τΕΧΝΗ

Νότια μετόπη, αριθμ. 30,
Φειδιακό έργο, 447- 432 π.Χ.,
μάρμαρο, ύψος 172 εκ. περίπου,
Βρετανικό Μουσείο
Ο Κένταυρος ανασηκωμένος έχει
αρπάξει από τα μαλλιά τον πεσμένο Λαπίθη και τον πατά με
την οπλή του στο μηρό, ενώ ο
Λαπίθης προσπαθεί να τον αποφύγει και τον χτυπά με το δεξί
του χέρι. Ο Κένταυρος ανασηκώνει το δεξί του χέρι που κρατούσε
κάποιο πρωτόγονο όπλο. Παρουσιάζεται με αχτένιστα μαλλιά και
μακριά γένια, ενώ ο Λαπίθης με
περιποιημένη κόμμωση. Την ίδια
αντίθεση παρουσιάζει η υφαντή
χλαμύδα με την πρωτόγονη λεοντή, που φορά ο Κένταυρος και
το κεφάλι της διακρίνεται με χαμηλό ανάγλυφο στο φόντο. Η κυρίαρχη αντίθεση είναι μεταξύ του
τερατώδους σώματος του Κένταυρου και του νεανικού, γυμνασμένου σώματος του ανθρώπου. Γοητευτική λεπτομέρεια οι πτυχές της
χλαμύδας που θυμίζουν κυματισμούς του νερού καθώς κυλούν
απαλά από τους ώμους.

οι

«ΚέΝΤΑΥΡΟΙ»
ÛÙȘ ÌÂÙfi˜
ÙÔ˘ ¶·ÚıÂÓÒÓ·

Γράφει ο Γιώργος Σιγάλας

Τα πιο τρομερά μυθικά όντα που σχετίζονταν με τα άλογα
ήταν οι Κένταυροι. Μισοί άνθρωποι και μισοί άλογα, διέγειραν τη φαντασία των αρχαίων Ελλήνων, πρωταγωνίστησαν
σε πολλούς μύθους και απεικονίστηκαν σε αγγεία, γλυπτά,
τοιχογραφίες και νομίσματα. Θα παρουσιάσουμε τους
Κενταύρους όπως τους φαντάστηκε και τους δημιούργησε ο
μοναδικός γλύπτης Φειδίας, στις μετόπες του Παρθενώνα.

T

ο άλογο στην αρχαία Ελλάδα, μετά την εξημέρωση και τη χρησιμοποίησή του στην
ιππασία, στο κυνήγι, στον πόλεμο, κατέκτησε το θαυμασμό των ανθρώπων για τις
ικανότητες και τη δύναμή του και τον γοήτευσε
με τη φυσική του ομορφιά. Οι Έλληνες αγαπούσαν τα άλογα πιο πολύ από όλα τα άλλα ζώα.
Στις βαριές δουλειές δεν χρησιμοποιούσαν τα
άλογα, αλλά μουλάρια και βόδια. Το άλογο έγινε απαραίτητος σύντροφος και πέρασε στη σφαίρα του μύθου. Τα άλογα του Διομήδη ήταν σαρκοφάγα, ο Πήγασος ήταν το φτερωτό άλογο που
ενέπνεε τους ποιητές, τα άλογα του Απόλλωνα
έσερναν το άρμα του Ήλιου κάθε μέρα στον ουρανό, τα άλογα του Αχιλλέα ήταν αθάνατα και
μιλούσαν με ανθρώπινη φωνή.
Οι Κένταυροι εμφανίστηκαν ως η πλήρης ταύ-

Νότια μετόπη, αριθμ. 7,
Φειδιακό έργο, 447- 432 π.Χ.,
μάρμαρο, ύψος 172 εκ. περίπου,
Βρετανικό Μουσείο

τιση και ενοποίηση ανθρώπου και αλόγου αφού αυτά τα τερατώδη όντα είχαν ανθρώπινο κεφάλι, χέρια και κορμό, αλλά από τη
μέση και κάτω είχαν σώμα και πόδια αλόγου.
Υπήρξαν πολλές παραδόσεις για την προέλευσή τους. Η πιο ορθολογιστική θεωρούσε ότι ο βασιλιάς της Θεσσαλίας, Ιξίων, για
να απαλλάξει τον τόπο του από τα άγρια θηρία, προσέλαβε ιππείς τοξότες, κατοίκους της γειτονικής περιοχής Νεφέλης. Οι άνθρωποι που δεν είχαν ξαναδεί ιππείς δεν μπορούσαν να διαχωρίσουν τη μορφή που έβλεπαν, ιδίως από μακριά. Οπτικά διέκριναν το πάνω μέρος ενός άντρα και το κάτω μέρος ενός αλόγου,
εντυπωσιασμένοι φαντάστηκαν πως η μορφή ήταν ενιαία και τους
ιππείς τους ονόμασαν ιπποκένταυρους.
Άλλη παράδοση ιστορούσε πως ο βασιλιάς Ιξίων επεδίωξε να
σχετιστεί με τη θεά Ήρα, τη σύζυγο του πατέρα των θεών Δία,
αλλά τελικά ξεγελάστηκε και συνευρέθη με τη Νεφέλη, η οποία
ήταν σύννεφο με τη μορφή της Ήρας. Από την ένωση αυτή γεννήθηκε ο πρώτος Κένταυρος, ο οποίος ζούσε στα δάση του Πηλίου και συνευρίσκετο με τα άγρια θηλυκά άλογα του Πηλίου, οπότε προέκυψαν οι αλογάνθρωποι Κένταυροι, ως τιμωρία του Δία
για την προσβολή της μητέρας των θεών, Ήρας.
Στη μυθολογία εμφανίζονται και θηλυκά αντίστοιχα όντα, οι
Κενταυρίδες.
Οι Κένταυροι παρουσιάζονταν βίαιοι, ασελγείς, βιαστές, οινοπότες, μέθυσοι και απαγωγείς γυναικών. Έτρωγαν ωμό κρέας και
διέπρατταν πλήθος ανομήματα. Η λέξη Κένταυρος στην αρχαιότητα έφτασε να ταυτίζεται με το βίαιο άνθρωπο και τα αχαλίνωτα ένστικτα. Εξαίρεση ήταν ελάχιστοι σοφοί Κένταυροι, όπως ο
Φόλος, σύμμαχος του Ηρακλή, και ο παιδαγωγός Χείρων, που συνέλαβε στην ανατροφή των ηρώων Ιάσονα και Αχιλλέα.
Στους μύθους με τον Ηρακλή, ο Κένταυρος Νέσσος επιχείρησε
να απαγάγει την γυναίκα του Ηρακλή, Διηάνειρα. Ο Ηρακλής πρόλαβε και τον σκότωσε, αλλά τελικά εξαιτίας του χιτώνα του, που
είχε εμποτιστεί στο αίμα του Νέσσου πέθανε δραματικά και επώδυνα και ο ίδιος.
Οι Κένταυροι συχνά απεικονίζονταν να απαγάγουν γυναίκες ή
νύμφες, ή να μάχονται με ήρωες και ανθρώπους. Εναντίον των
ανθρώπων χρησιμοποιούσαν πρωτόγονα όπλα, όπως πέτρες ή
κλαδιά, σε αντίθεση με το δόρυ και την ασπίδα, που θεωρούνταν
πολιτισμένα όπλα.
Στις απεικονίσεις κενταυρομαχιών, μάχες δηλαδή Κενταύρων
εναντίον των ανθρώπων, συμβολίζεται ο αγώνας των Ελλήνων ενάντια σε κάθε βαρβαρότητα, ο αγώνας του ανθρώπου ενάντια στην
άγρια φύση, ο αγώνας του καλού ενάντια στο κακό. Οι Κένταυροι θεωρούνταν ότι ήταν οι δαίμονες της καταιγίδας, καθώς οι
άνθρωποι στη διάρκεια των καταιγίδων φαντάζονταν πως άκουγαν πολεμικές κραυγές και κλαγγές όπλων.
Γι’ αυτούς τους συμβολισμούς επιλέχθηκε από το Φειδία η κενταυρομαχία, που μαζί με τα αντίστοιχα θέματα της γιγαντομα-

Μοναδική σύνθεση, ισορροπία και λιτότητα χαρακτηριστική των κλασικών αιώνων
των ελληνικής γλυπτικής και εξαίρετο παράδειγμα της υψηλής τέχνης του Φειδία,
που εδώ έχει κατακτήσει όλη την εκφραστική δύναμη του υλικού του. Ο Λαπίθης
σε μάχη σώμα με σώμα με τον Κένταυρο αντιστέκεται στην άγρια φύση. Έχει
αρπάξει τον Κένταυρο με το αριστερό του χέρι και τον σπρώχνει, ενώ προσπαθεί να τον καρφώσει με το δεξί του χέρι, που κρατούσε προφανώς δόρυ ή
ξίφος. Ο Κένταυρος ανασηκωμένος στα πίσω του πόδια χτυπά τον Λαπίθη με
το μπροστινό του πόδι στην κοιλιακή χώρα. Μόνο ένας μεγάλος γλύπτης θα
μπορούσε να αναδείξει μια τέτοια σκηνή έντονης βίας σε υπέροχη ομορφιά.
Αξίζει να προσέξει κανείς ιδιαίτερα το λεπτοδουλεμένο πόδι του Κένταυρου, το
χέρι και το θώρακα του Λαπίθη, τη χλαμύδα που αναπτύσσεται ενοποιώντας
τα σώματα και τις έντονες διαγώνιες γραμμές των σωμάτων.

Νότια μετόπη, αριθμ. 27,
Φειδιακό έργο, 447- 432 π.Χ.,
μάρμαρο, ύψος 172 εκ. περίπου,
Βρετανικό Μουσείο
Από όλες τις μετόπες θεωρείται η πιο αριστουργηματική από πλευράς σύνθεσης και
απόδοσης του θέματος. Τα δύο σώματα
ενωμένα στη μάχη σχηματίζουν έναν νοητό κύκλο, αλλά συγχρόνως κρύβουν μεγάλη ένταση και δύναμη στην κίνησή τους
καθώς κατευθύνονται προς αντίθετες πλευρές, συμβολίζοντας την έντονη πολιτισμική
αντίθεση. Ο Λαπίθης πηδά αριστερά τραβώντας δυνατά το κεφάλι του Κένταυρου, ο οποίος ορμά να φύγει προσπαθώντας παράλληλα να αφαιρέσει με το
δεξί του χέρι μάλλον το δόρυ που τον έχει τραυματίσει. Οι πτυχές της χλαμύδας που στηρίζεται με τις άκρες της στα απλωμένα χέρια του Λαπίθη είναι εντυπωσιακές και στεφανώνουν με ημικύκλια το γυμνό σώμα. Σύμφωνα με ορισμένες απόψεις, εδώ ως Λαπίθης παρουσιάζεται ο ήρωας Θησέας.

Νότια μετόπη, αριθμ. 28,
Φειδιακό έργο, 447- 432 π.Χ.,
μάρμαρο, ύψος 172 εκ. περίπου,
Βρετανικό Μουσείο
Ο Κένταυρος με ανοιχτά τεντωμένα χέρια
ανασηκώνει τα μπροστινά πόδια του. Είναι
η σκηνή του θριάμβου του καθώς στο χώμα
μπροστά του κείτεται νεκρός ο ήρωας Λαπίθης. Και τα δυο σώματα παρουσιάζονται
με δύο έντονες αντιτιθέμενες καμπύλες.
Στο αριστερό χέρι του Κένταυρου κρέμεται μία λεοντή ως δείγμα βαρβαρότητας και
πίσω του ανεμίζει ένα πόδι και η ουρά της λεοντής και συμπλέκονται με την
ανασηκωμένη ουρά του Κενταύρου. Το δεξί χέρι του Κένταυρου θα κρατούσε
πιθανώς ως όπλο, μια υδρία, δηλαδή ένα δοχείο για νερό ή κάποιο άλλο αντικείμενο της φιλοξενίας, που αρπάχτηκε από τα ανάκτορα την ώρα του γάμου,
για να συμβολίζει με γλαφυρό τρόπο τον πρωτογονισμό των όπλων και την κατάχρηση της φιλοξενίας.

τΕΧΝΗ
χίας και της αμαζονομαχίας αποτέλεσαν το μεγαλειώδη γλυπτικό
διάκοσμο στις μετόπες του μεγάλου ναού του Παρθενώνα, που
μαζί με τα αετώματα και τις ζωφόρους υπήρξε ο μοναδικός αρχαίος ελληνικός ναός με τέτοιας έκτασης γλυπτικό διάκοσμο.
Η κενταυρομαχία αναπαριστάται σε βαθύ ανάγλυφο από λευκό
Πεντελικό μάρμαρο στις 23 από τις 32 μετόπες της νότιας πλευράς του ναού.
Η πρώτη βρί√ ¢Ú °ÈÒÚÁÔ˜ ™ÈÁ¿Ï·˜ Â›Ó·È ˙ˆÁÚ¿ÊÔ˜,
σκεται ακόμη
Û‡Ì‚Ô˘ÏÔ˜ ηÏÏÈÙ¯ÓÈÎÒÓ Ì·ıËÌ¿ÙˆÓ
σήμερα επάνω
στο ναό, ενώ 15
ÛÙÔ ¶·È‰·ÁˆÁÈÎfi πÓÛÙÈÙÔ‡ÙÔ.
αποκολλήθηκαν
και φυγαδεύτηκαν από τον Τόμας Μπρους, κόμη του Έλγιν, στη
Βρετανία και σήμερα εκτίθενται στο Βρετανικό Μουσείο. Αποτελούν ένα μέρος των περίφημων «Ελγίνειων μαρμάρων», που η επιστροφή τους διεκδικείται από την Ελλάδα. Μία μετόπη βρίσκεται
στο Μουσείο του Λούβρου και μία ακόμη είναι στο Μουσείο της
Ακρόπολης. Οι μετόπες αυτές ακολούθησαν τη μοίρα του Παρθενώνα. Αφού θαυμάστηκαν επί αιώνες, μετά σφυροκοπήθηκαν από
τους Χριστιανούς, βομβαρδίστηκαν από τον Μοροζίνι στα 1687
και πολλές θρυμματίστηκαν από εργάτες κατά την αποκόλλησή
τους το 1806 για να φυγαδευθούν.
Ο Φειδίας μαζί με τους βοηθούς και τους μαθητές του σχεδίασε
και σκάλισε όλες αυτές τις υπέροχες μορφές μεταξύ του 447 -432
π.Χ. κατευθείαν επάνω στο ναό. Κατόπιν επιζωγραφίστηκαν με ζωηρά χρώματα από μεγάλους ζωγράφους. Στο σύνολό τους παρουσιάζουν τη μάχη των Κενταύρων εναντίον των Λαπίθων. Σε κάθε
μετόπη συνήθως παρουσιάζεται ένας Κένταυρος και ένας Λαπίθης
σε συμπλοκή, η μάχη όμως παρουσιάζεται αμφίρροπη στις περισσότερες μετόπες. Μία μόνο εμφανίζει θριαμβευτή τον Κένταυρο
για να τονίσει την τρομερή δυσκολία του αγώνα. Παρουσιάζεται

η στιγμή της μάχης και όχι η τελική έκβασή της. Άλλωστε και το
ίδιο το άγαλμα της Αθηνάς, που για τη δόξα της είχε ανεγερθεί ο
ναός, παρουσιαζόταν με πλήρη πολεμική περιβολή, με περικεφαλαία και ασπίδα ως προστάτιδα της πόλης των Αθηνών.
Ο μύθος που δίνει την αφορμή για το έργο είναι ο εξής: Στη
φυλή των Λαπίθων της Θεσσαλίας τελούνταν οι γάμοι του βασιλιά
Πειρίθοου και της Ιπποδάμειας και προσεκλήθηκαν και οι Κένταυροι με τον αρχηγό τους Ευρυτίωνα, καθώς ήταν συγγενής με τους
Λαπίθες. Ο Ευρυτίων μέθυσε και επιχείρησε να απαγάγει τη νύφη
και το παράδειγμά του ακολούθησαν και οι άλλοι Κένταυροι, επακολούθησε μεγάλη συμπλοκή και οι Κένταυροι εκδιώχθηκαν. Όμως
ανασυντάχθηκαν και στην τελική μεγάλη αναμέτρηση σώμα με
σώμα ηττήθηκαν και απωθήθηκαν οριστικά από την περιοχή.
Τον 5ο αι. π.Χ., μετά τις καταστροφές των Περσικών πολέμων αποφασίστηκε το τεράστιο πρόγραμμα ανοικοδόμησης
των Αθηνών. Ο μύθος της μάχης Κενταύρων και Λαπίθων, δηλαδή δύο φυλών που η μία είναι εξευγενισμένη και πολιτισμένη, ενώ η άλλη είναι άγρια, απολίτιστη και καταχράται τη φιλοξενία, θύμιζε τη μάχη των Ελλήνων εναντίον των Περσών.
Καθώς ο μυθικός ήρωας των Αθηναίων, Θησέας, φέρεται να
συμμετείχε στη μάχη εναντίον των Κενταύρων, το θέμα θεωρήθηκε ιδιαίτερα κατάλληλο και αποδόθηκε στις μετόπες με αριστουργηματικό τρόπο.

μÈ‚ÏÈÔÁÚ·ÊÈΤ˜ ËÁ¤˜
Cook, B. F., The Elgin Marbles, The British Museum
Press, London, 1997, Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος-ΛαρούςΜπριτάνικα, Χωρέμη-Σπετσιέρη, Α. , Τα γλυπτά του
Παρθενώνα, Εκδόσεις Έφεσος, Αθήνα