«

¬
È

Ò

Ï

«
¬
È

Ò

Ï








¡
Í
ÃÀÒ
B
@
A
E

øÍ

Á

¡

Ó
∂
«

øÿ

Â
Â


Ò
∂÷
.
.
.
.
.
.
.
.
A
Ó
ØÁ






Á
∂’


Í
Ø
∂‡

«


Á


Á



Ù

˛
Ï
º‹

d
Ù
ª
Â


πÓ



Ó
∂‡

«

Í
Ø

d
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
F
¡
˵
Î
.


.
¡

¬

.
Á

Ó
ΩÂ
Á
∂Ú


ø‡



∆.

«

æ·

Í
æÂ

,

øÁ
∂¡
Â

.
.
.
.
.
.
A
B
˜
«



Ò

Ú

Â

Ú


ó ‹



»’
Â

Â
∂√
øÿ

Ù


»

d



«
¬
Â

Ì
∂‹

Ò
¬

Í
Â


πÒ
«
Ú
øÁ

«

øÿ
Ú
Û
À⁄
Ó


È
È
ø.
B
G

π
»Â
∂◊
Ï


Á

È


È
∂Û
∂«


Í
Ø‹
Ò
Í
≥Í
Ï
ø◊


Ø‚
,
È
Ú
ª
Ù
«


Ó
Ø:
I
H
A
E
H
D
C
A
B
E
Acc. No. 166510100057175
Kulwinder Singh
IFSC Code : Andb0001665
Andhra Bank, Nawanshehar

E-mail :
sadarahha@yahoo.co.in
inqsadarahh@gmail.com


øÁ

Á

.
.
.
.
A
E
Í
≥‹

Ï
Ï


:
«
È
ºÿ




¡


«
Ê

Â

˘

ج

·
πøÓ


È

ƒ
d

«
Ú
Ù
∂Ù
«

Í
Ø

B
F
Ó



˘
È
Ú
ª
Ù
«


«
Ú

Í
π«
Ò


Ï

Ï



d
.
.
.
.
.
.
.
A
G

Ó

»

¡
«
Ë




Ì

(
Í
ø‹

Ï
)
Á

Â
æÊ
÷
Ø‹
«

Í
Ø

Ù

Ë
ª
˜
Ò

.
.
.
.
.
.
.
B
A

≥Ó

¡
ª
Á
∂«
Ú

Û
∂Á


»



ó √

Ê



Ï


≥Á
d


øÿ

Ù
/




Ó

¡
ª
(
B
C
)


.
Í

.
¡

¬

.
(
¡
ÀÓ
¡
ÀÒ
)
Ú
ºÒ
Ø∫÷


Û

Ò
ª
«
Ú
º⁄
«

¡





È
Î

ø√
Í
∂∫

»
(
B
C
)
Ó
˜
Á
»
ª
,
Á
«
Ò
Â
Â
∂¤
؇

«



È

Á

Ò

Ó
Ï
øÁ

,
«
Ú
Ù

Ò

ÀÒ

Â
∂Ó
π˜




«
¬
ø‚

¡
È
(
B
D
)
Î
À‚

∂Ù
È
¡

¯


∂‚
Ô
»È

¡
È
˜
Á


»Ï

Í
ºË


«
¬

Ò


Í
≥⁄

«
¬
Â

˜
Ó

È
Ú
∂⁄

(
B
F
)
(
B
F
)
«
Ú

πºË

∂Â
»√
øÿ

Ù

º’
Ó
ø◊
Á
∂«
Ú
«
Á
¡


Ê

¡
ª

Â
∂Ò

·





Î


ª
Ú

Í

(
B
G
)


Ú

¿
π‰
Ò
¬


øÿ

Ù

∂Â
»‘
Ø«
È
Ï
«
Û
¡

Ù


Á
ª
Á

Ô

Á


«
¬
È

Ò

Ï

È



(
B
G
)
(
B
H
)
Ó
∂Ò

Â
∂√
ÀÓ

È


È
Ω’




º„
∂‹


«
Ú

πºË
Ù
ÀÒ

Ó
˜
Á
»
ª
Á


øÿ

Ù
(
B
H
)
Ù


Á

«
Á


Û
∂”
Â
∂Ó


Ï
Ò
Ó
˜
Á
±
Ô
±È

¡
È
Á


·
È
«
¬

Â





«

Â

Ó
ø⁄
È

(
B
H
)
Ú
º÷
Ú
º÷
Ê

¬
ƒ
Ó
È

«
¬
¡

¡
Ω
Â
«
Á
Ú

«
¬
æ’
¡
ø’
A
E

πÍ
¬



Ò

È

(
Á
∂√
)
A
E
@

πÍ
¬

Ó
πº÷
Í
≥È

:
Í
∂∫

»Ó
˜
Á
»
ª
,
Á
«
Ò
Â
ª
Â
∂¤
؇

«



È

Ú
ºÒ
Ø∫A
H
Ó



˘
Ó
Ø‘

Ò

«
Ú
÷
∂’

Â



Ò

È

(
«
Ú
Á
∂Ù
)
A
@
@
@

πÍ
¬

«
Ú
Ù

Ò

Ø√
Í
ÃÁ

Ù
È
Õ

Á

Â

Ú
∂‹

«
Î
Ò
Ó

«
¬
ø‚

¡









Â
∂Ò

¬

Í

Ï
øÁ




¬



Ú

«
¬
È

Ò

Ï








Ì


Í

¡


.
¡
À√
.
¡
À√
.





Ú
ºÒ
Ø∫Ï

.
Ï

.


.
Ú
ºÒ
Ø∫Ï


¬

Á

Â

Ú
∂‹

«
Î
Ò
Ó

«
¬
ø‚

¡








¿
πµ
Â
∂Â
ø◊
È
˜


Â
∂Ï
Á
Ò
∂Á

Ì

Ú
È

È

Ò
Í

Ï
øÁ

Ó
Û
∂‹


Á


Ø
Á


«
È
÷
∂Ë



Á

˛
Õ
Ì


Í

¡
÷
ΩÂ



Ù


Ú

Á
Á
∂È
ª

Â
∂«
¬

«
Î
Ò
Ó
˘
Ì


Â
˘
Ï
Á
È

Ó


È
Á
∂Ô
Â
È
Ú

Ø∫Í
∂Ù





˛
Õ
Ì


Í

Á

«
Î
Ò
Ó
Í
ÃÂ


Ú
º¬

¡

¿
π√
Á

¡
Ω
Â
Í
ÃÂ

ÿ


¡


Ø⁄
Á

Í
Ã◊


Ú

˛
Õ
Á
∂Ù
Á
∂Â


Â
Ú

Ò
Ø’
¡
Ω
Â
ª
˘
Ò

Ù
Ó


∂÷




«


Á

¡
ª
È



Â
ª
«
Á
øÁ
∂
«

øÁ


È
Õ
«
¬


Ø⁄
¡
Ω
Â
˘


Á
ØÙ

Ó
øÈ

Á

¡
Í
Ó

È

È


Ø⁄
˛
Õ
¡

Ë




»Ì


Â
Á

«
¬

Â

∑ª
Á


Ø⁄


«


∂Â
Ø∫◊
πºfi

È

ƒ
Â
∂«
¬

Á

¡
ª

Û
∑ª
«
¬

Á
∂◊
Ò
∂√
Û
∂√
Ó

«



ª


«
Ú
º⁄
Í
¬

¡
ª

È
«


Û

«
Í
ºÂ



ºÂ

Á


Ø⁄
˘
Í
ÃÎ
πºÒ
Â


Á

˛
Õ
«
Í
ºÂ



Ø⁄




Û
∂Ì


Â


Ó


Ú
ºÒ
Ø∫¡
÷
ΩÂ

Í
ÃÌ
»√
ºÂ


Â
∂‘
Ó
Ò
∂Á
∂«
¬

Í

÷
ø‚
Í
π‰
∂˘
È
ø◊



È





Á

˛
Õ
«
¬
º’
Í


∂‘


Ó
Á
∂Ù
Á
∂’
πÁ

Â


ÃØÂ
Á
∂√

«
Ú
Á
∂Ù


øÍ
È

¡
ª
˘
´


¿
π‰
Ò
¬

Â

Ò
ØÓ
º¤


Ø

∂‘
È
,
¡
Ó



È


Ó



Ó
»‘

∂«
Ú
¤


∂‘
È
,
¿
πÁ
Ø∫¡
÷
ΩÂ

Í
ÃÌ
»√
ºÂ

Á

Á
øÌ



¿
π‰






˘
Ù
ØÌ

È

ƒ
«
Á
øÁ

,

Ø«




Ø‹


Ó



Ó
»‘

∂◊
Ø‚
∂‡
∂’
Á

˛
Õ



∂√
Ó


«
Ú
º⁄
¡
Ω
Â
Í
ÃÂ

ÿ


¡


Ø⁄
˘
Ï
Á
Ò
∂‹


Á



»
Â
˛
Õ


˘

Ó
fi


Í
Ú
∂◊

«

«

ºÁ
ª
«
¬


Ø⁄

Ó

«



ª

∂«
Ú
º⁄

Û
∑ª

Ó

¬

Ï
À·

˛
Õ
«
Á
ºÒ

Í
πÒ


Ú
ºÒ
Ø∫’
∂∫
Á






Á
∂‘
π’
Ó

Â
∂’
∂√
Á




È

«
Á
÷


Á

˛
«

Í
πÒ


«
Î
Ò
Ó



ƒ
A
F
Á

øÏ

Á

ÿ

È

Ó


Ø∫¿
πµ
Ì

∂‹
È
¡
øÁ
ØÒ
È
Á

Ô

Á
Ó
πÛ
Â




؉
Â
Ø∫√
«

Ó


ج

˛
Õ
«
Á
ºÒ

Í
πÒ


Ú
ºÒ
Ø∫Â
πº¤
«


∂Â

È



¡
Ë



Â
∂Á




Â
∂’
∂√
˘

ºÁ


È





Á

˛
Õ
Á

Â

Ú
∂‹


Â
∂Ò
º◊

Í

Ï
øÁ




¬









Á

˛
Õ

ÓØÁΔ √’≈ Á∂ ’≈ÍØ‡
∂ Δ «’Á≈ Á≈ √ΔÙ≈ ˛ Ϻ‹‡
ÒΔ‘ ”Â∂ ¡≈ ◊¬Δ ˛Õ ’πºÒ ÿ∂¨ ÍÀÁ≈Ú≈ Ú≈Ë≈ Á ‹Ø
«Í¤Ò∂ Ϻ‹‡ √Ó∂∫ D.F% √Δ, ¿π‘ ÚË ’∂ G.D% ‘Ø ◊¬Δ ˛Õ
Ó≈ÒΔ ÿ≈‡≈ «Í¤Ò∂ Ú∑∂ D.A% Á∂ «ÓºÊ∂ ‡Δ⁄∂ Á∂ ¡øÁ
«‘≈ ˛Õ Ó≈ÒΔ¡≈ ÿ≈‡≈ (revenue deficit) ÿ«‡¡≈ ˛
¡Â∂ ¡◊Ò∂ Ó≈ÒΔ Ú∑∂ «Úº⁄ ≈‹’ØÙΔ (Ó≈ÒΔ) ÿ≈‡≈ ÿ‡
’∂ C.I% «‘‰ ÁΔ ¡≈√ ÍÃ◊‡≈¬Δ ◊¬Δ √ΔÕ ¡≈«Ê’Â≈
ÁΔ «¬√ Í∂Ù ’ΔÂΔ ◊πÒ≈ÏΔ Â√ÚΔ È∂ ÒØ’ª ÁΔ¡ª Ϻ‹‡
«Úº⁄ ¡≈Ù≈Úª Á≈ ‘Ø ÚË≈≈ ’ΔÂ≈ √ΔÕ Í Ϻ‹‡ È∂
ÒØ’ª ÁΔ¡ª ¡≈√ª «Óº‡Δ «Úº⁄ «ÓÒ≈ «ÁºÂΔ¡ª ‘ÈÕ
«¬√ÁΔ «¬º’ Ú‹≈‘ ª «¬‘ ˛ «’ ¡≈«Ê’Â≈ ÁΔ
◊πÒ≈ÏΔ Â√ÚΔ «‹√ Âª ÁΔ Í∂Ù ’ΔÂΔ ◊¬Δ ˛, ¿π√
Âª ÁΔ ◊πÒ≈ÏΔ ˛ È‘ƒÕ «¬‘Ȫ ¡ø’«Û¡ª ÁΔ Ú‹≈‘
«¬‘ ˛ «’ Í«‘Òª ‹Ø Ú≈Ë≈ Á ¡ÈπÓ≈ÈΔ ‹ªÁΔ √Δ,
¿π√Á≈ ¡Ë≈ Ú∑≈ B@@D-@E √Δ, Í ‘π‰ «¬‘Ȫ
¡ø’«Û¡ª Á≈ ¡Ë≈ Ú∑≈ B@AA-B@AB ’ «ÁºÂ≈ «◊¡≈
˛Õ «¬√ ’’∂ ’πºÒ ÿ∂¨ ÍÀÁ≈Ú≈ Á∂ ¡ø’Û∂ ¡ø’«Û¡ª
ÁΔ ‹≈Á»◊Δ Á≈ ’Ó≈Ò ˛Õ «¬‘ ¡ø’Û∂ ’∂∫ÁΔ ¡ø’Û≈
‹ºÊ∂ÏøÁΔ ÚºÒØ∫ ‹≈Δ ’ΔÂ∂ ◊¬∂ ‘È, ™fi Ì≈ÂΔ «˜Ú
ÏÀ∫’ ¡Â∂ Ì≈ √’≈ Á∂ «ÚºÂ ÓøÂ≈Ò∂ ÚºÒØ∫ ¡ÈπÓ≈ÈΔ
Ú≈Ë≈ Á E.E ˛Õ ’πºÒ ÿ∂¨ ÍÀÁ≈Ú≈ «Úº⁄ Ú≈Ë≈ È≈͉
Á≈ ÂΔ’≈ ˛ «’ ’πºÒ «’øÈΔ ’Á (value) ‘Ø ‹πÛΔ ˛Õ
«¬√˘ ’πºÒ ’Á ÚËø (gross value addition GVA) ’«‘øÁ∂ ‘ÈÕ ÎÀ’‡ ’ΔÓ Á∂ ¡Ë≈ ”Â∂ ’πºÒ
’Á ÚËø B@AB-AC «Úº⁄ E% ˛ ‹Á«’ B@@D-@E
¡Ë≈ Ú∑∂ ¡Èπ√≈ «¬‘ D.E% ˛Õ «¬√∂ Â∑ª B@AC-AD
”⁄ «¬‘ F.F% ˛ ‹Á«’ Í«‘Ò∂ ¡Ë≈ Ú∑∂ ¡Èπ√≈ «¬‘
D.G% ˛Õ «¬√∂ Âª B@AD-AE Ò¬Δ ÈÚ∂∫ ¡Ë≈ ¡Èπ√≈
Ú≈Ë≈ Á G.D% ˛ ‹Á«’ Íπ≈‰∂ ¡Ë≈ ¡Â∂ «˜Ú
ÏÀ∫’ ¡Â∂ «ÚºÂ «ÚÌ≈◊ ¡Èπ√≈ «¬‘ Ú≈Ë≈ Á E.E% ˛Õ
«¬√ ’’∂ Ï‘π √≈∂ ¡≈«Ê’ Ó≈«‘ª È∂ ÈÚ∂∫ ¡ø’«Û¡ª
ÍÃÂΔ ¡≈͉∂ ‹≈«¬˜ Ùø’∂ ÍÃ◊‡ ’ΔÂ∂Õ
¡º‹ Á∂ Ôπº◊ «Úº⁄ ¡≈«Ê’Â≈ Á≈ ¡Ë≈ √È¡ÂΔ
÷∂Â ‘πÁ
ø ≈ ˛ ¡Â∂ «¬√ÁΔ ÚΔ ËπΔ ‹ª «¬ø‹‰ ÓÀÈÎ
» ’
À ⁄«ø◊
√À’‡ ‘πøÁ≈ ˛Õ ÓÀ˘ÎÀ’⁄«ø◊ ÷∂Â Ï≈∂ Íπ≈‰∂ ¡Ë≈
¡Â∂ ÈÚ∂∫ ¡Ë≈ Á∂ ¡ø’«Û¡ª «Úº⁄ ÷≈√≈ ‘Δ ¡øÂ ˛Õ
ÈÚ∂∫ ¡Ë≈ ¡Èπ√≈, B@AC-AD «Úº⁄ «¬√ ÷∂Â ÁΔ

È∂∫Á ÓØÁΔ ÁΔ ¡◊Ú≈¬Δ Ú≈ÒΔ ≈Ù‡Δ ‹Ó‘»Δ
◊·‹ØÛ ÁΔ √’≈ È∂ ¡≈͉≈ Á»√≈ Ϻ‹‡ Í∂Ù ’ΔÂ≈ ˛Õ
™fi √’≈ ˘ ≈‹◊ √’≈ ’«‘‰≈ «√Î Â’ÈΔ’Δ
ÂΩ ”Â∂ ‘Δ Áπº√ ˛, ™fi «¬‘ ÓØÁΔ √’≈ ˛ ¡Â∂ ¡º◊∂
¡√ƒ «¬‘Δ Ò’Ï Úª◊∂Õ ÓØÁΔ √’≈ Ï‰Δ ¡‹∂ √≈Ò
Í»≈ È‘ƒ ‘Ø«¬¡≈ ¡Â∂ «¬√˘ Á»√≈ Ϻ‹‡ Í∂Ù ’È Á≈
ÓΩ’≈ «ÓÒ «◊¡≈ ˛Õ ‹ÁØ∫ ¿π√È∂ ¡≈͉≈ Í«‘Ò≈ Ϻ‹‡ Í∂Ù
’ΔÂ≈ √ΔÕ ¿πÁØ∫ Ó≈ÒΔ Ú∑∂ Á≈ «¬º’ ¸Ê≈¬Δ ÂØ∫ ÚË∂∂ √Óª
ÏΔ ¸º«’¡≈ √Δ ¡Â∂ «¬√ √«ÊÂΔ «Úº⁄ ¿π√ ’ØÒ «⁄ÁøÏÓ
Á∂ Ϻ‹‡ «Úº⁄ Á‹ Ò’Δª ”Â∂ ÂπÈ ÂØ∫ «ÏȪ ’Ø¬Δ ⁄≈≈
È‘ƒ Á≈ Ï‘≈È≈ ¿π√È∂ ÷»Ï Ú«Â¡≈ √ΔÕ Í «¬√ Ϻ‹‡
«Úº⁄ ¿π√ ’ØÒ ’Ø¬Δ Ï‘≈È≈ È‘ƒÕ «¬√ ’’∂ «¬‘ Ϻ‹‡
ÓØÁΔ √’≈ ÁΔ ¡≈«Ê’ «ÎÒ≈√ÎΔ Á≈ √ΔÙ≈ ˛Õ
«’√∂ ÚΔ Ïº‹‡ ˘ ¿π√ √«ÊÂΔ Á∂ √øÁÌ «Úº⁄ º÷
’∂ ‘Δ Á∂«÷¡≈-Í«÷¡≈ ‹≈‰≈ ⁄≈‘ΔÁ≈ ˛Õ ÓØÁΔ ÁΔ
√’≈ ˘ ÍÃ√«ÊÂΔ¡ª ’≈È ’≈¯Δ Ò≈‘≈ «ÓÒ «◊¡≈
‹Ø ¿π√ÁΔ¡ª ÈΔÂΔ¡ª ‹ª ÔÂȪ ’’∂ È‘ƒ √ΔÕ Ì≈Â
Á∂ ¡≈Ô≈ «ÏºÒ Á≈ Úº‚≈ «‘º√≈ ’º⁄∂ Â∂Ò Á≈ ¡Ô≈ ˛,
’ΩÓªÂΔ Óø‚Δ «Úº⁄ ’º⁄∂ Â∂Ò ÁΔ¡ª ’ΔÓª ¡≈Ó ÂΩ
”Â∂ AB@ ‚≈Ò ÍÃÂΔ ÏÀÒ Á∂ ¡≈√-Í≈√ «‘øÁΔ¡ª √ÈÕ
Í Ô»’∂È «Úº⁄ ÷≈È≈‹ø◊Δ, ¡ÓΔ’≈ ÁΔ »√, ÚÀÈ‹»ÚÒ
∂ ≈
¡Â∂ ’πfi ‘Ø Ò≈ÂΔÈΔ ¡ÓΔ’Δ Á∂Ùª ÁΔ ¡≈«Ê’Â≈ ˘
Ì≈Δ Èπ’√≈È Í‘πø⁄≈¿π‰ ÁΔ ÈΔÂΔ, √ø√≈ √≈Ó≈‹ Á∂
¡≈«Ê’ ÓøÁÚ≈Û∂ ’≈È Â∂Ò ÁΔ Óø◊ Ï‘π ÿº‡ ‹≈‰
È≈Ò, ÓºË-Í»Ï «Úº⁄ ¡ÓΔ’Δ ÈΔÂΔ¡ª ’≈È Óº⁄Δ
¡≈‹’Â≈ ¡Â∂ ’πfi ‘ºÁ º’ ¿»‹≈ Á∂ ÏÁÒÚ∂∫ √ØÓ∂
¿πÍÒÌÁ ‘؉ ’≈È, ’ΩÓªÂΔ Óø‚Δ «Úº⁄ ’º⁄∂ Â∂Ò ÁΔ¡ª
’ΔÓª Ë≈≈Ù≈‘Δ ‘Ø ’∂ E@ ‚≈Ò ÍÃÂΔ ÏÀÒ Âº’ ¡≈
◊¬Δ¡ªÕ «¬√ È≈Ò È≈ «√Î Â∂Ò ÁΔ¡ª ’ΔÓª ÿ‡Δ¡ª
ÏÒ«’ √Óπº⁄∂ »Í «Úº⁄ ’ΔÓª «Úº⁄ ’ÓΔ ¡≈¬ΔÕ «¬√
«Úº⁄ ÌÚ∂∫ ÓΩÈ√»È ¡Â∂ ÌÍ» ÷∂ÂΔÏ≈ÛΔ Á≈ ÚΔ ØÒ
«‘≈ ˛Õ «¬√ ’’∂ ‹ÁØ∫ ÓØÁΔ √’≈ Ϻ‹‡ Í∂Ù ’ ‘Δ
√Δ Âª ¿π‘ Í«‘ÒΔ¡ª √’≈ª Á∂ Óπ’≈ÏÒ∂ ’≈ÎΔ √Ω÷Δ
√«ÊÂΔ «Úº⁄ √ΔÕ «¬√ ’’∂ ¡≈Ó ÒØ’ª ¡Â∂ ÷≈√ ’’∂
ÓºË-Ú◊ ˘ «¬√ Ϻ‹‡ ÂØ∫ ⁄Ø÷Δ¡ª ¡≈√ª √ÈÕ Á»√∂
Í≈√∂ √’≈ Á≈ Á≈¡Ú≈ √Δ «’ ¡≈«Ê’Â≈ ÁΔ ◊º‚Δ
«¬È’Ò≈ÏΔ √≈‚≈ ≈‘

1

¡ÍÃÀÒ-B@AE

«Úº⁄ ÒØ’ª ÁΔ ÷ΔÁ Ù’ÂΔ «Úº⁄ «◊≈Ú‡ ¡≈¬Δ ˛Õ
«¬‘ ª ÿ∂¨ Óø‚Δ ÁΔ √«ÊÂΔ ˛Õ ‘π‰ ’ΩÓªÂΔ Óø‚Δ
ÁΔ ◊ºÒ ’Á∂ ‘ªÕ Ô»Í «¬º’ ◊«‘∂ √ø’‡ ÁΔ Ó≈ ‘∂·
˛, «¬√ ’’∂ ’ΩÓªÂΔ Óø‚Δ Á∂ ‘≈Ò≈ ÚΔ ’Ø¬Δ ⁄ø◊∂
È‘ƒÕ B@AA-AB «Úº⁄ ’πºÒ ÿ∂¨ ÍÀÁ≈Ú≈ Á∂ BD.C%
Á≈ «ÈÔ≈ ‘Ø«¬¡≈ ¡Â∂ B@AD-AE «Úº⁄ BC.B% Á≈
«ÈÔ≈ ‘Ø«¬¡≈ ˛, «‹√Á≈ ¡Ê ˛ «’ ’πºÒ ÿ∂¨
ÍÀÁ≈Ú≈ Á≈ B@AA-AB Á∂ Óπ’≈ÏÒ∂ A.A% «ÈÔ≈Â
ÿ«‡¡≈ ˛Õ ‹ÁØ∫ ÿ∂¨ Óø‚Δ ÷ÛØ ”⁄ ˛ ¡Â∂ ’ΩÓªÂΔ
Óø‚Δ «◊≈Ú‡ ”⁄, «Î ÍÀÁ≈Ú≈ «’Ú∂∫ ÚË ◊¬Δ? ‹π¡≈Ï
«√ºË≈ ˛ ¡ø’«Û¡ª ÁΔ ‹≈Á»«◊Δ È≈ÒÕ
‘π‰ «¬º’ ⁄ÒÚƒ «‹‘Δ È˜ ≈‹’ØÙΔ (Ó≈ÒΔ)
ÿ≈‡∂ ¡Â∂ Ó≈ÒΔ¡≈ (revenue) ÿ≈‡∂ ”Â∂ Ó≈ Ò¬Δ¬∂
«‹√ Ï≈∂ ¡π‰ ‹∂ÂÒΔ Á≈ Á≈¡Ú≈ ˛ «’ «Í¤Ò∂ Ϻ‹‡
¡ÈπÓ≈È ¡Èπ√≈ «‘≈Õ «Í¤Ò∂ Ϻ‹‡ «Úº⁄ Ó≈ÒΔ ÿ≈‡≈
D.A% «Óº«Ê¡≈ «◊¡≈ √ΔÕ Ó≈ÒΔ √≈Ò Á∂ Í«‘Ò∂ I
Ó‘Δ«È¡ª Ì≈Ú Á√øÏ B@AD Á∂ ¡ø º’ Ó≈ÒΔ ÿ≈‡≈
E,CB,CHA ’ØÛ √Δ ‹Ø Ϻ‹‡ ¡ÈπÓ≈È Á≈ GH% √ΔÕ Í
‹ÈÚΔ B@AE «Úº⁄ «¬‘ ÚË ’∂ E,FH,ACI ’ØÛ ‘Ø
«◊¡≈Õ «¬‘ Ϻ‹‡ ¡ÈπÓ≈È Á≈ A@G% ˛Õ «¬√Á≈ ¡Ê
˛ «’ ‹ÈÚΔ ¡ø º’ Ó≈ÒΔ ÿ≈‡≈ E.AG% ‘Ø ¸º«’¡≈
√ΔÕ «¬√∂ Âª Ó≈ÒΔ¡≈ ÿ≈‡≈ ‹ÈÚΔ «Úº⁄ D,DA,E@F
’ØÛ ‘Ø «◊¡≈ ‹Ø Ϻ‹‡ ¡ÈπÓ≈Ȫ Á≈ AAF% ˛Õ «¬√ÂØ∫
√≈¯ ˛ «’ ≈‹’ØÙΔ ÿ≈‡∂ ¡Â∂ Ó≈ÒΔ¡≈ ÿ≈‡∂ Á∂ Ó≈ÓÒ∂
«Úº⁄ √’≈ Á∂ Á≈¡Ú∂ ‘’Δ’Âª Á∂ ¡Èπ√≈ È‘ƒ ª
Ϻ‹‡ Á≈¡«Ú¡ª Â∂ «’Ú∂∫ «ÚÙÚ≈Ù ’ΔÂ≈ ‹≈ √’Á≈ ˛Õ
ÓØÁΔ √’≈ “’Ø¡≈Í∂«‡Ú ÎÀ‚«Ò˜Ó” Á≈ È≈¡≈
«ÁøÁΔ ‘Δ ˛Õ «‹Ú∂∫ ÓØÁΔ ’«‘øÁ≈ ˛ «’ Ӌϻ √»«Ï¡ª
”Â∂ ¡Ë≈« Әϻ  ’∂ ∫ Á, «¬‘Δ ’Ø ¡ ≈Í∂ « ‡Ú
ÎÀ‚«Ò˜Ó ˛Õ «ÚºÂ ÓøÂΔ ¡≈͉∂ Ϻ‹‡ Ì≈ÙÈ «Úº⁄
’«‘øÁ∂ ‘È «’, ““’Ø¡≈Í∂«‡Ú ÎÀ‚«Ò˜Ó ÁΔ √º⁄Δ »‘
˘ Óπº÷ ÷«Á¡ª ¡√ƒ ‡À’√ª Á∂ Úø‚‰ÔØ◊ Í»Ò «Úº⁄Ø∫
DB% √»«Ï¡ª ˘ Á∂ ‘∂ ‘ªÕ”” ¡º◊∂ «ÚºÂ ÓøÂΔ ’«‘øÁ∂
‘È «’ B@AD-AE Á∂ √ØË∂ ‘ج∂ ¡ÈπÓ≈Ȫ ¡Èπ√≈ ≈‹ª
Á≈ ‡À’√ª «Úº⁄ «‘º√≈ C.@D Òº÷ ’ØÛ √Δ ‹Ø B@AE-AF
Á∂ Ϻ‹‡ ¡Èπ√≈ E.BD Òº÷ ’ØÛ ˛Õ Í «¬ºÊ∂ «ÚºÂ
ÓøÂΔ Ï‘π ¸√ÂΔ Ú«Á¡ª √ØË∂ ¡ÈπÓ≈Ȫ ÁΔ ÂπÒÈ≈
«¬√ Ú∂ Á∂ Ϻ‹‡ ¡ÈπÓ≈Ȫ È≈Ò ’ «‘≈ ˛Õ Ϻ‹‡

Ú≈Ë≈ Á E.C% √Δ ‹Á«’ Íπ≈‰∂ ¡Ë≈ ÓπÂ≈«Ï’ «¬√
Ú∑∂ «¬√ ÷∂Â ÁΔ ÍÀÁ≈Ú≈ @.G% (-) ÿ‡ΔÕ «¬√∂ Â∑ª
B@AB-AC «Úº⁄ ÈÚ∂∫ ¡Ë≈ ¡Èπ√≈ «¬√ √À’‡ ÁΔ
Ú≈Ë≈ Á F.B% ˛ ‹Á«’ Íπ≈‰∂ ¡Ë≈ ¡Èπ√≈ «¬‘
Á A.A% √ΔÕ «¬√∂ Âª ’πºÒ ÿ∂¨ ÍÀÁ≈Ú≈ «Úº⁄ «¬√
÷∂Â Á≈ «‘º√≈, B@AC-AD «Úº⁄ ’πºÒ ’Á ÚËøÂ
ÓπÂ≈«Ï’ ÈÚ∂∫ ¡Ë≈ ¡Èπ√≈ AG.C% ˛ ¡Â∂ Íπ≈‰∂
¡Ë≈ ¡Èπ√≈ AB.I% ˛Õ B@AB-AC «Úº⁄ ÈÚ∂∫ ¡Ë≈
¡Èπ√≈ «¬√ ÷∂Â Á≈ «‘º√≈ AH% √Δ ‹Á«’ Íπ≈‰∂
¡Ë≈ ¡Èπ√≈ «¬√ ÷∂Â Á≈ «‘º√≈ AD.A% √ΔÕ «¬√
Â∑ª «¬‘Ȫ ¡ø’«Û¡ª ÂØ∫ ÌÒΔ-̪ «¬‘ Ú∂«÷¡≈ ‹≈
√’Á≈ ˛ «’ ‹∂ÂÒΔ ÚºÒØ∫ ‹Ø ¡≈«Ê’Â≈ ÁΔ √πȺ÷Δ
Â√ÚΔ Í∂Ù ’ΔÂΔ ‹≈ ‘Δ ˛, ¿π‘ ‘’Δ’Â ÿº‡ ¡Â∂
¡ø’«Û¡ª ÁΔ ‘ºÊ-√Î≈¬Δ ÚË∂∂ ˛Õ
«¬√∂ ÓπºÁ∂ ˘ «¬º’ ‘Ø ȘΔ¬∂ ÂØ∫ ÚΔ Á∂«÷¡≈ ‹≈
√’Á≈ ˛, ¿π‘ ˛ «’ Óø‚Δ ÁΔ √«ÊÂΔ ’Δ ˛? «’™«’
‹∂’ ÍÀÁ≈Ú≈ ÁΔ ÷Í ȑƒ ÚË∂◊Δ Âª ÍÀÁ≈Ú≈ ÚΔ
È‘ƒ ÚË √’ÁΔÕ ÷Í ‹≈ ª ÿ∂¨ Óø‚Δ «Úº⁄ Ô≈«È
Á∂Ù Á∂ ¡øÁ ‘πøÁΔ ‹ª ’ΩÓªÂΔ Óø‚Δ «Úº⁄ Ô≈«È «ÚÁ∂Ùª
«Úº⁄ «‹√Á≈ È≈Í «ÈÔ≈ ˛Õ Í«‘Òª ÿ∂¨ Óø‚Δ ÁΔ
◊ºÒ ’Δ¬∂Õ B@AA-AB Á∂ Ó≈ÒΔ Ú∑∂ ‹≈ÂΔ (private)
÷Í ’πºÒ ÿ∂¨ ÍÀÁ≈Ú≈ Á≈ EG.F% ‹Á«’ B@ADAE Á∂ Ó≈ÒΔ Ú∑∂ «Úº⁄ «¬‘ ’πºÒ ÿ∂¨ ÍÀÁ≈Ú≈ Á≈
EG.C% ‘ΔÕ «‹√Á≈ ¡Ê ˛ ÊØÛΔ «‹‘Δ ÿ‡Δ, ÚËΔ Âª
«ÏÒ’πÒ È‘ƒÕ Á»√∂, √’≈Δ ÷Í ’πºÒ ÿ∂¨ ÍÀÁ≈Ú≈
Á≈ AA.B% ¡Â∂ B@AD-AE «Úº⁄ ÚΔ «¬‘ AA.B% ˛Õ
«¬√Á≈ ¡Ê ˛ «’ ÿ∂¨ Óø‚Δ ÷ÛØ ÁΔ ¡Ú√Ê≈ «Úº⁄
˛, «¬√Á≈ ’Ø¬Δ «Ú√Ê≈ È‘ƒ ‘Ø«¬¡≈Õ ‘π‰ «¬º’ ÷≈√
√À’‡ ÁΔ ◊ºÒ ’Δ¬∂ ª ¡≈‡Ø √À’‡ ¡≈«Ê’Â≈ Á≈
«¬ø‹‰ Ï«‰¡≈ «‘≈ ˛Õ Ó؇√≈¬Δ’Ò «‹¡≈Á≈ ÓºËÚ◊
ÚÂÁ≈ ˛ ¡Â∂ E@% «Á‘≈ «Úº⁄ ‹ªÁ∂ ‘ÈÕ ÍÃ≈ÍÂ
¡ø’«Û¡ª ¡Èπ√≈ ÎÚΔ Ó‘ΔÈ∂ «Úº⁄ «Á‘≈ÂΔ ÷∂Â
«Úº⁄ Ó؇√≈¬Δ’Òª ÁΔ «Ú’Δ «Úº⁄ H.B% ÁΔ ’ÓΔ
¡≈¬ΔÕ ÎÚΔ ÿ‡ÁΔ «Ú’Δ Á≈ Í≥‹Úª Ó‘ΔÈ≈ ˛Õ «¬√∂
Âª ‡À’‡ ‹Ø ÷∂ÂΔ Ò¬Δ ÚƒÁΔ ÓÙΔÈ ˛, Â∂ Í»Δ
Í∂∫‚» ÷∂Â «Úº⁄ ‹ªÁΔ ˛, ÁΔ «Ú’Δ «Úº⁄ √≈Ò≈È≈ A@%
ÁΔ ’ÓΔ ¡≈¬Δ ˛Õ √Ø ÿ∂¨ Óø‚Δ ÷ÛØ ”⁄ «√Î Ù«‘Δ
ÓºËÚ◊ ’’∂ ˛, Í∂∫‚» Óø‚Δ «Úº⁄, Ô≈«È Í∂∫‚» ÷∂Â
«¬È’Ò≈ÏΔ √≈‚≈ ≈‘

2

¡ÍÃÀÒ-B@AE

«Í¤Ò∂ Ϻ‹‡ È≈ÒØ∫ I@BC ’ØÛ πͬ∂ ÿº‡ ˛Õ «¬‘ ¿π√
√Ó∂∫ ˛ ‹ÁØ∫ √Úº¤ Ì≈ Á≈ È≈¡≈ ⁄Ò≈«¬¡≈ «◊¡≈ ˛
¡Â∂ √Úº¤ Ì≈ Óπ«‘øÓ Á∂ Ȫ ”Â∂ ÍÃË≈È ÓøÂΔ Â∂ ÓøÂΔ
fi≈Û»¡ª È≈Ò ÎØ‡Ø «÷⁄Ú≈ ’∂ Í÷ø‚ ’ ‘∂ ‘ÈÕ ¿πË
Ϻ‹‡ «Úº⁄ ÍΔ‰ Ú≈Ò∂ Í≈‰Δ Â∂ √≈¯-√¯≈¬Δ ˘ «ÏÒ’πÒ
¡‰◊Ω«Ò¡ª ’ «ÁºÂ≈ «◊¡≈ ˛Õ ¡Ωª ¡Â∂ Ϻ«⁄¡ª Á∂
«Ú’≈√ Ò¬Δ «Í¤Ò∂ Ϻ‹‡ «Úº⁄ BAAID ’ØÛ πͬ∂ ÁΔ
«ÚÚ√Ê≈ √Δ ‹Á«’ ¡ÀÂ’ƒ Á∂ Ϻ‹‡ «Úº⁄ Ò◊Ì◊ ¡ºËΔ
’Ó, A@CHB ’ØÛ πͬ∂ º÷Δ ◊¬Δ ˛Õ «¬‘ «Í¤Ò∂ √≈Ò
È≈ÒØ∫ A@HAB ’ØÛ πͬ∂ ÿº‡ ˛Õ «√º«÷¡≈ Á∂ ÷∂Â Ò¬Δ
Ϻº˜‡ AF.ED% ÁΔ ’ÓΔ ˛Õ «Á‘≈ÂΔ «Ú’≈√ Á≈ Ϻ‹‡
«Í¤Ò∂ Ú∂ È≈ÒØ∫ AB.E% ÿº‡ ˛, «√‘ ¡Â∂ Í«Ú≈
ÌÒ≈¬Δ Á∂ Ϻ‹‡ «Úº⁄ AC% ÁΔ ’‡ΩÂΔ ’ΔÂΔ ◊¬Δ, ÍΔ‰
Ú≈Ò∂ Í≈‰Δ Â∂ √¯≈¬Δ Ò¬Δ Ïº‹‡ «Úº⁄ º÷Δ ’Ó EI%
ÿº‡ ˛ ¡Â∂ ¡Ωª Â∂ Ϻ«⁄¡ª Á∂ «Ú’≈√ Ò¬Δ Ïº‹‡ «Úº⁄
«Í¤Ò∂ √≈Ò Á∂ Óπ’≈ÏÒ∂ EA% ÿº‡ ≈ÙΔ º÷Δ ◊¬Δ ˛Õ
«ÚºÂ ÓøÂΔ ’«‘øÁ∂ ‘È «’ ÓÈ∂◊≈ ÔØ‹È≈ ˘
‹≈Δ ‘Δ È‘ƒ º«÷¡≈ «◊¡≈ ÏÒ«’ «¬√ Ò¬Δ ’Ó
«Úº⁄ E@@@ ’ØÛ πͬ∂ Á≈ Ú≈Ë≈ ’ΔÂ≈ «◊¡≈ ˛Õ ™fi
«¬√ ÍÃ≈‹À’‡ Á≈ ‹Ø ¡Ë≈ ˛, ¿π√Á∂ √øÁÌ «Úº⁄ E@@@
’ØÛ «È≈ Ó‹≈’ ˛Õ Í «Î ÚΔ ‘’Δ’Â È‘ƒÕ «Í¤Ò∂
Ú∑∂ «Úº⁄ ÓÈ∂◊≈ ˘ Í«‘Ò∂ ¡’≈ «Úº⁄ ‘Δ ‹≈Δ º÷‰
Ò¬Δ Ò◊Ì◊ DD ‘˜≈ ’ØÛ πͬ∂ Á’≈ √ÈÕ Í
«Í¤Ò∂ Ϻ‹‡ «Úº⁄ ÓÈ∂◊≈ Ò¬Δ «√Î CB ‘˜≈ ’ØÛ
πͬ∂ º÷∂ ◊¬∂Õ √ØË∂ ‘ج∂ ¡ÈπÓ≈Ȫ ¡Èπ√≈ CB@@@ ’ØÛ
ÁΔ Êª BI@@@ ’ØÛ πͬ∂ ‘Δ ‹≈Δ ‘ج∂Õ ‹∂ÂÒΔ È∂ «¬√
Ú≈ CD@@@ ’ØÛ πͬ∂ º÷‰ Á≈ ¡ÀÒ≈È ’ΔÂ≈ ˛Õ
«¬‘ Ϻ‹‡ ÂØ∫ Ϻ‹‡ B@@@ ’ØÛ πͬ∂ Á≈ Ú≈Ë≈ ˛Õ «¬√
Ϻ‹‡ Á∂ √ØË∂ ‘ج∂ ¡ÈπÓ≈È ’Δ ’«‘øÁ∂ ‘È, «¬‘ ª Ï≈¡Á
«Úº⁄ ÍÂ≈ ⁄ºÒ∂◊≈ Í «ÚºÂ ÓøÂΔ È∂ Í∂∫‚» π˜◊≈ Ì≈ÒÁ∂
«’ÂΔ¡ª È≈Ò ’Øfi≈ Ó˜≈’ ’ΔÂ≈ ˛Õ
«’ÂΔ ÒØ’ª Á∂ «‘ºÂª ”Â∂ «¬‘ ’π‘≈Û≈ √≈Ó≈‹Δ¡ª
Á∂ «ÁÙ≈-«ÈÁ∂Ùª «‘ Ú≈«‘¡≈ «◊¡≈ ˛Õ ’ΩÓªÂΔ
ÓπÁ≈ ’ØÙ ¡Â∂ √ø√≈ ÏÀ∫’, Ì≈ÂΔ ‘≈’Óª, ⁄≈‘∂ ¿π‘
ÓÈÓØ‘È-«⁄ÁøÏÓ √È ‹ª ÓØÁΔ-‹∂ÂÒΔ ‘È Â∂ «¬º’Ø
ÁÏ≈¡ Í≈ ‘Δ ˛ «’ ≈‹’ØÙΔ ÿ≈‡≈ ÿ‡≈«¬¡≈ ‹≈Ú∂Õ
«¬‘ ÿ‡≈¿π‰ Á∂ ÁØ ÂΔ’∂ ‘ÈÕ «¬º’ ª «¬‘ ˛ «’
√’≈ ÁΔ ¡≈ÓÁÈ ÚË∂ ‹Ø «’ Óπº÷ »Í «Úº⁄ ‡À’√
¿π◊≈‘Δ ”Â∂ «ÈÌ ˛Õ Í ‡À’√ ¿π◊≈‘Δ Ï≈∂ ‹∂ÂÒΔ

¡ÈπÓ≈È ¿π‘ ‘πøÁ∂ ‘È ‹Ø Ϻ‹‡ ”⁄ ‘πøÁ∂ ‘È ¡Â∂ √ØË∂ ‘ج∂
¿π‘ ‘πøÁ∂ ‘È ‹Ø ¡√Ò «Úº⁄ ‘πøÁ∂ ‘ÈÕ «¬√ ’’∂ AE-AF
Á∂ √ØË∂ ¡ÈπÓ≈È Ô≈«È ‘’Δ’Δ ÂÏ≈ÁÒ≈ ’Δ ˛, «¬‘
Ó≈ÒΔ Ú∂ Á∂ ¡ø «Úº⁄ ‘Δ ÍÂ≈ ⁄ºÒ∂◊≈Õ ‹ÁØ∫ ¡√ƒ ’∂∫Á
Á∂ ’πºÒ ÷⁄∂ «Úº⁄Ø∫ Á∂÷Á∂ ‘ª ª ‹Ø Â√ÚΔ √≈‘Ó‰∂
¡≈™ÁΔ ˛ ¿π‘ «¬√ Âª ÁΔ √≈‘Ó‰∂ ¡≈™ÁΔ ˛Õ B@ADAE Á∂ Ó≈ÒΔ Ú∂ «Úº⁄ √»«Ï¡ª Á≈ ‡À’√ª ”Â∂ «‚¿»‡Δ¡ª
«Úº⁄ «‘º√≈ ÷⁄ AH% √Δ, ‹Á«’ B@AE-AF «Úº⁄ «¬‘
«‘º√≈ BC% ˛ ‹Ø E% ÚºË ˛Õ Í ≈‹ª ˘ ÔØ‹È≈√‘≈«¬Â≈, B@AD-AE «Úº⁄ ’∂∫Á Á∂ Ϻ‹‡ ÷⁄∂ Á≈
AE% ‹Ø «’ Ó≈ÒΔ Ú∑∂ B@AE-AF «Úº⁄ Ï‹‡ ÷⁄∂ Á≈
I% ˛, ‹Ø «’ «Í¤Ò∂ √≈Ò È≈ÒØ∫ F% ÿº‡ ˛Õ ◊À-ÔØ‹È≈
√‘≈«¬Â≈ B@AD-AE «Úº⁄ C% ‹Ø «’ B@AE-AF Ò¬Δ
«¬‘ E% ˛, ‹Ø «Í¤Ò∂ √≈Ò È≈ÒØ∫ B% ÚºË ˛Õ «¬√ Âª
ADÚ∂∫ «ÚºÂ-’«ÓÙÈ ÁΔ¡ª «√Î≈«Ùª Ò≈◊» ’È Á∂
Á≈¡«Ú¡ª ¡Â∂ “’Ø¡≈Í∂«‡Ú ÎÀ‚«Ò˜Ó” Á∂ ÙØ-Ù≈Ï∂
Á∂ Ï≈Ú‹»Á ≈‹ª ˘ «ÁºÂ≈ ‹≈‰ Ú≈Ò≈ ËÈ Òº◊̺◊
¿πȪ ‘Δ «‹øÈ≈ «Í¤Ò∂ √≈Ò √ΔÕ ¯’ «√Î «¬øÈ≈ ˛ «’
ϺfiÚ∂∫ ÷⁄ (ÔØ‹È≈) Á≈ «‘º√≈ ÿ‡≈ «ÁºÂ≈ «◊¡≈ ˛ ¡Â∂
÷πÒ∂ ÷⁄ Á≈ «‘º√≈ ÚË≈ «ÁºÂ≈ «◊¡≈ ˛Õ
¡≈͉∂ Ϻ‹‡ Ì≈Ù‰ «Úº⁄ «ÚºÂ-ÓøÂΔ È∂ «’‘≈
˛ «’ ¿π√È∂ √Ó≈«‹’ ÷∂Â Á≈ «ÚÙ∂Ù «Ë¡≈È º«÷¡≈
˛Õ ¿π√Á≈ ’«‘‰≈ ‘À «’ ¡«‹‘≈ ¿π√È∂ ¡≈Ó ÒØ’ª Á∂
«‘ºÂª ˘ «Ë¡≈È «Úº⁄ º÷«Á¡ª ’ΔÂ≈ ˛Õ Í ‘’Δ’Âª
«¬√Á∂ «ÏÒ’πÒ ¿πÒ‡ ‘ÈÕ «√º«÷¡≈ Ò¬Δ «Í¤Ò∂ «ÚºÂΔ
Ú∑∂ Á∂ Ϻ‹‡ «Úº⁄ HBGGA ’ØÛ πͬ∂ º÷∂ √È Í
B@AE-AF Á∂ Ϻ‹‡ «Úº⁄ FI@GE ’ØÛ πͬ∂ º÷∂ ◊¬∂
‘ÈÕ «¬‘ «Í¤Ò∂ Ϻ‹‡ È≈ÒØ∫ ACFIF ’ØÛ ÿº‡ ‘ÈÕ
«Á‘≈ÂΔ «Ú’≈√ Ò¬Δ B@AD-AE Á∂ Ϻ‹‡ «Úº⁄ HCHEB
’ØÛ πͬ∂ º÷∂ ◊¬∂ √È Í ‹∂ÂÒΔ Á∂ «¬√ √≈Ò Á∂ Ϻ‹‡
«Úº⁄ «Á‘≈ÂΔ «Ú’≈√ Ò¬Δ GCCCC ’ØÛ πͬ∂ º÷∂ ◊¬∂
‘ÈÕ «¬‘ «Í¤Ò∂ √≈Ò È≈ÒØ∫ A@EAI ’ØÛ πͬ∂ ÿº‡
‘ÈÕ «√‘ ¡Â∂ Í«Ú≈ ÌÒ≈¬Δ Ò¬Δ «Í¤Ò∂ √≈Ò Á∂
Ϻ‹‡ «Úº⁄ CHBCH ’ØÛ πͬ∂ º÷∂ ◊¬∂ √È Í ¡ÀÂ’ƒ
Á∂ Ϻ‹‡ «Úº⁄ CCBHB ’ØÛ πͬ∂ º÷∂ ◊¬∂ ‘ÈÕ «¬‘
«Í¤Ò∂ Ϻ‹‡ È≈ÒØ∫ DIEF ’ØÛ πͬ∂ ÿº‡ º÷∂ ◊¬∂ ‘ÈÕ
ÍΔ‰ Ú≈Ò∂ Í≈‰Δ ¡Â∂ √¯≈¬Δ (sanitation) Ò¬Δ B@ADAE Á∂ Ϻ‹‡ «Úº⁄ AEBFG ’ØÛ πͬ∂ º÷∂ ◊¬∂ √È ‹Á«’
«¬√ √≈Ò «√Î FBDD ’ØÛ πͬ∂ º÷∂ ◊¬∂ ‘ÈÕ «¬‘
«¬È’Ò≈ÏΔ √≈‚≈ ≈‘

3

¡ÍÃÀÒ-B@AE

Ò¬Δ ‘Δ ÍÀ√≈ Á∂Ú∂◊ΔÕ «Í¤Ò∂ Ϻ‹‡ «Úº⁄ ‹∂ÂÒΔ È∂ A@@
’ØÛ πͬ∂ º÷ ’∂ √’ΔÓª Á≈ ¡ÀÒ≈È ’ΔÂ≈ √ΔÕ «¬‘Ȫ
«Úº⁄Ø∫ B-C ˘ ¤º‚ ’∂ Ï≈’Δ √≈Δ¡ª √’ΔÓª ÁΔ ¡‹∂
Ùπ»¡≈ ÚΔ È‘ƒ ‘جΔÕ
Óº Ë Ú◊ È∂ ÏÛ∂ ¿π  Ù≈‘ È≈Ò ÓØ Á Δ ÁΔ¡ª
«⁄’ÈΔ¡ª ⁄ØÍÛΔ¡ª ◊ºÒª ”Â∂ Ô’ΔÈ ’«Á¡ª Ú؇ª Í≈
’∂ «‹Â≈«¬¡≈Õ ÓºËÚ◊ ˘ Ϻ‹‡ ÂØ∫ Úº‚Δ¡ª ¡≈√ª √È
Í «ÚºÂ-ÓøÂΔ ’«‘øÁÀ «’ ÓºËÚ◊ ¡≈͉≈ ÍÃÏøË ¡≈Í
’∂Õ ÓºËÚ◊ ˘ ¡≈√ √Δ «’ ¡≈ÓÁÈ ’ «Úº⁄ ¤Ø‡ ÁΔ
‘ºÁ ÚË≈¬Δ ‹≈Ú∂◊Δ Í Ϻ‹‡ «Úº⁄ ¡«‹‘≈ ’πfi È‘ƒ
Ú≈Í«¡≈Õ √◊Ø∫ √«Ú√ ‡À’√ AB% ÂØ∫ ÚË≈ ’∂ AD% ’
«ÁºÂ≈ «◊¡≈Õ «¬√ È≈Ò ‚≈’‡Δ √∂Ú≈Úª, «‹Ó, À√ÂØª
«Úº⁄ ÷≈‰≈, ¬∂.√Δ. Á≈ ∂Ò √¯, ‘Ú≈¬Δ √¯, ÓÀ«‹
ÍÀÒ√ª «Úº⁄ «Ú¡≈‘ ¡Â∂ ‘Ø Ï‘π √≈Δ¡ª √∂Ú≈Úª
Ó«‘ø◊Δ¡ª ‘؉◊Δ¡ªÕ «¬‘ √≈Δ¡ª √∂Ú≈Úª ÚË∂∂ ’’∂
ÓºËÚ◊ ‘Δ ÚÂÁ≈ ˛, «¬√ ’’∂ √«Ú√ ‡À’√ª «Úº⁄
Ú≈Ë∂ ÁΔ Ó≈ √Ì ÂØ∫ ÚºË ÓºËÚ◊ ”Â∂ ‘Δ ÍÚ∂◊ΔÕ
Ì≈ ÁΔ FH% ¡Ï≈ÁΔ «Í≥‚ª «Úº⁄ Ú√ÁΔ ˛Õ
«¬√Á≈ Úº‚≈ «‘º√≈, «’√≈È-Ó˜Á» ÷∂ÂΔ «Úº⁄ Òº«◊¡≈
‘Ø«¬¡≈ ˛Õ ‹Ø «√ºË∂ ÂΩ ”Â∂ È‘ƒ ÚΔ, ¿π‘ ¡«√ºË∂ ÂΩ ”Â∂
÷∂ÂΔ È≈Ò ‹π«Û¡≈ ‘Ø«¬¡≈ ˛Õ Á∂Ù Á≈ ÷∂ÂΔ ÷∂Â ¡√∂
ÂØ∫ √ø’‡ Á≈ «Ù’≈ ˛Õ ÷∂ÂΔ ÍÀÁ≈Ú≈ Ò◊Ì◊ ÷ÛØ ÁΔ
‘≈Ò «Úº⁄ ˛Õ ÷∂ÂΔ ¿πÍ‹≈«¬’Â≈ (ÍÃÂΔ ¬∂’Û ÍÀÁ≈Ú≈)
Ò◊≈Â≈ ÿ‡ ‘Δ ˛Õ ‹Ø ÍÀÁ≈Ú≈ ¡ø’«Û¡ª «Úº⁄
«Á÷≈¬Δ ÚΔ «ÁøÁΔ ˛ ¿π‘ ÷∂ÂΔ ¡ËΔÈ ÷∂Â ¡Â∂ ÓÙΔÈΔ
÷∂ÂΔ Á∂ «Ú√Ê≈ ’≈È ˛Õ «¬‘ √ø’‡ «¬øÈ≈ ¿πÌÚª ˛
«’ ¡≈¬∂ «ÁÈ ’˜∂ «Úº⁄ ‚πºÏ∂ «’√≈È-Ó˜Á» ÷πÁ’πÙΔ¡ª
’È Ò¬Δ Ó˜Ï» ‘ÈÕ «’√∂ ÚΔ √’≈ ÚºÒØ ÷∂ÂΔ÷∂Â Á∂ √ø’‡ Á≈ ‘ºÒ ’ΔÂ∂ «ÏȪ, Ì≈ Á∂ «Ú’≈√ ÁΔ
◊ºÒ ’È≈ Ó«‘˜ «√¡≈√Δ Îπ’≈Í≥ÊΔ ˛Õ ÷∂ÂΔ ÷∂Â Á∂
√ø’‡ Á∂ ‘ºÒ ÚºÒ ÂπÈ Ò¬Δ ’πfi Ïπ«È¡≈ÁΔ ◊ºÒª ˜»Δ
‘ÈÕ √Ì ÂØ∫ Í«‘ÒΔ ˛ «’ ’˜≈Á≈Δ Á∂ ‹≈Ò «Úº⁄ Î√∂
«’√≈Ȫ-Ó˜Á»ª Á∂ ’‹∂ Ó≈¯ ’ΔÂ∂ ‹≈‰Õ Í √’≈
«¬‘ ◊ºÒ √π‰È Ò¬Δ ÚΔ «Â¡≈ È‘ƒÕ ÁÒΔÒª ÿÛΔ¡ª
‹ªÁΔ¡ª ‘È «’ «¬√ È≈Ò ¡≈«Ê’Â≈ ÂÏ≈‘ ‘Ø ‹≈Ú∂◊Δ
Í Á»‹∂ Í≈√∂ «Í¤Ò∂ A@ √≈Òª «Úº⁄ ’≈ÍØ∂‡ ÿ≈«‰¡ª
Á∂ CG Òº÷ ’ØÛ Ó≈¯ ’ «ÁºÂ∂ ◊¬∂ ‘ÈÕ «¬‘ ‡À’√
«¡≈«¬Âª ¡Â∂ ’¬Δ ÍÃ’≈ ÁΔ¡ª ¤Ø‡ª Á∂ »Í «Úº⁄ √ΔÕ
÷∂ÂΔ ÷∂Â Á≈ ’˜≈ «¬√Á≈ Ï‘π ¤Ø‡≈ «‹‘≈ «‘º√≈ ˛Õ

Ϻ‹‡ Ì≈Ù‰ Á∂ ÍÀ∑≈ BB «Úº⁄ ’«‘øÁ∂ ‘È ““«¬√ √≈Ò
ÈØÓΔÈÒ ‡Ó ”⁄ ¡≈«Ê’ Ú≈Ë≈ Á ’≈ÎΔ ÿº‡ ‘Δ
«’™«’ «√º’≈ Í√≈ Á B% ÿº‡ √ΔÕ «¬√ ’’∂ ‡À’√
¿π◊≈‘Δ Ó‘ºÂÚÍ»È ‘ºÁ º’ ÿº‡ √ΔÕ”” ‹∂ÂÒΔ Á∂ «¬√
’ÊÈ ÂØ∫ √ͺه ˛ «’ ‡À’√ ¿π◊≈‘Δ ÿº‡ ‘Δ ˛Õ «Î
Ó≈ÒΔ ÿ≈‡≈ ÿ‡≈¿π‰ Á≈ Á»√≈ ÂΔ’≈ ˛ «’ ÷⁄∂ ÿ‡≈¬∂
‹≈‰Õ ÷⁄∂ ÁØ Â∑ª Á∂ ‘ÈÕ «¬º’ ¿πÂÍ≈Á’ ÷⁄∂ ¡Â∂
Á»√∂ ◊À-¿πÂÍ≈Á’ ÷⁄∂Õ Ó≈ÒΔ «√¡≈‰Í «¬√ ◊ºÒ
«Úº⁄ ˛ «’ ◊À-¿πÂÍ≈Á’ ÷⁄∂ ÿ‡≈¬∂ ‹≈‰Õ Í ÓØÁΔ
√’≈ È∂ ¡«‹‘≈ È‘ƒ ’ΔÂ≈Õ √’≈Δ ÷⁄∂ Á≈ «¬º’
Úº‚≈ «‘º√≈ «¬√ ÚºÒØ∫ «ÁºÂ≈ ‹ªÁ≈ «Ú¡≈‹ ˛Õ √’≈ È∂
’Ø¬Δ ÔÂÈ È‘ƒ ’ΔÂ≈Õ «¬‘ «Í¤Ò∂ √≈Ò ÚΔ √’≈Δ
÷⁄∂ Á≈ B@% √Δ Â∂ «¬√ √≈Ò ÚΔ B@% ‘ÀÕ «Ú¡≈‹ ¡Â∂
«’Ù «ÓÒ≈ ’∂ ’πºÒ Á∂‰Á≈Δ DC% ˛Õ Á»√≈ Úº‚≈ ◊À¿πÂÍ≈Á’ ÷⁄≈ º«÷¡≈ ÷∂Â Á≈ ˛Õ «¬√˘ ÿ‡≈¿π‰
ÁΔ Êª ÚË≈ «ÁºÂ≈ «◊¡≈ ˛Õ «Í¤Ò∂ √≈Ò «¬‘ √’≈Δ
÷⁄∂ Á≈ A@% √Δ Í ¡ÀÂ’ƒ «¬‘ AB% ˛Õ Á»‹∂ Í≈√∂
√«ÊÂΔ «¬‘ ˛ «’ «Í¤Ò∂ ’¬Δ √≈Òª ÂØ∫ ‚ΔÎÀ∫√ Ò¬Δ º÷∂
ÍÀ√∂ Á≈ ’≈ÎΔ «‘º√≈ ¡‰-÷«⁄¡≈ «‘ ‹ªÁ≈ ˛Õ Í
⁄≈‘∂ √’≈ ÓØÁΔ ÁΔ ˛ ⁄≈‘∂ ÓÈÓØ‘È «√øÿ ÁΔ √Δ,
¡≈¬∂ √≈Ò ‚ΔÎÀ∫√ Ϻ‹‡ «Úº⁄ Ú≈Ë≈ ’Δ ‹ªÁΔ ˛Õ «¬√
Âª «¬‘Ȫ ◊À-¿πÂÍ≈Á’ ÷«⁄¡ª ˘ ÿ‡≈¿π‰ ÁΔ
ʪ ÒØ’-«‘ºÂª ”Â∂ ’π‘≈Û≈ Ú≈«‘¡≈ ‹≈ «‘≈ ˛Õ «√º«÷¡≈,
«Á‘≈ÂΔ «Ú’≈√, «√‘ ¡Â∂ Í«Ú≈ ÌÒ≈¬Δ, ÍΔ‰
Ú≈Ò≈ Í≈‰Δ ¡Â∂ √¯≈¬Δ, ¡Â∂ ¡Ωª Â∂ Ϻ«⁄¡ª Á∂
«Ú’≈√ Ò¬Δ º÷Δ¡ª ’Óª ”Â∂ Úº‚Δ ÍºË ”Â∂ ’π‘≈Û≈
Ú≈‘ «ÁºÂ≈ «◊¡≈ ˛Õ «¬‘Δ È‘ƒ √Ï«√‚Δ¡ª «Úº⁄ ÚΔ
’ÓΔ ’ΔÂΔ ◊¬ΔÕ «Í¤Ò∂ Ó≈ÒΔ Ú∑∂ «Úº⁄ «¬‘ √’≈Δ
÷⁄∂ Á≈ AB% √È ‹Á«’ B@AE-AF «Úº⁄ «¬‘Ȫ Á≈
÷⁄≈ A@% ‘ØÚ∂◊≈Õ
«¬º’ Í≈√∂ √’≈ «Ú’≈√ ¡Â∂ ’Ø¡≈Í∂«‡Ú
ÎÀ‚«Ò˜Ó ÁΔ¡ª ◊ºÒª ’ÁΔ ˛Õ Í ÚÂΔ≈ ¿πÒ‡≈
˛Õ «Í¤ÒΔ¡ª ⁄ÒÁΔ¡ª ¡≈ ‘Δ¡ª ÔØ‹È≈Úª «Úº⁄ H
√’≈ È∂ ÏøÁ ’ «ÁºÂΔ¡ª ‘ÈÕ «¬º’ Í≈√∂ √»«Ï¡ª ˘
ÚË∂∂ «ÚºÂΔ √≈ËÈ Á∂‰ ÁΔ¡ª ◊ºÒª ’ΔÂΔ¡ª ‹≈ ‘Δ¡ª
‘È, Á»√∂ Í≈√∂ ¿π‘Ȫ ”Â∂ ÏØfi Í≈ «ÁºÂ≈ «◊¡≈ ˛Õ ¿π‘Ȫ
√’ΔÓª «Úº⁄Ø∫ BD √’ΔÓª √»«Ï¡ª Á∂ ‘Ú≈Ò∂ ’ «ÁºÂΔ¡ª
◊¬Δ¡ª ‘ÈÕ «¬‘Ȫ «Úº⁄ ’∂∫Á √’≈ ’∂ÚÒ È≈Ó≈Â «‘º√≈ Í≈Ú∂◊ΔÕ ’∂∫Á √’≈ ’∂ÚÒ CA √’ΔÓª
«¬È’Ò≈ÏΔ √≈‚≈ ≈‘

4

¡ÍÃÀÒ-B@AE

’¬Δ ¤Ø‡Δ¡ª ÎÓª ÂØ∫ Í«‘Òª ‘Δ ’≈ÎΔ ÿº‡ ’≈ÍØ∂‡
‡À’√ ¡Á≈ ’ ‘Δ¡ª ‘ÈÕ «‹Ú∂∫ ÒΔ«˜ø◊ ÎÓ≈ A.HD%,
√ΔÓÀ∫‡ ’øÍÈΔ¡ª E.HD%, ÷‰È ·∂’≈ ÎÓª G.BC% Â∂
«ÎÒÓ «ÚÂ‰ ’øÍÈΔ¡ª I.BC% ’≈ÍØ∂‡ ‡À’√ Á∂
‘Δ¡ª ‘ÈÕ «¬√Á≈ Ò≈Ì E@@ ’ØÛ ¡Â∂ «¬√ÂØ∫ ÚºË
‡È-˙Ú Ú≈ÒΔ¡ª ÎÓª ˘ ‘ØÚ∂◊≈Õ «ÚÁ∂ÙΔ ’≈ÍØ∂‡
˘ Úº‚Δ¡ª «¡≈«¬Âª «Áø«Á¡ª BB Ú√ª ÂØ∫ Óπ„ÒΔ
’√‡Ó «‚¿»‡Δ ÿ‡≈ «ÁºÂΔ ◊¬Δ ˛Õ Ì≈ √’≈ «√ºË∂
«ÚÁ∂ÙΔ «ÈÚ∂Ù Ò¬Δ ÂÒØ-Óº¤Δ ‘πøÁΔ «‘øÁΔ ˛ Í
√≈Ó≈‹Δ ÍØ‡ÎØÒΔ˙ «ÈÚ∂Ù ˘ Â‹Δ‘ «ÁøÁ∂ ‘È «’™«’
«¬‘ ÚË∂∂ ¡Â∂ ÎΩΔ ÓπÈ≈Î∂ ¡Â∂ «ÏȪ ‹Ø÷Ó Ú≈Ò≈ «ÈÚ∂Ù
˛Õ √’≈ È∂ √≈Ó≈‹Δ¡ª ¡º◊∂ «Ú¤«Á¡ª ÍØ‡ÎØÒΔ˙
«ÈÚ∂Ù ˘ «√ºË∂ «ÈÚ∂Ù Ï≈Ï «Ò¡≈ «’ ÁØÚª ˘ Ò≈
«ÁºÂ≈Õ «ÚºÂ-ÓøÂΔ ‘πø«Á¡ª ÍÉ≈Ï Óπ÷‹Δ ‡À’√ ⁄ØΔ
«ÚØËΔ «ÈÔÓ «Ò¡≈¬∂ √È Í ÚØ‚≈ÎØÈ È≈Ò fi◊Û∂
’≈È «ÚºÂ ÓøÂΔ ÂØ∫ ‘‡≈ ’∂ ÍÉ≈Ï ˘ √◊Ó «√¡≈√Â
ÂØ∫ ÒªÌ∂ ’ «ÁºÂ≈ «◊¡≈Õ ‹∂ÂÒΔ È∂ «ÚÁ∂ÙΔ ’øÍÈΔ¡ª
Á∂ «‘ºÂ Í»«Á¡ª «¬‘Ȫ «ÈÔÓª Á∂ Ò≈◊» ’È ˘ ÁØ
√≈Òª Ò¬Δ ‡≈Ò «ÁºÂ≈ ˛ ¡Â∂ Ì«Úº÷ «Úº⁄ «¬√Â∂ ¡ÓÒ
Ì«Úº÷-’≈ÒΔ ‘ØÚ∂◊≈, ̻’≈ÒΔ È‘ƒÕ Á∂√Δ-«ÚÁ∂ÙΔ
√Ó≈¬∂ ˘ «¬º’ ‘Ø Úº‚≈ ÂØ‘Î≈ «Áø«Á¡ª «’‘≈ «◊¡≈ ˛
«’ √’≈Δ-«Èº‹Δ Ì≈¬ΔÚ≈Ò Ú≈Ò∂ ÍÃ≈‹À’‡ª «Úº⁄ ÿ≈‡≈
÷Â∂ Ò¬Δ √’≈ «˜øÓ∂Ú≈ ‘ØÚ∂◊ΔÕ «‹√Á≈ «√ºË≈ ¡Ê
˛ «’ ÓπÈ≈¯≈ √Ó≈¬∂Á≈ª Â∂ ÿ≈‡≈ ÒØ’ª Á≈Õ «¬√ÂØ∫
«ÏȪ √Úº¤-Ì≈ Óπ«‘øÓ «Úº⁄ «ÈÚ∂Ù, ¡Ë≈ „ª⁄∂ Ò¬Δ
‹≈Δ Ïª‚ ¡Â∂ «√ø‹≈¬Δ Â∂ ∂Ò Ò¬Δ ‹≈Δ Ï≈‚ª ˘ ’
Óπ’ ’ «ÁºÂ≈ «◊¡≈Õ ’πºÒ «ÓÒ≈ ’∂ Á∂√Δ-«ÚÁ∂ÙΔ
√Ó≈¬∂ ˘ Ϻ‹‡ «Úº⁄ ’≈ÎΔ Úº‚≈ ◊ºÎ≈ «ÁºÂ≈ «◊¡≈ ˛Õ
«¬√ Âª «¬‘ Ϻ‹‡ ¿π√∂ «ÁÙ≈ «Úº⁄ ˛ «‹√ «ÁÙ≈
«Úº⁄ ‚≈. ÓÈÓØ‘È «√øÿ ÁΔ √’≈ Á∂ Ϻ‹‡ √ÈÕ «¬‘
ÒØ’-«ÚØËΔ ¡Â∂ ’≈ÍØ∂‡ ͺ÷Δ Ïº‹‡ ˛Õ
¡÷ΩÂΔ Í≈ÒΔÓ≈ÈΔ Ú≈«¬Âª ÁΔ¡ª ˺‹Δ¡ª
¿π‚≈™«Á¡ª «‹√ «ÁÈ Ïº‹‡ Í∂Ù ’ΔÂ≈ «◊¡≈, ¿π√∂
«ÁÈ ‚Δ˜Ò ÁΔ ’ΔÓ C.I πͬ∂ ÍÃÂΔ ÒΔ‡ ¡Â∂ ÍÀ‡ΩÒ
ÁΔ ’ΔÓ C.AH πͬ∂ ÚË≈ ’∂ ÒØ’ª ”Â∂ Úº‚≈ ÏØfi Í≈
«ÁºÂ≈ «◊¡≈ Í «¬‘ Ϻ‹‡ ÂØ∫ Ï≈‘ ’ΔÂ≈ «◊¡≈, ¿π‘
ÚΔ Ïº‹‡ Í∂Ù’≈Δ Ú≈Ò∂ «ÁÈÕ «¬√ «ÁÈ Ïº‹‡ «¬º’
Ó‹≈’ ˛ ¡Â∂ ÒØ’ª ÁΔ¡ª ¡ø’«Û¡ª ÁΔ Ë»Û È≈Ò ¡º÷ª
¡øÈΔ¡ª ’È Á≈ √≈ËÈ Ï‰ ’∂ «‘ «◊¡≈Õ

«Î √π¡≈Ò ¿πμ·Á≈ ˛ «’ ¡≈«Ê’Â≈ «’√≈ÈΔ Á∂ ’˜∂
Ó≈¯ ’È Ò¬Δ Èπ’√≈ÈΔ ‹ªÁΔ ˛, ’≈ÍØ∂‡ ˘ ÁØ‘ƒ
‘ºÊƒ ◊ºÎ∂ Úø‚‰ È≈Ò È‘ƒ? «¬‘ √≈«Ï ’Á≈ ˛ «’
√’≈ ’≈ÍØ∂‡ ÿ≈«‰¡ª ÁΔ ˛ ¡Â∂ «’√≈È «ÚØËΔ
˛Õ Ϻ˜‡ «Úº⁄ ’˜≈-Ó≈¯Δ Ï≈∂ ª ’πfi È‘ƒ, ‘Ø
’˜≈-‹≈Ò «Úº⁄ Î√≈¿π‰ Ò¬Δ H.E Òº÷ ’ØÛ πͬ∂
‘Ø ’˜≈ Á∂‰ Ò¬Δ º÷ Ò¬∂ ◊¬∂ ‘ÈÕ Á»√Δ ˜»Δ ◊ºÒ
˛ «’ «’√≈Ȫ ˘ Ò≈‘∂ÚøÁ∂ Ì≈¡ ¡Â∂ Ó˜Á»ª ˘ ÒØÛ
¡Ë≈« ¿π˜ ԒΔÈΔ Ï‰≈¬Δ ‹≈Ú∂Õ «¬√ Ï≈∂ ÚΔ
Ϻ‹‡ «Úº⁄ ’πfi È‘ƒÕ ÂΔ√∂ ÷∂ÂΔ ÷∂Â «Úº⁄ Ì≈Δ «ÈÚ∂Ù
’ΔÂ≈ ‹≈Ú∂, ÷≈√ ÂΩ ”Â∂ «√ø‹≈¬Δ «Úº⁄Õ Í Ϻ‹‡ «Úº⁄
«¬√ Ò¬Δ Ó«‘‹ EC@@@ ’ØÛ πͬ∂ ◊¬∂ ‘ÈÕ «¬√
È≈Ò Í«‘Ò∂ ‹Ò-√≈ËȪ ÁΔ √ªÌ-√øÌ≈Ò Â∂ ÓπøÓ ÚΔ
ÓπÙ«’Ò È≈Ò ‘Δ ‘Ø √’ÁΔ ˛, ÈÚª «ÈÚ∂٠ª Á» ÁΔ
◊ºÒ ˛Õ «¬√ Ò¬Δ ⁄ΩÊ≈ ˜»Δ Èπ’Â≈ ˛ «’ ÒøÏ∂-Á≈¡ ÂØ∫
º◊‰√≈ ω≈¿π‰ Ò¬Δ ÷∂ÂΔ ÷Ø‹ ˘ Úº‚Δ ÍºË ”Â∂ ÓπÛ√∂«Ë ’ΔÂ≈ ‹≈Ú∂Õ «¬√ Ò¬Δ ÷∂ÂΔ-÷Ø‹ Á≈ «Ú’∂∫ÁΔ’‰
’ΔÂ≈ ‹≈Ú∂ ¡Â∂ Ú≈Â≈Ú‰Δ-Ì»◊Ø«Ò’ (geo-climatic)
«÷º«Â¡ª ¡Èπ√≈ ¿πμÈ ÏΔ‹ª ¡Â∂ ÷∂ÂΔ Â’ÈΔ’ Á≈
«Ú’≈√ ’ΔÂ≈ ‹≈Ú∂Õ Í Ϻ‹‡ «Úº⁄ ÷∂ÂΔ ÷Ø‹ ˘ Í»Δ Â∑ª
¡‰◊Ω«Ò¡ª ’ «ÁºÂ≈ «◊¡≈ ˛Õ ’πºÒ «ÓÒ≈ ’∂ «’√≈ÈΔ
ͺ÷Ø∫ «¬‘ Ϻ‹‡ «’√≈ÈΔ-«ÚØËΔ ˛Õ
¡√ƒ Á∂«÷¡≈ ˛ «’ «’Ú∂∫ ÓÈ∂◊≈ √Ó∂ √Ó≈«‹’
÷∂Â Á∂ ÷«⁄¡ª ”Â∂ ’‡ΩÂΔ Ò◊≈¬Δ ◊¬Δ ˛, ÷∂ÂΔ ÷∂Â
˘ ¡‰◊Ω«Ò¡≈ ’ «ÁºÂ≈ «◊¡≈ ˛ ¡Â∂ ÓºËÚ◊ ˘
·πº· «Ú÷≈ «ÁºÂΔ ◊¬ΔÕ √È¡ÂΔ Ó˜Á» ‹Ø ÍÀÈÙÈ,
ÍÃ≈ÚΔ‚À∫‡ Îø‚ ¡Â∂ ¬Δ.¡ÀμÓ.¡≈¬Δ. √‘»Ò ÍÃ≈Í ’È
Á≈ ¡«Ë’≈Δ ˛, ˘ «¬‘Ȫ ”⁄Ø∫ «’√∂ «¬º’ ÁΔ ⁄؉ ’È
º’ √Δ«Ó ’ «ÁºÂ≈ «◊¡≈ ˛Õ Á»‹∂ Í≈√∂ «’ ’≈˘Èª
«Úº⁄ √Ø˪ ’’∂ Ó˜Á»ª Á∂ ¡«Ë’≈ª ”Â∂ ’π‘≈Û≈
⁄Ò≈«¬¡≈ ‹≈ «‘≈ ˛Õ «¬√ Âª «¬‘ Ϻ‹‡ Í»Δ Âª
ÒØ’ «ÚØËΔ ˛Õ Á»‹∂ Í≈√∂ «ÚÁ∂ÙΔ ¡Â∂ Á∂√Δ ’≈ÍØ∂‡ ˘
Ì-Ì ◊ºÎ∂ «ÁºÂ∂ ‹≈ ‘∂ ‘ÈÕ
Á∂√Δ-«ÚÁ∂ÙΔ ’≈ÍØ∂‡ ÿ≈«‰¡ª ˘ Úº‚≈ ÂØ‘Î≈
«Áø«Á¡ª ¿π‘Ȫ ÂØ∫ ÚÀÒÊ ‡À’√ (ÁΩÒÂ-’) ÷ÂÓ ’
«ÁºÂ≈ «◊¡≈ ˛Õ Á»√∂ Ϻ‹‡ «Úº⁄ ¡◊Ò∂ D √≈Òª «Úº⁄
’≈ÍØ∂‡ ‡À’√ ÁΔ Á ÿ‡≈ ’∂ CC% ÂØ∫ BE% º’
«Ò¡≈¿π‰ Á≈ ¡ÀÒ≈È ’ΔÂ≈ «◊¡≈ ˛Õ «¬‘ ¤Ø‡ Á≈ ÚË∂∂
’’∂ Úº‚Δ¡ª ÎÓª ‘Δ Ò≈Ì ¿π·≈¿π‰◊Δ¡ªÕ «’™«’
«¬È’Ò≈ÏΔ √≈‚≈ ≈‘

5

¡ÍÃÀÒ-B@AE

ÙªÂ≈ ’πÓ≈ ’Ó∂‡Δ «ÍØ‡

¡ÀμÎ.√Δ.¡≈¬Δ. ÁΔ ÓΩ Á∂ Ú≈ø‡ ‹≈Δ
√’≈Δ ÷ΔÁ, ¡øÈ √πº«÷¡≈ Â∂ «’ÂΔ ÒØ’ «ÈÙ≈È∂ ”Â∂
ÓØÁΔ √’≈ ÚºÒØ∫ B@ ¡◊√ B@AD ˘ λ‚
’≈ÍØ∂ÙÈ ¡≈Î «¬ø‚Δ¡≈ (¡ÀμÎ.√Δ.¡≈¬Δ.) ”⁄ ÓπÛ
„ª⁄≈◊ ÂÏÁΔÒΔ¡ª ’È «‘ºÂ √πfi≈¡ Á∂‰ Ò¬Δ «¬º’
¿πμ⁄-ͺËΔ ’Ó∂‡Δ ω≈¿π‰ Á≈ ¡ÀÒ≈È ’ΔÂ≈ «◊¡≈Õ
«¬√ ’Ó∂‡Δ Á≈ ⁄∂¡ÓÀÈ Ì≈‹Í≈ Á∂ ÓΩ‹»Á≈ ÒØ’ √Ì≈
ÓÀ∫Ï ¡Â∂ √≈Ï’≈ ’∂∫ÁΔ Ú˜Δ Â∂ Óπº÷ ÓøÂΔ «‘Ó≈⁄Ò
ÍÃÁ∂Ù ÙÃΔ ÙªÂ≈ ’πÓ≈ ˘ ω≈«¬¡≈ «◊¡≈Õ ¿πÈ∑ª ÂØ∫
«¬Ò≈Ú≈ «¬√ ¡º· ÓÀ∫ÏΔ ’Ó∂‡Δ «Úº⁄ Í≥‹≈Ï Â∂ ¤ºÂΔ√◊Û∑
Á∂ Óπº÷ √’ºÂ, Ì≈ √’≈ Á∂ ÷∂ÂΔÏ≈ÛΔ ’«ÓÙÈ Á∂
√≈Ï’≈ ⁄∂¡ÓÀÈ ‚≈. ¡ÙØ’ ◊πÒ≈‡Δ, ¡«‘ÓÁ≈Ï≈Á
¡≈¬Δ.¡≈¬Δ.¡ÀμÓ. Á∂ ‚ΔÈ ÍÃØ. ‹Δ ÿ»≈Ó, ˛Á≈Ï≈Á
Ô»ÈΔÚ«√‡Δ Á∂ ¡ÊÙ≈√Â √’»Ò Á∂ ‚ΔÈ ÍÃØ. ◊ÈÓπ‚Δ
ÈÈ⁄Δ¡≈, ¡ÀμÎ.√Δ.¡≈¬Δ. Á∂ ¡ÀμÓ.‚Δ. √Ó∂ ’ÈΔ’Δ
√’ºÂ («¬ÒÀ’‡ÃØ«È’√ ¡Â∂ ¡≈¬Δ.‡Δ.) ÙÃΔ ≈Ó √∂Ú’
ÙÓ≈ Ù≈«ÓÒ √ÈÕ
¿πμ⁄-ͺËΔ ’Ó∂‡Δ Á≈ Óπº÷ ¿πÁ∂Ù, ÓØÁΔ ÚºÒØ∫ ÒØ’√Ì≈ ⁄؉ª ÁΩ≈È ’ΔÂ∂ ¿π√ ¡ÀÒ≈È «’ λ‚ ’≈ÍØ∂ÙÈ
¡≈Î «¬ø‚Δ¡≈ ˘ «ÂøÈ «‘º«√¡ª «Úº⁄ Úø‚ «ÁºÂ≈ ‹≈Ú∂◊≈,
Â∂ ‹Ø Ì≈‹Í≈ Á∂ ⁄؉ ÓÀÈΔÎÀ√‡Ø «Úº⁄ ÚΔ Á‹ ˛, ÁΔ
ΩÙÈΔ «Úº⁄ ¡È≈‹ Á∂ ÏøÁØÏ√ Á∂ √Óπº⁄∂ ÍÃÏøË ˘ «‹¡≈Á≈
’≈‹’π Ù Ò, ÿº ‡ ÷⁄ΔÒ≈ ω≈¿π ‰ ÷≈Â
¡ÀμÎ.√Δ.¡≈¬Δ. ÁΔ Ì»«Ó’≈ ˘ ÓπÛ «ÈË≈« ’È Ò¬Δ
«√Î≈«Ùª ’È Á≈ √ΔÕ ’Ó∂‡Δ È∂ «¬√ ÓøÂÚ Ò¬Δ ’¬Δ
√»«Ï¡ª Á∂ Óπº÷ ÓøÂΔ¡ª, ¡È≈‹ √’ºÂª ¡Â∂ ÷∂Â
È≈Ò √Ïø«Ë ÍÃÂΔ«ÈËΔ¡ª Â∂ ÈΩ’Ù≈‘ª È≈Ò ’¬Δ
ÏÀ·’ª ’È Ó◊Ø∫, ¡ıÏ≈ª Â∂ «¬ÒÀ’‡zØ«È’√ ÓΔ‚Δ¡≈
«Úº⁄ √πfi≈¡ Óø◊‰ Ó◊Ø∫ BB ‹ÈÚΔ B@AE ˘ ¡≈͉Δ
«ÍØ‡ ’∂∫Á √’≈ ˘ √Ω∫Í «ÁºÂΔÕ «¬√ «ÍØ‡ È∂
÷∂ÂΔ ÍÃË≈È √»«Ï¡ª «Úº⁄ Ï∂⁄ÀÈΔ Â∂ ¿πÂ√π’Â≈ ˘ ‹ÈÓ
«ÁºÂ≈ ‘ÀÕ ¡≈«÷ «¬√ «ÍØ‡ «Úº⁄ ¡«‹‘≈ ’Δ ˛? «¬√
˘ ‹≈‰È Â∂ √Ófi‰ Ò¬Δ ˜»Δ ˛ «’ Í≈·’ª È≈Ò «¬√
’Ó∂‡Δ ÁΔ¡ª «√Î≈Ùª ˘ Ó؇∂-Ó؇∂ »Í ”⁄ √ªfi≈ ’ΔÂ≈
‹≈Ú∂Õ Í ¿π√ÂØ∫ Í«‘Òª λ‚ ’≈ÍØ∂ÙÈ ¡≈Î «¬ø‚Δ¡≈
«¬È’Ò≈ÏΔ √≈‚≈ ≈‘

Á∂ ◊·È Â∂ Ì»«Ó’≈ Á∂ «¬«Â‘≈√’ «Í¤Ø’Û ”Â∂ «¬º’
Ș Ó≈ÈΔ Ï∂‘ºÁ ˜»Δ ˛Õ
«¬«Â‘≈√’ «Í¤Ø’Û
’∂∫Á √’≈ ÚºÒØ∫ λ‚ ’≈ÍØ∂ÙÈ ¡À’‡ AIFD
«‘ AIFE «Úº⁄ λ‚ ’≈ÍØ∂ÙÈ ¡≈Î «¬ø‚Δ¡≈ ÁΔ
√Ê≈ÍÈ≈ ’ΔÂΔ ◊¬ΔÕ ¿π√ √Ó∂∫ Á∂Ù «Úº⁄ ¡È≈˜ ÁΔ ÷≈√
’’∂ ’‰’ ÁΔ Úº‚Δ Ó≈Â≈ «Úº⁄ ÿ≈‡ √ΔÕ Á∂Ù «Úº⁄
’‰’ ÁΔ ÍÀÁ≈Ú≈ AAB Òº÷ ‡È √Δ, ‹ÁØ∫«’ G@ Òº÷
‡È «ÚÁ∂Ùª ÂØ∫ ¡≈Ô≈ ’ÈΔ ÍÀ∫ÁΔ √ΔÕ «¬‘ Ó≈Â≈
¿π√ √Ó∂∫ Á∂ ’πºÒ «ÚÁ∂ÙΔ «√º’∂ Á∂ Ìø‚≈ Á∂ ÷⁄ Ï≈Ï
√ΔÕ Á∂Ù ˘ ¡È≈‹ Á∂ ÷∂Â ”⁄ ¡≈ÂÓ-«ÈÌ ω≈¿π‰
Á≈ ¿πÁ∂Ù √≈‘Ó‰∂ ÷Û≈ √ΔÕ Á∂√ Á∂ ÁÒ≈Ò «’Á≈ Á∂
‘≈’Ó «¬√ ¿πÁ∂Ù Á∂ ÓºÁ∂Ș ’Ø¬Δ ¡≈˜≈Á Â∂ √ÚÀ«ÈÌ √Â≈ ¡÷«Â¡≈ ’ √’Á∂, «¬‘ «’√ Â∑ª
√øÌÚ √Δ? √Ø ¿πÈ∑ª √≈Ó≈‹Δ «Ú’≈√ Ó≈‚Ò Ì≈Ú ‘∂«¬È’Ò≈Ï Á∂ √Â∂ ˘ ¸‰ ’∂ Á∂Ù «Úº⁄ Ò≈◊» ’ «ÁºÂ≈Õ
¡È≈‹ ÁΔ √ªÌ-√øÌ≈Ò, „Ø¡≈-„π¡≈¬Δ ¡Â∂ Óø‚Δ’È
ÁΔ¡ª √‘»Òª ÁΔ ÿ≈‡ ÁΔ ΩÙÈΔ ”⁄ √≈∂ ÍÃØ◊≈Ó Â∂
“¡÷ΩÂΔ √Ó≈‹Ú≈Á” ÁΔ Íπº· ⁄≈ÛΔ ◊¬Δ ¡Â∂ λ‚
’≈ÍØ∂ÙÈ ¡≈Î «¬ø‚Δ¡≈ ÁΔ √Ê≈ÍÈ≈ ’ΔÂΔ ◊¬ΔÕ «¬√
È≈Ò ‹πÛÚ∂∫ ’≈‹ Ú‹Ø∫ AIFE «Úº⁄ ‘Δ ÷∂ÂΔÏ≈ÛΔ Ì≈¡
’«ÓÙÈ (Agriculture Prize Commission) ÁΔ
√Ê≈ÍÈ≈ ’ΔÂΔ ◊¬Δ «‹√È∂ BC ¯√Òª Á∂ √øÁÌ ”⁄
ÿº‡Ø-ÿº‡ √ÓÊÈ ÓπºÒ ÂÀ¡ ’È∂ Ùπ» ’ΔÂ∂Õ «¬È∑ª «Úº⁄
’‰’, Ë≈È, ⁄ΩÒ, Ï≈‹≈, Óº’Δ, ÈÓ≈, ◊øÈ≈ ¡Â∂ Á≈Òª
¡≈«Á ÍÃÓπº÷ √ÈÕ «¬√ ÁΩ «Úº⁄ ‘Δ Á∂Ù ”⁄ ÓÀ’√Δ’È
’‰’ Á≈ ÏΔ‹ ¡≈Ô≈ ’ΔÂ≈ «◊¡≈Õ ’∂∫Á √’≈ È∂
¡ÀμÎ.√Δ.¡≈¬Δ. Á∂ «ÂøÈ Óπº÷ ¿πÁ∂Ù «ÈË≈« ’ΔÂ∂Õ
Í«‘Ò≈ ¯√Òª ÁΔ ÿº‡Ø-ÿº‡ «ÈË≈« ÓπºÒ ”Â∂ ÷ΔÁ
Ô’ΔÈΔ Ï‰≈ ’∂ «’√≈Ȫ ÁΔ ÍÃÌ≈Ú’≈Δ ÓºÁÁ ’ΔÂΔ
‹≈Ú∂Õ Á»‹≈ √Ó≈‹ Á∂ ¡≈«Ê’ ÂΩ ”Â∂ ’Ó˜Ø «‘º«√¡ª
˘ ‹ÈÂ’ Úø‚-ÍÉ≈ÒΔ ¡ËΔÈ √Ï«√‚Δ Â∂ ¡È≈‹ ÁΔ
¿πÍÒÌËÂ≈ Ô’ΔÈΔ Ï‰≈¿π‰≈, ÂΔ‹≈ Ïπ«È¡≈ÁΔ ¡È≈‹
6

¡ÍÃÀÒ-B@AE

Á∂ √øÁÌ ”⁄ Óø‚Δ ÁΔ √«ÊÂ≈ ˘ ω≈ ’∂ º÷‰ ÷≈Â
¡È≈‹ Á∂ ≈÷Ú∂∫ Ìø‚≈ª Á≈ ÏøÁØÏ√ ’È≈Õ
¡ÀμÎ.√Δ.¡≈¬Δ. ÁΔ Ì»«Ó’≈ Á≈ ÓπÒª’‰
¿πμ⁄ ͺËΔ ’Ó∂‡Δ È∂ ¡ÀμÎ.√Δ.¡≈¬Δ. Á∂ «ÂøÈ ¿πÁ∂Ùª
Á∂ √øÁÌ ”⁄ ¿π√ÁΔ Ì»«Ó’≈ Á≈ ÓπÒª’‰ ’Á∂ ‘ج∂ «√º‡≈
’º«„¡≈ ˛ «’ Á∂Ù «Úº⁄ ’πºÒ I ’ØÛ ÂØ∫ ÚºË ÷∂ÂΔÏ≈ÛΔ
’Á∂ Í«Ú≈ª «Úº⁄Ø∫ «√Î F% Í«Ú≈ª ˘ ‘Δ ÿº‡Øÿº‡ √ÓÊÈ ÓπºÒ Á≈ Ò≈Ì «ÓÒ √«’¡≈ ˛ Ï≈’Δ Í«Ú≈
«¬√ ÂØ∫ ÿº‡ Ì≈¡ ”Â∂ ¯√Ò Ú∂⁄‰ Ò¬Δ Ó˜Ï» ‘ج∂ ‘ÈÕ
Ïπ«È¡≈ÁΔ ¡È≈‹ «‹Ú∂∫ ⁄ΩÒ Â∂ ’‰’ Á∂ √øÁÌ ”⁄
’Ó∂‡Δ È∂ Í≈«¬¡≈ «’ ‹πÒ≈¬Δ ÂØ∫ Á√øÏ B@AB ÁΩ≈È
AC.E% «’√≈Ȫ È∂ √’≈Δ ¬∂‹ø√Δ¡ª ˘ ⁄ΩÒª ÁΔ ¯√Ò
Ú∂⁄Δ, ‹ÈÚΔ ÂØ∫ ‹»È B@AC º’ «¬‘ «◊‰ÂΔ ÿ‡ ’∂
A@% «‘ ◊¬ΔÕ «¬√∂ Â∑ª ’‰’ Á∂ √øÁÌ ”⁄ ‹ÈÚΔ
ÂØ∫ ‹»È B@AC º’ «√Î AF.B% «’√≈Ȫ È∂ √’≈Δ
¬∂‹ø√Δ¡ª ˘ ’‰’ Ú∂⁄ΔÕ ’πºÒ «ÓÒ≈ ’∂ «¬‘ «◊‰ÂΔ
’πºÒ ÷∂ÂΔÏ≈ÛΔ Í«Ú≈ª Á≈ F% ˛Õ (¡ø’Û≈ √Ø ó
’ΩÓΔ √À∫ÍÒ √Ú∂ √ø◊·È Á≈ G@Úª ◊∂Û) ‘≈Òª«’ ÓÙ‘»
¡ıÏ≈ “Á≈ «‘øÁ»” «Úº⁄ √Δ.ÍΔ.¡ÀμÓ. ¡≈◊» «ÏÃøÁ≈ ’≈Â
È∂ «Ò÷∂ «¬º’ Ò∂÷ «Úº⁄ «¬È∑ª ¡ø’«Û¡ª ˘ fi»· Á≈ ÍπÒøÁ≈
¡≈÷Á∂ ‘ج∂ «Ò«÷¡≈ ˛ «’ ⁄ΩÒª Á∂ √øÁÌ ”⁄ «’√≈Ȫ È∂
CD Òº÷ ‡È ¡Â∂ ’‰’ Á∂ √øÁÌ ”⁄ «’√≈Ȫ È∂ CH
Òº÷ ‡È ’‰’ ÁΔ ÍÀÁ≈Ú≈ √’≈Δ ÷ΔÁ ¬∂‹ø√Δ¡ª ˘
Ú∂⁄Δ ˛Õ Á∂Ù «Úº⁄ ¤Ø‡Δ Â∂ ◊ΔÏ «’√≈ÈΔ ÁΔ Ï‘π«◊‰ÂΔ
Â∂ ˜ÓΔÈ ÁΔ ’≈‰Δ Úø‚ Á∂ ⁄Ò«Á¡ª «¬‘ ¡ø’Û∂ F%
«’√≈È Í«Ú≈ª ÚºÒØ∫ ‘Δ ÷ΔÁ ¬∂‹ø√Δ Âº’ Í‘πø⁄ ’È
Á∂ ¡ø’Û∂ ˘ fi»·≈ √≈Ï ’ √’Á∂ ‘ÈÕ «Î ÚΔ ‹∂’
«¬√˘ √º⁄ ÓøÈ «Ò¡≈ ‹≈Ú∂ ª Î√Ò ÁΔ ÷ΔÁ √ÏøËΔ
¡√≈Ú∂∫ Óø‚Δ’È ¡Â∂ Ïπ«È¡≈ÁΔ √‘»Òª ÁΔ ÿ≈‡ Á≈
√º⁄ ª √≈‘Ó‰∂ ¡≈ ‘Δ «◊¡≈Õ
‹ÈÂ’ Úø‚ ÍÉ≈ÒΔ Â«‘ ‹≈Δ ‘ج∂ ¡È≈‹ «Úº⁄
’Ó∂‡Δ È∂ Úº‚∂ ͺË Â∂ Ï∂«ÈÔÓΔ¡ª, ⁄ØΔ Â∂ ¡È≈‹ Á∂
ÏÏ≈Á ‘؉ Á≈ «√º‡≈ ’º«„¡≈ ˛Õ ’ΩÓΔ √À∫ÍÒ √Ú∂ Á∂
FHÚ∂∫ ◊∂Û ÁΔ «ÍØ‡ ¡Èπ√≈ «¬‘ ¡ø’Û≈ DF.G% ‘ÀÕ
Ô≈«È «’ Ò◊Ì◊ ¡º Ë ∂ Á∂ ’ΔÏ ¡È≈‹ ¬∂ ‹ ø ‡ ª,
¡Î√Ù≈‘Δ Â∂ ⁄ΩËΔ¡ª Á≈ ◊·‹ØÛ ‘ÛºÍ ’ ‹ªÁ≈ ˛Õ
«¬‘ ¡ÀμÎ.√Δ.¡≈¬Δ. Â∂ ‹ÈÂ’ Úø‚ ÍÉ≈ÒΔ ”⁄ ÎÀÒ∂
«¬È’Ò≈ÏΔ √≈‚≈ ≈‘

«ÌzÙ‡≈⁄≈ Á∂ Í√≈∂ ˘ ÍÃ◊‡ ’Á≈ ˛Õ
¡È≈‹ Á∂ ≈÷Ú∂∫ Ìø‚≈ª Á∂ √øÁÌ ”⁄ √’≈ È∂
≈÷Úƒ ‘ºÁ DB@ Òº÷ ‡È ¡È≈‹ ÁΔ º÷Δ ‘Ø¬Δ ˛Õ ’Ó∂‡Δ
ÓπÂ≈Ï’ Á∂Ù Á∂ ◊πÁ≈Óª «Úº⁄ «¬√ √Ó∂∫ HD@ Òº÷ ‡È
¡È≈‹ ‹Ó∑ª ˛Õ «¬√ ÁΔ √ªÌ-√øÌ≈Ò Â∂ ’ØÛª πͬ∂ Á∂
‘Ø ‘∂ ÷⁄∂ ˘ ’Ó∂‡Δ È∂ ÷‹≈È∂ ”Â∂ ÏØfi ÍÀ‰ Á∂ »Í «Úº⁄
Í∂Ù ’ΔÂ≈ ˛Õ ‘≈Òª«’ ÌØ‹È √πº«÷¡≈ ’≈˘È Ò≈◊» ‘؉
Â∂ Á∂Ù «Úº⁄ FG% ¡Ï≈ÁΔ ˘ «¬√Á∂ ÿ∂∂ «Úº⁄ «Ò¡ªÁ≈
«◊¡≈ √Δ, «‹√ ÓπÂ≈«Ï’ EE@ Òº÷ ‡È ¡È≈‹ ÁΔ Á∂Ù
˘ ‹» √ΔÕ √’≈ ÚºÒØ∫ «ÈË≈« ≈÷Ú∂∫ ’؇∂ ÂØ∫
«’Â∂ ÚºË ¡È≈‹Õ Í ÓØÁΔ √’≈ È∂ B@AD Á√øÏ
º’ «¬√ ’≈˘È Â∂ ‘Ø √’ΔÓª «‘ ‘π‰ º’ «√Î
CHH Òº÷ ‡È ¡È≈‹ ‘Δ ‹ÈÂ’ Úø‚-ÍÉ≈ÒΔ ¡ËΔÈ
‹≈Δ ’ΔÂ≈ ˛Õ ’Ó∂‡Δ ÚºÒ∫Ø Ú≈Î ¡È≈‹ Ìø‚≈ Á∂ Á≈¡Ú∂
«¬È∑ª ºʪ ÁΔ ΩÙÈΔ «Úº⁄ ¿π√Á∂ «√º«‡¡ª Á≈ Ó»ø‘
«⁄Û≈™Á∂ ‘ÈÕ «‹ºÊØ∫ º’ ’ΔÓª Á∂ √øÁÌ ”⁄ Óø‚Δ ÁΔ
√«ÊÂ≈ Á≈ √Ú≈Ò ˛, ÏΔÂ∂ ÁØ-«ÂøÈ Ú∑∂ Ó«‘ø◊≈¬Δ È∂
÷≈√ ’’∂ ÷π≈’Δ Ú√ª ÁΔ Ó«‘ø◊≈¬Δ È∂, ¡≈Ó ¡≈ÁÓΔ
Á≈ ’⁄»øÓ ’º„ «ÁºÂ≈ ˛Õ
«¬È∑ª ºʪ Á∂ Ï≈Ú‹»Á ÙªÂ≈ ’πÓ≈ ’Ó∂‡Δ È∂
¡ÀμÎ.√Δ.¡≈¬Δ. Á∂ «ÂøȪ ¿πÁ∂Ùª Á∂ √øÁÌ ”⁄ ¿π√ ÚºÒØ∫
«ÈÌ≈¬Δ Ì»«Ó’≈ ÁΔ Â≈ΔÎ ’Á∂ ‘ج∂ ¿π√ ”⁄ „ª⁄≈◊Â
ÂÏÁΔÒΔ¡ª ’È Á∂ √πfi≈¡ «‘ºÂ «√Î≈Ùª ’Á∂ ‘ج∂
¡ÀμÎ.√Δ.¡≈¬Δ. ÁΔ ÈÚƒ Ì»«Ó’≈ ˘ Í∂Ù ’ΔÂ≈ ˛Õ «¬‘
«√Î≈Ùª ’Δ ‘È? «¬‘ ÒØ’ ͺ÷Δ ‘È ‹ª È‘ƒ? «¬È∑ª ”Â∂
«Ú⁄≈ ’È Ò¬Δ «¬√ «Ú√Ê≈Δ «ÍØ‡ Á∂ ¯√Òª ÁΔ
÷ΔÁ, Ìø‚≈È, „Ø¡≈-„π¡≈¬Δ, ¡ÀμÎ.√Δ.¡≈¬Δ. Á∂ ¡’≈
Â∂ «’ÂΔ¡ª ¡Â∂ ‹ÈÂ’ Úø‚ ÍÉ≈ÒΔ È≈Ò ‹πÛ∂ √Ú≈Òª
Â∂ ’Ó∂‡Δ ÁΔ¡ª «√Î≈Ùª ”Â∂ Ó؇∂-Ó؇∂ ÂΩ ”Â∂ «Ú⁄≈
’È≈ ˜»Δ ˛Õ
¿πμ⁄-ͺËΔ ’Ó∂‡Δ ÁΔ¡ª «√Î≈Ùª

A. ¯√Òª ÁΔ ÷ΔÁ È≈Ò √Ïø«ËÂ
ó ’Ó∂‡Δ È∂ √πfi≈¡ «ÁºÂ≈ ˛ «’ «‹È∑ª √»«Ï¡ª
«Úº⁄ ¯√Òª ÁΔ ÷ΔÁ Â∂ Óø‚Δ’È Ò¬Δ Ïπ«È¡≈ÁΔ „ª⁄≈
¿π√ ¸º«’¡≈ ˛ Â∂ ¿πÈ∑ª √»«Ï¡ª È∂ «¬√ ’øÓ «Úº⁄ ÔØ◊
¡ÈπÌÚ ‘≈√Ò ’ «Ò¡≈ ˛, ¿πÈ∑ª √»«Ï¡ª «Úº⁄ ÷ΔÁ
ÁΔ «˜øÓ∂Ú≈Δ √»Ï≈ √’≈ª Á∂ ‘Ú≈Ò∂ ’ Á∂‰Δ ⁄≈‘ΔÁΔ
7

¡ÍÃÀÒ-B@AE

˛Õ ’Ó∂‡Δ ÁΔ È˜ «Úº⁄ «¬√ ’À‡≈◊Δ ¡ËΔÈ Í≥‹≈Ï,
‘«¡≈‰≈, ¡ªË≈ ÍÃÁ∂Ù, ¤ºÂΔ√◊Û∑, ÓºË ÍÃÁ∂Ù Â∂
¿πÛΔ√≈ ¡≈«Á √»Ï∂ ¡≈™Á∂ ‘ÈÕ ’∂∫Á √’≈ ‹ª
¡ÀμÎ.√Δ.¡≈¬Δ. «¬È∑ª √»«Ï¡ª «Úº⁄ ÌØ‹È √πº«÷¡≈ ’≈˘È
Â∂ ‘Ø ’«Ò¡≈‰’≈Δ √’ΔÓª «‘ ˜»Δ ¡È≈‹ ÁΔ
√»Ï≈ √’≈ ÚºÒØ∫ ÷ΔÁ Ó◊Ø∫ Ï≈’Δ Ï⁄Δ Ú≈¯ ‹ª ÚºË
ÍÀÁ≈Ú≈ ÁΔ ÷ΔÁ ‘Δ ’∂◊Δ, Ì≈Ú ÷ΔÁ Á≈ ÿ∂≈ √ΔÓÂ
’∂◊ΔÕ «¬√ ¡È≈‹ ˘ ¿π‘ ¡È≈‹ ÁΔ ÿ≈‡ È≈Ò ‹»fi
‘∂ √»«Ï¡ª ˘ Ì∂‹∂◊ΔÕ
ó ¡ÀμÎ.√Δ.¡≈¬Δ. ¿πÈ∑ª √»«Ï¡ª «Úº⁄ ¡È≈‹
÷ΔÁ∂◊Δ «‹ºÊ∂ «’√≈È ÿº‡Ø-ÿº‡ √ÓÊÈ ÓπºÒ ÂØ∫ ÿº‡
Ì≈¡ ”Â∂ ¯√Ò Ú∂⁄‰ Ò¬Δ Ó˜Ï» ‘ÈÕ «¬√ ’À‡≈◊Δ
«Úº⁄ Í»ÏΔ ¿πμÂ-ÍÃÁ∂Ù, «Ï‘≈, Ïø◊≈Ò Â∂ ¡√≈Ó ˘
Ù≈«ÓÒ ’ΔÂ≈ «◊¡≈ ˛Õ
ó ’Ó∂‡Δ È∂ «¬√ √ÏøËΔ √πfi≈¡ «ÁºÂ≈ ˛ «’ ÌØ‹È
¡Â∂ ‹ÈÂ’ Úø‚ «ÚÌ≈◊ ‹ª ¡ÀμÎ.√Δ.¡≈¬Δ. ÚºÒØ∫ ÷ΔÁ
’È «Úº⁄ Â’Í»ÈÂ≈ (Rationality) «Ò¡≈¿π‰ ¡Â∂
ÍÃ≈¬ΔÚ∂‡ ÷∂Â ˘ Óπ’≈ÏÒ∂ ”⁄ ¿πÂÙ≈«‘ ’È Ò¬Δ
’∂∫Á √’≈ ‘∂’ √Δ‹È ÂØ∫ Í«‘Òª ‘ √»Ï≈ √’≈
È≈Ò ÿº‡Ø-ÿº‡ Ì≈¡ ¡Â∂ ÷ΔÁ ÁΔ ’π¡≈«Ò‡Δ Á∂
Ïππ«È¡≈ÁΔ «ÈÔÓ ÂÀ¡ ’«¡≈ ’∂◊ΔÕ ‹∂’ ’Ø¬Δ √»Ï≈
√’≈ ÿº‡Ø-ÿº‡ Ì≈¡ ”Â∂ ÏØÈ√ «ÁøÁΔ ˛ ‹ª ’∂∫Á ÚºÒØ∫
ÂÀ¡ ’ΔÂΔ D% ÒÀÚΔ «‚¿»‡Δ Á∂ «ÈÔÓ ÂØ∫ ÚºË ÒÀÚΔ
«ÈË≈« ’ÁΔ ˛ ‹ª ¡È≈‹ ÁΔ «ÈË≈« ’π¡≈«Ò‡Δ
Ó≈ÍÁø‚ª ÂØ∫ ‘∂·ª Á≈ ¡È≈‹ ÷ΔÁ ’ÁΔ ˛ ª ¿π√ √»Ï∂
«Úº⁄ ÌØ‹È √π«º ÷¡≈ ’≈˘È Â∂ ‘Ø ’«Ò¡≈‰’≈Δ √’ΔÓª
Ò¬Δ ˜»Δ ¡È≈‹ ÂØ∫ «¬Ò≈Ú≈ ’∂∫Á ’Ø¬Δ ÷ΔÁ È‘ƒ
’∂◊≈Õ
ó ’Ó∂‡Δ È∂ «’√≈Ȫ ˘ Ú∂¡‘≈¿»√ √ΔÁ «√√‡Ó
(NWRs) «‘ «Ò¡≈¿π‰ Á∂ ÔÂÈ Â∂˜ ’È Á≈
√πfi≈¡ «ÁºÂ≈ ˛Õ «¬√ √’ΔÓ ¡ËΔÈ «’√≈È ÚºÒØ∫ «’√∂
«‹√‡‚ ◊πÁ≈Ó «Úº⁄ ¡≈Í‰Δ ¯√Ò º÷‰ Á∂ «¬Ú˜
«Úº⁄ ¿π√ÁΔ ÍÀÁ≈Ú≈ Á∂ H@% «‘º√∂ Á≈ ÿº‡Ø-ÿº‡ Ì≈¡
«‘ Ìπ◊Â≈È ÏÀ∫’ ≈‘ƒ ’ΔÂ∂ ‹≈‰ ÁΔ «ÚÚ√Ê≈ ’ΔÂΔ
◊¬Δ ˛Õ Ï≈’Δ ÍÀÁ≈Ú≈ ¿π‘ √‡Ø ’’∂ º÷ √’Á≈ ˛ Â∂
¡≈͉∂ ÓÈÓ‹Δ Á∂ Ì≈¡ ”Â∂ Ú∂⁄ √’Á≈ ˛Õ «¬√ √≈∂
¡È≈‹ Á≈ «’≈‚ ¡≈È-Ò≈¬ΔÈ ‘ØÚ∂◊≈Õ
«¬È’Ò≈ÏΔ √≈‚≈ ≈‘

ó ’Ó∂‡Δ È∂ ÷∂ÂΔÏ≈ÛΔ ÷∂Â ˘ «ÓÒÁΔ GB@@@
’ØÛ πͬ∂ ÁΔ √Ï«√‚Δ ˘ Â’√ø◊ ω≈¿π‰ Ò¬Δ
«’√≈Ȫ ˘ E@@@ ÂØ∫ A@@@@ πͬ∂ ÍÃÂΔ ˛’‡∂¡ Ô»Δ¡≈
Â∂ ÷≈Áª Ò¬Δ «√ºËΔ È◊Á ¡Á≈«¬◊Δ Á∂ »Í ”⁄ √Ï«√‚Δ
Á∂‰ ÁΔ ◊ºÒ ’Á∂ ‘ج∂ Ô»Δ¡≈ Â∂ ÷≈Áª ÁΔ¡ª ’ΔÓª
˘ ’ø‡ØÒ-Óπ’ ’È Á≈ √πfi≈¡ Í∂Ù ’ΔÂ≈ ˛Õ
ó ’Ó∂‡Δ È∂ «√Î≈Ù ’ΔÂΔ ˛ «’ √’≈ ¯√Òª
Á∂ ÿº‡Ø-ÿº‡ √ÓÊÈ ÓπºÒ ˘ ÂÀ¡ ’È ÁΔ ÈΔÂΔ ”Â∂
ÓπÛ «Ú⁄≈ ’∂Õ ’‰’ Â∂ ⁄ΩÒ ÍÃÂΔ πfi≈È ÿ‡≈ ’∂
¯√ÒΔ «Ú«ÌøÈÂ≈ ˘ ¿πÂÙ≈«‘ ’È Ò¬Δ Á≈Òª Â∂
÷≈‰ÔØ◊ Â∂Òª ˘ Í«‘Ò «ÁºÂΔ ‹≈Ú∂Õ
ó ’Ó∂‡Δ ¡Èπ√≈ ¿πÍØ’Â ’ÁÓ «’√≈ÈΔ ÷≈√
’’∂ ¤Ø‡Δ Â∂ ◊ΔÏ «’√≈ÈΔ Ò¬Δ Î≈«¬Á∂ÓøÁ «‘‰◊∂Õ
B. ‹ÈÂ’ Úø‚ ÍÉ≈ÒΔ ¡Â∂ ÌØ‹È √πº«÷¡≈ ’≈˘È
ÙªÂ≈ ’πÓ≈ ’Ó∂‡Δ È∂ ‹ÈÂ’ Úø‚ ÍÉ≈ÒΔ «Ú⁄Ò∂
ÎÀÒ∂ «ÌzÙ‡≈⁄≈ Á∂ ÓºÁÈ
∂ ˜ ÌØ‹È √π«º ÷¡≈ ’≈˘È B@AC
¡Â∂ ‘Ø ’«Ò¡≈‰’≈Δ √’ΔÓª ”Â∂ ÁπÏ≈≈ Ș√≈ÈΔ
Ó≈È Á≈ √πfi≈¡ Í∂Ù ’Á∂ ‘ج∂ «√Î≈Ù ’ΔÂΔ ˛ «’ ó
ó √Ó≈‹ «Úº⁄ ¡≈«Ê’ ÂΩ ”Â∂ ’Ó˜Ø Ú◊ ‹Ø
Ìπº÷ÓΔ, ¡ºË-Ìπº÷ÓΔ Á≈ «Ù’≈ ‘È, ¿πÈ∑ª Ú≈√Â∂ ÌØ‹È
√πº«÷¡≈ ’≈˘È «‘ Ú√Ø∫ Á∂ FG% «‘º√∂ ˘ √Ï«√‚Δ Â∂
‹ÈÂ’ Úø‚ ÍÉ≈ÒΔ ¡ËΔÈ ¡È≈‹ Á∂‰ ÁΔ «ÚÚ√Ê≈
’ΔÂΔ ◊¬Δ √ΔÕ ’Ó∂‡Δ È∂ Ú√Ø∫ Á∂ ÿ∂∂ ˘ Âø◊ ‹ª ¤Ø‡≈
’’∂ «¬‘ ÿ∂≈ ◊ΔÏΔ ∂÷≈ ÂØ∫ ‘∂·ª Í«Ú≈ª º’ Ì≈Ú
D@% ’È Á≈ √πfi≈¡ Í∂Ù ’ΔÂ≈ ˛Õ ¿π√È∂ «¬È∑ª Í«Ú≈ª
˘ E «’. ◊Ã≈. ÍÃÂΔ «Ú¡’ÂΔ ¡È≈‹ ÁΔ Êª G «’. ◊Ã≈.
ÍÃÂΔ «Ú¡’ÂΔ ¡È≈‹ ¡Â∂ ’πºÒ BE «’.◊Ã≈. ÍÃÂΔ
Í«Ú≈/ÍÃ Â Δ Ó‘ΔÈ≈ ÁΔ Êª CE «’. ◊à ≈ . Íà  Δ
Í«Ú≈/ÍÃÂΔ Ó‘ΔÈ≈ ¡È≈‹ Á∂‰ ÁΔ «√Î≈Ù ’ΔÂΔ
˛Õ
ó √Ï«√‚Δ¡ª ˘ Â’√ø◊ ω≈¿π‰ Ò¬Δ ¡È≈‹
ÁΔ ’ΔÓ ‹Ø ‘π‰ A ÂØ∫ C πͬ∂ ÍÃÂΔ «’ÒØ ˛, ˘ BB πͬ∂
ÍÃÂΔ «’ÒØ ‹ª ÿº‡Ø-ÿº‡ √ÓÊÈ ÓπºÒ Á≈ E@% ’È Á≈
√πfi≈¡ «ÁºÂ≈ ˛Õ
ó ÌØ‹È √πº«÷¡≈ ’≈˘È ‹ª ‘Ø √’ΔÓª «‘ F
Ó‘ΔÈ∂ Á≈ ≈ÙÈ «¬’º·≈ Á∂‰ ÁΔ Â‹ÚΔ‹ Í∂Ù ’ΔÂΔ
◊¬Δ ˛ «‹√ ÓπÂ≈Ï’ ’‰’ C@ ‹»È Ó◊Ø∫ Â∂ ⁄ΩÒ CA
8

¡ÍÃÀÒ-B@AE

Ó≈⁄ Ó◊Ø∫ «ÁºÂ∂ ‹≈‰ Á∂ È≈Ò-È≈Ò Ò≈ÌÍ≈ÂΔ¡ª ˘
¡È≈‹ Ìø‚≈È Ò¬Δ √Ï«√‚Δ Â«‘ „ØÒ «ÁºÂ∂ ‹≈‰
ÁΔ «√Î≈«Ù ’ΔÂΔ ˛Õ
ó ‹ÈÂ’ Úø‚-ÍÉ≈ÒΔ ÁΔ¡ª ◊ÛÏÛΔ¡ª Á∂
ÓºÁ∂Ș ÌØ‹È √πº«÷¡≈ ’≈˘È ˘ ¿πÈ∑ª √»«Ï¡ª «Úº⁄
Ò≈◊» ’È ÂØ∫ Ø’‰ ÁΔ Â‹ÚΔ‹ º÷Δ ˛ ‹Ø Ò≈ÌÍ≈ÂΔ¡ª
ÁΔ¡ª «Ò√‡ª ¡≈È-Ò≈¬ΔÈ È‘ƒ ’È◊∂ Â∂ ‹ª⁄ÍÛÂ≈Ò Ò¬Δ «Ú‹ΔÒÀ∫√ ’Ó∂‡Δ¡ª È‘ƒ ω≈¿π‰◊∂Õ
ó ’Ó∂‡Δ È∂ √πfi≈¡ «ÁºÂ≈ ˛ «’ ‹ÈÂ’ Úø‚
ÍÉ≈ÒΔ ¡ËΔÈ √Ï«√‚Δ Â∂ ¡È≈‹ Úø‚‰ ÁΔ Êª √’≈
˘ «√ºËΔ È◊Á ¡Á≈«¬◊Δ ≈‘ƒ √Ï«√‚Δ Á∂‰ ÚºÒ ’ÁÓ
Íπº‡‰∂ ⁄≈‘ΔÁ∂ ‘ÈÕ «¬‘ È◊Á ¡Á≈«¬◊Δ ¡ÈÂØ«Á¡≈
√’ΔÓ Â«‘ G@@ πͬ∂ ÍÃÂΔ Ó‘ΔÈ≈/ÍÃÂΔ Í«Ú≈
¡Â∂ ˜»ÂÓøÁ Í«Ú≈ (E ÓÀ∫Ïª) ˘ E@@ πͬ∂ ÍÃÂΔ
Ó‘ΔÈ≈ º÷Á∂ ‘ج∂ «¬√ ”⁄ Ó«‘ø◊≈¬Δ ¡Èπ√≈ Ú≈Ë≈ ’È
Á≈ √πfi≈¡ Í∂Ù ’ΔÂ≈ ˛Õ «¬√ÁΔ Ùπ»¡≈ A@ Òº÷ ÂØ∫ ÚºË
¡≈Ï≈ÁΔ Ú≈Ò∂ Ù«‘ª ¡Â∂ Ú≈¯ ¡È≈‹ Ú≈Ò∂ √»«Ï¡ª
ÂØ∫ Í«‘Òª Ùπ» ’’∂ Ó◊Ø∫ ¡È≈‹ ÁΔ ÿ≈‡ È≈Ò ‹»fi
‘∂ √»«Ï¡ª ˘ ¡È≈‹ ‹ª «√ºËΔ È◊Á ¡Á≈«¬◊Δ ÁØÚª
«Úº⁄Ø∫ «¬º’ ÁΔ ⁄؉ Á≈ ¡«Ë’≈ Á∂‰ ¡Èπ√≈ Ò≈◊»
’È ÁΔ «√Î≈Ù ’ΔÂΔ ◊¬Δ ˛Õ «¬‘ È◊Á √Ï«√‚Δ
ÍÃË≈È ÓøÂΔ ‹ÈËÈ ÔØ‹È≈ ÷≈Â∂ ”⁄ ¡Â∂ ¡Ë≈ ’≈‚
È≈Ò ‹ØÛ‰ ÁΔ Â‹ÚΔ‹ Í∂Ù ’ΔÂΔ ◊¬Δ ˛Õ
ó ’Ó∂‡Δ ¡Èπ√≈ «¬√ Â∑ª ’È È≈Ò √’≈Δ
÷˜≈È∂ ”Â∂ C@ ‘˜≈ ’ØÛ Á∂ √Ï«√‚Δ ÏØfi ˘ ÿ‡≈«¬¡≈
‹≈ √’Á≈ ˛Õ
C. Ìø‚≈È Â∂ „Ø¡≈-„π¡≈¬Δ È≈Ò ‹πÛΔ¡ª «√Î≈Ùª
¿πμ⁄ ͺËΔ ’Ó∂‡Δ È∂ Ìø‚≈È Â∂ „Ø¡≈-„π¡≈¬Δ ”⁄
‘πøÁ∂ ¡È≈‹ Á∂ Èπ’√≈È Ø’‰ Ò¬Δ ‘∂· «Ò÷∂ √πfi≈¡ º÷∂
‘È ó
ó ’Ó∂‡Δ ÓπÂ≈Ï’ ¡ÀμÎ.√Δ.¡≈¬Δ. ˘ Ìø‚≈È, ÒºÁÒÁ≈¬Δ ¡Â∂ Ò≈‘-´‘≈¬Δ Á∂ ’ø Ó ˘ ¡≈¿» ‡ √Ø  √
(Outsource) Ì≈Ú Ï≈‘Δ √Ø«Ó¡ª ÂØ∫ ’Ú≈¿π‰ Á≈
√π fi ≈¡ º « ÷¡≈ «◊¡≈ ˛Õ «¬√ ’ø Ó ˘ ’∂ ∫ ÁΔ
Ú∂ ¡ ‘≈¿» « √ø ◊ ’≈ÍØ  ∂ Ù È, √‡∂ ‡ Ú∂ ¡ ‘≈¿» √
’≈ÍØ  ∂ ٠Ȫ ÂØ ∫ «¬Ò≈Ú≈ Íà ≈ ¬ΔÚ∂ ‡ ¡À È ‡Í«È
(√Ó≈¬∂Á≈) ◊≈ø‡Δ √’ΔÓ ¡ËΔÈ ÍÃ≈¬ΔÚ∂‡/«Èº‹Δ ÷∂Â
«¬È’Ò≈ÏΔ √≈‚≈ ≈‘

Á∂ ‘Ú≈Ò∂ Á∂‰ Á≈ √πfi≈¡ ˛Õ
ó ’Ó∂‡Δ È∂ ÓºË ÍÃÁ∂Ù √’≈ Á∂ ˜Ï∂ ¡Èπ√≈
√»Ï≈ √’≈ª ˘ √»Ï∂ ÁΔ¡ª √’≈Δ ˜ÓΔȪ ”Â∂ ÍÃ≈¬ΔÚ∂‡
÷∂Â ÁΔ¡ª ’øÍÈΔ¡ª ÁΔ √ΔÒØ ◊πÁ≈Ó (¡≈Ëπ«È’
‡À’ÈΩÒ‹Δ Ú≈Ò∂ Òº÷ª ‡È ¡È≈‹ √øÌ≈Ò‰ Ú≈Ò∂ ‘Ú≈Á≈
’ȇ∂È) ¿π√≈È Á≈ √πfi≈¡ «ÁºÂ≈ ˛Õ ÍÃ≈¬ΔÚ∂‡ ÷∂Â
˘ √ºÁ≈ Óπ’≈ÏÒ∂Ï≈‹Δ Á∂ ¡Ë≈ ”Â∂ Á∂‰ Á≈ √πfi≈¡ º«÷¡≈
˛ ª ‹Ø Ìø‚≈È Á∂ ÷⁄∂ ˘ ÿ‡≈«¬¡≈ ‹≈ √’∂Õ
ó ’Ó∂‡Δ ¡Èπ√≈ Ì≈ ˘ Úº‚Δ Ó≈Â≈ ”⁄ ¡È≈‹
Ìø‚≈È ÁΔ ‹» ˛ «¬√ Ò¬Δ ¡ÀμÎ.√Δ.¡≈¬Δ. Á∂ ◊πÁ≈Óª
˘ ÍÃ≈¬ΔÚ∂‡ ÷∂Â ÁΔ √‘≈«¬Â≈ È≈Ò √ΔÒØ ◊πÁ≈Óª «Úº⁄
ÂÏÁΔÒ ’ΔÂ≈ ‹≈Ú∂Õ «¬√ ’øÓ Ò¬Δ ÍÏ«Ò’ ÍÃ≈¬ΔÚ∂‡
Í≈‡È«ÙÍ ÁΔ ÈΔÂΔ ˘ ¡Í‰≈«¬¡≈ ‹≈Ú∂Õ
ó ÷πºÒ∂ ”⁄ „’∂ ‘ج∂ ¡È≈‹ (Covered and Plith
Storage) ‘ΩÒΔ-‘ΩÒΔ ÷ÂÓ ’ΔÂ≈ ‹≈Ú∂Õ ÷ºπÒ∂ ”⁄ ¡È≈‹
«ÂøÈ Ó‘ΔÈ∂ ÂØ∫ ÚºË È≈ º÷‰ ÁΔ Â‹ÚΔ‹ «ÁøÁ∂ ‘ج∂ «¬√
Ú≈√Â∂ ‹»‡ Á∂ ÏØ«¡ª ÁΔ Êª √ΔÒØ Â’ÈΔ’ Á∂ ÏØ∂ Ú‰
Á≈ √πfi≈¡ «ÁºÂ≈ «◊¡≈ ˛Õ
ó ◊πÁ≈Óª ˘ ∂ÒÚ∂ √øÍ’ È≈Ò ‹ØÛ∂ ‹≈‰, ¡È≈‹
ÁΔ „Ø¡≈-„π¡≈¬Δ ÍÃ≈¬ΔÚ∂‡ ’ȇ∂Èª Á∂ ‹Δ¬∂ ’ΔÂ∂
‹≈‰ ¡Â∂ Ìø‚≈È ˘ ÌØ‹È √πº«÷¡≈ Â∂ ‘Ø ‹»ª
¡Èπ√≈ ¡Â∂ ≈÷Ú∂∫ Ìø‚≈ª ÓπÂ≈Ï’ Â’√ø◊ ω≈¿π‰
Ò¬Δ «˜Ò∑≈ ͺË Â∂ ‘Ø ÔØ◊ Ê≈Úª ”Â∂ ÈÚ∂∫ ◊πÁ≈Óª ÁΔ
¿π√≈Δ ¡◊Ò∂ C ÂØ∫ E √≈Òª «Úº⁄ ’È ÁΔ «√Î≈Ù
’ΔÂΔ ◊¬Δ ˛Õ Á∂Ù Ò¬Δ «¬È∑ª √≈Òª «Úº⁄ A@@ Òº÷ ‡È
ÁΔ Ìø‚≈È √ÓºÊ≈ Á∂ ÈÚ∂∫ √ΔÒØ ◊πÁ≈Óª ÁΔ ¿π√≈Δ ÁΔ
‹» Á≈ ¡ÈπÓ≈È Ò≈«¬¡≈ «◊¡≈ ˛Õ
ó ¡≈Ëπ«È’ √ΔÒØ ‡À’ÈΩÒ‹Δ, ¡≈Ëπ«È’ «Ò·ª
Â∂ ÏÀÒ‡ª Â∂ ‘Ø √≈‹Ø-√Ó≈È ‘≈√Ò ’È Ò¬Δ «√ºË∂
«ÚÁ∂ÙΔ Í»ø‹Δ «ÈÚ∂Ù ˘ √ºÁ≈ Á∂‰ ÁΔ Ú’≈Ò ’ΔÂΔ
◊¬Δ ˛Õ
ó Ú≈¯ ¡È≈‹ Ìø‚≈ª (≈÷Ú∂∫ Ìø‚≈ª È≈ÒØ∫
Áπº◊‰∂ Ìø‚≈) È≈Ò ‹»fi ‘∂ ¡Á≈∂ «Úº⁄ «¬È∑ª ¡È≈‹
Ìø‚≈ª ˘ Ìπ◊Â≈È ÷≈Â «¬º’ ÔØ◊ ÈΔÂΔ ÁΔ ÒØÛ Á‹
’ΔÂΔ ◊¬Δ ˛Õ
D. ¡’≈ Â∂ «’ÂΔ¡ª È≈Ò √Ïø«Ë ÓπºÁ∂
ó ’Ó∂‡Δ ¡Èπ√≈ ’øÓ ˘ ¡≈¿»‡√Ø√ ’È È≈Ò
9

¡ÍÃÀÒ-B@AE

¡ÀμÎ.√Δ.¡≈¬Δ. Á≈ ¡’≈ ÿ‡≈«¬¡≈ ‹≈ √’Á≈ ˛Õ «‹√
«‘ ‹ØÈÒ Á¯Âª ÂØ∫ «ÏȪ ’πºÒ B@@ Á¯Â ÏøÁ
’ΔÂ∂ ‹≈ √’Á∂ ‘È «‹√ È≈Ò ÷˜≈È∂ ÁΔ Ï⁄ ‘ØÚ∂◊ΔÕ
ó ¡ÀμÎ.√Δ.¡≈¬Δ. «Úº⁄ «¬√ √Ó∂∫ AF@@@ «ÚÌ≈◊Δ
’Ó⁄≈Δ ‘È, BF@@@ ’Ó⁄≈Δ «√ºË∂ Ìπ◊Â≈È «√√‡Ó
(Direct Payment System), Úº‚Δ «◊‰ÂΔ «Úº⁄ ’≈Ó∂
“’øÓ È‘ƒ ÂÈ÷≈‘ È‘ƒ” «√√‡Ó ¡ËΔÈ ¡Â∂ A Òº÷ Á∂
’ΔÏ ·∂’∂Á≈Δ ¡ËΔÈ ’≈Ó∂ ’øÓ ’∂ ‘∂ ‘ÈÕ ’Ó∂‡Δ
¡Èπ√≈ «ÚÌ≈◊ ’Ó⁄≈Δ¡ª Á≈ ¿πÂÙ≈‘Δ ‹ª ‘ºÒ≈Ù∂Δ
̺Â≈ A.BE% Ó≈Â≈ º’ ‹≈Ó ’È ¡Â∂ ¿πÈ∑ª ˘
ÚÒø‡Δ¡ «‡≈«¬ÓÀ∫‡ √’ΔÓ ¡ËΔÈ «ÚÁ≈«¬◊Δ ÒÀ‰
Ò¬Δ ¿πÂÙ≈«‘ ’È≈ ⁄≈‘ΔÁ≈ ˛Õ ’øÓ Á∂ “·∂’∂Á≈Δ
»Í” ¡Â∂ “’øÓ È‘ƒ ÂÈ÷≈‘ È‘ƒ” Á∂ «√√‡Ó ¡Èπ√≈
«’ÂΔ ÌÂΔ ’È∂ ⁄≈‘ΔÁ∂ ‘ÈÕ Ú‰ÈÔØ◊ ˛ «’
«ÚÌ≈◊Δ ’Ó⁄≈Δ ¡Ω√ GE@@@/- πͬ∂ Ó‘ΔÈ≈ ÂØ∫
ÚºË ’Ó≈¬Δ ’Á≈ ˛ ‹ÁØ∫«’ ·∂’∂Á≈Δ «’ÂΔ A@ ‘˜≈
πͬ∂ Ó‘ΔÈ∂ ”Â∂ ’øÓ ’Á≈ ˛Õ
ó ’Ó∂‡Δ È∂ ·∂’∂Á≈Δ «’ÂΔ¡ª ÁΔ ‘≈Ò √πË≈È
Ò¬Δ «Ï‘Â √‘»Òª Á∂‰ ÁΔ «√Î≈«Ù ’ΔÂΔ ˛Õ
ó ’Ó∂‡Δ È∂ ¡È≈‹ Á∂ ÏøÁØÏ√ ÓÂÒÏ ÷ΔÁ ÂØ∫
ÒÀ ’∂ Úø‚-Úø‚≈¬Δ º’ Á∂ √Óπ⁄
º ∂ ¡ÓÒ ˘ ’ø«Í¿»‡≈¬Δ‹‚
’È ÁΔ Â‹ÚΔ‹ Í∂Ù ’ΔÂΔ ˛Õ
E. ÈÚª ¿πÁ∂Ù
ÙªÂ≈ ’πÓ≈ ’Ó∂‡Δ È∂ λ‚ ’≈ÍØÙ
∂ È ¡≈Î «¬ø‚Δ¡≈
Á∂ Íπ≈‰∂ C ¿πÁ∂Ùª ÁΔ Êª ÈÚª ¿πÁ∂Ù √≈‘Ó‰∂ º«÷¡≈
˛Õ ’Ó∂‡Δ ÓπÂ≈Ï’ ¡ÀÎ.√Δ.¡≈¬Δ. ˘ ÈÚ∂∫ „ø◊-ÂΔ«’¡ª
È≈Ò ¡È≈‹ Á∂ ÏøÁØÏ√ Á≈ ÍÃÏøË ’È Ú≈ÒΔ ¬∂‹ø√Δ
”⁄ ÂÏÁΔÒ ’È≈ ⁄≈‘ΔÁ≈ ˛Õ ‹Ø ÷ΔÁ, Ìø‚≈È, „Ø¡≈„π¡≈¬Δ Â∂ Úø‚-Úø‚≈¬Δ Â∂ √Óπº⁄∂ ¡ÓÒ ”⁄ ÿº‡ ÷⁄ΔÒΔ,
ÍÃ≈¬ΔÚ∂‡ Óπ’≈ÏÒ∂Ï≈‹Δ ˘ ¿πÂÙ≈«‘ ’È Ú≈ÒΔ ¸√ÂÁπº√ ¬∂‹ø√Δ Ú‹Ø∫ √Ê≈Í ‘ØÚ∂Õ

«‹√ «‘ ÓÀ∫Ï Á∂Ùª È∂ Ú√ª Á∂ ¡Á≈È-ÍÃÁ≈È
«Ú⁄ÒΔ¡ª ¡Î√Ù≈‘Δ ¡Û⁄‰ª Á» ’È Á≈ ÷≈’≈
«Â¡≈ ’È Á∂ È≈Ò-È≈Ò ÷∂ÂΔ Â∂ ÷π≈’Δ Ú√ª ÁΔ
√Ï«√‚Δ ˘ B@AG º’ ÿ‡≈ ’∂ A@% º’ ’È Á≈
ÎÀ√Ò≈ ’ΔÂ≈ √ΔÕ «¬‘ ÎÀ√Ò≈ √≈Ó≈‹Δ Á∂Ùª Á∂ «‘ºÂ
«Úº⁄ Â∂ ͤÛ∂ Â∂ «Ú’≈√ÙΔÒ Á∂Ùª Á∂ «ÚπºË √ΔÕ ¿π√
√Ó∂∫ ’ª◊√ ÁΔ ÓÈÓØ‘È «√øÿ ÁΔ ◊·‹ØÛ √’≈ √ΔÕ
¿π√ √≈‘Ó‰∂ Ó¬Δ B@AD ÁΔ¡ª ÒØ’ √Ì≈ ⁄؉ª √ÈÕ
¿π√È∂ «¬√ √ÓfiΩÂ∂ ˘ Ùª «‘ Óø«È¡≈ √ΔÕ «’™«’
«ÌzÙ‡≈⁄≈ Â∂ ÿπ‡≈«Ò¡ª ”⁄ «ÿΔ ÓÈÓØ‘È «√øÿ √’≈
È∂ ÁπÏ≈≈ √ºÂ≈ ‘≈√Ò ’È Á∂ Ó’√Á È≈Ò ¡≈͉≈
ÏÃ‘Ó ¡√Â ÌØ‹È √πº«÷¡≈ ’≈˘È B@AC ÒÀ ¡ªÁ≈ √Δ
«‹√ «‘ Á∂Ù ÁΔ FG% Ú√Ø∫ ˘ √Ï«√‚Δ ”Â∂ ¡È≈‹
Á∂‰ Á≈ ¡ÀÒ≈È ’ΔÂ≈ «◊¡≈ √ΔÕ ‘≈Òª«’ Á∂Ù ÁΔ Ú√Ø∫
Á≈ «¬‘ Úº‚≈ «‘º√≈ «Í¤Ò∂ ÒøÓ∂ √Ó∂∫ ÂØ∫ ‘Ó∂Ù≈ ‘Δ Ìπº÷ÓΔ
‹ª ¡ºË-Ìπº÷ÓΔ ÁΔ ‘≈Ò «Úº⁄ √ΔÕ Í ‘≈’Óª È∂ «¬‘
’≈˘È ω≈ ’∂ Í«‘ÒΔ Ú≈ «¬√ ÒØ’-ÁØ÷Δ ÂºÊ ˘ Óø«È¡≈
√ΔÕ ‘≈Òª«’ ÓÈÓØ‘È «√øÿ ÁΔ ÈΔÔ «Úº⁄ È∂’ÈΔ¡ÂΔ
È‘ƒ √Δ, ¿π‘ ª «√Î Ú؇ ÏÀ∫’ ÁΔ ≈‹ÈΔÂΔ ’ «‘≈
√ΔÕ «¬√∂ ’’∂ ¿π√È∂ ¡ø«Ó ≈‘ ÁΔ Óø◊ ’Á∂ ‘ج∂
Ï≈ÒΔ ”⁄ ÌØ‹È √πº«÷¡≈ ’≈˘È ’≈È Í≈ÏøÁΔ ‹ª
’≈Ú≈¬Δ ÂØ∫ ¤Ø‡ Óø◊Δ √ΔÕ √≈Ó≈‹Δ Á∂Ùª «Ú⁄Ò∂ ◊ÂΔØË
Á∂ ÓºÁ∂Ș «¬‘ «¡≈«¬Â ¿π√˘ «ÓÒ ÚΔ ◊¬Δ Í
Ì≈ √’≈ B@AG º’ «¬‘ √Ï«√‚Δ¡ª ÿ‡≈¿π‰
Ò¬Δ Í≈ÏøÁ ˛Õ
’ª◊√ √’≈ ¡≈͉∂ «ÌzÙ‡≈⁄≈ Â∂ ÿπ‡≈«Ò¡ª
Á∂ Ì≈ ʺÒ∂ ÁºÏ ◊¬ΔÕ ÓØÁΔ ‘’»Ó ’∂∫Á ”⁄ √ºÂ≈»Û ‘Ø
◊¬ΔÕ ÓØÁΔ È∂ ¡ÀÒ≈È ’ΔÂ≈ √Δ «’ «‹ºÊ∂ ÓÈÓØ‘È «√øÿ
Î∂Ò∑ ‘Ø «◊¡≈ ¿πμÊ∂ ÓÀ∫ ’øÓ ’’∂ «Á÷≈Úª◊≈Õ «¬√ ’’∂
ÓØÁΔ ‘’»ÓÂ, ÓÈÓØ‘È «√øÿ È≈ÒØ∫ ÚΔ ⁄≈ ’ÁÓ ¡º◊∂
ÚË ’∂ √≈Ó≈‹Δ¡ª ÁΔ √∂Ú≈ «Úº⁄ «Ú¤ ‘Δ ˛Õ «¬√∂
’ÛΔ «Úº⁄ Ì≈Â-¡ÓΔ’≈ «Ú⁄’≈ ‡∂‚ ÎÀ√ΔÒΔ‡∂ÙÈ
¡À’‡ ˘ ÒÀ ’∂ √ÓfiΩÂ≈ «√∂ ⁄«Û¡≈, «‹√˘ √ø√≈ÚÍ≈ √ø√Ê≈ Á∂ ◊ÂΔØË ˘ ÂØÛÈ Ú‹Ø∫ Úº‚∂ √ÓfiΩÂ∂ Á∂
»Í ”⁄ Í∂Ù ’ΔÂ≈ «◊¡≈Õ «‹√ «Úº⁄ ‡Δ.¡ÀμÎ.¬∂. Â∂
√Ï«√‚Δ¡ª ˘ ÁØ Úº÷-Úº÷ «‘º«√¡ª «Úº⁄ Úø‚ «Ò¡≈
«◊¡≈Õ ‡Δ.¡ÀμÎ.¬∂. ¡ËΔÈ ÷πºÒΔ Óø‚Δ √≈Ó≈‹Δ¡ª Á∂

ÙªÂ≈ ’π Ó ≈ ’Ó∂ ‡ Δ «ÍØ  ‡, ‡∂ ‚
ÎÀ√ΔÒΔ‡∂ÙÈ ¡À’‡ ¡Â∂ √ø√≈ ÚÍ≈ √ø√Ê≈
ÙªÂ≈ ’πÓ≈ ’Ó∂‡Δ ÁΔ «ÍØ‡ «Íº¤∂ √ø√≈ ÚÍ≈
√ø√Ê≈ ÁΔ Á√øÏ B@AC ”⁄ ‘Ø¬Δ Ï≈ÒΔ ’≈ÈÎø√ ”⁄
Í≈√ ‘Ø«¬¡≈ ‡∂‚ ÎÀ√ΔÒΔ‡∂ÙÈ ¡À’‡ ’øÓ ’ «‘≈ ˛
«¬È’Ò≈ÏΔ √≈‚≈ ≈‘

10

¡ÍÃÀÒ-B@AE

«‘ºÂ «Úº⁄ ‹≈Ú∂◊Δ, Ï≈’Δ √Ï«√‚Δ¡ª Á∂ Ó≈ÓÒ∂ ˘ ¿π‘
ÁÏ≈¿π Í≈ ’∂ ‘ºÒ ’Ú≈ ÒÀ‰◊∂Õ «‹√Á≈ «√ºË≈ «‹‘≈
ÓÂÒÏ ˛ «’ ÓØÁΔ ‘’»Ó ÚΔ B@AG º’ ÷π≈’Δ Â∂
÷∂ÂΔÏ≈ÛΔ ÷∂Â ÁΔ¡ª √Ï«√‚Δ¡ª ˘ A@% º’ √ΔÓÂ
’È Ò¬Δ Í≈ÏøÁ ˛Õ «¬√ ΩÙÈΔ «Úº⁄ ‘Δ ÓØÁΔ √’≈
ÚºÒØ∫ Ê≈ÍΔ ÙªÂ≈ ’πÓ≈ ’Ó∂‡Δ È∂ ¡≈Í‰Δ¡ª «√Î≈Ùª
’ΔÂΔ¡ª ‘ÈÕ

ÁΔ ÍÀÁ≈Ú≈ Â∂ ‡À’√ Ò≈¿π‰ ÁΔ «ÁÙ≈ «Úº⁄ ¸º«’¡≈
’ÁÓ ÚΔ ‘Ø √’Á≈ ˛? È≈ÒØ-È≈Ò ‹ÁØ∫«’ «’√≈ÈΔ Á≈
Úº‚≈ «‘º√≈ ÏÀ∫’ª Á≈ ’˜≈¬Δ ˛Õ ÏÀ∫’ª ¿πÈ∑ª ˘ Ìπ◊Â≈È
’È◊Δ¡ª, «¬√ÁΔ ’Δ ◊≈ø‡Δ ‘ØÚ∂◊Δ?
÷π≈’Δ Â∂ ÷∂ÂΔÏ≈ÛΔ √Ï«√‚Δ¡ª ˘ ÿ‡≈ ’∂ A@%
º’ ’È ÁΔ Ó‹Ï»Δ «Úº⁄ ’Ó∂‡Δ È∂ √Ï«√‚Δ¡ª ˘
Â’√ø◊ ω≈¿π‰ Á≈ «‡¡≈-‡≈«¬¡≈ ÓøÂ ‹«Í¡≈
˛Õ ÷≈Áª Â∂ Ô»Δ¡≈ ˘ ’ø‡ØÒ Óπ’ ’’∂ Â∂ ¿π√ ”Â∂
√Ï«√‚Δ Ú‹Ø∫ «√ºËΔ È◊Á ¡Á≈«¬◊Δ ≈‘ƒ Ìπ◊Â≈È
√Ï«√‚Δ¡ª ˘ √ΔÓ ’È ÁΔ «ÁÙ≈ ”⁄ «¬º’ ’ÁÓ ˛Õ
÷π≈’ ’≈˘È ˘ Ú√Ø∫ Á∂ FG% ÿ∂∂ ÂØ∫ ÿ‡≈ ’∂ D@% ÿ∂∂
º’ √ΔÓ ’È Á≈ √πfi≈¡ Ú√Ø∫ ÁΔ Úº‚Δ «◊‰ÂΔ ÚºÒØ∫
Ìπº÷ÓΔ Á≈ «Ù’≈ ‘؉ Á∂ ÒØ’-ÁØ÷Δ ÂºÊ ÁΔ ÍÃÚ≈‘
’ΔÂ∂ Ï◊À ¿π√ Ú√Ø∫ ˘ Ìπº÷ÓΔ ÁΔ ‘≈Ò «Úº⁄ ˺’‰≈
˛Õ Ìø‚≈È Á∂ ÷∂Â ”⁄ Á∂√Δ-«ÚÁ∂ÙΔ ’øÍÈΔ¡ª Á≈
Á≈÷Ò≈ ¿πÈ∑ª Á∂ ÓπÈ≈«Î¡ª ÂØ∫ «¬Ò≈Ú≈ ‹Ó∑ª÷ØΔ ”⁄ ÚΔ
Ú≈Ë≈ ’∂◊≈ «‹√ È≈Ò Á∂Ù ÁΔ ¡øÈ √πº«÷¡≈ ˘ ÚΔ
÷Â≈ ÷Û≈ ‘ØÚ∂◊≈ Â∂ È≈ÒØ-È≈Ò Ó«‘ø◊≈¬Δ ”⁄ ÚΔ Ú≈Ë≈
‘؉ Á∂ È≈Ò ‘Δ «¬‘ ¡È≈‹ Á∂ ÷∂Â ”⁄ ¡≈ÂÓ«ÈÌÂ≈ ˘ ÷Ø≈ Ò≈¿π‰ Á≈ √ÏºÏ ÚΔ Ï‰∂◊≈Õ
Ì≈‹Í≈ Á≈ ÓÀÈΔÎÀ√‡Ø ’«‘øÁ≈ ˛ «’ ¡øÈ≈ √πº«÷¡≈,
≈Ù‡ √πº«÷¡≈ Á∂ √Ó≈È ˛Õ ÓØÁΔ ‘ ؘ ⁄Δ’-⁄Δ’
’∂ ≈Ù‡Ú≈Á ÁΔ Áπ‘≈¬Δ «ÁøÁ≈ ˛Õ Á∂Ù ÁΔ ‹ÈÂ≈ ˘
√≈Ó≈‹Δ ÍÃÌ»¡ª Á∂ «¬Ù≈∂ ”Â∂ Ìπº÷ÓΔ ÚºÒ Ëº’‰ Ú≈ÒΔ
Â∂ «’√≈ÈΔ ˘ ¿π‹≈ÛÈ Ú≈ÒΔ «ÍØ‡ ˘ ‹∂’ ÓØÁΔ Â∂
¿π√Á≈ ÓøÂΔ Óø‚Ò Ò≈◊» ’Á≈ ˛ ª ¿π‘ ≈Ù‡ ÁΔ
√πº«÷¡≈ ˘ ÷Â∂ «Úº⁄ Í≈ «‘≈ ‘ØÚ∂◊≈ Â∂ «Î «’™ È≈
¿πÈ∑ª ”Â∂ Á∂Ù ËØ‘ Á≈ Óπ’ºÁÓ≈ ⁄Ò≈ ’∂ Ϊ√Δ Á∂‰ ÁΔ
Óø◊ «’™ È≈ ’ΔÂΔ ‹≈Ú∂?
Á∂Ù Á∂ «Ó‘ÈÂ’Ù Ó˜Á»ª, «’√≈Ȫ √Ó∂ ‘∂’
Á∂ÙÌ◊ Â∂ ‹Ó‘»Δ ‘Ò’∂ ˘ «¬√ «ÍØ‡ ˘ Ò≈◊» ’È
«ÚπºË ’πÏ≈ÈΔ¡ª ÌÍ» √øÿÙ ÒÛÈ Ò¬Δ «Â¡≈
‘؉≈ ÍÚ∂◊≈Õ

¡ÀμÎ.√Δ.¡≈¬Δ. ÁΔ ÓΩ Á≈ Ú≈ø‡
√’≈Δ ÷ΔÁ Â∂ ¡øÈ √πº«÷¡≈ «ÈÙ≈È∂ ”Â∂
’Ó∂‡Δ ÁΔ «ÍØ‡ È∂ ¡ÀμÎ.√Δ.¡≈¬Δ. ÁΔ ÓΩ Á∂
Ú≈ø‡ ’º„ «ÁºÂ∂ ‘ÈÕ ‘π‰ ÓØÁΔ ‘’»Ó ÁΔ «√Î ÓØ‘
Òº◊‰Δ ‘Δ Ï≈’Δ ˛Õ «√ºË∂ «ÚÁ∂ÙΔ Í»ø‹Δ «ÈÚ∂Ù, ÍÃ≈¬ΔÚ∂‡
ÍÏ«Ò’ Í≈‡È«ÙÍ ≈‘ƒ È≈ ’∂ÚÒ ¡ÀμÎ.√Δ.¡≈¬Δ.
ÁΔ Ï‘πÓπºÒ ˜ÓΔÈ ‘Δ ’øÍÈΔ¡ª ’ØÒ È‘ƒ ‹≈Ú∂◊Δ ÏÒ«’
«¬√ √’≈Δ ¬∂‹ø√Δ Á∂ ÌØ◊ ÍÀ‰ Á≈ ¡ÓÒ Ùπ» ‘Ø ‹≈Ú∂◊≈Õ
Á»√∂ Í≈√∂ ’Ó∂‡Δ ÁΔ «ÍØ‡ È∂ √≈Ó≈‹Δ ÍÃÌ≈Ú
Ú≈ÒΔ «ÚÙÚ ÚÍ≈ √ø √ Ê≈ Á∂ √ÓfiΩ Â ∂ «‘Â
¡ÀμÎ.√Δ.¡≈¬Δ. ÚºÒØ∫ ¯√Òª ÁΔ ÷ΔÁ Á∂ ’øÓ «Úº⁄Ø∫ Ï≈‘
«È’Ò ‹≈‰ Á≈ √Â≈ «Â¡≈ ’ «ÁºÂ≈ ˛Õ ¯√Òª Á∂
ÿº‡Ø-ÿº‡ Ì≈¡ ˘ ‹≈Ó ’È ÁΔ Ùπ»¡≈ ’ «ÁºÂΔ
◊¬Δ ˛Õ √»«Ï¡ª ÚºÒØ∫ ÏØÈ√ Á∂‰ Â∂ ÷ΔÁ ˘ √ΔÓÂ
’È≈ «¬√∂ «ÁÙ≈ «Úº⁄ «¬º’ ’ÁÓ ˛Õ Ì≈Ú∂∫ «ÍØ‡ «Úº⁄
«¬‘ «Á÷≈¿π‰ ÁΔ ’Ø«ÙÙ ’ΔÂΔ ◊¬Δ ˛ «’ √’≈ ÷ΔÁ
Á∂ ’øÓ «Úº⁄Ø∫ Ï≈‘ È‘ƒ ‘Ø ‘Δ ÍÃø» Í≥‹≈Ï √Ó∂ ¤∂
√»«Ï¡ª «Úº⁄ ÷ΔÁ Á∂ ’øÓ ˘ ¡≈¿»‡ √Ø√ ’’∂ «Èº‹Δ
÷∂Â Á∂ ‘Ú≈Ò∂ ’È ÁΔ ÈΔÂΔ √’≈Δ ÷ΔÁ ÷ÂÓ
’È ÁΔ «ÁÙ≈ «Úº⁄ Íπº«‡¡≈ «◊¡≈ ’ÁÓ ˛Õ ’Ó∂‡Δ È∂
«‹È∑ª √»«Ï¡ª «Úº⁄ «’√≈È ÿº‡Ø-ÿº‡ Ì≈¡ ÂØ∫ ‘∂·ª ¯√Ò
Ú∂⁄‰ Ò¬Δ Ó‹Ï» ‘È, ¿πμÊ∂ ¡ÀμÎ.√Δ.¡≈¬Δ. ÚºÒØ∫ ÷ΔÁ
‹≈Δ º÷‰ Á≈ √πfi≈¡ «ÁºÂ≈ ˛ ¡√Ò «Úº⁄ ¿πÈ∑ª √»«Ï¡ª
«Úº⁄ Óø‚Δ’È Á∂ ¡Ë≈ „ª⁄∂ ÁΔ ÿ≈‡ ’≈È ◊ΔÏ
«’√≈ÈΔ ¡≈Í‰Δ ¯√Ò ÿº‡ Ì≈¡ Â∂ Ú∂⁄‰ Ò¬Δ Ó˜Ï»
‘πøÁΔ ˛Õ ‘π‰ ‹ÁØ∫ ÍÃ≈¬ΔÚ∂‡ ÷∂Â ÁΔ «‘º√∂Á≈Δ Ó◊Ø∫ Â∂
ÿº‡Ø-ÿº‡ ÓπºÒ ‹≈Ó ’È ÁΔ «ÁÙ≈ ‘ØÚ∂◊Δ Âª «’√≈ÈΔ
Á≈ ¿π‹≈Û≈ Ò◊Ì◊ Ô’ΔÈΔ ˛Õ
√ΔÁ «√√‡Ó ≈‘ƒ ÏÀ∫’ª ÂØ∫ ¡Á≈«¬◊Δ «’√≈È
«¬È’Ò≈ÏΔ √≈‚≈ ≈‘

ggg
11

¡ÍÃÀÒ-B@AE

˜«‘ΔÒ≈ Ú≈Â≈Ú‰ ó ‹≈◊»’Â≈ Â∂ √øÿÙ ‹»Δ
Ú≈Â≈Ú‰ «Ú⁄Ò∂ ˜«‘?

Í≥‹≈Ï Ú≈Â≈Ú‰, «√‘ Â∂ ‹À«Ú’ ÂΩ ”Â∂ ◊øÌΔ
√ø’‡ ”⁄ ˛Õ «Í¤Ò∂ ⁄≈ Í≥‹ Á‘≈«’¡ª ÂØ∫ Ú≈Â≈Ú‰
«Úº⁄ Ò◊≈Â≈ ˜«‘ «¬’º·≈ ‘Ø «‘≈ ˛Õ «¬‘Ȫ «Úº⁄Ø∫
’¬Δ √Ê≈¬Δ «’√Ó Á∂ ˜«‘ ‘È, ‹Ø «’ ¡√≈ÈΔ È≈Ò
÷ÂÓ È‘ƒ ‘πøÁ∂ ¡Â∂ Ú≈Â≈Ú‰ «Úº⁄ Ò◊≈Â≈ «¬’º·∂
‘πøÁ∂ ‹≈ ‘∂ ‘ÈÕ «‹√Á∂ «√º‡∂ Ú‹Ø∫ √≈‚Δ ‘Ú≈, Í≈‰Δ Â∂
«Óº‡Δ Í»Δ Âª ˜«‘ Ôπ’ ‘Ø ¸º’∂ ‘ÈÕ Ú≈Â≈Ú‰
«Ú⁄Ò≈ ˜«‘ √≈‚Δ ÌØ‹È ÍÉ≈ÒΔ «Úº⁄ Á≈÷Ò ‘Ø ¸º’≈
˛ «’™«’ ÌØ‹È √≈‚∂ Ú≈Â≈Ú‰ ÁΔ ÍÀÁ≈«¬Ù ˛Õ √≈∂
ÍΩÁ∂, ‹ΔÚ, ÍÙ» ¡Â∂ ÓÈπº÷ Á≈ ÌØ‹È ÍÉ≈ÒΔ Á≈ «‘º√≈
‘ÈÕ «¬√ Âª ˜«‘ √≈∂ ‹ΔÚ ÍÃ≈‰Δ¡ª Á∂ √Δª
«Úº⁄ Á≈ıÒ ‘Ø ¸º’∂ ‘ÈÕ «¬‘ ¿π‘Ȫ ˘ «ÏÓ≈ ω≈™Á≈,
¿π‘Ȫ ÁΔ «˜øÁ◊Δ ¤Ø‡Δ ’Á≈ ¡Â∂ ‹ΔÚÈ ˘ ◊π‰≈ÂÓ’
ͺ÷Ø∫ ÂÏ≈‘ ’Á≈ ˛Õ «¬√Á∂ Ï‘π ں‚∂ ͺË Á∂ √Ó≈«‹’,
¡≈«Ê’ ¡Â∂ ≈‹ÈΔ«Â’ «’√Ó Á∂ ◊øÌΔ «√º‡∂ ‘ÈÕ

A. ˜ÓΔÈÁØ‹ Í≈‰Δ «Úº⁄ È≈¬Δ‡∂‡ Á≈ ͺË Ï‘πÂ
«‹¡≈Á≈ ¿πμ⁄≈ ‘؉≈, «‹√Á≈ ’≈È ¡øÈ∑∂Ú≈‘ Ô»Δ¡≈
ÁΔ ÚÂØ∫Õ B. Ô»∂ÈΔ¡Ó Á≈ ͺË, ¡≈√À«È’, Í≈≈,
«√º’≈, ÎÒØ≈«¬‚, ’ØÈΔ¡Ó ¡Â∂ ’¬Δ ‘Ø ˜«‘ΔÒΔ¡ª
Ë≈ª ¡Â∂ ◊À-Í≈‰Δ √≈«¬‰ √≈‚∂ Í≈‰Δ «Úº⁄ ¿πμ⁄∂
ͺË ”Â∂ ‘È, ‹Ø √Δ Ò¬Δ Ï‘π ÷ÂÈ≈’ ‘ÈÕ C.
‚Δ.‚Δ.‡Δ., ’ÒØØÍ≈¬ΔΔÎ≈√, «¬ø‚Ø√ÒÎ≈È, ÓÀÒ≈ÊΔ¡È
¡Â∂ ’¬Δ ‘Ø ’Δ‡È≈Ù’ Ï‘π «‹¡≈Á≈ ͺË ”Â∂ ÓÈπº÷Δ
√Δ «Úº⁄ ‘ÈÕ D. ÏΔ.‡Δ. ’Í≈‘ Á∂ ÏΔ‹ ÓÈπº÷Δ ÌØ‹È
¡Â∂ ÍÙ»¡ª Á∂ ⁄≈∂ «Úº⁄ ÚÂ∂ ‹≈ ‘∂ ‘È, ‹Á«’ «¬‘
Ì≈ «Úº⁄ Í≈ÏøÁΔÙπÁ≈ ‘ÈÕ E. √ÀμÒ ÎØÈ ‡≈Ú ÂØ∫
«È’Ò‰ Ú≈ÒΔ¡ª ∂‚Δ¬∂ÙÈ ÓÈπº÷Δ √Δ Ò¬Δ Ï‘πÂ
÷ÂÈ≈’ ‘È, «‹ºÊ∂ «¬‘ ‡≈Ú √øÿ‰Δ ¡≈Ï≈ÁΔ Á∂
«¬Ò≈«’¡ª «Úº⁄ Òº◊∂ ‘ÈÕ

’Δ ‘È «¬‘ ˜«‘?

˜«‘ª Á∂ √Δ ”Â∂ ÍÃÌ≈Ú

A. ÷∂ÂΔ √≈«¬‰ :- √≈«¬‰’ ÷≈Áª, ’Δ‡È≈Ù’,
ÈÁΔÈÈ≈Ù’ ¡Â∂ ‹ΔÈ √πË∂ ÏΔ‹, «¬‘ √≈∂ Ï‘πÂ
÷ÂÈ≈’ ˜«‘ ‘ÈÕ «¬‘ Ò◊≈Â≈ Ú≈Â≈Ú‰ «Úº⁄
«¬’º·∂ ‘Ø ‘∂ ‘ÈÕ Í≥‹≈Ï «Úº⁄ «¬‘ ˜«‘ AIF@ ÂØ∫ ‘∂
«¬È’Ò≈Ï Á∂ È≈Ó ”Â∂ ÚÂ∂ ‹≈ ‘∂ ‘ÈÕ «¬‘Ȫ Á∂
ÁπÍÃÌ≈Ú ‘π‰ ¡«Ë¡ÀÈ ≈‘ƒ √≈‘Ó‰∂ ¡≈ ‘∂ ‘È ¡Â∂
«¬‘ √≈Ï ‘Ø «‘≈ ˛ «’ «¬‘Ȫ Á∂ ÓÈπº÷ª, ÍÙ»¡ª,
‹ΔÚª Â∂ Ú≈Â≈Ú‰ ”Â∂ Ï‘π ÷ÂÈ≈’ ÍÃÌ≈Ú ‘ÈÕ
B. ¿πÁÔØ«◊’ √≈«¬‰ :- «¬‘ ‘π‰ Í»Δ Â∑ª √ͺه ‘Ø
¸º’≈ ˛ «’ «‘Ó≈⁄Ò ÍÃÁ∂Ù, Í≥‹≈Ï, ‘«¡≈‰≈ Â∂
Í≈«’√Â≈È «Ú⁄Ò∂ ¿πÁÔØ◊ «ÏȪ √πË≈¬Δ ¡≈͉∂ Î≈Ò»
’»Û∂-’’‡ √≈‚∂ Í≈‰Δ¡ª, ‘Ú≈, «Óº‡Δ «Úº⁄ «ÓÒ≈ ‘∂
‘È ‹Ø «’ ¡ø«ÂÓ ÂΩ ”Â∂ √≈‚Δ ÌØ‹È ÍÉ≈ÒΔ Á≈ «‘º√≈
ωÁ∂ ‘È ¡Â∂ «Î √≈‚∂ √Δª «Úº⁄ Í‘πø⁄Á∂ ‘ÈÕ
C. Úº‚Δ ÍºË ”Â∂ ÊÓÒ ÍÒ≈‡ª «Úº⁄ ’ØÒ≈ ¡Â∂
Ú‘Δ’Òª «Úº⁄ Ú«Â¡≈ ‹≈‰ Ú≈Ò≈ ‚Δ˜Ò ÚΔ ’≈È
˛Õ D. ÒØÛØ∫ ÚºË ¡Â∂ ◊À-«Ú«◊¡≈È’ ÂΔ’∂ È≈Ò
ÍÒ≈√«‡’ ÁΔ ÚÂØ∫ ‹Ø «’ Ú≈Â≈Ú‰ «Úº⁄ ˜«‘
ÎÀÒ≈™Á∂ ‘ÈÕ
«¬È’Ò≈ÏΔ √≈‚≈ ≈‘

A. ÍÃÂΔØË Ù’ÂΔ Á≈ ÿ‡‰≈ :- Ø◊ª È≈Ò ÒÛÈ
ÁΔ Ù’ÂΔ ‹Ø «’ ’πÁÂΔ ÚÁ≈È ˛ ¡Â∂ «ÏÓ≈Δ¡ª ÂØ∫
Ï⁄≈™ÁΔ ˛, ¿π‘ ÓÈπº÷Δ √Δª «Úº⁄ ÿ‡ ‘Δ ˛Õ B.
Ï‘π ◊øÌΔ Â∂ Ò≈«¬Ò≈‹ «ÏÓ≈Δ¡ª HCV, HBV, HIV,
‹‰È ÍÉ≈ÒΔ «Ú⁄ÒΔ «¬ÈÎÀ’ÙÈ, ◊øÌΔ √≈‘ Ø◊,
◊øÌΔ ¡øÂÛΔ Ø◊, ◊øÌΔ ⁄ÓÛΔ Ø◊ ¡Â∂ ‘Ø Ï‘πÂ
√≈∂ Ø◊Õ C. ’À∫√ Á≈ Ò◊≈Â≈ Úˉ≈Õ D. Ù»◊,
ÏÒº‚ ÍÃÀμÙ, «ÁÒ ÁΔ¡ª «ÏÓ≈Δ¡ª Á≈ Úº‚∂ ͺË º’
Úˉ≈Õ E. ‘º‚Δ¡ª, ‹ØÛª ¡Â∂ Ó√Ò ÁΔ¡ª «ÏÓ≈Δ¡ª,
«ÏȪ Ú‹≈ √Δ Á≈ Áπ÷‰≈, Ê’≈Ú‡ ‘ ÿ ÁΔ ’‘≈‰Δ
˛Õ F. «ÁÓ≈◊Δ Â∂ ÈÚ√ «√√‡Ó È≈Ò √Ïø « ËÂ
«ÏÓ≈Δ¡ª Á≈ Úº ‚ Δ Íº Ë  ”Â∂ Úˉ≈, Óø Á Ïπ º Ë Δ Â∂
¡≈ÂÓÒΔÈÂ≈ Ú≈Ò∂ Ϻ⁄∂, ‘ºÊª ÍÀª Á∂ √πøÈ ‘؉≈,
«√ÁÁ, ÍÀª «Úº⁄ ‹Ò‰ ¡≈«ÁÕ G. ◊πÁ∂ Â∂ «Ó‘Á∂
Á∂ Ø◊ª Á≈ Úº‚Δ ÍºË ”Â∂ Úˉ≈Õ «’™«’ √Δ ◊πÁ∂
Â∂ «Ó‘Á∂ ≈‘ƒ ˜«‘ª ˘ Ï≈‘ ’º„‰ ÁΔ ’Ø«ÙÙ ’Á≈
˛, «‹√ È≈Ò «¬‘Ȫ ÁΔ¡ª «ÏÓ≈Δ¡ª Á∂ ¡≈√≈ Ï‘πÂ
Úº‚Δ ÍºË ”Â∂ Úˉ Á∂ ‘ÈÕ H. ‘≈ÓØÈ‹ ¡√øÂπÒÈ :’Δ‡È≈Ù’, ˜«‘ΔÒΔ¡ª Ë≈ª ¡Â∂ ÎÒØ≈«¬‚ ’’∂
12

¡ÍÃÀÒ-B@AE

‘≈ÓØÈÒ ¡√øÂπÒÈ ÚË «‘≈ ˛ «‹√ ’’∂ Ê≈«¬≈«¬‚
ÁΔ «ÏÓ≈Δ Ï‘π ¡≈Ó ‘Ø ◊¬Δ ˛Õ Ù»◊ ÚΔ ‘≈ÓØÈ‹ Á∂
¡√øÂπÒÈ ’’∂ ‘πøÁΔ ˛Õ Ϻ⁄∂ ÍÀÁ≈ ’È ÁΔ √ÓºÊ≈
È≈Ò √Ïø«Ë ÚË ‘Δ¡ª «ÏÓ≈Δ¡ª ÚΔ ‘≈ÓØÈ‹ Á∂
¡√øÂπÒÈ ’’∂ ÚË ‘Δ¡ª ‘ÈÕ «Òø◊ ¿πÂ∂‹È È≈ ‘؉≈
ÚΔ ¡≈Ó «ÏÓ≈Δ Ï‰Á≈ ‹≈ «‘≈ ˛Õ I. Ϻ⁄∂ ÍÀÁ≈ ’È
ÁΔ √ÓºÊ≈ ÿ‡‰≈ :- Í≥‹≈ÏΔ¡ª «Úº⁄ Ϻ⁄∂ ÍÀÁ≈ ’È ÁΔ
√ÓºÊ≈ ÿ‡‰ Á∂ ’¬Δ ÂºÊ √≈‘Ó‰∂ ¡≈ ‘∂ ‘ÈÕ

’Δ«Û¡ª ˘ Èπ’√≈È Í‘πø⁄≈ ‘∂ ‘ÈÕ √≈‚∂ ÍÙ» ÚΔ
«¬È√≈Ȫ Úª◊ ◊øÌΔ «ÏÓ≈Δ¡ª Á≈ «Ù’≈ ‘Ø ‘∂
‘ÈÕ «¬‘Ȫ ÁΔ ‹‰È Ù’ÂΔ ÚΔ Èπ’√≈ÈΔ ◊¬Δ ˛Õ
«Óº‡Δ «Ú⁄Ò∂ «ÓºÂ ’ΔÛ∂ ¡ºË∂ «‘ ¸º’∂ ‘ÈÕ ’¬Δ
Í≥¤Δ¡ª ÁΔ¡ª «’√Óª Â∂‹Δ È≈Ò ÷ÂÓ ‘Ø ‘Δ¡ª ‘ÈÕ
«‹√ÁΔ¡ª ÍÃÓπº÷ ¿πÁ≈‘Ȫ «◊fiª, ¿πμ¨, Ï≈‹ ¡Â∂
’¬Δ ‘Ø «Ù’≈Δ Í≥¤Δ ÷ÂÓ ‘Ø ¸º’∂ ‘ÈÕ ’πºÒ A@
‘˜≈ «⁄ÛΔ¡ª ÁΔ¡ª «’√Óª «Úº⁄Ø∫ G@@@ Ò◊Ì◊
÷ÂÓ ‘Ø ¸º’Δ¡ª ‘È ‹ª ÷≈ÂÓ∂ Á∂ «’È≈∂ ‘ÈÕ ’¬Δ
‘Ø ‹ΔÚ «‹Ú∂∫ √ºÍ, ‚º‚», ÿπÓ≈, ⁄Δ⁄’ Ú‘π‡Δ, «Óº‡Δ
Á∂ ’ΔÛ∂ ¡Â∂ Ù«‘Á ÁΔ¡ª Óº÷Δ¡ª Â∂‹Δ È≈Ò ÿ‡
‘Δ¡ª ‘ÈÕ
ÍΩ«Á¡ª «Ú⁄ÒΔ «Ú«ÌøÈÂ≈ Â∂‹Δ È≈Ò ÿ‡ ‘Δ
˛Õ «‹¡≈Á≈Â ÍΩ«Á¡ª È≈Ò Á∂ ‹ΔÚ ◊Ò ÷∂ÂΔ Ó≈‚Ò
’’∂ ÷ÂÓ ‘Ø ‘∂ ‘ÈÕ √≈‚∂ ÍΩ«Á¡ª ÁΔ ÷π≈’Δ ÂºÂª
ÁΔ ◊π‰ÚºÂ≈ √≈«¬‰ª ¡Â∂ ‹À«Ú’ «Ú«ÌøÈÂ≈ ÁΔ «Óº‡Δ
«Úº⁄ ’ÓΔ ’’∂ ÿ‡ ‘Δ ˛Õ ’¬Δ ÷π≈’Δ Ú√»¡ª
√≈«¬‰ª Áπ¡≈≈ «¬√ Âª √ØËΔ¡ª ◊¬Δ¡ª ‘È «‹√
È≈Ò ’¬Δ Âª ÁΔ ¡ÀÒ‹Δ ‘Ø ‘Δ ˛Õ √Ì ÂØ∫ ÍÃÓπº÷
¿πÁ≈‘‰ ’‰’ ˛ «‹√ ÂØ∫ Úº‚Δ «◊‰ÂΔ «Úº⁄ ¡ÀÒ‹Δ
’’∂ ÒØ’ ÍΔÛ ‘ÈÕ «¬√ Âª ÁΔ ÷π≈’ «√‘ÂÓøÁ
ω≈¿π‰ ÁΔ Êª «ÏÓ≈ ’ ‘Δ ˛Õ ’‰’ Â∂ ÁπºË ÍÃÓπº÷
¿πÁ≈‘‰ª ‘ÈÕ

Ùπ’≈‰»¡ª ÁΔ «◊‰ÂΔ ÿ‡‰≈
A. Ùπ’≈‰»¡ª ÁΔ «◊‰ÂΔ «Í¤ÒΔ¡ª ÁØ ÍΔÛΔ¡ª
«Úº⁄ ¡ºË ”Â∂ Í‘πø⁄ ◊¬Δ ˛Õ «√‘ÂÓøÁ Ùπ’≈‰»¡ª ÁΔ
«◊‰ÂΔ ÿ‡ ‘Δ ˛ ¡Â∂ ÚΔ‹ ÁΔ ◊π‰ÚºÂ≈ ÚΔ ’Ó˜Ø
‘Ø ‘Δ ˛Õ B. «Òø◊ ÁΔ ¿πÂ∂‹È≈ Á≈ ÿ‡‰≈ ÚΔ Í≥‹≈ÏΔ¡ª
«Úº⁄ ¡≈ «‘≈ ˛Õ C. ÒÛ’Δ¡ª «Úº⁄ Ó≈‘Ú≈Δ ÁΔ ¿πÓ
B-D √≈Ò Í«‘Òª Ùπ» ‘Ø ‘Δ ˛Õ D. Ó≈‘Ú≈Δ ÁΔ
¡«ÈÔÓÂ≈ Ï‘π ÏπΔ Âª ÚË ‘Δ ˛Õ E. ¡⁄≈È’
◊ÌÍ≈Â, √ÂÓ≈‘∂-¡·Ó≈‘∂ Ϻ⁄∂, Ó∂ Ϻ«⁄¡ª Á≈ ‹ÈÓ,
¤Ø‡Δ ¿πÓ Á∂ Ϻ«⁄¡ª ÁΔ ÓΩÂ, «√º÷‰ ÁΔ √ÓºÊ≈ Á≈
ÿ‡‰≈ ¡Â∂ Ϻ«⁄¡ª «Úº⁄ ¡≈ÂÓÒΔÈÂ≈ Á≈ Úˉ≈,
ÓøÁÏπºËΔ, ‹ÈÓ ÂØ∫ Ï≈¡Á ¡Í≥◊Â≈ ¡≈Ó «ÏÓ≈Δ¡ª ‘ÈÕ
F. ‹‰È ¡ø◊ª Á≈ «Ú’√ È≈ ‘؉≈, ¡ø‚∂Á≈ÈΔ ÁΔ¡ª
«ÏÓ≈Δ¡ª, Ϻ⁄∂Á≈ÈΔ ¡Â∂ ¤≈ÂΔ¡ª Á≈ ’À∫√ ¡Â∂
√Ω Ò Δ¡ª ÚË ¸º ’ Δ¡ª ‘ÈÕ G. ‹‰È ¡ø ◊ ª ÁΔ
«¬ÈÎÀ’ÙÈ Á≈ Úˉ≈Õ H. ◊Á»Áª Á≈ ’À∫√ Úˉ≈Õ
Í≥‹≈ÏΔ «ÏÓ≈ª ÁΔ √º«Ì¡Â≈ ω ¸º’∂ ‘ÈÕ ◊øÌΔ
Â∂ Ò≈«¬Ò≈‹ «ÏÓ≈Δ¡ª «¬‘Ȫ ÁΔ ¿πÓ ¤Ø‡Δ ’ ‘Δ¡ª
‘ÈÕ Í≥‹≈ÏΔ¡ª Á≈ «ÁÓ≈◊, √Δ, √À’√ ÏπΔ Âª
’Ó˜Ø ‘Ø ¸º’≈ ˛Õ «‹√È∂ √øÂ≈Í ÁΔ ‘≈Ò ÍÀÁ≈ ’
«ÁºÂΔ ˛Õ «¬‘Ȫ ˘ √Ó≈«‹’ Â∂ ¡≈«Ê’ ÂΩ ”Â∂ ÏπΔ
Â∑ª ÍÃÌ≈«Ú ’ΔÂ≈ ˛Õ «√‘ Â∂ Ì≈Δ ÷⁄∂ ’È Ò¬Δ
Ó‹Ï» ‘Ø ‘∂ ‘ÈÕ «ÏÓ≈Δ¡ª Â∂ ÷⁄∂ «¬øÈ∂ ÚË ◊¬∂ ‘È
«’ ÒØ’ ÌÈ ÂØ∫ ¡√ÓºÊ ‘Ø ‘∂ ‘ÈÕ Ì≈Δ «Ú¡≈‹ Â∂
ÍÀ√∂ ¸º’ ’∂ ¡≈Í‰Δ¡ª ’ΔÓª ⁄Δ‹ª Ú∂⁄ ’∂, ˜ÓΔÈ Â∂
ÿ Ú◊À≈ ◊«‘‰∂ ËÈ Ò¬Δ Ó‹Ï» ‘Ø ‘∂ ‘È Âª «’
«¬Ò≈‹ ’≈ √’‰Õ

«Óº‡Δ Â∂ Í≈‰Δ ”Â∂ ¡√
◊Ò ÷∂ÂΔ Ó≈‚Ò ’’∂ ËÂΔ √÷ ÂØ∫ √÷ ‘Ø
‘Δ ˛Õ ˜ÓΔÈΔ Í≈‰Δ Ï‘π «‹¡≈Á≈ ’º«„¡≈ ‹≈ «‘≈
˛Õ ÍÃø» √÷ ËÂΔ ’’∂ Í≈‰Δ ËÂΔ ‘∂·ª ‹ªÁ≈ È‘ƒ
¡Â∂ ÷≈ÒΔ ‘Ø¬Δ¡ª º◊Δ¡ª ÓπÛ È‘ƒ ÌÁΔ¡ªÕ ‚»øÿ∂
Í≈‰Δ ’º„‰ Ò¬Δ √≈˘ Ó‹Ï» ’ΔÂ≈ ‹≈ «‘≈ ˛Õ ‚»øÿ≈
Í≈‰Δ ÍÊ≈‡ª Ú≈Ò≈ Í≈‰Δ ˛ ‹Ø √ÁΔ¡ª Íπ≈‰≈ ˛Õ
‚»øÿΔ √‘ Ú≈Ò≈ Í≈‰Δ ˜«‘ª È≈Ò Ì«¡≈ ‘Ø √’Á≈
˛ ‹Ø «’ ÍÙ»¡ª Â∂ ÓÈπº÷ª ÁΔ «√‘Â Ò¬Δ ·Δ’ È≈ ‘ØÚ∂
¡Â∂ È≈ ‘Δ ÷∂ÂΔÏ≈ÛΔ Ò¬ΔÕ «¬‘ ‚»øÿΔ¡ª º◊Δ¡ª ÁπÏ≈≈
ÌΔ¡ª ÚΔ È‘ƒ ‹≈ √’ÁΔ¡ª «’™«’ ËÂΔ ÁΔ √‘
√÷ ˛Õ «‹√Á≈ ÈÂΔ‹≈ «¬‘ ˛ «’ ¡√ƒ ËÂΔ ‘∂·Ò≈
Í≈‰Δ ‘ΩÒΔ-‘ΩÒΔ ÷ÂÓ ’ ‘∂ ‘ª ¡Â∂ ◊«‘∂ Í≈‰Δ
√ø’‡ «Úº⁄ Î√Á∂ ‹≈ ‘∂ ‘ªÕ

˜«‘ Á∂ ¡≈Ò∂-Áπ¡≈Ò∂ ”Â∂ ¡√
˜«‘ √≈‚∂ ÍÙ»¡ª, ‘Ø ‹≈ÈÚª ¡Â∂ «ÓºÂ
«¬È’Ò≈ÏΔ √≈‚≈ ≈‘

13

¡ÍÃÀÒ-B@AE

◊ÒØÏÒ Ú≈«Óø◊ Â∂ ÓΩ√ÓΔ ÂÏÁΔÒΔ¡ª

¡√ƒ ¿π√ √º«Ì¡Â≈ È≈Ò √Ïø«Ë ‘ª «‹ºÊ∂ Í≈‰Δ ˘
’πÁ Á≈ ÂØ‘Î≈ Óø«È¡≈ ‹ªÁ≈ ˛ ¡Â∂ Ó≈ÈÚÂ≈ ¡Â∂
«˜øÁ◊Δ Á∂ √≈∂ »Íª ˘ Óπ¯Â Í≈‰Δ Á∂‰≈ Ë≈«Ó’ Î˜
√Ó«fi¡≈ ‹ªÁ≈ ˛Õ ‘π‰ ¡√ƒ Í≈‰Δ Á≈ ÚÍ≈ ’’∂
¡ÈÀ«Â’ ’øÓ ’ ‘∂ ‘ªÕ ÒØ’ª ˘ Í≈‰Δ ÷ΔÁ‰ Ò¬Δ
Ó‹Ï» ’ΔÂ≈ ‹ªÁ≈ ˛Õ ‘π‰ «¬‘ ¡Í≈ËΔ ’«‘ ‘∂ ‘È
«’ ÏØÂÒ Â∂ ¡≈.˙. Ú≈Ò≈ Í≈‰Δ «√‘ ·Δ’ È‘ƒ ¡Â∂
√Ò≈‘ Á∂ ‘∂ ‘È «’ √≈˘ «ÓÈÒ Í≈‰Δ ÍΔ‰≈ ⁄≈‘ΔÁ≈
˛ ‹Ø «’ «√‘Â Ò¬Δ ·Δ’ ˛ ¡Â∂ «¬√ÁΔ ’ΔÓ F@
πͬ∂ ÍÃÂΔ ÒΔ‡ ˛Õ
√≈˘ «¬√ ÚÍ≈ ˘ Ø’‰≈ ⁄≈‘ΔÁ≈ ˛ ¡Â∂ √’≈
˘ Ó‹Ï» ’È≈ ⁄≈‘ΔÁ≈ ˛ «’ ˜«‘ Óπ’ Í≈‰Δ «√Î
ÍΔ‰ Ò¬Δ È‘ƒ √◊Ø∫ ÿ∂¨ ÚÂØ∫ Ò¬Δ ÚΔ Á∂Ú∂ «’™«’
˜«‘ΔÒ∂ Í≈‰Δ È≈Ò È‘≈¿π‰ È≈Ò ˜«‘ ⁄ÓÛΔ «Úº⁄
‹ªÁ≈ ˛Õ
√≈˘ ¿πÁÔØ◊ª Áπ¡≈≈ Î≈Ò» ⁄Δ‹ª Í≈‰Δ¡ª «Úº⁄
√πº‡‰ «ıÒ≈¯ Ø’ Ò≈¿π‰Δ ⁄≈‘ΔÁΔ ˛Õ «¬‘ Ó≈ÈÚÂ≈
¡Â∂ ’πÁ «ıÒ≈¯ ¡Í≈Ë ˛Õ ¿πÁÔØ◊ª Áπ¡≈≈ √≈‚Δ
«Óº‡Δ, Í≈‰Δ ¡Â∂ ‘Ú≈ ˘ ÍÃÁ»«Ù ’È≈ «ÏÒ’πÒ ÏøÁ
‘؉≈ ⁄≈‘ΔÁ≈ ˛Õ √≈˘ ⁄∂Â∂ º÷‰≈ ⁄≈‘ΔÁ≈ ˛ «’ √≈Δ¡ª
ÍÃÁ»«Ù ¿πÁÔØ«◊’ «¬’≈¬Δ¡ª ͺ¤ÓΔ Á∂Ùª ÂØ∫ ¬∂ÙΔ¡≈
¡Â∂ ¡¯Δ’Δ ÓπÒ’ª «Úº⁄ «Ù· ’ΔÂΔ¡ª ‹ªÁΔ¡ª ‘ÈÕ
’ØÒ∂ ”Â∂ ¡Ë≈« Í≈Ú ÍÒª‡ «ÏÒ’πÒ ÏøÁ ‘؉∂
⁄≈‘ΔÁ∂ ‘È ¡Â∂ ◊À-ÍÃÁ»«Ù ÂΔ«’¡ª È≈Ò «‹Ú∂∫
‘Ú≈, ËπºÍ, Í≈‰Δ ¡Â∂ Ï≈«¬˙ ◊À√ ≈‘ƒ «Ï‹ÒΔ «Â¡≈
’ÈΔ ⁄≈‘ΔÁΔ ˛Õ
ÍÒ≈√«‡’ ÁΔ ÚÂØ∫ Ï‘π «Ë¡≈È Í»Ú’ ’ÈΔ
⁄≈‘ΔÁΔ ˛ ¡Â∂ ÍÒ≈√«‡’ √πº‡‰ ”Â∂ Ø’ Ò≈¿π‰Δ ⁄≈‘ΔÁΔ
˛Õ
˜«‘ΔÒ∂ Ú≈Â≈Ú‰ ¡Â∂ ◊Ò ÷∂ÂΔ Ó≈‚Ò ’’∂
«ÏÓ≈ ÒØ’ª Á≈ «¬Ò≈‹ Óπ¯Â ‘؉≈ ⁄≈‘ΔÁ≈ ˛Õ √≈˘
«√‘ √‘»Òª Á∂ ’ΩÓΔ’È ÁΔ Óø◊ ¿π·≈¿π‰Δ ⁄≈‘ΔÁΔ
˛ ¡Â∂ «√‘ √‘»Òª ¡«Â-¡≈Ëπ«È’ «Ú«◊¡≈È’
ÂΔ«’¡ª È≈Ò ÒÀ√ ‘Ø‰Δ¡ª ⁄≈‘ΔÁΔ¡ª ‘ÈÕ
˜«‘ΔÒ∂ Ú≈Â≈Ú‰ ÂØ ∫ ÍÃ Ì ≈«Ú ÒØ ’ ª ˘
Óπ¡≈Ú‹≈ «ÓÒ‰≈ ⁄≈‘ΔÁ≈ ˛Õ ¡≈˙ Í≥‹≈Ï «Úº⁄ «˜øÁ◊Δ
Ï⁄≈¿π‰ Ò¬Δ √øÿÙ Á∂ ≈‘ Í¬Δ¬∂Õ

Ï‘π √≈Δ¡ª ˜«‘ª Ú≈Â≈Ú‰ «Úº⁄ ◊ÒØÏÒ
Ú≈«Óø◊ ¡Â∂ ÓΩ√ÓΔ ÂÏÁΔÒΔ¡ª Ò¬Δ «˜øÓ∂Ú≈ ‘È,
«‹Ú∂∫ √ÓπøÁª Á≈ ͺË, √Ø’∂, ‘Û∑ ¡≈«ÁÕ «Ú«◊¡≈ÈΔ
√≈˘ ⁄∂Â≈ÚÈΔ¡ª Á∂ ‘∂ ‘È ÍÃø» ¡√ƒ ÒØÛƒÁ∂ √Ø’≈
È‘ƒ «Á÷≈ ‘∂Õ

√≈˘ ’Δ ’È≈ ⁄≈‘ΔÁ≈ ˛?
A. √≈˘ «¬√ √ÏøËΔ ⁄∂ÂÈ≈ ÎÀÒ≈¿π‰Δ ⁄≈‘ΔÁΔ ˛Õ
B. ‘≈Ò ͫ‘Òª ‘Δ Ï‘π ÷≈Ï ‘Ø ¸º’∂ ‘È, «‹√ ’’∂
√≈˘ Â∂‹Δ È≈Ò «¬√ «ıÒ≈¯ ÒØ’ª ÁΔ Ò«‘ ÷ÛΔ ’ÈΔ
⁄≈‘ΔÁΔ ˛Õ C. √≈˘ √≈«¬‰ ¡Ë≈« ‹ΔÈ √ØË∂ ÏΔ‹ª
”Â∂ ¡Ë≈« ÷∂ÂΔ Ó≈‚Ò ˘ ÏÁÒ‰≈ ⁄≈‘ΔÁ≈ ˛Õ ˜«‘
Óπ’ ÷∂ÂΔ Ó≈‚Ò ÁπÈΔ¡≈ Á∂ Úº÷-Úº÷ ÓπÒ’ª «Úº⁄
√¯ÒÂ≈ √«‘ ⁄Ò≈¬∂ ‹≈ ‘∂ ‘ÈÕ √≈«¬‰ ¡Ë≈«Â
÷∂ÂΔ Úº‚≈ fi»· ˛ ¡Â∂ Ó≈ÈÚÂ≈ ¿πμÂ∂ ËØ÷∂ È≈Ò ·Ø«√¡≈
‹≈ «‘≈ ˛Õ «¬‘ ˜» ȑƒ ˛, «‹√ Âª ’≈ÍØ∂‡
Áπ¡≈≈ ÍÃ⁄≈ ’ΔÂ≈ ‹≈ «‘≈ ˛Õ «¬‘ ÈÚƒ «’√Ó ÁΔ
◊πÒ≈ÓÁ≈Δ ÒØ’ª ¿πμÍ ·Ø√Δ ‹≈ ‘Δ ˛Õ ¿π‘ √≈˘ Í»Δ
Âª ’ø‡ØÒ ’È≈ ⁄≈‘πøÁ∂ ‘È, √≈˘ Ô’ΔÈΔ ÂΩ ”Â∂
’≈ÍØ∂‡ Áπ¡≈≈ ’ø‡ØÒ ÷∂ÂΔ Â∂ «Ú’≈√ Ó≈‚Ò ÷ÂÓ
’È≈ ÍÚ∂◊≈Õ «¬√ Ò¬Δ ÒØ’ª Á≈ ¡øÁØÒÈ ‘Δ ’πfi ’
√’Á≈ ˛ «’™«’ Ì≈ÂΔ ÁÒ≈Ò ‘≈’Óª ˘ Ì≈ÂΔ ÒØ’ª
ÁΔ¡ª «˜øÁ◊Δ¡ª ÁΔ ’Ø¬Δ ÍÃÚ≈‘ È‘ƒÕ «¬‘Ȫ Ò¬Δ
«√Î ¡≈͉∂ √≈Ó≈‹Δ ÍÃÌ¡
» ª ¡Â∂ ¿π‘Ȫ ÁΔ¡ª Ï‘π’Ó
Ω Δ
’øÍÈΔ¡ª Á≈ ÓπÈ≈Î≈ ÍÃÓπº÷ ˛Õ «¬‘Ȫ ÁΔ √∂Ú≈ Ò¬Δ «¬‘
Ì≈ÂΔ ÒØ’ª Â∂ Ò≈·Δ-◊ØÒΔ ÚΔ Ú‰ ÂØ∫ ◊π∂‹ È‘ƒ
’Á∂Õ D. Ì≈ÂΔ √ø«ÚË≈È «˜øÁ◊Δ Á∂ ¡«Ë’≈ ˘
Ïπ«È¡≈ÁΔ ¡«Ë’≈ ÓøÈÁ≈ ˛Õ ’Δ ¡√ƒ «˜øÁ◊Δ Á≈
¡«Ë’≈ ÏπΔ Âª ˜«‘ΔÒΔ ‘Ú≈ Â∂ Í≈‰Δ È≈Ò ¡Â∂
˜«‘ΔÒ≈ ÌØ‹È ’’∂ Ó≈‰ √’Á∂ ‘ªÕ √≈˘ √’≈ª ˘
Ó‹Ï» ’ Á∂‰≈ ⁄≈‘ΔÁ≈ ˛ «’ ¿π‘ ˜«‘ Óπ’ ‘Ú≈ Â∂
Í≈‰Δ Óπ‘º¬Δ¡≈ ’∂ ¡Â∂ ˜«‘ Óπ’ ÒØÛƒÁ∂ ºª Ú≈Ò≈
ÌØ‹È ÿº‡Ø-ÿº‡ ’ΔÓ ”Â∂ √≈∂ È≈◊«’ª ˘ Á∂Ú∂Õ
E. Í≥‹≈‘ √≈Ò Í«‘Òª ¡√ƒ ˜«‘ Óπ’ ÙπºË Í≈‰Δ
Óπ¯Â ÍÃ≈Í ’Á∂ √ªÕ ‘π‰ Í≈‰Δ Á∂ √≈∂ √ØÓ∂ ˜«‘ª
È≈Ò Ì ◊¬∂ ‘ÈÕ ‘π‰ √≈˘ ÏØÂÒ Ú≈Ò≈ Í≈‰Δ ‹ª
¡≈.˙. Á≈ Í≈‰Δ ÍΔ‰ Ò¬Δ Ó‹Ï» ’ΔÂ≈ ‹≈ «‘≈ ˛Õ
«¬È’Ò≈ÏΔ √≈‚≈ ≈‘

14

¡ÍÃÀÒ-B@AE

Í≥‹≈Ï Ï‹‡

«Èºÿ ‘Δ ¡≈«Ê’Â≈ ˘ ’Ø¬Δ ·πøÓ‰≈ È‘ƒ Á∂ √«’¡≈ ÷˜≈È≈ ÓøÂΔ
BE ‘˜≈ ’ØÛ ‘Ø ‹≈Ú∂◊≈Õ
«ÚºÂ ÓøÂΔ È∂ ’πºÒ GI,CAD ’ØÛ Á≈ Ï‹‡ Í∂Ù
’ΔÂ≈ ˛Õ «¬√ «Úº⁄ «ÚºÂΔ ÿ≈‡∂ Á≈ ¡ÈπÓ≈È AA,HIE
’ØÛ ˛ «‹‘Û≈ «Í¤Ò∂ √≈Ò ¡ÈπÓ≈«È A@,CIG ’ØÛ
√ΔÕ Ó≈ÒΔ¡≈ ¡≈ÓÁÈ (DF,BBI ’ØÛ) ¡ÈπÓ≈ÈΔ ◊¬Δ
˛ ¡Â∂ Ó≈ÒΔ¡≈ ÷⁄≈ (EB,FBC ’ØÛ) º«÷¡≈ «◊¡≈
˛Õ «¬√ Â∑ª Ó≈ÒΔ¡≈ ÿ≈‡≈ FDID ’ØÛ Á≈ ‘Ø «◊¡≈
˛Õ ‡À’√ª ÂØ∫ ‘؉ Ú≈ÒΔ ¡≈ÓÁÈ «‹‘ÛΔ «Í¤Ò∂ √≈Ò
BH,EF@ ’ØÛ √Δ, Á≈ BI,CEA ’ØÛ ‘؉ Á≈ ‡Δ⁄≈ ˛Õ
«¬√ Â∑ª «¬‘ Ó≈Ó»ÒΔ Ú≈Ë≈ B.G ÎΔ√ÁΔ ˛ «‹‘Û≈ ’ΔÓÂ
Ú≈Ë∂ È≈Ò Ò◊Ì◊ Ȫ‘ Á∂ Ï≈Ï ‘Δ ˛Õ Δ¡Ò ¡√‡∂‡
Á≈ ’≈ØÏ≈ ·ºÍ ‘؉ ’≈È Ó≈ÒΔ Ú√»ÒΔ ˘ ’≈ÎΔ Ï∂’ª
Òº◊Δ¡ª ‘Ø¬Δ¡ª ‘ÈÕ «Ú’Δ ¡Â∂ ÚÍ≈’ ‡À’√ª ÂØ∫
¡≈ÓÁÈ «Í¤Ò∂ √≈Ò Á∂ Óπ’≈ÏÒ∂ «√Î @.EA ÎΔ√ÁΔ
‘Δ Úˉ Á≈ ¡ÈπÓ≈È ˛Õ «‹¡≈Á≈ ¡≈√ª «√Î Ù≈Ï
ÁΔ «Ú’Δ ”Â∂ ‘Δ ‘ÈÕ «Í¤Ò∂ Ó≈ÒΔ √≈Ò «Úº⁄ Ù≈Ï
ÁΔ «Ú’Δ ÂØ∫ DFH@ ’ØÛ π. ÁΔ ‡À’√ Ú√»ÒΔ ‘Ø¬Δ √Δ
«‹‘ÛΔ «¬√ √≈Ò EA@@@ ’ØÛ ‘؉ ÁΔ ¿πÓΔÁ ˛Õ «Í¤Ò∂
√≈Ò Á∂ Óπ’≈ÏÒ∂ ⁄≈¨ «ÚºÂΔ Ú∑∂ ÁΩ≈È Ù≈Ï ÂØ∫ ¡≈ÓÁÈ
«Úº⁄ Ú≈Ë≈ BBÎΔ√ÁΔ ‘Ø«¬¡≈ ˛ ‹Ø ¡◊Ò∂ √≈Ò C@ÎΔ√ÁΔ
º’ ‹≈ Í‘πø⁄∂◊≈Õ Ù≈Ï ÁΔ «Ú’Δ ”Â∂ ‡∂’ º÷’∂ ¡≈ÓÁÈ
ÚË≈¿π ‰ Δ Í≥ ‹ ≈Ï ”⁄ ÚÂÓ≈È ÈÙ∂ Á∂ Ó≈‘Ω Ò ”⁄
‘≈ÈΔ’≈’ ‘ØÚ∂◊≈Õ Í≥‹≈Ï «‹‘Û≈ «¬√ √Ó∂∫ ÈÙ∂ ÁΔ
Ï‘π ÏπΔ Â∑ª Ó≈ ‘∂∂· ˛, «¬ºÊ∂ Ù≈Ï ÁΔ «Ú’Δ
ÿ‡≈¿π‰Δ ⁄≈‘ΔÁΔ ˛ È≈ «’ ÚË≈¿π‰ΔÕ ÍÃø» √’≈
¡≈͉≈ Ó≈Û≈-Ó؇≈ ’≈ØÏ≈ ∂ÛÈ Ò¬Δ «¬º’ Í≈√∂ A@@
’ØÛ π. ÈÙ≈ ¤π‚≈¿» ’≈‹ª Ò¬Δ º÷ ‘Δ ˛ Â∂ Á»‹∂
Í≈√∂ Ó≈ÒΔ ¡≈ÓÁÈ Á≈ Óπº÷ √Ø Ù≈Ï ˘ ω≈«¬¡≈
‘Ø«¬¡≈ ˛Õ √Ó≈«‹’ Óπº«Á¡ª, «√‘Â, «√º«÷¡≈ ¡Â∂ ‘Ø
ÒØ’ ÌÒ≈¬Δ √’ΔÓª Á≈ Ï‹‡ Óπ’≈ÏÒÂÈ ÿ‡Á≈ ‹≈
«‘≈ ˛Õ «¬‘ ÚÂ≈≈ √’≈ ÁΔ ÒØ’-«ÚØËΔ Í‘πø⁄
Á≈ ‘Δ ÈÂΔ‹≈ ˛Õ «’√≈Ȫ-Ó˜Á»ª Á∂ ’˜∂ Óπ¡≈ÎΔ Á∂

Í≥‹≈Ï Á∂ ÷˜≈È≈ ÓøÂΔ Í«ÓøÁ «√øÿ „ƒ‚√≈ È∂
Í≥‹≈Ï Á≈ √≈Ò B@AE-AF Á≈ Ï‹‡ Í∂Ù ’ΔÂ≈ ˛, ÷˜≈È≈
ÓøÂΔ ÚºÒØ∫ Í»∂ ‹ØÙ È≈Ò «ÒºÍ≈-ÍØ⁄Δ ’È Á∂ Ï≈Ú‹»Á
Í≥‹≈Ï ÁΔ Ò◊≈Â≈ «Èºÿ ‘Δ ¡Ê-«ÚÚ√Ê≈ ˘
¤πÍ≈«¬¡≈ È‘ƒ ‹≈ √«’¡≈Õ Í≥‹≈Ï «¬º’ ÷∂ÂΔÏ≈ÛΔ ÍÃË≈È
√»Ï≈ ˛, ‹∂’ ÷∂ÂΔÏ≈ÛΔ ÁΔ «Ú’≈√ Á Ò◊≈Â≈ È‘ƒ
ÚËÁΔ Âª √»Ï≈ «’√∂ ¡Ò≈ÁΔÈ Á∂ «⁄≈◊ ‹ª Ï≈ÁÒª
ÁΔ¡ª «Ú’≈√, «Ú’≈√ ÁΔ¡ª ◊ºÍª È≈Ò Âº’Δ È‘ƒ
’ √’Á≈Õ Í≥‹≈ÏΔ Ì≈Ú∂∫ «’Â∂ ÚΔ ‘؉, ¿π‘ «¬√ ‚πºÏ
‘∂ Í≥‹≈Ï Ò¬Δ «⁄øÂ≈‹È’ ‘È («√Ú≈¬∂ √»Ï∂ Á∂ ‘≈’Óª
Á∂), ÓΩ‹»Á≈ Ï‹‡ «Úº⁄ ÷∂ÂΔÏ≈ÛΔ ÁΔ «Ú’≈√ Á Í«‘ÒΔ
Ú≈ ÓÈÎΔ ”⁄ ⁄ÒΔ ‹≈‰Δ √Óπº⁄∂ Í≥‹≈ÏΔ¡ª Ò¬Δ ÷Â∂
ÁΔ ÿø‡Δ ˛, «Í¤Ò∂ B@AD-AE Á∂ Ï‹‡ ”⁄ ÷∂ÂΔÏ≈ÛΔ
ÁΔ «Ú’≈√ Á @% «‘‰ ÁΔ ¿πÓΔÁ º÷Δ ◊¬Δ √Δ ÍÃø»
«¬‘ ÿ‡’∂ ó@.GE% ”Â∂ ¡≈ ◊¬Δ ˛Õ (¡ø’Û≈ √Ø :
AI ¡ÍÃÀÒ «‘øÁπ√Â≈È ‡≈¬ΔÓ˜) ÷∂ÂΔÏ≈ÛΔ ÂØ∫ Ï≈¡Á
Á»‹Δ ÍÃÓπº÷ ⁄Δ‹ √È¡ÂΔ «Ú’≈√ ˛, ‹∂’ ÷∂ÂΔÏ≈ÛΔ
Á≈ «Ú’≈√ ÏÀ’ ◊∂¡ Ò≈Ú∂◊≈ ª √È¡ÂΔ «Ú’≈√
ͤÛÈ≈ Ò≈˜ÓΔ ˛Õ √È¡Â Á≈ ’π º Ò ¿π  Í≈ÁÈ
(G.S.D.P.) «‹‘Û≈ B@A@-AA ”⁄ C@.GI% √Δ ÿ‡’∂
BB@AD-AE ”⁄ BG% «‘ «◊¡≈ ˛Õ (¡ø’Û≈ √Ø : AI
¡Íà À Ò «‘ø Á π √ Â≈È ‡≈¬ΔÓ˜) √’» Ò ª ”⁄ Á«ÒÂ
«Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª ÁΔ ÍÃ≈«¬ÓΔ √’»Òª ”⁄ (E-AA √≈Ò
◊πºÍ) ÁΔ «◊‰ÂΔ A@.@I Òº÷ ÂØ∫ ÿ‡’∂ B@AC-AD ”⁄
I.FF Òº÷ «‘ ◊¬Δ ˛Õ √’≈Δ ‘√ÍÂ≈Òª ”⁄ ÓΔ‹ª
Ò¬Δ Óø«‹¡ª ÁΔ «◊‰ÂΔ «‹‘ÛΔ AII@-IA ”⁄ BDAGI
√Δ, ÿ‡’∂ B@AC-AD ”⁄ BC,BB@ «‘ ◊¬Δ ˛Õ «Ï‹ÒΔ
Ò¬Δ «‹‘Û≈ D@@@ ÓÀ◊≈Ú≈‡ ÚË≈¿π‰ Á≈ ‡Δ⁄≈ «Ó«Ê¡≈
√Δ ¿π‘ ’∂ÚÒ CG@ ÓÀ◊≈Ú≈‡ ‘Δ ÚË √«’¡≈ ˛Õ ‹∂’
’Ø¬Δ ⁄Δ˜ ÚËΔ ˛ ª ¿π‘ ˛ ’‹≈, «‹‘Û≈ B@AB-AC
”⁄ IB,BHB ’ØÛ √Δ, B@AD-AE ”⁄ ÚË ’∂ A,AC@@@
‘˜≈ ’ØÛ ‘Ø «◊¡≈ ˛, ‹Ø B@AE-AF ”⁄ ÚË’∂ A Òº÷
«¬È’Ò≈ÏΔ √≈‚≈ ≈‘

15

¡ÍÃÀÒ-B@AE

Í»Δ ‘Ø ÚΔ ‹ªÁΔ ˛ ª ≈‹ ÁΔ ’πºÒ ¡≈ÓÁÈ ”⁄Ø∫ BI.AI
ÎΔ√ÁΔ ’˜∂ Á∂ ÏØfi ˘ Â≈È ”⁄ ‘Δ ⁄Ò∂ ‹≈‰◊∂Õ
¡≈ÓÁÈ Á≈ EEÎΔ√ÁΔ ÂØ∫ ÚºË (BEECF ’ØÛ) ÂÈ÷≈‘ª
¡Â∂ ÍÀÈÙȪ ”⁄ ⁄Ò≈ ‹≈Ú∂◊≈Õ «¬√ Â∑ª AC ÎΔ√ÁΔ
(FB@@ ’ØÛ) √Ï«√‚Δ¡ª ”⁄ ⁄Ò≈ ‹≈Ú∂◊≈, «√Î C
ÎΔ√ÁΔ ‘Δ «Ú’≈√ ‹ª Ïπ«È¡≈ÁΔ „ª⁄∂ Ò¬Δ Ï⁄∂◊≈,
≈‹ ˘ AB@E@ ’ØÛ Á≈ ‘Ø ’‹≈ ÒÀ‰≈ ÍÀ √’Á≈ ˛Õ
Á»‹∂ Í≈√∂ √’≈ Á∂ «ÚºÂΔ ÁπÍÃÏø˪ ’’∂ √≈Ò
B@AC ¡Â∂ B@AD «Úº⁄ √’≈ Á≈ BC@@ ’ØÛ π. ÂØ∫
ÚË∂∂ Á≈ Èπ’√≈È ‘Ø«¬¡≈ ˛Õ «¬√ ÍÀ√∂ ”⁄Ø∫ BBA.BB
’ØÛ π. Á≈ È’Á ◊Û≈ Òº◊≈ ˛Õ Í≥‹≈Ï ’ØÒ È’Á
ÍÀ√∂ ÁΔ ÿ≈‡ ˛, «‹√ ’’∂ Òøÿ∂ √≈Ò «Úº⁄ AB@ Ú≈
◊ØÂ≈ ÷≈Ë≈ ˛Õ Ô≈«È «’ ˙Ú ‚≈Ϋ‡ø◊ ’ΔÂΔ ˛Õ
B@AB-AC «Úº⁄ «¬‘ «◊‰ÂΔ I@ √Δ, «¬‘ ÷πÒ≈√≈ ’À◊
ÁΔ «ÚË≈È √Ì≈ ”⁄ º÷Δ «ÍØ‡ ÂØ∫ ‘Ø«¬¡≈ ˛Õ
«¬√ Âª ¡√ƒ Á∂÷ ‘∂ ‘ª «’ Í≥‹≈Ï ÁΔ Ó≈ÒΔ
‘≈Ò √≈Ò Ï √≈Ò Ò◊≈Â≈ «ÈºÿÁΔ ‹≈ ‘Δ ˛Õ
÷∂ÂΔÏ≈ÛΔ ¡Â∂ ¿πÁÔØ«◊’ «Ú’≈√ Á∂ «Èÿ≈, ‡À’√ª
ÁΔ ¿π◊≈‘Δ È≈ ’È≈ ¡Â∂ ÁØÙ Í»È «ÚºÂΔ ÍÃÏøË «¬√Á∂
Óπ÷
º ’≈È ‘ÈÕ ‘ √’≈ ‚ø◊ ‡Í≈¿» ÈΔÂΔ ¡Í‰≈™ÁΔ
˛ ¡Â∂ ‘Ø ’˜≈ ÒÀ ’∂ ¡≈Í‰Δ ‡Ó Í»Δ ’ÁΔ ˛Õ
«¬º’ Â∑ª È≈Ò ÁΔÚ≈ÒΔ¡≈ ‘ج∂ √»Ï∂ Á≈ Óπº÷-ÓøÂΔ √»Ï∂
Á∂ ¡≈ÓÁÈ Ú≈Ò∂ Ó«‘’Ó∂ ◊«‘‰∂ Í≈ ’∂ Ú؇ª Á∂ È∂Û∂
√ø◊ ÁÙÈ («¬º’ Â∑ª È≈Ò Ú؇-«ÙÚÂ) ’Á≈ «Î∂
ª √»Ï≈ Ò◊≈Â≈ ¡≈«Ê’ «Èÿ≈ ÚºÒ ‹≈‰≈ Ò≈˜ÓΔ
‘Δ ˛Õ ÚË ‘∂ ¡≈«Ê’ √ø’‡ Á≈ ÏØfi Ò◊≈Â≈,
«’√≈Ȫ-Ó˜Á»ª ¡Â∂ ÓπÒ≈˜Óª ¿πμÂ∂ ÍÀ «‘≈ ˛Õ «¬√
Ò¬Δ ‹∂’ √»Ï∂ Á∂ ‘≈’Ó ó ØÓ ‹Ò «‘≈ ¡Â∂ ÈΔØ
Ïø√Δ Ú‹≈ «‘≈ ó ÁΔ ÈΔÂΔ ”Â∂ ⁄ºÒ ‘∂ ‘؉ ª
«Ó‘ÈÂ’Ùª ˘ ¡≈͉∂ ‘º’ª Ò¬Δ ÿØÒ Ò≈ÓÏøÁ ’È∂
⁄≈‘ΔÁ∂ ‘ÈÕ √»Ï∂ Á∂ ‹Ó‘»Δ ¡Â∂ ⁄∂ÂÈ ÒØ’ª ˘ ⁄≈‘ΔÁ≈
˛ «’ ¿π‘ ’∂ÚÒ ¡≈͉∂ «‘ºÂª º’ ‘Δ √Δ«Ó È≈ «‘‰
¡Â∂ ’˜∂, Ï∂π˜◊≈Δ, ÈÙ≈÷ØΔ, ÿ‡ ‘∂ Í≈‰Δ, ÚË
‘Δ¡ª Ò≈«¬Ò≈˜ «ÏÓ≈Δ¡ª ¡Â∂ ‘≈’Óª Á∂ Ê≈ÍÛ∂ È≈Ò
ÚË ‘Δ ◊πø‚≈◊ÁΔ ˘ Ø’‰ Ò¬Δ ¡º◊∂ ¡≈¿π‰Õ

Ò≈∂ ª ‘ ⁄؉ «Úº⁄ Ò≈¬∂ ‹ªÁ∂ ‘È ÍÃø» ¿π‘Ȫ Á∂
’‹∂-Óπ¡≈ÎΔ Ò¬Δ «¬º’ Ë∂Ò≈ ÚΔ È‘ƒ º«÷¡≈Õ ‘ª, ’‹∂
Á∂ ÏØfi È≈Ò ÷πÁ’πÙΔ ’È Ú≈«Ò¡ª Ò¬Δ ˜» B@ ’ØÛ
π. º«÷¡≈ «◊¡≈ ˛Õ Ï‹‡ «Úº⁄ ≈‹ Á∂ «’√≈Ȫ,
ÓπÒ≈˜Óª, √È¡Â’≈ª, ÈΩ‹π¡≈Ȫ, «Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª,
ͤÛ∂ Â∂ ◊ΔÏ Ú◊ª √Ó∂ «’√∂ ÚΔ Ú◊ ˘ ÷πÙ ’È
Ú≈ÒΔ ’Ø¬Δ «ÚÙ∂Ù ◊ºÒ È‘ƒ ˛Õ ÓπÒ≈˜Óª Ï≈∂ ÷˜≈È≈
ÓøÂΔ È∂ «’‘≈ ˛ «’ Í≥‹≈Ï Á∂ ÓπÒ≈˜Óª ˘ Í«‘Òª ‘Δ
Ï‘π ’πfi «ÓÒ «‘≈ ˛Õ ÓπÒ≈˜Óª ˘ ’πfi ‘Ø Á∂‰≈ ª
«’Ë∂ «‘≈, ¿π‘Ȫ ÁΔ¡ª ÁØ ‚Δ.¬∂. ÁΔ¡ª «’Ùª Á≈
Ï’≈«¬¡≈ ‘Δ ¡‹∂ º ’ È‘ƒ «Áº  ≈ «◊¡≈Õ
«Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª ˘ ÒÀ͇ΩÍ ¡Â∂ ‘Ø √‘»Òª Á∂‰ Á∂ ⁄؉
Ú≈¡Á∂ Ï‹‡ «Úº⁄Ø∫ «ÏÒ’πÒ ‘Δ ◊≈«¬Ï ‘ÈÕ √Ó≈«‹’
Óπº«Á¡ª «‘ Ïπ„≈Í≈, «ÚËÚ≈, ¡ø◊‘Δ‰ ¡Â∂ ‘Ø
«È¡≈√«¡ª Ò¬Δ «ÓÒ ‘Δ Ó≈Ó»ÒΔ ÍÀÈÙÈ «Úº⁄ ’جΔ
Ú≈Ë≈ È‘ƒ ’ΔÂ≈ «◊¡≈Õ «¬‘Ȫ Ú◊ª ˘ «Í¤Ò∂ ’¬Δ
√≈Òª ÂØ∫ Ó≈Ó»ÒΔ «‹‘Δ BE@ π. Ó‘ΔÈ≈ ÍÀÈÙÈ «ÁºÂΔ
‹≈ ‘Δ ˛, «‹‘ÛΔ ÚË ‘Δ Ó«‘ø◊≈¬Δ Á∂ ÓºÁ∂Ș
«ÏÒ’πÒ «È◊»‰Δ ˛Õ ◊π¡ª„Δ ≈‹ ‘«¡≈‰∂ È∂ ÚΔ «¬‘
ÍÀÈÙÈ ÚË≈’∂ A@@@ π. Ó‘ΔÈ≈ ’ «ÁºÂΔ ˛Õ Í∂∫‚»
«Ú’≈√ Ò¬Δ ≈ÙΔ Í«‘Òª È≈ÒØ∫ ÚΔ ÿº‡ ’ «ÁºÂΔ ◊¬Δ
˛Õ √π⁄º‹≈ ≈‹ ÍÃÏøË Á∂‰, ‘πÈ «Ú’≈√ ’∂∫Á √Ê≈«ÍÂ
’È, Í∂∫‚» «Ú’≈√, ‹Ò √ÍÒ≈¬Δ ¡Â∂ ‘Ø «Ú’≈√
’≈‹ª Ò¬Δ Í∂Ù ’ΔÂΔ¡ª ‹ÚΔ‹ª Á∂÷‰ ˘ ª ·Δ’
‘È Í «¬‘Ȫ Ò¬Δ ÍÀ√≈ «’ºÊØ∫ ¡≈Ú∂◊≈, «¬‘ Ș
È‘ƒ ¡≈ «‘≈Õ Ï‹‡ ‹ÚΔ‹ Ò¬Δ ÔØ‹È≈◊ ’≈‹ª
Ò¬Δ «√Î DE@@ ’ØÛ π. ‘Δ Ï⁄‰◊∂, «¬øÈΔ ÊØÛΔ Í»ø‹Δ
È≈Ò ÁØÚ∂∫ Ï≈ÁÒ Í≥‹≈Ï ˘ «Ú’≈√ ÁΔ¡ª ¿π⁄≈¬Δ¡ª ”Â∂
÷Û’∂ ’ÀÒ∂ÎØÈΔ¡≈ «’Ú∂∫ ω≈ ÒÀ‰◊∂, «¬‘ fi»·∂ Ò≈∂
¡Â∂ √ϘÏ≈ˆ «Ú÷≈¿π‰ ÂØ∫ «ÏȪ ‘Ø ’πfi È‘ƒÕ
Ï‹‡ ÓπÂ≈«Ï’ ≈‹ Á≈ ’˜≈ Ó≈⁄ B@AF º’
A Òº÷ BD ‘˜≈ ’ØÛ ‘Ø ‹≈Ú∂◊≈Õ ¡≈™Á∂ √≈Ò ’‹∂
ÁΔ ¡Á≈«¬◊Δ CF@@ ’ØÛ ‘Ø ‹≈Ú∂◊ΔÕ II@@.AD ’ØÛ
π. «Ú¡≈‹ Ú‹Ø∫ Á∂‰∂ ÍÀ‰◊∂Õ ‹∂’ «¬‘ ÓøÈ ÚΔ «Ò¡≈
‹≈Ú∂ «’ ≈‹ ÁΔ Ó≈ÒΔ¡≈ ÍÃ≈ÍÂΔ DFBBI.BD ’ØÛ π.
«¬È’Ò≈ÏΔ √≈‚≈ ≈‘

16

¡ÍÃÀÒ-B@AE

BF Ó≈⁄ ˘ ÈÚªÙ«‘ «Ú⁄ Íπ«Ò√ ‹Ï Ï≈∂

‹Ó‘»Δ ¡«Ë’≈ √Ì≈ (Íø‹≈Ï) ÁΔ ÂæÊ ÷Ø‹ «ÍØ‡
(BF Ó≈⁄ B@AE ˘ ÈÚªÙ«‘ «Ú⁄ Íπ«Ò√ È∂ Ï≈ªÁΔ Ï≈ˆ «Ú⁄ «¬’æ·∂ ‘ج∂ √À∫’Û∂ «Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª«Ú«Á¡≈ʉª ˘ ◊∂‡ ÏßÁ ’’∂ Ï∂«‘ÓΔ È≈Ò Ò≈·Δ⁄≈‹ ’ΔÂ≈Õ «‹√ È≈Ò D «Ú«Á¡≈ʉª ¡Â∂ I
«Ú«Á¡≈ÊΔ ◊ßÌΔ ˜ıÓΔ ‘Ø ◊¬∂Õ ‹Ó‘»Δ ¡«Ë’≈ √Ì≈, «¬’≈¬Δ ÈÚªÙ«‘ ÚÒØ∫ «¬√ ÿ‡È≈ Á∂ ÂæÊ ‹≈ȉ Ò¬Δ
«¬√ √Óπæ⁄∂ ÿ‡È≈-’zÓ ÁΔ ‹ª⁄ ’ΔÂΔ ◊¬ΔÕ ‹ª⁄ ÁΩ≈È ‹Ø ÂæÊ ¡Â∂ Ú∂Ú∂ √≈‘Ó‰∂ ¡≈¬∂, ¿π‘ √Ó»π‘ È≈◊«’ª ÁΔ
Ș ’ΔÂ∂ ‹≈ ‘∂ ‘ÈÕ («¬√ ‹ª⁄ ‡ΔÓ «Ú⁄ Ï»‡≈ «√ßÿ √»Ï≈ Íz⁄≈ √’æÂ, √»Ï≈ ’Ó∂‡Δ ÓÀ∫Ï ‹√ÏΔ ÁΔÍ, «˜Ò∑≈
«¬’≈¬Δ ÓÀ∫Ï ‚≈. ⁄ÓÈ Ò≈Ò, ‚≈. Ó∂Ù ’πÓ≈ Ï≈ÒΔ Ù≈ÓÒ √È)

ÿ‡È≈ : BF Ó≈⁄ ˘ C@@ Á∂ ’ΔÏ «Ú«Á¡≈ÊΔ
Â∂ «Ú«Á¡≈ʉª, «‹È∑ª «Úæ⁄Ø∫ «˜¡≈Á≈Â Á«Ò ¡Â∂
‘Ø ͤÛΔ¡ª Ùz∂‰Δ¡ª È≈Ò √ÏßË Ïæ⁄∂ √È, Íø‹≈Ï
√‡»‚À∫‡√ Ô»ÈΔ¡È ÁΔ «˜Ò∑≈ ’Ó∂‡Δ Ù‘ΔÁ Ì◊ «√ßÿ
È◊ ÁΔ ¡◊Ú≈¬Δ ‘∂· Ù«‘ Á∂ Ï≈ªÁΔ Ï≈ˆ «Ú⁄
«¬’æ·∂ ‘ج∂Õ ¿πÈ∑ª Á≈ ÍzØ◊≈Ó «ÂßÈ Íz≈¬ΔÚ∂‡ ’≈Ò‹ª ÁØ¡≈Ï≈ ’≈Ò‹ ¤Ø’ª, ’∂.√Δ.’≈Ò‹ ÈÚªÙ«‘ ¡Â∂
«¡≈Â-Ï≈‘≈ ’≈Ò‹ À Ò Ó≈‹≈ - ÚÒØ ∫ Á«ÒÂ
«Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª ÂØ∫ Ú√»Ò ’ΔÂΔ¡ª ¯Δ√ª Ú≈Í√ ’≈¿π‰
√ÏßËΔ ÙªÂÓ¬Δ Ø√-«Ú÷≈Ú≈ ’È ¡Â∂ ‚Δ.√Δ. ˘ Óß◊ÍæÂ Á∂‰ Á≈ √ΔÕ ¡≈Ó ÁΔ Â∑ª Íπ«Ò√ ˘ «¬√ Ø√«Ú÷≈Ú∂ Á∂ ÓÈØÊ ÁΔ Í»Δ ‹≈‰’≈Δ √ΔÕ Ò≈·Δ⁄≈‹
√Ó∂∫ ¡≈Ò∂-Áπ¡≈Ò∂ ÓΩ‹»Á ÒØ’ª È∂ «¬√ ÁΔ ÍπÙ‡Δ ’ΔÂΔ ˛
«’ «Ú«Á¡≈ÊΔ Í»Δ Â∑ª ÙªÂÓ¬Δ √È ¡Â∂ «’√∂ Â∑ª
ÁΔ ’Ø¬Δ ÌÛ’≈‘‡ È‘Δ∫ √ΔÕ ÓΩ’∂ ”Â∂ ‘≈˜ ¿πμ⁄ Íπ«Ò√
¡«Ë’≈Δ¡ª - ‚Δ.¡Àμ√.ÍΔ. √zΔ Ò÷«ÚßÁ «√ßÿ ¡Â∂
¡Àμ√.¡Àμ√.˙. («√‡Δ) √zΔ ≈‹’Í» - ÚÒØ∫ «Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª
˘ «¬‘ ’«‘’∂ «’ Âπ√Δ∫ A@ «Ó߇ π’ ‹≈˙, «‚͇Δ
’«ÓÙÈ Âπ‘≈‚∂ È≈Ò ◊æÒ ’È Ò¬Δ «¬Ê∂ ¡≈ ‘∂ ‘È,
‘Ø Íπ«Ò√ ÎØ√ ÏπÒ≈ Ò¬Δ ◊¬ΔÕ «Î Ï≈ªÁΔ Ï≈ˆ Á≈
Óπæ÷ ◊∂‡ ÏßÁ ’’∂ «Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª ¿πÍ ¡ßÈ∂Ú≈‘
Ò≈·Δ¡ª ⁄Ò≈¿π‰Δ¡ª Ùπ» ’ «ÁæÂΔ¡ª ◊¬Δ¡ªÕ Íπ«Ò√
ÁΔ¡ª Ò≈·Δ¡ª ÂØ∫ Ï⁄‰ Ò¬Δ «Ú«Á¡≈ÊΔ «¬Ë-¿πË
Ìæ‹∂Õ Íπ«Ò√ È∂ «Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª Á≈ «Íæ¤≈ ’’∂ ¿πÈ∑ª Á≈
Ï∂«‘ÓΔ È≈Ò ’π‡≈Í≈ ’ΔÂ≈Õ ’πÛΔ¡ª Á∂ Áæ√‰ ¡Èπ√≈
«√ÚÒ ÚÁΔ «Ú⁄ Íπ«Ò√ ÓπÒ≈˜Óª È∂ ¿πÈ∑ª ¿πÍ «’√∂
’ÀÓΔ’Ò Á≈ √Í∂¡ ’ΔÂ≈ «‹√ È≈Ò ÁØ ’πÛΔ¡ª ÁΔ¡ª
¸ßÈΔ¡ª √Û ◊¬Δ¡ª ¡Â∂ ¿πÈ∑ª Á∂ «‹√Ó ¿πÍ «Âæ÷Δ
‹Ò‰ ‘جΔÕ «Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª È∂ ⁄≈ÁΔÚ≈Δ ÁΔ¡ª Ï‘πÂ
‘Δ ¿πμ⁄Δ¡ª ’ß˪ ‡æÍ’∂ ıπÁ ˘ «¬√ ‘ÓÒ∂ ÂØ∫ Ï⁄≈¿π‰
«¬È’Ò≈ÏΔ √≈‚≈ ≈‘

Á≈ ÔÂÈ ’ΔÂ≈ Í Íπ«Ò√ ÁΔ Â≈’ ¡æ◊∂ ¿πÈ∑ª ÁΔ
’Ø¬Δ Í∂Ù È≈ ◊¬ΔÕ ¿πÊ∂ ¡≈Ò∂-Áπ¡≈Ò∂ ÓΩ‹»Á ¡≈Ó ÒØ’ª
È∂ Ω Ò ≈ Í≈’∂ Ïß Á ◊∂ ‡ ÷π Ò Ú≈«¬¡≈ ¡Â∂ Îæ ‡ Û
«Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª ˘ √‘≈≈ «Áæ  ≈Õ («¬Â¯≈’ È≈Ò
√ΔÈΔ¡ ÍæÂ’≈ ¡Â∂ ‹Ó‘»Δ ¡«Ë’≈ √Ì≈ Á∂ √»Ï≈
’Ó∂‡Δ ÓÀ∫Ï √zΔ ‹√ÚΔ ÁΔÍ ÚΔ «¬√ Ú’Â ¿πÊ∂ È∂Û∂
«¬’ Áπ’≈È ”⁄ ’Ø¬Δ «Èæ‹Δ ’ßÓ ’Ú≈ ‘∂ √È «‹È∑ª È∂
Íπ«Ò√ ÁΔ Ï∂«‘ÓΔ ¡æ÷Δ∫ «‚æ·Δ ¡Â∂ «Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª ˘
√‘≈≈ Á∂‰ ”⁄ ÓÁÁ ’ΔÂΔ) «¬√ Ï∂«‘Ó Ò≈·Δ⁄≈‹
«Ú⁄ AC «Ú«Á¡≈ÊΔ Â∂ «Ú«Á¡≈ʉª ◊ßÌΔ ˜ıÓΔ
‘Ø ◊¬∂Õ «¬’ «Ú«Á¡≈ÊΔ ÁΔ¡ª ÁØÚª Òæª ÎÀ’⁄ ‘Ø
◊¬Δ¡ªÕ «¬’ ÁΔ Ïª‘ ‡π æ ‡ ◊¬ΔÕ «√æ ‡ ∂ Ú‹Ø ∫ «¬‘
«Ú«Á¡≈ÊΔ Ïπ  Δ Â∑ ª ˜ıÓΔ ‘≈Ò ”⁄ √’≈Δ
‘√ÍÂ≈Ò «Ú⁄ ‹∂∂-«¬Ò≈‹ ‘ÈÕ ‹Á«’ ÊØÛ∑Δ¡ª √懪
Ú≈Ò∂ ¡Â∂ √ÁÓ∂ ÂØ ∫ ÍΔÛ «’ß È ∂ «Ú«Á¡≈ÊΔ«Ú«Á¡≈ʉª √«‘Ó’∂ ÿª «Ú⁄ ı≈ÓØÙ ‘Ø ◊¬∂ «¬√ Á≈
√‘Δ ¡ßÁ≈˜≈ Ò◊≈¿π‰≈ √ßÌÚ È‘Δ∫ ˛Õ
«Í¤Ø’Û : ‘ «’√∂ ˘ ÍÂ≈ ˛ «’ √’≈ ÁΔ¡ª
«√æ«÷¡≈ Á∂ «Èæ‹Δ’È Â∂ ÚÍ≈Δ’È ÁΔ¡ª ÈΔÂΔ¡ª
’≈È «Èæ‹Δ Ó≈Ò’Δ Ú≈ÒΔ¡ª «√æ«÷¡≈ √ß√Ê≈Úª ˘ ¡≈Ó
ÒØ’ª Á≈ ÙØ√‰ ’È ÁΔ Í»Δ ÷πæÒ∑ «ÓÒΔ ‘Ø¬Δ ˛Õ «¬√
È‹≈«¬˜ ÷πæÒ∑ Á≈ ¯≈«¬Á≈ ¿π·≈’∂ ¿π⁄∂Δ «√æ«÷¡≈ ÁΔ¡ª
«Èæ‹Δ √ß√Ê≈Úª Á«Ò ¡Â∂ ‘Ø «Í¤ÛΔ¡ª Ù∂z‰Δ¡ª Ò¬Δ
¯Δ√ Ó≈¯Δ ÁΔ √’≈Δ «ÚÚ√Ê≈ ˘ Ò≈◊» ’È Ò¬Δ
«Â¡≈ È‘Δ∫Õ È≈ ‘Δ Ë≈«Ó’ ÿæ ‡ «◊‰ÂΔ¡ª Á∂
«Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª Á∂ Î≈Ó Ì’∂ ¿πÈ∑ª ˘ Ú˜ΔÎ∂ ÁΔ
√’≈Δ √’ΔÓ Á≈ Ò≈Ì «ÁÚ≈ ‘Δ¡ª ‘ÈÕ «¬Ê∂ «¬‘
ˆΩÂÒÏ ˛ «’ ‚≈«¬À’‡ ¡Èπ√»«⁄ ‹≈ÂΔ¡ª ¡Â∂
Íæ¤ÛΔ¡ª Ù∂z‰Δ¡ª ÌÒ≈¬Δ «ÚÌ≈◊, Íø‹≈Ï ÚÒØ∫ BB/
@G/B@AD ˘ Íø‹≈Ï Á∂ √Ó»‘ «‚Í‡Δ ’«ÓÙÈª ˘ «⁄æ·Δ
17

¡ÍÃÀÒ-B@AE

˘ Ò≈◊» ’≈¿π‰ Ò¬Δ ’≈Ò‹ª ÁΔ¡ª ÓÀÈ∂‹ÓÀ∫‡ª ’ØÒ «¬‘
Ó≈ÓÒ≈ ¿π·≈«¬¡≈Õ «¬È∑ª ’≈Ò‹ª Á∂ ÍzÏßË’ª Á∂ Ȫ‘Íæ÷Δ
Úæ¬Δ¬∂ ˘ Á∂÷Á∂ ‘ج∂ Ô»ÈΔ¡È ¡≈◊»¡ª È∂ «Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª
˘ Ò≈ÓÏßÁ ’’∂ «¬‘ Ó≈ÓÒ≈ «˜Ò∑≈ ÍzÙ≈√È Á∂ «Ë¡≈È
«Ú⁄ «Ò¡ªÁ≈Õ «˜Ò∑≈ ÍzÙ≈√È ÚÒØ∫ «¬√ ˘ √ß‹ΔÁ◊Δ
È≈Ò È≈ ÒÀ‰ ’≈È Ô»ÈΔ¡È È∂ √ßÿÙ Á≈ ‹Ó‘»Δ √Â≈
¡ı«Â¡≈ ’ΔÂ≈Õ «¬√∂ «√Ò«√Ò∂ «Ú⁄ AB ÎÚΔ B@AE
˘ Ô»ÈΔ¡È È∂ ¡’≈ÒΔ ¡≈◊» ¡Â∂ ÓÀ∫Ï Í≈ÒΔÓÀ∫‡
‰‹Δ «√ßÿ Ïz‘ÓÍπ≈ ÁΔ ◊æ‚Δ «¬æÊØ∫ ¶ÿ‰ √Ó∂∫ ¿π√ Á≈
«ÿ≈˙ ’ΔÂ≈Õ ¿πÈ∑ª Á∂ ÁıÒ È≈Ò «˜Ò∑≈ ÍzÙ≈√È ˘
ÂπÂ
ß ¿π√∂ «ÁÈ «¬È∑ª «Èæ‹Δ ’≈Ò‹ª ÁΔ ÓÀÈ‹
∂ ÓÀ∫‡ ˘ ÓΔ«‡ß◊
Ò¬Δ √æÁ‰≈ «Í¡≈Õ «¬√ ÓΔ«‡ß◊ «Ú⁄ ÂÀ¡ ‘Ø«¬¡≈ «’
«ÂßÈ∂ ’≈Ò‹ (ÁØ¡≈Ï≈ ’≈Ò‹ ¤Ø’ª, ’∂.√Δ.’≈Ò‹
ÈÚªÙ«‘ ¡Â∂ «¡≈Â-Ï≈‘≈ ’≈Ò‹ ÀÒÓ≈‹≈)
¡È»√«» ⁄ ‹≈ÂΔ¡ª Á∂ «Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª ÂØ∫ Ú√»ÒΔ¡ª ’Óª
B@ ÎÚΔ Â’ Ú≈Í√ ’È◊∂Õ √ÏßË ’≈Ò‹ª ÁΔ¡ª
ÓÀÈ∂‹ÓÀ∫‡ª ÚÒØ∫ «¬√ ¯À√Ò∂ ˘ ¡ÓÒ ”⁄ È≈ «Ò¡≈¿π‰ ÁΔ
ÓÈÙ≈ ˘ Á∂÷’∂ Ô»ÈΔ¡È È∂ BF Ó≈⁄ ˘ «¬√ Á∂ «ÚØË
«Ú⁄ Ø√-«Ú÷≈Ú≈ ’Á∂ ‘ج∂ «‚Í‡Δ ’«ÓÙÈ ˘ Ô≈ÁÍæÂ Á∂‰ Á≈ ÍzØ◊≈Ó ¿πÒΔ«’¡≈ «‹Ê∂ «Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª
˘ ÍzÙ≈√È ’ØÒØ∫ «¬È√≈¯ ÁΔ Ï‹≈¬∂ Íπ«Ò√ ‘æÊØ∫ Ú«‘ÙΔ
’πæ‡Ó≈ Á≈ «Ù’≈ ‘؉≈ «Í¡≈Õ
«˜Ò∑≈ ÍzÙ≈√È ÁΔ Ì»«Ó’≈ : «¬√ Ó√Ò∂ ÁΔ Ó»Ò Ú‹∑≈
«¬È∑ª «ÂßÈ ’≈Ò‹ª ÁΔ ÓÀÈ∂‹ÓÀ∫‡ ÁΔ «¬‘ ÁÒΔÒ Ï‰Δ
«’ √’≈ È∂ «¬√ √ÏßË «Ú⁄ ¿πÈ∑ª ˘ ÒØÛΔ∫Á∂ Îß‚ È‘Δ∫
Ì∂‹∂Õ «˜Ò∑≈ «‚Í‡Δ ’«ÓÙÈ Âπß √ÏßË «ÚÌ≈◊ Á∂
√Ê≈È’ «˜Ò∑≈ ¡«Ë’≈Δ ÂØ∫ «¬√ Á≈ «’≈‚ Óß◊Ú≈’∂
«¬√ ÁΔ Â√ÁΔ’ ’ √’Á∂ √ÈÕ «¬‘ ¿πÈ∑ª ÁΔ Óπæ„ÒΔ
¡Â∂ Í«‘Ò-«ÍzÊÓ «‚¿»‡Δ √ΔÕ ¿πÈ∑ª È∂ ÓÀÈ∂‹ÓÀ∫‡ª Á∂
Á≈¡Ú∂ ÁΔ ÍzÓ≈«‰’Â≈ ‹≈‰È Ò¬Δ ’Ø¬Δ ’ÁÓ È‘Δ∫
¸æ«’¡≈Õ «¬√∂ Â∑ª ÁΔ Ì»«Ó’≈ «˜Ò∑≈ Íπ«Ò√ ¡«Ë’≈Δ
ÁΔ ˛ «‹√ È∂ Ó≈ÓÒ≈ ÓΔ‚Δ¡≈ «Ú⁄ ⁄«⁄ ‘؉ Á∂
Ï≈Ú‹»Á «¬‘ ÂæÊ ¤πÍ≈¬Δ æ«÷¡≈ «’ «¬È∑ª «ÂßȪ ’≈Ò‹ª
˘ √ÏßË «ÚÌ≈◊ ÚÒØ∫ «¬‘ Îß‚ ‹≈Δ ’ΔÂ∂ ‹≈ ¸æ’∂
‘ÈÕ ‘π‰ Íπ«Ò√ Ò≈·Δ⁄≈‹ È≈Ò «⁄ßÂ≈‹È’ ‘≈ÒÂ
Ï‰È ”Â∂ «‚Í‡Δ ’«ÓÙÈ ÚÒØ∫ «ÈÔπ’ ÍÛÂ≈ÒΔ¡≈
ÓÀ«‹√‡∂‡ √zΔÓÂΔ ‹ΔÚÈ ‹◊‹Ø ’Ω ’ØÒ BH Ó≈⁄ ˘
Á‹ ’≈¬∂ «Ï¡≈È «Ú⁄ «˜Ò∑≈ ÌÒ≈¬Δ ¡¯√ ¡ÓΔ’
«√øÿ È∂ Ì∂ ÷Ø«Ò∑¡≈ «’ √’≈ ÚμÒØ∫ √≈Ò B@AD-AE

«Ò÷’∂ (¡Â∂ «¬√Á≈ ¿πÂ≈≈ ÌÒ≈¬Δ «ÚÌ≈◊ Á∂ √’æÂ
¡Â∂ √≈∂ «˜Ò∑≈ Á¯Âª ˘ Ì∂‹’∂) «¬‘ ‹≈‰’≈Δ «ÁæÂΔ
√Δ «’ ‘π‰ ÂØ∫ Ì≈ √’≈ ÂØ∫ Íz≈Í Îß‚ª ”Â∂ ¡Ë≈Â
¡Èπ√»«⁄ ‹≈ÂΔ¡ª Á∂ «Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª ÁΔ¡ª ÎΔ√ª ¡≈«Á
ÁΔ ¡Á≈«¬◊Δ √ß√Ê≈/’≈Ò‹ª Á∂ ÏÀ∫’ ı≈«Â¡ª «Ú⁄ ’ΔÂΔ
‹≈Ú∂◊Δ ¡Â∂ √≈Δ¡ª √ß√Ê≈Úª «ÏȪ ¯Δ√ Ò¬∂ «¬È∑ª
«Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª ˘ Á≈ıÒ≈ Á∂‰ : ““Ó≈ÈÔØ◊ ‘≈¬Δ’Ø‡
Íø‹≈Ï ¡Â∂ ‘«¡≈‰≈ Á∂ ‘π’Ó «ÓÂΔ AC-@H-B@AC
ÁΔ Í≈Ò‰≈ «‘æ «Ò«÷¡≈ ‹ªÁ≈ ˛ «’ ¡≈Í Á∂ «˜Ò∑∂
«Ú⁄ ¡≈™Á∂ «Ú«Á¡’ ¡Á≈«¡ª (√’»Ò/’≈Ò‹/
Â’ÈΔ’Δ/ÓÀ‚Δ’Ò/ÚÀ‡ÈΔ/¡≈¬Δ.‡Δ.¡≈¬Δ˜ ¡Â∂
÷∂ÂΔÏ≈ÛΔ) È≈Ò Âπß ÓΔ«‡ß◊ ’’∂ Ô’ΔÈΔ Ï‰≈«¬¡≈
‹≈Ú∂ «’ √ÏßË «Ú«Á¡’ ¡Á≈∂ ¡È√»«⁄ ‹≈ª Á∂
ÔØ◊ «Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª ˘ ‹»Δ È≈-ÓØÛ∑ÈÔØ◊ ÎΔ√ª «ÏȪ
«Ò¡ª Á≈ıÒ ’ÈÕ ÔØ◊ «Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª ÁΔ¡ª ÎΔ√ª
¡≈«Á ÁΔ ¡Á≈«¬◊Δ ‚≈«¬À’‡, ¡È»√»«⁄ ‹≈ÂΔ¡ª
¡Â∂ Íæ¤ÛΔ¡ª Ù∂z‰Δ¡ª, ÌÒ≈¬Δ «ÚÌ≈◊ Íø‹≈Ï ÚÒØ∫ «¬√
√’ΔÓ ¡ËΔÈ Îß‚˜ Ì≈ √’≈ Í≈√Ø∫ Íz≈Í ‘؉
¿πÍß √ÏßË ¡Á≈«¡ª Á∂ ÷≈«Â¡ª «Ú⁄ ’ΔÂΔ
‹≈Ú∂◊ΔÕ”” «¬√ ˘ Ò≈◊» ’Ú≈¿π‰≈ «˜Ò∑≈ ÍzÙ≈√È ¡Â∂
√ÏßË «ÚÌ≈◊ Á∂ «˜Ò∑≈ ¡¯√ª ÁΔ «˜ßÓ∂Ú≈Δ √ΔÕ «¬√
¡≈Á∂Ù ¡Èπ√≈ √≈Δ¡ª «Èæ‹Δ √ß√Ê≈Úª È∂ ¡Èπ√»«⁄Â
‹≈ÂΔ¡ª Á∂ «Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª ˘ «ÏÈ≈ ¯Δ√ Ò¬∂ Á≈ıÒ
’È≈ √ΔÕ «¬√ ÁΔ¡ª Ëæ ‹ Δ¡ª ¿π ‚ ≈’∂ ¡Èπ √ » « ⁄Â
‹≈ÂΔ¡ª Á∂ «Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª Â∂ ¿πÈ∑ª Á∂ Ó≈«Í¡ª ˘
ÏÒÀ’Ó∂Ò ’’∂ «Èæ‹Δ ’≈Ò‹ª ÚÒØ∫ ˆÀ’≈˘ÈΔ ÂΩ ”Â∂
¯Δ√ª Ú√»ÒΔ¡ª ◊¬Δ¡ªÕ «¬√∂ Â∑ª Íæ¤ÛΔ¡ª Ù∂z‰Δ¡ª
Á∂ «Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª ÂØ∫ ‹Ø ÓØÛÈ-ÔØ◊ ¯Δ√ª Ú√»πÒΔ¡ª
◊¬Δ¡ª ¿πÈ∑ª ˘ Ú≈Í√ È≈ ’ΔÂ∂ ‹≈‰ Á≈ √Ú≈Ò ˛Õ
«Ú«Á¡≈ÊΔ «‘æª Ò¬Δ √ß‹ΔÁ≈ √ßÿÙª ÁΔ «Ú≈√Â
Ú≈ÒΔ ‹Ê∂ÏßÁΔ Íø‹≈Ï √‡»‚À∫‡√ Ô»ÈΔ¡È ÚÒØ∫ «¬‘ ÓπæÁ≈
¿π·≈«¬¡≈ «◊¡≈Õ «‹√ ’≈È Íø‹≈Ï √’≈ Â∂ «¬√ Á∂
√ÏßË «ÚÌ≈◊ ˘ «¬È∑ª Ùz∂‰Δ¡ª Á∂ «Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª Á∂
√ß«ÚË≈È’ ‘æ’ ˘ ¡ÓÒ ”⁄ «Ò¡≈¿π‰ ÚæÒ «Ë¡≈È
Á∂‰≈ «Í¡≈Õ «Î ÚΔ √’≈Δ ¡≈Á∂Ùª Á∂ Ï≈Ú‹»Á Ï‘πÂ
√≈Δ¡ª «Èæ‹Δ √ß√Ê≈Úª ¡≈È∂-Ï‘≈È∂ «¬√ ˘ Ò≈◊» È‘Δ∫
’ ‘Δ¡ªÕ Íø‹≈Ï √‡»‚À∫‡√ Ô»ÈΔ¡È, «˜Ò∑≈ Ù‘ΔÁ
Ì◊ «√ßÿ È◊ È∂ «˜Ò∑∂ Á∂ «Èæ‹Δ ’≈Ò‹ª ÁΔ «¬√
√ÏßËΔ ’≈◊π˜≈Δ ÁΔ ¤≈‰ÏΔ‰ ’’∂ √’≈Δ ¡≈Á∂Ùª
«¬È’Ò≈ÏΔ √≈‚≈ ≈‘

18

¡ÍÃÀÒ-B@AE

«Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª ˘ Úæ‹Δ¡ª ◊ßÌΔ √懪 ÚΔ «¬‘Δ √≈ÏÂ
’ÁΔ¡ª ‘È «’ Ò≈·Δ⁄≈‹ Á≈ ¿πÁ∂Ù «Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª
˘ ÚæË ÂØ∫ ÚæË «‹√Ó≈ÈΔ Èπ’√≈È Í‘πß⁄≈¿π‰≈ ¡Â∂
«Ó√≈ÒΔ √Ï’ «√÷≈¿π‰≈ √ΔÕ ‹Ø Íπ«Ò√ ¡«Ë’≈Δ¡ª ÁΔ
«¬È∑ª ’≈Ò‹ª Á∂ Ï≈√»ı ÍzÏË
ß ’ª È≈Ò È≈Í≈’ ◊æ·‹ØÛ ˘
Á√≈™Á≈ ˛Õ «¬√ √ßÿÙ Á∂ ÁΩ≈È «¬È∑ª ’≈Ò‹ª Á∂
ÍzÏË
ß ’ª ÚÒØ∫ «Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª Â∂ «Ú«Á¡≈ʉª Á∂ ÿª
«Ú⁄ ¯ØÈ ’’∂ ¿πȪ∑ ˘ ËÓ’≈¿π‰ ¡Â∂ √ßÿÙ ÂØ∫ Á»
’È Á∂ ÔÂÈ ’È≈ ¡Â∂ Ò≈·Δ⁄≈‹ ÂØ∫ ¡ÀÈ Í«‘Òª
ÁØ¡≈Ï≈ ’≈Ò‹ Á∂ Ó≈Ò’ √zΔ ‘«ÚßÁ «√ßÿ Ï≈· Á≈ Íπ«Ò√
Ê≈‰∂ ¡Â∂ ¡Àμ√.¡Àμ√.ÍΔ. Á¯Â «Ú⁄ ÿπÓ
ß Á∂ Ș ¡≈¿π‰≈
’Ø¬Δ √ÏæÏ È‘Δ∫ Óß«È¡≈ ‹≈ √’Á≈Õ √◊Ø∫ «¬‘ «¬√ ıÂÈ≈’
ÓÈ√»Ï∂ ÁΔ¡ª ˜≈‘ ‘Ø ‘Δ¡ª ’ÛΔ¡ª √ÈÕ
«√æ‡∂ : ¿πÍØ’Â Ú∂«Ú¡ª ¡Â∂ Âæʪ ÁΔ ¤≈‰ÏΔ‰
ÂØ∫ Ï≈¡Á ‹Ó‘»Δ ¡«Ë’≈ √Ì≈ ÁΔ ‹ª⁄ ‡ΔÓ ‘∂· «Ò÷∂
ÈÂΔ«‹¡ª ”Â∂ Í‘πß⁄Δ ˛ :
A. «¬‘ Ò≈·Δ⁄≈‹ Íπ « Ò√ ¡«Ë’≈Δ¡ª ÁΔ
’≈Ò‹ª Á∂ ÍzÏßË’ª È≈Ò «ÓÒ’∂ Í«‘Òª ‘Δ ÂÀ¡ ’ΔÂΔ
’≈Ú≈¬Δ √ΔÕ «¬‘ ÓΩ’∂ ”Â∂ ÓΩ‹»Á Íπ«Ò√ ¡«Ë’≈Δ¡ª
ÂØ∫ ¡⁄≈È’ ‘Ø¬Δ «˜¡≈ÁÂΔ È‘Δ∫Õ
B. «¬√ ÿ‡È≈ Á∂ Óπæ„Ò∂ «˜ßÓ∂Ú≈ √ÏßË ’≈Ò‹ª
Á∂ ÍzÏßË’ ‘È «‹È∑ª È∂ √’≈ ÂØ∫ ÒØÛΔ∫Á∂ Îß‚ ‘≈√Ò
’’∂ ÚΔ «Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª ÂØ∫ Ú√»ÒΔ¡ª ’Óª Ú≈Í√
È‘Δ∫ ’ΔÂΔ¡ª, √’≈Δ ¡Á≈«¬◊Δ¡ª Ï≈∂ «◊‰-«ÓæÊ’∂
ˆÒÂ-«Ï¡≈ÈΔ ’Á∂ ‘∂ ¡Â∂ «Î ÍzÙ≈√È ÁΔ ÓΩ‹»Á◊Δ
”⁄ ’ΔÂ∂ Ú≈¡Á∂ ˘ Ò≈◊» È‘Δ∫ ’ΔÂ≈Õ «¬√ Â∑ª Í«‘Òª
‘Δ ‘≈ÙΔ¬∂ ”Â∂ Ëæ’∂ √Ó≈‹ Á∂ Ó˜¨Ó Ú◊ª ˘ ¡≈Ê’
Â∂ Ó≈È«√’ Èπ’√≈È Í‘πß⁄≈«¬¡≈Õ
C. «˜Ò∑≈ ÍzÙ≈√È È∂ Ó≈ÓÒ∂ ÁΔ ◊ßÌΔÂ≈ È≈Ò
ÍÛÂ≈Ò ’È ¡Â∂ ¡Â∂ «˜Ò∑≈ ÌÒ≈¬Δ ¡¯√ È∂ Îß‚ª
Á∂ ¡√Ò ÂæÊ √ÍÙ‡ ’È Ò¬Δ ’Ø¬Δ ’ÁÓ È‘Δ∫ ¸æ’∂
¡Â∂ È≈ ‘Δ ’≈Ò‹ª Á∂ ÍzÏßË’ª ÂØ∫ AB ÎÚΔ ÁΔ ÓΔ«‡ß◊
Á≈ ¯À√Ò≈ Ò≈◊» ’Ú≈¿π‰ Ò¬Δ «¬√ ”Â∂ ◊ßÌΔÂ≈ È≈Ò
Ș√≈ÈΔ ’ΔÂΔÕ «¬‘ «˜Ò∑≈ ÍzÙ≈√È ¡Â∂ «˜Ò∑≈ ÌÒ≈¬Δ
¡¯√ ÁΔ È≈Ò≈«¬’Δ √Δ ‹ª «¬È∑ª Ï≈√»ı Â≈’ÂÚ
ÍzÏßË’ª È≈Ò «ÓÒΔÌπ◊Â? «¬‘ ª «˜Ò∑≈ ÍzÙ≈√È ¡Â∂
«˜Ò∑≈ ÌÒ≈¬Δ ¡¯√ ‘Δ √ÍÙ‡ ’ √’Á≈ ˛Õ
D. «¬‘ ‘Ø ÚΔ ¡‹ΔÏ ˛ «’ ¡≈‘Ò≈ Íπ«Ò√
¡«Ë’≈Δ «˜Ò∑≈ ÍzÙ≈√È ÁΔ √ß«ÚË≈È’ ¡Ê≈‡Δ ˘ «‡æ⁄

Á∂ √ÀÙÈ ÁΩ≈È ’∂ √Δ ’≈Ò‹ ˘ B ’ØÛ, IG Òμ÷, FAICF
∞ͬ∂, ÁØ¡≈Ï≈ ’≈Ò‹ ¤Ø’ª ˘ B ’ØÛ, E Òμ÷, EHIBG
∞ͬ∂ ¡Â∂ «¡≈ ’≈Ò‹ ˘ D ’ØÛ FD Òμ÷ BHBI
∞ͬ∂ √’≈ ÚÒØ∫ Ó∞‘μ¬Δ¡≈ ’Ú≈¬∂ ‹≈ ⁄∞μ’∂ ‘ÈÕ «¬√
ÂØ∫ √≈Ï ‘Ø «◊¡≈ «’ «¬È∑ª ’≈Ò‹ª Á∂ ÍzÏßË’ fi»·
ÏØÒ’∂ ÍzÙ≈√È Â∂ «Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª ˘ ◊πßÓ≈‘ ’Á∂ ‘∂Õ
‹∂ «˜Ò∑≈ ÍzÙ≈√È √Ó∂∫ «√ ¡≈Í‰Δ «˜ßÓ∂Ú≈Δ «ÈÌ≈™Á∂
‘ج∂ Âæʪ ÁΔ ‹≈‰’≈Δ ÒÀ’∂ ÍzÏË
ß ’ª ¿πÍ √’≈Δ ¡≈Á∂Ù
Ò≈◊» ’È Ò¬Δ ÁÏ≈¡ Í≈™Á≈ ª «¬‘ ‘≈Ò≈ ÍÀÁ≈
È‘Δ∫ √Δ ‘؉∂Õ
Íπ«Ò√ ÁΔ Ì»«Ó’≈ : ¡≈Ó ÁΔ Â∑ª «¬√ ‹ÈÂ’
Ó√Ò∂ Ï≈∂ ÚΔ “’≈˘È Á∂ ≈‹” Ï≈Ï Íπ«Ò√ Á∂ ÁØ‘∂
«Ó¡≈ √≈‘Ó‰∂ ¡≈¬∂Õ Íπ«Ò√ ¡«Ë’≈Δ¡ª È∂ ÓÀÈ∂‹ÓÀ∫‡ª
ÚÒØ∫ ’ΔÂΔ ‹≈ ‘Δ ˆÒ«ϡ≈ÈΔ ¡Â∂ ËØ÷≈ËÛΔ ¿πÍ
“’≈˘È Á≈ ≈‹” Ò≈◊» ’È ÁΔ Êª «Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª Á∂
ÙªÂÓ¬Δ Ø√-«Ú÷≈Ú∂ Á∂ √ß«ÚË≈È’ ‘æ’ ˘ ’π⁄Ò‰≈
˜»Δ √Ó«fi¡≈Õ Ò≈·Δ⁄≈‹ ’ΔÂ∂ ‹≈‰ √Ó∂∫ Á∂ ‘≈Ò≈Â,
«¬√ Ò≈·Δ⁄≈‹ Á∂ ⁄ÙÓÁΔÁ ◊Ú≈‘ ¡≈Ó Ù«‘Δ¡ª Á∂
«Ï¡≈Ȫ, √≈Δ¡ª ‘Δ ¡ıÏ≈ª ÚÒØ∫ «¬√ ÿ‡È≈ ÁΔ
’Ú∂ ˜ «Ú⁄ Á‹ ’ΔÂΔ Âº Ê Í»  È ‹≈‰’≈Δ,
Ò≈·Δ⁄≈‹ ÁΔ ÚΔ‚Δ˙ Îπ‡∂‹ ¡Â∂ ÓΩ’∂ ”Â∂ Ò¬Δ¡ª
Â√ÚΔª ¡Èπ√≈ «Ú«Á¡≈ÊΔ Ï≈ªÁΔ Ï≈ˆ Á∂ ¡ßÁ
√ÈÕ Íπ«Ò√ ¡«Ë’≈Δ¡ª ÚÒØ∫ ’≈˘È ˘ ‘æÊ ”⁄ ıπÁ
«Ò¡≈ «◊¡≈Õ Íπ«Ò√ ȯΔ ˘ Ï≈ªÁΔ Ï≈ˆ Á∂ ¡ßÁ
«Ò‹≈’∂ «Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª Á∂ «¬’æ·∂ ‘؉ Á∂ √ß«ÚË≈È’
‘æ ’ ˘ «ÈÙ≈È≈ ω≈¿π ‰ ≈ ¡≈͉∂ ¡≈Í ”⁄ ‘Δ
ˆÀ√ß«ÚË≈È’ ˛Õ «¬√ ÂØ∫ ÚΔ ¡æ◊∂ È≈ ª «‚¿»‡Δ
ÓÀ « ‹√‡z ∂ ‡ ÂØ ∫ Ò≈·Δ⁄≈‹ ÁΔ ÓȘ»  Δ Ò¬Δ ◊¬Δ
(Ò≈·Δ⁄≈‹ ÂØ∫ Ï≈¡Á «Ú«Á¡≈ÊΔ ‹Ê∂ÏßÁΔ È≈Ò ‘جΔ
ÓΔ«‡ß ◊ «Ú⁄ Âæ  ’≈ÒΔ «‚Í‡Δ ’«ÓÙÈ ¡Â∂
¡Àμ√.‚Δ.¡ÀμÓ. «¬‘ √ÍÙ‡ ’ ¸æ’∂ ‘È) ¡Â∂ È≈ ‘Δ
«Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª Á∂ «¬’æ· ˘ «÷ø‚ ‹≈‰ Ò¬Δ Íπ«Ò√ ÚÒØ∫
’Ø¬Δ ¡ÀÈ≈¿»∫√ÓÀ∫‡ ’ΔÂΔ ◊¬ΔÕ ‹Ø Ò≈·Δ⁄≈‹ Ú◊≈
«¬ß‘≈ ’ÁÓ ¸æ’‰ ÂØ∫ Í«‘Òª Ò≈˜ÓΔ ÍzÙ≈√«È’ ’ÁÓ
‘ß π Á ≈ ˛Õ √◊Ø ∫ ¿π Ò ‡≈ Íπ « Ò√ ¡«Ë’≈Δ¡ª ÚÒØ ∫
«Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª ˘ «¬‘ fiª√≈ Á∂ ’∂ ¿πÊ∂ ¡æË∂ ÿø‡∂ Á∂
’ΔÏ Ø’ ’∂ æ«÷¡≈ «◊¡≈ «’ «‚Í‡Δ ’«ÓÙÈ ¡≈Í
¿πÈ∑ª È≈Ò ◊æÒÏ≈ ’È Ò¬Δ ¡≈ ‘∂ ‘ÈÕ «‹√ Á≈
¡√Ò ÓÈØÊ Ò≈·Δ⁄≈‹ Á∂ «¬ß˜≈Ó ’È≈ √ΔÕ
«¬È’Ò≈ÏΔ √≈‚≈ ≈‘

19

¡ÍÃÀÒ-B@AE

C. «¬√ Ï∂  «‘Ó Ò≈·Δ⁄≈‹ Ò¬Δ «˜ß Ó ∂ Ú ≈
¡Àμ√.¡Àμ√.ÍΔ., ¡Àμ√.ÍΔ.(¡Àμ⁄.), ‚Δ.¡Àμ√.ÍΔ.(‚Δ), Â∂
¡Àμ√.¡Àμ⁄.˙. ¡Â∂ È≈Ò ‘Δ «˜Ò∑≈ ÌÒ≈¬Δ ¡¯√ ˘
Âπß Óπ¡æÂÒ ’ΔÂ≈ ‹≈Ú∂, «¬È∑ª ¿πÍ Á«Ò Â∂ ‘Ø
«Í¤Û∂ Ú◊ª Á∂ «Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª ˘ ¡≈Ê’, «‹√Ó≈ÈΔ
¡Â∂ Ó≈È«√’ Èπ’√≈È Í‘πß⁄≈¿π‰ ¡Â∂ ’≈˘È ˘ ‘æÊ ÒÀ
’∂ ÓÈÓ≈ÈΔ¡ª ’È Ò¬Δ ‹πÓ ’≈˘È-«ÚË≈È ¡Â∂
¡Àμ√.√Δ.¡Àμ√.‡Δ. ¡À’‡ «‘ „πæ’ÚΔ∫ ’≈˘ÈΔ ’≈Ú≈¬Δ
’ΔÂΔ ‹≈Ú∂Õ
D. ¡À μ √. √Δ. ¡Â∂ ‘Ø  «Í¤Û∂ Ú◊ª Á∂
«Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª Á∂ √ÏßË «Ú⁄ √’≈Δ ¡≈Á∂Ùª ÁΔ ÿØ
¿π¶ÿ‰≈ ˘ Óπ÷
æ æ÷’∂ «¬È∑ª Á∂ «ıÒ≈¯ ¡À∫‡Δ Î≈‚ ’≈˘È
¡Â∂ ¡Àμ√.√Δ.¡Àμ√.‡Δ. ¡À’‡ «‘ Í⁄≈ Á‹ ’ΔÂ≈
‹≈Ú∂Õ ¡≈Ó ÒØ’ª ÁΔ ¡«◊¡≈ÈÂ≈ Á≈ È≈‹≈«¬˜ ¯≈«¬Á≈
¿π·≈’∂ ¡Â∂ ¡≈͉∂ «√¡≈√Δ √»ı Â∂ √’≈∂-ÁÏ≈∂
Í‘πß⁄ Á∂ ˜Ø √Ó≈«‹’ «‘æª ˘ ‘’≈ È≈Ò È˜¡ßÁ≈˜
’È ¡Â∂ ¡«‹‘Δ ËØ÷≈ËÛΔ ”⁄ ÓÙ◊»Ò «Èæ‹Δ «√æ«÷¡≈
√ß√Ê≈Úª, «Èæ‹Δ ‘√ÍÂ≈Òª Ú◊À≈ ÁΔ ’≈◊π˜≈Δ ÁΔ
Ș√≈ÈΔ ¡Â∂ «¬È∑ª ÁΔ¡ª ÓÈÓ≈ÈΔ¡ª ˘ Ø’‰ Ò¬Δ
‹≈◊»’ Ù«‘Δ¡ª ¡Â∂ «˜Ò∑≈ ÍzÙ≈√È Á≈ √ªfi≈ „ª⁄≈
(Ó’À«È˜Ó) ω≈«¬¡≈ ‹≈Ú∂Õ
E. «¬È√≈¯ ÁΔ «¬√ ‹æ Á Ø ‹ «‘Á «Ú⁄ Ù≈ÓÒ
«Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª ÁΔ √Ó≈«‹’ √πæ«÷¡≈ Ô’ΔÈΔ Ï‰≈¬Δ
‹≈Ú∂Õ «¬‘ Ô’ΔÈΔ Ï‰≈«¬¡≈ ‹≈Ú∂ «’ √ÏßË ’≈Ò‹ª
Á∂ ÍzÏßË’ «¬È∑ª «Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª Á∂ ÈßÏ ÿæ‡ Ò◊≈’∂,
«Ú’‡∂Ó≈¬Δ‹∂ÙÈ ‹ª ‘Ø „ß◊ª È≈Ò «¬È∑ª Á≈ Ì«Úæ÷
ı≈Ï È≈ ’ √’‰ ¡Â∂ ’Ø¬Δ «Ú«Á¡≈ÊΔ ÍzÏßË’ª ÂØ∫
√«‘Ó’∂ ÍÛ∑≈¬Δ È≈ ¤æ‚∂Õ
F. Á«Ò ¡Â∂ ‘Ø  Íæ ¤ ÛΔ¡ª Ù∂ z ‰ Δ¡ª Á∂
«Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª ÂØ∫ Ú√»ÒΔ¡ª ÎΔ√ª Á∂ Ó≈ÓÒ∂ ÁΔ √Óπæ⁄∂
Íø‹≈Ï «Ú⁄ ‹ª⁄ ’Ú≈¬Δ ‹≈Ú∂ ¡Â∂ «‹Ê∂-«‹Ê∂ ÚΔ
Á«Ò ¡Â∂ ‘Ø Íæ¤ÛΔ¡ª Ùz∂‰Δ¡ª Á∂ «Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª
ÂØ∫ ¯Δ√ª Ú√»ÒΔ¡ª ‘Ø¬Δ¡ª ‘È ¿π‘ Ú≈Í√ «ÁÚ≈¬Δ¡ª
‹≈‰Õ «¬‘ Ï∂«ÈÔÓΔ¡ª ’È Ú≈Ò∂ √≈∂ ’≈Ò‹ª/
√ß√Ê≈Úª Á∂ ÍzÏßË’ª Á∂ «ıÒ≈¯ „πæ’ÚΔ∫ ’≈˘ÈΔ ’≈Ú≈¬Δ
’ΔÂΔ ‹≈Ú∂Õ
‹≈Δ ’Â≈ :
Ï»‡≈ «√ßÿ, √»Ï≈ ÍzÀμ√ √’æÂ
«ÓÂΔ. CA Ó≈⁄ B@AE

‹≈‰’∂ ÒØÛΔ∫ÁΔ ÍzÙ≈√«È’ ÓȘ»Δ ÂØ∫ ψÀ ‘Δ ÓÈÓ˜Δ
È≈Ò ◊À’≈˘ÈΔ Ò≈·Δ⁄≈‹ ’Ú≈™Á∂ ‘È ¡Â∂ «˜Ò∑≈
ÍzÙ≈√«È’ ¡«Ë’≈Δ Ï∂Ú√Δ È≈Ò ’«‘ ‘∂ ‘È «’ ¿πÈ∑ª
ÂØ∫ ÓȘ»Δ È‘Δ∫ Ò¬Δ ◊¬ΔÕ ’Δ «√ÚÒ ÍzÙ≈√È Èª ÁΔ
’Ø¬Δ ¡Ê≈‡Δ √‘Δ Ó≈«¬«È¡ª ”⁄ ÓΩ‹»Á ˛ ‹ª «¬Ê∂
ÓÈÓ≈ÈΔ¡ª ’È Ú≈Ò∂ Íπ«Ò√ ¡«Ë’≈Δ¡ª Á≈ ≈‹ ˛?
E. Íπ « Ò√ Á≈ Ï≈ªÁΔ Ï≈ˆ Á∂ ¡ß Á  ‹≈’∂
«Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª ˘ Íz؇À√‡ ÂØ∫ ˜ÏÁ√ÂΔ Ø’‰≈, ÊØ’
Â≈Á≈Á ”⁄ ¿πÊ∂ Ò≈·Δ¡ª Óß◊Ú≈¿π‰≈, «ÏÈ≈ ÓÀ«‹√‡z∂‡Δ
ÓȘ»Δ ÂØ∫ ¡Â∂ «ÏÈ≈ ⁄∂Â≈ÚÈΔ «ÁæÂ∂ Ò≈·Δ⁄≈‹ ’È≈,
Â≈’ ÁΔ ¡ßÈ∂Ú≈‘ ÚÂØ∫ ’’∂ ¿πÈ∑ª ÁΔ¡ª ÒæªÏ≈‘ª ÂØÛÈ≈, ’πÛΔ¡ª ¿πÍ «’√∂ ¡‹ΔÏ ’ÀÓΔ’Ò Á≈
√Í∂¡ ’È≈ «¬’ «◊«‰¡≈-«Ó«Ê¡≈ «√Ò«√Ò∂Ú≈
‹Ï √Δ «‹√ Á≈ ¿πÁ∂Ù «Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª ÁΔ ‹Ê∂ÏßÁ’
‘æ’-‹Â≈¬Δ ˘ ’π⁄Ò‰≈, ¿πÈ∑ª ˘ Á«‘Ù˜Á≈ ’’∂
«Èæ‹Δ ’≈Ò‹ª Á∂ ÍzÏßË’ª ÁΔ¡ª ÓÈÓ≈ÈΔ¡ª ¡æ◊∂ fiπ’
‹≈‰ Ò¬Δ Ó‹Ï»  ’È≈ ¡Â∂ ÓÀ È ∂ ‹ ÓÀ ∫ ‡ª ÚÒØ ∫
«Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª Â∂ ¿πÈ∑ª Á∂ Ó≈«Í¡ª È≈Ò ’ΔÂΔ ◊¬Δ
¡Â∂ ’ΔÂΔ ‹≈ ‘Δ ËØ÷≈ËÛΔ ˘ √πæ«÷¡≈ Á∂‰≈ √ΔÕ «¬‘
«Èæ‹Δ ’≈Ò‹ª Á∂ ÍzÏßË’ª ¡Â∂ Íπ«Ò√ ¡«Ë’≈Δ¡ª Á≈
È≈Í≈’ ◊æ·‹ØÛ ˛ ‹Ø «Èæ‹Δ ’≈Ò‹ª Á∂ Ó≈Ò’ª Á∂ «‘æÂ
”⁄ «Ú«Á¡≈ÊΔ ¡≈Ú≈˜ ˘ ¡‰√π‰Δ ’È ¡Â∂ «Î
‚ß‚∂ È≈Ò ÁÏ≈¿π‰, ’≈˘È ¡Â∂ √’≈Δ ¡≈Á∂Ùª ˘
Ò≈◊» ’È Â∂ ’Ú≈¿π‰ ÁΔ Ï‹≈¬∂ ¡≈͉∂ ¡‘πÁ∂ ÁΔ
Â≈’ ¡Â∂ √»ı ÁΔ ÚÂØ∫ √Ó≈‹ Á∂ Í«‘Òª ‘Δ ‘≈ÙΔ¬∂
”Â∂ Ëæ ’ ∂ Â∂ ÁÏ≈¬∂ ÒØ ’ ª ˘ ¡≈Ê’, √Ó≈‹Δ ¡Â∂
ÍzÙ≈√«È’ ÍæË ”Â∂ ÁÏ≈¿π‰ Ò¬Δ ’ «‘≈ ˛Õ ‹≈◊»’
È≈◊«’ª Ò¬Δ «¬‘ È≈Í≈’ ◊æ·‹ØÛ ◊ßÌΔ «⁄ßÂ≈ Á≈
«ÚÙ≈ ‘؉≈ ⁄≈‘ΔÁ≈ ˛Õ
Óß◊ª : A. «¬√ √Óπæ⁄∂ Ó≈ÓÒ∂, ı≈√ ’’∂ Íπ«Ò√
‹Ï ÁΔ ‘≈¬Δ’Ø‡ Á∂ «√«‡ß◊ ‹æ‹ ÂØ∫ ‹π‚ΔÙΔ¡Ò ‹ª⁄
’Ú≈¬Δ ‹≈Ú∂Õ
B. «˜Ò∑≈ Íπ«Ò√ Óπ÷Δ, ÓΩ’∂ ”Â∂ ÓΩ‹»Á ‚Δ.¡Àμ√.ÍΔ.
¡Â∂ ¡Àμ√.¡Àμ⁄.˙. «¬‘ √ÍÙ‡ ’È «’ Ò≈·Δ⁄≈‹
ÁΩ≈È ¿πÈ∑ª ÁΔ ÓΩ‹»Á◊Δ «Ú⁄ ’πÛΔ¡ª ¿πÍ √Í∂¡
’ΔÂ≈ «◊¡≈ ÂÒ ÍÁ≈Ê ’Δ √Δ «‹√ È∂ ¿πÈ∑ª ÁΔ¡ª
¸ßÈΔ¡ª ¨‘ «ÁæÂΔ¡ª ¡Â∂ ¿πÈ∑ª Á∂ «‹√Óª ¿πÍ ‹Ò‰
‘جΔ? ’Δ «¬‘ Íø‹≈Ï Íπ«Ò√ ÚÒØ∫ ’ΔÂ≈ ‹≈ «‘≈ ‹Ï
Á≈ ’Ø¬Δ ÈÚª ˜Ï≈ ˛?
«¬È’Ò≈ÏΔ √≈‚≈ ≈‘

20

¡ÍÃÀÒ-B@AE

’≥ÓΔ¡ª Á∂ «Ú‘Û∂ Á≈ √»‹ √Δ ó √≈ÊΔ √ω ⁄≥Á
‘˜≈Ø∫ √≈Ò È«◊√ ¡Í‰Δ Ï∂ȱΔ Í∂ ØÂΔ ‘À, «Î ’‘Δ∫ ‹≈’ ‘ØÂ≈ ‘À ⁄ÓÈ Ó∂∫ ÁΔÁ≈Ú ÍÀÁ≈Õ
⁄π‰∂ ‹≈‰ Â∂∂ Í∂∫‚± Ó˜Á»ª ˘ Ò≈ÓÏ≥Á ’È ÁΔ «‹≥Ó∂Ú≈Δ
¿∞√ ‘º√«Á¡ª √ÚΔ’≈Δ ¡Â∂ «ÁÈ-≈ «¬º’ ’
«’ÂΔ¡ª-’≈«Ó¡ª ÁΔ «¬√ ÌÀÛ∂ «È˜≈Ó ÂØ∫ Ï≥Á ÷Ò≈√Δ
Ò¬Δ √≥ÿÙª Á∂ ÓÀÁ≈È «Úº⁄ ‚«‡¡≈ «‘≈Õ ÿ ÁΔ¡ª
Ó≈ÛΔ¡ª ¡≈Ê’ ‘≈Òª ÚΔ √≈ÊΔ √ω Á≈ ≈‘ È≈
Ø’ √’Δ¡ª ¡Â∂ ¿∞‘ «¬º’ ¡‰Êº’ ÔØË∂ Úª◊ «¬º’ «Í≥‚
ÂØ∫ Á»‹∂ ¡Â∂ «Î ÂΔ‹∂ «Í≥‚ «Úº⁄ ‹ºÊ∂Ï≥ÁΔ Á∂ Ô»«È‡
ω≈™Á≈ «‘≈ ¡Â∂ «¬√ «¬Ò≈’∂ «Úº⁄ Í∂∫‚± Ó˜Á»
Ô»ÈΔ¡È Á≈ ¡Ë≈ ω≈™Á≈ «◊¡≈Õ Í≈‡Δ ¡Â∂
‹ºÊ∂Ï≥ÁΔ ÚºÒØ∫ ÒÛ∂ ‘ ÿØÒ, √≥ÿÙ, √◊ÓΔ «Úº⁄ √≈ÊΔ
√ω ÓØ‘ÒΔ¡ª ’Â≈ª «Úº⁄ ‘Ø ’∂ Ò«Û¡≈Õ Í∂∫‚±
Ó˜Á» Ô»ÈΔ¡È ÚºÒØ∫ ¡≈≥ÌΔ «ÏÒ Ï≈¬Δ’≈‡ ¡À‹Δ‡∂ÙÈ
«Úº⁄ ¿∞‘ Í«Ú≈ √Ó∂ ’∞º«Á¡≈Õ «‹ºÊ∂ ¿∞√È∂ «¬Ò≈’∂
«Úº⁄ «Í≥‚Ø-«Í≥‚Δ ‹≈ ’∂ ÓΔ«‡≥◊ª ÀÒΔ¡ª ≈‘Δ∫ Ó˜Á»
Í«Ú≈ª ˘ ÿ∂Ò» «Ï‹ÒΔ «ÏÒ È≈ Â≈È ¡Â∂ Óπ¯Â
«Ï‹ÒΔ ÁΔ √‘»ÒÂ Ò¬Δ ‹ºÊ∂Ï≥Á ‘Ø ’∂ √◊ÓΔ ’È
Ò¬Δ Ò≈ÓÏ≥Á ’ΔÂ≈ ¿∞μÊ∂ ¡≈͉∂ «Í≥‚ «Úº⁄ ÚΔ ÓΔ‡
’º‡‰ ¡≈¬Δ Í≈Ú’ΩÓ Á∂ ¡«Ë’≈Δ¡ª ÁΔ Úº‚Δ ‡ΔÓ Á≈
Í»∂ «Í≥‚ ˘ ‹ºÊÏ
∂ Á
≥ ’’∂ «ÿ≈˙ ’ΔÂ≈ ¡Â∂ ¡«Ë’≈Δ¡ª
˘ Ï∂≥◊ ÍÂÈ Ò¬Δ Ó˜Ï» ’ΔÂ≈Õ Ï∂Ù’ ÿØÒ ˘
Â≈ØÍΔ‚Ø ’È ¡Â∂ √≈ÊΔ √ω ⁄≥Á ˘ ‚≈¿∞‰ËÓ’≈¿∞‰ Ò¬Δ √’≈ È∂ «Ï‹ÒΔ ÓπÒ≈˜Óª Á∂ fi»·∂
«Ï¡≈Ȫ «‘ √≈ÊΔ ¡Â∂ ‘Ø Í«Ú≈’ ÓÀÏª ”Â∂ fi»·∂
Í⁄∂ Á˜ ’ «ÁºÂ∂ «‹√ Á∂ «÷Ò≈Î ‹ºÊ∂Ï≥ÁΔ ‚‡ ’∂
ÒÛΔ ¡Â∂ Í⁄∂ ºÁ ’Ú≈¬∂ ◊¬∂Õ Í ÍπÒΔ√ ÚºÒØ∫ √Ó∂∫
√Ó∂∫ Â∂ Á˜ ‘Ø ’¬Δ Âª Á∂ fi»·∂ ’∂√ ÚΔ √≈ÊΔ √ω
¡≥Á «¬È’Ò≈Ï ÁΔ ÓÿÁΔ ÒØ¡ ˘ Óº·≈ È≈ Í≈ √’∂Õ
Ó˜Á»ª ÁΔ Ò≈ÓÏ≥ÁΔ ÂØ∫ «¬Ò≈Ú≈ ¿∞‘ ‘Ø √≥ÿÙÙΔÒ
ÂÏ«’¡ª Á∂ √≥ÿÙª «Úº⁄ ‚‡ ’∂ √≈Ê «Á≥Á≈ «‘≈Õ
ÈΩ‹Ú≈Ȫ, «Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª ¡Â∂ «’√≈ÈΔ ÿØÒª «Úº⁄ ÚΔ
¿∞√ È∂ ‘ √≥ÌÚ √◊ÓΔ ’ΔÂΔÕ ÈÙ≈ √Ó◊«ˇ≥◊ «Úº⁄
Ù≈ÓÒ ‘≈’Ó «Ë Á∂ Ó≥ÂΔ «Ï’Ó «√≥ÿ Ó‹Δ·Δ¡≈ Á∂
«ÿ≈˙ ÁΩ≈È «◊zÎÂ≈ ‘ج∂ ÈΩ‹Ú≈Ȫ ÁΔ «‘≈¬Δ Ò¬Δ
’ΔÂ∂ √»Ï≈ ͺËΔ Óπ˜≈‘∂ «Úº⁄ √À∫’Û∂ ÈΩ‹Ú≈Ȫ Á∂ ’≈¯Ò∂
√Ó∂Â Íºπ«‹¡≈ ¿∞‘ «’√∂ ÚΔ Íº÷ ÂØ∫ «’√∂ ÈΩ‹Ú≈È ÂØ∫ ÿº‡
È‘Δ √Δ Òº◊ «‘≈Õ ‘ ¤Ø‡Δ Úº‚Δ √◊ÓΔ «Úº⁄ ’≈ÎÒ∂

Òß ÿ Δ BI Ó≈⁄ ˘ Í∂ ∫ ‚± Ó˜Á»  Ô» È Δ¡È Á∂
«‘√ΔÒ √πÒÂ≈ÈÍπ ÒØËΔ Á∂ ¡≈◊» √≈ÊΔ √ω ⁄≥Á
ÁΔ √Û’ ‘≈Á√∂ «Úº⁄ ‘Ø¬Δ Ï∂Ú’ÂΔ ÓΩ ÁΔ ÓÈ‘»√ ıÏ
È∂ √Ì √≈ÊΔ¡ª Á∂ «ÁÒª ˘ ÚÒ»≥Ë ’∂ º÷ «ÁºÂ≈Õ «¬√
‘≈Á√∂ «Úº⁄ ¿πÈ∑ª È≈Ò √¯ ’ ‘∂ ÈΩ‹Ú≈È Ì≈Â
√Ì≈ Á∂ «¬Ò≈’≈ ¡≈◊» √π÷«ÚøÁ √‘ØÂ≈ ÚΔ ◊øÌΔ ‹÷ÓΔ
‘Ø ◊¬∂ ‘È Â∂ «¬Ò≈‹ ¡ËΔÈ ‘ÈÕ √≈ÊΔ ÁΔ ÓΩ È≈Ò
«‹ºÊ∂ Í«Ú≈ ˘ ◊«‘≈ √ÁÓ≈ Òº◊≈ ‘À ¿∞μÊ∂ ‹ºÊ∂ÏøÁΔ ˘
ÚΔ ◊«‘≈ ˺’≈ Òº◊≈ ‘ÀÕ «’ÂΔ¡ª-’≈«Ó¡ª Á∂ ‘º’ª
Ò¬Δ ‹»fi«Á¡ª ¡≈͉∂ «¬È’Ò≈ÏΔ ’≈ÎÒ∂ ˘ ¡Ò«ÚÁ≈
’«‘ ◊¬∂ Í∂∫‚± Ó˜Á» Ô»ÈΔ¡È Á∂ ¡≈◊» √≈ÊΔ √ω
⁄≥Á ‘ÀÁ≈Ï≈Á ˘ Ò≈Ò √Ò≈Ó!
’Ø¬Δ È‘ƒ √Δ ‹‰Á≈ «’ ̺·≈ Ó≈Ò’ª Áπ¡≈≈
Í«Ú≈ √Ó∂ Ï≥Ë»¡≈ ω≈¬∂ «¬√ Ó˜Á» √≈ÊΔ È∂ ¡˜≈Á
‘Ø ’∂ ¡≈͉∂ Ú◊∂ ‘Ø Ó˜Á» √≈ÊΔ¡ª ÁΔ Óπ’ÂΔ ¡Â∂
«¬√ «ÌzÙ‡ «È˜≈Ó ÁΔ Óπº„Ø∫-√ºπ„Ø∫ ÂÏÁΔÒΔ Ò¬Δ ÒÛ∂ ‹≈
‘∂ √≥ÿÙª ÁΔ ≈‘Δ √Δ.ÍΔ.¡≈¬Δ. (¡ÀμÓ-¡ÀμÒ) «È¿»
‚ÀÓØ’∂√Δ Á∂ √≈ÊΔ¡ª Á≈ ‘Ó√Î ‹≈ ωÈ≈ ‘ÀÕ
√≈ÊΔ √ω ⁄≥Á Á≈ ‹ÈÓ «¬º’ ‹ÈÚΔ AIFC
˘ Ó≈Â≈ ÙzΔÓÂΔ Ó«‘≥Á ’Ω ¡Â∂ «ÍÂ≈ √zΔ Â∂‹» ≈Ó Á∂
ÿ ‘Ø«¬¡≈Õ Ó˜Á» Í«Ú≈ È≈Ò √Ï≥Ë ‘؉ ’’∂
Óπ„ÒΔ «√º«÷¡≈ ÂØ∫ ÚΔ «ÚÚ∂ ‘∂ √≈ÊΔ Á∂ «‘º√∂ ÚΔ Ó˜Á»Δ
‘Δ ¡≈¬ΔÕ ¡≈Í Ìº«·¡ª ”Â∂ Ó˜Á»Δ ’Á∂ ‘∂Õ √≥È AIIB
«Úº⁄ Í≈‡Δ ÁΔ ¡◊Ú≈¬Δ «Úº⁄ Í≥‹≈Ï ¡≥Á ’≥Ó ’
‘Δ Ìº·≈ Ó˜Á» Ô»ÈΔ¡È Í≥‹≈Ï ¡≥Á ̺«·¡ª «Úº⁄
Ï≥Ë»¡≈ ω≈¬∂ Ó˜Á»ª ˘ ¡˜≈Á ’Ú≈¿π‰ Â∂ ¿∞‘Ȫ Á∂
«Ó‘ÈÂ≈È∂ ÚË≈¿∞‰ ¡Â∂ ‘Ø Ïπ«È¡≈ÁΔ √‘»Òª Ò¬Δ
ÒÛ ‘Δ √Δ Âª √≈ÊΔ √ω ⁄≥Á ÚΔ Ï≥Ë»¡≈ ω≈¬∂
Ó˜Á»ª «Úº⁄Ø∫ «¬º’ √ΔÕ «¬Ò≈’∂ «Úº⁄ ’≥Ó ’ ‘∂ √≈ÊΔ¡ª
Áπ¡≈≈ ‹ºÊ∂Ï≥Á’ Â≈’ È≈Ò ¤∞‚≈¬∂ ‹≈‰ Ú≈Ò∂ «ÁÈ
ÂØ∫ ‘Δ √≈ÊΔ √ω Á∂ «ÁÒ Á∂ ’Ø∂ Ú’∂ Â∂ ‹ºÊ∂Ï≥Á ‘Ø ’∂
Ó˜Á» «ÚØËΔ Â≈’ª È≈Ò ÓºÊ≈ Ò≈¿∞‰ ¡Â∂ «‹ºÂ
‘≈√Ò ’È Á≈ √º⁄≈-√πº⁄≈ √Ï’ ¿∞’«¡≈ «◊¡≈Õ Ïº√
¿∞√ «ÁÈ ÂØ∫ Ï≈¡Á ¿∞√ «Íº¤∂ Í ’∂ È≈ Á∂«÷¡≈Õ Ìº·≈
Ó˜Á»ª ˘ ‹ºÊ∂Ï≥Á ’È ÂØ∫ Ï≈¡Á AIIF «Úº⁄ ‘ج∂ Í∂∫‚±
Ó˜Á» Ô»ÈΔ¡È Á∂ «¬‹Ò≈√ Ú∂Ò∂ «¬Ò≈’∂ Á≈ √’ºÂ
«¬È’Ò≈ÏΔ √≈‚≈ ≈‘

21

¡ÍÃÀÒ-B@AE

ω≈ ’∂ Í‘∞≥⁄‰≈ ¿∞√ÁΔ ÷≈√Δ¡Â √ΔÕ «˜Ò∂ ÁΔ ‘ ÀÒΔÓπ˜≈‘∂ ˘ √≈ÊΔ √ω Á∂ ’≈ÎÒ∂ Á≈ «¬≥˜≈ «‘≥Á≈
√ΔÕ ‹Ó≈ÂΔ «ÚØËΔ¡ª ˘ ¿∞√Á≈ ÷ΩÎ √Δ, ‹ºÊ∂Ï≥ÁΔ Á∂ fi≥‚∂
Á∂ «ÈÙ≈È Ú≈Ò∂ Ó؇√≈¬Δ’Ò Â∂ ¿∞‘ Á‹Èª «Í≥‚ª
«Úº⁄ Ï∂÷ΩÎ ‘Ø ’∂ «Ú⁄Á≈, Ó˜Á»ª Á∂ ‘ «Ú‘Û∂ º’
¿∞‘ Í‘∞≥⁄ ’Á≈Õ ¿∞√ È≈Ò ‘Ø¬Δ BI Ó≈⁄ ÁΔ ¡≈÷Δ
ÓπÒ≈’≈ ÁΩ≈È ÚΔ ¿∞‘ ‹ºÊ∂Ï≥ÁΔ ÚºÒØ∫ ˜ÓΔÈ ÁΔ ’≈‰Δ
Ú≥‚ Á∂ «÷Ò≈Î ¤∂Û∂ √≥ÿÙ Á∂ √ºÁ∂ Â∂ Ó≥ÂΔ¡ª Á∂ «ÿ≈˙
ÁΔ¡ª «Â¡≈Δ¡ª Ï≈∂ ⁄⁄≈ ’Á≈ «‘≈ Â∂ ¿∞√∂ «ÁÈ
ÿ Í«Á¡ª Ù≈Ó Á∂ ’Ø¬Δ E Ú‹∂ Á∂ ’ΔÏ ‘ج∂ √Û’
‘≈Á√∂ «Úº⁄ ◊≥ÌΔ »Í «Úº⁄ ˜÷ÓΔ ‘؉ ÂØ∫ Ï≈¡Á
’Í»ÊÒ≈ Á∂ «√ÚÒ ‘√ÍÂ≈Ò «Úº⁄ Ù≈Ó G Ú‹∂ Á∂ ’ΔÏ
√Á≈ Ò¬Δ ¡Ò«ÚÁ≈ ’«‘ ◊¬∂Õ ‘ºÊª ”⁄ ٪ ͬ∂ ¿∞√Á∂
«⁄‘∂ ÚºÒ Âº’«Á¡ª ’ÁΔ Âª «⁄ºÂ ’ΔÂ≈ «’ √≈ÊΔ ˘
¡≈Ú≈˜ Ó≈ ’∂ ’‘ª √ω ¿∞μ· Ô≈ «ÿ≈˙ ÁΔ
«Â¡≈Δ¡ª È‘Δ ’ÈΔ¡ª Í ‘’Δ’Â ÂØ∫ Óπº÷ È≈ ÓØÛ
‘Ø«¬¡≈Õ Ï∂÷ΩÎ Â∂ «ÈËÛ’ ‘Ø ’∂ Ù≈È≈ÓºÂΔ ÒÛ≈¬Δ ÒÛÈ
Ú≈Ò∂ √≈ÊΔ √ω ⁄≥Á ‘ÀÁ≈Ï≈Á ˘ Ò≈Ò √Ò≈Ó!!
’≈ÎÒ∂ «Úº⁄ ±≥ È‘ƒ Ì≈Ú∂∫ «‘≈,
Ô≈Á Â∂Δ «ÁÒ ”⁄Ø∫ Í ‹≈‰Δ È‘ƒÕ
ó ’∞Ò«Ú≥Á «√≥ÿ ‹Ø√È

√‘≈«¬Â≈
A. ÏÒ‹Δ ÏÀ∫√ Â∂ √πÓΔ ÏÀ∫√ √ÍπºÂ Ò≈Ò «√øÿ
ÏÀ∫√ («˜Ò∑≈ Ù‘ΔÁΔ Ì◊ «√øÿ È◊) È∂ A@@@ π. ¡Á≈≈
«¬È’Ò≈ÏΔ √≈‚≈ ≈‘ Ò¬Δ ¡Â∂ I@@@ π. BC Ó≈⁄ ˘
÷‡’Û ’Òª ’ΔÂΔ ’≈ÈÎø√ Ò¬Δ Ì∂‹∂ ‘ÈÕ ¡Á≈≈
√‘≈«¬Â≈ Ò¬Δ ËøÈÚ≈ÁΔ ˛Õ
B. Ì‹È «√øÿ ¿π‡≈Ò Ó‹≈≈ (Ù‘ΔÁ Ì◊ «√øÿ
È◊) È∂ ¡Á≈≈ «¬È’Ò≈ÏΔ √≈‚≈ ≈‘ ˘ A@@@ π. Ì∂‹∂Õ
¡Á≈≈ √‘≈«¬Â≈ Ò¬Δ ËøÈÚ≈ÁΔ ˛Õ
C. √π‹Δ «√øÿ ÏÀ∫√ (’È∂‚≈) È∂ ¡Á≈≈ «¬È’Ò≈ÏΔ
√≈‚≈ ≈‘ ˘ E@@ π. √‘≈«¬Â≈ ¡Â∂ ‹ÈÂ’ ’≈‹ª Ò¬Δ
HE@@ π. √‘≈«¬Â≈ Ì∂‹Δ ˛Õ ¡Á≈≈ √‘≈«¬Â≈ Ò¬Δ
ËøÈÚ≈ÁΔ ˛Õ
D. ‘ÁΔÍ «√øÿ ÍÈ∂√ «Í≥‚ ÓØ‘‰ Ó≈‹≈ (ÏÒ≈⁄Ω)
È∂ ¡≈Í‰Δ ÍºπÂΔ ‰‹Δ ’Ω ¡Â∂ ÍπºÂ ÓÈ‹Ø «√øÿ ÁΔ
ÒØ‘ÛΔ ÁΔ ÷πÙΔ «Úº⁄ AA@@. π. √‘≈«¬Â≈ Ì∂‹Δ ˛Õ ¡Á≈≈
√‘≈«¬Â≈ Ò¬Δ ËøÈÚ≈ÁΔ ˛Õ
E. √≈ÊΔ Áπ¡≈’≈ Á≈√ «ÚÒΔ (Òº÷‰-’∂-ͺ‚≈)
«˜Ò∑≈ ’Í»ÊÒ≈ ÁΔ Ô≈Á «Úº⁄ Í«Ú≈ ÚºÒØ∫ ¡Á≈≈
«¬È’Ò≈ÏΔ √≈‚≈ ≈‘ ˘ E@@@ π. √‘≈«¬Â≈ Ì∂‹Δ ◊¬Δ
˛Õ ¡Á≈≈ √‘≈«¬Â≈ Ò¬Δ ËøÈÚ≈ÁΔ ˛Õ
F. √≈ÊΔ ÍÃ’≈Ù «√øÿ Ò≈¬ΔÈÓÀÈ ‚ÚΔ˜È È≈Ì≈
(Í«‡¡≈Ò≈) È∂ ¡≈Í‰Δ √∂Ú≈Óπ’ÂΔ ÓΩ’∂ ¡Á≈≈ √≈‚≈ ≈‘
˘ E@@ π. √‘≈«¬Â≈ Ì∂‹Δ ˛Õ ¡Á≈≈ √‘≈«¬Â≈ Ò¬Δ
ËøÈÚ≈ÁΔ ˛Õ
G. √≈ÊΔ √π«øÁÍ≈Ò Ú≈√Δ √Ó≈¬∂ (‹ÒøË) È∂
¡≈͉∂ √ÍπºÂ Í«ÚøÁ ’πÓ≈ Á∂ «Ú¡≈‘ ÁΔ ÷πÙΔ «Úº⁄
¡Á≈≈ √≈‚≈ ≈‘ ˘ AA@@ π. √‘≈«¬Â≈ Ì∂‹Δ ˛Õ ¡Á≈≈
√‘≈«¬Â≈ Ò¬Δ ËøÈÚ≈ÁΔ ˛Õ
H. Í∂∫‚» Ó˜Á» Ô»ÈΔ¡È Í≥‹≈Ï «¬Ò≈’≈ ’Â≈Íπ
Á∂ ¡≈◊» ÏÒÚΔ «√øÿ ËΔÍπ Á∂ Í«Ú≈ ÚºÒØ∫ A@@@ π.
√‘≈«¬Â≈ Ì∂‹Δ ˛Õ ¡Á≈≈ ËøÈÚ≈ÁΔ ˛Õ
I. ‚≈. ‘≈’Ó «√øÿ Ï÷ÙΔÚ≈Ò≈ ÚºÒØ∫ ¡≈Í‰Δ Ï∂‡Δ Á∂
¡ÀμÓ.ÏΔ.ÏΔ.¡Àμ√. «Úº⁄ Á≈÷Ò∂ ÓΩ’∂ A@@@ π. √‘≈«¬Â≈ Ì∂‹Δ
˛Õ ¡Á≈≈ ËøÈÚ≈ÁΔ ˛Õ
A@. ‘«ÓøÁ «√øÿ Ú≈√Δ ’ø◊ ’Òª (‹ÒøË) È∂
¡≈Í‰Δ ÒÛ’Δ Á∂ «Ú¡≈‘ ÁΔ ÷πÙΔ ÓΩ’∂ ¡Á≈≈ «¬È’Ò≈ÏΔ
√≈‚≈ ≈‘ ˘ E@@@ π. √‘≈«¬Â≈ Ì∂‹Δ ˛Õ ¡Á≈≈ «Ú¡≈‘
ÁΔ¡ª ÚË≈¬Δ¡ª «ÁøÁ≈ ‘Ø«¬¡≈ √‘≈«¬Â≈ Ò¬Δ ËøÈÚ≈ÁΔ
˛Õ

Âπ «◊¡≈ Ù≈«¬ ÍëÓøÁ‹ΔÂ
Í≥ ‹ ≈ÏΔ √≈«‘ ‹◊ «Úº ⁄ ¡≈Í‰Δ¡ª Ï∂ Ï ≈’
√øÍ≈Á’Δ «‡ºÍ‰Δ¡ª Ò¬Δ ÓÙ‘» Í≥‹≈ÏΔ Ù≈«¬ ÍëÓøÁ‹ΔÂ
«ÁÒ Á≈ ÁΩ≈ ÍÀ‰ ’≈È «Í¤Ò∂ «Áȃ √ÁΔÚΔ «Ú¤ØÛ≈ Á∂
◊¬∂ ‘ÈÕ ¿πÈ∑ª Á∂ Âπ ‹≈‰ È≈Ò Í≥‹≈ÏΔ √≈«‘ «Úº⁄ «¬º’
ÏπÒøÁ ¡≈Ú≈˜ ¸ºÍ ‘Ø ◊¬Δ ˛Õ ¡Á≈≈ ¿πÈ∑ª ÁΔ √≈«‘Â’
Á∂‰ ˘ Ô≈Á ’Á≈ ‘Ø«¬¡≈ ¿πÈ∑ª ˘ √Ò≈Ó ’Á≈ ˛Õ

ÙØ’ √Ó≈⁄≈
A. «’ÂΔ «’√≈È Ô»ÈΔ¡È Á∂ ¡≈◊» «ÁÒÏ≈◊ «√øÿ
⁄øÁΔ Á∂ Ó≈Â≈ Ì‹È ’Ω ‹Δ √ø÷∂Í «ÏÓ≈Δ «Íº¤Ø∫ √ÁΔÚΔ
«Ú¤ØÛ≈ Á∂ ◊¬∂Õ ¡Á≈≈ Í«Ú≈ È≈Ò ‘ÓÁÁΔ Á≈ «¬‹‘≈
’Á≈ ‘Ø«¬¡≈ Áπº÷ «Úº⁄ ÙΔ’ ‘πøÁ≈ ˛Õ
B. ‚ÀÓØ’∂«‡’ ‡Δ⁄˜ Îø‡ Á∂ ‹ÈÒ √’ºÂ
Á«ÚøÁ «√øÿ Í»ÈΔ¡≈ Á∂ Úº‚∂ Ì≈ √. ⁄Ó’Ω «√øÿ ÏÀÈΔÍ≈Ò
¡⁄≈È’ √ÁΔÚΔ «Ú¤ØÛ≈ Á∂ ◊¬∂Õ ¡Á≈≈ ¿πÈ∑ª Á∂ Áπº÷
«Úº⁄ ÙΔ’ ‘πøÁ≈ ‘Ø«¬¡≈ ‘ÓÁÁΔ Á≈ «¬‹‘≈ ’Á≈ ˛Õ
«¬È’Ò≈ÏΔ √≈‚≈ ≈‘

22

¡ÍÃÀÒ-B@AE

........................... √ø ÿ Ù/√◊ÓΔ¡ª...........................
√Δ.ÍΔ.¡≈¬Δ. (¡ÀÓ-¡ÀÒ) ÚºÒØ∫ ÷‡’Û ’Òª «Úº⁄ «√¡≈√Δ ’≈ÈÎø√
‘∂ ‘ÈÕ Ì≈‹Í≈ ÁΔ ¡◊Ú≈¬Δ Ú≈ÒΔ ÓØÁΔ √’≈ È∂
«’√≈È «ÚØËΔ Ì»ÓΔ ◊©«‘‰ «ÏμÒ «Ò¡ªÁ≈ ˛ «‹√ ≈‘ƒ
«’√≈Ȫ ÁΔ¡ª ˜ÓΔȪ ¿π‘Ȫ ’ØÒØ∫ ’Ω‚Δ¡ª Á∂ Ì≈¡ ÷Ø‘
’∂ Á∂√Δ ¡Â∂ «ÚÁ∂ÙΔ ’≈ÍØ∂‡ª ˘ «ÁμÂΔ¡ª ‹≈‰◊Δ¡ªÕ
¡ÀÎ.√Δ.¡≈¬Δ. ¡È≈‹ ÁΔ ÷ΔÁ «Ú⁄Ø∫ «Íμ¤∂ ‘‡ ‘Δ ˛
«‹√ È≈Ò ¡È≈‹ Óø‚Δ¡ª Â∂ «ÚÁ∂ÙΔ ÷ΔÁ ¬∂‹ø√Δ¡ª ÁΔ
√Á≈Δ ’≈«¬Ó ‘Ø ‹≈Ú∂◊ΔÕ ¡«‹‘∂ ‘Ò≈ª «Ú⁄ Á∂Ù Á∂
¡øÈÁ≈Â∂ ’ØÒ ÒÛÈ ÂØ∫ «ÏȪ Á»√≈ ’Ø¬Δ √Â≈ È‘ƒ «‘
‹ªÁ≈ ˛Õ ∂ÒÚ∂ ¡Â∂ μ«÷¡≈ ¡«‹‘∂ ¡«‘Ó ÷∂Âª «Ú⁄
¡ÀÎ.‚Δ.¡≈¬Δ. Á≈ Á÷Ò Â∂˜Δ È≈Ò ÚË «‘≈ ˛Õ ¿π‘Ȫ
«’‘≈ «’ «’ ’≈˘Èª «Ú⁄ √Ø˪ ’’∂ «¬‘Ȫ ˘ Ó≈Ò’ª
Íμ÷Δ Ï‰≈«¬¡≈ ‹≈ «‘≈ ˛Õ ¿π‘Ȫ «’‘≈ «’ Ú؇ª ≈‘ƒ
Á∂Ù Á∂ ÒØ’ª ÁΔ «’√Ó ȑƒ ÏÁÒ √’ÁΔ ÌªÚ∂∫ B@@
√≈Ò ‘Ø  ÚØ ‡ ª Í≈’∂ Á∂ ÷ Ò¬Δ¬∂ . ¿π ‘ Ȫ ÒØ ’ ª ˘
√≈Ó≈‹Í©√ ¡Â∂ ÒØ’ «ÚØËΔ ÈΔÂΔ¡ª «÷Ò≈Î ÒÛÈ
Á≈ √μÁ≈ «ÁμÂ≈Õ «¬√ ÓΩ’∂ «¬√ÂΔ ‹≈◊ÃÂΔ Óø⁄ ÁΔ √»Ï≈
ÍÃË≈È ÏΔÏΔ ◊πÏ÷Ù ’Ω √øÿ≈ È∂ ÚΔ √øÏË
Ø È ’ΔÂ≈Õ ÍÃ◊ÂΔ
’Ò≈ ’∂∫Á ÒªÁÛ≈ ÁΔ È≈‡’ ‡ΔÓ È∂ √Ø„Δ ≈‰≈ ÁΔ
«ÈÁ∂ÙÈ≈ ‘∂· «¬È’Ò≈ÏΔ È≈‡’ ¡Â∂ ’ØΔ˙◊≈ÎΔ¡ª
Í∂Ù ’ΔÂΔ¡ªÕ ÍÓ‹Δ ⁄μ’ Á∂√≈‹ È∂ ◊Δ Í∂Ù ’ΔÂ∂Õ
Óø⁄ √ø⁄≈ÒÈ≈ ‘Δ ≈Ó √»ÒÍπΔ È∂ ’ΔÂΔÕ

√Δ.ÍΔ.¡≈¬Δ. (¡ÀÓ-¡ÀÒ) «È¿» ‚ÀÓØ’∂√Δ È∂ Á∂Ù
Ú≈√Δ¡ª ˘ Ì≈ ÁΔ ¡≈˜≈ÁΔ ÁΔ «¬’ ‘Ø ÒÛ≈¬Δ
ÒÛÈ Á≈ √μÁ≈ «ÁμÂ≈ ˛Õ Í≈‡Δ ÚÒØ∫ Ù‘ΔÁ Ì◊ «√øÿ
Á∂ ‹μÁΔ «Í≥‚ ÷‡’Û ’Òª «Ú÷∂ BC Ó≈⁄ ˘ ’ΔÂΔ
◊¬Δ «√¡≈√Δ ’≈ÈÎø√ ˘ √øÏØËÈ ’Á∂ ‘ج∂ Í≈‡Δ ÁΔ
√ΔÈΔ¡ √»Ï≈¬Δ ¡≈◊» ’≈Ó∂‚ ÁÙÈ «√øÿ ÷‡’Û È∂
√øÏØËÈ ’«Á¡ª ¡≈«÷¡≈ «’ √≈Ó≈‹Ú≈ÁΔ Á∂Ù ÁΔ
√øÍÂΔ ˘ È≈◊ ’πø‚ÒΔ Ó≈’∂ «È◊Ò ‘∂ ‘È ¡Â∂ √≈‚∂
Á∂Ù Á∂ È∂Â≈ «¬‘Ȫ È≈◊ª ˘ ÁπμË «ÍÒ≈ ‘∂ ‘ÈÕ Á∂Ù Á∂
’πÁÂΔ ÷˜≈È∂ ‹Ò, ‹ø◊Ò, ˜ÓΔÈ Â∂ Ï‘π ’øÍÈΔ¡ª Á∂
ÂøÁ»¡≈ ‹≈ˇ È∂ ÏπΔ Âª ‹’Û Ó≈Δ ‘Ø¬Δ ˛Õ ‹Ø ’πμfi
√≈‚∂ Á∂Ù Á∂ ‘≈’Ó ’ ‘∂ ‘È ¿π‘ «¬’ ÍÃÌ»√μÂ≈ √øÍÈ
Á∂Ù Á∂ ‘≈’Óª Ú≈Ò≈ «’Á≈ È‘ƒ ˛Õ ¿π‘Ȫ «’‘≈ «’
Ù‘ΔÁ Ì◊ «√øÿ ¡Â∂ √≈ÊΔ¡ª Á∂ √πÍ«È¡ª Á∂ ¡‹∂
¡≈˜≈ÁΔ È‘ƒ ¡≈¬Δ ˛Õ Ì≈ Â∂ «ÚÁ∂ÙΔ ’˜≈ ‹Ø AII@
«Ú⁄ GF «ÓÒΔ¡È ‚≈Ò √Δ Ó≈⁄ B@AD Âμ’ DD@
«ÏÒΔ¡È ‚≈Ò (’ΔÏ BF Òμ÷ D@ ‘˜≈ ’ØÛ) ‘Ø
«◊¡≈ ‘ÀÕ
Í≈‡Δ Á∂ ¡≈◊» ¡Â∂ «¬Î‡» Á∂ √»Ï≈ Í©Ë≈È ’πÒ«ÚøÁ
«√øÿ ÚÛÀ⁄ È∂ ¡≈«÷¡≈ «’ Á∂Ù Á∂ ‘≈’Ó «ÚÁ∂ÙΔ
’øÍÈΔ¡ª ˘ ´μ‡ ’È Ò¬Δ Á∂Ù Á∂ ÁÚ≈˜∂ ⁄Ω͇ ÷ØÒ

Í∂∫‚» Ó˜Á»ª, Á«Ò Â∂ ¤Ø‡Δ «’√≈ÈΔ ÁΔ Ò≈ÓÏøÁΔ
«ÚÙ≈Ò ÀÒΔ Â∂ Óπ˜≈‘≈, ·ø‚Ò ’Ó∂‡Δ ÁΔ «ÍØ‡ ‹≈Δ
Ò≈«¬¡≈ «◊¡≈Õ ÿ-ÿ ÒΔÎÒÀ‡ Úø‚ ’∂ ÀÒΔ ÁΔ Ó‘ºÂÂ≈
Â∂ Óø◊ª Á≈ ÍÃ⁄≈ ’ΔÂ≈ «◊¡≈Õ ’øË È≈¡∂ «Ò÷∂ ◊¬∂Õ
«¬√∂ Á≈ «√º‡≈ √Δ «’ «’ÂΔ ÒØ’ª Á∂ ’≈ÎÒ∂ ¿π√ «ÁÈ
ÁπÍ«‘ „≈¬Δ Ú‹∂ º’ Í≥‚≈Ò «Úº⁄ Íπº‹Á∂ ‘∂Õ
«ÂøȪ ‹ºÊ∂ÏøÁΔ¡ª È∂ «¬‘ ÀÒΔ ÒÀ∫‚ √Δ«Òß◊ ¡À’‡
ÂØ∫ ¿∞ÍÒΔ ˜ÓΔÈ Ï∂˜ÓΔÈ∂ ÒØ’ª ¡Â∂ ¤Ø‡∂ «’√≈Ȫ «Úº⁄
Ú≥‚‰, Í≥⁄≈«¬ÂΔ ˜ÓΔÈ Á∂ ÂΔ‹∂ «‘º√∂ Ú≈ÒΔ ˜ÓΔÈ
Á«Òª ˘ ͺ’∂ ÂΩ ”Â∂ «ÁÚ≈¿∞‰ Â∂ Ï≈’Δ Ï⁄ÁΔ
Í≥⁄≈«¬ÂΔ ˜ÓΔÈ ÁΔ ÏØÒΔ Á≈ ‘º’ ¤Ø‡∂ «’√≈Ȫ Ò¬Δ
≈÷Úª ’Ú≈¿∞‰ Ò¬Δ, ¡Ï≈Á’≈ª Ò¬Δ Íº’Δ Ó≈Ò’Δ

AH Ó≈⁄ ˘ Í≥‹≈Ï Á∂ ’ØÈ∂-’ØÈ∂ «Úº⁄Ø∫ ‘˜≈ª ÁΔ
«◊‰ÂΔ «Úº⁄ Í∂∫‚» Ó˜Á», Á«Ò ¡Â∂ ¤Ø‡∂ «’√≈Ȫ È∂
ÓØ‘≈ÒΔ Á∂ Áπ√«‘≈ ÓÀÁ≈È «Úº⁄ ¡≈ ‚∂∂ Ò≈¬∂Õ √˜∂ ‘ج∂
Í≥‚≈Ò «Úº⁄ «¬√ «¬’º· È∂ √≈‘ Ø’ ’∂ ÏπÒ≈«¡ª ˘
√π«‰¡≈Õ ¿π√ «ÁÈ Í∂∫‚» Ó˜Á» Ô»ÈΔ¡È, ˜ÓΔÈ ÍÃ≈ÍÂΔ
√øÿÙ ’Ó∂‡Δ ¡Â∂ «’ÂΔ «’√≈È Ô»ÈΔ¡È È∂ √ªfi∂ »Í
”⁄ ¡≈Í‰Δ¡ª Óø◊ª ˘ ÒÀ ’∂ √»Ï∂ ͺËΔ ÀÒΔ ’ΔÂΔÕ «¬√
ÀÒΔ ÁΔ «Â¡≈Δ Ò¬Δ «¬º’ Ó‘ΔÈ≈ Í≥‹≈Ï Á∂ E@@ Á∂
Ò◊Ì◊ «Í≥‚ª ”⁄ ‹≈◊Ø¡ª, ÓΔ«‡ø◊ª, ÀÒΔ¡ª ’’∂ ÒØ’ª
˘ Ò≈ÓÏøÁ ’ΔÂ≈ «◊¡≈Õ ‘˜≈ª ÁΔ «◊‰ÂΔ «Úº⁄ ÍØ√‡
«¬È’Ò≈ÏΔ √≈‚≈ ≈‘

23

¡ÍÃÀÒ-B@AE

Í≈√ ’È Á∂ Ï≈Ú‹»Á Í∂∫‚± ËÈ≈„ ⁄ΩËΔ Ó˜Á»ª ˘
ÍÒ≈‡ È‘Δ∫ Á∂ ‘∂Õ ¤Ø‡∂ «’√≈Ȫ ÁΔ ‘≈Ò ϑ∞ Ó≈ÛΔ
‘ÀÕ ¿∞‘Ȫ «√ ’‹≈ «ÁÈØ-«ÁÈ ÚºË «‘≈ ‘ÀÕ ¤Ø‡Δ
«’√≈ÈΔ ÷πÁ’∞ÙΔ¡ª ’ ‘Δ ‘ÀÕ √’≈ª È∂ Ó˜Á»ª«’√≈Ȫ ÁΔ ‘≈Ò √πË≈ÈΔ Âª ’Δ √Δ ¿∞Ò‡≈ ÓØÁΔ
√’≈ È∂ ̱ Ó Δ ◊z « ‘‰ «ÏÒ ÒÀ ¡ªÁ≈ ‘À Â∂ ‘π ‰
¡ÀμÎ.√Δ.¡≈¬Δ. ˘ ÂØÛ ’∂ √’≈Δ ÷ΔÁ ÷ÂÓ ’’∂
«’√≈ÈΔ ˘ ÂÏ≈‘ ’È ÁΔ¡ª √≈«‹Ùª ⁄Δ¡ª ‹≈ ‘Δ¡ª
‘ÈÕ ¿πÈ∑ª «¬√ «ÚπºË «’ÂΔ¡ª ˘ «ÁzÛ ÒÛ≈’» ÿØÒ
¿π√≈È Á≈ √ºÁ≈ «ÁºÂ≈Õ
ÀÒΔ Ó◊Ø∫ ‘˜≈ª «’ÂΔ-«’√≈Ȫ È∂ Í≥‹≈Ï Á∂
Óπº÷ ÓøÂΔ ÁΔ «‘≈«¬ÙΔ ÚºÒ Ó≈⁄ Ùπ» ’ «ÁºÂ≈ ª
ÍÃ√≈ÙÈ ÁΔ¡ª Â≈ª ¿πμÍ º’ ÷Û’ ◊¬Δ¡ªÕ Óπº÷ ÓøÂΔ
Á∂ ÍÃÓπº÷ √’ºÂ ¡Àμ√.’∂. √øË» È≈Ò ‹ºÊ∂ÏøÁΔ¡ª Á∂ ÚÎÁ
ÁΔ ◊ºÒÏ≈ ’Ú≈¬Δ ◊¬ΔÕ ¿πÈ∑ª È∂ ¡Àμ√.√Δ./¡Àμ√.‡Δ.
’«ÓÙÈ ÚºÒØ∫ Ó˜Á»ª ˘ «ÁºÂ∂ ’‹∂ Á∂ AA ’ØÛ πͬ∂ ”Â∂
ÒΔ’ Î∂È ÁΔ Óø◊ Óøȉ ÂØ∫ «¬Ò≈Ú≈ Í≥⁄≈«¬ÂΔ ˜ÓΔȪ
Â∂ Ș»Ò ˜ÓΔȪ √ÏøËΔ Ó√Ò∂ ‘ºÒ ’È Á≈ ÌØ√≈ «ÁºÂ≈Õ
‹ºÊ∂ÏøÁΔ¡ª ˘ F ¡ÍÃÀÒ ˘ ÓπÛ ’∂ ◊ºÒÏ≈ ’È Á≈ √ºÁ≈
«ÁºÂ≈ «◊¡≈Õ «¬√ Ó◊Ø∫ ‘Δ ÍÃÁÙÈ’≈Δ ≈ Á∂ √≈„∂
√ºÂ Ú‹∂ ¡≈͉≈ ÍÃÁÙÈ Óπ’≈ ’∂ ÿª ˘ ÍÂ∂Õ ÀÒΔ Â∂
ÍÃÁÙÈ È∂ «’ÂΔ¡ª ”⁄ ¿πÂÙ≈‘ Á≈ √ø⁄≈ ’ΔÂ≈ ˛Õ
·ø‚Ò ’Ó∂‡Δ È∂ ÚΔ √øÿÙ Á∂ ÁÏ≈¡ ʺÒ∂ ¡≈Í‰Δ «ÍØ‡
‹≈Δ ’ «ÁºÂΔ ˛Õ ÀÒΔ ˘ ‘ØȪ ÂØ∫ «¬Ò≈Ú≈ «‹øÁ
«√øÿ, ¡ÓÈÁΔÍ ’Ω «Á˙Ò, √øÂØ÷ «√øÿ º◊Û, Ìπ«Í≥Á
ÒΩ∫◊ØÚ≈Ò È∂ √øÏØËÈ ’ΔÂ≈Õ ÀÒΔ ÁΩ≈È ÚΔ √»ÒÍπ ÁΔ
¡◊Ú≈¬Δ ‘∂· ’ÚΔÙΔ ‹ºÊ∂ Â∂ «Ú’‡ ̺‡Δ È∂ «¬È’Ò≈ÏΔ
◊Δª È≈Ò √Óª ÏøÈ∑Δ º«÷¡≈Õ

Á≈ ‘º’ ÒÀ‰, Ș»Ò √π√≈«¬‡Δ¡ª ÁΔ¡ª ˜ÓΔȪ ¿∞Í
ËÈ≈„ª Á∂ ’Ï‹∂ ıÂÓ ’Ú≈’∂ Ó≈Ò’Δ ‘º’ ÒÀ‰ ÷≈Â,
Í∂∫‚± Ó˜Á»ª Ò¬Δ A@-A@ ÓÒ∂ Á∂ ÍÒ≈‡ª Ò¬Δ, ̱ÓΔ
◊z«‘‰ «ÏÒ ºÁ ’Ú≈¿∞‰, ¤Ø‡Δ «’√≈ÈΔ Ò¬Δ ÷∂ÂΔ
√≥Á ’∂∫Á ÷ØÒ‰ ¡Â∂ Ó˜Á»ª Â∂ «’√≈Ȫ Á∂ ’˜∂ Óπ¡≈¯
’≈¿∞‰ Ò¬Δ ¡≈«Á Ó≥◊ª ˘ ÒÀ ’∂ ’ΔÂΔÕ ÀÒΔ ÁΔ
ÍÃË≈È◊Δ «ÈÌÀ «√øÿ „πº‚Δ’∂, Óπ’∂Ù ÓÒΩÁ ¡Â∂ ¡ÚÂ≈
«√øÿ √»ÒÍπ ”Â∂ ¡Ë≈« ÍÃË≈È◊Δ Óø‚Ò È∂ ’ΔÂΔÕ
Óø⁄ √ø⁄≈ÒÈ √≈ÊΔ √«ÂÏΔ «√øÿ È∂ ’ΔÂ≈Õ
ÀÒΔ ˘ √øÏØËÈ ’Á∂ ‘ج∂ Í∂∫‚± Ó˜Á» Ô»ÈΔ¡È
Í≥‹≈Ï Á∂ Â√∂Ó ÍΔ‡, ÏÒ«ÚøÁ «√øÿ ÌπºÒ, «’ÂΔ
«’√≈È Ô»ÈΔ¡È Á∂ Á≈Â≈ «√≥ÿ, ˜ÓΔÈ Íz≈ÍÂΔ √≥ÿÙ
’Ó∂‡Δ Á∂ ◊∞Óπº÷ «√≥ÿ Â∂ «¬≥‚Δ¡È ÎÀ‚∂ÙÈ ¡≈Î ‡∂‚
Ô»ÈΔ¡È («¬Î‡») Á∂ ’∞Ò«Ú≥Á «√≥ÿ ÚÛÀ⁄ È∂ «’‘≈ «’
Ì≈ √’≈ È∂ ̱ÓΔ √πË≈ª Á≈ ÁØ Ú≈ ‚≈Ó≈ ’ΔÂ≈
Íz≥± ¡‹∂ º’ ÒÀ∫‚ √Δ«Òß◊ ¡À’‡ Ò≈◊» È‘Δ∫ ‘Ø«¬¡≈ Â∂
̱ÓΔ ÁΔ Ú≥‚ ’≈‰Δ ‘ÀÕ «Í¤Ò∂ √≈Ò ‹ÁØ∫ Á«Òª È∂ ÂΔ‹∂
«‘º√∂ Ú≈ÒΔ ˜ÓΔÈ ÁΔ ÏØÒΔ ÁΔ Ó≥◊ ¿∞·≈¬Δ √Δ Âª √’≈
È∂ √Ø‘‰ «√≥ÿ ·ß‚Ò ÁΔ ¡◊Ú≈¬Δ «Ú⁄ Í≥‹ ÓÀ∫ÏΔ ’Ó∂‡Δ
ω≈¬Δ √Δ Í ·ß‚Ò ’Ó∂‡Δ È∂ ¡‹∂ º’ ⁄πÍ Ë≈Δ ‘جΔ
‘À, ¿∞√È∂ ’Ø¬Δ «ÍØ‡ ‹≈Δ È‘Δ∫ ’ΔÂΔÕ Òº÷ª ¡Ï≈Á’≈ª
˘ ¡‹∂ ÚΔ ¡≈Í‰Δ ˜ÓΔÈ Á∂ Ó≈Ò’≈È≈ ‘º’ È‘Δ∫ «ÓÒ∂Õ
̱-Ó≈ÎΔ¡ª ¿∞‘Ȫ ÁΔ¡ª ˜ÓΔȪ ”Â∂ ’Ï‹∂ ’ «‘≈ ‘ÀÕ
Ș»Ò √π√≈«¬‡Δ¡ª È≈Ò ¿∞‘Ø «‹‘≈ ‘Δ ÚÂ≈¿∞ ‘Ø «‘≈
‘À «‹‘Ø «‹‘≈ Á«Òª È≈Ò √Ó≈‹ «Ú⁄ ‘Ø «‘≈ ‘ÀÕ ¿∞‘Ȫ
ÁΔ¡ª √π√≈«¬‡Δ¡ª ⁄ºÒ È‘Δ∫ ‘Δ¡ª Â∂ ˜ÓΔȪ ”Â∂
ËÈ≈„ª Á∂ ’Ï‹∂ ’ΔÂ∂ ‘ج∂ ‘ÈÕ Òº÷ª Ó˜Á»ª ’ØÒ «‘‰
Ò¬Δ ÿ È‘Δ∫ ‘ÈÕ √’≈ ÚºÒØ∫ «ÚË≈È √Ì≈ «Úº⁄ ÓÂ≈

«¬ø‚Δ¡È ÎÀ‚∂ÙÈ ¡≈¯ ‡∂‚ Ô»ÈΔ¡È˜ Á≈ √»Ï≈ ͺËΔ «¬‹Ò≈√
«¬ø‚Δ¡È ÎÀ‚∂ÙÈ ¡≈¯ ‡∂‚ Ô»ÈΔ¡È˜ («¬Î‡») È∂
Ó˜Á» ‹Ó≈ ˘ √’≈ ÚºÒØ∫ «’ ’≈˘Èª «Úº⁄ ’ΔÂΔ¡ª
‹≈ ‘Δ¡ª Ó˜Á» «ÚØËΔ √Ø˪ Á∂ «ıÒ≈¯ «Âº÷∂ √øÿÙ
ÒÛÈ Á≈ √ºÁ≈ «ÁºÂ≈ ˛Õ «¬‘ √ºÁ≈ «¬Î‡» Á∂ Á∂Ù Ì◊Â
Ô≈Á◊≈ ‘≈Ò ‹ÒøË «Ú÷∂ BD Ó≈⁄ ˘ ‘ج∂ √»Ï≈ ͺËΔ
‚ÀÒΔ◊∂‡ «¬‹Ò≈√ ˘ √øÏØËÈ ’«Á¡ª «¬Î‡» Á∂ ’ΩÓΔ
‹ÈÒ √’ºÂ ’≈Ó∂‚ ÏΔ. ÍÃÁΔÍ ’πÓ≈ È∂ «ÁºÂ≈Õ
«¬‹Ò≈√ «Úº⁄ «¬Î‡» È≈Ò √ÏøË ں÷-Úº÷ Ô»ÈΔ¡Èª Á∂
BE@ Á∂ ’ΔÏ ‚ÀÒΔ◊∂‡ª È∂ «‘º√≈ «Ò¡≈Õ ¡‹Ò≈√ ÁΔ
ÍÃË≈È◊Δ ’≈Ó∂‚ Ó∂Ù ≈‰≈, ◊π«Á¡≈Ò º’Û, ¡ø◊∂˜
«¬È’Ò≈ÏΔ √≈‚≈ ≈‘

«√øÿ, ≈Ó «’ÙÈ ¡Â∂ Íπ≈‰Δ √»Ï≈ ’Ó∂‡Δ È∂ ’ΔÂΔÕ
«¬‹Ò≈√ ‘≈Ò ˘ ’≈Ó∂‚ ÍÒ‡» √∂È ‘≈Ò Á≈ Ȫ «ÁºÂ≈
¡Â∂ Í»∂ ‘≈Ò ˘ fiø‚∂-Ó≈‡Ø¡ª È≈Ò √‹≈«¬¡≈ «◊¡≈Õ
’≈. ÍÃÁΔÍ È∂ «’‘≈ «’ ’∂∫ÁΔ ÓøÂΔ Óø‚Ò È∂ ÿº‡Øÿº‡ ¿π‹ ’≈˘È «Úº⁄ √Ø˪ ˘ ÓȘ»Δ Á∂ «ÁºÂΔ ˛Õ
≈‹√Ê≈È √’≈ È∂ «ÚË≈È √Ì≈ «Úº⁄ ’≈÷≈È≈ ’≈˘È,
√È¡ÂΔ fi◊Û≈ ’≈˘È, ·∂’≈ «’ ’≈˘È, «√÷ªÁ»
’≈˘È «Úº⁄ Ó≈Ò’ª ͺ÷Δ ¡Â∂ Ó˜Á» «ÚØËΔ √Ø˪ Í≈√
’ ¸º’Δ ˛ ‹Ø Ó˜Á» ‹Ó≈ «ÚØËΔ ‘ÈÕ ’∂∫Á √’≈ È∂
’≈÷≈È≈ ’≈˘È «Úº⁄ √Ø˪ √ø√Á ¡º◊∂ º÷ «ÁºÂΔ¡ª ‘ÈÕ
24

¡ÍÃÀÒ-B@AE

«√÷ªÁ» ’≈˘È «Úº⁄ √Ø˪ ÒØ’ √Ì≈ ¡Â∂ ≈‹ √Ì≈ «Úº⁄
Í≈√ ‘Ø ¸º’Δ¡ª ‘ÈÕ «’ ’≈˘Èª «Úº⁄ √Ø˪ Ó˜Á»
‹Ó≈Â Ò¬Δ Ï‘π ÿ≈Â’ ‘ÈÕ «¬‘ √Ø˪ ÷≈√ ÂΩ ”Â∂
Á∂√Δ-«ÚÁ∂ÙΔ ’øÍÈΔ¡ª ˘ Ò≈Ì Í‘πø⁄≈¿π‰◊Δ¡ªÕ ¿πÈ∑ª
«’‘≈ «’ «¬‘ √Ø˪ «’ Ï≈˜≈ «Úº⁄ Ò⁄’ΔÒ≈͉
«Ò¡≈¿π‰ Ò¬Δ √ø√≈ ÏÀ∫’ ¡Â∂ √ø√≈ ÓπÁ≈ ’ØÙ Á∂ «ÈÁ∂Ùª
¡Èπ√≈ ’ΔÂΔ¡ª ‹≈ ‘Δ¡ª ‘ÈÕ ¿πÈ∑ª «’‘≈ «’ Ó˜Á»ª
Á≈ IB% «‘º√≈ ◊À-‹ºÊ∂ÏøÁ’ ÷∂Â «Úº⁄ ˛ ‹Ø Ù«‘ª ¡Â∂
’√«Ï¡ª «Úº⁄ ÏÁÂ ‘≈Òª «Úº⁄ «‘øÁ≈ ˛Õ Í≥»‹ΔÍÂΔ
ͺ’∂ Ó˜Á»ª ÁΔ Êª ’º⁄∂ Ó˜Á», ¿π‘ ÚΔ ·∂’∂ ¿πμÂ∂ º÷
«‘≈ ˛Õ ¿πÈ∑ª «’‘≈ «’ «Í¤Ò∂ A@ √≈Òª Á≈ √Ì ÂØ∫
Ó‘ºÂÚÍ»È Íº÷ ÈÚΔ¡ª ¡≈«Ê’ ÈΔÂΔ¡ª Á∂ ‹≈Δ «‘‰
Á∂ «√º‡∂ Ú‹Ø∫ ¿πÂÍ≈ÁÈ ¡Â∂ √∂Ú≈Úª Á∂ ÷∂Âª «Úº⁄ ·∂’∂Á≈Δ
¡Â∂ ’º⁄∂ Ó˜Á»ª ÁΔ «◊‰ÂΔ «Úº⁄ Ò◊≈Â≈ Ú≈Ë≈ ‘Ø«¬¡≈
˛Õ Ó˜Á»ª ÁΔ ´º‡-÷√πº‡ ‘Ø ÚËΔ ˛, «¬√ √Ó∂∫ «Úº⁄
Ó˜Á»ª Á∂ «Âº÷∂ √øÿÙ ÚΔ Îπº‡∂ ‘ÈÕ ÍÃÁΔÍ ’πÓ≈ È∂ «’‘≈
«’ Ó˜Á» ‹Ó≈ ˘ «¯’≈ÍÃ√ Úø‚,‹≈ÂΔ Á≈Ï∂ ¡Â∂
‹Ï «ÚπºË ¡≈Ú≈˜ ÏπÒøÁ ’ÈΔ ⁄≈‘ΔÁΔ ˛ ¡Â∂ Ó˜Á»
‹Ó≈ √’≈ª ÁΔ¡ª √≈Ó≈‹Ú≈Á ÍÃ√ ¡Â∂ ‹È«ÚØËΔ
ÈΔÂΔ¡ª «ÚπºË, Ì»ÓΔ ◊둉 «ÏºÒ, ÍÃ⁄»È ÷∂Â «Úº⁄
Ï‘π’ΩÓΔ ’øÍÈΔ¡ª ¡Â∂ ’≈ÍØ∂ÙȪ Á∂ ÁıÒ «ÚπºË Â∂
√’≈ Á∂ ‹≈Ï ’≈˘Èª «ÚπºË ¡º◊∂ ‘Ø ’∂ √øÿÙ Â∂˜
’È≈ ⁄≈‘ΔÁ≈ ˛Õ
«¬Î‡» Í≥‹≈Ï Á∂ ÍÃË≈È ’πÒ«ÚøÁ «√øÿ ÚÛÀ⁄ È∂
Δ«Ú¿» «ÍØ‡ Í∂Ù ’«Á¡ª «¬Î‡» ÚºÒØ∫ Í≥‹≈Ï ”⁄ ÒÛ∂
◊¬∂ √øÿÙª, ÈÚ∂∫ ÷∂Âª «Úº⁄ «¬Î‡» Á∂ «Ú√Ê≈, «¬Î‡»
ÁΔ ‹ºÊ∂ÏøÁ’ ‘≈Ò √Ó∂ ÍÃ≈ÍÂΔ¡ª ¡Â∂ ÿ≈‡ª Á≈ Úȉ
’ΔÂ≈Õ ÚÛÀ⁄ È∂ Ì«Úº÷ ÁΔ¡ª ¸‰ΩÂΔ¡ª Á≈ Óπ’≈ÏÒ≈ ’È
Ò¬Δ Ó˜Á» ‹Ó≈ ˘ «¬Î‡» Á∂ fiø‚∂ ʺÒ∂ ‹πÛÈ ¡Â∂ √øÿÙ
’È Á≈ √ºÁ≈ «ÁºÂ≈Õ «ÍØ‡ Â∂ ÌÚƒ ⁄⁄≈ Ó◊Ø∫
√Ï√øÓÂΔ È≈Ò ¿π√˘ Í≈√ ’ΔÂ≈ «◊¡≈Õ
«¬‹Ò≈√ È∂ Óø◊ ’ΔÂΔ «’ «’ ’≈˘Èª ”⁄ ’ΔÂΔ¡ª
Ó˜Á» «ÚØËΔ √Ø˪ Ú≈Í√ Ò¬Δ¡ª ‹≈‰, ÒØ’ √øÿÙª ˘
ÁÏ≈¿π‰ Ò¬Δ ’∂∫Á Â∂ Í≥‹≈Ï √’≈ ÚºÒØ∫ Í≈√ ’ΔÂ∂
’≈Ò∂ ’≈˘È ºÁ ’ΔÂ∂ ‹≈‰, «ÚÙ∂Ù ¡≈«Ê’ ‹ØÈ Ï‰≈¿π‰∂
ÏøÁ ’ΔÂ∂ ‹≈‰, «Èº‹Δ’È, ¿πÁ≈Δ’È Â∂ «ÚÙÚΔ’È
ÁΔ¡ª ÈΔÂΔ¡ª ºÁ ’ΔÂΔ¡ª ‹≈‰, ·∂’∂Á≈Δ ÍÃÊ≈ Óπ’øÓÒ
÷ÂÓ ’ΔÂΔ ‹≈Ú∂, ¿π√≈Δ Ó˜Á»ª Á≈ AIIF ”⁄ Ï«‰¡≈
’≈˘È Í»È »Í ”⁄ Ò≈◊» ’ΔÂ≈ ‹≈Ú∂, ÂÈ÷≈‘ ‹≈Ó Â∂
«¬È’Ò≈ÏΔ √≈‚≈ ≈‘

ÂÈ÷≈‘ ’‡ΩÂΔ ’ÈΔ ÏøÁ ’ΔÂΔ ‹≈Ú∂, ̺«·¡ª ”Â∂ ÎÀ’‡Δ
¡À’‡ Ò≈◊» ’ΔÂ≈ ‹≈Ú∂Õ
«¬‹Ò≈√ ÁΔ √Ó≈ÍÂΔ √Ó∂∫ ¡◊Ò∂ √Ó∂∫ Ò¬Δ AC ÓÀ∫ÏΔ
√»Ï≈ ’Ó∂‡Δ ÁΔ ’ΔÂΔ ⁄؉ «Úº⁄ ’πÒ«ÚøÁ «√øÿ ÚÛÀ⁄ ˘
ÓπÛ √»Ï≈ ÍÃË≈È, ≈‹ «√øÿ ÓÒ؇ ˘ ‹ÈÒ √’ºÂ ¸‰
«Ò¡≈Õ √»Ï≈ ’Ó∂‡Δ «Úº⁄ ¡ÚÂ≈ «√øÿ Â≈Δ ˘ √’ºÂ,
’≈Ó∂‚ Ó∂Ù ≈‰≈ ˘ ÓΔÂ-ÍÃË≈È, ÍÃ∂Ó Ó√Δ‘ √ØÈ≈
(◊πÁ≈√Íπ), Î»Ò ⁄øÁ (◊πÁ≈√Íπ), ¡ø◊∂‹ «√øÿ (ÓÒ؇),
√π«øÁ «√øÿ ÷ΔÚ≈ (¯ΔÁ’؇), ◊π«Á¡≈Ò «√øÿ º’Û
(ÈÚªÙ«‘), ⁄È‹Δ «√øÿ ¡Â∂ ‹Ø«◊øÁÍ≈Ò «√øÿ ¡≈«Á
˘ ÓÀ∫Ï ¸«‰¡≈ «◊¡≈Õ Óø⁄ √ø⁄≈ÒÈ «¬Î‡» Á∂ √»Ï≈ ¡≈◊»
¡ÚÂ≈ «√øÿ Â≈Δ È∂ ’ΔÂ≈Õ

«¬Î‡» Á∂ «˜Ò∑≈ «¬‹Ò≈√ «Ú⁄ Ó˜Á» «‘μª Ò¬Δ
«Âμ÷∂ √øÿ√ ÒÛÈ Á≈ ÎÀ√Ò≈
«¬ø‚Δ¡È ÎÀ‚∂ÙÈ ¡≈Î ‡∂‚ Ô»ÈΔ¡È˜ («¬Î‡») Á∂
ÈÚªÙ«‘ «˜Ò∑∂ Á≈ ‚ÀÒΔ◊∂‡ «¬‹Ò≈√ ’ΔÂ≈ «◊¡≈Õ
«¬‹Ò≈√ Á∂ Ùπ» «Ú⁄ fiø‚≈ Ò«‘≈¿π‰ ÁΔ √Ó ¡Á≈ ’È
¿πÍø «¬Î‡» ÁΔ ’∂∫ÁΔ ’Ó∂‡Δ ÚºÒØ∫ Ó˜Á» ‹Ó≈ Á∂ Ȫ
¡ÍΔÒ ”Â∂ ÌÚƒ ⁄⁄≈ ’ΔÂΔ ◊¬ΔÕ Í©Ë≈È◊Δ Ì≈Ù‰ «Ú⁄
«¬Î‡» Á∂ √»Ï≈ Í©Ë≈È ’πÒ«ÚøÁ «√øÿ ÚÛÀ⁄ È∂ ’ΔÂ≈Õ
Ô»ÈΔ¡È Á∂ ¡≈◊» ¡ÚÂ≈ «√øÿ Â≈Δ È∂ «˜Ò∑∂ Á∂
√øÿÙª ÁΔ «ÍØ‡ Í∂Ù ’Á∂ ‘ج∂ ¡≈«÷¡≈ «’ «¬Î‡» È∂
«¬√ «˜Ò∑∂ «Ú⁄ Ìμ·≈ Ó‹Á»ª, ¿π√≈Δ «Ó√ÂΔ Ó˜Á»ª,
∂‘ÛΔ Ú’ª, ÍÃÚ≈√Δ Ó˜Á»ª ¡Â∂ ¡È∂’ª ‘Ø «Âμ÷∂
√øÿÙ ÒÛ∂ ‘ÈÕ «‹‘Ȫ È≈Ò Ó˜Á»ª «Ú⁄ √ÚÀ-«ÚÙÚ≈√,
¡‰÷, ‹Ê∂ÏøÁ’ Ù’ÂΔ ¡Â∂ √øÿÙª «Ú⁄ ÌØ√∂ÔØ◊Â≈
ÍÀÁ≈ ‘Ø¬Δ ˛Õ «¬‘Ȫ √øÿÙª «Ú⁄ ÍπÒΔ√ ÚÒØ∫ ‹ÏΔ Ï‰≈¬∂
‹≈‰ Ú≈Ò∂ ÙÈ≈÷ÂΔ ’≈‚ª «ÚπμË ÿØÒ, ∂‘ÛΔ¡ª ‘‡≈¿π‰
«ÚπμË ÿØÒ, ÍπÒΔ√ Á∂ Á≈Ï∂ «ÚπμË ÿØÒ, «Ó√ÂΔ Ó˜Á»ª
Á∂ ÍÀ√∂ ÁÏ≈¿π‰ Ò¬Δ ÿØÒ ¡Â∂ Í≥‹≈Ï √’≈ ÚÒØ∫ ω≈¬∂
‹≈‰ Ú≈Ò∂ ’≈Ò∂ ’≈˘Èª «ÚπμË ÿØÒ Ù≈ÓÒ ‘ÈÕ
«¬‹Ò≈√ Á∂ ¡ø «Ú⁄ «¬Î‡» ÁΔ «˜Ò∑≈ Ù‘ΔÁ Ì◊Â
«√øÿ È◊ ÁΔ ’Ó∂‡Δ ÁΔ ⁄؉ ’ΔÂΔ ◊¬Δ «‹√ «Ú⁄
¡ÚÂ≈ «√øÿ Â≈Δ ˘ «˜Ò∑≈ Í©Ë≈È, ◊π«Á¡≈Ò μ’Û ˘
«˜Ò∑≈ √’μÂ, «ÈÓÒ ‹ø‚Δ ˘ ÓΔ ͩË≈È, ‘ÁΔÍ ÍÈ∂√
˘ ÷˜≈È⁄Δ, ‹√ÏΔ ÁΔÍ ˘ ÍÃÀ√ √’μÂ, ’πÒ«ÚøÁ ÚÛÀ⁄,
‘∂ ≈Ó, ‘Δ Ò≈Ò ¡Â∂ ‹◊Δ≈ ÏÀ∫√ ˘ ’Ó∂‡Δ ÓÀ∫Ï ¸«‰¡≈
«◊¡≈Õ
25

¡ÍÃÀÒ-B@AE

Í≥⁄≈«¬ÂΔ ˜ÓΔÈ Ú∂⁄‰ «ÚπºË ‹∂» √øÿÙ
«Í≥‚ fiÈ∂ÛΔ «Ú÷∂ ˜ÓΔÈ ÍÃ≈ÍÂΔ √øÿÙ ’Ó∂‡Δ ÚºÒØ∫
Í≥⁄≈«¬ÂΔ ˜ÓΔÈ Ú∂⁄‰ ÂØ∫ Ø’‰ Ò¬Δ √øÿÙ ’ΔÂ≈
«◊¡≈Õ «¬√ «Í≥‚ «Úº⁄ «Í≥‚ Á∂ √Í≥⁄ ÚºÒØ∫ Í≥⁄≈«¬ÂΔ
˜ÓΔÈ Á∂ A@@ «’ºÒ∂ «Úº⁄Ø∫ GE «’ºÒ∂ ˜ÓΔÈ √ØÒ ÍÒª‡
Ò≈¿π‰ Ò¬Δ ¡ÀÈ‹Δ «‚ÚÀÒÍÓÀ∫‡ ¡Ê≈‡Δ ˘ ¡Â∂ BE
«’ºÒ∂ ◊¿»Ù≈Ò≈ ˘ ¡Â∂ A «Ïºÿ≈ ÍπÒΔ√ ⁄Ω’Δ Ï‰≈¿π‰
Ò¬Δ «Í≥‚ ÁΔ Í≥⁄≈«¬Â È∂ Á∂ «ÁºÂ≈ √ΔÕ «¬√ ˜ÓΔÈ ˘
«¬‘Ȫ ˘ Á∂‰ ÂØ∫ Ø’‰ Ò¬Δ «Í≥‚ Ú≈√Δ¡ª È∂ ˜ÓΔÈ
ÍÃ≈ÍÂΔ √øÿÙ ’Ó∂‡Δ ÁΔ ¡◊Ú≈¬Δ «Úº⁄ ÿØÒ Ò«Û¡≈,
«‹√ «Úº⁄ Í«‘Òª «Í≥‚ «Úº⁄ ÀÒΔ ’ΔÂΔ ¡Â∂ √øÿÙ
ÒÛÈ Á≈ ÎÀ√Ò≈ ’ΔÂ≈Õ «Î ‚Δ.√Δ. Á¯Â ¡º◊∂ ËÈ≈
Ò◊≈«¬¡≈ ¡Â∂ Ï≈¡Á «Úº⁄ «Í≥‚ Á∂ √Í≥⁄ ÁΔ ¡ÊΔ

λ’‰ Á≈ ¡ÀÒ≈È ’ΔÂ≈Õ «‹√ «Úº⁄ «Í≥‚ Á∂ ËÈ≈„
⁄ΩËΔ¡ª ÚºÒØ∫ ¡ÊΔ Î»’ Óπ˜≈‘≈ Ø’‰ Ò¬Δ ËÓ’Δ
«ÁºÂΔ Í ˜ÓΔÈ ÍÃ≈ÍÂΔ √øÿÙ ’Ó∂‡Δ ÚºÒØ∫ «Í≥‚ «Úº⁄
√Í≥⁄ ÁΔ ¡ÊΔ Î»’Δ ◊¬ΔÕ ¡ÊΔ Î»’‰ Ú≈Ò∂ «ÁÈ ‘Δ
Ù≈Ó ˘ «Íø‚ Á∂ √Í≥⁄ È≈Ò «¬º’ √ÓfiΩÂ≈ ‘Ø«¬¡≈ «‹√
«Úº⁄ Í≥⁄≈«¬ÂΔ ˜ÓΔÈ Á∂ GE «’ºÒ∂ ¡ÀÈ‹Δ «‚ÚÀÒÍÀ∫‡
¡Â∂ A «Ïºÿ≈ ÍπÒΔ√ ⁄Ω’Δ ˘ È≈ Á∂‰ Á≈ √ÓfiΩÂ≈ ‘Ø«¬¡≈Õ
«¬√ √ÏøË «Úº⁄ «Í≥‚ «Úº⁄ ‹∂» ÀÒΔ ’ΔÂΔ ◊¬Δ, «‹√
«Úº⁄ ˜ÓΔÈ ÍÃ≈ÍÂΔ √øÿÙ ’Ó∂‡Δ Á∂ «˜Ò∑≈ ’ÈÚΔÈ
Óπ’∂Ù ÓÒΩÁ ¡Â∂ «Í≥‚ Á∂ ¡≈◊» Ò≈Ò «√øÿ, ≈Ó ⁄øÁ,
√π‹‰ «√øÿ, Ï∂¡ø «√øÿ È∂ Í»∂ √øÿÙ «Úº⁄ ¡≈◊» ØÒ
¡Á≈ ’ΔÂ≈Õ

‘º’ Óø◊Á∂ «Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª ”Â∂ Ò≈·Δ⁄≈‹
ÍΔ.¡Àμ√.Ô». «Í¤Ò∂ G Ó‘Δ«È¡ª ÂØ∫ ÈÚªÙ«‘ Á∂
«ÂøÈ ’≈Ò‹ª ó ’∂.√Δ. ’≈Ò‹ ÈÚªÙ«‘, ÁØ¡≈Ï≈ ’≈Ò‹
¤Ø’ª, «¡≈ ’≈Ò‹ ÀÒ Ó≈‹≈ «Úº⁄ ¡Àμ√.√Δ.,ÏΔ.√Δ.
«Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª ÁΔ ÎΔ√ Óπ¡≈ÎΔ Ò¬Δ ÒÛΔ ‘Δ ˛Õ ÍÃ√≈ÙÈ
Â∂ ’≈Ò‹ ÓÀÈ∂‹ÓÀ∫‡ È≈Ò «Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª ÁΔ ’¬Δ Ú≈
ÓΔ«‡ø◊ ‘جΔÕ Í ‘ Ú≈ ’≈Ò‹ ÓÀÈ∂‹ÓÀ∫‡ª Óπº’ÁΔ¡ª
◊¬Δ¡ªÕ BF Ó≈⁄ ˘ «Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª È∂ ÍΔ.¡Àμ√.Ô». ÁΔ
¡◊Ú≈¬Δ «Úº⁄ «ÚÙ≈Ò Ø√ Ó≈⁄ ’È Á≈ ¡ÀÒ≈È ’ΔÂ≈Õ
‹Á «Ú«Á¡≈ÊΔ Ï≈ªÁΔ Ï≈ˆ «Úº⁄ «¬’º·∂ ‘Ø ‘∂ √Δ
ª ÍÃ√≈ÙÈ È∂ Í»∂ «˜Ò∑∂ ÁΔ ÍπÒΔ√ ˘ Ï≈ˆ «Úº⁄ Â≈«¬È≈Â
’ «ÁºÂ≈Õ ÍπÒΔ√ È∂ Ï≈ªÁΔ Ï≈ˆ Á≈ ◊∂‡ ÏøÁ ’’∂
«Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª ¿πμÍ È≈ÁÙ≈‘Δ ÂΔ’∂ È≈Ò Ò≈·Δ⁄≈‹
’È≈ Ùπ» ’ «ÁºÂ≈Õ Ù«‘ Ú≈√Δ¡ª «Úº⁄ «¬‘ ⁄⁄≈ ˛
«’ ÈÚªÙ«‘ «Úº⁄ ÍπÒΔ√ È∂ ˜«Ò∑¡ªÚ≈Ò∂ Ï≈ˆ Á≈
Áπ÷ªÂ’ «¬«Â‘≈√ ÁπÏ≈≈ Áπ‘≈¡ «ÁºÂ≈ ˛Õ «’™«’ ¿πμÊ∂
ÚΔ «¬º’Ø ◊∂‡ √Δ «‹√ ≈‘ƒ ÒØ’ Ï≈‘ ‹≈ √’Á∂ √È ¡Â∂
Ï≈ªÁΔ Ï≈ˆ ÈÚªÙ«‘ «Úº⁄ ÚΔ «¬º’ ◊∂‡ √Δ «‹√
≈‘ƒ «Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª È∂ Ï≈‘ ‹≈‰ ÁΔ ’Ø«ÙÙ ’ΔÂΔÕ
ÍπÒΔ√ È∂ ¿π√ ˘ ÏøÁ ’’∂ «Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª ”Â∂ ¡øÈ∑≈
Ò≈·Δ⁄≈‹ ’ΔÂ≈Õ «‹√ ÁΩ≈È AB Á∂ ’ΔÏ «Ú«Á¡≈ÊΔ
κ‡Û ‘ج∂Õ «‹È∑ª «Úº⁄ D ÒÛ’Δ¡ª ¡Â∂ H ÒÛ’∂ √ÈÕ B
ÒÛ«’¡ª Á∂ ◊øÌΔ √º‡ª Úº‹Δ¡ªÕ Һª ¡Â∂ Ï≈‘ª ”Â∂
ÎÀ’⁄ ‘؉ ’≈È ¿πÈ∑ª ˘ ÒøÓ≈ √Óª ÏÀμ‚ À√‡ ÁΔ
˜» ˛Õ «‹√ ’≈È ¿π‘Ȫ ÁΔ ÍÛ∑≈¬Δ Á≈ ‹Ø Èπ’√≈È
«¬È’Ò≈ÏΔ √≈‚≈ ≈‘

‘ØÚ∂◊≈, ¿π√ Ò¬Δ ˜πøÓ∂Ú≈ ÈÚªÙ«‘ Á≈ ÍÃ√≈ÙÈ ‘ØÚ∂◊≈Õ
Ò≈·Δ⁄≈‹ ÁΩ≈È ÍπÒΔ√ ’ÓΔ¡ª È∂ ÒÛ’Δ¡ª ¿πμÍ
Â∂‹≈ÏΔ √Í∂¡ Á≈ «¤Û’≈¡ ’ΔÂ≈ ‹Ø «’ Ï‘π ‘Δ
«ÿ‰≈¿π‰≈ ¡Í≈Ë ˛Õ «‹√ È≈Ò ’¬Δ ÒÛ’Δ¡ª Á∂ ’ºÍÛ∂
‹Ò ◊¬∂Õ ¿π‘Ȫ ÁΔ ⁄ÓÛΔ ¿πμÍ ‹Ò‰ ‘جΔÕ
«¬√ √øÿÙ «Úº⁄ ÍÚ≈√Δ «Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª («Ï‘≈,
Ïø◊≈Ò, ¿πμÂ ÍÃÁ∂Ù) ÁΔ ÙÓ»ÒΔ¡Â Ï‘π ں‚Δ ÍºË ”Â∂
√ΔÕ ‘≈’Ó ‹Ó≈ª Á∂ ¡≈«Ê’ √ø’‡ ’≈È «¬‘Ȫ
ÍÃÚ≈√Δ «Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª ˘ ÚΔ Í≥‹≈Ï Á∂ «Ú«Á¡≈ÊΔ
¡øÁØÒÈ «Úº⁄ ’πºÁ‰≈ «Í¡≈Õ ÍΔ.¡Àμ√.Ô». ÚºÒØ∫ ’≈Ò‹
ÓÀÈ∂‹ÓÀ∫‡ Á∂ ¡«Ë’≈Δ¡ª «ıÒ≈¯ ¡Àμ√.√Δ.¡Àμ√.‡Δ. ¡À’‡
¡ËΔÈ Í⁄≈ Á‹ ’≈¿π‰, ÎΔ√ª ÁΔ Ú≈Í√Δ ÂπøÂ
’≈¿π‰, ¡◊Ò∂ √ÀÙÈ ÁΔ¡ª ÎΔ√ª Ú≈Í√ ’≈¿π‰, ÁØÙΔ
¡«Ë’≈Δ¡ª ¡Àμ√.¡Àμ√.ÍΔ. √È∂‘ÁΔÍ ÙÓ≈, ‚Δ.¡Àμ√.ÍΔ.
(‚Δ.) Ò÷«ÚøÁ «√øÿ ÈÚªÙ«‘ ¡Â∂ ¡Àμ√.¡Àμ⁄.˙.
(«√‡Δ) ≈‹ ’Í», ¡Àμ√.ÍΔ.¡Àμ⁄. ◊◊È¡‹Δ ¿πμÍ
Í⁄∂ Á‹ ’≈¿π‰ Â∂ «¬‘Ȫ ˘ √√ÍÀ∫‚ ’≈¿π‰, ÿº‡
«◊‰ÂΔ¡ª Á∂ Ú‹ΔÎ∂ ‹≈Δ ’≈¿π‰ Ò¬Δ G ¡ÍÃÀÒ ˘
‹ÈÂ’ ‹ºÊ∂ÏøÁΔ¡ª Á∂ √«‘ÔØ◊ È≈Ò ÈÚªÙ«‘ «Úº⁄
Ò≈«Ó√≈Ò Ø√ ÍÃÁÙÈ ’ΔÂ≈ ‹≈Ú∂◊≈Õ «¬√ «Ú«Á¡≈ÊΔ
¡øÁØÒÈ ÁΔ ¡◊Ú≈¬Δ ÁØ¡≈Ï≈ ‹ØÈ ÍÃË≈È ÏÒ‹ΔÂ
ËӒ؇, «˜Ò∑≈ ¡≈◊» ÍÓ‹Δ «√øÿ, √≈«‘Ò ÚÛÀ⁄,
◊πÁΔÍ «√øÿ, √»Ï≈ ¡≈◊» ‰ÏΔ øË≈Ú≈, «Ú’Ó «√ÿ
È∂ ’ΔÂΔÕ
26

¡ÍÃÀÒ-B@AE

ÎΔ√ª Ú≈Í√ ’Ú≈¿π‰ Ò¬Δ √øÿÙ ‹∂» ‘Ø «ÈÏ«Û¡≈
«ÎؘÍπ : ÍΔ.¡À√.Ô». Á∂ √»Ï≈ ͺËΔ √≥ÿÙ ÁΔ «Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª ˘ ÎΔ√ª Á≈ Ï≈¬Δ’≈‡ ’È Á≈ √ºÁ≈ «ÁºÂ≈Õ
«‹≥È∑ª «Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª È∂ ÎΔ√ª Á≈ Ï≈¬Δ’≈‡ ’ΔÂ≈ ’≈Ò‹
Íz√≈ÙÈ È∂ ¿∞‘Ȫ ˘ È≈Ó ’º‡ Á∂‰ ÁΔ ËÓ’Δ Á∂ Ó≈ΔÕ AC
«Ú«Á¡≈ÊΔ «‹‘Û∂ Í»∂ √≥ÿÙ ÁΔ ¡◊Ú≈¬Δ ’ ‘∂ √Δ
¿∞‘Ȫ Á≈ È≈Ó ’º‡‰ √Ï≥ËΔ ÈØ«‡√ Ò◊≈ «ÁºÂ≈ «◊¡≈Õ
«¬‘Ȫ «Ú«Á¡≈ÊΔ ¡≈◊»¡ª ”Â∂ ÒÛ’Δ¡ª È≈Ò ¤∂Û¤≈Û
’È Á∂ fi»·∂ «¬Ò˜≈Ó Ò◊≈¬∂ ◊¬∂Õ ’¬Δ «Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª
Á∂ ÿ ¡È∞√≈ÙÈ Ì≥◊ ’È √Ï≥ËΔ «⁄º·Δ¡ª ÚΔ ’º„Δ¡ªÕ
’≈Ò‹ Íz√≈ÙÈ ÁΔ¡ª «¬‘Ȫ ’ØfiΔ¡ª ⁄≈Òª Á∂ «÷Ò≈Î
ÍΔ.¡À√.Ô». ÁΔ ¡◊Ú≈¬Δ ‘∂· «Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª È∂ BE ÎÚΔ
ÂØ∫ I Ó≈⁄ º’ «Íz≥√ΔÍÒ ◊∂‡ Á∂ ¡º◊∂ ͺ’≈ ËÈ≈ Ò◊≈¬Δ
º«÷¡≈Õ «¬√ ÂØ∫ Ï≈¡Á ÁπÏ≈≈ «Î I Ó≈⁄ ˘ «‚͇Δ
’«ÓÙÈ Á¯Â «ÎؘÍπ ËÈ≈ Ò≈«¬¡≈ «◊¡≈Õ «¬√
ËÈ∂ «Úº⁄ E@ «Ú«Á¡≈ÊΔ Ù≈«ÓÒ ‘ج∂Õ ‹ÁØ∫ ’Ø¬Δ ÚΔ
¡«Ë’≈Δ Ó≥◊ ͺÂ ÒÀ‰ È≈ ¡≈«¬¡≈ ª «Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª
È∂ Ó≥◊ ͺÂ ¿∞μÊ∂ ‘Δ √≈Û∑ ’∂ ¡≈͉≈ Ø√ ˜≈«‘ ’ΔÂ≈
¡Â∂ ¡◊Ò∂ √≥ÿÙ Á≈ ¡ÀÒ≈È ’ «ÁºÂ≈Õ ’∞fi «ÁȪ Ï≈¡Á
√≈∂ «Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª ÁΔ¡ª ÎΔ√ª Ú≈«Í√ ’ «ÁºÂΔ¡ª
◊¬Δ¡ª ¡Â∂ ÎΔ√ª Á≈ Ï≈¬Δ’≈‡ ’È Ú≈Ò∂ «Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª
Á∂ Á≈÷Ò≈ Î≈Ó «ÏȪ ÎΔ√ ÂØ∫ Ô»ÈΔÚ«√‡Δ ˘ Ì∂‹∂ ◊¬∂Õ
√≥ÿÙ ÁΔ «¬√ Ù≈ÈÁ≈ «‹ºÂ ÂØ∫ Ï≈¡Á ÍΔ.¡À√.Ô». ÁΔ
’≈Ò‹ ’Ó∂‡Δ Á≈ ◊·È ’ΔÂ≈ «◊¡≈ «‹√ «Úº⁄ Á∂√≈ «√≥ÿ,
√ÚÈ≈ ≈‰Δ, ÓÈΔÙ≈ ≈‰Δ, √ØÓ≈ ≈‰Δ, «Í≥’Δ ≈‰Δ,
◊∞ÁΔÍ «√≥ÿ, ‹√«Ú≥Á «√≥ÿ, Ò÷Ú≥ «√≥ÿ, ‘ΔÙ,
‘Ó∂Ù, √ÍÈ≈ ≈‰Δ, ÍÓ‹Δ ’Ω, ÍÚΔÈ ’Ω, Ï◊Δ⁄≈,
√ÂÈ≈Ó «√≥ÿ, ¡≥◊∂˜ «√≥ÿ, «¤≥Á «√≥ÿ, ‹◊Δ «√≥ÿ,
«’zÙÈ Ò≈Ò ˘ «Ò¡≈ «◊¡≈Õ

ÏÁΩÒ Í≥‹≈Ï ÁΔ¡ª Úº÷-Úº÷ «Ú«Á¡’ √≥√Ê≈Úª ˘ «¬√
Ú≈ Á«Ò «Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª ÁΔ ÎΔ√ Óπ¡≈Î ’ÈΔ Í¬Δ
¡Â∂ Á«Ò «Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª ÂØ∫ Ì≈¬Δ¡ª ÎΔ√ª Ú≈«Í√
’ÈΔ¡ª Í¬Δ¡ªÕ Í Ù‘ΔÁ ¿±ËÓ «√≥ÿ Ô»ÈΔÚ«√‡Δ
’≈Ò‹ ÓØ‘È ’∂ «‘·≈Û «Úº⁄ Á«Ò «Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª ÂØ∫
‘≈Ò∂ ÚΔ ÎΔ√ª Ì≈¬Δ¡ª ‹≈ ‘Δ¡ª √ÈÕ ÁØ-„≈¬Δ √≈Ò
Í«‘Òª ÍΔ.¡Àμ√.Ô». Á∂ √≥ÿÙ ÁΔ ÏÁΩÒ ‘Δ «¬‘ ’≈Ò‹
«Ú«Á¡’ √ÀÙÈ Ù∞» ’È ÔØ◊ ω Í≈«¬¡≈ √Δ È‘Δ∫ ª
«¬√ ’≈Ò‹ Á≈ ‘≈Ò √’≈Δ Íz≈«¬ÓΔ √’»Ò È≈ÒØ∫ ÚΔ
Ó≈Û∑≈ √ΔÕ «Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª ˘ ÁÏ≈¡ ’∂ º«÷¡≈ ‹ªÁ≈ ‘ÀÕ
«Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª Á∂ ‹Ê∂Ï≥ÁΔ Ï‰≈¿∞‰ ¿∞μÂ∂ Í≈Ï≥ÁΔ ‘ÀÕ
ÍΔ.¡À√.Ô». È∂ Á«Ò «Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª ÂØ∫ Ì≈¬Δ¡ª ‹≈
‘Δ¡ª Ș≈«¬‹ ÎΔ√ª ¡Â∂ ◊À ‹Ó‘»Δ «Ú«Á¡’ Ó≈‘ΩÒ
Á∂ «÷Ò≈Î ’≈Ò‹ «Úº⁄ ÀÒΔ ’È ÁΔ ’Ø«ÙÙ ’ΔÂΔ Âª
’≈Ò‹ Íz√≈ÙÈ È∂ ÍΔ.¡À√.Ô». Á∂ ‹ÈÒ √’ºÂ «‹≥Á
«√≥ÿ, ˜ØÈÒ ÍzË≈È ‘ÁΔÍ ’Ω ’؇Ò≈ ˘ ¡≥Á Á≈÷Ò
È‘Δ∫ ‘؉ «ÁºÂ≈Õ «Ú«Á¡≈ÊΔ ¡≈◊»¡ª È∂ «Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª
Á∂ √«‘ÔØ◊ Á∂ √Á’≈ ÀÒΔ ’’∂ Á«Ò «Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª
ÂØ∫ Ì≈¬Δ¡ª ‹≈ ‘Δ¡ª ÎΔ√ª Á∂ «÷Ò≈Î A@ ÎÚΔ ˘
«‚Í‡Δ ’«ÓÙÈ Á¯Â «ÎؘÍπ ËÈ≈ Ò≈«¬¡≈Õ ËÈ∂
«Úº⁄ ¬∂.‚Δ.√Δ. «ÎؘÍπ È∂ «¬√ √Ï≥ËΔ ¡À√.‚Δ.¡ÀÓ. ÁΔ
‹ª⁄ Ò≈¿∞‰ Á≈ ÌØ√≈ «ÁºÂ≈Õ ’∞fi «ÁȪ Ï≈¡Á √≥ÿÙ
ÁΔ ÏÁΩÒ ’∞fi «Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª ÁΔ¡ª ÎΔ√ª Ú≈«Í√ ¡≈
◊¬Δ¡ª Í ’¬Δ «Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª ˘ ÎΔ√ª Ú≈«Í√ È‘Δ∫
’ΔÂΔ¡ª ◊¬Δ¡ªÕ ’≈Ò‹ Íz√≈ÙÈ È∂ «Ú«Á¡≈ÊΔ¡ª ÂØ∫
‘Ø ÎΔ√ª Ì≈¿∞‰ Á∂ ÈØ«‡√ Ò◊≈ «ÁºÂ≈Õ ÍΔ.¡À√.Ô». È∂

Ù‘ΔÁª ÁΔ Ô≈Á ”⁄ «¬È’Ò≈ÏΔ È≈‡’ Ó∂Ò≈ Â∂ √ÀÓΔÈ≈
ÍΔ.¡Àμ√.Ô». ÚºÒØ∫ Ù‘ΔÁ ’Â≈ «√≥ÿ √≈Ì∂ ÁΔ
A@@ÚΔ∫ Ú∂◊≥„∑ ˘ √Ó«Í BC ÎÚΔ ˘ √’≈Δ ’≈Ò‹
Óπ’Â√ ¡Â∂ BC Ó≈⁄ Á∂ Ù‘ΔÁª ˘ √Ó«Í «Í≥‚ ‚Ø‘’
«Úº⁄ √ÀÓΔÈ≈ ’ΔÂ≈ «◊¡≈Õ √’≈Δ ’≈Ò‹ «Úº⁄ ‘ج∂
√ÀÓΔÈ≈ «Úº⁄ D@@-DE@ Á∂ ’ΔÏ «Ú«Á¡≈ÊΔ «‹≥Ȫ
«Úº⁄ ÚºË «◊‰ÂΔ ÒÛ’Δ¡ª ÁΔ √Δ ¡Â∂ «Í≥‚ ‚Ø‘’ «Ú÷∂
’ΔÂ∂ √ÀÓΔÈ≈ «Úº⁄ A@@ Á∂ ’ΔÏ ÈΩ‹Ú≈È Ù≈«ÓÒ ‘ج∂Õ
√’≈Δ ’≈Ò‹ Óπ’Â√ Á∂ √ÀÓΔÈ≈ ÂØ∫ Ï≈¡Á «¬È’Ò≈ÏΔ
È≈‡’ “ÏπºÂ ÏØÒÁ≈ ‘À” ¡Â∂ Ì»‰ ‘º«Â¡≈ ”Â∂ ⁄؇ ’Á∂
È≈‡’ ÁΔ Í∂Ù’≈Δ ’ΔÂΔ ◊¬ΔÕ √ÀÓΔÈ≈ Á∂ Óπº÷ ÏπÒ≈∂
«¬È’Ò≈ÏΔ √≈‚≈ ≈‘

ÍΔ.¡Àμ√.Ô». Á∂ √»Ï≈ ‹ÈÒ √’ºÂ «‹≥Á «√≥ÿ √ÈÕ
√Ó≈◊Óª ˘ ÍΔ.¡À√.Ô». Á∂ ‹ØÈÒ √’ºÂ ◊◊È √≥◊≈ÓΔ,
’≈Ò‹ «Íz≥√ΔÍÒ ÓÀ‚Ó «ÓzÁπÒ≈ «√≥◊Ò≈ ‹Δ È∂ ÚΔ √≥ÏØËÈ
’ΔÂ≈Õ «Ú«Á¡≈ÊΔ ≈‹ÚΔ «√≥ÿ È∂ ’≈ÎÒ≈ ◊Δ Í∂Ù
’ΔÂ≈Õ «˜Ò∑≈ ¡≈◊» ‹√ÚΔ √≈¬∂È≈◊≈ È∂ √‡∂‹ √≥⁄≈Ò’
ÁΔ Ì±«Ó’≈ «ÈÌ≈¬ΔÕ
Ìπº⁄Ø Óø‚Δ :- BC Ó≈⁄ Á∂ Ù‘ΔÁª ÁΔ Ô≈Á ”⁄ ÈΩ‹Ú≈È
Ì≈ √Ì≈ ÚæÒØ∫ Ìπæ⁄Ø Óß‚Δ È˜ÁΔ’ «Íø‚ Ò«‘≈ Ï∂◊≈
«Úæ⁄ ’Ú≈¬∂ √Ó≈◊Ó «Úæ⁄ ÈΩ‹Ú≈Ȫ ˘ Ù‘ΔÁª Á∂ ≈‘
”Â∂ ⁄æÒ‰ ÁΔ ¡ÍΔÒ ’ΔÂΔÕ Ù≈Ó ˘ √Ó≈◊Ó ÁΔ Ùπ±¡≈Â
27

¡ÍÃÀÒ-B@AE

Ù‘ΔÁª ÁΔ Â√ÚΔ ¡æ◊∂ ΩÙÈΔ Á∂ ÍzÂΔ’ ÓØÓϺÂΔ¡ª ‹◊≈
’∂ ’ΔÂΔÕ √Ó≈◊Ó ˘ √ßÏØËÈ ’«Á¡ª ¡Ó‹Δ «√ßÿ
‘ÈΔ È∂ ‘≈’Óª ”Â∂ ÈΩ‹Ú≈Ȫ ˘ È«Ù¡ª È≈Ò ÏÏ≈Á ’È
Á∂ ◊ßÌΔ ÁØÙ Ò◊≈¿π«Á¡≈ ÈΩ‹Ú≈Ȫ ˘ «È≈√Â≈ Á∂ ¡≈ÒÓ
«Úæ⁄ «È’Ò ’∂ ¡≈Í‰Δ ‘Ø‰Δ Á≈ ¡≈Í ÎÀ√Ò≈ ’È Á≈

√æÁ≈ ÚΔ «ÁæÂ≈Õ «¬√ ÓΩ’∂ ”Â∂ ⁄æ’ ≈Ó «√ßÿ ÁΔ «¬’≈¬Δ Á∂
ÍzË≈È ÁØ◊≈ «√ßÿ, Ò«‘≈ Ï∂◊≈ «¬’≈¬Δ Á∂ ‰ÁΔÍ «√ßÿ,
«Úæ √’æÂ √ÂÍ≈Ò «√ßÿ, «¤ßÁ≈ «√ßÿ, ‹√’È «√ßÿ,
’πÒÁΔÍ «√ßÿ Ìπæ⁄Ø ¡≈«Á √Ó∂ ‘Ø ‹Ê∂ÏßÁΔ¡ª Á∂ ’≈’πßÈ
ÚΔ Ù≈ÓÒ √ÈÕ

ÈΩ’Δ™ ’º„∂ ‹≈‰ «ÚπºË ÙÀÒ Ó˜Á»ª Á≈ √øÿÙ
¡ÀÒ≈È ’ΔÂ≈ «’ ÙÀÒ Ó≈Ò’ª ˘ «¬‘ ’≥Ó «’√∂ ÚΔ ’ΔÓÂ
”Â∂ È‘Δ∫ ’È «ÁºÂ≈ ‹≈Ú∂◊≈Õ ÙÀÒ Ó≈Ò’ª È∂ Ó˜Á»ª Á∂
«÷Ò≈Î ¡Á≈Ò «Úº⁄ fi»·≈ ’∂√ ’ «ÁºÂ≈Õ Â±ÛΔ «¤Ò’≈
Ò∂Ï Ô»ÈΔ¡È È∂ «¬Î‡», Í∂∫‚± Ó˜Á» Ô»ÈΔ¡È, «’ÂΔ
«’√≈È Ô»ÈΔ¡È ÁΔ ÓÁÁ È≈Ò Á≈‰≈ Ó≥‚Δ ÓØ◊≈ «Úº⁄
À Ò Δ ’’∂ «¬√ «ıÒ≈¯ √≥ ÿ Ù Á≈ ¡À Ò ≈È ’ΔÂ≈Õ
‹Ê∂Ï≥ÁΔ¡ª Á≈ «¬º’ ÚÎÁ «¬Î‡» Á∂ ¡≈◊» ‹ÈÀÒ «√≥ÿ ÁΔ
¡◊Ú≈¬Δ ‘∂· «‚Í‡Δ ’«ÓÙÈ ˘ «Ó«Ò¡≈ ¡Â∂ Ó≥◊ ͺÂ
«ÁºÂ≈Õ «‚Í‡Δ ’«ÓÙÈ È∂ Ò∂Ï ’«ÓÙÈ ¡Â∂ ÙÀÒ
Ó≈Ò’ª ÁΔ Ô»ÈΔ¡È Á∂ ÍzË≈È ˘ «¬√ ÁΔ ’≈ÍΔ Ì∂‹‰ ¡Â∂
«¬º’ «⁄º·Δ ¡≈͉∂ ÚºÒØ∫ «Ò÷ ’∂ «¤Ò’≈-±ÛΔ Ú’˜
Á≈ π˜◊≈ È≈ ÷Ø‘‰ √Ï≥ËΔ «Ò÷‰ Á≈ ÌØ√≈ «ÁÚ≈«¬¡≈Õ
«¬Î‡» Á∂ ¡≈◊» ‹ÈÀÒ «√≥ÿ ÁΔ ¡◊Ú≈¬Δ ‘∂· «¤Ò’≈
±ÛΔ Ú’˜ Ô»ÈΔ¡È ‹Ø «¬≥‡’ È≈Ò √Ï≥«Ë √Δ, ÁΔ Êª
ÈÚΔ∫ ’Ó∂‡Δ Á≈ ◊·È ’ΔÂ≈ «◊¡≈Õ

ÓØØ◊≈ «˜Ò∑∂ Á∂ ’¬Δ ⁄ΩÒ, ’‰’ Á∂ ÙÀÒª «Úº⁄ «Í¤Ò∂∂
ÒßÏ∂ √Ó∂∫ ÂØ∫ Ó˜Á»Δ ’ ‘∂ Ó˜Á»ª ˘ ‘∞‰ ÙÀÒ Ó≈Ò’ª
È∂ ’º„ Á∂‰ Á≈ ÎπÓ≈È ‹≈Δ ’ «ÁºÂ≈ ‘ÀÕ «¬‘ Ó˜Á»
«Í¤Ò∂ C@ √≈Òª ÂØ∫ «¬‘Ȫ ÙÀÒª «Úº⁄ „∞Ø¡≈-„∞¡≈¬Δ Á≈
’≥Ó ’ ‘∂ √ÈÕ «¬‘Ȫ È∂ ¡≈Í‰Δ «¬º’ «‹√‡‚ ±ÛΔ«¤Ò’≈ Ô»ÈΔ¡È Ï‰≈¬Δ ‘Ø¬Δ ‘À ‹Ø «’ «¬≥‡’ È≈Ò √Ï≥«ËÂ
√ΔÕ ‘∞‰ ‹ÁØ∫ ÚºË ‘Δ Ó«‘≥◊≈¬Δ Á∂ ’≈È ‹Ê∂Ï≥Á Ó˜Á»ª
È∂ Ó˜Á»Δ ÚË≈¿∞‰ ÁΔ Ó≥◊ ’ΔÂΔ Âª ÙÀÒ Ó≈Ò’ª È∂
«¬‘Ȫ Ó˜Á»ª ÁΔ Êª ¡≈͉∂ ͺË Â∂ √√Â∂ Ó˜Á» º÷‰
Á≈ ÎÀ√Ò≈ ’ «Ò¡≈Õ ‘∞‰ «¬≥‡’ È∂ ÚΔ «¬‘Ȫ Á≈ √≈Ê
Á∂‰ ÁΔ Ï‹≈¬∂ «¬‘Ȫ ˘ √Û’ª ”Â∂ πÒ‰ Ò¬Δ Ó˜Ï» ’
«ÁºÂ≈ ‘ÀÕ „Ø¡≈-„∞¡≈¬Δ ’È Ú≈Ò∂ ‹Ê∂Ï≥Á ‡º’ Ô»ÈΔ¡È
Ú≈«Ò¡ª ÁΔ Êª ÚΔ ¡≈͉∂ ͺË ”Â∂ ¡≈Ú≈‹≈¬Δ Á∂ √≈ËÈ
º÷‰ Á≈ ÎÀ√Ò≈ ’ «Ò¡≈Õ Ó˜Á»ª È∂ ÙÀÒ Ó≈Ò’ª ÂØ∫
«¬‘ ÎÀ√Ò≈ Ú≈«Í√ ÒÀ‰ ÁΔ Ó≥◊ ’ΔÂΔ ‹Á È‘Δ∫ Ó≥È∂ ª

Ù‘ΔÁΔ «Á‘≈Û∂ ”Â∂ Ó≈ÏÒ Ó˜Á± Ô±ÈΔ¡È Á≈ ◊·È
Á∂ √±Ï≈ ¡≈◊± ’Ó‹Δ «√ßÿ ’؇’ͱ≈ Â∂ ÈΩ‹Ú≈È Ì≈Â
√Ì≈ Á∂ ¡≈◊» ¡Ó‹Δ «√ßÿ ‘ÈΔ ÁΔ ¡◊Ú≈¬Δ «Úæ⁄
Ó˜Á±ª È∂ BC Ó≈⁄ Á∂ Ù‘ΔÁª ˘ √˪‹ÒΔ Ì∂∫‡ ’ΔÂΔÕ
«¬√ ÓΩ’∂ Ó˜Á±ª ÁΔ Ô±ÈΔ¡È Ï‰≈ ’∂ ¿π‘Ȫ ÁΔ AE
ÓÀ∫ÏΔ ’Ó∂‡Δ ω≈¬Δ ◊¬ΔÕ √Ó≈◊Ó Ú∂Ò∂ Íø‹≈Ï Ï⁄≈˙
Óß⁄ Á∂ ÏÒ«‹ßÁ «√ßÿ, ‹◊±Í «√ßÿ, ÍΔ. ¡À√. Ô±. ÁΔ
‘ÁΔÍ ’Ω ’؇Ò≈ ¡≈«Á ÚΔ Ù≈ÓÒ √ÈÕ

Ù‘ΔÁ-¬∂-¡≈˜Ó √z. Ì◊ «√ßÿ, ≈‹◊π±, √π÷Á∂Ú
Á∂ Ù‘ΔÁΔ «Á‘≈Û∂ ”Â∂ Ó≈ÏÒ Ó˜Á± Ô±ÈΔ¡È Á≈ ◊·È
’ΔÂ≈ «◊¡≈Õ Ù‘ΔÁª ˘ √˪‹ÒΔ Á∂‰ ÓΩ’∂ Ï«·ß‚≈
ȘÁΔ’ Ìπæ⁄Ø ÷πÁ ÂØ∫ Ìπæ⁄Ø Óß‚Δ Âæ’ Á∂ Ó≈ÏÒ˜ «Úæ⁄
’ßÓ ’Á∂ Úæ‚Δ «◊‰ÂΔ «Úæ⁄ «¬’æÂ ‘ج∂ Ó˜Á±ª È∂ «¬√
Ó‘≈È «Á‘≈Û∂ ”Â∂ ¡≈Í‰Δ¡ª Óß◊ª Ò¬Δ √ßÿÙ Ùπ± ’È
Á≈ ¡ÀÒ≈È ’ΔÂ≈Õ Ìπæ⁄Ø ÷πÁ ’ØÒ Íø‹≈Ï √‡±‚À∫‡√ Ô±ÈΔ¡È

«¬√ÂΔ ‹≈◊«ÂΔ Óø⁄ È∂ Úº÷-Úº÷ Ê≈¬ƒ ÓÈ≈«¬¡≈ ¡Ω «ÁÚ√
¡Ωª È≈Ò √Ïø«Ë ’«ÚÂ≈Úª ¡Â∂ ◊Δ ◊≈¬∂Õ ÍÃ◊
Ø ≈Óª ˘
«¬√ÂΔ ‹≈◊«ÂΔ Óø⁄ ÁΔ √»Ï≈ ÓΔ ÍÃË≈È ÓÀ‚Ó ⁄È‹ΔÂ
’Ω, ÓÀ‚Ó ÍÃÓ
∂ Í≈Ò ¡Â∂ ‘ÍÃΔ ’Ω È∂ √øÏË
Ø È ’ΔÂ≈Õ ÏÒ‹ΔÂ
’Ω, ÓÓÂ≈ √∂÷≈, ÍÓ‹Δ ’Ω, ‹√ÍÃΔ ’Ω, ¬∂’Â≈ «‹øÁÒ,
¡ÓÈÁΔÍ ¡’Ø¬Δ √≈«‘Ï, Ó≈«¬¡≈ Ï≈ÒÁ ’Ò∑ª, «ÙøÁ ’Ω
√∂÷≈, ÏøÂ,Ø √«ÚºÂΔ, ≈‹ÍÃΔÂ, Ï∂¡Â
ø ¡Â∂ ÓÈ‹Δ ’Ω È∂
ÍÃ◊
Ø ≈Óª ˘ √¯Ò ω≈¿π‰ «Úº⁄ «ÚÙ∂Ù Ì»«Ó’≈ «ÈÌ≈¬ΔÕ
«¬√ÂØ∫ «¬Ò≈Ú≈ ‹ºÊ∂ÏøÁΔ ÚºÒØ∫ Í«‡¡≈Ò≈, ‹ÒøË ¡Â∂
ÈÚªÙ«‘ «Ú÷∂ ÚΔ ¡Ω «ÁÚ√ ÓÈ≈«¬¡≈ «◊¡≈Õ

«¬√ÂΔ ‹≈◊«ÂΔ Óø⁄ ÁΔ √ø◊»-ÏÈ≈Ò≈ «˜Ò∑≈
’Ó∂‡Δ ÚºÒØ∫ ÁØ «Íø‚ª Ï≈ÒÁ ’Ò∑ª (√ø◊») «Úº⁄ G Ó≈⁄
˘ ¡Â∂ √∂÷≈ (ÏÈ≈Ò≈) «Úº⁄ H Ó≈⁄ ˘ Ó«‘Ò≈ «ÁÚ√
ÓÈ≈«¬¡≈ «◊¡≈Õ «¬‘Ȫ ÍÃØ◊≈Óª «Úº⁄ ¡Ωª ˘ ¡≈͉∂
‘º’ª ÍÃÂΔ ‹≈◊»’ ‘؉ Á≈ √πÈ∂‘≈ «ÁºÂ≈ Â∂ Ò≈ÓÏøÁ ‘Ø ’∂
√øÿÙ ÍÃ⁄ø‚ ’È Ò¬Δ «’‘≈Õ «¬‘Ȫ ÁØÚª «Í≥‚ª Á∂
ÍÃØ◊≈Óª «Úº⁄ ·Δ’ΔÚ≈Ò √’»Ò, ÓÒ∂’؇Ò≈ ’≈Ò‹ ¡Â∂
ÏÈ≈Ò∂ ÁΔ¡ª «Ú«Á¡≈ʉª È∂ √Ó≈«‹’ Ïπ≈¬Δ¡ª
«÷Ò≈¯ ◊Δ Â∂ ’ØΔ˙◊Ã≈ÎΔ Í∂Ù ’ΔÂΔÕ ‘Ø ÒÛ’Δ¡ª È∂
«¬È’Ò≈ÏΔ √≈‚≈ ≈‘

28

¡ÍÃÀÒ-B@AE

(
¿
πµ
Í

)
B
C
Ó



˘
÷


Û

Ò
ª
«
Ú
÷



.
Í

.
¡

¬

.
(
¡
˵
Ó
¡
˵
Ò
)
Ú
ºÒ
Ø∫’

Â

«

¡





È
Î

ø√
˘

øÏ
ØË
È


Á
∂‘
ج
∂√

Ê

Á

Ù
È
«

øÿ
÷


Û
Â
∂‘

˜


Á

«
Á

(
«
Ú




÷
ºÏ
∂)
Ù


Á
¿
»Ë
Ó
«

øÿ


Ò

Ó
Ø‘
È

∂«

·

Û
(
«
Î

ؘ
πÍ

)
¡
º◊
∂Ò
º◊
∂Ë

È

˘

øÏ
ØË
È


Á
∂‘
ج
∂«
Ú
«
Á
¡


Ê

¡


»

«

øÁ

«

øÿ
(

º‹
∂)








Ò

Ó
π’
Â


«
Ú
÷
∂Ù


Á
ª
˘

Ó

«
Í
Â
«
¬
È

Ò

Ï

È



Ó
∂Ò
∂Á

«
Á

(

∂·
ª
)
«
¬

Â





«

Â

Ó
ø⁄
Ú
ºÒ
Ø∫’
ΩÓ
ª
Â


¡
Ω
Â
«
Á
Ú

Ó
Ω’
∂Ï

Ò
Á

Ò
ª
(

ø◊

»
)
«
Ú
÷



Â
∂√
Ó


Ó
˘

øÏ
ØË
È


Á
∂‘
ج



Í
Ã∆
Â

Ω
Ï
Ï
Ò

RNI NO. PUNPUN/2004/16918

April-2015

Postal Reg. No. PB/JL-015/2013-15

B
F
Ó



˘
È
Ú
ª
Ù
«


«
Ú
÷
∂Í

.
¡
˵

.
Ô
».
Á

¡

Ú

¬


∂·
«
Ú
«
Á
¡


Ê


øÿ

Ù
Â
∂Í
πÒ



Ï

Á

¡
ª
Â

Ú


ª

B
D
Ó



˘
«
¬
Î

»Á
∂√
»Ï

¬


ÀÒ


∂‡
«
¬

Ò


˘

øÏ
ØË
È


Á
∂‘
ج
∂‹
.


ºÂ



.
Í
ÃÁ

Í
¡
Â
∂‚
ÀÒ



ª
Á

«
Á


øÍ

Á

,
Ó

Ò

,
Í
Ã’

Ù

,
¤

Í

¡

Ó
∂
«

øÿ
È
∂,
«
¬
È

Ò

Ï








Ò
¬

¤

Ï
Û


ø«
Í
¿
»‡

¡
˺

«
Í
Ãø‡

˜
,

∂.

∂.
Ô
».
Á
¯
Â

,
«

øÁ

Ó





Ò

,

Ò
øË

Â
Ø∫¤
Í
Ú


∂,

∂.

∂.
Ô
».
Á
¯
Â

,
«

øÁ

Ó





Ò

,

Ò
øË

Â
Ø∫‹





Â

Õ