dy kllapa,
të rrëshqet kur thua: «Ja, tani e kapa»!...
Jeta është e bukur, por më shumë, Besimi,
në ai udhëheq, nuk ka vend trishtimi!
THJESHT DI...
(Poezi)

Fytyrë e All-llahut, fisnike përtej fisnikërisë,
e bukur përtej së bukurës sonë, njerëzisë!...
Sytë dhe shpirtrat që kërkojnë ta shohin Atë,
të jenë fisnikë dhe të bukur, si m’i ëmbli zë!...
Nuk e di ku jam, ku bëj pjesë, në këtë logjikë,
thjesht di që Zotin e dua, sa dhe e kam, frikë!...
FALLXHORËT...
(Poezi)

Në ditët e sotme, ashtu si prej shekujsh,
krifat e luanëve bëhen strofka lepujsh!...
E ngrihet fallxhori, merr kompetencë të Zotit,
kjo krijesë e poshtër, si sot e prej motit...
Fallxhorët, këta të mëdhenj mëkatarë,
i tërbuan njerëzit, mashtrues të paparë!...
Ua morën erzin, ua prishën Besimin,
ua vodhën shpresat, ua shuan gëzimin!...
Ah sa keq më vjen, për atë shpirt njeriu,
tek pranë fallxhorit bëhet, sikur një bisht thiu!...

Mendimi / Mars 2015 /

9

N

jeriu lind i vetëm, i paditur, në
ambiente të cilat ndryshojnë
nga njëri tek tjetri. Të gjitha vërshojnë
si dallgë për ta gllabëruar atë. Duan ta
bëjnë pis me baltën të cilën ai u krijua.
Për të humbur gjurmët e baltosjes. Për
të humbur gjurmët e së keqes, për të
lënë mbi të fajin. Ai, njeriu nuk lindi
si mëkatar, ai lindi i pastër mirëpo ia
baltosën mendimet, idetë me ngacmimet e jashtme. Balta e tij elastike përballonte me shumë mundim,
sforcimet dhe goditjet që e tendosnin
atë nga jashtë. E goditën atë nga të
gjitha anët, me të gjitha llojet, me të
gjitha metodat, me duart djallëzore,
për ta shtrembëruar natyrshmërinë
e tij. U munduan të gjejnë pikat e tij
të dobëta, u munduan ta ndryshojnë
qoftë me forcë dhe frikë, por dhe me
lajka e dashuri. U munduan t’ia ndryshojnë parimet, kriteret e njohjes së
çështjeve, konceptet dhe gjykimet mbi
të jashtmen e tij, mbi fenemonet që e
rrethonin, për t’i ndryshuar atij ndjenjat, dashurinë, frikën, përkushtimin
dhe të Shenjtën.
E jashtmja e egër e godiste atë
me gjithë forcën e saj. E godiste kur
vinte prej shoqërisë laike me tundim,
kur vinte nga ideologji dhe mësime
që përmbushnin për të boshllëkun e
dritës së jetës. Sisteme të deformuara
që ushtronin presion çdo ditë mbi të
për ta konvertuar bukurinë e tij, përsosmërinë e tij në krijim, për ta rrëzuar atë në humnerën e zjarrtë, aty
ku ai kurrë mos shikonte më dritë.
Drita e qiejve dhe e tokës dërgoi një
qiri në tokë. Për t’u shkrirë vetë dhe
për të ndriçuar të tjerët. E kërkuan
dritën e tij në shpellat e injorancës
por më kot. E kërkuan ujin e tij në
shkretëtirë por as aty nuk e gjetën. E
kërkuan hijen e tij në diell, por as aty
nuk gjendej hija e tij. Kërkuan jetën
e tij në hënën pa jetë, por as aty nuk
ndodhej. E kërkuan kudo por nuk
mund ta gjenin dot. Kishin edhe një
mundësi për ta gjetur, por ata nuk
dinin se ku të kërkonin. Prandaj Drita
e qiejve dhe e tokës i inspiroi që atë
ta kërkonin tek zemrat e njerëzve. Të
hutuar dhe të verbuar, të çuditur dhe
të lajthitur, kërkonin tek zemrat e të
tjerëve, por as aty nuk po e gjenin dot.
Mesa duket akoma se kishin kuptuar
mesazhin që vinte drejt qiellit. Ata
po e kërkonin në vendin e gabuar. Të
gjorët, e kishin aq pranë por nuk po e
gjenin.
Unë e gjeta, sepse kërkova në zemrën time. Ishte aty e jetonte bashkë me
mua, jetonte me shpirtin tim për t’i
dhënë atij dritë, për t’ia shuar atij etjen
e pakënaqësisë, për t’ia larguar atij errësirën e injorancës, mosbesimit, për
t’i bërë hije atij, ditën ku nuk ka hije
tjetër veç hijes së Fronit të Zotit të tij.
E gjeta shumë afër, ndërsa të tjerët e
kërkonin larg. E gjeta shpejt se ai ishte
pranë meje, mirëpo sytë e verbuar,
zemrat e hutuara dhe veshët e shurdhuar e kërkonin, pasi mendonin se ai
ishte shumë larg prej tyre. Po si mund
të ishte larg, kur ai ishte mëshirë për to,

“Dhe Ne e ngritem lart
famën, kujtimin tënd”
(Kuran 94:4)
kur ai ishte udhëzim, dashuri, dritë, jetë.
Është e natyrshme që njeriu t’i kërkojë
këto sa më pranë, ato nuk mund të
gjenden larg sepse largësia ato i zhduk.
E gjeta, kur të tjerët e humbnin, e gjeta kur të tjerët e kërkonin, e desha kur
të tjerët e urrenin, sepse zemrat e etura
nuk mund ta refuzojnë lumin e tij, me
shijen e mjaltit, me aromën e miskut, i
cili deh çdo shpirt me kënaqesi, duke
u derdhur si një ujëvarë mbi gjoksin
tim.
Me imagjinatë e shihja, më vinte si
vegim, i bukur plotë dritë, ngazëllehej
shpirti im, pastaj prej syve një pikë
loti, pikonte si ujëvarë, për zemrën
që kishte etje, për besimin e parë.
E gjeta atë ngado, me anë të busullës
“lexo”. Nuk mund ta gjeni atë në injorancë, nuk mund ta gjeni në errësirë,
nuk mund ta gjeni atë në shkretëtirë,
as në qiell dhe as në tokë, nëse nuk
përdorni busullën “Lexo”. Është e
vetmja busull që ju drejton drejt tij me
dashuri edhe pse zemrat e juaja mund
të kenë urretje brenda, mund të kenë
smirë, mund të kenë mëkate. Zemrat
nuk lahen me ujë, ato lahen me lotët
e pendesës.
E gjeta atë tek
kuptimet e
shprehjeve të tij të bukura, aty ku
monoteizmi ishte çelësi i parajsës, ku
parajsa ishte tek shërbimi ndaj nënës,
aty ku nëna ishte princesha e shtëpisë,
ku princesha e shtëpisë ishte e dashur
me bashkëshortin, kur bashkëshorti i
mirë nuk dashurohej me imorale, ku
imoralja i dhuronte ujë një qeni me
këpucën e saj, kur këpuca e një kryetari nuk shkel mbi të drejtat e popullit
të tij, ku pema mbillej për ta mundur

pesimizmin mbi shkatërrimin e botës,
ku dashuria qëndronte në kornizën e
shtëpisë pa depërtuar tek të tjerët, ku
femra nuk ishte një reklamë, por as një
interferuese tek dashuritë e çifteve, ku
yjet e qiellit orientonin poetet, dhe ku
uji i oqeaneve nuk mund ta përshkruajë
dot madhështinë e Krijuesit, ku dielli
ndalon për të ndihmuar të drejtët, ku
diktatorët dridhen prej fjalëve të guximtarëve, ku gjaku ka erën e parfumit, ku dëshmori dëshmon për botën
tjetër, ku plaken zemrat por jo dashuritë...., e gjeta tek çdo gjë e bukur në
jetën e kësaj bote.
E kërkuan shumë, por pak e gjetën
sepse dashuria për të është dhuratë,
dhe jo të gjithë janë të denjë për të
merituar dhurata. Disa e duan dhuratën pa meritë, ndërsa disa të tjerë
e duan pa punuar dhe pa u përpjekur. Tek zemra e tyre që e gjetën ai
ishte dashuri e rrallë, vetëm shpatat
e të huajve, në gjokset e tyre mund
ta nxjerrin atë dashuri. Gjokset e
tyre ishin kasaforta për ta ruajtur
atë, por ishin të hapura për këdo
që kërkon të dëgjojë për veprat e tij.
Atë nuk e gjetën idhujtarët, politeistët,
të padrejtët, imoralët, mashtruesit,
gënjeshtarët, hipokritët, diktatorët, ata
që u zë frymën drejtësia dhe drita e tij.
Sepse e vërteta nuk mund të jetojë tek
e kota sikurse bima nuk mund të jetojë
në shkretëtirë.
Në botë u cituan shumë, u përmendën shumë, jetuan shumë, gëzuan
famë shumë, por jo si ai. Sepse të
githë ato që u cituan ishin të klasifikuar në një drejtim, ndërsa ai ishte
universal në diturinë dhe veprat e

tij. Nuk ka njeri në historinë botërore që ju transmetuan veprat dhe
thëniet brenda shtëpisë dhe jashtë
saj, me miqtë e tij dhe me armiqtë
e tij, për një periudhë 23 vjeçare. Ai
(paqja dhe shpëtimi i Zotit qoftë mbi
të) rrënoi analfabetizmin me paqe,
duke rrënuar njëherë e përgjithmonë
përhapjen e së keqes, me një shpallje
hyjnore që i zbriste pjesë-pjesë për të
forcuar zemrat e të dobtëve dhe për
të gëzuar zemrat e të varfërve. Nuk
pranoi të hyjnizohej, sepse modestia
e tij ishte cilësi e dhuruar prej Zotit.
Fjala e tij kishte peshë mbi zemrat e
njerëzve, njerëzit udhëtuan me muaj
për t’i dëgjuar fjalët e tij, ndenjën pa
gjumë për t’i lexuar fjalët e tij, shkrinë
të gjithë qirinjtë që të ndriçoheshin
me fjalën e tij, sepse shumë patën qirinj dhe shumë të tjerë llampa, por jo
të gjithë u iluminuan. Sepse drita e
udhëzimit ishte hyjnore jo materiale.
Sistemi që ai solli ishte mbi të gjitha sistemet e kohërave, ai nuk barazonte dy budallenj me një të mençur
por as mitizonte kasape gjenocidesh,
as poshtëronte të dobëtin e të amnistonte të pushtetshmin. Jo kurrsesi, ai
ngriti në princip sistemin e meritave,
kur klanet, njohjet dhe korrupsioni
shkriheshin përpara ligjeve dhe fjalëve
të tij të urta. Ai solli shembullin e vet
të jetës për të mos qëndruar fjala e tij
si një boshllëk në mendjet e njerëzve
por të konkretizohet me vepër. Ai jo
vetem e ndaloi të keqen, por dhe të
gjitha rruget drejt saj. Kështu rehabilitimi i të alkoolizuarve, prostitutave,
të droguarve nuk mund të shikohej si
një veprim social sepse shoqëria ato i
kishte shkelmuar vetvetiu.
Zemrat që e deshën atë e pasuan hijen e veprimeve të tij.
Fjala e tij autoritative kishte peshë,
ishte e rëndë, më e rëndë se deveja
kut zhytet në shkretëtirë dhe më e
rëndë sesa qielli kur do paloset si
një libër. Fjala e tij ishte inspirim
hyjnor. Kur’ani ishte kushtetuta e tij.
E si mund të humbë një popull kur
kanë për drejtues një liber të ndritshëm?! Kur kanë shembull praktik
një profet të nderuar. Kur kanë për
Zot, Të Vërtetin, Një të Vetmin.
Popujt u bënë pasues të tij sepse tek
sistemi i tij ata panë dritën hyjnore
që rregullonte shoqëritë e tyre. Ai
ndërtoi konceptin e shtetformimit
dhe drejtësisë. Prej tij popujt që jetonin me fise, u zhvilluan si perandori.
Edhe pse jetoi në shkretëtirë, i premtoi gjelbërimin e tyre. Edhe pse jetoi
në tokë ai u premtoi parajsën. Edhe
pse jetoi pak, ai u premtoi përjetësinë.
Sa do të kisha dëshiruar të jetoja në
kohën e tij, edhe pse pak, edhe pse
në shkretëtirë dhe pse në tokë, por
të isha me të, por në pamundesi të
kësaj të gjithë ne kemi një mundësi
tjetër, të jetojmë me të në parajsë
përgjithmonë. Paqja dhe bekimi i
Zotit qoftë mbi të, Profetin e fundit të Botës, Muhamedin (paqja dhe
shpëtimi i Zotit qoftë mbi të).
Përgatiti: Xhemis Stafa

Mendimi / Mars 2015 /

10 

Shëndeti, Turizmi dhe Turqia (9)
Shëndetësia në periudhën e Perandorisë Osmane

S

hkencëtarët punojnë dhe hulumtojnë me mish e shpirt për t’i gjetur
kurë sëmundjes së kancerit, që cilësohet si “murtaja e kohëve moderne” nga
shumë prej tyre.
Në vitin 2012 rreth 15 milionë njerëz
në shkallë botërore janë diagnostikuar
me kancer në pjesë apo organe të ndryshme të trupit dhe pothuajse gjysma e
tyre e kanë humbur jetën pikërisht për
shkak të kësaj sëmundjeje. 13 për qind
e vdekshmërisë së përgjithshme në botë
vjen si pasojë e kancerit.
Shkencëtarët punojnë dhe hulumtojnë me mish e shpirt për t’i gjetur kurë
sëmundjes së kancerit, që cilësohet si
“murtaja e kohëve moderne” nga shumë
prej tyre. Në fakt, gjatë dekadës së fundit
janë arritur edhe shumë rezultate të suksesshme në lidhje me kurimin e kancerit,
që të vjetrit dikur e quanin “sëmundje
e keqe”. Teksa nga njëra anë rritet me
shpejtësi numri i rasteve me tumor, nga
ana tjetër vazhdojnë të dalin në dritë edhe
zhvillime shpresëdhënëse për pacientët
me kancer. Një nga këto zhvillime është
edhe “transplantimi i qelizave mëmë”.
Transplantimi i qelizave mëmë (staminale) është një lloj kure, që përdoret
si trajtim plotësues (adjuvant) për disa
lloje tumoresh si leucemia ose kanceri
i gjakut, limfoma apo kanceri i sistemit
limfatik, kanceri i gjirit, i testikujve dhe
i mushkërive.Mirëpo çfarë janë qelizat
staminale? Ato janë qeliza mëmë, që nuk
kanë pësuar asnjë lloj ndryshimi nga ana
funksionale; që formojnë të gjitha indet
dhe organet në trupin e njeriut; por edhe
që mund të transformohen në të gjitha
llojet e qelizave trupore (somatike). Qelizat mëmë prodhohen më shumë në palcën kurrizore të çdo njeriu dhe në kordonin kërthizor të fetuseve.
Këto lloje qelizash, ende të pandryshuara nga aspekti funksional, janë qeliza
pluripotente dhe të ripërtëritshme, të afta
që të ndërtojnë 3 shtresat (ektoderma,
mezoderma dhe endoderma), prej të
cilave formohen të gjitha qelizat e tjera,

indet dhe organet më vonë. Ato shkojnë
në çdo pjesë të trupit, që ka nevojë për
ripërtëritje, shndërrohen në llojin e
qelizave të nevojshme dhe realizojnë
“riparimin”. Numri i qelizave mëmë
fillojnë të pakësohet me kalimin e
moshës. Pikërisht kjo është arsyeja përse
ngadalësohet dhe vështirësohet shërimi i
indeve e organeve tek të moshuarit.
Po ashtu, qelizat mëmë janë ato të
parat, që fillojnë të formohen menjëherë
pas ngjizjes së njeriut në mitrën e nënës.
Në tremestrin e fundit të shtatzënisë, qelizat staminale kalojnë nga mëlçia dhe
shpretka në palcën kurrizore nëpërmjet
sistemit të qarkullimit të gjakut. Kurse
gjatë lindjes, qelizat mëmë gjenden me
shumicë në kordonin kërthizor të të porsalindurit dhe në placentë. Këto qeliza
staminale kanë shumë veçori dhe aftësi, që nuk i kanë më qelizat mëmë të të
rriturve. Pas prerjes së kordonit kërthizor
të foshnjës, qelizat mëmë mund të merren pa kurrfarë rreziku nga pjesa e lidhur
me placentën.
Përdorimi i qelizave mëmë për kurimin e disa sëmundjeve ka filluar në fund të
viteve 1950. Megjithatë deri në vitet ‘80
nuk është arritur ndonjë sukses i konsiderueshëm. Duke filluar nga vitet ‘80, ky
lloj trajtimi nisi të përhapej me vrull dhe

në vijë paralele me zhvillimet pozitive të
regjistruara në lidhje me transplantimin
e qelizave staminale. Meqenëse qelizat
mëmë, që përdoren për transplantim,
merreshin fillimisht vetëm nga palca
kurrizore, kjo metodë kurimi është quajtur për një kohë të gjatë “transplantimi i
palcës kurrizore”. Madje edhe sot e kësaj
dite janë ende të shumtë ata, që vazhdojnë ta emërtojnë kështu. Sakaq, po aq sa
nga palca kurrizore, kohëve të fundit qelizat staminale sigurohen gjithashtu nga
gjaku apo kordoni kërthizor.
Shkencëtarët e bëjnë në këtë mënyrë
përkufizimin e transplantimit të qelizave
mëmë: “Zbrazja e pjesshme apo e plotë
e palcës kurrizore, që prodhon qeliza
staminale, për t’u mbushur më pas me
qeliza mëmë të shëndosha dhe me grup
indesh të përshtatshme.”
Qëllimi i kësaj procedure, siç mund të
kuptohet edhe nga vet përkufizimi shkencor, është zëvendësimi i qelizave staminale të sëmura dhe jofunksionale me qeliza mëmë të shëndosha. Pacientit mund
t’i transplantohen si qelizat mëmë të përfituara nga vet gjaku i tij, ashtu edhe ato
nga një dhurues me inde të përshtatshme.
Në rast se qelizat staminale do të merren nga gjaku i pacientit, atëherë ato duhet
të mblidhen dhe konservohen në periud-

hën më të përshtatshme të sëmundjes.
Por nëse transplantimi do të realizohet
me qelizat mëmë të një dhuruesi, atëherë
duhet treguar kujdes maksimal që pajtueshmëria e indeve të dhuruesit me ato
të pacientit të jenë në nivelin më të lartë.
Së pari skanohen të afërmit dhe kushërinjtë e shkallës së parë (vëllezërit, motrat,
djemtë/vajzat e xhaxhallarëve, hallave,
dajave dhe tezeve), ndërsa më pas dhuruesit e tjerë të mundshëm. Ndërkaq, në
bazë të gjendjes së pacientit dhe shkallës
së sëmundjes, mjekët vendosin llojin e
transplantimit të nevojshëm.
Sot, transplantimi i qelizave mëmë
përdoret në trajtimin e sëmundjeve të
panumërta beninje ose malinje; madje
edhe në disa sëmundje apo çrregullime
të lindura. Pavarësisht se e pranojnë
transplantimin e qelizave staminale si
një metodë kurimi mjaft të dobishëm dhe
efikasë, mjekët anembanë botës theksojnë veçanërisht se ky lloj trajtimi s’bën
dhe nuk është mrekulli. Ata nënvizojnë
me ngulm se ekziston rreziku që pacienti
të humbasë jetën gjatë apo pas transplantimit të qelizave mëmë, që sëmundja të
përsëritet, apo të formohen dëme të tjera
të qëndrueshme. Transplantimi i qelizave
staminale është një zinxhir kurativ i komplikuar, që përmbledh në vetvete shumë
lloje trajtimesh mjekësore dhe që kërkon
domosdoshmërisht shërbimin e doktorëve të specializuar dhe laboratorëve të
sofistikuar. Mjekët tërheqin vëmendjen
se transplantimet e qelizave mëmë, që
realizohen nga një staf kompetent, në kohën e duhur dhe duke përdorur mirë infrastrukturën e nevojshme teknike, japin
rezultate shumë të kënaqshme.
Turqia është një nga vendet, ku transplantimi i qelizave staminale realizohet
me sukses. Në Turqi ka gjithsej 59 qendra të transplantimit të qelizave mëmë
dhe në vit realizohen mesatarisht 2.500
transplantime. Përveç vendasve, në Turqi
vijnë për transplantimin e qelizave mëmë
edhe një numër i konsiderueshëm pacientësh të huaj.

Lindja e artit islam
A

rti Islam, nga ana tjetër, është
abstrakt dhe format e tij nuk janë
të përftuara drejtpërdrejtë nga Kur’ani
apo nga thëniet e profetit; dukshëm ato
nuk kanë një bazë tek Shkrimi i Shenjtë,
por duke gëzuar njëherazi një karakter
thellësisht islam.
Islami i sapolindur nuk njohu ndonjë
formë të artit në kuptimin e vërtetë, qëkur
mjedisi i tij ishte një jetë nomade apo
gjysmë-nomade, me të gjithë thjeshtësinë
e saj të ngurtë. Pranueshëm, tregtarët
arabë dhe udhëheqësit e karvanave ishin
në kontakt me qytetërimet bizantine dhe
perse, madje edhe indiane. Por, pjesa më
e madhe e veprave të artit që ata mund
të admironin gjatë udhëtimeve të tyre,
mbeti e papajtueshme me nevojat e tyre
jetike: ata ishin të interesuar vetëm për
armë, çikërrima dhe veshje.
Brenda shtëpisë ata ruajnë format e
jetës së jashtë baritore. Me plot gojë ishte

Kur studiohet historia e artit islam, pyetja e
parë që ngrihet është kjo: si ka mundesi që ky
art lindi pothuaj njëhershëm, rreth një shekulli
pas vdekjes së Profetit – që është edhe era
e zgjerimit më të madh të fesë islame – dhe,
të shpërfaqë sakaq një unitet plotshmërisht
bindës të formës që do të ruhej përgjatë
shekujve?
një mjedis barbar, që sidoqoftë, do të duhej
fisnikëruar prej shembullit të profetit:
kjo u bë një mbështetje për varfërinë
shpirtërore dhe për një lloj dinjiteti
burrëror dhe klerikal njëherazi. Fusha e
Arabisë, në monotinë e saj madhështore,
ishte përgatitur nga Providenza për

një ekzistencë të qendërzuar plotësisht
në njësimin e Zotit, në vetëdije për
Unitetin Hyjnor. Ishte, në fakt, braktisja
e mjedisit primitiv arab dhe përballja
me trashëgiminë artistike të popujve të
pushtuar apo të konvertuar, që e bëri të
nevojshme lindjen e një arti përshtat fesë

Islame dhe që e bëri të mundur që kjo
të ndodhë. Por para kësaj, kishte diçka
të zbrazët ose një periudhë shterpësie
të dukshme, që mund të shpjegohet pa
dyshim në termat e ekonomisë së forcës
që ushtronin pushtuesit e mëdhenj.
Feja e re u përhap me shpejtësinë e
zjarrit të stepës, duke sjellë trupat e saj
elitë në kufijtë e Perandorisë së lashtë të
Aleksandrit të madh e më tej. Pushtuesit
(Sunduesit), duke qenë arabë në pjesën më
të madhe dhe beduinë në natyrë, vështirë
të kishin kohë në çdo rast të zinin vend
në tokat e reja: ata mbetën të huaj, duke
formuar një lloj kaste aristokrate, që
mbante popullsinë e pushtuar në njëfarë
distance dhe, nuk iu pushtua arit, përpos
plaçkës së pëlqyeshme; me siguri ata nuk
mendonin t’i krijonin vetë. Por, pas fazës së
parë të stabilizimit, nga fundi i periudhës
umejade, çështja e artit u bë shumë reale.
Atëkohë, popullsia e urbanizuar

Mendimi / Mars 2015 /
e Sirisë, ku ishte vendosur qendra
e re e Perandorisë, ishte konvertuar
përgjithësisht në myslimanë; ata nuk mund
të vazhdonin jetesën në mjedisin urban
që mbanin gjurmën e kudogjendshme
të qytetërimit greko-romak. Shfaqja e
këtij arti, atë botë, risjellë kristalizimin
e beftë të një zgjedhjeje të mbingopur,
nëse do të përdorim një krahasim të aftë
për zbatime të ndryshme dhe, i cili, në
këtë rast, sugjeron jo vetëm beftësinë
e fenomenit, por edhe rregullsinë dhe
homogjenitetin e formave rrjedhëse.
Gjendja e mbingopjes që paraprin ngutin
e kristaleve, në një farë mënyre, nxit
një krahasim me tension psikologjik, të
cekur më sipër, shkaktuar nga pikëtakimi
i komunitetit mysliman të hershëm me
kulturën e popujve të futur rishtazi në
fenë Islame, por kjo nuk është asgjë më
shumë se dukja dhe respekti sipërfaqësor
i gjërave, pasi në realitet ky mbingarkim
nuk është veçse fuqia krijuese e mbarsur
në traditë.
Umejadet
Periudha
umejade
(661-750)
prodhoi një art qartësisht profan dhe
të kësobotshëm, mundshmëria e të cilit
nuk do të shihej më në truallin islam,
ku normalisht nuk ka ndarje midis
të shenjtës dhe shekullares, përveç
përdorimit, të cilit i vihen veprat e artit,
dhe jo në formën e tyre-shtëpia ndërtohet
në një stil që asfare nuk ndryshohet nga
xhamia. Kjo natyrë e kësobotshme e artit
të umejadëve mund të shpjegohet me
faktin se arti islam në këtë periudhë ishte

11 

akoma në procesin e formësimit.
Kast el –Haxhr, Kusejr Amra, Kirbat
el-Mefxher dhe Kasr El-Mushatta janë
midis emrave të pallateve të ndërtuar nga
umejadët buzë shkretëtirës. Arkitektura e
këtyre pallateve të kujton castrat romake
dhe pallatet sasanide.
Megjithatë, kanë elemente që dëshmojnë artin islam në detaj dhe sidomos
në zbukurim, ku motivet gjeometrike dhe
ritmike, shfaqen gradualisht nga kompozimet klasike konvecionale; në vend
që të mbeten thjesht kufij, ato bëhen subjekti kryesor. Vepra më e shquar e artit
umejad është padiskutim fasada e gdhendur e pallatit të Kasër El Muashatta
(pallati Dimëror) një rezidencë dimërore
që sipas çdo treguesi ishte braktisur para
se të përfundohej, dekori i Mushatta
–s ngjan të shprehë shijen e një princi
arab me prejardhje beduine. Duket sikur një zotëri arab që porositi këtë vepër
i kishte treguar kryeartistit një brokadë
qilimash sasanidë me motive simetrikisht të përsëritura dhe i kërkoi atij t’i riprodhonte në gur 5 metër të lartë dhe 43
metër të gjerë. Por kjo është një e folur
me eufemizma; çfarë duam të themi
është thjesht kjo: kompozimi i përgjithshëm i këtij dekori të gdhendur, me derdhje madhështore, me formë zigzage dhe
rozetave të shtuara, disa të rrumbullakta
e disa tetëkëndore, elementet klasike që
ai shfrytëzon kanë përdorur rolin e tyre
origjinal. Kësisoj, për shembull, derdhja në formë zigzage me motive akantusi
ndikon formën e një kornize klasike, një
element thelbësisht statik që synon të

mbështesë çatinë; në kontekstin e Mushattas-s, ai fiton një rol dinamik apo ritmik; si një element dekorativ ai nuk është
i ndryshëm nga një rrip i thurur lëkure
mbi shalën e devesë së një beduini, njësoj sikurse rozetat që e shoqërojnë atë, të
cilat janë të prejardhura nga rozetat që
zbukurojnë tavanet. E gjitha kjo kulturë
e qendismës ka të bëjë më shumë me
kulturën e tendës sesa me arkitekturën
e njëmendtë. Pavarësisht kësaj, arabët,
si të gjithë nomadët, kishin shumë pak
ndjeshmëri për ligjet e arkitekturës;
përkundrazi ata vlerësonin artet minore,
xhingla, armë të dekoruara me materiale
luksoze dhe, mbi të gjitha, tekstile luksoze që mund të mbarteshin në udhëtime

Shkencëtarët myslimanë

Ibni Bajtar (1199-1248)

I

bn Bajtari njihet si botanisti dhe
farmacisti më i njohur i Mesjetës
se Hershme pasi ai u mor me botanikë,
mjekësi dhe me përgatitje ilaçesh. Ai
shkroi librat: “Enciklopedia e Mjekësisë”,
“Elefantë të çuditshëm”, “Përshkrimi i
diskorides”, “Enciklopedia e Ilaçeve dhe
Ushqimeve”.
Ibni Bajtar në udhëtimin e tij përmes
jetës ka pasur një njohuri të thellë në
lidhje me barishtet mjekësore. I gjithë
ky informacion është mbledhur në Enciklopedinë e quajtur ‘Bajtarname’ apo
‘Enciklopedia e Ilaçeve dhe Ushqimeve’.
Në ketë vepër ai përshkroi 200 bimë me
detaje të thella që nuk ishin përshkruar
më parë dhe gjithashtu bëri edhe përshkrimin e 1400 bimëve, të cilat mund të
zëvendësonin kultura mjekësore apo ilaçe
të forta. Ibn Bajtari e shkroi këtë libër si-

pas metodave më modern, duke i renditur bimët sipas alfabetit dhe duke treguar
se çfarë ilaçi mund të përgatitej me secilën bimë. Ai gjithashtu i shkroi emrat
e ilaçeve në Arabisht, Greqisht, Persisht
dhe Spanjisht.
Orientalisti Europian i Rilindjes,
Zontheimer e përktheu ‘Enciklopedinë e
Ushqimeve dhe Ilaçeve’ të Ibn Bajtarit në
latinisht. Kjo enciklopedi u përdor deri
në shekullin e XIX-të si teksti bazë në
Universitetet e Europës. Madje edhe sot
e kësaj dite ai vazhdon të përdoret.
Nasiruddin et-Tusi (1200-1273)
Inxhinieri dhe astronomi, i cili e solli
edhe një herë në jetë trigonometrinë dhe
e ndau si një degë më vete. Nasiruddin
et-Tusi ka shpjeguar dhe ka bërë kritikën
shkencore të librit të Euklidit, “Parimet”.
Sipas Nasiruddin et-Tusi, disa prob-

leme inxhinerie mund të zgjidheshin
përmes algjebrës dhe disa probleme algjebre mund të zgjidheshin përmes inxhinierisë dhe gjithashtu ai përdori edhe
metoda të reja matematikore. Në fushën
e matematikës ai shkroi libra si ‘Sfera
Lëvizëse’, ‘Përshkrimi i Sferës dhe Krahasimet Algjebrore’. Observatori i ndërtuar nga Tusi në Meraga u bë një prej
observatorëve më të famshëm dhe më të
mëdhenj të botës islame. Për një kohë ky
observator ishte observatori më i madh
dhe më i rëndësishëm i të gjithë botës së
atëhershme.
Tusi i hapi terren pune Kopernikut
me kritikimin e librit të Ptolemeut rreth
astronomisë. Ai hodhi dritë në degët e
fizikës, inxhinierisë dhe mekanikës, duke
bërë studime të reja dhe më ekzakte. Të
gjitha teoritë, deklaratat dhe dijet në
matematikë janë mbledhur në librat e tij.
Libri i Nasiruddin Tusit në trigonometri
është përkthyer në botën perëndimore në
gjuhët latine, franceze, angleze e shumë
të tjera dhe përdoret si libër bazë në
shumë studime matematikore dhe trigonometrike.
Dijetari Amerikan George Sarton,
për Nasiruddin Tusin ka deklaruar: «Tusi
është dijetari dhe matematicieni më i
mirënjohur mysliman»
El-Kazvini (1203-1283)
Gjeografi dhe gjeologu i madh Zekerija bin Muhamed Kazvini, rezultatin
e punës së palodhur 15 vjeçare e hodhi në librin e tij Axhaib el-Mahlukat
ve Garaib el-Mevxhudat (Krijesa dhe

dhe të ekspozoheshin të varura në anët e
tendave të tyre. E parë nga larg, fasada e
Mushatta –s i ngjan një prej atyre rrethimeve të ngritura me qilimë të varur që
qarkonte grupin e tendave mbretërore.
Kontributi i madh i derdhjeve zigzage
dhe i rozetave është bërë për t’u parë
nga një distancë, ndërkaq skulpturat në
formë bimore dhe zoormorfike s’janë hiç
më shumë se një cohë e ylbertë e dritës
dhe e hijeve; është qasja ndaj tyre që
i shndërron ato në forma frymëzuese.
Metoda sesi trekëndëshat dekorativë dhe
rozetat gjeometrike janë mbivendosur në
këto mure të fortesave, sërish parathotë
artin islam të shekujve pasrendës dhe në
veçanti artin selxhuk.
Mjete të Çuditshme). Ky libër u përkthye në gjuhën Persiane, Turqishte dhe
Frëngjishte. Ai përbëhet nga dy vëllime kryesore. Në vëllimin e parë jepen
informacione të detajuara për qiellin,
hapësirën, dhe trupat qiellorë. Kurse në
vëllimin e dytë janë përpunuar informacione për tokën, strukturën gjeologjike
të saj, mineralet, bimësinë dhe kafshët.
Studiuesi gjerman Carl Brockelmann
për librin kozmografik të Kazvinit thotë :
«Kjo është kozmografia më e vlefshme në
kulturën islame» Kjo vepër ishte ndër më
të lexuarat dhe më të studiuarat në botën
Islame. (Kozmografia përfshinte shumë
informacione si: për hapësirën, qiellin,
matematikën, fizikën e shumë të tjera.)
Veçantia e veprës Axhaib el-Mahlukat është se ajo është përpunuar mbi
parimin e unitetit të Zotit dhe krijimeve
të Tij. Universi është një manifestim i të
vërtetës absolute, se Zoti krijon gjithçka
në një kohë të caktuar dhe pastaj këto
krijesa i vendos në marrëdhënie me
njëra-tjetrën. Sipas fesë Islame, njerëzit
janë të obliguar të mësojnë për urtësinë
e krijimit të njeriut nga Zoti. Sipas Kazvinit, njerëzit duhet të studiojnë dhe të
nxjerrin sa më shumë në pah urtësine e
të gjithë këtij krijimi prej Zotit, dhe kjo
bëhet duke parë fillimisht nga vetja. “Në
këtë mënyrë njerëzit do të fitojnë mirësitë
e kësaj bote dhe asaj të amshueshme”
shprehet Kazvini.
Kazvini mundi t’ia kalojë edhe shumë
dijeve të mëparshmë të botës Lindore
apo Perëndimore. Një sasi jashtëzakonisht e informacioneve dhe dijeve të reja
të përfituara deri në shekullin e 16-17 i
atribuohen Kazvinit, i cili i hodhi bazat
e kozmografisë. Libri i fundit i Kazvinit
i titulluar “Gjurmët e Popujve dhe Historia e Njerëzve” është një libër historik
mjaft i vlefshëm.
Përktheu: Indrit Muha