You are on page 1of 858

Sinan MEYDAN

BABAKAN TAYYP ERDOANIN


TARH TEZLERNE

El-Cevap

nklap Kitabevi

Sinan Meydan - El-Cevap


Editr:
Yayma hazrlayan:
Kapak tasarm:
Sayfa tasarm:
ISBN:
1.Basm:
Sertifika No:
Bask ve Cilt:

20 13

Ahmet Bozkurt
Burcu Bilir
Berrak Hmmet
Derya Balc
9789751033871
stanbul, 2013
10614
nklp Kitabevi

NKILP Kitabevi Yayn Sanayi ve Ticaret A.. obaneme Mah.


Sanayi Cad. Altay Sk. No. 8 34196 Yenibosna / stanbul
Tel: (0212) 496 11 11 (Pbx)
Faks : (0212)496 11 12

posta@inkilap.com
www.inkilap.com

Bu kitabn her trl yayn haklar Fikir ve


Sanat Eserleri Yasas gereince nklp
Kitabevi'ne aittir. Tm haklar sakldr. Tantm
iin yaplacak ksa alntlar dnda, yayncnn
izni alnmakszn, hibir ekilde kopyalanamaz,
oaltlamaz, yaymlanamaz ve datlamaz.

Sinan Meydan 1975 ylnda Artvin'de dodu. lk ve orta renimini


Artvin avat'ta, yksekrenimini stanbul niversitesi Edebiyat
Fakltesi Tarih blmnde tamamlad. "Atatrk, n Trk Tarihi ve
Yakn Tarih" almalarna devam etmekte ve Btn Dnya dergisinde
yazmaktadr.

Yaymlanm eserleri unlardr:


Atatrk ve Kayp Kta Mu, stanbul, 2005.
Son Truvallar, "Truvallar, Trkler ve Atatrk", stanbul, 2005.
"Atatrk' Doru Anlamak in" Nutuk'un Deifresi, stanbul, 2006.
Sar Lacivert Kurtulu, "Kurtulu Sava'nda Fenerbahe ve Atatrk", stanbul, 2006.
"Atatrk ve Kayp Kta Mu2", Kken, stanbul, 2008.
Atatrk ile Allah Arasnda, "Bir mrn teki Hikyesi", stanbul, 2009.
Atatrk'n Gizli Kurtulu Planlar, "Parola Nuh", stanbul, 2009.
Sar Paam, "Mustafa Kemal, ttihatlar ve II. Abdlhamit", stanbul, 2010.
Atatrk ve Trklerin Sakl Tarihi, "Trk Tarih Tezi'nden Trkslam Sentezi'ne",
stanbul, 2010.
10. Cumhuriyet Tarihi Yalanlar, (1. kitap), stanbul, 2010.
11. Cumhuriyet Tarihi Yalanlar, (2. kitap), stanbul, 2011.
12. Akl Kemal, "Atatrk'n Akll Projeleri", (1 .cilt), stanbul, 201 2.
13. Akl Kemal, "Atatrk'n Akll Projeleri", (2.cilt), stanbul, 2012.
14. Akl Kemal, "Atatrk'n Akll Projeleri", (3.cilt), stanbul, 2012.
15. Akl Kemal, "Atatrk'n Akll Projeleri", (4.cilt), stanbul, 2013.
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.

www.sinanmeydan.com.tr

Sevgili kzm dil Maya Meydana...

lim adam ilim namusundan, fikir namusundan, bedeli ne olursa


olsun taviz vermeyen insandr. Ben bir siyasetiyim, eer biz bile kal
kp da bilime ters bir eyi istiyorsak ilim adamnn unu sylemesi en
nemli grevidir: yle deil byledir, demesi lazm. El pene divan
durup, ferman buyurdunuz efendim, dememesi gerekir.
Babakan R. Tayyip Erdoan 25 Austos 2013
Avrupallarm ok az bilgi sahibi olduklar Trkiye ve gemii
hakknda karar vermeleri yeteri kadar rktcdr. Ancak daha da
korkuncu R. Tayyip Erdoann kendi tarihini ok az bilmesidir. (...)
Prof. Dr. lber Ortayl Sddeutsche Zeitung (Hrriyet, 21 Haziran
2013)
... Babakann tarih bilgisi varsa, genel bakanl brakrm...
Kemal Kldarolu, Nisan 2013, CHP grup konumas "...
Kldarolu, biz tarihi ok ama ok iyi biliriz. Biz tarihi Gk trk
antlarndan Tonyukuk antlarna, Malazgirtten Mohaa ka dar,
stanbulun fethinden aldrana kadar, anakkaleden Kurtulu
Savana ok ama ok iyi biliriz. stelik biz Sayn Kldarolunun
bilmedii, bir trl de renemedii Cumhuriyet tarihini de CHP ta
rihini de ok ama ok iyi biliriz. O kadar iyi biliriz ki bu krsden de
baka krslerden de belgeleriyle, kaynaklaryla, bavuru eserleriyle
Dersim, CHP, demokrasi hakknda Kltdaroluna defalarca tarih
dersi verdik. (...) Bu partinin genel bakan bizi tarih bilmemekle it
ham ediyor. Biz tarihi biliriz, iyi bilmekle kalmaz, o tarihten ibret de
alrz. Bununla da kalmaz istikbali, atiyi o tarihin zerine ina ederiz
ve yle yayoruz...
R. Tayyip Erdoan, 16 Nisan 2013, AKP grup konumas "...
Tutturmular laiklik elden gidiyor diye. Yahu millet istedikten sonra
laiklik tabii elden gidecek. Hem laik hem Mslman olunmaz. Ya
Mslman olacaksn ya laik. kisi bir arada olunca ters mknats
lanma yapar. Mmkn deil, ikisi bir arada olamaz...
R. Tayyip Erdoan, 1994
Trkiye slamn ekirdek devleti olmak iin gerekli tarihe, nfu sa,
orta dzey bir ekonomik gelimilie, ulusal birlie, askeri yetenek ve
gelenee sahiptir. Gelgelelim Atatrkn Trkiyeyi net bir ekil de laik
bir toplum olarak tanmlamas, Trk Cumhuriyetinin bu rol Osmanl
mparatorluundan devralmasn nlemitir. Trkiye anaya sadaki
laiklik ilkesine ballndan tr OCnin kurucu yesi bile
olamamtr. Trkiye kendisini laik bir lke olarak tanmlad srece
slamn liderliine soyunma olasl yoktur. (...) Atatrkn miras n,
Rusyann Leninin mirasn reddediinden daha eksiksiz bir ekil de
reddetmek zorunda kalacaktr. (...) Byle bir hamle ayn zamanda
Atatrk kalibresinde bir lideri, (...) gerekli siyasal ve dinsel meruluu
kendisinde toplam olan bir lideri gerektirir.
S. P. Huntington Medeniyetler atmas, 1996, s. 263264

NDEKLER:
nsz 19

BLM EMPERYALZM, TARHLE YZLEMEK VE AKP Amerikan karlarna

Uygun Tarih Yazm 25

i Boaltlan, arptlan ve Gizlenen Atatrk 29

Yeil Kuak Projesine Uygun Yeil Tarih Projesi 33


Emperyalizmin Atatrk Dmanl 41
Huntington: Atatrkn Mirasn Reddedin. 43
Bir ABD ve AB Projesi: Resmi Tarihle Yzleip Atatrkten Kurtulmak

50

Hangi Resmi deoloji, Hangi Resmi Tarih 76


Atatrk Kurumlarnn levsizletirilmesi 83

2.BLM BABAKAN R. TAYYP ERDOANIN TARH TEZLER NE CEVAP TEZ: 1


CHP, NN CAMLER KAPATTI, SATTI, AHIR, YATAKHANE, DEPO, PART MERKEZ,
MZE YAPTI! . 215
CEVAP: 1
Tarihi Camiler Ahr Yaplm! 217
CHP Cami Dmandr Tezinin Kayna: M. evket Evgi 220
Cami Fetiizmi: Ama badet mi. Gsteri mi? 223
Cumhuriyer'in Cami Politikas: htiya Kadar Cami 224
smet nn Baz Camileri Depo Yapt, Kapsna Kilit Vurdu 227
nn'nn Ei Mevhibe Hanmm Cami Sevgisi 230
Osmanl da Camileri Yatakhane, Hastane, Kla Yapmt 231
CHP Dneminde Tamir Edilen Camiler 234
Meclis Zabtlarna Gre Tamir Edilen Camiler 234
Babakanlk Cumhuriyet Arivine Gre Tamir Edilen Camiler 244
1941 Ylnda 66 Cami Tamir Edilmitir 249
Camilerin stismarn Atatrk ve nn nlemitir 255
Bugn Camiler Aksa ve Ezan Sesleri Hl Yanklanyorsa 258

R. TAYYP ERDOAN: KKLER VE DEOLOJ 95


Erdoana Gre Laiklik 99
Erdoana Gre Cumhuriyet 114
Erdoana Gre Ulus Devlet, Millet, Milliyetilik 116
Erdoana Gre Atatrk 123
R. TAYYP ERDOANIN TARH HOCALARI 141
stat Necip Fazldan Akil Mustafa Armaana 141

NECP FAZIL KISAKREK 141


Eitim, renim Hayat 142

CHPli Necip Fazl 143


Necip Fazln Hidayeti (!) 146
DPli Necip Fazl 150

147.000 Lirann Srr 155


Kar Devrimin Kara Kutusu Necip Fazl Necip Fazl, Siyasal slam ve ABD 160

BDAC ve PKK zerindeki Necip Fazl Etkisi 161


R. Tayyip Erdoan zerindeki Necip Fazl Etkisi 165

Necip Fazln Tarihilii 171


Fesli Tarihi Kadir Msrolu 178
Rza Nurun ifresi 179
Akil Tarihi Mustafa Armaan 183

MENDERES DE TARHLE YZI.EMT 195

R. Tayyip Erdoann Unuttuu Gerek:


Menderesin Yktrd Camiler 261
Menderesin Yktrd Karaky Camii 269
AKPnin Satt Camiler, Ykt Kuran Kurslar 271
AKPnin Yapt Camiler, At Kuran Kurslar 277
AKPnin At Kiliseler 280
Kilisenin ifresi: Medeniyetler ttifak ve Diyalogculuk 282
Minarelere an Taklacakt 288
TEZ: 2
TRKE EZAN ZULMDR! 289
CUMHURYET KURANLARIN KURAN KLTR TEZ: 3
DERSM SYAN ETMED BAHANEYLE OPERASYON YAPILDI! SEYT RIZA SYANCI DEL
DN MAZLUMUDUR!
CHP DERSM'DE KATLAM YAPTI!
DERSM KATLAMININ MMAR NNDR! ... 397
CEVAP: 3
Dersim zrnn Belgeleri 401
Kendi Kendini rtmek 402
Dersim Harekt'nda lenlerin Says 403
Genelkurmay Kayna 404
Ordu Mfettilii Raporu 405
Nfus statistikleri 405
R. Tayyip Erdoann Dersim Belgesi pheli 407
Necip Fazln Dersim Masallar 411
Necip Fazln Dersim Masallarnn Kayna:
Nuri Dersimi ve . Sabri alayangil 414
Seyit Rzamn apkasn Smrmek ,.418
Devlet Elinden Geleni Yapt 421
15.000 Silah 422
Tuncelide Airet Vaheti 423
Tuncelide Aclar Yaand 425
Dersim Harektnda Zehirli Gaz Masal 427
Tuncelide Katliam Olmu Dnyann Haberi Yok 434
Dnyann Gzleri nnde 439
Dersim syan Etmemitir ddias 440
Dersimin syan Tarihesi 440
Dersimin lk Provas Kogiri 448
Dersimin kinci Provas: Ar 453
Dersim Raporlar 459
Dersim Airetlerini kna abalar 462
Dersim 19301931 ve Fevzi akmak 455
Atatrk ve Tuncelide Islahat 467
Atatrkn Hayal Ettii Dou 472
Dersim syan ve Harekt (1937) 477
Bakanlar Kurulu Karar 479
Dersim syan ve Harekt (1938) 4g2
Seyit Rza Masal ve Gerekler 4g3
Dnya Savanda Seyit Rza 4g4
Seyit Rzann zellikleri 4g^
Seyit Rzay kna abalan 492
Dersim Generali Seyit Rza 496

Seyit Rza Yakalannca 500


Dersim Harektnda Atatrk ve nn Etkisi 501
Atatrk Etkisi 502
nn Etkisi 508
DP ve Dersim Harekt 514
Babakan R. Tayyip Erdoan ile smet nn Yzleiyor 516
Tunceli Halk Yllarca CHPye Oy Verdi 522
te Dersim Ezberini Bozan 10 Belge Babakan Erdoann Grmedii Dersim Belgeleri
523
Bu Dersim Gerekleri Asla Unutulmamal 534
TEZ: 4
AL ETNKAYA KAHRAMAN DELDR!
AL ETNKAYA YZ KAPKARA BR KATLDR!
AL ETNKAYA SKLPL ATIF HOCAYI DZMECE MAHKEMEYLE DAM ETT!
SKLPL ATIF HOCA APKADAN DOLAYI DAM EDLD? ... 537
CEVAP: 4
Ali etinkayann Torunu Osman Pakstn Cevab 538
Kl Alinin Olu Altemur Kln Cevab 540
KAHRAMAN AL ETNKAYA Balkan Dalarndan Irak Cephesine 542
Kurtulu Savann Ayvalk Kahraman 546
stenmeyen Milliyeti 559
CHPli Ali etinkaya 560
Babakan Erdoann Ali etinkaya Kartlnn Nedenleri 563
SKLPL ATIF HOCA MASALI VE GEREKLER 565
Ktaya Nam Salm skilipli Atf Hoca 566
skilipli Atf Hocann Hocal 568
skilipli Atfn Sicili 574
Kurtulu Savanda skilipli Atf Hoca 576
Teali slam Cemiyeti 576
skilipli Atfn haneti 580
Cemiyeti Miiderrisinin Bildirisi (Eyll 1919) 581
Teali slam Cemiyetinin Birinci Bildirisi (Austos 1920) 583
Teali slam Cemiyeti'nin kinci Bildirisi (Austos 1920) 587
hanet Bildirisi = Bir Hain 588
skilipli Atf m Yol Arkada eyhlislam Mustafa Sabri 592
Dini Siyasete Alet Etmek Sutur 595
apka Kanunu ve apka Kkrtclar 597
apka Kanunu Yalan ve Gerekler 600
skilipli Atf Hoca Giresun stiklal Mahkemesinde 602
Necip Fazln Duygu Smrs (Birinci Perde) 603
skilipli Atf Hoca Ankara stiklal Mahkemesinde 605
Necip Fazln Duygu Smrs (kinci Perde) 611
Necip Fazln Bir Yalan Daha 613
Karar: Atf Hoca Vatan Hainidir 614
Susuz Hocalar Beraat Etmitir 616
nce dam Edelim, ahitleri Sonra Dinleriz (!) 618
apka Takmad in dam Edildiler Masal 620
TEZ: 5
TRKYEY DEMR ALARLA CHP DEL AKP RD! BAYINDIRLIK BAKANI AL
ETNKAYA BOAZ KPRSNE KARI IKTI! ... 623
CEVAP: 5

Demiryolu ve Emperyalizm 624


Osmanlnn Demiryollar: Emperyalist Demir Aa 625
ngilizlere Verilen zmirAydn Demiryolu mtiyaz 625
Almanlara Verilen Anadolu Demiryolu mtiyaz 627
Almanlara Verilen Badat Demiryolu mtiyaz 628
Rusyann Basks Nedeniyle Yaplamayan Demiryollar 630
Emperyalizmin Ray 630
Cumhuriyetin Demiryollar: Milli Demir A 633
Ray Yar: Atatrk: 3186, Erdoan 1085 635
Cumhuriyetin Demir A Mucizesi 638
Demiryolu Politikasnn Terk Edilii 640
Nuri Demira, Ali etinkaya ve smet nn 643
Nuri Demira, smet nn likisi Uak Sanayi Tartmas 648
Uak Fabrikalarnn Kapatl 650
Hayali Bayndrlk Bakan 651
Babakan Erdoann Nuri Demira Sevgisinin Nedenleri TEZ: 6
ATATRKN ANTROPOLOJ ALIMALARI IRKIDIR! ... 655
CEVAP: 6
Bat Merkezci Anlaya Bakaldran Adam: Atatrk 656
Trk Antropoloji Enstits 658
Trk Antropologlar 664
Antropoloji Yaynlar 666
ki Kymetli Vesika 667
Atatrkn Antropoloji almalar Bilimseldir 669
Dnyann En Byk Antropoloji Anketi Olur mu yle ey Ya? 672
Atatrkn Antropoloji almalar Irkla Kardr 676
Bir Rportajn Dndrdkleri 687
TEZ: 7
SMET NN DNSEL ERKL KTAPLARI YASAKLATTI! ... 691
CEVAP: 7
Erdoan Hakl: nn O Kitaplar Yasaklatmt 691
Namaza ve Mevlide Hakaret Eden Kitaplar 692
Mesele Din Deil Dil 698
Yasaklanan Kitaplar 699
nn Dneminde Yaymlanan Din Kitaplar 702
Namaz Hocas ve Namaz Sureleri 703
Yeni lmihal 704
Yeni Hutbelerim 705
Hutbe Hocas 707
Atatrkn Cuma Hutbeleri 708
TEZ: 8
CHP IK VEYSEL' SVAS'A SOKMADI!
CHP'YE GRE SAZ GERC BR MZK ALETDR!
CHP DNEMNDE HALK MZ YASAKLANDI!... 711
Halkn Saltanatm Kurmak 711
YIL 1931: IK VEYSEL SVAS'TA 714
Atatrk'e At 718
Sivas Halk airleri Bayram 719
Halkevlerindeki ve Ky Enstitlerindeki Sazlar 721
Ky Enstitleri Saz Dersi retmeni k Veysel 725
Bir Cumhuriyet ve Atatrk Sevdals k Veysel 727

Menderes'in Seim Dalgas 732


k Veysel'den Size Ekmek kmaz 734
Takkeli k Veysel 735
ATATRKN MZK DEVRM 739
Ulusal Trk Mzii Yaratmak 743
Trk Halk Mzii almalar 748
Alaturka Musikinin Yasaklanmas 752
DER TEZLER smet nn Dneminde Gaz, Ekmek vb. Karneyle Datlrd!. . 759
be anak mlek Marmaray Drt Yl Geciktirdi! 761
Kanuninin mrnn 30 Yl At Srtnda Geti! 762
EK ILGIN DEL ALINTI PROJE 765
Sokullu Mehmet Paann lgn Projesi 766
lgn Proje 1990 Ylnda Bilim ve Teknik Dergisinde 768
lgn Projeyi 1990larda Nusret Avc Aklamt 773
Ecevitin Mega Projesinden Erdoann lgn Projesine 775
Sonu 779
Kaynaka 783

nsz
ncelikle bu kitabn yazar olarak ben, her trl
yoklua ve yok sullua kar nce emperyalizmi,
sonra banazl yenerek Trkiye Cumhuriyetini
kuran Mustafa Kemal Atatrk ve silah arkadalaryla
Kurtulu Sava ve Trk Devrimi ehitlerine ok ey
borlu olduumu dnyorum. Bu nedenle
uzmanlk alanm olan Cumhuriyet tarihi ve Atatrk
konusunda gerekleri yazmaya ve gerekleri
arptanlara, her kim olursa olsun, cevap vermeye
ant itim.
Trk Bamszlk ve Aydnlanma Sava Tarihini
arptanlara, o anl tarihi altn harflerle yazm
Mustafa Kemal Atatrkn ve bir avu dava
arkadann
yapp
ettiklerini
kmseyenlere
bugne kadar yazdm ok sayda kitapla cevap
verdim. Ne zaman tarihi gereklerin altst edildiini
grsem, elimdeki belgeler dorultusunda buna itiraz
ettim.
ok
farkl
kesimlerin
Atatrke
ve
Cumhuriyete ynelik ar ptmalarna kar sesimi
ykselttim:
Tarihilere,
yazarlara,
aydnlara,
gazetecilere, sanatlara ve siyasetilere, her kim
olursa olsun, hangi siyasi grten, hangi partiden
olursa olsun, hibir ayrm yapmadan belgelerle kar
ktm. Tehdit edildim, aalandm, lin edildim, ha
karetlere ve saldrlara maruz kaldm ama asla
ylmadan tarihi gerek leri anlatmaya devam ettim.
Bu gereklerin kimleri rahatsz edeceini, kimlerin
oyununu bozacan hi ama hi dnmedim.
te bu tarih mcadelesi srasnda Babakan R.
Tayyip Erdo ann 20022013 arasnda dile getirdii
tarih tezleri dikkatimi ekti. Bu tarih tezlerinin
neredeyse tamam, benim elimdeki belgelere, bilgilere
ve tarihsel gereklere uygun tarih tezleri deildi.
Herkese ce vap veren Sinan Meydann Babakan

Erdoann dile getirdii tarih tezlerine cevap


vermemesi, bu konuda sessiz kalmas her eyden
nce ahlaki olmazd.
Babakan Erdoann dile getirdii baz tarih tezleri
hakknda za ten daha nce aratrmalar yapm ve
bu aratrmalarmdan elde etti im sonular
Cumhuriyet Tarihi Yalanlar (2 ciltE Atatrk le Allah
Arasnda ve Akl Kemal Atatrk'n Akll Projeleri (4
cilt) adl kitap larmda kamuoyuyla paylamtm.
Yani Babakan Erdoan'n birok tarih tezi hakknda
elimde ok sayda belge ve bilgi vard zaten. Bu belge
ve bilgilere ek olarak yaptm aratrmalar sonunda
yeni belge ve bilgilere de ulatm. Ayrca Babakan
Erdoann daha nce hi ce vap vermediim tarih
tezleri hakknda da aratrmalar yaptm. Sonu ta
Babakan
Erdoann
tarih
tezlerine
cevap
niteliinde yaklak 800 sayfalk bu kaln kitap
ortaya kt.
Babakan Erdoann tarih tezleri ifadesi size
garip gelmi olabilir. Aslnda haklsnz! Babakan
Erdoan bir siyaseti; bir bi lim adam, bir tarihi
deil, dolaysyla Babakan Erdoann tarih tezleri
ifadesi de ok doru bir ifade deil. Ancak ben
Erdoann tarih tezleri derken, aslnda Erdoann
dile getirdii tarih tezlerin den sz ediyorum. Aslnda
Erdoan, Necip Fazl Ksakrek, Kadir Msrolu,
Mustafa Armaan, smail Beiki, Cemil Koak gibi
s lamc, kinci Cumhuriyeti veya liberal
tarihilerin, yazarlarn dile getirdii tarih tezlerini
daha ok Meclis krssnden aklyor. stelik
Babakan Erdoann aklad tarih tezlerinin
belgelerini
ve
bilgilerini
danmanlar
bulup
hazrlyor. Ancak her ne ekilde olursa olsun sonuta
Babakan Erdoan, kendisi de bu tezlere inand
iin olsa gerek, byk bir gurur ve sevinle bu tezleri
dile getiriyor, resmi tarihle yzleiyor!

Aslna baklacak olursa bu kitapta sadece


Babakan Erdoana deil, Erdoan' derinden
etkileyen tarihilere ve Erdoann dan manlarna
da cevap verilmitir.
Kitabn temel tezi, Trkiye Cumhuriyetinin BOP
erevesinde
Yeni
Osmanlya
dntrlme
srecinde, bu dnm gerekleti renlerin
tarihi, zellikle de Cumhuriyet Tarihini yeniden
yazmak istediidir. Alternatif tarih ad altnda
resmi tarihle yzleme sloganyla Trk Bamszlk
ve Aydnlanma Sava Tarihi arptl makta ve
yeniden
kurgulanmaya
allmaktadr.
Yeni
Trkiyeden sz edenler, orduyu, yargy, basn ve
hatta insan tipini bile deitirirken, bu Yeni
Trkiyeye zg yeni bir tarih yazmaktadrlar.
Bunu yapar ken de Trk Bamszlk ve Aydnlanma
Sava Tarihini, o tarihi altn harflerle yazan
Mustafa Kemal Atatrk ve bir avu dava arkadan
tarihten silmenin hesaplarn yapmaktadrlar.
Kitapta sadece Babakan Erdoann tarih tezlerine
cevap ver mekle kalmadm, ayn zamanda Babakan
Erdoan derinden etkile yen Necip Fazl Ksakrek
gibi isimlerin tarihiliklerini masaya yat rp
inceledim. Babakan Erdoandan yllar nce Adnan
Menderesin
Cumhuriyet
tarihiyle
yzlemeye
kalktn; Kurtulu Savan, Trk
Devrimini, Atatrk ve nny ok ar ekilde
eletirdiini ve yeni bir tarih yazmaya altn
belgelerle
ortaya
koydum.
Emperyalizmin,
Atatrkten hemen sonra Trkiyedeki tarih yazmna
mdahale edip kendi karlarna uygun bir tarih
yazdrdn anlattm. BOP, Yeni Osmanlclk,
Diyalogculuk,
Medeniyetler
atmas
ve
Medeniyetler
ttifak
projelerinin
Trkiyede
Cumhuriyet tarihiyle yzlemede nasl etkili
olduunu gstermeye altm. Ayrca 20022013 AKP
iktidar dneminde Trk Bamszlk ve Aydnlanma

Sava Tarihiyle yzleen iktidarn nasl Atatrksz


bir Cumhuriyet tarihi yazmaya altn, bu srete
nasl kahramanlarn hain, hainlerin kahraman ilan
edildii ni belgelerle ortaya koydum.
Bu kitabn en nemli zellii, Babakan Erdoann
tarih tezlerine cevap verirken, Cumhuriyet tarihiyle
ilgili birok tarihi gerei belge lerle gzler nne
sermesidir.
ELCEVAP, Babakanlk Cumhuriyet Arivi, ATAE
Arivi, TBMM Arivi, Babakanlk Osmanl Arivi,
gazete arivleri gibi birok arivden, saysz belgeden,
yzlerce aratrmadan ve andan yararlana rak
yazlmtr.
Kitab yazarken, Babakan Erdoana muhalif biri
olmama kar n, Erdoann Trkiye Cumhuriyetinin
seilmi babakan oldu u gereini asla gz ard
etmeden, sayg erevesinde bir dil ve slup
kullanmaya zen gsterdim. Tarihe bakmz siyasi
grlerimizi do rudan biimlendirir. Bu bakmdan
Ben sadece tarih kitab yazdm, siyasete girmedim!
desem yalan sylemi olurum. Ben tarih okuma
larmla ekillenen siyasi grm dorultusunda
Babakan Erdoan gerektiinde siyasal olarak da
eletirdim haliyle. Ancak btn bu ele tirilerim asla
kiilik haklarna saldr, aalama veya kk
drme maksad tamamaktadr. Maksadm aan,
yanl anlalmalara yol aan satrlarm olmusa,
srlisan etmisem affola!
Kitabn yazmnda gsterdikleri sabrdan ve
verdikleri destekten dolay eim zlem Akko
Meydana, kzm dil Maya Meydana, bu kitabn size
ulamasndaki
katklarndan
dolay
nklp
Kitabevine ve deerli alanlarna ok teekkr
ediyorum.
yi okumalar...
Sinan Meydan Bykekmece / 2013

I.Blm
EMPERYALZM, TARHLE
YZLEMEK
ve Amerikan karlarna Uygun Tarih Yazm
Tarihin bir silah olduunu bilmezdik eskiden!
Birilerinin
siya
si
amalan
iin
tarihi
kullanabileceinin
farknda
deildik!
rnein,
ABDnin iki kutuplu dnyada Rusyaya ve Avrupaya
kar ve tek ku tuplu dnyada BOP iin OsmanlInn
savalyla motive olmu, s lamc Trk genlerine
ihtiya duyabileceini nereden bilebilirdik ki?
nk
tarih
derslerinde
1938den
sonras
anlatlmazd. 1938de Ata trk lm zaman
durmu, tarih bitmi gibiydi bizim iin! Tarihimizin
en yakn dnemleri adeta karanlk a gibiydi.
1071de neler oldu unu bilirdik de 1950de neler
olduunu bilmezdik. 500 yl nce yaa m Fatihi az
ok tanrdk da 60 yl nce yaam Menderesi
tanmaz dk. Sanki birileri 1938den sonrasn
renmemizi istemiyor gibiydi. Tabii o gnlerde
bizlere retilmeyen bu karanlk an, ABDSSCB
etkisindeki iki kutuplu dnya a olduunu, bu
ada Trkiyenin ABDye gbekten baml hale
gelerek ulusal onurunu kaybettii ni de bilmiyorduk!
Sonradan koyduk talar st ste... ABD'nin bizi bir
taraftan Osmanl ve slam gazyla gazlarken, dier
taraftan st tozuyla, ikolatayla, yumurtayla neden
beslediini sonradan anladk! ABDnin, Atatrkn
yzyln banda emperyalizmi dize getirerek
kurduu tam bamsz Trkiye Cumhuriyeti yerine
Anadolu Birleik Devletleri veya Yakndou
Federasyonu adyla bir hilafet devleti kurmay

planladn
anladmzda,
neden
bizlere
fetihislamc bir Osmanl tarihi retildiini de
anlamtk.
Aslnda bu iin temeli 1949 ylna kadar gidiyor.
nk tarih dersleri bata olmak zere Trkiyede,
okullarda hangi derslerin, hangi kitaplarn, ne
ekilde okutulacana kadar eitimle ilgili temel
politika lara karar vericiler arasnda 1949dan
bugne ABDnin ok nemli bir yeri vardr. Nasl
yani? dediinizi duyar gibiyim!
yle ki:
27 Aralk 1949 tarihinde Trkiye ve ABD
hkmetleri Arasnda Eitim Komisyonu Kurulmas
Hakknda Antlama" imzalanmtr.'
Anlamann 1. maddesine gre Trkiyede Birleik
Devletler Eitini Komisyonu" adyla bir eitim
komisyonu kurulacaktr. Komis yonun giderleri
Trkiye'nin ABDye olan borcundan karlanacaktr.
Komisyonun amac, Eitim programnn idaresini
kolaylatrmaktr. Komisyon, drd Trk, drd
Amerikal sekiz yeden oluacak, ba kan da ABD
bykelisi olacaktr. ABDli yeleri ABD dileri
bakan atayacaktr. Komisyon dorudan doruya
ABD
Dileri
Bakanlna
bal
ve
onun
denetiminde olacaktr. Komisyonun veznedarn bile
ABD dileri bakan onaylayacaktr. Komisyon,
yabanclarn verecek leri burslar iin hoca,
aratrmac ve renci nerecek, eitim program lar
dzenleyecek ve Amerikallarn Trk eitim sistemi
iinde nerede ve nasl grev yapacaklarn
belirleyecektir.
Anlamaya gre ABD vatandalarna yaplacak
retim ve ara trma giderlerini de Trkiye
deyecektir. Ayn durum ABDdeki Trk rencileri
iin de sz konusudur.
Bu eitim anlamasnn TBMMde onanmas iin
hazrlanan yasa nn gerekesinde yle denilmitir:

Amerika hkmeti, harpten sonra ordusunun


elinde kalan fazla malzemenin sat iin mteaddit
devletlerle anlamalar yapm ve ge rek bu devletleri
mezkur satlarn haslatn dolar olarak demek kl
fetinden kurtarmak, gerekse bu vesile ile Amerikan
kltrn yaymak gayesiyle anlamalarla tahassul
eden alacaklarn bu memleketlerde kl trel gayelere
sarfn temin edecek kltr anlamalar imzalamtr.
Bu 1949 tarihli eitim anlamas giriimini ABD
senato yelerin den Fulbright balattndan bu tr
anlamalara Fulbright Anlama lar denilmitir.
Trk eitim sistemini her ynyle Amerikal
uzmanlarn
ve
ABD
Dileri
Bakanlnn
kontrolne brakan bu 1949 tarihli eitim an lamas
Trkiyenin her eyden nce tam bamszln
kaybettiini gstermektedir. Amerikan kltrn
yaymak gayesiyle imzaland ak seik ekilde
ifade edilen bu anlamadan sonra Atatrkn, Trk
tarihini, Trk dilini, Trk kltrn aa karp
yaymak iin gelitir dii Trk Tarih ve Dil Tezleri yok
edilmeye balanmtr.
1950de
Demokrat
Partinin
(DP)
iktidara
gelmesiyle, Trk Devrimiyle hesaplama dnemi
balamtr. Devrimleri Halka mal olmular ve
olmamlar diye ikiye ayran, Siz isterseniz hilafeti
hile geri getirebilirsiniz, diyen DP lideri Adnan
Menderes, nce Atatrkn yarm kalan Dinde ze
Dn Projesi*ni tamamen yok etmitir. Din
propagandasnn
alp
ban
gittii,
dincitarikatibirliki Saidi Nursnin gizli ak
parlatld bu dnemde, Atatrkn Tarih ve Dil
Tezleri Projesi de byk bir darbe yemitir. ABD ile
yaplan eitim an lamas dorultusunda nce
Atatrkn 1930da hazrlatp okullarda okuttuu
drt ciltlik, Anadolu Trk tarihini M 2000lerden
balatan bilimsel ve kltruygarlk eksenli tarih
kitaplar mfredattan kaldrl m, sonra Trk Milli

Eitimini kontrol eden ABDli uzmanlarn gze


timinde Anadolu Trk tarihini 1071 Malazgirt
efsanesine indirgeyen, Tiirklerin kltruygarlklar
yerine Trklerin gebelikleri, sava lklar,
dindarlklar, fetihilikleri gibi konulara yer veren
yeni
tarih
kitaplar
hazrlatlp
okutulmaya
balanmtr. ABD bylece atalarnn savalyla
motive ettii Trk genlerini gerektiinde kendi
karlar dorultusunda kullanmay planlamtr. ki
kutuplu dnyada ABD, tek rakibi Sovyet Rusyann
yan bandaki Mslman Trkiyede ata larnn
savalyla
ve
dindarlyla
bilenen
Trk
genlerinin gerekti inde Mehmetik olarak gzn
hi krpmadan Komnist Rusyaya kar mcadele
edeceinden emindi!
ABD karlar dorultusunda kurgulanan bu yeni
tarihte, Trk lerin kltr ve uygarlklar deil,
savalklar ve dindarlklar ne karlmtr. Bu
yaplrken ister istemez Atatrkn Evrim Kuramna
bile yer veren, her ynyle bilimsel ve kltruygarlk
eksenli tarih ki taplarnn deitirilmesi de
kanlmaz
olmutur.
1950lerden
itibaren
Trkiyenin yeni tarih tezinin ad artk Trk Tarih
Tezi deil, Trk slam Sentezidir.
DP dneminde bu yeni tarihe uygun olarak,
Atatrkn 1933 ni versite Reformu srasnda
niversiteyle balantlarn kestii hocalar da dahil
rkTuranc
ve
slamc
hocalar
yeniden
niversitelere yer letirilmitir. DP, Trk tarihinin
slam
ncesi
kklerini
din
d
ola
rak
grdndenbir
tarafta
brakm,
Trklerin
Mslman olduktan sonraki dnemlerini, zellikle
de Osmanl dnemini dinsel motifleri iyice n plana
kararak anlatma yoluna gitmitir. Ayrca bu dnem
de
yeniden
almaya
balanan
imamhatip
okullarnda Atatrkn her ynyle bilimsel tarih
kitaplarn okutmak da cesaret isterdi ak as! O

bilimsel cesaret de Menderes bata olmak zere


hibir DPlide yoktu.
DP bir taraftan Atatrk'n Trk Tarih Tezine
darbe vururken, dier taraftan Dil Devrimi'ne, Trk
Dil Tezine darbe vurmutur.
1950'lerde balayan Osmanl fetihleriyle vnme
dneminde, doal olarak Osmanl'nn 600 yl
boyunca kulland ArapaFarsa arlkl Osmanlca
adl dile ve yine Osmanlnn 600 yl boyunca bu
Osmanlcay yazmak iin kulland Arap alfabesine
de vgler dizil mitir. O gnden bugne akademik
evrelerde bile gerek Trkenin Osmanlca
olduu, Atatrkn Yaz ve Dil Devrimlerinin Trke
yi fakirletirdii ve toplumu bir gecede cahil
brakt gibi temelsiz yorumlar yaplmtr. stelik
dili asl fakirletirenin 600 yl boyunca Trkeyi
ihmal eden, Arapa ve Farsann Trkeyi istila
etmesine izin veren Osmanl olduu ve dahas
Atatrkn Yaz ve Dil Devrimleriyle yok olmak zere
olan Trkeyi kurtarp halk okuryazar yapt ger
ekleri
gn
gibi
ortadayken
bu
yorumlar
yaplabilmitir.
DP, Trk Dil Tezi erevesinde CHPnin Anayasa
diye Trke letirdii Tekilat Esasiye Kanununu
yeniden eski haline, Osman lcaya evirmitir.
Prof. Halil nalck, Trkslam Sentezini 27 Mays
1960 dev riminden sonra milliyetimuhafazakr
niversite hocalarndan oluan Aydnlar Ocann
ekillendirdiini ileri srmtr. 14 Ma ys 1970te
kurulan Aydnlar Ocann yeleri arasnda daha
sonra babakan ve cumhurbakanl yapacak olan
Turgut zal, TRT Genel Mdr Nevzat Yalnta ve
Trkiye gazetesi yazar Ahmet Kabakl nde gelen
isimlerdendir.
12
Eyll 1980 Darbesinden sonra 1986 ylnda
Aydnlar Oca bir Milli Mutabakat ars
hazrlam ve ABD yrngesindeki Devlet Planlama

Tekilatnn grlerini kabul etmitir. Bylece 12


Eyllden itibaren Trkslam Sentezciler, devletin
kilit kurumlarnda grevlendirilmitir.
1976da ders kitaplarndan Trk Tarih Tezi
tamamen karlmtr. brahim Kafesolunun
yazd ve 1976 ylnda mfredata konan tarih ders
kitaplar tamamen Trkslam Sentezci grle
hazrlanmtr.
Atatrkn Tarih ve Dil Tezleri, 12 Eyll 1980
Darbesi ile neredey se tamamen yok edilmitir. 12
Eyll sonrasnda, ncelikle Atatrkn vasiyeti hie
saylarak Trk Tarih Kurumu ve Trk Dil Kurumu,
Ata trk Kltr, Dil ve Tarih Yksek Kurumu
(AKDTYK) iine sokularak bu kurumlarn zerklii
sona erdirilmitir.
12
i Boaltlan, arptlan ve Gizlenen Atatrk
Eyll, gerek Atatrk dncesine de darbe
yapmtr. Bu dar be dorultusunda, 1980
sonrasnda Trkiyede ii bo bir hamasi Ata
trklk (Gardrop veya Rozet Atatrkl)
gelimitir. Atatrkn olaanst tarihi kiiliini
belgeler ve gerek bilgiler nda ortaya koyup
anlatmak yerine, maalesef bir taraftan gerekleri
arptma, dier taraftan bilinli ilahlatrma
yaplmtr. rnein, Dou Perinekin ifadesiyle 12
Eylln Kenanist Kemalistleri antiemperyalist olan
Atatrk Bat c, antiemperyalist bir dnce olan
Kemalizmi de Batclk olarak anlatmlardr. Bu
erevede
antiemperyalist
arm
yapan
Kemalizm kavramnn yerine 1950lerde icat edilip
ii Batclkla doldurulmu olan Atatrklk
kavram
kullanlmaya
balanmtr.
Bylece
arptma larla ii olabildiince boaltlan Atatrk
imgesi, ne kadar yceltilmise o kadar sarslmtr.
Bu ii bo yceltme, Atatrk dmanlarnn
ekmeine ya srmtr. Aslnda 1980 sonrasndaki

bu oyunun bir benzeri 40 yl nce, 1950lerde,


Menderes dneminde oynanmtr.
Atatrk
Devriminin
neredeyse
btn
kazanmalarna ilk darbeyi vu ran Adnan Menderes,
siyasi rakibi smet nnye kar kullanmak iin ii
bo bir Atatrk klt oluturmak istemitir.
Bunun iin Trkiyenin her yanm Atatrk
heykelleriyle donatm, paralara yeniden Atatrk fo
toraflarn koymu (oysaki yasaya gre paralara kim
cumhurbakan olursa onun fotoraf konulacakt),
yetmemi Ticani Tarikatnn Ata trk heykellerine
yapt saldrlar bahane ederek Atatrk Koruma
Kanununu karmtr. Gereklerden habersiz biri,
Menderesin bu a lmalarna bakarak onu gerek
bir Atatrk sanabilir, ancak DP dne mi hakknda
az ok bilgi sahibi olan herkes bilir ki Menderes,
Atatrk IV\ rm'ne en byk darbeyi vurmu birka
siyasetiden biridir. rnein Menderes, her eyden
nce emperyalizmi dize getiren Atatrkn tam
bamszlk" politikasn tmden terk ederek
Trkiye'yi ABDye tam baml" hale getirmi ve
laiklii hie sayarak dini siyasete alet etmitir.
1*501980 arasnda Trkslam Sentezi erevesinde
ii boaltlan Atatrk dncesi, 1980'de sonra
darbeci ideolojiye klf yaplmak istenmitir. Atatrk'e
en byk darbelerden birini, Atatrk geinen
darbeciler vurmutur. Sabah akam Atatrkn
adn azndan dr meyen darbeciler, bir taraftan
Atatrk Cumhuriyetinin son kazanm larnn da yok
olmasna yol aacak uygulamalara imza atmlar;
tari katlarn, cemaatlerin, din istismarnn nn
amlar, dier taraftan da Atatrk' ve onun
kurduu Cumhuriveti topluma doru anlatma
mlardr. rencilik yllar 1980 sonrasna denk
gelenlerin kabul ede cekleri gibi, ilkokuldan
niversiteye kadar adn en ok duyduumuz
Atatrk hakknda okulda anlatlanlar ii bo

hamasetin glgesinde ka lan ie yaramaz bilgi


krntlardr.
rnein okulda, Atatrk'n karga kovaladn
bilirdik ama 5000'e yakn kitap okuduunu
bilmezdik. Laikliini az ok bilirdik, ama Kurtulu
Sava srasnda igalci Yunanllarca yklan, ahr
yap lan yzlerce camiyi tamir ettirdiini bilmezdik.
ki itiini duyardk da. Kurann ilk gerek tefsir ve
tercmesini yaptrmak iin verdii mcadeleyi hi
duymamtk. Devrimlerini ezberlerdik tarih srasna
gre ama o devrimlerin ardndaki tarihi, kltrel,
sosyal,
bilimsel,
hatta
dinsel
gerekelerden
haberimiz yoktu. rnein halifelii dinin bir gerei
diye anlattklarndan halifeliin kaldrlmasnn dine
ay kr olduunu dnrdk! Harf Devrimini
bilirdik de Latin harfleri diye bildiimiz o harflerin
aslnda GktrkEtrsk kkenli harfler ol duunu,
dahas bu devrim yasasnn adnn Latin Harflerinin
Kabu l deil Yeni Trk Harflerinin Kabul
olduunu bile bilmezdik. Nereden bilebilirdik yllar
sonra birilerinin, Atatrk Latin harflerini kabul etti,
bir gecede cahil kaldk!, Dedemizin mezar tan
okuya myoruz/ deyip gerei arptacan. Yllarca
beyin fesadna u ratldmz iin olsa gerek, bu
yalanclara yle diyemezdik: Sanki Harf Devrimi
nden nce Osmanl ok kltrlyd! Sanki Osmanlda
okuma yazma oran yzde 9 Oyardayd! Asl Harf D
evriminden nce cehalet vard. nsanlar Harf Devrimi
sayesinde okuryazar oldu. n sanlar yeni harflerin
kabul edilmesinden nce Arap harfleri varken de
dedelerinin mezar tan okuyamyordu, nk
toplumun yzde 92i kadun Arap harfleriyle
Osmanlca da okuyup yazamyordum Trk ln
canna okuyan Osmanlnn Trkle hizmet ettiini
sanrdk da, Trkl kurtaran Atatrkn Trk
tarihi ve Trk dili konusun daki almalarn
bilmezdik. Tarih ve Dil Kurultaylarnda neler ko

nuulduunu, bu kurultaylara kimlerin katldn,


Trk Tarih ve Dil Tezlerini bilmezdik, ama Gne Dil
Teorisiyle alay edildiine tank olurduk. Onun da ne
olduunu tam olarak bilmezdik ya! Atatrkn
millet tanmndan da habersizdik. Olur olmaz her
eyi ezberlemek zorunda brakldmz bir ortamda,
kimse bize Atatrkn Trkiye Cumhuriyetini kuran
Trkiye halkna Trk milleti denir tanmn
ezberletmemiti. 1921, 1924 Anayasalarnn iki
maddesini ezbere bilirdik de, 1924 Anayasasnn 88.
maddesini,
oradaki
din
ve
rk
fark
gzetilmeksizin btn Trkiye halkna Trk
denildiini hi duy mamtk. Yllar sonra birileri
Atatrke rk, Cumhuriyetin kuru lu felsefesine
faizan dediinde bu iddialara yant veremeyelim
diye bu gerekleri saklamlard sanki bizden!
Dersim Olaynn Dsini de bilmiyorduk. Sanki birileri
bilinli olarak Dersim konusunu sansrle niti!
Sanki Cumhuriyet orada kt bir eyler yapm da, o
birileri o ktlkleri gizlemi gibiydi. Aslnda bu da
bir tuzakt. Atatrk, nny ve Cumhuriyeti
Dersim zerinden sulamann, hatta mahkm
ettirmenin hesaplar yllar nce yaplmt belli ki!
Yllar sonra Atatrk ve cumhuriyet dmanlar, te
resmi tarihin gerek yiizii! Cumhuriyet Dersimde
katliam yapm/ diye gerekleri arptrken, eitim
haya tmzda srarla bizden gizlenen bu konuda
imdi sylenen bu iddiala ra en okumuumuz bile
sorgulamadan inanr hale gelmiti. Dersimin
nedenlerini
sorgulamadk.
Dersim
duygu
smrsyle sersemletildik, propaganda amal
sylemlere kandk.
1980 kua, bizler, okuldaki tarih derslerinde ii
bo sloganlara indirgenmi bir Atatrk ile neden
sonu ilikisi yerine, belli bal bas makalp bilgilerin
ezberletildii bir Devrim Tarihi, 12 EyllTin
adlandnusyla nklp Tarihi" rendik. Aslnda

doru drst hibir ey renmedik desek yeridir!


Kafamzda hem Atatrk hem de Cumhuriyet tarihi
konusunda derin boluklar ve kocaman soru
iaretleri vard. Alter natif tezler ve teorileri hi
sorgulamadan kabul edecek bir durumdaydk. Sanki
gizli bir g tarafndan tarihimiz arptlm, bize
eksik ve yanl retilmiti. Sanki bir gn birileri
kagelip bize, Durun! Bildiiniz her ey yanl, resmi
tarih yalan sylyor! te gerekler! dese, nmze
koyaca kendi iinde az buuk bir mant olan her
trl tarihi bilgiyi kabul etmeye hazrlanmtk.
Nitekim kabul edenlerimiz ok oldu!
1990'larda bir taraftan bizlere okullarda eksik,
yanl bir tarih retilmiken, dier taraftan
birilerinin alternatif tarih kitaplar (aratrma lar,
anlar, romanlar) nmze konulmutur. Durun!
Bildiiniz her ey yanl, resmi tarih yalan sylyor!
te gerekler! diye balayan, Yalan Syleyen Tarih
Utansn, Lozan Zafer mi Hezimet mi?. Hayat ve Hatra
tm. Bozkurt, Bize Nasl Kydnz?, Son Devrin Din
Mazlumlar,
Byk
Vatan
Dostu
Vahdettin,
Paradigmann flas, Trkiye zerine Tezler gibi
onlarca kitap, kitap raflarn sslemeye balamt.
Bu kitaplarn baz lar 1930larda, 1940larda,
1950lerde yazlmt, ama imdi adeta yeni
yazlmasna piyasaya srlmt. Birileri, okulda
ok az yakn tarih renen, onu da yanl renen
bizlerin zellikle bu kitaplar okumamz ister gibiydi.
12 Eyll 1980de, zellikle aydnlanmacsol kitaplar
ya kan" darbeci anlay, 1990larda dincisa
kitaplarn nn amt. Bu alternatif kitaplarn
arasmda baz yabanc yazarlar ile baz solcu yazarla
rn kitaplar da vard, ama onlar da garip bir ekilde
sacslamc yazar larn tarih tezleriyle neredeyse
ayn tezleri savunuyordu. Bu kitaplarda, Atatrkn
aslnda dinsiz olduu, Cumhuriyet dneminde
Mslman lara byk basklar yapld, apka

Kanunu sonrasnda apka takmayan haclarn,


hocalarn asld, Atatrkn diktatr olduu,
Vahdettinin hain deil kahraman olduu, Kurtulu
Savann nemsiz olduu, Cumhuriyetin Dersimde
katliam
yapt,
Harf
Devriminin
Trkiyeyi
gemiinden kopard,
Atatrkn
ve
smet
nnnn camileri ahr ve tuvalet yapt, gereksiz
yere satt, Atatrkn Tarih ve Dil Tezlerinin
uydurma, antropoloji almalarnn rklk olduu
gibi yzlerce tarih tezi ortalara salmt. 1990larda
ve 2000lerde mantar gibi oalan bu tezler, dinci
basn yayn organlarnda ve cemaat toplantlarnda
dile ge tirilip, konuulup tartlmaya ve daha da
derinletirilmeye balanmt. 12 Eyllce beyni ifal
edilmi kayp genlik televizyonlarda, gazeteler de,
okullarda, niversitelerde, iyerlerinde, kahvelerde,
cemaat evlerinde ve cemaat yurtlarnda adeta altn
bulmuasna bu Atatrk ve Cumhu riyet kart,
ou kurmaca tarih tezlerine sarlmtr. Aslnda bir
ksm 1950lerden beri sessiz sedasz dillendirilmeye
allan bu tezler, zellikle 1990lardan itibaren ok
yksek sesle, hatta zaman zaman baz siyasi lerce
seslendirilmeye balanmtr. Bylece 1990larda
Trkiyede resmi tarih ve alternatif tarih diye bir
ayrm ortaya kmtr. Btn enteli danteli, tatl su
solcusu, libou ve zellikle de kadim dincisi bu ayrm
da alternatif tarih yanls olup kmtr. Zaman
iinde toplumda res mi tarih yalan, alternatif tarih
gerek eklinde bir alg olumutur. Trkiyede
DPden AKPye siyasal slamc izgi, Atatrk ve
Cumhuriyet kartln bu kurgusal alternatif tarih
tezleriyle beslemitir.
Yeil Kuak Projesine Uygun Yeil Tarih Projesi
1980 sonrasnda ne oldu da Trkiyede Atatrk ve
Cumhuriyeti neredeyse tamamen yok sayan,
kmseyen, buna karlk Osmanly ycelten,
Osmanl padiahlarn idealletiren bir alternatif

tarih an lay gelimeye balad? Bu soruya doru


yant verebilmek iin i ve d siyasete gz atmak
gerekir.
I.
Dnya Savandan sonraki Souk Sava
dneminde ABD, en byk rakibi Komnist
Rusyaya kar hep din silahn kullanm tr. ABD,
1945ten itibaren Sovyet Rusyay evresindeki
Mslman
lkelerle
kuatmak
istemitir.
Afganistan, ran ve Trkiye bu bakmdan ABDnin
dorudan etkisi altndaki slam lkeleridir. ABD, bu
lkelerde radikal slami hareketleri desteklemi, bu
lkelerde dini referansl siyasi oluumlarn iktidar
olmas iin aba harcam ve hatta bu lkelere yar
dm ederken de din artn ne srmtr. ABDnin
bu din eksenli, slam merkezli politikasnn
bilinen ad Yeil Kuak Projesidir.
1979 ran slam Devrimini destekleyen ABD, ayn
yl daha Sov yetler Afganistan igal etmeden nce
Afganistanda radikal slamc Talibann geliimine
bizzat destek olmutur. rnein ABD Bakan
Carterin Ulusal Gvenlik Danman Zbigniew
Brzezinski, Afganis tandaki slamc mcahitleri
silahlandrnutr. Brzezinski, Amerikan silahlarn
bizzat kendi elleriyle Usame Bin Ladine teslim etmi,
hatta bununla da yetinmeyerek silahlarn nasl
kullanlacan Ladine bizzat gstermitir.

Brzezinski
Amerikan silahlarm Usame Bin Ladine teslim
ederken (1981)

Brzezinski Amerikan
Usame
Bin
Ladine

silahlarnn
kullanmn
gsterirken (1981)
ABD bu proje erevesinde Trkiyede de dinci
akmlarn yk selmesini istemitir. 1945 ylnda
Trkiye, Sovyet yaylmasna kar ABDden yardm
isteyince
ABD,
smet
nn
ynetimindeki
Trkiyeye, Komnizm ve Sovyet yaylmasnn en
byk
dman
dindir.
Atatrkl,
ulusuluu, bilimgder (laik) ynetim biimini,
devletilii
brakp
dingder
bir
ynetime
dnmezseniz, size yardm edemeyiz, demitir.
nn de bu dorultuda bir din alm
gerekletirmitir. Atatrkten sonra, Atatrkn Dinde
ze Dn Projesinin unutul mas, dinin drt, be yl
ihmal edilmesi, ABD isteiyle yaplan bu din
almnn ksa srede din istismarna, dincilie
evrilmesine yol amtr. Nitekim Mays 1948de
radikal slamc izgideki Sebilrread dergisi yeniden
yaymlanmaya balanmtr. Dergi ilk saysnda yle
demitir:
Allahn
inayetiyle
Sebilrread'a
balyoruz. Kapanal tam 22 sene oldu (19261948).
Dine kar o gnden balayan bask hare keti,
zaman oldu ki en iddetli dereceyi buldu. Btn din
messese lerinin kaplarna zincirler vuruldu. Btn
mekteplerden
din
dersleri
kaldrld.
Btn
halkevlerine din kitaplar girmesi yasakland. Din
kitaplarndan ayetler kaldrld. Laiklik nikahna
brnerek komniz min temellerini kurmaya

kalkt... imdi artk korku, meskenet kalp lerden


silindi. Bu lmden sonra dirilitir. Milletin manevi
varln hanerleyenler, artk Sebilrread bir daha
dinlemez demilerdi. Fakat Allahn inayetiyle dirildi
ite... Milletlerin hayatnda byle dalalet, azgnlk,
kfr ve ilhd azgnl devirleri de olur (19261948).
Artk (1948) korku yoktur. Btn maneviyat
dmanlarnn taarruzlar k rlm, millet din
hrriyetine, vicdan hrriyetine kavumutur. Elbette
bu
hrriyet
nimetlerinden
istifade
edeceiz!
Kaplarna kilit vurulan din messeselerimizi
aacaz. Flarl harl Kuran okutacaz; hadis
okutacaz, fkh okutacaz. Uzun seneler Allahn,
Peygamberin ad anlmayan mekteplere Millet
Meclisinin arzusu ve hkmetin hima yesiyle din
dersleri konacak, ocuklarmz dinini diyanetini
renecek. Mslman ocuklarn kalplerinden
sklmek istenen iman ve fazilet tahkim olunacak...
1948de yeniden kmaya balayan Sebilrread
dergisi, grld gibi, Atatrk Cumhuriyetini
dinsizimanszlkla sulamakta ve bundan sonra
dinliimanl nesiller yetitirmekten sz etmektedir.
Aslnda Atatrk Cumhuriyetini dinsizimansz
gsterme pla n, kkleri 1930lara kadar giden d
merkezli bir plandr. Ortadou Uzman Alman Kurt
Ziemke 1930da yaymlanan Die Nene Turkei adl
kitabnda yle demitir: ngilizler Musul'da
hedeflerine ulamak iin bir yandan Trkiye'deki
ayrlk hareketlere destek verirken, dier yandan da
Kemalist akmn yaylmasn engelleyecek nlemlere
bavurmaldrlar... Yaplmas gereken Kemalist
Cumhuriyetin hem din dman hem de Krt
dman
olduu
temasn
gndeme
getirip
ilemektirABD, 1945ten sonra bir anlamda Kurt
Ziemkenin
bu
nerisini
hayata
geirmitir.
Trkiyedeki ABD ibirlikisi dinciler yazdklar
kitaplarda ve kardklar dergilerde Atatrk ve

Atatrk
Cumhuriyeti'ni
din
dmanlyla
sulamlardr.
ABD 1950lerde Adnan Menderesin DPsini
desteklemi, DP de din merkezli bir siyaset izlemitir.
Saidi Nurs bu dnemde parlatl mtr. 1945ten
itibaren ABD, Trkiyedeki slamclar her bakmdan
desteklemitir. Radikal slamclar da bu destei
karlksz brakma mtr.
rnein 1969da
stanbula gelen ABD 6. Filosunu Tam ba msz
Trkiye sloganlaryla protesto eden Trk genlerine
radikal slamc Mehmet evket Eyginin Bugn
gazetesinin kkrtmalaryla saldran satirli, sopal
slamc genler 2 kiiyi ldrm, 200den fazla
kiiyi ise ar yaralamtr.

M. evki Eyginin
Bugn gazetesinin kkrtmalar 1950lerden itibaren
Trkiyeyi dinci kuatma altna alan ABD,
1970lerde
Konsantrik
D
izgi
Politikas
dorultusunda Trkiyeyi ve dnya Mslmanlarn
Sovyetler
Birlii
ve
Avrupa
Ekonomik
Topluluundan
uzaklatrarak
Ortadouda
Sovyetler Birlii dman slam Birlii kurma
hayaline yneltmitir. Bu dorultuda Trkiyede
Necmettin Erbakan Milli Nizam Partisini kurmutur.
ABDnin dinci Yeil Kuak Projesi Trkiyede 12
Eyll 1980 Askeri Darbesinin ardndan tam olarak
hayata geirilmitir. Atatrk lk klfna sokularak
yaplan 12 Eyll 1980 Darbesi znde gerek
Atatrkle
(Kemalizme)
kar
yaplm
Amerikanc bir darbedir. Darbenin amac Trkiye
Cumhuriyetini Atatrk, laik izgiden ko partp

ABDnin
1945ten
beri
uygulamaya
alt
Trkslam Sentez ci izgiye tam olarak oturtmaktr.
Nitekim 12 Eyll ynetimi bir yan dan taktik
gereiErbakann MNPsini yarglarken, dier yandan
MNPnin savunduu dinci politikalar bir bir hayata
geirmitir. Cen giz zakncnm ifadesiyle: Bir
yandan Erbakant, Niin slam Ortak Pazar
istiyorsunuz? Niin okullarda zorunlu din dersi
istiyorsunuz? Niin yasalarn din kurallarna
uydurulmasn istiyorsunuz; btn bunlar 163.
maddeye aykrdr/ diye yarglayan 12 Eyll ynetimi
te yandan kendi elleriyle okullara zorunlu din
dersleri koyuyor. Babakan Blent Ulusuyu slam
Konferansna gnderiyor, orda Trkiye nc lnde
bir slam Ortak Pazar kurulmasn savunuyor ve
Trkiyede yasalarn eriata uydurulacana ilikin
bir anlama imzalyordu.
12 Eyll, Trk solunu tamamen yok ederken,
dincisan olabil diince nn amtr. 1950lerde
kesintiye uram olsa da, az ok devam eden laik
eitim sistemine darbe vurmutur. mamhatip okulla
rnn saysnn lszce artrlmas, cemaatlerin,
tarikatlarn nnn almas gibi uygulamalar hep
12 Eylln eseridir.
12 Eylln askeri lideri Kenan Evren, sivil lideri
ise Turgut zaldr. zal, ABDnin Yeil Kuak
Projesini Trkiyede uygulaya cak adam olarak
seilmitir. Darbenin paas Kenan Evren, Atatrk

grnmeye
almtr,
ancak
darbenin
Babakan zal, Atatrk grnm de brakarak
Anayasadan Atatrkl kartp lkeyi ABDnin
istedii slamc ynetime ve slam Birliine
gtrmeye
u
ramtr.
Aydnlar
Ocann
Trkslamclarndan
olan
zal,
Mart
1984
seimlerini kazannca Trkiyede Krtlik ve
slamclk basnda en sk kullanlan szckler
olmutur. zal dneminde Atatrk Cumhuriyetini

eletirip slam Devletini savunan yaynlarda, kurum


larda, kiilerde gerek anlamda bir patlama
olmutur. yle ki, 1999a gelindiinde Trkiyede
laik demokratik Cumhuriyet dzenine kar din
devleri propagandas yapan 5854 eirim kurumu,
124 radyo, 41 televizyon, 5200 yerel gazete ve dergi,
4500 vakf, 40 vali, 89 vali yar dmcs ve 300
kaymakam ve devler ynetiminde grevli kiilerin b
yk bir blm Amerikan etkisindeki siyasal
slamclk iin mcadele etmektedir.' zal dneminde
siyasal slamclk ile etnik blc lk Amerikan
gdmnde el ele bytlmtr. Nitekim silahl b
lc rgt PKK ile siyasal slamc rgt BDAC, 1984
Austosunda,
on
be
gn
arayla
silaha
sarlmlardr. Bu bir tesadf olmasa gerekir. Daha
1990larda siyasal slamclk ile etnik ayrmclk
birlikte dinsel temele dayanan bir federasyondan sz
etmeye balamlardr. O za manki Refah Partisi (RP)
stanbul l Bakan R. Tayyip Erdoan, Meh met
Metinere bir Krt Sorunu Raporu hazrlatm, 1990
ylnda RP, Merkez Karar Yrtme Organ
toplantsn Pemerge kamplarnda yapm, RP Genel
Bakan Necmettin Erbakan 1993te, Krte yayn
yapan televizyon kurma sz vermi ve RP 23 Nisan
1996da Eya let Sistemi istediini aklamtr. Bu
istekten ay sonra da RPli milletvekilleri, Kuzey
Irakta
Kiirt
Devleti
stiyoruzdiye
aklama
yapmlardr.
1990larn banda ABD, CIA eski Trkiye stasyon
efi Paul Henze gibi grevlileriyle Trkiyede
Nurculuk
ve
Nakibendilik
gibi
cemaatlerin
glenmesine almtr.
Trkiyenin ABD eliyle din devletine ve federasyona
doru srk lendii 1990 ylnda bu srece engel
olaca dnlen ulusalcAta trk aydnlar
ldrlmeye balanmtr. ABD politikalarnn Tr
kiyedeki baaktr Turgut zaln Trk Ceza

Yasasnn din devleti kurulmasna engel 163.


maddesini kaldrmak istemesine tepki gsteren
aydnlardan Muammer Aksoy 31 Ocak 1990da
ldrlmtr. Ar dndan 7 Mart 1990da etin
Eme, 4 Eyll 1990da Turan Dursun ve 4 Ekim
1990da Bahriye ok ldrlmlerdir. zaln
Ocak 1993te imamhatip okullarn bitirenlerin de
Harp Okuluna girmelerine engel olan yasay
deitirmesini
22
Ocak
1993te
Cumhuriyet
gazetesindeki kesinde mam Subay balyla
eletiren Uur Mumcu da bu yaz sndan sadece iki
gn sonra ldrlmtr. Cumhuriyet gazetesindeki
kesinde Asker, Polis ve Naziler balkl bir yazyla
laiklikten ve rilen tavizleri eletiren Ahmet Taner
Klal da tpk Uur Mumcu gibi bu yazsndan
sadece iki gn sonra, 22 Ekim 1999da
ldrlmtr.

etin Eme

Turan Dursun

Muammer Aksoy

Bahriye ok

A. Taner Klal
Uur Mumcu
1990larn banda Trkiyede bir taraftan Atatrk
aydnlar bir bir ldrlrken dier taraftan ngiltere
kaynakl hilafet devleti tar tmalar balamtr. 1

Kasm 1993te ABD vatanda olduu bilinen Tansu


illerin babakanl dneminde toplanan Din
rasnda, Trkiyede ksa zamanda bir hilafet
devleti kurulmasn salayacak baz kararlar
alnmtr. Hilafet Devleti Projesinin sahibi aslnda
Amerikadr. ABD, o gnlerde slamc izgideki
Genelkurmay Baka n Doan Gre Paann grev
sresi dolmadan slamc bir darbeyle Erbakann
RPsini iktidara getirip hilafet devletini hayata
geirmeyi
amalamaktadr.
Ayn
gnlerde
Erbakann, Kanl m olacak kan sz mT\ Rap rap
sesleriyle geliyoruz/ derken, sz ettii aslnda bu
Amerikanc darbe plandr. O gnlerde yaplmas
planlanan darbenin tpk 12 Eyll gibi Atatrk
grnml olacana ilikin iaretler de vardr.
rnein RP Genel Bakan Erbakan, Atatrk
yaasayd RF'U olurdu!" demi, Erbakan'n bu
demeci basnda ciddiye alnp eni ne boyuna
tartlmtr. Grnen o ki, Trkiyeyi din devleti
haline ge tirmek isteyenler, bunu hayata geirirken
bile Atatrk kullanmaktan ekinmemilerdir.
Hilafet Devleti Projesi'nin gndemde olduu 1989
1995 ylar arasnda Trkiye'de gazetelerde laiklik
kart dnceler ileri sren baz hocalar Polis
Akademilerinde ders vermeye balam lardr. RP
Genel Bakan Erbakann yalancktan Atatrk
grn meye alt o gnlerde, baz RP'li
milletvekilleri ve belediye bakan lan ise duygularna
engel otamayarak aka laiklik ve Atatrk kart
demeler vermekten kendilerini alamamlardr.
rnein RPli Kayseri Belediye Bakan kr
Karatepe, 10 Kasm 1996 tarihinde Atatrk anma
treninde
unlar
sylemitir:
Miislmanlar,
inananlar! Bu re jime kar fi hrsnz, kininizi,
nefretinizi iinizden eksik etmeyin! (...) Laik deilim.
Tek bama da kalsam bu zulm rejimi deimeli
diyece im. Miislmanlar hrsnz, kininizi, nefretinizi

iinizden eksik etme yin. Bu bizim boynumuzun


borcudur. TC dikta cumhuriyetidir. O gnlerde ayn
ekilde RPli Haan Hseyin Ceylan ile evki
Ylmazn nasl aka Atatrk ve Cumhuriyet
dmanl yapt hl hafzalar da tazeliini
korumaktadr.
Genelkurmay Bakan Doan Gre emekliye
ayrldktan sonra onun yerine geen Org. smail
Hakk Karaday, Amerikanc siyasal s lamcln
nn kesmek iin baz admlar atmtr. rnein 15
ubat 1996da Jandarma Genel Komutanl
Klalarda badet Genelgesi yaymlayarak orduda
din istismarna engel olmak istemitir. Ancak
Amerikanc siyasal slamclk faaliyetleri devam
etmitir ve bunun zerine 28 ubat 1997 tarihli
MGK toplantsnda siyasal slamclk ve etnik
blcl ba dman ilan eden bir aklama
yaplmtr.
Ancak maalesef Amerikan gdmndeki siyasal
slamn ve etnik blcln nn kesmek
mmkn olmamtr. Din devleti (hilafet devleti) ve
federasyon amalayan siyasal slamc hareketlerle,
etnik b lc hareketler 2000 sonrasnda Trk
siyasetinde yaanan depremler sonrasnda kurulan
AKP ve BDP ile yoluna devam etmitir. ABD bu
dnemde BOP erevesinde gelitirdii Yeni
Osmanlclk Projesini hayata geirmek istemitir. O
gnlerde AKP Genel Bakan R. Tayyip Erdoan
BOPun e bakan olduunu bizzat itiraf etmitir.
Bugn, 2013 ylnda laik ve niter Trkiye
Cumhuriyeti bu iki parti eliyle, byk bir hzla, bir
taraftan din/hilafet devletine, dier taraftan
federasyona doru srklenmektedir. zetlemek
gerekirse, Trkiye Cumhuriyeti, 1945ten 2013e ka
dar zaman zaman artan, zaman zaman azalan ama
kesintisiz devam eden bir ekilde Atatrk, yani
tam bamszlk ve laik izgiden tam baml ve

dinci izgiye doru srklenmitir. Trkiyenin 1945


son ras tarihi biraz da bu ac srkleniin tarihidir.
Bu srete neredeyse btn dincisa iktidarlar ve
onlarn gdml aydnlar, hocalar, ya zarlar
Atatrke ve onun kurduu Trkiye Cumhuriyetine
kar sy lemler ve tarih tezleri gelitirmitir.
19452013 arasnda Atatrk ve Cumhuriyet, ABD ve
onun yerli ibirlikilerince srekli ktlenmitir.
zellikle
2000lerde
gndeme
gelen
Yeni
Osmanlclk erevesinde Trkiye Cumhuriyeti ve o
Cumhuriyetin kurucusu Atatrk, olabildi ince
eletirilmeye, karalanmaya hatta yok edilmeye
allmtr. n k d ve i odaklar, Trkiye
Cumhuriyeti ve o Cumhuriyetin kurucu akl
Atatrk
ktlemeden,
karalamadan,
halkn
gznden drme den bu lkeyi ne din devletine ne
de federasyona dntremeyecekle rini ok iyi
anlamlardr.
Atatrk ve Atatrk Cumhuriyeti konusundaki
alternatif tarih tezlerini okumadan nce Trkiyenin
Atatrkten sonra, 19452013 arasndaki gerek
siyasi tarihini ok iyi okumak gerekir. nk Ata
trk ve Cumhuriyet dmanl zerine oturtulmu
bu alternatif tarih tezleri 1945ten sonra Trkiye
iin gelitirilen okyanus tesi bir siyasi projenin
1950de hayata geirilen en nemli ayaklarndan
biridir.
Emperyalizmin Atatrk Dmanl Emperyalizmin
Atatrk dmanl aslnda Cumhuriyetimizden de
eskidir. Kurtulu Savanda emperyalizme ve yerli
ibirlikilerine Ya istiklal ya lm parolasyla
bakaldran Atatrke ilk dmanlk besleyenler
ngilizler ve onlarn yerli ibirlikileridir. ngilizler,
Kur tulu Sava srasnda Atatrk ortadan
kaldrmak iin birok yol denemitir. Bu yollar, I.
TBMMde
Atatrkn
silah
arkadalarndan
bazlarn (Kzm Karabekir gibi) satn almaya alp

Atatrke kar Meclis iinde bir darbe yaptrma


planndan tutun da, Mslman din adam klna
sokulmu ngiliz ajanlarna Atatrk ldrtme plan
na kadar uzanmtr. ok sayda ngiliz ajan ve
casusu Anadoluda Atatrk' ldrmek iin frsat
kollamtr. Bunlar arasnda Sivas Kongresi'i basp
Atatrk' ortadan kaldrmakla grevlendirilen n giliz
Binbas casus Covbertin Noel ve Hint Mslman
klnda Ankara'ya gidip Atatrk ldrmeye
kalkan Mustafa Sagir ilk akla gelenlerdir. Ayrca
ngiliz gizli servisi MI6 Atatrk adm adm izle
mitir.
Atatrk,
ngiliz
emperyalizminin
ve
taeronlarnn
kendisine
kurduu
tuzaklarn
farknda olduundan Cumhuriyet dneminde hi
yurtdna kmamtr.
Kurtulu Sava yllarnda ngiliz emperyalizmi
kadar onun yerli i birlikileri; Damat Ferit ve
Padiah Vahdettin de bir an nce Atatrkn ortadan
kaldrlmas
iin
aba
harcamtr.
rnein
Vahdettinin ona yyla Damat Ferit hkmeti,
Atatrk hakknda idam ferman yaym lam,
yetmemi, Atatrk halkn gznden drmek iin
onun din siz ve zndk olduunu belirten ihanet
fetvalar hazrlatm, dahas Atatrkn Hkmetin
ve padiahn szn dinlemeyen ba bozuk bir
ekya, bir ete lideri, hatta Bolevik olduu
yalanlarn yaymtr. Damat Ferit hkmetini
destekleyen hain mtareke basn da Ali Ke mal, Refi
Cevad gibi yanda kalemlerle Atatrke saldrmtr.
ngiliz emperyalizminin Atatrk dmanl
Kurtulu Sava ndan sonra da devam etmitir.
ngiliz istihbarat bu amala Atatrk ktleyen
propaganda kitaplar, yazlar hazrlatmtr. rnein
H. C. Armstrong adl bir ngiliz istihbarat grevlisi
Atatrke ar hakaret ler ieren Bozkurt adl bir
kitap yazp yaymlamtr. Hkmet hakl olarak bu
kitabn
Trkiyede
baslp
yaymlanmasn

yasaklam, an cak Atatrk, kendisini ar ekilde


eletiren, hatta iftiralarla, uydur malarla, yalanlarla
karalayan bu kitabn Trkiyede baslp yaymlan
masnda bir saknca grmemitir. nk o, milleti
iin yapp ettii hizmetlerin bu tr kt propaganda
yaynlaryla glgelenemeyeceini dnmtr.
Emperyalizm Atatrkten hep korkmu, bu nedenle
gizli ak ona ynelik dmanl srdrmtr.
rnein, 1930da Ortadou Uzman Alman Kurt
Ziemke, Die Nene Turkei adl kitabnda Kemalizmin
yayl masn nlemeyi, bunun iin de Kemalist
Cumhuriyetin hem din d man hem Krt
dman olduu temasnn ilenmesini nermitir.
1945ten sonraki souk sava dneminde, bilindii
gibi ngiliz emperyalizminin yerini Amerikan
emperyalizmi almtr. Bu nedenle 1945ten itibaren
Amerikan ajanlar, casuslar, gizli servis elemanlar
ve onlarn yerli ibirlikileri Atatrk dmanlna
balamtr.
Yani
bir
anlamda
bayrak
el
deitirmitir.
1950lerden
itibaren
ABD
emperyalizminin
taeronluunu yapan kar devrimciler, Atatrk ve
Cumhuriyet dmanlyla tarihi gerek leri eip
bkerek kelimenin tam anlamyla yalan tarih
yazmlar, s telik bunu yaparken hi utanp
sklmadan yazdklar kitaplara Yalan Syleyen Tarih
Utansn gibi adlar vermilerdir.
SSCBnin yklp iki kutuplu dnyann tek kutuplu
dnyaya dn t 1990larn banda ABD,
Ortadouyu yeniden ekillendirmeye ynelik BOPu
hayata geirmek iin Trkiye ile stratejik ortakl
g lendirmeye balamtr. 1993ten itibaren BOPa
uygun yeni bir Tr kiye yaratmay amalayan
Amerika,
nce
hilafet
devleti,
sonra
Yeni
Osmanlclk tartmalarn balatmtr. Amerika
Trkiyeyi yeniden Osmanllamaya tevik ederken,
ncelikle Osmanlnn yklmasndan sonra kurulan

Trkiye Cumhuriyetini ve Trkiye Cumhuriyetinin


ku rucusu Atatrk eletirmeye balamtr.
Huntington: Atatrkn Mirasn Reddedin.
1996 ylnda CIA grevlisi ve CFR yesi Samuel
Huntington, Trkiye slamn lideri olmal! Bunun
iin de Trkiye Atatrk'n mirasn reddetmelidiye
demeler vermitir. Huntington Medeniyet ler
atmas adl kitabnda da bir taraftan Trkiyeyi
slamn lide ri olmaya tevik ederken, dier taraftan
ada ve Laik Cumhuriyet Projesini ve bu projenin
mimar Atatrk olabildiince eletirmitir.

Satnuel Huntington Huntington,


medeniyetler iinde slam medeniyetinin basz ol
duunu
belirtip,
Trkiyenin
slamn
ba
olamamasnn nedenini Atatrke balamtr.
Huntington yle demitir:
Mustafa Kemal Atatrk, 1920li ve 1930lu yllarda
gerekle tirdii bir dizi dikkatlice hesaplanm
devrim yoluyla halkn Osmanl ve Mslman
gemiinden uzaklatrma giriiminde bulundu.
Kema lizmin temel ilkeleri ya da alt ok halklk,
cumhuriyetilik, milliyet ilik, laiklik, devletilik ve
devrimcilikti. okuluslu bir imparatorluk fikrini
reddeden Kemal, homojen bir ulus devlet meydana
getirmeyi amalam, bu srete Ermeniler ve
Yunanllar
lkeden
zorla
kovul
mu
ve
ldrlmt. Daha sonra sultan tahttan indirdi ve
Batl tipte cumhuriyeti bir siyasal rejim kurdu.
Dinsel otoritenin asli kayna olan halifelii kaldrd.
Geleneksel eitime ve din ileri bakanlklarna son
verdi. Bamsz din okullarn kapatt. slam

hukukunu uygulayan dinsel mahkemeleri lavetti.


Onun yerine svire Medeni Yasasna da yanan yeni
bir hukuk sistemi kurdu. Ayrca geleneksel takvimin
yerine Gregoryen takvimi geirdi ve slamn devlet
dini olmasna resmen son verdi. Byk Petroya
yknerek dinsel gelenekiliin bir simgesi ol duu
gerekesiyle fesi yasaklad, halk apka giymesi iin
tevik etti ve Trkenin Arap harfleriyle deil Latin
harfleriyle yazlmasn kararla trd. Bu son
reformun byk bir nemi vard: Bu reform, Latin
harfle riyle okuma yazma renen yeni kuaklarn
engin bir geleneksel litera tre erimesini
imknszlatrd. Avrupa dillerinin renilmesini
tevik etti ve okuryazarlk orann artrma sorununu
byk lde kolayla trd. Trk halknn ulusal,
siyasal, dinsel ve kltrel kimliini yeni den
tanmlayan Kemal, 1930lu yllarda enerjik bir
ekilde Trkiye'nin ekonomik gelimesini salamaya
giriti. Batllama hem modernle meyle el ele
yrd hem de modernlemenin vastas oldu...
Grld gibi medeniyetleri attrmaya kararl
olan Hunting tonun kaleminden dklen bu
cmleler, sanki bizim Atatrk ve Cumhuriyet
dman
kadim
yobazlarmzn,
dnme
liberallerimizin
kaleminden
dklm
gibidir!
Huntingtonun
talebi
udur:
Trki
ye
Atatrklkten vazgesin. Batnn karsndaki yeri
belli olsun. Huntingtona gre Kemalizm medeniyet
ithaliyle Trkiyeyi Avrupal yapmaya kalkan bir
projedir, ancak baarsz olmutur! nk ne ka dar
uralrsa uralsn Trkiye Batl olamamtr!
Burada u gr savunmutur: Batl olmayan
toplumlar modernlemek istiyorlarsa bunu Batklar
gibi deil, Japonya gibi kendi yntemleriyle, kendi ge
lenek, kurum ve deerlerini kullanarak ve gelitirerek
baarmak zo rundadrlar. Grlen o ki Huntington,
Japon medeniyetinden de bir ey anlam deildir!

Huntingtona gre Trkiye ne Ortadoulu ne de Batl


olan, iki arada bir derede kalp, tanmsz ve kimliksiz
bir lke haline gelmitir! Burada Huntingtonu zen
Trkiyenin bu durumu deildir kukusuz, burada
onu zen Trkiyenin nerede durduunun belli
olmamasnn
Batya
sorun
yaratmasdr.
Huntingtona gre Ata trk, ok sk laiklik tanmyla
Trkiyenin, Osmanl Devletinin slam c roln
devam ettirmesini engellemitir. Ona gre Trkiye
kendini laik lke olarak tanmlad srece slam
medeniyetinin
nderi
olamaz.
Bu
nedenle
Trkiyenin bir an nce Atatrkten ve Atatrkn
laik
lik
tanmndan
kurtulmas
gerekir.
Huntingtonn ifadesiyle, Trkiye Atatrkn mirasn
bilinli bir ekilde reddedip kendisini slamn bir lideri
olarak yeniden tanmlamaya kalkmad srece...
sorunlar n zemeyecektir!
Huntingtonu dinleyelim:
Trkiye slamn ekirdek devleti olmak iin gerekli
tarihe, nfu sa, orta dzey bir ekonomik gelimilie,
ulusal birlie, askeri yetenek ve gelenee sahiptir.
Gelgelelim Atatrkn Trkiyeyi net bir ekil de laik
bir
toplum
olarak
tanmlamas,
Trk
Cumhuriyetinin
bu
rol
Osmanl
mparatorluu'ndan devralmasn nlemitir. Trkiye
anaya sadaki laiklik ilkesine ballndan tr
OlC'nin kurucu yesi bile olamamtr. Trkiye
kendisini laik bir lke olarak tanmlad srece
slam'n liderliine soyunma olasl yoktur.
Bununla birlikte Trkiye kendisini yeniden
tanmlad takdir de ne olur? Trkiye bir noktada
Bat dnyasna yelik iin yalvarp duran bir dilenci
olarak oynad hsran verici ve aalayc rolden
vjzgeip. Batnn temel slm muhatab ve dman
olarak oynad ok daha etkileyici ve onurlu tarihsel
rol yeniden stlenmeye hazr hale gelebilir.
Kktendincilik Trkiye'de trmana gemitir. zal

y netimi altnda Trkiye Arap dnyasyla zdelik


kurmak iin byk aba harcamtr. Orta Asya'da
lml bir rol stlenebilmek iin etnik ve dinsel
balantlarndan faydalanmaya alt. Bonak
Mslmanlar desteklemi ve cesaretlendirmitir.
Balkanlar, Ortadou, Kuzey Afrika ve Orta Asya'daki
Mslmanlarla kapsaml tarihsel balantlara sahip
olmas bakmndan Trkiye'nin Mslman lkeler
arasnda benzersiz bir yeri vardr. Trkiye'nin
sonuta bir Gney Afrika rol kotarmas hi de
mantk
d
deildir.
Gney
Afrika'nn
rk
ayrmcln ilga et mesi gibi, kendine yabanc
olduu gerekesiyle laiklii kaldrp, kendi medeniyet
kmesinde bir parya konumundan karak bu
medeniye tin lideri haline gelebilir. Gney Afrika,
Hristiyanlkta Batnn iyi ve kt yanlarn ve rk
ayrmcln yaayp grdkten sonra, Afrika'ya
liderlik etme vasfn zellikle kazand. Laiklik ve
demokraside Batnn iyi ve kt yanlarn yaayp
grm olan Trkiye de en az onun kadar slama
liderlik etme vasfn kazanm olabilir. Ama bunu
yapabilmek iin Atatrkn mirasn, Rusyann
Leninin mirasn reddediinden daha eksiksiz bir
ekilde reddetmek zorunda kalacaktr. Byle bir
hamle ayn zamanda Atatrk kalibresinde bir lideri,
Trkiye'yi bln m bir lke olmaktan karp
ekirdek bir devlet haline getirmek iin gerekli
siyasal ve dinsel meruluu kendisinde toplam
olan bir lideri gerektirir."
Grld gibi CIA grevlisi ve CFR yesi Samuel
Huntington, ABD karlar dorultusunda dnya
dzeninin yeniden kurulmas amacyla kaleme
ald Medeniyetler atmas adl kitabnda aka
Trkiyenin Atatrkn
mirasn
reddetmesini,
laiklikten vazgemesini ve yeniden Osmanlnn
slamc kimliine drt elle sarlmasn nerm i ve
bu deiimi gerekletirecek bir Trkiyenin slam

dnyasnn lideri olacam belirtmitir. Huntington,


Atatrk izgide laik, ada ve demokratik bir
Trkiyenin ABD karlarna aykr, yeniden Os
manlcslamc kklerine sarlm bir Trkiyenin ise
ABD karlarna uygun bir Trkiye olacann
farkndadr. nk ABD, medeniyetler atmas
kuramnda
tekiletirilmi
lkelere
ihtiya
duymaktadr, ancak laiklik, adalk, demokrasi
gibi Batnn deerlerine (aslnda evrensel deerlere)
sahip Atatrk bir Trkiye tekiletirilmi bir lke
olmayacandan, ABDnin medeniyetler atmas
kuramnda ie yaramayacaktr. Oysaki, yeniden
Osmanlnn slamc kklerine ynelmi bir Trkiye,
tekiletirilmi lke olarak medeniyetler at
masnda, slamc Osmanl kimliiyle ABDnin
fazlasyla iine yaraya caktr. Huntingtonun u
cmlesi bu gerein en ak ifadesidir: Tr kiye bir
noktada Bat dnyasna yelik iin yalvarp duran bir
dilenci olarak oynad hsran verici ve aalayc
rolden vazgeip, Batnn temel slami muhatab ve
dman olarak oynad ok daha etkileyici ve onurlu
tarihsel rol yeniden stlenmeye hazr hale gelebilir.
Grl d gibi Huntington, Trkiyenin Batnn
temel slami muhatab ve dman olarak kalmasn
etkileyici ve onurlu tarihsel rol olarak grmekte,
bunun iin de Trkiyeyi srarla yeniden Osmanlc
ve slam c olmaya armaktadr.
CIA grevlisi ve CFR yesi Samuel Huntingtonun
Trkiyenin
slami
izgiye
kaymasn,
slam
dnyasnn lideri olmasn istemesi nin nedeni,
Trkiyeyi ya da slam ok sevmesi deildir
kukusuz, Huntigtonun tek dnd ey ABDnin
yksek karlardr ve bu karlar, 1946dan beri
olduu gibi 1996dan sonra da Trkiyenin, Bat
medeniyetinin temellerindeki akl art bilim art
laiklik eittir adalama formlnden bir an
nce uzaklatrlmasn ge rektirmektedir. ABD,

Ortadoudaki karlar asndan ada, laik, bilim


reten bir Trkiye yerine slamc ve sava bir
Trkiyeden yanadr. Nitekim bugn (2013) ABDnin
egemenlik kurduu slam dnyasnn neredeyse
tamam, akl ve bilimi ikinci plana atm, radikal
slamclkla ve radikal slamc gruplarla epeevre
kuatlmtr. ABD, Trkiyenin de benzer bir dinci
kuatmayla kuatlmasn istemek tedir. Ancak
radikal slamcln zamanla blgesel karlarna
zarar verdiini gren ABD, Trkiyede lml slamn
gelimesini amala mtr. Trkiyede bu dinci
kuatmann nndeki en byk engel ise Atatrk
ve gerek slamdr.
HuntingtoTun Trkiyede Atatrkn mirasn
reddedebilmek iin en az Atatrk ayarnda bir lidere
ihtiya olduunu belirtmesi de dikkat ekicidir:
Huntington'un ifadesiyle, Byle bir hamle ayn
zamanda Atatrk kalibresinde bir lideri, Trkiye'yi
blnm bir lke olmaktan karp ekirdek bir devlet
haline getirmek iin gerekli siyasal re dinsel
meruluu kendisinde toplam olan bir lideri
gerektirir. Bu rada sz edilen liderin siyasal ve
dinsel meruluu kendisine toplam olan bir lider"
olarak tanmlamas da anlamldr. Bilindii gibi Ata
trk, laiklik ilkesiyle her eyden nce siyasal ve
dinsel meruluu birbi rinden ayrm, bu amala
saltanat ve halifelii birbirinden ayrp sra syla
kaldrmtr. Grlen o ki CIA grevlisi Huntington,
Trkiyeye siyasal ve dinsel meruluu yeniden bir
araya toplayan Osmanlnn sultan/halifesi gibi bir
lider nermektedir. Bu lider, AKP Genel Ba kan
Babakan R. Tavyip Erdoan olabilir mi? BOPun e
bakan
Erdoann
hem
ska
yeniden
Osmanllamaktan sz etmesi, hem la iklikten
rahatsz olmas, hem slamc bir dil kullanmas, hem
de niteli i belirsiz bir Bakanlk Sistemini gndeme
getirmesi, Huntingtonun iaret ettii Trkiyeyi

Atatrk mirasndan vazgeirecek o liderin R. Tavyip


Erdoan
olabileceine
ynelik
pheleri
artrmaktadr doru su! Huntingtonun Medeniyetler
atmas adl kitabnda szn ettii Atatrkn
mirasn reddedecek o liderin R. Tayyip Erdoan
olabi leceine ynelik gl iaretler vardr, ancak
Huntingtonun o liderde arad en nemli zellik,
Atatrk kalibresinde olmak, Atatrkten sonraki
btn liderler gibi Erdoanda da yoktur.
Bu arada 2003te Iraka demokrasi gtrmeye
kalkan ABD, ne hikmetse 1996da Trkiyeye
sultanlk/halifelik gtrmeye kalkmtr!
1996 ylnda Huntington, Medeniyetler atmas
adl
kitabnda
Trkiye
Atatrkn
mirasn
reddetmelidir, dedikten bir yl sonra baka CIA
grevlileri de benzer dnceler ileri srmtr.
rnein 1997 ylnda CIA ajan Paul Henze,
Atatrklk ld; Nakiler, Nurcular ilericidir!
demi, 1998 ylnda CIAin eski Ortadou Ma sas
efi Graham Fuller ise, Kemalizme son; Osmanlyla
vnn, Fethullah olun! diye demeler vermitir.
Yine Hollandal Arie Oostlanderin hazrlad AB
raporuna gre Trkiye ABye gerekten girmek
istiyorsa Kemalizmden vazgemelidir!

Paul
Hertze
Graham Fuller CIA grevlilerinin ve ajanlarnn
aklamalar,
AB
raportrlerinin
beyanlar,
emperyalist Batnn srarla Trkiyeden Atatrkn
mira sn reddetmesini istediini gzler nne
sermektedir. ABD ve AB, Atatrk mirasndan; yani
laiklikten, cumhuriyetilikten, milliyetilik ten,
halklktan, devletilikten, devrimcilikten; yani

adalktan ve tam bamszlktan rahatszdr.


Atatrkn Bamszlk ve Aydn lanma Savandan
rahatszdr.
1946dan beri neredeyse aralksz olarak Atatrk
mirasn yok et mek iin Trkiyeyi Atatrk mirasna
kar gdml iktidarlarn kont rolnde tutan ABD,
1993ten beri Trkiyede Atatrk mirasnn son
kalntlarm da tamamen temizlemenin hesaplarn
yapmtr.
Bilindii gibi Atatrk, Benim manevi mirasm akl
ve bilimdir, demitir. ABD Trkiyeye, Atatrkn
mirasn reddedin, derken as lnda akl ve bilimi
reddedin demek istemitir. nk ABD, hatta
btn Bat, akl ve bilimi temel alan; dnen,
sorgulayan, reten, ba mszlndan asla taviz
vermeyen, ulusal egemenliin/demokrasinin tam
anlamyla iledii Atatrk izgideki bir Trkiye
deil; akl ve bilimi ihmal eden, dinle kandrlm,
dnmeyen,
sorgulamayan,
ret
meyen,
bamszla
nem
vermeyen,
gdml
bir
bakann/halifenin
egemenliinde
yeniden
Osmanllam,
daha
dorusu
Osmanlclk
oynayan bir Trkiye arzulamaktadr.
Aslnda
emperyalist
Bat,
sadece
Atatrk
mirasndan deil, gerek slami mirastan da ok
rahatszdr. Prof. Yaar Nuri ztrkiin dedii gibi,
Bat, yani AB ve ABD Trkiyede iki miras
kertmek istiyor. Biri, zgn slam miras, teki de
zgn Atatrk miras. Hurafe slm, Arap slm,
Emevi slm, Batnn alklad eyler. Onlardan hi
bir rahatszl yok. Zaten o sahte ve szde
slamlarn temsilcileriyle bHii yaparak simi
dnyasn mahvediyor. Mesela slam', 'zulm v
emperyalizm dman bir din' olarak alglayanlara
asla yanamyor. Bat o slam'dan ok rahatsz.
Ondan korkuyor...

Sonu olarak ABD kendi karlarna uygun bir


Trkiye yaratmak iin 1^4^'dan beri ABD'li
uzmanlarn
ekillendirdii
Milli
EitinTin
tornasndan gemi, Atatrk mirasna ve gerek
slama kar, slamc/ dinci ve Osmanlc
siyasetilerden, devlet adamlarndan ve aydnlardan
yararlanmtr, yararlanmaktadr.
Bir ABD ve AB Projesi:
Resmi Tarihle Yzleip Atatrkten Kurtulmak
Atatrk'n
en
nemli
zelliklerinden
biri
emperyalizmin en gl silahlarndan birinin
kltr" olduunu ok erken kavram olmasdr.
1920'lerde emperyalist Batva Kurtulu Savayla
askeri ve siyasi ola rak bakaldrp zafer kazanan
Atatrk, 1930larda emperyalist Batya bu sefer
Trk Devrimiyle kltrel olarak bakaldrmtm
Batnn kl trel temellerindeki (akl + bilim =
adalama) formlyle hareket edip, yar baml
bir mmet imparatorluundan ada bir ulus devlet
yaratan Atatrk; tarih, dil, arkeoloji ve antropoloji
temelli kltr al malaryla da Batnn Trklere
ynelik ikinci snf, sar rka mensup, barbar ve
uygarlksz biimindeki aslsz iddialarn rtmeyi
baar mtr. Atatrkn bu amala gelitirdii Trk
Tarih Tezi, Trk Dil Tezi ve Trk Antropoloji Tezi bir
anlamda kinci Trk Kurtulu Sava ola rak
adlandrabileceimiz uygarlk savann en nemli
cepheleridir.
Atatrk, 1930larda yaptrd tarih dil, arkeoloji ve
antropoloji aratrmalaryla Batnn Trklere ynelik
ikinci snf, sar rka men sup, barbar, uygarlksz
iddialarnn temelsiz ve uydurma olduunu
kantlamtr. Bu i iin gelitirdii Tarih, Dil ve
Antropoloji Tezlerini dnyaca nl tarihiler, dilciler,
arkeologlar ve antropologlara incelet mitir. Bu
amala Tarih ve Dil Kurumlan kurmu, Trk Tarih
Tezini anlatan Trk Tarihinin Ana Hatlar adl bir

kitap hazrlatp uzman larn incelemesine sunmu,


liselerde okutmak iin drt ciltlik, her biri ortalama
500er sayfalk bir Tarih serisi hazrlatmtr. En
nemlisi de uluslararas katlml, dnya apnda ses
getiren tarih ve dil kongrele ri/kurultaylar
dzenletmitir. Ayrca Dil, Tarih, Corafya Fakltesi,
Trk Antropoloji Enstits, Smeroloji ve Hititoloji
blmleri, Trki yat Enstits gibi tarih, dil ve
antropoloji kurumlan kurmu, Anadolu arkeolojisine
ok byk bir nem vererek Anadolunun dip
kltrn aa karmak iin milli kazlar
yaptrmtr. Tarih, dil, arkeoloji ve antropoloji
almalarndan ortaya kan sonular kamuoyuna
du yurmak iin de TTK Belleten dergisi, Trk Dili
Belleten dergisi. lk dergisi, Kadro dergisi. Halkevi
dergileri, Trk Antropoloji Mecmuas, Dil ve
TarihCorafya
Dergisi
gibi
bilimsel
yaynlar
kartmtr.
Gen Cumhuriyetin tarih anlaynn zeti,
Atatrkn 1930 yln da bir bilimsel komisyona
yazdrd, her biri 500er sayfalk, renkli re simli,
kaynakl, drt ciltlik Tarih serisidir. Bu kitaplar
19311941 yllar arasnda liselerde ve ortaokullarda
okutulmutur. Bu tarih kitaplarn da, Bat merkezli
tarihe bakaldran kltr, uygarlk merkezli Trk Ta
rih Tezine yer verilmitir. Dnemin en nl
tarihilerinin,
dilcilerinin,
antropologlarnn,
arkeologlarnn bilimsel yaynlarndan alntlarla ve
dipnotlarla dolu olan bu kitaplar Bat merkezli
tarihin emperyalist ka lplarn krmay baarmtr.
Evrim Kuramyla balayan bu kitaplarda, dnyada
uygarln geliim sreci anlatlm, bu srete
Trklerin uy garla yaptklar katklar ortaya
konulmu, Trk ve dnya tarihi sev ginefret,
savabar,
MslmanlkHristiyanlk
kartlklarna odakl olarak deil, bilim, sanat,
kltr, dil eksenli olarak an latlmtr. Bir

taraftan
Trklerin
dnyann
en
kkl
uygarlklarndan birini yaratt belgelerle gzler
nne serilirken, dier taraftan teki halklar asla
aalanp, ktlenmemi, rklk yaplmamtr.
Dahas Trk tarihi, hanedan tarihinin darlndan
kurtarlp en aa 5000 yl lk kkleriyle
buluturularak, tarihsel btnlk iinde gen
kuaklara aktarlmtr. En nemlisi, Atatrkn bu
tarih kitaplarnda tarih eletirel bir gzle ilenmitir.
nk Atatrk, tarihi romantik dler lemi,
hamaset arenas olarak deil, toplumsal bir
laboratuvar olarak grm ve o laboratuvarda elde
edilecek deneyimlerle gelecein daha iyi kur
gulanmasna almtr. Bu nedenle bilimsel,
eletirel tarihilie nem vermitir. rnein Trk
tarihinin Cumhuriyetten nceki son aamas olan
Osmanl tarihini olabildiince eletirmitir. Yine ayn
ekilde tarih kitaplarnda slam tarihini, vahye
dayal olarak deil bilme dayal olarak anlatmtr.
Trkiyede gerek anlamda eletirel ve bilimsel ta
rihiliin kurucusu Atatrktr dersek hi de
abartm olmayz.
1949- Trkiyenin
1946dan itibaren ABD karlar
dorultusunda yeni den ekillendirilmeye baland
kar devrim srecinde daha nce an lattmz1949
ylnda ABD ile Trkiye arasnda imzalanan Eitim
Anlamas erevesinde Trk tarihi de yeniden
yazlmtr.
19492013
arasnda
okullarmzda
okutulan tarih, baz istisnalar hari genelde em
peryalizmin karlarna hizmet eden bir tarihtir.
Dolaysyla Trkiyede 2013 arasnda Trkiyenin
milli karlar dorultusunda yazlp okutulan
tarafl bir resmi tarihten deil, ABD karlarna
hizmet eden arptlm bir emperyalist tarihten
sz edilebilir.
Gerek u ki, bugn Trkiyeyi yneten kadrolar,
1949dan beri Amerikal uzmanlarnn elinden,

onayndan geen Amerikan emper yalizmine hizmet


eden tarih kitaplarn okuyarak yetimilerdir. Do
laysyla bugn Trkiyeyi yneten kadrolarn tarih
anlayn, aslnda Amerika biimlendirmitir.
Eer
bugn
Trkiyede
gerekten
tarihle
yzlemekten sz edi lecekse, her eyden nce bu
Amerikan kaynakl emperyalist tarihle yzlemek
gerekir. Ancak lkemizin devirilmi, gdml
aydnlar bu Bat merkezli emperyalist tarihle
yzlemek yerine hl Atatrkn 19301938 yllar
arasnda hayata geirdii ancak 1949dan sonra tas
fiye edilip yerini Trkslam Sentezine brakmak
zorunda kalan Trk Tarih Teziyle ve Trk
Bamszlk ve Aydnlanma Sava Tarihiyle
yzlemektedirler. Bugn Atatrkn Trk Tarih
Tezini ve Trk Ba mszlk ve Aydnlanma Savan
resmi tarih diye adlandrp onunla yzlemeye
kalkanlarn tamam 1949dan beri Amerikan
emperyaliz minin etkisiyle ekillenmi Trk Milli
Eitiminin tornasndan gemi, yetmemi Amerikan
etkisindeki bir Trk niversitesinde veya dorudan
bir Amerikan niversitesinde yksek lisans veya
doktora yapmtr. Dolaysyla bu devirilmi
aydnlarn emperyalist tarihle yzleme leri
olanakszdr. Onlar kendilerinden beklenen grev
dorultusunda 1949da tasfiye edilmi Trk Tarih
Tezinin son krntlar ile Trk Bamszlk ve
Aydnlanma Sava Tarihi ile yzlemeye programlan
mlardr. nk Amerikan projesi BOPa uygun
nesiller yetitirirken, Atatrkn Trk Tarih Tezinin
o son krntlar ile Trk Bamszlk ve Aydnlanma
Savann ortadan kaldrlmas zorunludur. CIA
grevlisi
CFR
yesi
Huntingtonun
nerisi
dorultusunda Atatrkn mirasn reddetmeye
karar verenlerin Atatrkn en byk miraslarndan
Trk Tarih Tezine ve Trkiye Cumhuriyeti tarihine
saldrmalar doaldr.

1990larn banda SSCBnin yklmasndan sonra


tek kutuplu hale gelen dnyada ABD, BOPa uygun
bir Trkiye yaratmaya alrken Trk tarihine, Trk
tarih yazmna bir kere daha mdahale etmitir.
Ayrca 1990larda Trk tarihine, Trk tarih yazmna
mdahale eden sadece ABD deildir, Trkiyenin
ABye yelik srecinde AB de Trk tarihine, Trk
tarih yazmna dorudan mdahale etmitir. AB,
demokrasi, insan haklar, aznlk haklar gibi
gerekelerle Trkiyeden tarih anlayn gz den
geirmesini,
tarihiyle
yzlemesini
ve
tarih
kitaplarn yeniden yaz masn istemitir. Trk
tarihinin ABD ve ABnin houna gidecek ekilde
yeniden yazlmas srecinde, Trkiyeyi ynetenler,
CIA grevlisi CFR yesi Huntingtonun Atatrkn
mirasndan kurtulun/ temel ilkesine uygun olarak
Atatrkn
tarihsel
roln
olabildiince
kmsemeye, hatta yok etmeye almaktadrlar.
ABD ve AB, Trkiyeyi ynetenlere Atatrkn
mirasndan nasl kurtulacaklarna ilikin bir yol
haritas da vermitir. Bu dorultuda ncelikle
Cumhuriyet tarihiyle yzleilmek ve bu yzleme
sonunda Atatrk ve Atatrk Cumhuriyetini yok
sayan yeni tarih kitaplar hazrlanmaldr. rnein,
21. Yzyl Avrupaszda Tarih retimi Avrupa
Konseyi Bakanlar Komitesinin Rec (2001) 15 Nolu
Tavsiye Karar bu konuya dikkat ekmitir.
ABD ve AB isteklerine uygun tarih yazm ve
retimi projesi er evesinde Trkiyede Bilgi ve
Sabanc gibi niversiteler, Tarih Vakf Toplumsal
Tarih
gibi
dergiler
harekete
gemitir.
Bu
niversitelere ve dergilere konulandrlan Do. Dr.
Halil Berktay, Dr. Taner Akam ve Prof. Cemil Koak
gibi ABD ve AB etkisindeki tarihiler alakelem
Atatrke ve Cumhuriyete saldrmaktadrlar.
rnein bu tarihilerden biri olan Do. Dr. Halil
Berktay, lise yi Robert Kolejinde okuduktan sonra

lisans ve lisansst renimini "ekonomi" alannda


Yale niversitesinde tamamlamtr. Ekonomi den
sonra
tarih
alanna
ynelmi,
Birmingham
niversitesinde tarih doktoras yapmtr. Harvard,
ODT, Boazii ve Sabanc niversite lerinde grev
almtr. Berktay, stlendii projeler iin ABD ve AB
l kelerinden ykl miktarlarda balar almtr.
rnein, zmirin Ya klmasnn Yaratt Sosyal
Travmalar Projesi iin ABDden 84.000 avro,
Osmanl mpratorluu ve Toplum Dersleri Projesi iin
Avus turya ve svire hkmetlerinden 74.000 avro,
Balkanlarda Trk Ulusal Hafzasnn nas: Trk
Milliyetiliinin Orijini ve Erken Ge liimi Projesi iin
Almanya Eitim Bakanlndan 99.000 avro ba
almtr. Berktay, zmirin Yaklmasnn Yaratt
Sosyal Travmalar Projesinde zmiri Trklerin
yaktn iddia ederek bu srada Rumla ra etnik
temizlik
yapldn
kantlamay
amalam;
Balkanlardaki Trk Ulusal Hafzasnn nas: Trk
Milliyetiliinin Orijini ve Erken Geliimi Projesiyle de
ttihat ve Terakkinin Balkanlarda nasl mil
liyetilie yneldiini ve bu ynelim sonunda
Ermeni soykrmnn gerekletiini kantlamaya
almtr. Berktay, zmir civarnda yar gizli ekilde
Kumlara etnik temizlik yapld. Bu olaylar Ermeni
katlia mnn silahsz provasdr, demitir. zmirde
Rumlara etnik temizlik yapld, yalanm syleyen
Berktay, 15 Mays 1919da zmirin Yunan llarca
igali ve sonrasnda Trklere yaplan katliamdan ise
hi sz et memitir. Berktay, Tehir Kanunu bal
bana bir etnik temizliktir. Ermeni olduklar iin tehir
ediliyorlar. Gnmzde ldrme unsuru hari bu
kadar dahi (jenosit) tanmna giriyor, demitir.
Tarihi ger ekleri arptmak konusunda artk
ustalam olan Berktay, Mustafa Kemalin Ermeni
tehirini savunan tek bir demeci yoktur, demitir.
Ancak u szler Mustafa Kemale aittir: Dnya

kamuoyu Ermeni ahalinin tehiri hususunda almaya


mecbur kaldmz karar iin bize kar hakl bir
ithamda bulunamaz.
ABD ve AB isteklerine uygun tarih yazm ve tarih
renimi iin ders kitaplarnn yeniden yazm ok
zel bir yere sahiptir. Ders kitaplar konusu teden
beri Trkiyenin her eyiyle ABD ve AB gdmne
sokulmas srecinin nemli ayaklarndan biridir.
AKP dneminde bu konuda ok nemli admlar
atlmtr: Bu kapsamda yaymlanmas AB tarafndan
emredilen kitaplar yaymlanm ve Trk Milli Eitimi
dahil tm eitim sistemi bu szde demokratik
abalar dorultusunda biimlendiril mitir. nl
para speklatr George Soros da bu srece Ak
Toplum Enstits araclyla katk vermitir. AEV
ve Boazii niversitesiyle iki aamal olarak
dzenlenen ve ocuklar okula hazrlamay amala
yan Gneydou Okul ncesi Eitim Projesi iin
142.000 dolar. Tarih Vakfnn Trkiye Bilimler
Akademisiyle ibirlii iinde, farkllklara, eitli
inan, kltr ve kimliklere saygl bir genlik
yetitirmesi ama cyla balatt Ders Kitaplarnda
nsan Haklar Taramas Projesi iin toplam 88.000
dolar. Sabanc niversitesi stanbul Politikalar
Merkezi bnyesinde kurulan Eitim Reformu
Giriiminin iki aamal Herkes in Kaliteli Eitim
Projesi iin toplam 500.000 dolar, Kltr Bilinci
Gelitirme Vakfnn, ocuklar kltrel deerlerle
tantrmay, yaadk lar evrenin farknda olmay
salamay hedefleyen Kltr Karncalar Projesi iin
20.000 dolar bata bulunmutur.
2002de AKP iktidarnn kurulmasndan sonra ders
kitaplarnn AB istekleri dorultusunda yeniden
yazlmasna balanmtr. AKP ve kadrolar, ABnin
ulusal eitimi baltalayacak programlarn kabul
etmiti ve Trk tarihinin arptlm yalan bilgilerle
sulandrlmaya balanmasnda nc rol oynamt.

Toplumsal Tarih Vakfnca yrtlen Yetikinler


iin Avrupayla lgili Yaynlar adl projenin zetinde
unlar yazldr: Proje btn letirilmi bir bilgi
yayma program araclyla Trkiyede AVRUPA
KML terimini glendirme ve desteklemeyi
amalyor. Proje drt bileenden oluuyor: Toplumsal
Tarih dergisinde 12 say boyunca yaymlanacak
Avrupa eki. 20. yzyl tarih eitimine ilikin 6
kitabn Trke yaymlanmas, 20. yzyl tarih ders
kitab yazm, ocuklara ve genlere ynelik
Avrupallk konusunu ileyen bir dizi kitap yaymlan
mas. Projenin hedef kitlesi renciler, genler, tarih
retmenleri ve entelekteller olarak belirlenmitir.
Grld gibi Trkiyede tarih yoluyla Avrupa
kimlii oluturmak amalanmtr. Bu amala ulusal
kimlik/Trk kimlii olabildiince eletirilmitir. Bu
kimlik deiiminin
"insin hklar" vurgusuyla yaplmas amalanmtr,
rnein 9 Aralk 2003'te T Maka Kampiisnde
Ders Kitaplarnda nsan Haklar konulu bir basn
toplants dzenlenmitir. Bu toplantda Trkiyedeki
ders kitaplarnn, zellikle tarih ders kitaplarnn
insan haklar ihlal leriyle dolu olduu belirtilerek
bir an nce bu kitaplarn insan hakla rn aykr
sylemlerden arndrlmas gerektii belirtilmitir.
Hseyin zbekin dedii gibi: Adamlar
dnmler tanmlar, Trkiye'de insan haklar
ihlal ediliyor. En nemli nedeni de Trkiye'de
ilkretim kademesinde ve liselerde okutulan ders
kitaplarndaki rk, oven yaklamlar ve de
sylemler. Biz sevabmza bu ie bir el atalm: Yok 29
Mays 1453'te stanbul fethedilmi, yok 15 Mays
1919'da zmiri Yunan igal etmi, yok I. Dnya
Sava srasnda dada Ermeni eteleri orduyu
arkadan vurmu, yok 16 Mart 1920 tarihinde ngiliz
birlikleri ehzadeba Karakolunu basarak uykudaki
Mehmetikleri ehit etmi, yok Fener Ortodoks

Patrikhanesi, zmir ve Trabzon Met ropolitleri


igalcilerle birlikte olup Ortodoks vatandalarmz
kkrt mlar vs. Bu rk yaklam ve sylemlerin
ders kitaplarndan ayk lanmas gerekli. Bunun
yerinde, ders kitaplarnda AB lkelerinin ve
komularmzn tarih ve corafyalarna daha fazla yer
verilmesi gere kir. Byle olursa insanlarmzn oven
koullanmasna yol aan, atala rndan, ailelerinden
aldklar, kolektif belleklerine, derin bilinaltlarna
kazman ulusal kodlar da silinmi olur. oven
tortular yerine toplum sal bellekler ak kt gibi
bembeyaz olur. Hepsi bir gzel barsever olurlar.
Yok Ege'ydi, yok Kbrst, yok karasularyd, hibir
drlt ve szlt olmaz, derin bir muhabbetle suyun
tesine balanrlar' diye ie girimiler. zbek
devam ediyor: "Ayrca Avrupa Komisyonu nsan
Haklar ve Demokrasi Giriimi nsan Haklar Eitim
Projelerinden So rumlu Blm Bakan Mr. Vincent
Rey bu iler iin 165 milyon euro bte ayrdklarn
syledi. Devamla Trkiye Cumhuriyeti Milli Eitim
Bakanl Talim Terbiye Kurulu'yla ortaklaa
yapacaklar alma iin de 5 milyon euro
ayrdklarn, birlikte olumlu almalar yapacaklar
na inancnn tam olduunu ekledi.
Bu dorultuda TSAD tarafndan hazrlatlan
tarih kitaplarn dan Trk, Trklk, Ulusal
Kurtulu Sava, Ulus Devlet
kavramlar
karlm,
Atatrk
olabildiince
eletirilmitir.
Bu
durum
igal
yllarn
hatrlatmaktadr. gal yllarnda da stanbul
hkmeti Maarif Nazr Rumbeyolu Fahrettin,
okuma kitaplarndan Trk szn kartmt.
AKP dneminde ilkretim okullarnda okutulan 7.
snf Va tandalk Bilgisi kitabnn kapanda
Amerikan smrs heykelinin fotorafna yer
verilmi, dier ilkretim kitaplarna da Babakan R.
Tayyip
Erdoann
fotoraflar
ile
yazlar

konulmutur. Hazrlad ders kitaplarnda Trkle,


Trk Devrimine ve Atatrke sava aan TSAD, 19
Mays Genlik ve Spor Bayram yerine 9 Mays
Genlik ve Avrupa Gnn n plana karmaya
almtr. lkokul 4. ve 5. snflar Sosyal Bilgiler
ders programlarndan daha st snflarda oku tulan
tarihi bilgilerin zeti biimindeki bilgiler karlm,
8. snf TC nklp Tarihi ve Atatrklk kitabndan
Atatrkn 10. Yl Nut ku karlm, Atatrkn
evlilii anlatlrken ei Latife Hanmn ba ak
fotoraf
kartlp
yerine
arafl
fotoraf
konulmutur. Hatta nklp Tarihi dersinin tamamen
kaldrlmas istenmitir. Bu istekler nce ABD
temsilcileri ve AB raportrleri, ardndan da AKP
milletvekil lerince gndeme getirilmitir. Sonuta
TSAD ve Tarih Vakf tara fndan AB destei ile
alternatif tarih kitaplar hazrlatlmtr. TTK, Tarih
Vakf ile birlikte ders kitaplarn ve ders
programlarn
kkl
bir
biimde
yenileme
almalarn srdrmektedir. Bu yenilemenin temel
zellii Atatrk, ulus devlet ve milli kimlik
kartldr.
AKP gelmeden nce ilkretim 8. snflarda
okutulan TC nklp Tarihi ve Atatrklk ders
kitabndaki
Atatrkn
Hayat
nitesinde
Atatrkn
evliliini
gsteren
fotoraf

AKP geldikten sonra ilkretim 8.


snflarda
okutulan
TC
nklp
Tarihi
ve
Atatrklk ders kitabndaki Atatrkn Hayat

nitesinde Atatrkn evliliini gsteren fotoraf


Trkiyede ABD ve AB etkisinde yeni bir tarih yazma
iinin n hazrlklarn TSAD ve Tarih Vakf
yrtmektedir. Ad geen kuru lular yeni tarih
yazm konusunda atlye almalar yapmakta, semi
nerler dzenlemektedir. rnein Fredrich Ebert
Vakfnn katklaryla Tarih Vakf tarafndan
hazrlanan
Tarih
retiminin
Yeniden
Yap
landrlmas adl kitap 23 Aralk 2000de ODT
Kongre ve Kltr Merkezinde dzenlenen atlye
almasndan meydana gelmitir.
Yine Tarih Vakf, 2005 ylnda 20. Yzyl Dnya ve
Trkiye Ta rihi adl bir kitap hazrlatmtr.
Kitaba gre, Yaratc ve ada bir tarih eitimi
iin insanlarn gemilerine sahip kmak kadar,
gemilerine sahip kmama hakk da vardr, ulus
devletin artk modas gemitir. Bu nedenle, tarih
eitiminin de rencinin sahip olduu dier kimlikleri
reddederek ulu sal kimlie kr bir banazlkla
sarlmasn amalamaktan vazgemesi gerekiyor.
Kitaba gre, II. Abdlhamid dnemi bir modernleme
d nemidir! Kurtulu Sava o kadar da nemli bir
sava deildir! Nite kim kitapta Kurtulu Savana
sadece iki sayfa ayrlmtr. Kurtulu Savann
birok nemli aamasndan hi sz edilmeden
geilmi, bu sreteki ok nemli savalar ise
sava veya zafer olarak deil, arpma olarak
geitirilmitir. rnein, I. nn ve II. nn Sava
lar/Zaferleri sava ve zafer deil sadece
arpma
olarak
adlan
drlmtr:
TBMM
hkmetinin Anadoluda egemenlii saladktan
sonra oluturduu ordu, nndeki arpmalarda
baarl oldu... Dahas, yz kilometrelik bir cephede
geceli gndzl 22 gn devam eden Sakarya Meydan
Muharebesi de sradan, nemsiz bir sava ola rak
gsterilmi ve Yunanllarn yenilmeyip sadece geri
ekildikleri ifade edilmitir. Daha da vahimi, kitapta

30 Austos 1922de kazan lan ve Yunan ordusunun


9 Eyll 1922de zmirden denize dklme siyle
sonulanan Byk Taarruzdan hi sz edilmeden
bu byk zafer, 1922 ylnda TBMM hkmeti
ordular Yunan kuvvetlerine saldra rak ksa srede
bunlar Anadoludan kard diye geitirilmitir.
Sevr ve Lozan Antlamalar ise sadece tmce ile
anlatlmtr. Koca kitapta sadece iki sayfack
anlatlan Kurtulu Sava Kuvyi Milliye ve zafer
szckleri hi kullanlmadan anlatlp geilmitir.
Ayrca bu iki sayfalk Kurtulu Sava anlatm da
yanllarla, arptmalarla doludur, rnein kitaba
gre eyh Sait Ayaklanmasnda ngilterenin hi rol
yoktur! Atatrk'n apka Kanunu tutuculara
ynelik bir simgesel saldr"dr!
333 sayfalk bu kitapta liberalizm, kapitalizm,
faizm, nazizm, sosyalizm ve komnizm kavramlar
birer ideoloji olarak aklanp an latlrken, Kemalizm
veya Atatrklk kavramlar ise yalnzca okuma
paralarnda belge olarak geen askeri bildiride
yer almtr. Bunlar: 12 Mart 1971 Muhtras, 12
Eyll 1980 ve 28 ubat 1997 MGK bildi rileri...
Bylece
Kemalizmin
veya
Atatrkln
antiemperyalist
ve
tam
bamszlk
bir
adalama
ideolojisi
olduu
saklanarak,
Kemalizm
veya
Atatrklk
sadece
darbe
ideolojisi olarak sunul mutur. Cumhuriyetin ilk
yllarndaki tek parti CHP, ad verilmeden faizm ve
nazizmle zdeletirilmitir. Atatrkn Tarih ve Dil
Tezleri arptlm, Trk Tarih Tezi gibi ar,
hatta rk kurumlar gelitiril di," denilerek
dpedz yalan sylenmitir. Kitap, Trk Tarih
Teziyle Trkslam Sentezini bir tutarak gerekleri
arptmtr. Kitapta 1923 Devrimi olabildiince
kmsenirken, 1946dan sonraki Kar Devrim
olabildiince yceltilmitir. Trkiyenin 1940larda,
1950lerde Tru man Doktrinine katkda bulunmas,

Marshall Yardmndan yararlan mas baar olarak


deerlendirilirken, 1950lerdeki karayolu yapm
vlm, tarmda modernlemenin ancak da
bamllkla gereklee cei belirtilmitir. 20. yzyln
en zgn eitim projelerinden biri olan Ky
Enstitlerinden
ise
tek
kelimeyle
bile
sz
edilmemitir. Kitaba gre Trkiyede irtica tehlikesi
de yoktur!
Bu kitabn hangi dncenin rn olduunu
ok daha iyi an lamak iin Tarih Vakf Bakan
Orhan Silierin Tarih, Kimlik, Avru pallk adl
kitabna bakmak gerekir. Bakn neler yazm
Orhan Bey: lkemiz insanlar, yaadklar ky,
kasaba, ehirden gelen bir yerel kimlikleri,
konutuklar dilden, ait olduklar inantan, etnik
kken lerinden gelen kltrel kimlikleri, yrttkleri
mesleki faaliyetten ve konumlarndan gelen sosyal
kimlikleri, bu lkenin yurtta olmaktan gelen ulusal
kimlikleri,
dnya
vatanda
olmaktan
gelen
insanlklar ve nihayet bir can olmaktan gelen
biyolojik kimlikleriyle yaarlar. Avrupallk bu
kimlikler btn iinde ve ancak bunlarla birlikte an
lam kazanan bir kimliktir. Orhan Bey, antik
Smerden beri var olan ortak insanlk
deerlerini Avrupallk kimlii diye bize
yutturmaya altktan sonra dilinin altndaki
baklay da yle karm: ... nmzdeki 1015
ylda Trkiye tarihi, sosyolojisi, antropolojisi byk
lde yeniden yazlacak. Trkiyede bilim, sanat,
felsefe ok nemli oranda yeniden yaplanacaktr.
Eer Trkiye Avrupayla btnlee cekse bu byk
proje her alanda yeni paradigmalar, temel
yaklamla r birlikte getirecektir.
Orhan Bey yalnz deildir tabii. Bugn Trkiyede
onun gibi d nen ok sayda devirilmi aydn
vardr. rnein lhan Tekeli, kre sellemeye uygun
yeni tarih kitaplar yazlmas gerektiini yle ifade

etmitir: Kreselleen, baka bir deyile ulus


devletlerin alma sreci ne giren dnyann her
yerinde tarih retiminin yeniden dzenlenmesi,
tarih dersi kitaplarnn yeniden yazlmas gndeme
gelmektedir ya da gelecektir. Ama Trkiyede
gnmzde bu konunun ele alnmas, bu genel
eilimin dnda, birok konuda olduu gibi bu
konuda da bir kriz yaanmakta olmas yzndendir.
Trkiye zelinde bir kriz halin de olmasnn hem
evrensel hem de Trkiyeye zg nedenleri vardr.
Evrensel
nedenlerin
balcas
belli
bir
kresellemenin yaanmasdr. Ulus devletlerden
oluan bu dnyada tarih kitaplarnn konularn, ya
zm biimlerini byk lde ulusu ideolojiler
belirliyordu.
Oysa
ulus
devletlerin
alarak
kresellemenin gereklemeye balad ve bar
bir dnya dzeni araylarnn yaygnlat bir
dnyada byle bir tarih yazm ad hale gelmitir.
Uluslar ar asnda ayrlklar ina etmeye, tekiler
oluturarak atmalara gerekeler bulmaya dnk
bir tarih yazm yerine, uluslararasnda kprler
oluturmaya, dostluk ve yar dmlamaya kaynaklk
edecek bir tarih yazmna olan gereksinme her geen
gn daha ok duyulmaktadr. lhan Tekeli burada
aslnda o klasik liberal ezberi tekrarlamtr. Hibir
somut veriye dayanma dan, Ulus devletlerin alarak
kresellemenin gereklemeye bala d ve bar
bir dnya dzeni araylarnn yaygnlatndan sz
etmitir. stelik ABD emperyalizminin Ortadouyu
kana bulad bir zamanda bunu sylemitir. zetle
lhan Tekeli diyor ki: Tarih kitap larmz, ABD ve AB
gibi krsellemeei aktrlerinin houna gidecek ekilde
bamszlk savalarndan, ulus devlet vurgusundan
arndrma l, dostluk, bar, kardelikle doldurmalyz!
yi de tarih, bizim iinde bulunduumuz duruma,
artlara, ihtiyalara gre bugnden bakarak yeniden
ekillendirilecek bir ey deildir ki. Emperyalist Bat

yle istiyor diye tarihimizi nasl altst ederiz? Nasl


kahramanlarmz hain, hainlerimizi kahraman ilan
ederiz? Nasl yaanm gerekleri yaan mam
sayabiliriz? Bu tr sorular karsnda devirilmi
aydnn
kafas
kilitlenmi
gibidir:
O
mankurtlatrlmtr artk! AB ve ABD ne isterse onu
yapmaya artlanmtr bir kere. Srekli Resmi tarih
yalan sy lyor! Resmi tarihle yzleelim! diye
sylenmesine karn, 1949dan beri yazlp retilen
AB ve ABD karlarna uygun resmi tarihle
yzleemezken yine AB ve ABD karlarna uygun
yeni bir resmi tarih yazm iin rpndnn
farknda deildir!
Son yllarda TSAD, TESEV, Tarih Vakf gibi
kurulularn ne ri tarih kitaplar dorultusunda
MEB, yeni tarih kitaplar hazrlatp mfredata
koymutur. rnein AKP dneminde 20052006
eitim retim ylnda mfredata konan lise tarih
ders kitaplarnda din/inan konular ve tarikatlar
bilimsel erevede deil, tamamen dinsel
erevede anlatlmtr. Yeni diye adlandrlan bu
tarih kitaplarn da tarihe bilimsel, eletirel bak
tamamen terk edilerek dinsel bak yerletirilmek
istenmitir. Bu yeni lise tarih kitaplarnda tarih,
slam ncesi kklerden soyutlanarak anlatlmaya
balanmtr. Antik alar, eski n Asya ve Anadolu
tarihi birka cmleyle geitirilmi, Trk tarihi
neredeyse sadece Osmanl hanedan tarihine
indirgenmitir.
Asl byk operasyon ise nklp Tarihi ders
kitaplarnda ya plmtr. 20062007 MEB lise nklp
Tarihi ve Atatrklk ders ki tabnda II. Abdlhamid
ve Vahdettin olabildiince parlatlm, bunu yapmak
iin de tarihi gerekler tersyz edilmitir. II.
Abdlhamidin Merutiyetteki, 31 Mart Olayndaki,
donanma
konusundaki
tutumu,
padiahn
eletirilmesini
nlemek
amacyla,
arptlarak

verilmitir. ok daha vahimi, Atatrkn Nutukta


vatan haini, soysuzlam yaratk diye tanmlad
son padiah Vahdettin, bir anda vatan ha
inliinden
kahramanla
terfi
ettirilmitir.
VahdettinDamat
Ferit
ilikisi
arptlm,
Vahdettinin Atatrk Kurtulu Savan balat
mas iin Samsuna gnderdii uydurulmu,
Kurtulu Savandan sonra Vahdettinin ngiltereye
snmad, sadece bir ngiliz gemisiy le Trkiyeden
ayrld yalan sylenmitir. Kitapta yakn tarih
altst edilmitir. rnein halifeliin kaldrlmasnn
laiklikle hibir ilgisinin olmad, ngiltere, Fransa ve
talya gibi lkeler halifelikten korkup Trkiye ile
iliki kurmaktan ekindikleri iin halifeliin
kaldrld be lirtilmitir. Grlen o ki, bu yeni
nklp Tarihi ve Atatrklk kita bnn ad dnda
hibir eyi yeni deildir. 1950lerden beri dillendirilen
62
Kar Devrim yalanlar daha da allanp pullanarak
servis edilmitir. Bu kitabn inklpla da
AtatrkMe de uzaktan yakndan hibir il gisi
yoktur. Belli ki, nklp Tarihi ve Atatrklk dersini
kaldrmay dnen ancak kamuoyundan gelen
basklar nedeniyle bunu baara mayanlar, bu sefer
daha ktsn yaparak bu dersin ders kitaplarnn
iini olabildiince boaltp arptlm, kurgulanm
bir tarihle dol durmulardr. Bylece nklp Tarihi ve
Atatrklk dersi, Devrim Tarihinin ve Atatrkn
eletirildii, buna karn II. Abdlhamidin ve
Vahdettinin yceltildii bir ders haline getirilmitir.
Bir AB projesi olan TrkYunan Sivil Diyalou
projesi
kapsa
mnda
tarih
kitaplarndan
Yunanistanla ilgili olumsuz yarglarn karlmas
gndeme gelmitir. Bu dorultuda artk tarih
kitaplarnda Kurtulu Savanda Yunanllarn
Anadoluyu igal ettii, zmir ve Ege blgesinde
katliam ve tecavzler gerekletirdikleri, Rum

etelelerinin Egede ve Karadenizde Mslmanlar


katlettikleri, Kurtulu Sava ile Yunan ordusunun
zmirden denize dkld gibi tarihsel gerekle rin
yer almamas istenmitir. Bu erevede 28 Kasm
2011de AKPli Ordu Milletvekili hsan ener ok
ileri bir adm atp, Yunan ta rihinde bir Ege sava
yok. Bunu biliyor musunuz? Yunan tarihinde Egede
Trklerle bir sava yok. Biz milli gvenlik
akademisinde oralar daki ehitlikleri dolatk. Btn
ehitlikler temsili... diyerek Kurtulu Sava
gereini bile inkr etmitir.
2005 ylnda tarih ders kitaplarnda yaplan bir
deiiklikle or taretim mfredatnda szde Ermeni
soykrmna da yer verilmitir. Daha dorusu tarih
ders kitabnda Ermeni olaylar konusunda hem
Ermeni iddialarna hem de Trk grne yer
verilmeye balanmtr.
ABD ve AB zellikle AKP iktidar dneminde
Trkiyeye yne lik tarih dayatmalarn iyice
artrmtr. Sonuta 2002den itibaren Trk tarihi,
Bat emperyalizmine hizmet edecek ekilde bir kere
daha yeniden kurgulanmaya balanmtr. Bu
srete bir taraftan Bat gdii miindeki niversiteler
ve sivil toplum rgtlerince yeni tarih yazm ko
nusunda atlye almalar yaplm, rnek ders
kitaplar hazrlanm, dier taraftan ise AKP
hkmeti MEB eliyle bu yeni tarihi yava yava ders
kitaplarna enjekte etmeye balamtr.
Dikkat edilecek olursa Trk tarihini emperyalizmin
istekleri do rultusunda yeniden yazmaya karar
verenler resmi tarihle yzleme ad altnda sadece
Kurtulu Sava ve Cumhuriyet tarihiyle yzlemek
tedirler. Binlerce yllk Trk tarihinin sanki sadece
19191938 aras hatal yazlm gibi bir alg
yaratlmaktadr. Trkiyeyi yneten g dml
iktidarlarn ve onlarn grevli aydnlarnn BOP
erevesinde gndeme gelen Yeni Osmanlclk akm

dorultusunda Cumhuriyet ncesindeki Osmanl


tarihiyle ve 1946 sonrasndaki Kar Devrim tari
hiyle yzleecek halleri yoktur haliyle! Onlarn derdi
sadece Atatrkn nderliindeki Kurtulu Sava ve
Trk Devrimidir.
Bu sahte yzleme ile ama, Cumhuriyet tarihini
altst ederek, bu srete Atatrk bata olmak zere
emperyalizme ve yerli ibirlik ilerine meydan
okuyanlar, Trkiyeyi adalatranlar hain; em
peryalizmin gnll ibirlikilerini ve gericileri ise
kahraman ilan etmektir. Nitekim resmi tarihle
yzleenlerin
yazdklar
emperyalizmin
gdmndeki yeni tarihe gre ngiliz ibirlikisi
Vahdettin, gericiay rlk eyh Said ve Seyit Rza,
devrim kart, kkrtc, vatan haini skilipli Atf ve
Saidi Nurs gibiler kahraman; emperyalizme meydan
okuyan Atatrk, smet nn, Ali etinkaya gibiler
ise haindir!
AKP iktidar dneminde Cumhuriyet tarihi
arptmalar artc dzeyde artmtr. yle ki baz
ilkretim okullarna Trk by diye hain
Vahdettinin resmi aslmtr. Bir rencinin
Vahdettine hain dedii kompozisyonun bir
yarmada ikincilik dl almas zerine jrideki 7
retmen hakknda soruturma almtr. 2013
ylnda AKP Genel Bakan Yardmcs Mehmet Ali
ahin, Milli Eitim Bakan Nabi Avcdan, tarih
kitaplarndan Vahdettinin hain olduu bilgisini
karmasn istemitir.
2011 ylnda Trkiye Byk Millet Meclisi,
tarihinde ilk kez bir padiah iin Sultan I.
Abdlmecidin
lmnn
150nci
yldnm
vesilesiyle 17 Kasmdaanma treni dzenlemek
istemitir. Ancak I. Abdlmecidin ne doum gn ne
de lm gn 17 Kasmdr. Ylmaz zdilin dedii
gibi, 17 Kasmdn Abdlmecitle falan alakas yok
tur. 17 Kasm... Mustafa Kemal iin idam ferman

yazan Vah dettin in Trkiyeden defolup gittii


gndr! Padiah tural davetiyeler mil letvekillerine
gnderildi. Anma treni 17 Kasmda Dolmabahe
Saraynda yaplacak.
25 Mays 2013te Karabk niversitesi tarafndan
95 sene nce vefat eden II. Abdlhamide fahri
doktora verilmitir.
201 20102011 yllarnda Dersim syannn ele ba
isyancs Seyit Rza Tuncelide, eyh Sait syannn
eleba eyh Said ise Diyarbakrda t renlerle
anlmtr. syanc Seyit Rzann Tunceliye heykeli
dikilmitir/' Dahas birliki skilipli Atf mezar
banda anlm ve skilip Devler Hastanesi'nin ad
skilipli Atf Hoca Devlet Hastanesi olarak
deitirilmitir.** Ayrca 2012de ibirliki skilipli
Atfa bir de ant mezar inasna balanmtr.l 'de
1931938 Dersim syan sonrasndaki Dersim operas
yonlar Dersim katliam olarak adlandrlmtr.
Bizzat AKP Genel Bakan Babakan R. Tayyip
Erdoan devlet adna Dersim zr di lemitir.
28 Kasm 201 lde TBMM nsan Haklar
Komisyonunda konu an AKP Ordu Milletvekili
hsan ener, Kurtulu Savanda Yunanl larla
savalmadm, ehitliklerin dzmece olduunu
sylemitir.
Yzlenecilere gre Atatrk, slam dinine sava
amtr! Laiklik dinsizliktir! Atatrk diktatrdr!
Kurtulu Sava srasnda ve son rasnda Trkiyede
Rumlar ve Ermeniler katledilmi, zorla lkeden
kovulmutur! Yzlemecilerin bu ve benzeri
iddialarnn neredeyse ta mam yalandr.
Resmi tarihle yzleme palavras ad altnda
kamuoyu, ABD ve AB istekleri dorultusunda
yazlacak yeni tarihe hazrlanmaktadr. Atatrksz,
Trk kimliini dlayan ve ulus devlet eletirisine
daya nan yeni bir Bat merkezli tarih yazlacaktr. Bu
i iin bir taraftan resmi tarihle yzleen grevli

tarihiler ne srlp, gazetelerde, te levizyonlarda


ve tarih dergilerinde sabah akam, alakalem
Atatrk ve Cumhuriyet dmanl yaplmakta, dier
taraftan AKP milletvekil leri ve Babakan, her frsatta
Tek Parti dnemi eletirisi ad altnda Atatrke,
nnye ve erken dnem Cumhuriyet tarihine
saldrmak tadr.
Ne diyelim! Allah sonumuzu hayr ede!
AKP dneminde kurmaca bir tarihle bir taraftan
hain ibirlikiler kahraman ilan edilirken, dier
taraftan
Atatrk
eletirilmekte,
Atatrk
sulanmakta;
kurumlardan,
caddelerden,
sokaklardan Atatrkn ad kaldrlmakta, hatta mili
bayramlarda Atatrk antna elenk koy mak
yasaklanmakta, elenk koyanlara ceza verilmektedir.
AKPli st dzey yetkililer her frsatta Atatrke ve
Cumhuriyete
saldrmakta,
Cumhuriyeti
artracak en ufak bir sembole bile tahamml
edeme mektedirler. rnein 26 Mays 2013te
Manisada bir festivale katlan Babakan Yardmcs
Blent Arn, alta 10. Yl Marnn alnma sna
sinirlenerek, Mehter Maryla balasak daha
anlaml olurdur tir. Dahas birliki skilipli Atf
mezar
banda
anlm
ve
skilip
Devler
Hastanesinin ad skilipli Atf Hoca Devlet
Hastanesi olarak deitirilmitir. Ayrca 2012de
ibirliki skilipli Atfa bir de ant mezar inasna
balanmtr.
201 lde 19371938 Dersim syan sonrasndaki
Dersim operas yonlar Dersim katliam olarak
adlandrlmtr.
Bizzat
AKP
Genel
Bakam
Babakan R. Tayyip Erdoan devlet adna Dersim
zr di lemitir.'
28 Kasm 2011de
TBMM nsan Haklar
Komisyonunda konu an AKP Ordu Milletvekili
hsan ener, Kurtulu Savanda Yunanl larla

savalmadn, ehitliklerin dzmece olduunu


sylemitir.
Yzlemecilere gre Atatrk, slam dinine sava
amtr! Laiklik dinsizliktir! Atatrk diktatrdr!
Kurtulu Sava srasnda ve son rasnda Trkiyede
Rumlar ve Ermeniler katledilmi, zorla lkeden
kovulmutur! Yzlemecilerin bu ve benzeri
iddialarnn neredeyse ta mam yalandr.
Resmi tarihle yzleme palavras ad altnda
kamuoyu, ABD ve AB istekleri dorultusunda
yazlacak yeni tarihe hazrlanmaktadr. Atatrksz,
Trk kimliini dlayan ve ulus devlet eletirisine
daya nan yeni bir Bat merkezli tarih yazlacaktr. Bu
i iin bir taraftan resmi tarihle yzleen grevli
tarihiler ne srlp, gazetelerde, te levizyonlarda
ve tarih dergilerinde sabah akam, alakalem
Atatrk ve Cumhuriyet dmanl yaplmakta, dier
taraftan AKP milletvekil leri ve Babakan, her frsatta
Tek Parti dnemi eletirisi ad altnda Atatrke,
nnye ve erken dnem Cumhuriyet tarihine
saldrmak tadr.
Ne diyelim! Allah sonumuzu hayr ede!
AKP dneminde kurmaca bir tarihle bir taraftan
hain ibirlikiler kahraman ilan edilirken, dier
taraftan
Atatrk
eletirilmekte,
Atatrk
sulanmakta;
kurumlardan,
caddelerden,
sokaklardan Atatrkn ad kaldrlmakta, hatta mili
bayramlarda Atatrk antna elenk koy mak
yasaklanmakta, elenk koyanlara ceza verilmektedir.
AKPli st dzey yetkililer her frsatta Atatrke ve
Cumhuriyete
saldrmakta,
Cumhuriyeti
artracak en ufak bir sembole bile tahamml
edeme mektedirler. rnein 26 Mays 2013te
Manisada bir festivale katlan Babakan Yardmcs
Blent Arn, alta 10. Yl Marnm alnma sna
sinirlenerek, Mehter Marylc balasak daha
anlaml olurdur

demitir.'' AKP dneminde bir taraftan bunlar


olurken dier taraftan Atatrk fotoraflar pten
kmaktadr.
Ne gariptir ki, Trkiyede Atatrk yok edilmeye
allrken, dn yada Atatrk ba tac edilmektedir.
Nitekim dnyada bugn birok lkede Atatrk
caddesi ve Atatrk heykeli vardr. Okul kitaplarnda
Atatrk'ten sz eden, dzenledikleri ulusalararas
panellerle Atatrk dncesini anlatan lkeler
vardr.
Sonu olarak unu sylemeliyim ki: Bizim
herkesten ok gerek tarihe ulamak iin aba
harcamaya, bu dorultuda gemii sorgula maya,
belge ve bilgileri eletiri szgecinden geirmeye ve
neden, sonu ilikisine dayal bilimsel ve objektif bir
tarih yazmna ihtiyacmz var dr. Ancak bunun iin
daha fazla Bat gdmne girmemiz, Batnn
istekleri dorultusunda yeni bir tarih yazmamz
deil, 1949da zaten girilmi olan Bat gdmnden
kmamz, belgeler, bilimsel gerekler nda yeni
bir tarih yazmamz gerekir. Bunun iin de Bat
merkezli tarihle yzlememiz gerekir. nk, eer
bu lkede bir resmi tarih varsa, o Bat merkezli
tarihtir.
skilipli Atf Hocay anma programna Blent
Arnta gelecek
ilk
&
iadei

itibar

skilipli Atf Hocaya


memleketinden
;

birliki,
hain
skilipli Atf' AKP kahraman ilan etti.
(Tarihle yzleenlerin Trke yazn kurallarn da
bilmedikleri grlyor. Dahi anlamndaki dade ile
zel adlara gelen ekler ayr yazlr.)
69

|i
cumhuriyet Zihniyet deifresi!
Arr, sadece mezhepleri yznden Trkmenlerin
katline fetva veren Eb Suud ve vatan haini skilipli
Atf "kahraman" ilan etti:
Onlar mterek karakterimizdir | skilipli Allf

birliki, bab skilipli Atf


AKP kahraman ilan etti.d manyd Kuray Milliyete
ve cumhunyel devnmterme kar savaan skilipli

Atf,

skilip Devlet

Hastanesinin ad, skilipli Atf Hoca Devlet


Hastanesi olarak deitirildi (ubat 2012).
| ngiliz ajanyd. Vatana ihanetten idam edilen
skhpl Atf, "Yunan ordusu halifenin ordusu saylr.
Asl kafas kopan lacak mahlka! Ankara'dadr'
diyerek halk kurtdu harekeline ve devnmlere kar
kkrttndan ve igalcilerle ibirlii yapmt.

BDPli Diyarbakr
Belediyesi vatan haini eyh Saidi kahraman ilan
etti.

Dyorbokr'do
1925'te kord$ syonn bostnlmovnn ordndon 47
orkodoylo birlikte dom edilen eyh Sod. odno
dzenlenen bir dizi etkinlikle kohromon hol ne
getmlmek zere eyh Said syan'mn eleba eyh
Said kahraman ilan edildi.

AKP dnenimde
isyanc Seyit Rza'nn heykeli dikilmi r idam
yldnmlerinde trenlerle anlmaya halanmtr.
Bi Seyit Rza anma trenindeki ada grnml
hu kadnlarmzn Atatrk' de Sent Rzay da
tanmadklar ok ak.
DEVLETTEN
DERSM ZR
^adim

TARIH

ROMLARA KJUt$l DEV


PertekHIer

Demei

Kurmef
tiler
Demei m Munzur evre Demei Gebze Dersim tiler
Demei Gemlik DersknHIer Demei Munzur Kttr
Demei zgr Demokratik Alevi Demei Pir Suttan
Abdal Demei Diyarbakr ubesi Kogirl Platformu
A uan (Au en) Demei HoaBektaf Veli Anadolu
Kttr VakhGenet Merkez Hubyar Suttan Alevi
Kttr Demei Onar A KedekUler Demedi
Babakann Dersim zrnden sonra Dersim
Katliam!Soykrm adl anma etkinliklerinde byk
bir art grlmtr.

Burdur'un avdr lesine bal


Dengere llkokuluna "Trk Bykleri kesine aslan
Vahdettin fotoraf.

DELD

Tarih

VAHDETTN HAN
kitaplarna
byle
yazn
I

AKP Genel Bakan


Yardmcs M. Ali ahin 2013 ylnda Milli Eitim
Bakanndan Vahdettin'den vatan haini diye sz
eden kitaplarn deitirilmesini istemitir.
2000lerin sonunda Trkiyenin deiik yerlerinde
pten Atatrk fotoraflar kmaya balamtr.'*
DERSM KATLAMDIR!
Arivler Acilsin SORUMLULAR Hesap Versin

YER KADIKY SKELE MEYDANI


Hangi Resmi deoloji, Hangi Resmi Tarih lkemizin
siyasal slamclar, dnme liberalleri ve tatl su solcu
lar sabah akam resmi ideolojiyle ve resmi tarihle
yzleiyorlar! An cak resmi ideoloji derken
kastettikleri ey Kemalizm, resmi tarih derken
kastettikleriyse Kemalist tarih! Sanki Atatrkn
1920lerde, 1930'larda ortaya koyup Kemalizm diye
adlandrd ilkeler b tn bugn varln
koruyormu gibi 2013te hl Kemalist resmi
ideolojiden kurtulmaktan sz ediyorlar. Sanki
Atatrkn 10 Kasm 1938'de lmnden hemen
sonra Kemalizme aykr politikalar izlen meye
balandn, 1946dan itibaren Kemalizmin en temel

ilkesi tam bamszlktan ciddi dnler verildiini,


1950den itibaren ise Kema lizmi yok etmek iin bir
Kar Devrim srecinin balatldn ve bu srecin
2013e
kadar
devam
ettiini
bilmiyorlar!
Atatrklk klfna sokularak yaplan darbelerin,
zellikle de 12 Eyll 1980 darbesinin, Atatrk
meruiyet arac olarak kullanp Kemalizme en byk
zarar verdiini, Amerikanc, dinci Kar Devrimin
nn atn bilmezden geliyorlar. Resmi ideoloji
diye sabah akam yaknp yzletikleri Ke malizmin,
12 Eyll 1980 sonrasnda neredeyse tamamen yok
edildii ni grmyorlar, grmek istemiyorlar. Gerek
u ki, bugn Trkiyede eer bir resmi ideoloji
varsa, o da 19502013 arasnda neredeyse kesintisiz
biimde egemenlik kuran ABD gdmndeki dinci
sac ik tidarlarn ideolojisidir.
Gazeteci, yazar Uur Mumcu, 1990larda kimi
evrelerin resmi ideoloji eletirisi ad altnda
Kemalizme sava amalar zerine, resmi ideoloji
konulu yazlar kaleme almtr. O yazlar bugn
gncelliini aynen korumaktadr. rnein Mumcu
1992 ylnda, Resmi deoloji Nedir balkl ke
yazsnda u grlere yer vermitir:
Son yllarda zerinde en ok konuulan
kavramlardan biri resmi ideolojidir. Atatrkln
resmi ideoloji olduu ileri srlyor. Kur tulu
Savaindan ve laiklikten sz eden herkes resmi
ideoloji yandai olarak sulanyor. Hele hele terre
karysanz resmi gr yanls eti keti hemen
yaptrlyor. (...)
Atatrkn
salnda
ve
nnnn
cumhurbakanlnda devle tin ideolojisi resmidir.
Bu resmi ideolojiye Kemalizm ad veriliyor. (...)
Trkiyedeki resmi ideoloji ok partili hayata
getiimiz 1950 ile son bulmutur. (...)
Askeri mdahale dnemlerinde yeniden tek gr
resmi gr ola rak savunulmutur. Daha dorusu

bu
dnemlerde
yumruu
kuvvetli
olann
Atatrkl o dnemlerin resmi ideolojisi
saylmtr! (...)
12 Eyll, Atatrkln sahtesini resmi ideoloji
yapt. ANAP, bu dnemden g alarak Trkslam
Sentezini ve serbest piyasa ekonomisi'ni resmi
ideoloji yapt.
slamclk ilk kez bu kadar yaygn biimde devlet
tarafndan destek lendi. YKn ilk dekan ve
rektrlerine bakn; hemen hepsi Trkslam Sentezi
ideolojisini reten Aydnlar Ocann kaytl yeleri
arasndan
seilmilerdir.
Mstearlara,
genel
mdrlere ve daire bakanlarna ba kn; btn bu
brokratlar, l kararnamelerden nce tarikatlarca
atan malar uygun grlenler arasndan seilip
atanmlardr. Yksek mahke me yelii iin bile
dincilik, tarikatlk aranan nitelik olmutur.
Tarikat, ticaret ve siyaset, devletin resmi
ideolojisinin ayan oluturmu, serbest piyasa
ad altnda devlet destekli ayrcalkl ir ketler,
iktidar partisi ile i ie gemilerdir.
Resmi gr de, ticari gr de, siyasi gr de
bdur. (...)
Atatrklk ve laiklik, devleti kuran ideolojinin
temelleridir. Bu ideoloji zamanla yozlam, kendi
zne yabanclam, 12 Eyll dne minde olduu
gibi laiklii yok edecek bir ideoloji haline
dnmtr.
Son yllara kadarki resmi ideoloji sahipleri
Trkslam Sentezi' ve piyasa ekonomisi grlerini
savunanlardr. Bu grlerin devlet katndaki en
byk temsilcisi ve simgesi Cumhurbakan
zaldr... ""
Kemalizm, tam bamszlk ve adalama
demektir. Trki ye 1946dan itibaren ksmen,
1950den itibarense tamamen tam bam szlktan ve
adalktan, dolaysyla Kemalizmden uzaklamaya

bala mtr. Kemalizm resmi ideoloji olma zelliini


63 yl nce yitirmitir maalesef. Bu yzden de daha
1950lerde Kemalizm yerine Atatrklk kavram
icat edilmitir. Soruyorum: Eer bugn Kemalizm bu
lkenin gerekten resmi ideolojisi olmu olsa,
Trkiye ABDye gbekten bam l hale gelir miydi?
Trkiyenin milli varlklar hara mezat ee dosta ve
yabancya satlabilir miydi? Karma Ekonomi, Planl
Devletilik tama men terk edilebilir miydi?
Trkiyenin blnmesi, anayasadan Trk lk
kavramnn ve Atatrk ilkelerinin karlmas
tartlabilir miydi? Trkiyeyi ynetenler, Trkiyenin
niter yapsn tartmaya aabilir miydi? Eli kanl
bir terr rgtyle pazarlk yaplabilir miydi? Laiklik
ten bu denli dnler verilebilir miydi? Tarikatlar,
cemaatler, eyhler, hlar, hocalar topluma bu kadar
yn verebilir miydi? Elcevap: Hayr!
Yine 1992ye uzanp yine Uur Mumcunun, bu
sefer Resmi de oloji adl yazsn okuyalm:
Son yllardaki en yaygn sulamalardan biri resmi
ideoloji sahi bi olmaktr. Bu sulama da u kaba
manta dayanr:
Kemalizm, devleti kuran ideolojidir. Btn
Kemalistler resmi ide oloji sahipleridir. deoloji,
dnceyi inceleyen bilim anlamna gelir. Resmi
bilindii gibi devlet ile zdeleen bir kavramdr.
Resmi ideo loji de devletin ideolojisi demektir.
Kim saptar bu ideolojiyi ve kim uygular?
Resmi ideolojiyi o devleti kuranlar oluturuyor.
Sovyet Devrimi Leninin nclnde kurulmutur.
Sovyet toplumuna devlet eliy le alanan ideolojiye de
Leninizm denmitir. Trkiye Cumhuriyeti Mustafa
Kemal tarafndan kurulmu, Atatrk devrimleri
devlet eliyle yerletirilmi, bu uygulamaya da
Kemalizm ad verilmitir.
Bugn
(1992)
devlet
Kurtulu
Savann
ideolojisiyle mi yneti liyor? Hayr.

Bir resmi gr ya da ideolojinin ortaya atld


gnden bugnlere kadar olduu gibi korunmasna ve
uygulanmasna olanak yoktur. Si yasal dnce ve
ideolojiler, canl varlklar gibi gnn koullarna gre
yeniden yorumlanp uygulanrlar. Bir toplumdaki
yaygn ideolojiyi, o topluma egemen olan snflar
oluturur.
Trkiye, 1980 darbesiyle yeni bir srece girdi. (...)
Darbe, serbest piyasa ekonomisi ad altnda bir dizi
uygulama balatt. Bu ekonomik model, i ve
sermaye evreleri tarafndan desteklendi. TSAD,
12 Eyll hkmetine bakan verdi. Askeri hkmetin
babakan yardm clna MESS Bakan zal
atand. zal askerlerden ald destekle ekonomiyi
ynetti.
Trkiyede egemen ideolojiyi silahl kuvvetler mi
savunur# 12 Eyll Darbesinin Genelkurmay, zal
ile zdeleti. zal ile birlikte serbest piyasa
ekonomisi ad verilen emir komuta ekonomi sini
biimlendirdi. Bu konudaki resmi ideolojiyi,
iadamlar, 12 Eyll generalleri ve zal gibi 12 Eyll
brokratlar birlikte oluturdular. Bugn baz sosyal
demokratlar etkisi altna alan serbest piyasa ide
olojisi', 12 Eyll generalleri, iadamlar ve zal gibi
askeri hkmet bakanlarnn ortak abalar ile
ortaya kt.
Ayn dnemde Trkiyede Trkslam Sentezi'
gr egemen oldu. Bakanlar, st dzey
brokratlar ve niversite yneticileri, bu mi litan
slamc ideolojinin yandalar arasndan seildiler.
Devlet, serbest piyasa ve Trkslam Sentezi
yandalarnca ele geirildi.
Bugnk resmi ideolojide ne Kuvyi Milliye ruhu,
ne Kema lizm' var. Bugnk resmi ideoloji serbest
piyasa' ve Trkslam Sente zi' gibi iki kavrama
dayanyor.

12 Eyll generallerince desteklenen bu resmi


ideolojiye bir ad bulmak ve bu ad da zm' taksyla
sunmak gerekirse, bu ideolojiye zalizm' de
denebilir.
zal
bugn
cumhurbakandr.
Savunduu g rlerle devletin bandadr. Resmi
ideoloji, 1980 Darbesinden sonra artk Kemalizm'
deil, zalizmdir.
Bu resmi ve egemen ideolojinin yandalar basnda
ve televizyon ka nallarnda ke balarn tuttular.
Bu resmi ve egemen ideoloji d siya sette Amerikan
grlerini,
Beyaz
Saray
szclerini
kskandrrcasna sa vunuyor. siyasette de sol,
sosyalizm ve emek dmanln benimsiyor.
Ne kadar zaman amna uram Marksist varsa
bu resmi ve egemen ideolojiye smsk sarlyor. Bu
ylgn Marksist evre Amerikan emperyalizmi ve yerli
ibirlikileri' sylemini, ii snfn egemen snf
olgusunu, snf gereini ve elikilerini devrim
mzelerinde brakp, etnik elikileri n plana
kartmaya alyor. Bunlar, Amerika'nn Yeni
Dnya Dzeni' ile blgeye getirmek istedii yeni
siyasal coraf yay da grmezlikten geliyorlar.
Kemalizmin bamszlk inancna da tpk Suudi
destekli slamc lar ve bu Yeni Dnya Dzeni' iinde
yer kapmaya kalkan Krtler gibi dman
kesiliyorlar.
Bu ideoloji yalnzca resmi mi? Hayr, hem resmi
hem 'ticari'. Devleti kuran resmi ideoloji Kemalizm,
Kuvyi Milliye ruhuna' daya nyor. 12 Eyll Darbesi
ile devleti ele geiren resmi ideoloji de Kuvyi
ticariye ruhuna!
Uur Mumcu'nun 1992'de kaleme ald bu yaz
2013 Trkiyesini de anlatyor gibi. yle ki, bugn
de resmi ideoloji ad altnda hl Kemalizmle
hesaplaan eski Marksistlerimiz, kadim dincilerimiz
var. 12 Eyll 1980 Darbesine ramen 1992de
resmi ideoloji derken hl Kemalizmi eletirenler, o

gnn gerek resmi ideolojisinin artk Kemalizm


deil zalizm olduunu grmedikleri gibi, bugn
2013te resmi ideoloji diye hl Kemalizmi
eletirenler de bugnn gerek resmi ideolojisinin
Erdoanizm olduunu grememektedirler. Uur
Mumcunun son cmlesi bugn iin de birebir
geerlidir: Devleti ku mu resmi ideoloji Kemalizm,
Kuvyi Milliye ruhuna dayanyor. 12 Eyll Darbesi
ile devleti ele geiren resmi ideoloji de Kuvyi ticariye
ruhuna!" 12 Eyll Darbesiyle devleti ele geiren
resmi ideoloji bu gn her zamankinden daha
gldr. Bu nedenle bugn eer gerek ten resmi
ideoloji ile yzlemekten, hesaplamaktan sz
edilecekse 12 Eyll Darbesi ile devleti ele geiren
Amerikanc, dinci resmi ideolojiyle yzlemek,
hesaplamak gerekir. Ancak Uur Mumcunun
1992de ifade ettii gibi: "Resmi ideoloji diye,
Kemalizme ve laiklie saldranlarn kata ka,
bugnk resmi ideoloji ile bir hesaplamaya girdi ve
giriyor? Giremezler, nk bu beylerin ou bugnk
resmi ideolojinin szcleri ve gzcleridir... Bizim
devirilmi aydnlar mz ancak kendilerine verilen
grev gerei Kemalizmle hesaplaabilir ler. stelik
merte deil, yalanla, dolanla, arptmayla...
Bugn resmi ideoloji diye Kemalizme sava
aanlar, doal ola rak resmi tarih diye de Kemalist
tarihe, Trk Tarih Tezine ve Trk Bamszlk ve
Aydnlanma Sava Tarihine sava amlardr.
Ancak 1950den itibaren tpk Kemalizm gibi
Kemalist tarih anlay da yok edilmeye balanmtr.
Daha nce ayrntl olarak anlattm 1949 y lndaki
Trkiye ile ABD arasnda Eitim Komisyonlar
Kurulmasna likin Anlama ile Trk eitim sistemi
ABDli uzmanlarn kontrolne brakldktan sonra
balayan srete Kemalist tarih gr olan Trk
Tarih Tezi yerine bir ABD projesi olan Trkslam
Sentezi haya ta geirilmitir. Daha nce de ifade

ettiim gibi eer bugn gerekten de bir resmi


tarihten
sz
edeceksek,
19502013
arasnda
Trkiyede egemen olan Trkslam Sentezinden sz
etmemiz gerekir. Eer bu gn gerekten resmi
tarihle yzleeceksek de bu ABD gdml tarih
anlayyla yzlememiz gerekir. Bugn tarihimizde
gze arpan yan llarn, eksiklerin, arptmalarn
sorumlusunun resmi tarih olduu dorudur.
Ancak burada kilit soru hangi resmi tarih
sorusudur. Kemalist tarih anlay 1949dan itibaren
unutulmaya
terk
edildiine
gre,
bugn
tarihimizdeki yanllarn, eksiklerin, arptmalarn
sorum
lusu
19502013
arasnda
ABDnin
ekillendirdii Bat merkezci tarih anlaydr.
1990larda resmi ideoloji diyerek Kemalizme
saldranlarn mantkszln gzler nne seren Uur
Mumcu, yine 1990larda res mi tarih diyerek
Kemalizme ve Atatrke saldranlarn da maskesini
drmtr. Uur Mumcunun Resmi Tarih
balkl yazsndan ak taryorum:
Son yllarda slamcsndan Marksistine kadar
genileyen dnce yelpazesinde yer alan birok kii
resmi tarihten yaknyor. (...)
Resmi tarihe kar olan oturur, aratrr ve yazar.
Yakn
tarihle
ilgili
tek
bir
aratrma
yapmayacaklar, sonra da ku laktan dolma ve ou
yarm yamalak ve yalan yanl bilgiler ile ya meyhane
kelerinde gevezelik yapacaklar ve gazetelerde resmi
tarih ile ilgili yazlar yazacaklar! Resmi tarihe kar
olalm derken, ortaya yapay zorlamalarla oluan bir
baka yoz tarih anlay kyor. Resmi tarih ve resmi
ideoloji kurulu dzenin rnleridir. Son yllardaki
kuru lu dzen 12 EylVn emir ve kumanda zinciri
ile benimsetmeye al t resmi Atatrklk ile
arabesk liberalizmin Tiirkslam Sentezi' ile alanm
biimiydi.

Bugn adalk konusunda elle tutulur ne


kalmsa, hepsi Ata trk dneminin eseridir...
Tarihle yzlemek iyidir! Ne de olsa bu yzleme
sonunda orta ya kacak belgeler ve bilgiler nda
tarih en objektif ve en gerek biimde yeniden
yazlacaktr. Ancak bizdeki durum ok farkldr. Bi
zim tarihle yzlemecilerimizin amac belge ve
bilgiler nda tarih sel gereklerin ortaya
karlmas deil, belge ve bilgileri arptarak
Atatrkn tarihsel roln azaltmaktr. Bu nedenle
Trkiyede tarihle yzleenlerin iki ortak zellii
vardr: Birincisi, sadece 19191938 ara sndaki
Atatrk dnemiyle yzlemeleri; kincisi, bu
yzlemede hep Atatrkn aleyhine sonulara
ulamalar... Bu yzleme sonunda Ata rurk lehine
tek
bir
sonuca
ulamam
olmalar,
bu
yzlemecilerin asl amalarm gzler nne
sermektedir.
Peki ama 1950'den itibaren ABD emperyalizminin
gdmndeki
dinci/sac
iktidarlarn
srekli
saldrsna urayan, 63 yl nce resmi ideoloji
olmaktan kartlan Kemalizm, bugn hl neden
ABD, AB ve yerli ibirlikilerini o kadar fazla rahatsz
etmektedir? Madem bugn Kemalist ideoloji yok,
madem bugn Kemalist tarih anlay egemen deil,
peki
devirilmi
aydnlarmzn
ve
gdml
siyasilerimizin sabah akam resmi ideoloji ve
resmi
tarih
diye
Kemalizme,
Atatrke
saldrmalarnn nedeni nedir? Yant verilmesi
gereken asl nemli soru budur. Bence bu durumun
temel nedeni Kemalizmin 19191938 ara sndaki 19
yllk srede yar baml, yenilmi, teslim olmu bir
m met imparatorluunun enkazyla gerekletirdii
tam bamszlk ve adalama mucizesinin
gcdr. Trkiyede Kemalizm 19 ylda, dnyada
benzerine rastlamadk bir ekilde ok gl ve derin
kkler salmtr. Kemalizmi bir aaca benzetecek

olursak, 1950den sonra, ever emperyalizm ve yerli


ibirlikileri o aacn dallarn neredeyse ta mamen
budamlar, hatta gn gelmi o aac en dibinden
kesmilerdir,
ama
aacn
derinlere
ileyen
kklerinden ald gle yeniden yeer mesini bir
trl engelleyememilerdir. Aa srekli yeni
srgnler ver mi ve vermektedir. te 2013te bugn
hl Kemalizmle ve Atatrkle mcadele edilmesinin
nedeni budur? Ama, aacn bir daha srgn
vermemesi iin Kemalist kkleri kurutmaktr. te
yzleme ad altnda yaplan kepazeliin asl amac
budur.
Bu
blm
Uur
Mumcunun
u
deerlendirmesiyle bitirelim:
Bugn
resmi
ideoloji
diye
Atatrk'e
ve
Atatrkle
saldranlar
da
baka
resmi
ideolojilerin szcleridir. (...)
Mercedes bayileri gibi BMW bayileri gibi ve slamc
banker sz cleri gibi baka resmi ideolojilerin
temsilciliklerini yapanlarn res mi ideoloji adna bir
umac yaratp bu umacya saldrmalar yeni
McCartizmdir. McCartizm, komnizm korkusunu
paranoya haline getiren souk sava ideolojisidir.
Yeni McCartizm de uluslararas sermayenin,
bamszlk, emek ve emeki dmanl yapan lk
sava ideolojisi deil de nedir?
Atatrk Kurumlarnn levsizletirilmesi ABD ve
AB istekleri dorultusunda, Atatrk Cumhuriyetinin
Yeni Osmanlya dntrlmesi srecinde erken
dnem Cumhuriyet tarihine ynelik eletirilerin
odanda Cumhuriyetin kurucusu Atatrk vardr.
Bu srete Atatrk, ders kitaplarnda tarihsel rol
azaltlarak
anlatlmaya
allmakta,
gdml
yanda aydnlar tarafndan gazete kelerinde,
televizyon ekranlarnda, dergi sayfalarnda sulanp
aa lanmaktadr. Topluma Atatrk ve Atatrk
dnceyi anlatmak amacyla kurulmu Atatrk

kurumlan ve niversitelerdeki Atatrk krsleri


ilevsizletirilmektedir. Aslnda bu kurumlan ve
krsleri ta mamen kaldrmak niyetindeki AKP
hkmeti,
kamuoyundan
gelecek
tepkileri
dnerek ilk aamada bunlar kaldrmak yerine
ilevsizletir me yoluna gitmitir.
Bu arada Atatrk kurumlan derken hem
Atatrkn kurduu ku rumlar hem de Atatrk,
Cumhuriyeti aratrp anlatmakla grevli kurumlar
ve krsler akla gelmektedir. Atatrkn kurduu
sosyal, kltrel, ekonomik nitelikli kurumlarn AKP
hkmeti dneminde na sl hara mezat satld
herkesin malumudur, bu nedenle bu kurumlar dan
sz
etmeyeceim.
Ben
burada
Atatrk,
Cumhuriyeti aratrp en doru ekilde topluma
anlatmakla grevli olan kurumlardan, niversi
telerden, niversite krslerinden sz edeceim.
Aslnda u soruyu sorarak balamak lazm:
Atatrkn kurduu kltr kumrularna ne oldu?
Trk Tarih Kurumu, Trk Dil Kuru mu, Ankara Dil
ve TarihCorafya Fakltesi. Bu Fakltedeki Hititolo
ji, Smeroloji, Antropoloji krsleri ne oldu?
stanbul niversitesi ve bu niversitedeki Trkiyat
Enstits ne oldu? Halkevleri, Halkodalar, Ky
Enstitleri nerede? Arkeoloji mzeleri ne halde?
Arkeolojik kaz lara ayrlan bteler ne durumda? Bu
kurumlar
1920lerde,
1930larda
Atatrkn
belirledii ilerici hedefler dorultusunda geliip a
ya kalayabildiler mi, yoksa...
Maalesef bu kurumlarn ou 1950lerden itibaren
ilerici he deflerinden uzaklam, nemli bir
blm de kapatlmtr. rnein Halkevleri,
Halkodalar, Ky Enstitleri 1950lerde kapatlmtr.
An kara Dil ve TarihCorafya Fakltesindeki
krslerin ou zaman iinde ilerici hedeflerinden
uzaklamtr. Tarihi, sadece 600 yllk Osmanl

hanedan tarihine indirgeyen 1950 ve sonrasnn


sac Kar
Devrimci
iktidarlar
dneminde
niversitelerimizdeki Smeroloji, Hi titoloji, arkeoloji,
antropoloji krsleri, niversite snavlarnda en az
puan alan rencilerin mecburen kayt yaptrdklar
ilevsiz blm ler haline getirilmitir.
ok gerilere gitmeyelim, 1990'larda Necmettin
Erbakann RPsi dneminde kltr kurumlarnn
bana din adamlarnn atand ha berlerini
okumaya balamtk aslnda. rnein 1994 ylnda
stan bul Ktphane ve Mzeler Mdrl "ne
Biiykekmece Liseli Din Kltr ve Ahlak Bilgisi
Dersi Hocas Yakup Knlolu atand haberi yansmt
basna. Yine 1994 ylnda, o zamanlar RPli stanbul
B ykehir Belediye Bakan olan R. Tayyip
Erdoan kltr, sanat konu sunda aynen yle
demiti: Sanat adna Allahszla prim vermem,
"Sanat ehvet smrsne alet edemem , Tiyatro
adna adr tiyat rosu oynatamam, Asl gerici
boynuna kravat takp kendilerini ileri ci grendir.*
Bale insan belden aas ile megul ediyor. Ayn
Erdoan, belediye bakan olduu dnemde Atatrk
dman Sadk Albavrak da kltr ilerinin bana
getirmiti.
Atatrkn kltr kurumlan drt farkl dnemde
drt byk dar be yemitir. lk darbe 19501960
Menderes dneminde, ikinci darbe 19801983 Kenan
Evren dneminde, nc darbe 19831993 Turgut
zal dneminde ve drdnc darbe ise 20022013 R.
Tayyip
Erdoan
dneminde...
Menderes,
Halkevlerini, Halkodalarn, Ky Enstitleri ni
kapatmtr. Kenan Evren, Tarih ve Dil Kurumlarnn
zerkliine son vermi, stelik bunu Atatrkn
vasiyetini hie sayarak yapm tr. Evren ayrca
Trkslam Sentezine uygun bir Atatrk kurgula mak
iin Atatrk Kltr, Dil ve Tarih Yksek Kurumunu

(AKDTYK) kurmutur. Dahas Devrim Tarihi


derslerine nklp Tarihi adn vererek bu derslerin
iini boaltmtr.
12 Eyiln yaratt Amerikanc, dinci, resmi
ideoloji, zellikle AKP iktidar dneminde her eyden
nce Atatrkn mirasn tama men reddetme yoluna
gitmitir. nce devlet niversitelerdeki Atatrk
kadrolarn yerine Atatrk kart kadrolar greve
getirilmi, sonra nktlp Tarihi ve Atatrklk
dersi mfredattan kaldrlmak isten mitir. 2012
yaznda tartmaya alan bu konuda, Ermeni
tezlerini sa vunmasyla ve Atatrk kart duruuyla
tannan Sabanc niversitesi retim yesi Prof. Dr.
Halil Berktay Taraf gazetesine verdii demete: Ne
ilk ve orta retim ne niversite dzeyinde Atatrk
ilkeleri diye bir ders olamaz. amzda hibir lke
genlerini ama Kemalizm ama Marksizm u veya bu
tr bir nasyonalizmin ilkelerine gre yetitirmeyi,
byle tek tip bir ideolojik yaplanmay btn
genliine empoze etmeyi tasavvur edemez, demitir.
ncelikle, anayasada ve YK yasasnda Atatrk
ilkelerine ballk ifadelerinin karlmas gerektiini
syleyen Berktay, Bunlar olmadan da YKn bu
tartmay yapmasn son derece hayrl gryorum.
niversite genliinin zihinlerini cendereye alma
abalarnn bir halkas da krlm olacaktr,
ifadelerini kullan mtr. Yldz Teknik niversitesi
retim yesi Yrd. Do. Dr. smet Aka da,
niversite dzeyinde Atatrk lke ve nklplar Tarihi
dersi diye bir ders abesle itigal. nsanlk Tarihi,
Trkiye Tarihi dersi olur. Ama De Gaulle nklp
Tarihi, Lincoln lke ve nklp tarihi olamaya ca gibi
byle bir ders de olamaz, demitir.
nklp
Tarihi
ve
Atatrklk
dersinin
kaldrlmasn kafasna koyan AKP hkmeti,
kamuoyundan gelen tepkilerden dolay bu ka
rarndan vazgemitir. Ancak bu sefer de bir taraftan

devlet niversite lerindeki nklp Tarihi ve


Atatrklk
derslerinin
ii
olabildiince
boaltlrken, dier taraftan saylar her gn artan
zel niversitelerin nemli bir blmnde Atatrk ve
Cumhuriyet kartl neredeyse ders olarak
okutulur hale gelmitir! Atatrkn manevi
mirasm" dedii akl ve bilimin yerini hurafe
almtr.
Bir
anlamda
Atatrkn
niversite
reformuyla
Darlfnundan
niversiteye
dntrd
ku
rumlar,
bugn
yeniden
niversiteden Darlfnuna dntrlmekte dir
sessiz sedasz.
En gncel rneklerden balayalm:
skdar niversitesinin kurucu rektr Prof. Dr.
Nevzat Tarhan 2012 ylnda internet konusunda u
bilimsel (!) aklamalar yap mtr:
"Internet kyamet alametleri arasnda saylan
Dabbetl Arz ola bilir. slam dnyas henz bu
alamet zerinde gr birliine varm deil.
Dabbetiil Arz yerde debelenen bir canldr. nternet
de fiber optik altyaps ile sinizoidal dalga frekans ile
almas nedeniyle de belenen bir grnm
sergiliyor. nternet, Dabbetl Arz gibi iyiye ve ktye
hizmet edebilir. yi insan yetitirmeyi amalayanlarn
interneti bu amala uygulamalar dini bir vecibe,
zorunluluktur...* 2012 Trkiyesinde bir zel
niversitenin tannm bir kurucu rek tr interneti
dini pencereden byle deerlendirmitir.
kinci
rneimiz
bu
sefer
bir
devlet
niversitesinden: Krklareli niversitesi Dekan ve
felsefe profesr Prof. Dr. Teoman Dural, ikti dara
yaknlyla bilinen Haber 7ye yapt aklamada
tm
okullarn
imamhatipletirilmesini
ve
niversitelerin medrese olmasn istemitir. u szler
Prof. Duralya aittir: mamhatiplerin mfredat
genelle tirilip tm okullara uygulanmal. Neden
niversite adm veriyoruz, adn medrese koyalm.

Fakltelerin isimleri de mektep olsun. Bir ta rafta


niversite dier tarafta medrese ayrm ok tehlikeli.
Bu lkenin blnmlne son vermek lazm artk...
Prof. Dural anlalan Osmanl dneminde kalm!
Atatrkn 1924 tarihli Tevhidi Tedrisat Kanunuyla
mektepmedrese ayrmnn sona erdirilerek eitim
retim birliinin salandndan haberi yok!
2012de bile hl niversite medrese ayrmndan sz
edebiliyor ve niversitelerin yeninden medre se diye
adlandrlmasn isteyebiliyor. Aslna baklacak
olursa burada kurumlarn nasl adlandrdndan
ok bu adlandrmalarn altnda yatan zihniyeti
grmek gerekir. Atatrk ada, bilimsel, laik,
evrensel ilkelere uygun eitim, retim yaplmasn
istedii iin yksek retim kurumlarna niversite
ad verilmitir. Prof. Dural ise ad, ev rensel
ilkelere uymayan ve dinsel bir eitim retim
yaplmasn
istedi
i
iin
yksek
retim
kurumlarna medrese adnn verilmesini iste
mektedir. Ne demiler, kiinin fikri ne ise zikri de
odur. niversite kavramndan rahatsz olup
medrese isteyenin, fikrinin ne olduunu anlamak
hi de zor deildir dorusu!
Eitim dnyasnn duayen isimlerinden Prof. Dr.

Teoman Dur
MAMHATP MUFREDA
TUH OKULLARA UYGUIANMA ZenciBeyaz Krt.
TrkKrt kavgasndan daha tehlik Ankara'ya gidip
Turgut zal uyard Saman Trkler gibi Zerdt
Krtler tr< niversiteler "medrese'' ols Prof. Dural
Trkiyenin eim sorunlarna yle bir zm nerisi
getirmitir:

imdiye kadar bu din eitimini yasaklamak


suretiyle salanyor du, imdi de din ile dnyay
birletirmek
zorundayz.
mamhatiplerin
mfredatnn
genelletirilip
tm
okullara
uygulanmas gerektiini sa vunmuumdur hep, en
bata da askeri okullara. Disiplin hayatn her
alannda gereken bir ey. Askerlik d disiplin
veriyor. Din, i disiplini salyor. disiplin olmadan
d disiplin bir kabuktur. Miislmanlarda i disiplin
var ama d disiplinden yoksun. D disiplin olmad
iin hercmer haldeyiz. Mslman olmayana kendi
dininde ders verilir, Alevi vatandaa da zel mfredat
hazrlanr. Ama art olan ey din bil gisiyle donanm
olmasdr. Bu sadece dindar yetitirme babnda
deil, dinsiz olacaksa da niye dinsiz olduunu bilsin.

Grld gibi 2012 ylnda Trkiyede bir devlet


niversitesi deka n yksek retimi sadece din
eksenli olarak deerlendirebilmektedir. Aslnda Prof.
Dural, Atatrk sonras Amerikanc, dinci Kar
Devrim ideolojisine tipik bir rnektir. Bu ideolojinin
odanda laik eitim yeri ne dinsel eitim vardr.
Nitekim, daha 1969da Cumhurbakan Cevdet
Sunay, "... Laik okullar birer anari yuvas haline
geldi. Bu (laik) okul lardan yetien genlere memleket
idaresi teslim edilemez. On yl sonra bunlarn hepsi i
bana geecekler. Onlara nasl gvenebilirizf Hem biz
laik okullara kar imamhatip okullarn bir alternatif
olarak dnyo ruz. Devletin kilit mevkilerine
yerletireceimiz kiileri bu (imamhatip) okullarda
yetitireceizdiyerek
laik
eitimden
duyduu
rahatszl dile getirmitir. Bu rahatszln ilac
olarak da dinsel eitim retim verilen imamhatip
okullarn nermitir. 12 Eyll, laik eitime en byk
darbe lerden birini vurmu, imamhatiplerin nn
ardna kadar amtr. Bu duruma tepki duyan Uur
Mumcu, 1993te Cumhuriyet gazetesindeki kesinde

unlar yazmtr: ... 1973 ylnda karlan Milli


Eitim Te mel Yasas'nm 31. maddesi liseleri
bitirenlerin ancak yetitirildikleri yn de yksek
renim yapacaklar ilkesini getirmiti. Bu madde ne
zaman deitirildi biliyor musunuz? Atatrklk
adna yasa dzeninin getirildi i 12 Eyll dneminde.
Bu madde 16 Haziran 1983 gn deitirilerek,
maddedeki yetitirildikleri ynde yksek renim
yapma koulu kaldrl d. Cumhurbakan Kenan
Evren ve Milli Gvenlik Konseyi sabah akam
Atatrk, Atatrk diye diye Atatrkn Tevhidi
Tedrisat Kanununu rafa kaldrarak imamhatiplere
yksek renim kaplarn atlar...Uur Mumcunun
bu yazsndan bir yl kadar sonra, 16 Eyll 1994te R.
Tayvip Erdoan, Tiim okullar imamhatiplere
dntrlecek, demi tir. Erdoan, 16 Eyll
2012de de, mamhatip okullar, milletin okul lar
olarak eski parlak gnlerine geri dnyor. (...) Ne
zarar grdnz imamhatip okullarndan da bunlar
kapattnz. Ne yapt imamhatipliler size de bunlar
kapattnz. Terrist yetimedii iin mi imamhatip
okul larn kapattnz, anaristler yetimedii iin mi
imam hatip okullarm ka pattnz. Vatana hizmet
akyla yandklar iin mi imamhatip okullarn
kapattnz, diyerek imamhatip okullarn yceltmitir.
Babakan Er doan birilerine, Neden imamhatipleri
kapattnz? diye soruyor ama lkemizde 1930larda
renci yetersizlii yznden bir sre mecburen
kapal kalmalar dnda imamhatipler hep ak
olmutur.
AKP 2013 ylnda normal okullarn da imamhatip
okullarna dntrlmesine balamtr. Szc
gazetesi yazar Sayg ztrkn haberine gre, MEB
yaklak 5000 ilkretim okulunu imamhatibe
dntrmeyi planlamtr. lkretim okullar
karsnda imamha tiplere ncelik tannacak,
imamhatipler tevik edilecektir. l Milli Eitim

Mdrleri, imamhatiplere bina bulunmas iin zel


olarak a lacaktr. Durum byle olunca,
mamhatiplerin mfredat genel letirilerek btn
okullara uygulansn, diyen dekan Profesr Teoman
Duralya fazla kzmamak gerekir dorusu!
AKP iktidar dneminde niversitelerimiz bir
taraftan Atatrkn laik, aklc ve bilimsel
eitiminden iyice uzaklalrken, dier taraftan
Atatrk de niversitelerimizden uzaklatrlmtr.
rnein, 2013 y lnda Trakya niversitesi Web
sitesinden Atatrk ve Trk bayra kal drlmtr.

Trakya riv er
sitesi'nin eski sitesinde Atatrk ve Trk bayra var,
yenisinde yok AKP dneminde 2004 ylnda Trakya
niversitesi rektrl ne atanan Prof. Dr. Enver
Duran, (6 ve 7nci dnem rektr) Lozan
Antlamasnn 89uncu yldnm nedeniyle Trakya
niversitesi Ka raaa Yerlekesi Gzel Sanatlar
Fakltesinde dzenlenen trende, 24 Temmuz
1923te imzalanan Lozan Antlamasnn sresinin
100 yl olduunu ne srerek, 2023 diye dilimizde
pelesenk oldu, ama bu antlama 2023 ylnda
bitiyor! demitir. Yani rektrlk yapm bir profesr,
kendisini dinleyen genlerin gzlerinin iine bakarak
gerek leri arptm ve Lozan Antlamasnn 2023te
bitecei yalann sy lemitir. AKP dneminde bu
yalann srekli dillendirilmesinin nedeni, Lozan
Antlamasnn Amerikan projesi BOPa ve Yeni
Osmanlcl a engel olmasdr. Bilindii gibi yzyln

banda stanbul merkezli, e> aletlerden olumu,


banda kukla bir halifenin/bakann bulunduu bir
Trkiye planlayan emperyalizmin Sevr Antlamas
oyunu Kurtulu Sava'nn kazanlmasndan sonra
Lozan Anlamasnn imzalanma syla bozulmutur.
imdi 2023 hedefi dorultusunda yeniden o Sevr
Antlamasfna ihtiya vardr! Bu nedenle birileri,
Lozann son kullan ma tarihinin gelmesini
beklemektedir. Lozann son kullanma tarihi yoktur.
Lozan, Trkiye Cumhurivetinin tapusudur ve
Trkiye Cum huriyeti var olduka Lozan var
olacaktr.
AKP hkmeti bir taraftan niversitelerden
Atatrk eitimi ta mamen dlamann hesaplarn
yaparken, dier taraftan Atatrk ku rumlarm
ilevsizletirmenin hesaplarn yapmaktadr. Bu
erevede babakana ve cumhurbakanna bal
olan Atatrk kurumlan, Ata trk kart ve Atatrkle
ilgisiz kiilerce doldurulmaktadr. Atatrk Kltr,
Dil ve Tarih Yksek Kurumu bu ilevsizletirilen
kurumlarn banda gelmektedir.
Gazeteci Melih Ak, Garip Bir Atama balkl ke
yazsnda Atatrk Kltr, Dil ve Tarih Yksek
Kurumu (AKDTYK)na Baba kan ve Cumhurbakan
tarafndan yaplan atama hakknda u bilgileri
vermitir:

Prof. Derya rs Atatrk Kltr, Dil ve


Tarih Yksek Ku rumu Bakanlna Profesr Derya
rs atan d. Grevi nedir bu kurumun? Anayasann
134. maddesi: Atatrk dnceyi, Atatrk ilke ve
inklplarm, Trk kltrn, Trk tarihini ve Trk
dilini bilimsel yoldan ara trmak, tantmak ve

yaymak. Babakanla bal bu kurum; Atatrk


Aratrma Merke zi, Trk Dil Kurumu, Trk Tarih
Kurumu ve Atatrk Kltr Merkezinden oluuyor...
Atatrkn vasiyetnamesinde belirtilen kay naklarla
besleniyor. Peki, kurumun bana atanan Sayn
Derya rsn niversitenin birinci snfndan itibaren
ilgilendii konular, alma larn, uralarn gzden
geirdik. Atatrk, Trk tarihi, Trk dili ile en kk
ilgisini grmedik. Ankara niversitesi Pars Dili ve
Edebiyat blmn bitirmi, kendi zgemiinde
aratrma ve alma alanlar Klasik ve Modern Fars
Dili ve Edebiyat, Yazma Eserler, Mevlna ve
Pierleri olarak belirtiliyor... yelikleri; Trkiye
Yazarlar Birlii ve Mevlna Aratrmalar Dernei.
Lisans Tezi: Hcyi Kirmn, PI tmyu Hmyn
(eviri), Yksek Lisans Tezi: Kn, Tarihi Olcay tu
(ncelemeeviri),
Doktora
Tezi:
Fazlullh
b.
Rzbihn Hunc ve Tarihi Alemarayi Emini'si.
Oluturduu
kitaplar,
makaleler,
evi
rilere
baklrsa... Sayn profesr bir Fars dili ve Mevlna
uzman say labilir... Ancak Atatrk, Atatrklk,
Trk tarihi, Trk dili ile ilgili bir tek satr yazs veya
konumas yok. Byle bir tercih hangi l ve
amalarla yaplm olabilir?
Melih Ak, bretlik Atama balkl baka bir
yazsnda da AKDTYKna bal Atatrk Aratrma
Merkezine yaplan bir ata madan yle sz etmitir:

Mehmet Ali Beyhan (...) Atatrk


Aratrma Merkezinin bana Atatrk ile ilgili hi bir
almas bulunmayan bir isim getirildi: Mehmet Ali
Beyhan... Beyhann zgemii Atatrk Aratrma
Merkezinin internet sitesinde. Sayn Profesrn

kitaplar, makaleleri, bilim sel almalar sralanm


orada... Atatrk adna tek bir aratrmas, tek bir
makalesi, tek bir satrlk yazs yok. Grev tantm
yle:
Halen stanbul niversitesi Edebiyat Fakl tesi
Tarih blmnde profesr olarak grev yapan
Beyhan, Osmanl ve Yakna Osmanl Tarihi
Metinleri ve Yakna Osmanl Tarihi Kaynaklar
zerinde dersler vermektedir. Bu arada II.
AbdlhamidTe ilgili almalar yap m... Yksek
Kurum, ad stnde, Atatrk, dilimiz ve tarihimizle
ilgili ciddi bilimsel ara trmalar yapmakla
ykmldr... Cumhurbakan ve Babakan n im
zalaryla yaplan bu iki atamada da ne ciddiyet ne iyi
niyet gzleniyor. Amacn ne olduu da aka
seziliyor...
Cumhurbakan
Abdullah
Gln
Atatrk
kurumlarna daha garip ve daha ibretlik
atamalar
da
vardr.
rnein,
Sayn
Cum
hurbakan, her frsatta Atatrk kartln dile
getiren, ou kez Atatrke hakaret eden Prof.
Mmtazer Trkne ile yine Atatrk ve erken dnem
Cumhuriyet tarihi eletirileriyle tannan Divan
Edebiyat uzman romanc Prof. skender Palay
2011 yl sonlarnda AKDTYk Ynetim Kurulu
yeliklerine atamtr.
bazlarnda, Atatrk diktatrdr! Atatrklk
banazlktr! 19 Mjvis trenleri faist talya'dan
alnmtr/ diyen Prof. Mimtazer Tr kne. AKDTYK
Ynetim Kurulu yeliine atanmasndan sonra
katld bir televizyon programnda, Atatrk
olmay hakaret sayarm', Ata trk ideolojisi bir
darbeler ideolojisidir!", Atatrk ideolojisi faist bir
ideolojidir!" demitir. Bunun zerine restoratr
Ahmet Cevat Yaltrakl, Trkne hakknda savcla
su duyurusunda bulunmutur. Yaltrak l, savcla
verdii su duyurusu dilekesinde Mmtazer

Trknenin, Atatrke kastl olarak hakaret ettiini


ve Atatrk ideolojisini faist bir ideoloji olarak
yorumladm ne srerek, Atatrk hakkndaki
dn ce ve yorumlar doru ve gerei yanstmad
gibi Atatrkn mane vi kiilik haklarna saldr ve
hakaret iermektedir, demitir. Sonuta Prof.
Trkne hakknda Atatrkn hatrasna hakaret
ettii gereke siyle 1 yldan 3 yla kadar hapis
istemiyle iddianame hazrlanmtr." Kurul yeliine
atandktan sonra, Atatrkl hakaret sayarm,"
diyen Trkne ok gemeden bu grevinden istifa
etmitir.
Burada kilit soru, Cumhurbakan Abdullah Gl
neden by le atamalar yapmtr? sorusudur. Sayn
Cumhurbakannn, Prof. Mmtazer Trkne ile
Prof. skender Palann birer Atatrk kart
olduunu bilmemesine olanak var mdr? Peki, o
zaman Cumhurba kan, neden Trkiyenin en
nemli Atatrk kurumunun ynetim ku ruluna
Atatrk kartlarn atama ihtiyac hissetmitir?
ok
ak!
Ama
bu
Atatrk
kurumunu
ilevsizletirmek, hatta Atatrk, Ata trk kurumu
ile ypratmaktr.
Aslnda
Atatrk
kurumlarna
ynelik
bu
ilevsizletirme operas yonu yeni deildir. AKP
dneminde bandan beri bu tr bir operasyon
yrtlmektedir. Ancak son zamanlarda bu
operasyon daha da geni letilmi ve gze batar hale
gelmitir.
rnein AKDTYKna bal Atatrk Aratrma
Merkezine daha nce de ilgin atamalar
yaplmtr. Atatrk Aratrma Merkezine, Prof.
Mehmet Ali Beyhandan nce Prof. Cezmi Eraslan
atanmtr. Her iki profesrn de stanbul
niversitesi Tarih blmnden kuru mun bana
atanmalar dikkat ekicidir. Peki, ama Prof. Cezmi
Eraslan kimdir?

1961 doumlu olan Prof. Eraslan, stanbul


niversitesi Edebiyat Fakltesi Tarih blmnden
mezun olduktan sonra, 1989 ylnda, n giliz ariv ve
ktphanelerinde
aratrma
yapmak
zere
Londrada bu lunmu. Nisan 1991de //.
Abdlhamid Devrinde Osmanlt Devletitin slam
Birlii Siyaseti adl tezini vererek Tarih doktoru
unvann alm tr. Yani AKPnin, Atatrk Aratrma
Merkezi bakanlna getirdii Eraslann doktoras
Atatrk zerine deil, II. Abdlhamid zerinedir.
Prof. Dr. Cezmi Eraslan; 1990larda, stanbul
niversitesi Fen Edebiyat Fakltesi Tarih blm
Trkiye Cumhuriyeti Anabilim Dal bakamdir.
Benim de hocamdr! Eraslan, 1995te stanbulda
topla nan Bedizzaman Saidi Nurs Konferansna
Milli Mcadelede Bedizzaman Saidi Nurs adl
bir bildiri sunmutur. Prof. Eraslan bildirisinde,
Nursnin
risaleleri
stanbul
hkmetinin
fetvalarna kar Ankaray rahatlatt. Atatrk
de Nursnin mcadelesini grd ve onu
Ankaraya arddemitir. Eraslan ayrca Saidi
Nursnin Flatuvvat Sittesinin Kurtulu Savana
psikolojik bir destek sala dn ileri srerek uzun
uzun bu durumu aklama yoluna gitmitir.

Prof. Eraslan, ayn bildirisinde Trk


devrim tarihini altst etmeye de devam etmitir: 19
Mays 1919un Kurtulu Savann ikinci aama s
olduunu belirten Prof. Eraslan, bylece bir taraftan
Saidi Nursye Kurtulu Savandan paye verirken,
dier taraftan da Atatrkn Kur tulu Savandaki
roln azaltmay amalamtr. Yani bir tala iki
ku!
Ati/thi iddia.

19 Mays Kurtulu Mcadelesi *ni Balangc deil


Rize niversitesi (R) tarafndan Rizenin dman
igalinden kurtuluunun 94. yldnm dolaysyla
dzenlenen panelde konuan Atatrk Aratrma
Merkezi Bakan Prof. Cezmi Eraslan, Kurtulu
Miicadelesinin Atatrkn Samsuna kmasndan
aylar nce baladn syledi.
Prof. Eraslan'n yaymlanm eserleri ise unlardr:
1. II. Abdiilha tfiid ve slam Birlii, stanbul,
1992; 2. Dorulan ve Yanllar ile l. Ab
diilhamid, stanbul, 1996; 3. Yakn Dneni Tiirk
Dncesinde Halk lk ve Atatrk, stanbul,
2003; 4. Osnanl Devleti'nde Merutiyet ve
Parlamento. (Yrd. Do. Dr. Kenan Olgun ile birlikte),
stanbul, 2006. Yani AKP'nin Atatrk Aratrma
Merkezi Bakanlna layk grd Prof. Dr. Cezmi
Eraslann dorudan Atatrkle ilgili yaymlanm sa
dece bir kitab vardr. Kendisinden sonra ayn
kurumun bana getirile cek olan Prof. Mehmet Ali
Beyhann Atatrk zerine tek bir kitab veya yazs
olmadn dikkate alacak olursak. Prof. Cezmi
Eraslann Atatrk konulu bir kitab ve ok saydaki
makalesi, bildirisi, ansiklopedi madde leri ile Prof.
Mehmet Ali Beyhana bir hayli fark att sylenebilir!
Saidi Nursyi Kurtulu Savana destek olmu,
Atatrk Kur tulu Savana sonradan katlm gibi
gstererek yakn tarihi tersyz eden Prof. Cezmi
Eraslan,
adeta
dllendirilircesine
nce
Genelkurmay
direktifiyle
kurulan
Stratejik
Aratrmalar Merkezi (SAREM) yelii ne. daha sonra
da Babakanla bal Atatrk Aratrma Merkezinin
bana getirilmitir.
Peki, ama durum bu kadar akken, Trkiyede
onlarca
Atatrk
uzman
tarihi/akademisyen
varken, AKP neden srarla Atatrk Ara trma
Merkezinin bana Prof. Dr. Cezmi Eraslan ve Prof.
Mehmet Ali Beyhan getirmitir? te bu kritik

sorunun cevab Trkiyenin bu gn geldii noktay


grmek bakmndan ok nemlidir.
zetle, Atatrk Aratrma Merkezinin bugnk
bakan Mehmet Ali Beyhann, Atatrk zerine tek
bir kitab, makalesi, bildirisi, yazs yoktur.
Kurumun dnk bakan Cezmi Eraslan ise II.
Abdlhamid uzman ve Saidi Nurs sempatizandr.
Yaknda AKP, Atatrk Kltr, Dil ve Tarih Yksek
Kurumunun adn Osmanl Kltr, Dil ve Tarih
Yksek Kurumu, Atatrk Ara trma Merkezinin
adn da II. Abdlhamidi ve Saidi Nursyi Ara
trma Merkezi olarak deitirirse hi armam
dorusu!
AKP hkmeti dneminde kltr kurumlarnn
bana gelenler dorusu ayr bir kitap oluturacak
kadar ilgin ve fazladr. rnein bu dnemde sadece
TBTAKta olup bitenlere gz atlacak olursa,
Trkiyenin nereye srklenmek istendii ok rahat
anlalacaktr.
Nuh Atatrkn Gizli Kurtulu Planlar, stanbul,
2009; Meydan, Cumhuriyet Tarihi Yalanlar, 1.
Kitap, s. 3797.
J04 Nur Uzmanna Grev Mecliste", Cumhuriyet,
11 Temmuz 2008, s. 7. Azndan Allah, kitap, din,
iman szlerini drmeyen AKPli Babakann ve
AKP kkenli Cumhurbakannn, Atatrk kurumla
nn ilevsizletirmek iin bu kurumiarm bana
Atatrk konusunda uzman olmayan kiileri
getirmeleri her eyden nce slam dininin ii ehline
verin ilkesine aykrdr. Allah, Kuranda insanlar
arasndaki
lnn
takva
deil,
srasyla
liyakatehliyet, adalet ve gay ret olduunu
belirtmitir.
Nisa suresi 58. ayette yle denilmitir: u bir
gerek ki, Allah size, emanetleri onlara ehil olanlara
vermenizi ve insanlar arasnda hkmettiinizde

adaletle hkmetmenizi emrediyor. Allah size bu ekil


de ne gzel t veriyor.
nl slam bilgini Seyyit Kutup da, slam ve
Kapitalizm atmas adl eserinde yle demitir:
slama gre bir ite grev almaya en laytk kii, o ii
en iyi bilendir. teki ihtisas yerine kiinin fkh
bilgisi ne alnamaz. Hatta slam insanlar arasnda
biricik stnlk ls sayd takvay bile byle
durumlarda l kabul etmez...
Bu nedenle, AKPnin uzmanla, ehliyete gre
deil de tak vaya veya yandala gre yapt
atamalar her eyden nce slam dinine uygun
deildir.
Bu
bakmdan
Atatrk
Aratrma
Merkezinin bana Atatrkle ilgili tek satr yazs
bile olmayan bir Yakna Os manl Tarihi Metinleri
ve Yakna Osmanl Tarihi Kaynaklar hoca snn
atanmas her eyden nce slam dinine; Kurana,
Nisa suresinin 58. ayetine aykrdr.
R. TAYYP ERDOAN: KKLER VE DEOLOJ
Babakan R. Tayyip Erdoann erken dnem
Cumhuriyet tarihi ne bakn ve yakn tarih
tezlerinin mantn anlamak iin her eyden nce
Erdoann
yaamyksn
bilmek
gerekir.
Konumuz
asndan
bu
yaamyksnde,
Erdoann zellikle bilim, kltr, sanat, din ko
nularndaki yaklamlarn ve siyasi duruunu,
zetle dnya grn anlamak nemlidir.
R. Tayyip Erdoan (26 ubat 1954, stanbul):
lkokulu 1965 ylnda Kasmpaa Piyalepaa
lkokulunda, liseyi ise stanbul mamHatip Lisesi
nde okumutur. 1973 ylnda imamhatipten mezun
olup Marmara niversitesi ktisadi ve Ticari Bilimler
Fakltesine kaydol mutur.
niversite yllar srasnda Milli Trk Talebe
Birliine girmitir. 1976 ylnda MSP Beyolu
Genlik Kolu Bakanlna ve ayn yl MSP stanbul l
Bakanlna seilmitir.

12 Eyll 1980 sonrasnda ETTdeki grevinden


ayrlm ve bir sre zel sektrde almtr. 1982
ylnda askerlik hizmetini yaptk tan sonra, 1983
ylnda kurulan RP ile yeniden siyasete dnmtr.
1984 ylnda, 30 yanda RPnin Beyolu le
Bakan, 1985 yln da da l Bakan ve MKYK yesi
seilmitir.
1986 ara seimlerinde milletvekili aday, 1989
seimlerinde de Beyolu ilesinden belediye bakan
aday olmutur. 1991 senesinde tekrar milletvekili
aday olup mazbatasn aldktan sonra tercihli oy
sistemi nedeniyle Yksek Seim Kurulu, mazbatasn
iptal etmitir.
27 Mart 1994 seimlerine kadar RP stanbul l
Bakanl grevini srdrm ve bu tarihte stanbul
Bykehir Belediye Bakan olmutur.
12 Aralk 1997de stanbul Belediye Bakan
sfatyla gittii Siirtte okuduu bir iir nedeniyle
yarglanm ve Diyarbakr DGM tarafn dan Halk
din ve rk fark gzeterek kin ve dmanla aka
tah rik etmekten mahkm olmutur. 26 Mart
1999da girdii Pnarhisar Cezaevinden 24 Temmuz
1999da tahliye edilmitir. Ancak seilme hakkn
yitirmitir.
R. Tayyip Erdoan, daha sonra Fazilet Partisinin
kapatlmasnn ardndan bu partinin meclis grubunu
oluturan milletvekillerinin b yk bir ksmyla
birlikte Adalet ve Kalknma Partisini (AKP) kurarak
genel bakan olmutur.
Erdoan o gnlerde biz gmleimizi deitirdik
ifadesiyle muhafazakrlardan tepki almtr.
AKP, 3 Kasm 2002 seimlerinde tek bana iktidar
olmutur. 3 Kasm seimlerinde adayl kabul
edilmeyen Erdoan, yenilenen Siirt seimlerinde
milletvekili seilerek Meclise girmi ve Abdullah
Gln babakanlndaki 58. hkmetin istifasn

sunmas zerine 59. hk meti kurarak Trkiye


Cumhuriyeti babakan olmutur.
AKP, 22 Temmuz 2007 seimlerinde de birinci parti
km ve Erdoan, 10. Cumhurbakan Ahmet
Necdet Sezer tarafndan 60. h kmeti kurmakla
grevlendirilmitir.
Erdoann bir konferansta tant Emine
Hanmla evliliinden Ah met Burak, Necmeddin
Bilal, Esra ve Smeyye adl 4 ocuu olmutur.
R.
Tayyip
Erdoann
dnya
grnn
oluumunda etkili olan belli bal kurumlar, belli
bal grevler unlardr:
stanbul mamHatip Lisesi Milli Trk Talebe Birlii
yelii MSP Beyolu Genlik Kolu Bakanl MSP
stanbul l Bakanl RP Beyolu le Bakanl RP
l Bakanl ve MKYK yelii RP stanbul
Bykehir
Belediye
Bakanl
AKP
Genel
Bakanl R. Tayyip Erdoann Atatrke, yakn
tarihe ve erken dnem Cumhuriyet tarihine
baknda imamhatip lisesinin belirgin etkileri vardr.
Babakan olduktan sonra ska yapt ezilmi
imamhatipli vurgular bunun kantdr. R. Tayyip
Erdoann imamhatip konulu konumalar dikkatle
incelendiinde onun derin bilinaltnda Kemalist laik
Cumhuriyetin din eitimi veren imamhatiplere hep
vey evlat muamelesi yapt inancnn yerlemi
olduu anlalacaktr. Dolay syla imamhatipli R.
Tayyip Erdoan, erken dnem Cumhuriyet tari hini
ki bunu genelde nn ve Tek Parti ile
zdeletirmektedirdin kart olarak grmtr.
Hem imamhatipte ald dinsel eitim hem de dinsel
eitim verdii iin Atatrk, laik kesimlerin hep
dlad imamhatip olgusu, R. Tayyip Erdoann
erken dnem Cumhuriyet tarihini onun ifadesiyle
Tek Parti (CHP), nn dneminidin kar tlyla
zdeletirmesinde etkilidir.

R. Tayyip Erdoann yakn tarihe, Atatrke


bakn ekil lendiren bir baka kurum da bir
dnem iinde yer ald Milli Trk Talebe Birliidir.
Birlik, II. Dnya Sava sonrasndaki souk sava
dneminin Trkiye artlarna uygun olarak gizli ak
ABD karlar na hizmet eder bir grnmde ve
Trkslam Sentezci bir yapdadr.
Komnizmle mcadele toplantlar dzenleyip
kampanyalar
yapmtr.
Uur
Mumcunun
tespitlerine gre Milli Trk Talebe Birlii, slam c
Rabta
rgtne
bal kurulularn banda
gelmektedir. Mumcu, Rabta ve CIA'in Trkiyedeki
balantlar hakknda u bilgileri ver mitir: slama
ve Amerikanc akmlarn bugn iin birletikleri iki
adres vardr. Bu adreslerden biri Rabta\ teki de
'ClAdir. Rabta ve CIA bu gibi konularda i ie, yan
yana ve omuz omuzadr. Rabta, halifeliini Suudi
kralnn yapaca bir slam Enternasyonalizmi pe
indedir. CIA ise Sovyetler Birliideki Mslman
aznl kkrtma stratejisi uygulamaktadr... Milli
Trk Talebe Birliinin, erken dnem Cumhuriyet
tarihine ve Atatrke bak herkesin malumudur:
Atatrkn Osmanly ykt, Atatrk devrimlerinin
Batc
olduu,
devrimlerin
Trkiyeyi
slami
kklerinden kopard, Tek Parti dne minde dine ve
dindarlara basklar yapld eklindeki grler
birlik yeleri arasnda son derece yaygndr. Bir
dnem bu birlik iinde yer alan R. Tayyip Erdoan
da doal olarak bu grlerden etkilenmitir.
R. Tayyip Erdoann siyasi hayat, 2002ye kadar
Milli Gr izgisindedir. Bu sre, Necmettin
Erbakann MSPsi ile balam yine Erbakann RPsi
ve FPsi ile devam etmitir. Erbakann Milli Gr
diye adlandrd gr Fransz htilaliyle ortaya
kan ulusalclk anlamnda laik nitelikli bir
millilii deil de din bana dayal mmetilii
anlatmaktadr. Nitekim millet szc milla k

knden tremi olup, Kutsallk atfedilmi bir kitaba


inanarak bir ara ya gelmi insanlarn oluturduu
topluluk anlamna gelmektedir.Milla kknden
gelen millet szc Osmanlda dini cemaat
anlamna gelmekte ve Osmanl aznlklarn etnik
kkenleri bakm dan deil, dinleri bakmndan
ayrmaktadr. Osmanl bunun ad na Millet Sistemi
demitir. Bu nedenle Milli Grn dini gre denk
dtn syleyebiliriz. Belli ki Erbakan bata
olmak ze re Milli Grler burada geen milli
szcn Osmanhnm Millet Sistemindeki gibi
dini anlamyla kullanmlardr.
Erdoann siyaset yapmak iin kendisine Milli
Gr semesi aslna baklacak olursa onun hem
imamhatip gemiine, hem Milli Trk Talebe Birlii
gnlerine son derece uygun bir tercihtir. Erdoann
iinde yer ald Erbakann MSP, RP, FP izgisi
siyasal slamc bir izgidir. Nitekim bu partilerin
de irticai faaliyetler nedeniyle ka patlmtr. R.
Tayyip Erdoann kurup bana getii AKP de
btn deiim ve yenilikilik sylemlerine karn
znde bu izginin deva mdr." Bu izgiden
gelenlerin erken dnem Cumhuriyet tarihine ve
Atatrke baklar da herkese bilinmektedir. Onlara
gre de Atatrk, Osmanly ykm, devrimleriyle
Baty taklit etmi, slam dinini top lumdan skp
atm, dindarlara bask yapmtr! Ayrca laiklik din
sizlik, adalk ise Bat taklitiliidir! Vahdettin
kahramandr! eyh Said, Seyit Rza ve skilipli Atf
bou bouna idam edilmitir!
R. Tayyip Erdoann siyaset hayat boyunca
yapt aklamalar ve uygulamalar (ki bunlar
babakan olmadan ncekiler ve babakan olduktan
sonrakiler diye iki dneme ayrmak gerekir) onun
dnya grn olanca aklyla gzler nne
sermektedir. Erdoann da 1950 sonrasnn ABD
etkisindeki dini referansl sac siyasilerden biri

olduuna phe yoktur. Nitekim srekli kendisini


Menderese, partisi AKPyi de DPye benzetmektedir.
Yakn tarihe ve zellikle de Atatrk ve nnye
bak bu erevede ekillenmitir. Kendisini
Cumhuri
yeti
olmaktan
ok
Osmanlc
hissettiine de phe yoktur. Nite kim Ecdadmz
dedii Osmanlnn eletirilmesine hi tahamml
yokken, erken dnem Cumhuriyet tarihini ve bu
dnemin en nemli askeri ve siyasi aktrlerinden biri
olan smet nny olabildiince eletirmektedir.
Temel referansnn din olduunu her frsatta dile
getiren Erdoann, akl ve bilimi tek gerek yol
gsterici olarak kabul eden Atatrkle ve laiklii
temel alan erken Cumhuriyet dnemiyle ara snda
bir doku uyumazl olduu da ok aktr.
Erdoana Gre Laiklik Cumhuriyetin Atatrk
tarafndan belirlenmi kurulu felsefesi en basit
tanmyla akl ve bilim eliinde adalamaktr.
a dalamak iin din ile siyasetin birbirinden
ayrlmas ve dnyevi . hayatn dini kanun ve kurallar
yerine dnyevi kanun ve kurallarla d zenlenmesi,
yani laiklik ok nemlidir.
Cumhuriyetin kurucusu Atatrk, llerden yardm
istemek, uygar bir toplum iin ayptr. Var olan
tarikatlarn amac kendileri ne bal olan kimseleri
dnyev ve manev yaamda mutlulua eritir
mekten baka ne olabilir? Bugn bilimin, tekniin,
btn kapsamyla uygarln alevi karsnda filn
veya falan eyhin yol gstermesiyle madd ve manev
mutluluk arayacak kadar ilkel insanlarn Trkiye
topluluunda varlm asla kabul etmiyorum.
Efendiler ve ey millet, iyi biliniz ki, Trkiye
Cumhuriyeti eyhler, derviler, mritler, mensuplar
memleketi olamaz. En doru ve en gerek tarikat,
uygarlk tarikat drdemitir. En gerek tarikat
uygarlk tarikatdr, diyen Atatrk, bilindii gibi
tekke ve tarikatlar kapatm, eyhe, ha biat

kltrne son vererek kula kulluk etme dnemini


sona erdirmitir. u szler de Atatrke aittir:
Tekkeler kesinlikle kapanmaldr. Trkiye Cumhuri
yeti, her kolda doru yolu gsterecek gce sahiptir.
Hibirimiz tekke lerin uyarmasna muhta deiliz.
Biz uygarlktan, bilim ve teknikten kuvvet alyoruz ve
ona gre yryoruz; baka bir ey tanmayz. Doru
yoldan sapmlarn amac, halk kendinden gemi
ve abdal yapmaktr. Halbuki halkmz, abdal ve
kendinden gemi olmamaya karar vermi tir.
Bunlar basit bir i grnr; fakat nemi vardr. Biz
dnya ailesi iinde uygarz. Her gr noktasndan
uygarln gereklerini uygula yacaz.
Tekke ve tarikat kltr dinsel kaynakl bir biat
kltrne yol aar. te laiklik her eyden nce bu
biat kltrne kardr. Erdoann zgemii iyi
incelendiinde onun eyhe, ha, tekke ve tarikatlara
bakyla, En gerek tarikat uygarlk tarikatdrdiyen
Atatrkn eyhe, ha, tekke ve tarikatlara
baknn ok farkl olduu grlecektir.
Atatrk, akln kullanp zgr iradesiyle hareket
eden bir birey olarak hayatnn hibir dneminde
kula kulluk etmemi, sultanlarn, padiahlarn
nnde
eilmeyi
bile
insanlk
onuruna
yedirememitir. te bu nedenle kendilerini Allahn
yeryzndeki
glgesi
diye
ta
ntan
sultanlk/padiahlk, halifelik putunu ykp ulusal
egemenlie dayanan cumhuriyeti ilan ederek
egemenlii gkten yere indirmitir. Bu nedenle
Atatrk Cumhuriyeti nce laiktir.
Trkiye
Cumhuriyetinin
temeline
laiklii
yerletiren Atatrk hayatnn hibir dneminde hi
kimsenin nnde, yannda diz km
olarak, gremezsiniz, ancak siyasi hayatn ilk
zamanlarnda laiklie sa va aan R. Tayyip
Erdoan Hikmetyarn dizlerinin dibinde grebi
lirsiniz.

R. Tayyip Erdoan ve Hikmetyar


(Erdoan, bu fotorafn 1985te bir aile ortamnda
ekildiini belirtmitir).
Hikmetyarn dizlerinin dibindeki bu fotoraf
nedeniyle ska eletirilen R. Tayyip Erdoan, o
gnlerde basma u aklamay yapm tr: Glbeddin
Hikmetyar, tahminim 1985 yllar olan bu ziyaretinde
ABDnin destekledii ve Afganistanda ulusal bir
kahraman
olan,
Afganistann
bamszl
mcadelesinde bir insand ve Trkiyeye o zaman
Afganistann bir lideri olarak gelmiti. Ben de o
zaman bir si yasi partinin stanbul il bakanydm.
Bir aile ortamnda yaplm olan bu resim, dnn
bir aile iinde ekilmi bir resimdir. (...) Ve kald ki o
zaman lkemize gelen Hikmetyar lkemizin devlet
katnda da ilgi ve alaka gren insan durumundayd.
Hatta daha sonra Afganistan n ba na gemi bir
insan durumundayd. Babakan Erdoan, daha son
ra bu konuda Mecliste de yle bir aklama
yapmtr: O fotoraf 1986 ylnda ekilmitir.
Hikmetyar Afganistann Babakan sfatyla resmi
davetle Trkiyeye gelmitir. Ben de o zaman siyasi
bir partinin
il bjkjnydtm..." ki aklama arasndaki ufak
elikiler dikkat eki cidir. Her neyse!
ncelikle dnemin basn taranacak olursa
Hikmetyarm Trki ye'ye resmi davetle deil, Refah
Partisinin davetiyle geldii ve o yllar da babakan

deil, Afgan mcahit lideri olduu grlecektir.


Hikmet var 1990'da babakan olmutur.
Peki, kimdir bu Hikmetyar?
Hikmetyar, ABDnin souk sava stratejisinin
Afganistan aya n oluturan Yeil Kuak
piyonlarndan biridir. 1980lerde CIAnin kurmu
olduu Asya Vakf, ilk ama olarak Kabil
niversitesini se miti. te o gnlerde Abdul Resul
Sayyaf, Burhaneddin Rabbani, Ah met ah Mesut ve
Glbeddin Hikmetyarn ban ektii Mslman
Genlik rgt CIA ile ilikileri sklatrlmtr.
Hikmetyar, rg tn askeri kanadnn lideridir.
Kabildeki CIA ile ilikiye girdikten sonra Sovyet
Rusyaya kar ABD iin almaya balamtr.
Pakistan gizli servisi (ISI) kanalyla CIAden
milyonlarca dolar almtr. Peter Bergene gre bu
miktar 600 milyon dolardan az deildir.
Robert Dreyfussun The Devils Game adl kitabna
gre Hik metyar, niversitede yz ak kzlarn
yzlerine
kezzap
atmakla
nlenmitir.
Acmaszlyla
tannan
Hikmetyar,
yakalad
esirlerin derilerini diri diri yzmtr. Sovyet
igaline kar savaan Ms lman Genlik
rgtnn askeri kanadnn lideri olan Hikmetyar,
gerek Sovyetlere kar savata, gerek isavata
acmaszca sivil katli ama girimekle sulanmtr.
Hikmetyar sadece acmazsz bir katil deil, ayn
zamanda
hrszdr.
Snr
Tanmaz
Doktorlar
Grubunun Kuzey Afganistana 96 katr ykl yardm
malzemesi, 1987 yln da Hikmetyarn adamlar
tarafndan karlm, yardm paralar na el
konulmutur. 1986 ylnda, yardm ekibinden
Thierry
Niquet,
Hikmetyarn
bir
komutan
tarafndan ldrlmtr. nsan Haklar zleme
Komitesi, Austos 1992de Hikmetyar kuvvetlerinin
roket sal drlar nedeniyle ou sivillerden oluan en
az 2000 kiinin ldn ve yarm milyon insann

da Kabili terk ettiini bildirmitir. 9 Ocak 1995


tarihinde Hikmetyarn kuvvetlerinin bakent Kabili
bombala masyla da 20den fazla insan lmtr.
te yandan Hikmetyar, Afganistandaki uyuturucu
trafiinin de kilit adamlarndan biridir ve bu konuda
da
CIAden
destek
grmtr.
Hikmetyarn
acmaszl yannda banazl da dillere destandr:
Grevde olduu 1996 ylnda Kabildeki radyo ve
televizyonlarda mzik yaynlarnn yasaklanmas n
ve btn sinemalarn kapatlmasn emretmitir.
te R. Tayyip Erdoan bu Hikmetyarm dizlerinin
dibinde
gs
teren
o
malum
fotorafn
yaymlanmasndan
sonra
Erdoana
ynelik
eletiriler balaynca, eski slamc yeni liberal
gazeteci Ahmet Hakan, Babakan savunmak iin
Hrriyet gazetesindeki kesinde unlar yazmtr:
Glbeddin Hikmetyar kimdir? Sovyetler Birlii
Afganistan' i gal edince, direnie geen ok sayda
Afgan gruplardan birinin lideri... Kyafetine baklp
sakn ha molla sanlmasn: Hikmetyar, Batl ei
timden gemi bir elektrik mhendisidir. Yani yle
adam yetitirecek bir dini kltr ve birikime sahip
deildir. Gelelim Tayyip Erdoann Hikmetyara
gsterdii hrmete... O dnem Trkiye devleti, Afgan
di reniine tam destek verirdi. Hatta o kadar destek
verirdi ki, devletin resmi televizyonunda Afgan
direniine cihat, direniilere de mcahit denirdi.
O
dnemde
bir
muhafazakr
siyasetinin,
Hikmetyarin dizi nin dibinde fotoraf ektirmekten
kanmas sz konusu bile deildi. nk bu abartl
sayg, Ey Hikmetyar! Sen beni yetitiren adamsn...
Benim yerim senin dizinin dibidir anlamna
gelmezdi. Anlam uydu o saygnn: Ey Hikmetyar!
Sen komnist igale kar vatann savunu yorsun.
Bunun iin sava veriyorsun. Saygm bunadr. evir
kaz yanmasn misali! Birincisi; Ahmet Hakan, ya
Hikmetyar gerekten tanmyor; rnein onun CIA

balantlarn vs. gerekten bilmiyor, ya da biliyor da


saklyor. Baksanza, acmasz bir CIA grevlisini,
Batl eitimden gemi bir elektrik mhendisi! diye
anlatyor bir cmlede. Ayrca, Kyafetine bakp molla
sanmayn... Dini kltr ve birikime sahip deildir!"
diye de ekliyor. Ak kzlarn yzlerine kezzap atmas,
esirlerin derilerini yzmesi, radyo ve televizyonlarda
mzik yaynlarn yasaklatp sinemalar kapatmas
gibi
eylemlerinin
arkasndaki
banaz
din
anlayndan hi sz etmiyor. kincisi Ahmet Hakan
okuyunca
o
dnemde
Trkiyedeki
btn
muhafazakr siyasetilerin Hikmetyarn dizinin
dibinde sraya girdiini, Hikmetyarm dizinin dibine
kmenin muhafazakrln n art olduunu
sanyor insan!
Yeniden konumuza dnecek olursak, sadece bu
diz kme mese lesi bile, R. Tayyip Erdoan ile M.
Kemal Atatrkn znde ok ba ka yolun yolcular
olduunu gzler nne sermesi bakmndan nemli
dir. Biri her trl biat kltrne kar asla diz
kmemi, dieri o biat kltrne bal ve diz
km... Trkiye gibi Mslman bir lkede laiklik
biraz da Allahtan baka hi kimsenin nnde diz
kmemektir. Laiklik, kim olursa olsun kula kul
olmamak, sadece Allaha kul olmak tr. Atatrk laik
karakterli cumhuriyetle bunu salamtr. mmetten
millet, kuldan birey yaratan cumhuriyetin srr
laikliktir.
R. Tayyip Erdoann laiklik konusundaki gerek
dncelerini anlamak iin AKP kapatma davasna
gz atmak gerekir. R. Tayyip Erdoann genel
bakanlndaki AKP, bilindii gibi Laiklik kart
eylemlerin oda olmak sulamasyla Anayasa
Mahkemesinde yar glanmtr. Yargtay Cumhuriyet
Basavcs Abdurrahman Yalnka yann, Laiklie
aykr fiillerin oda haline geldii gerekesiyle,
AKPnin kapatlmas ve ilgili Babakan R. Tayyip

Erdoan ile Cum hurbakan Abdullah Gl dahil 71


kiinin 5 yl sre ile siyasetten uzak latrlmas
istemiyle hazrlad iddianame 14 Mart 2008de
Anayasa Mahkemesine sunulmu ve Anayasa
Mahkemesi iddianameyi 31 Mart 2008de kabul
etmitir. 16 Haziran gn AKP esas hakkndaki
savun masn vermitir. 30 Temmuz 2008 tarihinde
kamuoyuna yaplan ak lamada, partinin temelli
kapatlmamas, fakat hazine yardmnn belirli bir
oranda kesilmesi kararlatrlmtr. 6 ye AKPnin
kapatlmas, 5 ye kapatlmamas ynnde oy
kullanmken,
hazine
yardmnn
kesilmesi
hakkndaki oylamada 11 yenin 10u yardmn
kesilmesi ynnde oy kullanmtr. Sonu olarak
evet, AKP kapatlmam ama Laiklie aykr fiillerin
oda haline geldii iddias mahkeme kara ryla
dorulanmtr.
AKPnin temelli kapatlmasna ilikin savclk
iddianamesi/D 2ada AKP Genel Bakam ve
Babakan R. Tayyip Erdoann laiklik ilkesine aykr
eylem ve demeleri yer almtr.
te savclk iddianamesine gre Babakan R.
Tayyip
Erdoann
laiklik
kart
eylem
ve
demelerinden bazlar:
Erdoan, 29 Mays 2004 tarihinde Oxford
niversitesinde yap t konuma sonras basn
mensuplarnn sorularna verdii bir yant ta,"...
Laiklik ok farkl bir konudur. Laik olduumuz
Anayasada belirtilmitir. nsanlar dini gereklerini
bylece yerine getirebilir. slam ile laiklii yan yana
tanm olarak getirmek yanl olur. Kiiler laik ol maz,
demitir.
RP stanbul l Bakan olarak mraniyede 1994
tarihinde yapt konuma kasetinin Kanal Dde
yaymlanmas zerine 22 Austos 2001 tarihli
Akam gazetesinde yaymlanan aklamasnda, sz
konusu ko numay gnn artlar iinde, yesi

bulunduu partinin sylemleri ve disiplini gerei


gerekletirdiini ifade ederek, Bazlar laiklii din
gibi alglyor. Laiklik din olursa ayn anda Mslman
olunamaz. nsan iki dine mensup olamaz. Asl
itibariyle laiklik bir sistemdir ve fertlerin deil,
devletin laiklii sz konusudur. Dine mensupluksa
ferdi bir ta sarruftur. O manada syledim, demitir.
R. Tayyip Erdoan, basma yansd kadaryla,
babakanlktan nce laiklik, din ve devlet ilikileri
hakknda unlar sylemitir:
Trkiyede u anda binlerinin eriat var. Ama bu
eriat tkendi. u anda kahrolsun eriat diyenler,
kendi kendilerine kahroluyorlar. Ben stanbulun
imamym.
Elhamdlillah eriatym. Ylbana karym.
Ataya sayg duruunda sap gibi ayakta durmaya
gerek yok.
Yirmi yl nce, yirmi be yl nce deselerdi, pop
yldzlarnn l gnlklarn sergiledikleri Glhane
Parknda bir gn gelecek, Allah'a k olanlar, ona
sadk olanlar, muhlisler bu narlarn altn doldura
cak
ve
buradan
dnyaya
nasl
ortaan
karanlklarndan bir yeni a amlarsa, Allahn
izniyle bir yeni a almsa, Allah'n izniyle yeni bir
a, zulm a kapatlacak, aydnlk bir a
alacaktr. mamlar da nikh kysn.
Minareler sng, kubbeler mifer, camiler
klamz, mminler asker."
"Ben tekkeye deil dergha gittim...
Tutturmular laiklik elden gidiyor diye. Yahu
millet istedikten sonra laiklik tabii elden gidecek.
Hem laik hem Mslman olunmaz. Ya Mslman
olacaksn ya laik. kisi bir arada olunca ters
mknats lanma yapar. Mmkn deil, ikisi bir arada
olamaz.
R. Tayyip Erdoan, RP stanbul l Bakan olduu
1994 ylnda Refah Partisi'nin mraniye le

rgtnn yeni hizmet binasnn a l treninde: "...


1 Kasm bir dnm noktasnn addr. Zafer deil.
Zafer byle yakalanmaz. u anda daha henz bir
yoldayz. nanyo rum ki yeil klar gzkmtr.
Fakat biliniz ki oraya kadar daha ok iaretler var.
Ama inanyorum ki zafer Allahn ltfuyla er ge
bizim olacaktr. nk vahiy ilahi byledir, bunun
iaretleri gzkyor. Biz Cezayir gibi olmayz. Biz
hazmettire hazmettire geliyoruz. Allahn iz niyle,
demitir.
u szler de babakan olmadan nceki Erdoana
aittir:
Bir buuk milyarlk slam lemi Mslman Trk
milletinin ayaa kalkmasn bekliyor. Kalkacaz. u
anda ite onun klar grnd. Allahn izniyle. Bu
kyam balayacak. Komaya mecbursun. alma ya
mecbursun. Eer ileyi ekmezsen gelmez. Eer
ocuklarnz, eer mallarnz, eer zevceleriniz sizi bu
davadan,
gayretten
alkoyuyorsa
bu
zaferi
beklemeyin deerli kardelerim. Bunu amaya
mecbursun. Bunu atmz gn zaferin klar bize
yakn olacaktr. Ve o zaman hak nurunu
tamamlayacaktr.
Tutturmular laiklik elden gidiyor, laiklik elden
gidiyor. Yahu, bu millet istedikten sonra tabii elden
gidecek! Sen bunun nne gee mezsin ki. Yani zorla
bu milletin elinde tutmaya gcn yetmez. Millete
ramen bu yrmez zaten. Sonra nedir bu laiklik
Allah akna. Bir tarif edin diyorsun, tarif etmiyor.
Bugn her kavramn lgatte bir tarifi var dr. Ama
kyor iileri bakan devlet dine karr. Eee!
Gerisini niye sylemiyorsun. Din de devlete karr
niye demiyor?
1998 ylnda, Ben diyorum ki insanlar laik olmaz.
Nitekim Ana yasamz da TC vatandalar laiktir
demiyor, TC Devleti laiktir diyor. Bizim yaklammz
bu. Laiklik din midir deil midir? Deil. O zaman

Mslmanln karsna laiklii oturtamazsnz. Ben


bu anlamda onu
diyorum. Bir insan Mslmansa bu dinine gre
Mslman. Laiklik farkl bir olay... demitir.
u
szler
de
babakan
olmadan
nceki
Erdoanndr:
Belediyelerimiz
hastaneler,
doumevleri yapyor. Doumevle rinde sadece kadn
doktorlar alacak. Adil dzenin salk anlay da
grlecek.
Psikolojide,
ocuk
bakmnda,
retmenlikte yetimi bartl kzlarmz var.
imdi ie alnmayan bu bartl kzlarmz
anaokullarnda yavrularmz yetitirecek...
Ben Mslmamm derken neyi kastediyorsam,
eriatym derken de ayn eyi kastediyorum.
Referansm slamdr. Her eyden nce ben bir
Mslmamm, at tm her admda inancma uygun
olan aryorum. slam, insanlar bana sevmeyi
emrettii iin seviyorum, bu balamda referansm
slamdr... u szler de Erdoanndr:
Trkiyede yaayanlarn yzde 99u Elhamdlillah
Mslman olduunu sylyor. O zaman yzde
99un, Elhamdlillah eriat ym, demesi de lazm.
Ben elhamdlillah eriatym. eriat slam, Allahn
kurallar demektir.
AKP iktidara geldikten sonra srekli gelierek
deitiini savu nan ve Milli Gr iin Biz o
gmlei kardk biiminde beyan da bulunan
Babakan R. Tayyip Erdoan, 21 Haziran 2006
tarihinde TRT lde yaymlanan Enine Boyuna
programnda sylem deiti rerek; Siyasete girerken
farkl, siyasetten sonra farkl bir yaam tarz m
uygulayacam, halkm m aldatacam? Dn
neysem,
bugn
de
oyum,
deiemem,
deimedimdemitir.
ncelikle bu eylem ve demelerin sahibi kim olursa
olsun o kii nin Atatrke ve onun kurduu ada,
laik Trkiye Cumhuriyetine pek de scak bakt

sylenemez. Hatta o kiinin kendisini, Atatrkn ve


onun kurduu dzenin karsnda bir yerlerde
konumlandrd ok rahat bir ekilde sylenebilir.
Genel olarak baktmzda R. Tayyip Erdoann
zellikle belli bir dnem siyasal slamc gelenein
genel yanlgsna dt grlmekte dir. Nedir o
yanlg? Laiklii ya dinsizlik veya dine alternatif
yeni bir din gibi grme yanlgsdr. Her eyden nce
erken Cumhuriyet dneminde tanmland ve baz
aksaklklarla da olsauyguland biimiyle laiklik ne
dinsizliktir ne de yeni bir dindir. Atatrk zellikle
laikliin dinsizlik olmadn, Laik hkmet
kavramndan dinsizlik manas karmaya alan
fesatlara frsat vermeyiniz, sz leriyle ifade
etmitir. Atatrk, 1930 ylnda Vatanda in Medeni
Bil giler kitabnda kendi elyazsvla laiklii yle
tanmlamtr:
Trkiye Cumhuriyetinde herkes Allaha istedii
gibi ibadet eder. Hi kimseye dini fikirlerinden dolay
bir ey yaplmaz. Trk Cumhuriyetinin resmi dini
yoktur. Trkiyede, bir kimsenin fikirlerini zorla
bakalarna kabul ettirmeye kalkacak kimse yoktur
ve buna msaade edilmez. Artk samimi mutekitler,
derin iman sahipleri, hr riyetin icaplarn ren...

Atatrkn elyazsyla laiklik Yani Atatrke gre


laiklik bir anlamda din ve vicdan zgrl nn de
garantisidir.
Diyanet lerini kuran, Kuran Kerimi ve hadisleri
Trkeye tercme ettiren, camileri ak tutan, dini
bayramlar kutlatan, ezan lar okutan, slam dinine
tamamen aykr saltanat/padiahlk putunu ykan,
Mslmanlar eyhe, ha, hacya, hoca kul

olmaktan kurtarp ruhani anlamda Allaha kul,


dnyevi anlamda zgr birey haline geti ren,
Mslman Trk insanna akln kullanmay, bilimle
uramay ve ada olmay reten bir sistemin en
nemli aya olan laiklik, nasl olur da dinsizlik
veya alternatif bir din iddiasnda bulunur.'
Bir de Menderesten Erdoana kadar btn Kar
Devrimci lider ler laikliin en basit ve en gerek
tanm olan din ve devlet ilerinin ayrlmas tanm
yerine srarla din ve vicdan zgrl tanmn n
plana karmlardr. Fakat din ve vicdan
zgrl zaten anayasa da tanmlanm temel hak
ve zgrlklerden biridir. Evet, Atatrkn de ifade
ettii gibi laiklik ayn zamanda din ve vicdan
zgrlnn de gvencesidir, ancak Siyasal
slamclarn laiklikten sz ederken srekli din ve
vicdan zgrlne vurgu yapmalarnn amac bu
zgrl istismar ederek dini, devlet ileri de dahil,
hayatn her alanna yaymak tr. Bu, laiklii
kullanarak laiklii yok etmek anlamna gelir.
R. Tayyip Erdoan, laiklik tezini Devlet laik olur,
kii laik ol maz! nermesiyle ifade etmektedir.
Oysaki laiklik bir kltrdr, bir dnya grdr,
dolaysyla kiileri de ilgilendirir. yle ki: rnein
din ve devlet ilerinin ayr olmasn, devletin din
kurallaryla deil de hukuk kurallaryla ynetilmesini
isteyen bir kii laiktir. nan zgrl n
(inanmama hakk da buna dahildir) savunan bir kii
de laiktir. Akln zgrlemesini savunan kii de
laiktir. Bunlarn tersini savunan bir kii ise laik
deildir. Aslnda laik olmak, laiklikten yana olmak
demektir. Dolaysyla bir kii laikliin ne olduunu
bilerek Ben lai kim diyorsa o kii aslnda, Ben
laiklikten yanaym, demek istiyor dur. Ben din ve
devlet ilerinin birbirinden ayr olmasndan, akla ve
bilime nem verilmesinden, inan zgrlnden
(inanmamak da bir inan olduu iin bu kapsama

girer) yanaym, demek istiyordur; yok sa o kii ille


de, Ben Mslman deilim! Ben dinsizim/ demek
istiyor deildir. Ayrca laik bir lkede bir insann,
Ben Mslman deilim veya dinsizim!'" deme hakk
da vardr. Ortalama eitimden gemi her kes
laikliin dinsizlik veya yeni bir din olmadn
bilir, bilmeyene de bu gerek ok kolayca
anlatlabilir. Ancak lkemizin temel sorunu, bu basit
gerein
bu
topluma
doru
bir
ekilde
anlatlamamas ve laik lik ad altnda laiklikle hi
ilgisi olmayan ilerin yaplmasdr. Kanmca R.
Tayyip
Erdoan
laiklik
konusundaki
deerlendirmelerinde
biraz
da
bu
kafa
karklndan
yararlanmak istemitir.
Ayrca
Atatrk laiklii sanld ve sylendii gibi sadece
Fransa kkenli de deildir; Atatrk, laiklii daha ok
Trkslam tarihinden esinlenerek hayata geirmi
tir. Yani laikliin milli kkleri vardr.
1990larda babakan olmadan nce Referansm
slam... Elham dlillah eriatym... Laiklik elden
gidecek... vb. aklamalarda bu lunan, ancak
2000lerde babakan olduktan sonra deitim
diyerek yetmez ama evetileri ikna eden R. Tayyip
Erdoan, 28 Mays 2013 tarihinde partisinin grup
toplantsnda yapt konumada ilk defa bir yasa
dini gereke gstererek savunmutur. Erdoan,
kamuoyunda ok tartlan iki yasa konusunda,
ki tane ayyan yapt yasa sizin iin muteber
oluyor da; inancn emrettii gerek niin reddedil mesi
gereken bir olay haline geliyor? Hangi din olursa
olsun bir din doruyu emreder... demitir.
Erdoann bir yasay dini gereke gstererek
savunmas Trkiye Cumhuriyeti Anayasasnda
tanmlan d ekliyle laiklie aykrdr. Bilindii gibi
en basit tanmyla laiklik, din ve devlet ilerinin
ayrlmasdr. Ancak Erdoan, devlet ii olan bir
yasay, dini gerekeye dayandrmtr. Erdoan

yasan gerekesi olarak din emrediyor! diyerek,


ada hukuk yerine eriat hukuku na gnderme
yapmtr.
Ayrca Erdoan konumasnda, ki tane ayyam
yapt yasa! ifadesini kullanmtr. Burada geen o
iki tane ayya kimdir? CHP Genel Bakan
Yardmcs Umut Orann Erdoana sorduu ekliyle:
Yasa kabul eden iki tane ayya kimlerdir?
TBMMnin hangi dne minde 2 kiinin onayyla yasa
kabul edilmektedir? Bahsi geen iki tane ayyan
yapt yasa hangisidir? Bahsi geen yasay yapan
ahslarn ayya olduu tarafnzca nasl tespit
edilmitir? Bu konuda hangi ra porlar Babakanlkla
bulunmakta dr?
u kadarn sylemeliyim ki, Meni Mskirat (ki
Yasa) Kanununu 14 Eyll 1920de I. TBMM kabul
etmitir. Kanun, 9 Nisan 1924te hafifletilmi, 22
Mart 1926da da baka bir kanunla tamamen
kaldrlmtr. O srada Atatrk cumhurbakan,
nn ise babakan dr. kinci yasa da 1942
tarihlidir ve o dnemde de nn cumhurba kandr.
Ayrca TBMM tarihinde hibir dnemde ayk ya da
ayya iki kiiyle hibir zaman herhangi bir yasa
kabul edilmemitir. Yasalar TBMMde oylanrken,
milletvekilleri
alkolmetreye
flemek
zorunda
braklmadklarna gre de kimin ayya kimin ayk
olduunu anlamak da bir hayli zordur!
Erdoan, iki ayya szn kulland grup
konumasndan yak lak bir ay nce, 26 Nisan 2013
tarihinde yapt grup konumasnda da yle
demitir:
Bildiiniz gibi 23 Nisanda TBMMnin kuruluunun
93nc yldnmn kutladk. O gnlere ait bir
detay paylamak istiyorum. kan kanunlar
arasnda ilgin bir kanun var. Bu Meni Mskirat ad
altnda alkoll ikileri yasaklayan bir yasa karld.
Bu ilk Meclisimi zin kard ilk 5 kanundan biriydi.

Bunu zellikle lkemdeki deiik evrelere atfen de


sylyorum. ki retimi ve tketimini yasaklayan
Meni Mskirat Kanunu Mecliste verildi, okundu ve
ehemmiyetli bir teklif olarak grld. O buhranl
gnlerde bu teklif nemsendi. Ali kr Beyin
sunduu o teklif 14 Eyll 1920 senesinde kabul
edildi. Tek parti iktidarnn tepeden inmeci
basklaryla bu kanun kaldrl d. adalaacaz
denerek takliti bir anlayla alkol tevik edilmeye
baland. Tek Parti iktidar dneminde alkol teviki o
kadar abartl bir politikaya dnd, afiler asld,
alkoln faydalar anlatld. Alkoll bir iki olan bira
baz kitaplarda maalesef milli bir halk ikisi olarak
takdim edildi. Halbuki bizim milli ikimiz ayrandr.
Erdoann yukardaki szleri arasnda geen, Tek
Parti ikti darnn tepeden inmeci basklaryla bu
kanun (Meni Mskirat) kal drld cmlesi ok eyi
aklamaktadr. Grld gibi babakan, Meni
Mskirat Kanununu kaldran yasay Tek Parti
hkmetinin, yani CHPnin kardn belirtmitir.
Yani, bu gerein farkndadr. Bir ay kadar sonra ise
bu yasadan iki tane ayyan yapt yasa! diye sz
etmitir. Grlen o ki bu iki tane ayyan CHPli
olduu kesindir. 1926'da CHP denilince ilk nce akla
gelen iki isimden biri Atatrk dieri ise nndr.
Erdoan ayrca, Alkoll bir iki olan bira baz
kitaplarda maalesef milli bir halk ikisi olarak takdim
edildi... diye rek bu durumu eletirmitir. Biraya
nem veren, onu milli iki yap maya alan ise
bizzat Atatrktr. Nitekim Atatrk, Ankara Orman
iftliinde bir de bira fabrikas kurdurmutur.
Sonuta Erdoann iki ayya derken nn ve
Atatrk kastetmi olmas gl bir ola slktr.
R. Tayyip Erdoann 1994te syledikleri de
2013te syle dii bu iki ayya konusuna aklk
getirebilir. Erdoan, 1982 Anayasasndan sz
ederken, Kaptkat, maptkat (Prof. Dr. Or han

Aldkat) var ya, Anayasay hazrlyorlar, biz de


oradayz... Eski Maliye Bakan Vural Arkan, o da tam
byle zilzurna sarho, ayakta duramyor. O da akl
veriyor. Adamlar ayk kafayla hazrlamyorlar bunu.
Sonra iki senede deliniyor.
Yani
Erdoan
beenmedii
1982
Anayasasn,
sarholar
hazrlad, diyerek eletirmitir. Ama alkol yasam
savunurken de nedense o sarholarn hazrlad
maddeye snmtr. Erdoan, iki ayya szyle
Atatrk ve nny kas tettii ynndeki
iddialarn yaygnlap tepkilerin bymesi halinde,
Orhan Aldkat ve Vural Arkan kastetmitim!
diyerek durumu toparlamaya alabilir.
Grlen o ki Erdoann babakan olduktan sonra
da laiklie ay kr aklamalar devam etmitir.
rnein 2006 ylnda AHMnin ver dii karardan
holanmayan laik Cumhuriyetin babakan R.
Tayyip Erdoan, mahkemenin ulemaya danmas
gerektiini sylemitir.
Erdoan, 31 Mays 2013te balayan Gezi Park
eylemlerinden
sonraki
btn
mitinglerinde
Menderesi aratmayacak derecede ar bir dinsel
sylem kullanmtr. Konumalarnn neredeyse
tamamn da camilere ayakkablarla girdiler, camide
iki itiler, bartllere saldrdlar! cmlesini
kullanarak onlar dedii bu din dmanlar na!
kar direnmekten sz etmitir. Ancak eylemciler ne
camide iki imi ne de bartl kadnlara
saldrmtr.
Erdoan, 22 Haziran 2013 tarihindeki Samsun
mitinginde aynen unlar sylemitir:
... Allahn izniyle bu i bitmitir. Ellerimizi
semaya aarak du ayla, namazda, kyamda direniriz.
Buradaki muhteem sesi grnce bunu bir kez daha
anladm. Ankara mitinginde, Biz sabrla, metanetle.
itidalle direniriz. Ellerimizi semaya ap duamzla
Arafat'ta
vakfemizle
namazda
kyamda

direnirizdedim. Onlar milyonlarca tveet atsnlar,


bizim tek bir besmelemiz oyunlarn bozar. Onlar
yaksnlar, yksnlar, yamalasnlar, bizim tek bir la
havlemiz btn tuza bozar. Onlar camilere
ayakkablaryla girsinler, camilerimizde iki isinler,
bart l kzlarmza el uzatmaya kalksnlar, bu
milletin bir duas, bu milletin bir kez, Ya Allah ya
fettah, ya sabr! demesi onlarn btn hesaplarn
altst eder. (...) Bu iktidar yemeye Allahn izniyle
kimsenin gc yet meyecek. (...) Evel Allah
ykamayacaklar.
Erdoan, 23 Haziran 2013 tarihindeki Erzurum
mitinginde de benzer szleri tekrarlamtr:
ok anlaml bir gnde bu gece Berat Gecesinin
gndznde siz lerle bir aradayz. Anlaml bir gn.
nk Erzurum slamn kilididir. Ehli imann
kalesidir, ehli imann muhafzdr. (...) Hepsi bir
araya gelsin zerimize yrsnler Allahn izniyle biz,
Ya Fettah! der bu tezghlarn hepsini altst ederiz.
Millet en bandan itibaren bu oyunu grd ve
bozdu. Dada sen burada olduun mddete, sen
byle yiit olduun mddete Allahn izniyle bu
lkeye hi kimse dokunamaz. Onlar tweetlerle
varsn saldrsnlar, varsnlar Facebooklarla saldr
snlar, evvel Allah benim dadamn iradesi var. Bu
iradenin zerinde irade tanmyoruz.
Grld
gibi
Erdoan,
Gezi
eylemleri
sonrasndaki konuma larnn iskeletini srarla
dinsel bir sylem zerine oturtarak, toplumu dinsel
bak asyla biz ve onlar diye ikiye ayrmtr.
Belli ki biz derken dini duyarllk sahibi olduuna
inand AKP semenini, onlar derken de camiye,
bartsne saygsz olduklarn dnd
apulcular kastetmektedir. Erdoann bu blen,
ayrtran s lubu hem toplumsal birlik ve
btnle hem de laiklie aykrdr ku kusuz.
Toplumu din zerinden biz ve onlar diye ayran

Babakan Erdoan, bu slubuyla 1990lardaki


Belediye Bakan Erdoan akla getirmektedir.
Burada insann aklna, Yoksa Erdoan deimedi
mi? sorusu geliyor ister istemez!
Erdoana Gre Cumhuriyet R. Tayyip Erdoan,
cumhuriyet konusundaki aklamalarnda daha ok
cumhura, yani halka vurgu yapmtr. Babakan
ol madan nce cumhuriyeti; hem rejim olarak
Allahn egemenliine mdahale etmek balamnda
hem de Trkiye Cumhuriyeti devleti ve o devletin
kurulu
felsefesi
balamnda
deerlendirip
eletirirken, babakan olduktan sonra cumhuriyeti
daha ok siyasi rejim anla myla deerlendirmi ve
genelde
yceltmitir.
Erdoan,
babakanl
dneminde Cumhuriyete, daha dorusu erken
Cumhuriyet dnemine ynelik eletirilerini dnemin
tek partisi CHPye ve smet nnye y neltmitir.
Babakann Cumhuriyetin kurulu felsefesine ve
tek parti CHPye ynelik eletirilerinde nerdeyse hi
Atatrkten sz etmemesi de ince bir taktiin
rndr belli ki.
te
R.
Tayyip
Erdoann
azndan baz
cumhuriyet deerlendir meleri:
1994te Babakan olmadan nce,"... Mslmann
yaratcs Al lah kesin hkimiyet sahibidir.
Egemenlik kaytsz artsz milletindir, koskoca bir
yalan. Egemenlik kaytsz artsz Allahndr,
demitir.
1995te R. Tayyip Erdoann danman, daha
sonra da Baba kanlk Mstear olan mer Diner de
yle demitir: Cumhuriyet ilkesinin de zayflad ve
ilevini kaybettiini gryoruz. Halk iin ve halk
adna ynetim diye tarif edilen Cumhuriyet
kavramnn aslnda artk bizim iin ok fazla bir
mana ifade etmediini sylememiz de mmkndr.
Trkiyede Cumhuriyet ilkesinin yerini katlmc bir
y netime devretmesi gerektii ve nihayet laiklik

ilkesinin yerinin slam ile btnlemesi gerektii


kanaatindeyim...
Erdoan babakan olduktan sonra 2010da,
Cumhuriyet ad s tnde cumhurun rejimidir. Yani
sizin rejiminizdir, milletin rejimidir. Cumhuriyetin
sahibi millettir. Hi kimse kendisini milletin hr
irade siyle setii egemenlii kalkp da kendi eline
alamaz. Orada egemenlik milletin. TBMMye,
milletvekillerine, siyasi partilere kimse kalkp da
emir veremez, talimat veremez, onlar korkutamaz,
tehdit edemez. Hi kimsenin kendisini yasama ve
yrtme erklerinin zerinde grme, on lara istikamet
yetkisi yoktur ve olamaz.
, 2012, s. 107. Cumhuriyet erdemli bir ynetim
biimidir, erdemli bir toplum ina etmek iin ortaya
konmu bir iradenin ve vizyonun sonucudur. Dikkat
edin deerli kardelerim, otoriter eilimlere ve bunlar
vastasy la bu iradeye zincir vurmak isteyen
ynetimler bu milletten her zaman gereken dersi
almlardr. Ayn ekilde bu iradeyi vesayet altna
almak, kmsemek, yok etmek isteyen karanlk
odaklar,
eteler,
zmreler
de
her
zaman
milletimizden gereken cevab almlardr; demitir.
Yine 2010da, B Cumhuriyet kk derinlerde
byk bir mede niyet tevars etmi, byk ve gl
bir milletin kurduu ve yaatt bir cumhuriyettir.
Statkoyu muhafaza etmek, deiime direnmek,
yasak larda srar etmek, yine tekrar ediyorum,
cumhuriyetimize de bu aziz millete de yaplabilecek
en byk hakszlktr, demitir.
2012de de yle demitir: Cumhuriyetin 89. yln
tekrar kutlu yorum. Gazi Mustafa Kemali ve bu
mcadelede onunla birlikte ehit olan, gazi olan
btn ecdadmz rahmetle ve kranla anyorum.
Cum huriyet cumhurundur, halkndr. Herkesindir.
Cumhuriyeti herkesin olmaktan karp kendilerine
ait bir sembol olmasn isteyenler cum huriyeti

kendilerine ait bir imtiyaz ynetimi isteyenlerdir. Bu


kesim ler vesayet ve diktatrlk zlemi iinde
olanlardr. nn dnemi, ad cumhuriyet olan ancak
otorite bir dnemdir. Bu kesimler cumhuriye tin
deil kendi menfaat dzenlerinin yklmasndan
telaa denlerdir. Kalkp Ulusta eski Meclis
binasnn bahesine cebren ve hile ile girmek eski
cumhuriyete sahip kmak deildir. TBMMnin o ilk
toplantsn daki manevi havay hazzetmekten,
yaamaktan bugnk CHPnin ya kndan uzaktan
ilgi ve alakas yoktur. Cumhuriyet kutlamas ad
altn da Ankarann altn stne getirenler iyi
dinlesin. Gazi Mustafa Kemal daima milletin
tevecchnn esas alnmasn istedi...
Grlen o ki, kendisi millet tarafndan seilinceye
kadar, Ege menlik kaytsz artsz milletin deil,
Allahndr, diyen R. Tayyip Er doan, yzde elliye
yakn bir oyla seilip babakan olunca, egemenlik
milletindir, demeye balamtr. Aslnda bu Siyasal
slamclarmzn genel hareket tarzdr. ktidar olana
kadar demokrasiyi slam d olarak grp eletiren
slamclarmz, iktidar olduktan sonra demokra siyi
neredeyse
slamn
art
olarak
grp
yceltmilerdir.
30 Ekim 2012. Erdoan'n babakan olduktan
sonra cumhuriyetle ilgili konu malarnda st
kapal olarak ska orduya mesaj gnderdii, halkn
iradesine, halkn seimine hibir gcn mdahale
etmeye
hakk
olma
dna
vurgu
yapt
grlmektedir.
Erdoana Gre Ulus Devlet, Millet, Milliyetilik R.
Tavvip Erdoann erken Cumhuriyet dnemi ve
Atatrk ko nusundaki eletirileri, laiklik dnda
Trkiye Cumhuriyetinin niter yaps ve ulus devlet
konularnda younlamaktadr. Erdoan, hem
babakan olmadan nce hem de babakan olduktan
sonra her frsat ta bu ulus devlet yapsna ve bu

yapnn temelindeki ulusulua/ milliyetilie,


zellikle de Trk milleti kavramna eletiriler ynelt
mitir.
rnein, babakan olmadan nce 1993 ylnda
Almanyada yap t konumada, "... Sen yllarca Ne
mutlu Trkm diyene dersen, kai dedir, etki tepkiyi
dourur.
br
de
Ne
mutlu
Krdm
diyecek...demi; 1994 ylnda mraniyede yapt
konumada da, Baknz ge en gn stanbul
Valiliinin bir beyan var. Ne diyor? 4 ehit memuru
nun cenazesine Ben Trkm diyen gelsin diyor.
Ben stanbulluyum diyen gelsin diyor. Ben lazm
diyen ne olacak? Ben Grcym di yen, Ben
Krdm diyen ne olacak? Ben erkezim diyen ne
olacak? Ben Abazaym diyen ne olacak? Ya bunlar
bu lkeyi zaten yllardr bu ifadelerle paraladlar.
Ama Anayasada ne yazdlar? Ne mutlu Trkm
diyenel Milletin btnl ilkesi Ne mutlu Trkm
diyene ifadesiyle salanr m?... 600 sene Osmanl
otuzu akn etnik grubu mmet dncesiyle bir
arada tuttu. 600 sene... Buyurun u anda 70 senedir
tutabildiler mi? Tutamadlar ite, bak lke birbirine
girdi,diyerek Atatrkn Ne mutlu Trkm diyene
szn eletirip mil liyetilik yerine mmetilie
vurgu yapmtr.
R. Tayyip Erdoan, Cumhuriyetin kurulu
felsefesindeki Trk lk ortak/st kimliine vurgu
yapmak yerine ska alt kimliklerden/ etnisitelerden
sz etmi, Trklk yerine TC Vatandal ve Tr
kiyelilik Bilinci ifadelerini kullanmtr. rnein
2001de, babakan l arifesinde, lkenin yeni bir
dinamizme ihtiyac olduunu belirte rek, Bu amala
yola ktk. Irka dayal ve dine dayal milliyetilii bir
kenara koyarak 65 milyonu kucaklayacaz. Herkes
rkyla, diniyle, blgesiyle vnebilir, ama dierini
hor gremez. Biz yeni oluumda Trkiyelilik bilincini
gelitireceizdemitir. Oysaki Anayasamz da rka

ve dine dayal bir milliyetilik o gnde yoktu bugn


de yoktur.
2013te de, Yeni anayasada teklifimiz Trkiye
Cumhuriyeti Va tandal ad altnda toplanmak.
Trk, Krt, erkez, Laz herkes TC vatanda olsun.
nk gruplar arasnda anlamazlklar oluyor. Eer
TC vatandal dersek kimsenin ikyeti olmaz...
demitir.
2005te, "Biz ne diyoruz? Bu lkede tm etnik
unsurlar birok ynden birbirlerine baldr. Trk,
Krt, Laz, erkez, Abaza, Bo nak... Biz hepimiz
bunlar alt kimlik olarak biliriz. st kimlik Trkiye
Cumhuriyeti vatandaldr. (...) Bizim lkemizde
bizi balayan baka balar var... Bizim kltrel, din
balarmz, ayn medeniyetin insanlar olmamz... Bu
bizim zenginliimizdir. Bu mozaik gl bir
mozaiktir. Kimse ayrmclk tohumlar atmasn,
blclk yapmasn, biz tek va tan, tek bayrak, tek
milletiz, demitir.
Grld gibi babakan olmadan bir yl nce,
2001de, Irka ve dine dayal milliyetilii reddeden R.
Tayyip Erdoan, babakan ol duktan yl sonra,
2005te kimlikten sz ederken din bana vurgu
yapmtr. ok daha nemlisi, aslnda Misak Milli
snrlar iindeki btn etnik unsurlarn ortak
kimlii olan Trkl de alt kimlik haline getirip,
btn bu alt kimliklerden gl bir mozaik yaratp
ona da Trkiye Cumhuriyeti vatandal adn
vermektedir. Trk lk yerine Trkiye Cumhuriyeti
vatandaln st kimlik olarak adlandrmaktadr.
Erdoan zaman zaman, alt kimliklerden oluan,
mozaiklemi fe deratif bir Trkiyeden sz etmitir.
rnein, daha 1993 ylnda bir gazetecinin, Bu
deiim sreci ierisinde Krtler, biz milli yap iinde
ayr yaamak istiyoruz derlerse ne olacaktr?
sorusuna aynen u cevab vermitir: Bu durumda

belki Osmanlt eyaletler sistemi gibi bir ey


yaplabilir.
Erdoan, bu aklamasndan tam 20 yl sonra,
2013 ylnda bu sefer u aklamay yapmtr:
Bunlar dnyaya bakmyorlar. Gelimi lkelere
baktnzda eyalet sistemi korkusu yok. Tarih
bilgileri de yok. CHP hadi neyse de MHP'ye
aryorum. Eyalet sistemi tarihimizde vardr.
OsmanlIdaki aznlklar konusunda hogry
yakalam deiliz. Seilmi vali mev zusu 2023
ylnn konusu. Osmanlt Krdistan, Lazistan demi,
bizim bunu dememiz gerekmiyor. Osmanhy her
koulda rnek gsteriyorlar, ama Osmanlt eyalet
sistemiyle ynetilen bir imparatorluktu. MHPnin
bykehir yasasna kar kmas da bundan.
niter yapy bozacak bir durum yok ortada. Eyalet
sistemi ierisinde niter yapy da koruyabilir siniz.
Gl
Trkiye
asla
eyalet
sisteminden
korkmamaldr.
1993te Krtlerin yaad blgelerle ilgili, Bu
durumda belki Osmanl eyaletler sistemi bir ey
yaplabilir, diyen Erdoann bu konumasndan
tam 20 yl sonra, Eyalet sistemi tarihimizde vardr
(...) Osmanl Krdistan, Lazistan demi... demesi ok
anlamldr! Erdoann 20 yl arayla syledii bu
szler, onun ulus devletle bir trl barmadn ve
Osmanl eyalet sisteminin zlemini ektiini
gstermesi bakmndan nemlidir. Erdoann Eyalet
sisteminden za rar gelmez! demek iin Osmanlnn
da eyalet sistemiyle ynetildiini hatrlatmas ise hi
de doru bir rneklendirme deildir. nk bilin dii
gibi Osmanl en gl zamanlarnda bile eyalet
sisteminin yaratt sorunlarla uramak zorunda
kalmtr. Eyaletlerin bandaki valile rin sklkla
isyan
ettii,
Osmanl
tarihinin
en
bilinen
olaylarndandr. Osmanlnn zayflamasyla yava
yava zlmesi de eyaletlerden ba lamtr.

rnein 19. yzylda bir Osmanl eyaleti olan Msrn


valisi Kavalal Mehmet Ali Paa, Osmanlya kar
ayaklanmtr. Osmanl az daha bu ayaklanmayla
yklmtr. Ayn ekilde 20. yzyln bala rndaki
aznlk isyanlar da nce eyaletlerde balamtr.
Aznlklar eya let sisteminin doasndan gelen
aklarndan yararlanarak ok rahat bir ekilde
Osmanlya bakaldrmtr.
Konumalarnda ska Trkl st/ortak kimlik,
durumundan
karp
alt
kimlikler/etnisiteler
arasnda sayan Babakan Erdoan, . 2013 ylnda,"...
Trklk,
Krtlk,
Lazclk
hepsine
uzaz,demi; yine 2013te, Bu srete kimse bizim
karmza Krtlkle de Trklkle de kmasn. Biz
her trl milliyetilii ayaklarnn altna alm bir
iktidarz. Kuru milliyetilik yok... diyerek bir adm
daha ileri gitmitir.
Babakan Erdoann, Biz her trl milliyetilii
ayaklarnn al tna alm bir iktidarz, derken
ortak/st kimlik durumundaki Trk l de
kastetmi olmas her eyden nce zcdr.
Grlen o ki, ska TC Vatandal ve
Trkiyelilik Bilin cinden sz eden Babakan R.
Tayyip Erdoan, bilerek veya bilme yerek,
Cumhuriyetin Trk rkna dayal bir kimlik
inasyla dier rklar dlayp inkr eden bir millet
ve
kimlik
anlayna
sahip
olduu algs
yaratmaktadr. Erdoan, Cumhuriyetin Trk Mille
ti ve Trklk tanmlar yerine Trkiyedeki btn
etnik kimlik leri TC Vatandal ve Trkiyelilik
Bilinci etrafnda birletiren mozaik tek millet
formlnden sz etmektedir. Ancak hem 1924
Anayasasnda hem de Atatrkn Vatanda in
Medeni
Bilgiler
ki
tabnda
Trk
Milleti
tanmlanrken, asla rki ve dini aidiyeti temel alan
bir tanmlama
yaplmamtr.
rnein 1924
Anayasasnda Trk kavram, rk belirtmek iin

deil, vatandalk ban, mille tin adn belirtmek


iin u ekilde kullanlmtr: Madde 88: Trkiye
ahalisine din ve rk fark olmakszn Trk tlak
olunur. Atatrk, 1930 ylnda yazd Vatanda in
Medeni Bilgiler kitabnda da Trk Milletini, Trkiye
Cumhuriyetini kuran Trkiye halkna Trk mil leti
denir, diye tanmlam ve yle devam etmitir:
Bugnk Trk milleti siyasal ve toplumsal btnl
iinde kendilerine Krtlk fikri, erkezlik fikri ve hatta
Lazlk fikri veya Bonaklk fikri propaganda edilmek
istenmi vatanda ve millettalarmz vardr. Fakat
mazinin istibdat dnemleri rn olan bu yanl
adlandrmalar
birka
dman
aleti,
mrteci
beyinsizden baka hibir millet ferdi zerinde
elemden baka bir tesir yapmamtr. nk bu millet
topluluklar da tm Trk topluluu gibi ayn ortak
gemie,
tarihe,
ahlaka,
hukuka
sahip
bulunmaktadr.* Prof. Orhan Trkdoan'm dedii
gibi, Atatrk'n bu beyannda bir Trk topluluu'
vardr, ancak babakann konumalarnda yerini
alan Krt, erkez, Bonak ve Laz gibi unsurlar artk
'alt kimlik' deil, deyim yerindeyse tamamen st
kimlik' olan Trk topluluu gibi ayn ortak gemie,
tarihe, ahlaka ve hukuka sahiptir. Atatrk bu
yakla mn yerli ve Batl nl bilimadamlarndan
bir kadro ile Trk Dil ve Tarih Kurumlanln
nclnde youn almalar sonucu kantlama ya
almtr.
Babakan Erdoan, 10 Kasm 2011de yapt bir
konumada da Atatrkn millet tanmna sahip kp
nny sulayarak yle de mitir: 1940lardan
sonra ortaya kan asimilasyon, ret ve inkr po
litikalar,
Trkiye
Cumhuriyetinin
kurulu
felsefesine olduu kadar, Atatrkn millet tarifine
de btnyle aykrdr.'' nn dnemi fark ldr. ama
yine de az ok Cumhuriyetin kurulu felsefesinin
izlerini ta maktadr. Gazeteci Arslan Bulutun dedii

gibi, Erdoann, kurulu felsefesini anlamaya


almas, Atatrkn millet tanmn hatrlatmas iyi
ama milletin adn silmeye alan da kendisi ve
partisi... Bu durum da Hi kimsenin kukusu
olmasn. Cumhuriyet emin ellerdedir... Gazi Mustafa
Kemalin,
dier
gazilerimiz
ve
ehitlerimizin
hatrasna glge drmeden, onlardan aldmz
kutsal emaneti ycelterek yolumuzda ilerleyeceiz
szne nasl gvenelim?
Babakan Erdoan, 2013 ylnda bu sefer kendi
millet tanmy la Atatrkn millet tanmnn
aslnda ayn olduunu ima ederek yle demitir:
Biz millet kavramyla bir kavmi, bir rk, bir dini kas
tetmedik... 12 yl nce sylediklerimizin aynsn
sylyoruz. Ecdad mz millet kavramyla neyi
kastediyorsa biz de onu kastediyoruz... 1 Mays
1920de Gazi Mustafa Kemal, Meclis krssnde
aynen u ifa deleri kullanyor, binlerine ithaf
olunur... Demek ki o da ok bunalm ki; bizim gibi
Efendiler meselenin bir daha tekerrr etmemesi
kaydtyla bir iki noktay arz etmek isterim, Meclisi
Aliyemizi temsil eden zevat yalnz Trk deildir,
yalnz Krt deildir, yalnz Laz deildir. Hepsin den
ibaret ortak olan slamdr, diyor... Ziya Gkalp,
Necip Fazl, Mehmet Akif bengisine baksanz millet
kavramnn onlar tarafndan byle kucaklandn
grrsnz. Millet olarak ok byk bir imti handan
getiimiz anakkale bizim nasl bir millet
olduumuzu
bize
anlatan
derslerdir.
Bizler
milliyetilik
ayaklarmzn
altnda
derken,
aalamaya
dayal
kafatas
milliyetilii
kastediyoruz.
Birincisi, Biz millet kavramyla bir kavmi, bir rk,
bir dini kastet medik, diyen Erdoan, ok deil
sadece bir cmle sonra kendi millet anlayn,
Atatrkn, Kurtulu Sava koullarnda uygulad
s lami meruiyet politikas erevesinde 1920de

syledii din vur gusuyla zdeletirmitir. Bylece


hem milliyetilik kavramyla dini kastetmedii
iddiasn bir cmle sonra yine kendisi rtm hem
de Atatrkn 1920 koullarndaki kurtulu
stratejisini, Atatrkn mil let tanm diye milletin
nne koymutur. Oysaki ok iyi bilinecei gibi
Kurtulu Savandan hemen sonra hazrlanan 1924
Anayasasnda
ki
bu
anayasa
Cumhuriyet
Devriminin
felsefesini
tarAtatrk
milleti
tanmlarken rk ve din bana yer vermemitir.
Dahas 1930da yazd Vatanda in Medeni Bilgiler
kitabnda milleti tanmlarken de yine din bana
yer vermemitir. Atatrk bu ynyle en nemli fikir
kaynaklarndan biri olan Ziya Gkalpten de
ayrlmtr. nk bilindii gibi Gkalp millet
tanmnda din bana yer vermitir. Bu balamda
Atatrk, Ziya Gkalp, Necip Fazl ve Mehmet Akifin
millet tanmlar da birbirinden farkldr. En azndan
Atatrkn millet tanm dier nden farkldr. Bir
de Babakan Erdoan; Atatrk, Ziya G kalp ve
Mehmet Akif gibi nemli isimler arasna Necip Fazl
sktra rak, hem Necip Fazla bence hi hak
etmediibir paye vermi hem de yapay bir fikir
kprs kurmak istemitir; ancak bir aya Atatrk,
dier aya Necip Fazl olan bir fikir kprsn
Mimar Sinann bile ina edemeyeceini biraz tarih
okuyan herkes bilir.
1924 Anayasasnda Trkiye ahalisi, 1930
Vatanda in Me deni Bilgiler kitabnda Trkiye
halk diye adlandrlan Misak Mil li snrlar iindeki
Trk, Krt, Laz, erkez, vs. Trkiye Cumhuriyeti
kimliine sahip btn etnik unsurlar Trk
ortak/st kimlii altn da eit haklara sahip
yurttalar, yani Trkler olarak grlmtr. te
bu eit yurttalk bilinci sayesinde Cumhuriyet
dneminde ok farkl etnik kkenden Trkiye
Cumhuriyeti
vatandalar
devletin
en
st

kademelerine kadar ykselebilmitir. Tpk Krt


kkenli Baba kan ve Cumhurbakan Turgut zal
gibi; tpk, Ben Grcym eim Arap! diyen
Babakan R. Tayyip Erdoan gibi...
Gerek u ki, Atatrk Cumhuriyeti, Osmanl
dnemindeki dnme devirme saltanatn ykarak.
Trkyle, Krdyle, Lazyla, erkeziyle, "Trkiye
Cumhuriyetini kuran Trkiye halkn, yani Trk
milletini iktidar yapmtr. Trkiye bugnk birliini,
btnln Atatrkn yzyln bandaki Ulus
Devlet (Millet) Projesine borludur.
31 Mays 2013te balayp ok ksa srede
Babakan Erdoan ve AKP kart gsterilere
dnen Gezi Park eylemlerinde, eylemcilerin
ellerindeki Trk bayraklarn gren Babakan
Erdoan, gz ap kapa yncaya kadar strateji
deitirmitir. ok deil daha birka gn nce alm
srecinde Biz her trl milliyetilii, ayaklarnn
altna alm bir iktidarz. Kuru milliyetilik yok!
diyen, eli kanl terr rgt lideri Abdullah calan
(APO) ile alm grmelerini srdren Erdoan,
birdenbire
mitinglerine
katlan
kalabala
fabrikasyon/hepsi bir boyda bayraklar dattrarak,
miting alanlarn kan krmz gelincik tarlas na
dntrm,
mitinglerine
katlanlardan
balkonlarna bayrak as malarn istemitir. Hatta 23
Haziran 2013teki Erzurum mitinginde Erzurumun
muhafazakrmilliyeti yapsn ve MHP tabann da
dik kate alarakErzurumlulardan balkonlarna hem
Trk bayra hem de hilalli Osmanl bayraklar
asmalarn istemitir.
31 Maystan nceki alm srecinde Apodan
blc ba, bebek katili diye deil de ada veya
mral diye sz eden, bir yl kadar nce Haburda
PKKya seyyar mahkeme kurduran, birka ay nce
Tuncelideki Nevruz kutlamalarnda Apo posterleri ve
szde Krdistan bayraklar arasnda PKKnn miting

yapmasna ses kar mayan Babakan Erdoan,


btn bunlar bir kalemde silip Gezi Park
eylemlerinde Taksim Meydamnda marjinal bir
grubun Apo posterleri asmasn eletirmi ve bir
zamanlar sayn diye hitap ettii Apodan blc
ba diye sz ederek birden milliyetilii
hatrlamtr.
Ne diyelim, gzn kr olsun siyaset!
Bu arada, bu kitabn yayma hazrland Ekim
2013te Tr km diye balayp, Ne mutlu Trkm
diyene diye biten Andmz Erdoann genel
bakanlndaki AKP hkmetince kaldrlmtr.
kide bir kalkyor (Benim eim Arap kzdr) diyor.
Kim olursa olsun bizi niye ilgi lendirir? Sen de
kalkyorsun (Ben Grcym) diyorsun. Sana soran
m var necisin diye? Eer (Eim Arap, ben
Grcym) diyorsan evladn gemicik sahibi Bilale ne
diyeceizlkenin Toprak Btnl Ciddi Tehlike
Altnda, Yenia, 1 Nisan Erdoana Gre Atatrk R.
Tayyip Erdoann en az sz ettii tarihi kiilerden
biridir Ata trk. yle ki R. Tayyip Erdoan Ne Diyor?
adl 639 sayfalk kitapta Atatrk veya Mustafa
KemaD maddesi bile yoktur.
Erdoan, Atatrkten sz edecei zaman genelde
Gazi veya Gazi Mustafa Kemal diye sz
etmektedir.
Erdoann
Atatrke
ba
kn
anlamadan nce bu kullanm ifresini zmek
gerekir. Siyasal slamc gelenein biraz daha lml
kanad,
Kurtulu
Sava
srasnda
Hal
emperyalizmine kar savaan Gazi Mustafa
Kemalden deil, Kurtulu Sava sonrasndaki
devrimci Atatrkten rahatszdr. Bu lml kanat,
Atatrkten sz edecei zaman Atatrk diye deil
Gazi Mustafa Kemal diye sz eder. Siyasal slamc
gelenein radikal ka nad ise hem Kurtulu Sava
srasndaki Mustafa Kemal Paaya hem de Kurtulu
Savandan sonraki devrimci Atatrke kardr.

Bu nedenle radikal kanat Atatrkten sz edecei


zaman Mustafa Ke mal veya Kemal, hatta Beton
Kemal diye sz eder. Radikaller, ne Atatrk adn
ne de Gazi unvann pek kullanmazlar. rnein
niversite yllarnda bu grteki bir arkadam,
mecburen hazrlamak zorunda kald Atatrk
konulu bir devde Atatrkn adn Mustafa Kemal
diye bile yazmak istememi, ksaltarak M. K. yazm
ve bu devden ok yksek bir not almt.
zellikle babakan olduktan sonra Atatrkten
komutan'' ve devletin kurucusu diye sz eden R.
Tayyip Erdoan, babakan olmadan nce, 1990larda
RPli dnemlerinde, adn kullanmadan Atatrk ok
ar ekilde eletirmitir. Daha dorusu isim
vermeden ok ar biimde eletirdii kiinin Atatrk
olduu ileri srlmtr. rnein 1992de Rizede
yapt bir konumada nsanln nndeki ineklerin
kaldrlmas ifadesiyle Atatrk kastettii iddiasyla
Anka ra DGMde yarglanmtr.
Ankara DGM Savcs Nuh Mete Yksel, Erdoana o
konuma snda, nsanln nndeki ineklerin
kaldrlmas ifadesiyle neyi kas tettiini, sormutur.
Erdoan bu soruya, Burada kesinlikle Atatrk
veya Atatrk dnce kastedilmemitir. Byle bir
yorum samadr. Komutandr. Bi zim iin put
deildir. Zaten szlerimde kesinlikle Atatrk
gememi tir. Ben, insanln nndeki inekler
szn syledim. Tiirklcrin veya Trkiye'deki halkn
lafn sylemedim. Bu nedenle burada Atatrk'n
kastedildii ve Atatrk'n Trkiye nnde engel
tekil ettii yolundaki yorumlar reddediyorum,"
demitir.
Savcnn, Afganistan'da inekler kalktt. Afganistan
slam Cum huriyeti kuruldu. Hayrl olsun, bu
mcadele devam edecek eklinde ki szleriniz..."
sorusuna, Erdoan, O yllarda Afganistan Kulara
kar sava veriyordu. Rabbani'nin bakanlnda

Afganlar bu mca deleyi kazanarak bamszlklarn


ilan ettiler ve devlet Afganistan s lam Cumhuriyeti
olarak bu isim altnda kuruldu. Ben bunu sylemek
istedim. Yoksa Afganistan'daki daha sonra kurulan
Taliban rejimini kastetmedim. Zaten o yllarda
Taliban yoktu, diye cevap vermitir.
Savcnn, 20007/ yllarda dine dayal sistemlerin
kurulaca szleriniz? sorusuna Erdoan, "Ben
burada
dinimizi
birey
plannda,
ahsmzda
yaayabilmeliyiz demek istedim. Yoksa dine dayal
bir sis temden bahsetmedim. Biz AKP olarak da dini
eksenli bir parti olma yacamz batan belirttik,
bunu ifade ettik. Zaten amzda ideolojik partiler
bitmitir. Bu itibarla dini esaslara dayal bir devleti
istememiz, mdafaa etmemiz de mmkn deildir,
diye cevap vermitir.
Erdoan az da olsa zaman zaman Atatrkten
vgyle de sz et mitir. rnein RP stanbul
Bykehir Belediye Bakamyken 1997 ylnda
Taksim Atatrk Antnn eref defterine, Byk
komutan Gazi Mustafa Kemal'in Anadolu'daki
harektyla
stanbul'un
kurtulu
unu
btnletirmedeki hneri, bizim de lkemiz ve
milletimiz asn dan gelecee bakta rnek bir
admmz olacaktr. Bamszlk byk komutann
nasl karakteriyse bizim de ahlakmz olacaktr,'
diye yazmtr.
Erdoan, 1994 ylnda da RP Kadky Kadnlar le
Tekilatnca dzenlenen ktidara Yry Gn adl
toplantda unlar sylemi tir: "... Partimizle Atatrk
ortak dncelere sahiptir. Atatrk hibir manday
kabul etmemi, bamszl savunmutur. Bugn
biz de onun iin mcadele ediyoruz. Ayrca kendisi
tm mason cemiyetlerini kapat m ve onlar
yurtdna atmtr. "
Erdoan
yine
1994
ylnda
Zeytinburnu
Belediyesinin 10 Kasm etkinlikleri kapsamndaki

genlik kurultayna yakasnda bir Atatrk rozetiyle


katlarak Mehmet Akiften bir iir okumutur.
Grlen o ki, 1994 ylnda iktidara yrrken
RPyi Atatrkn partisi ilan eden Necmettin
Erbakann sylemini R. Tayyip Erdoan da aynen
tekrarlamtr. Ancak, Partimizle Atatrk ortak
dncelere sahiptir! diyen ve 10 Kasm trenine
yakasnda bir Atatrk rozetiyle katlan Erdoan daha
nce anlattm gibiyine 1994 ylnda Atatrk
Devriminin en temel deerlerinden biri olan laiklie
ynelik ar eleti rilerde bulunmu ve eriat devleti
zlemini dile getirmitir.
Nitekim ayn Erdoan, 1994te Sivas 4 Eyll Spor
Salonunda yapt konumada Atatrk anma
trenlerini yle eletirmitir: "10 Kasm ve Atatrk
iin yaygara koparyorlar. 10 Kasm'a gittik. Dol
mabahe Sarayndaki trenlere de katldm. Dertleri
RPyi blmek. Arkamda stanbul niversitesi retim
elemanlar vard. Arkamdan, Bakma bunun buraya
geldiine, kerhen gelmitir, dedi. Geliyorsun kerhen
diyorlar, gitmiyorsun yaygara koparyorlar. Bunlarn
derdi
Tayyip
deil,
Necmettin
deil,
slam
dmanl.
Atatrk
seviyoruz
bir
trl,
sevmiyoruz bir trl... Tabii o bu szleri syleyen R.
Tayyip Erdoana u soruyu sormak gerekir:
Atatrk seviyor musu nuz, sevmiyor musunuz
syleyin de bilelim Sayn Erdoan?
Erdoan, yine 1994 ylnda, sadece 10 Kasmlarda
deil baka gn lerde de Atatrk iin sayg duruu
yaplmasna kar olduunu belirt mitir. Bunun
yerine
Fatiha
okunmasn
istemitir.
BB
Meclisinin alnda sayg duruu ve stiklal Mar
yerine Fatiha okutmak istemesi tartma yaratan
Erdoan, Ayakta durarak beklemek mi nemli, yoksa
Fatiha okumak m? lye hangisi ular? Biz belediye
meclisini Fatiha ile amak istedik. Bizim dmzdaki

tm partiler ayaa kalkt. Fatiha okuduk, nk


Fatiha karanlktan aydnla geitir, demitir.
Erdoan yine 1994te, Atatrk'e sayg gstermek
iin heykel gibi hareketsiz durmann anlam yok,
demitir.
Erdoan o gnlerde, Atatrk'n huzuruna
kmaktan kat ele tirileri zerine, basna yapt
aklamada, Cumhuriyet Bayram ve 10 Kasm
trenlerine katldn ancak Taksim lenine
gitmediini ha trlatarak yle konumutur: Ne
idii belirsiz bir tip organizasyon yapyor. Atatrk'n
yumruk kadar rozetini takp Atatrk olduunu iddia
eden asker kaa bir tipin organizasyonuna gitmek
mecburiye tinde deilim. Benim iin bu enliklere
katlmak farz ve vacip deil. Msliimanlar iin camiye
gitmek farz. Mslmanlar yneticileri cami de grmek
istiyor. Ancak babakan, valiyi, kaymakam
gremiyoruz. Bunlarn derdi halkn RPye olan
gvenini
sarsmak.
Demokratik
dik
tatrlk
yapmalarna msaade etmeyeceiz. Cumhuriyet
enlikle rine katlmay ve Atatrkn huzuruna
kmay camiye gitmekle kar latran Erdoann
slamc derin bilinaltnda Atatrkn huzuruna
kmann din d bir durum olduu inanc
yatmaktadr besbelli. Bu inanc dorultusunda
babakan olduktan sonra nerdeyse her 10 Kasmda
ve 29 Ekimde Atatrkn huzuruna kmamak iin
bir ba hane bulmutur: Ya hastalanm ya da
yurtd gezisine kmtr. Ve zaman gelmi,
Erdoann genel bakanlndaki AKP, devlet
erknn Atatrkn huzuruna kmak zorunda
brakan
(19
Mays
gibi)
milli
bayramlarn
stadyumlarda kutlanmasna son vermitir.
Erdoan, yine 1994 ylnda laiklik dncesinin
Atatrke ait ol madn sylemitir. stanbul
Bykehir Belediye Bakan olarak Bo azii
niversitesinde yapt bir konumada bir rencinin

laiklik ve Atatrklk konusundaki bir sorusuna,


Laiklik dncesi Atatrke ait deildir; Trkiyede
Anayasaya, Atatrk hasta yatanda yatarken
1937de smet nn tarafndan sokulmutur.
Aratrn, aldatlmayn. (...) Atatrkn hazrlatt ve
hazrlad 1924 Anayasasnda laiklik yoktur.
Dnyada
Fransa
ve
Trkiye
dnda
tarifi
yaplmadan laiklii anayasaya koyan baka bir lke
yoktur,
cevabn
vermitir.
Erdo an
ayn
konumasnda smet nny de Atatrke kar
olmakla sulamtr. u szler Erdoanndr:
Atatrkn resimlerini Trk Lirasndan 1939dan
1952ye kadar kaldran ve pullarn stnden Atatrk
resimlerini kaldran da smet nndr Erdoan bu
sz leri sonrasnda renciler tarafndan protesto
edilmitir.
0 gnlerde ok sk ve ok ar szlerle laiklii
eletiren Erdoan, kanmca bu laiklik eletirilerinin
Atatrk kartlyla ilgili olmad n anlatabilmek
ve hatta Atatrk zerinden laiklik eletirilerine me
ruiyet kazandrabilmek iin Laiklik Atatrkn
dncesi deildir/ demitir. Ancak bu iddias
doru deildir. Evet, 1924 Anayasasnda laikliin
olmad dorudur, ancak 1928de ayn anayasadan
Dev letin dini slamdr maddesi karlarak anayasa
fiilen laik hale getirilmitir. Ayrca Atatrk 1930
ylnda, Trk devleti laiktir. Her reit (ergin) dinini
semekte serbesttir, demitir. Yine 1930 yln da,
Memnuniyetle gryorum ki, laik cumhuriyet
esasnda beraberiz. Zaten benim siyasi hayatta bir
tarafl olarak daima aradm ve ara yacam temel
budurdemitir. Dahas 1923te balayan Atatrk
devrimlerinin byk bir ounluu dorudan
laiklikle
ilgilidir.
Konu
masnda,
1924
Anayasasnda laikliin olmadn syleyen Erdoan,
1928de anayasadan Devletin dini slamdr
maddesinin karld n sylememitir. kincisi

laikliin 1937de anayasaya girdii doru dur, ancak


laiklik anayasaya girerken Atatrkn devlet
meseleleriyle ilgilenemeyecek kadar hasta olduu
yanltr. rnein Atatrk biyografisinin yazar Lord
Kinross, o gnlerdeki Atatrk hakknda unlar
yazmtr: 1937 knda Atatrkn ciddi ekilde
hasta olduu anlald. Ufukta beliren savala
uraan kafas, hl zaman zaman derin bir sezi
gc gsteriyordu. General Gamelin iin, bu eit
adam lar i banda bulunduu srece Fransa
yklmaya
mahkmdur,
diye
umutsuzluunu
belirtmitir. Maginot Hattn Nasreddin Hocanm
trbesine benzetiyordu. Bir n duvar, kapsnda da
koca bir kilidi vard ama her yan akt, can isteyen
arkasndan dolaabilirdi. 1937deki hasta Atatrk,
bir taraftan Hatay meselesini halletmi, dier
taraftan geceli gndzl tarih ve dil almalaryla
uramtr. Dolaysyla 1937 ylnda Atatrkn
hastalndan yararlanan smet nnnn Atatrke
aktrmadan veya Atatrke ramen laiklii
anayasaya soktuu iddias ok temelsizdir. O
gnlerin Meclis Zabt Cerideleri ortadadr, baklabilir.
ncs, nnnn paralardan ve pullardan
Atatrk resimlerini kaldrtt dorudur. Ancak
nnnn bu uygulamas, kendi ifadesiyle yasaya
uygundur, nk daha Atatrk'n salnda
karlan bir yasaya gre paralara, kim cum
hurbakan olursa onun resminin konulmasna
karar
verilmitir.Atatrkten
sonra
nn
cumhurbakan olduu iin paralara yasaya uygun
olarak nnnn resmi konulmutur.
Ne gariptir (ne deiimdir) ki babakan olmadan
nce 1994te laiklii alabildiince eletiren, bu
dncenin Atatrke ait olmadn syleyen R.
Tayyip Erdoan, babakan olduktan sonra 2003te
laikli i, Atatrkn Muasr medeniyetler dzeyinin
stne kma idealinin bir paras, diye adlandrp

vmtr. Erdoan, laikliin yldnm nedeniyle


yaymlad mesajda, temel hak ve hrriyetlerin
laiklik ilke siyle garanti altna alnd ada
demokrasinin
daha
da
glendiril
mesinin
ilkelerinden
biri
olduunu
belirtip
unlar
sylemitir: Din, vicdan ve ibadet zgrlnn
ifadesi olan laiklik ilkesi, toplumsal huzurun ve
Atatrkn
bize
gsterdii,
lkemizi
muasr
medeniyetler seviyesinin stne karmak ideali
iinde farkl inanlarn hogryle bir arada
yaamasnn teminatdr.
R. Tayyip Erdoan, 1998 ylnda hapis cezasnn
kesinlemesinden sonra katld al trenlerinden
birinde Atatrk ve Cumhuriyeti yle vmtr:
Cumhuriyet bir sentezdir. Baty olduu gibi
kopyalamak deil dir. Atatrk de byle yapt.
Atatrkn hayatnda kopyalama yoktu millilik
esast, kendi kltr deerlerini ne karma esast.
Ama bunla kopyac...
R. Tayyip Erdoan, yine 1998 ylnda bir televizyon
programn da kendisine sorulan, Kendinizi Kemalist
grmyorsunuz? sorusun; sinirlenerek, bu soruyu
ok irkin buluyorum, dedikten sonra yl< devam
etmitir: Kemalist deilim. Atatrkn tasvip ettiim
dnce lerini yayorum, uyguluyorum. TC
vatandaym. lkenin karasevda Isym, bunun
dnda baka bir ey deilim. Keke program
sunucu su, Atatrkn o tasvip edip uyguladnz
dnceleri nelerdir?* diye sorsayd da renseydik
R. Tayyip Erdoan zerindeki Atatrk etkisinin
boyutlarn!
Siirtte yapt konumada, Halk kin ve
dmanla aka tah rik ettii iddiasyla yla
kadar hapsi istenen R. Tayyip Erdoann Atatrk ve
Cumhuriyete ynelik bu vglerinin biraz da
istikbal kaygsyla ilgili olduu aktr. Nitekim o
gnlerde
Erdoan
kendisini
savunmak
iin

Atatrk grleriyle tannan baz hukukulardan


da yardm istemitir.
Hapse decei zaman, DGMde kendisine ynelik
Atatrkle
ilgili
sulamalara
cevap
verirken
Atatrkten vgyle sz eden R. Tayyip Erdoan,
AKPyi kurduktan sonra iktidar yolunda yrme ye
karar verdiinde de Antkabire giderek Atatrkn
huzuruna k mtr. Daha nce 1983te RPnin
MKYK yesi olarak Antkabire gi den Erdoan, tam
18 yl sonra 2001de Antkabire giderek Atatrkn
huzuruna kmtr. Atatrkn kabrine elenk
koyup sayg duruunda bulunan Erdoan, zel
deftere unlar yazmtr: Mazisi insanlk ta rihi
kadar eski ve ereflerle dolu ulusumuzu iaret ettiin
muasr me deniyet seviyesinin zerine karmak ve
her ferdini insanlk camiasnn en sekin konumuna
demokratik, laik ve sosyal hukuk devletinin ku rallar
iinde getirmek varlk sebebimizdir. Emanetin emin
ellerdedir. Msterih ol ve rahat uyu.
Erdoan, yine 2001 ylnda (iktidar arifesinde)
partisinin Mec listeki grup konumasnda, Atatrk ve
arkadalarnn Kymeti hibir eyle llemeyecek
bir miras braktn belirterek, Bu mirasa sonu na
kadar sahip kmak bizim taahhdmzdrdeyip
yle devam et mitir: Buras millet iradesini temsil
eden en st kuruldur. Atatrk ve arkadalar en zor
dnemlerinde bile feshetmeyi dnmemilerdir.
Babakan R. Tayyip Erdoan, son yllarda erken
dnem Cumhu riyet tarihini, tek parti CHPyi ve
smet nny alabildiince eletirir ken en azndan
adn vererekAtatrk eletirmekten uzak durmak
tadr. Ayrca Atatrk devrimlerinden sz edecei
zaman Atatrkn adn anmayarak Atatrk n
plana karmama taktii izlemekte dir. rnein 5
Aralk 2012de Trk kadnna seme ve seilme hak
knn veriliinin yldnm dolaysyla yaymlad
mesajda bir kere bile Atatrkten sz etmemitir:

Kadnlara seme ve seilme hakkm tanyan yasann


kabul, Cumhuriyetimizin en nemli reformlarndan
biridir. Batl birok lkede, kadnlar bu haklar II.
Dnya Sava son rasnda elde etmiken,
kadnlarmzn 1934 ylnda seme ve seilme
hrriyetine sahip olmas, kadnlarmza verilen
deerin en gzel tezah rdr. Demokrasi ve kadn
haklar asndan. Cumhuriyetimizin daha ilk
yllarnda bylesine cesur ve baarl admlar
atlmasna karn, bu reformlarn uygulamaya
geirilmesinde ne yazk ki ayn baar gsteri
lememitir... diye devam eden mesajnda Atatrk ad
gememektedir.
Ancak Erdoann tek parti CHP eletirilerinin
odanda asln da Atatrk vardr. Erdoan taktik
gerei, CHP dnemi, nn dnemi dese de anlatt
olaylarn neredeyse tamamnda Atatrk de hayatta
dr ve o olaylarda dorudan etkilidir. rnein
Erdoann,
24
Nisan
2012
tarihli
grup
konumasnda CHP lideri Kemal Kldaroluna,
...Gemiiyle yzleemeyenlerin seviye kaybettiini
gryoruz. Tek Parti dneminin zulm yazl
belgelerde
de
mevcuttur. Camilerin
na
sl
kapatldn, ezann nasl susturulduunu, klk
kyafete nasl m dahale edildiini milletimiz ok iyi
hatrlyor. Karanlk gemiinizle gurur duyabilirsiniz,
buna bir ey demeyiz. Ama zulmle ve baskyla dolu
gemiinizi merulatrmaya kalkarsanz belgelerle
gereken cevab veririz, derken aslnda Atatrk
dnemini, Atatrk devrimlerini ele tirdii ok aktr.
Erdoana gre Atatrk dnemi o taktik gerei
Atatrkn adn kullanmayp Tek Parti dnemi
diyorTek Parti zul m, Karanlk gemi, Zulmle
ve baskyla dolu gemitr.
Erdoan, daha nce rneklendirdiim gibi, zaman
zaman kendi politikalarna Atatrkn politikalaryla
meruiyet kazandrmaya da almaktadr. rnein,

10 Kasm 2011 tarihli Atatrk Anma Treninde


gzel mesajlar vermeye almtr. Konumasnda,
Kur tulu Savanda kanyla mermi tayan,
cepheye mermi tarken so ukta bebeini kaybeden
Halime avutan onun gibi binlerce kah ramandan
aldmz gle, bugn artk kendi tankmz Altay,
kendi sava gemilerimiz Milgemi, kendi insansz
hava aracmz Ankay, kendi helikopterimiz Atak ve
kendi uydumuz Gktrk imal ediyo ruz. (...)
diyerek Kurtulu Savann glklerinden ve bugne
uza nan millilik ruhundan sz ettikten sonra
Atatrke yle gnderme yapmtr: Gazi Mustafa
Kemal, 1921 ylnda, bu lkenin mstakbel
idarecilerine u tarihi szlerle istikamet izmiti;
Millete efendilik yok tur... Hadimlik vardr... Her ne
suretle olursa olsun, millete hizmet edenler, milletten
byk mkfatlar intizar ediyorlarsa, katiyen doru
bir harekette bulunmu olmazlar. Hizmet edenler,
vazifelerini ifa etmi olmaktan baka bir ey
yapmamlardr. Evet... Hkmet olarak ga yemiz,
emelimiz ve idealimiz, millete hizmetkr olmaktan te
bir ey deildir. Bizim iin en byk mkfat,
milletimizin muhabbetine maz bar olabilmektir.
Erdoann, Atatrkn Hadimlik ifadesinin alt n
izmesi son derece doru ve nemli bir analizdir.
Erdoan szlerine, Trkiyenin bugn ulat seviye,
hi ama hi kukusuz, bata Gazi Mustafa Kemal
olmak zere. Cumhuriyetimizin kurucularnn arzu et
tikleri, tahayyl ettikleri, hedefledikleri bir seviyedir,
diye devam et mitir. Ancak burada yanlmtr,
nk Atatrk 1950lerden itibaren kaytsz artsz
Amerikan emperyalizmine teslim edilmi, akl, bilim
ve laiklikten uzaklam bir Trkiye hayal
etmemitir. Atatrk kendi fabrikalarn kuran, kendi
madenlerini ileten, demir alarla rlm, kendi
topraklarn en iyi ekilde kullanp kendi tarm
rnlerini ye titiren, gl bir sanayiye sahip,

ada eitimi benimsemi, eyhler, derviler,


mritler, mensuplar lkesi olmayan, sanat ve kltr
alannda ilerlemi, borsuz ve en nemlisi de tam
bamsz bir Trkiye hayal etmitir. Atatrkn
Trkiye ile ilgili hayalleri ok byktr. yle ki,
1936 ylnda Eskiehir Uak Alayn ziyaretinde, Bir
gn insanolu uaksz da gklerde yryecek,
gezegenlere gidecek, belki de Aydan bize haber
yollayacaktr. Bu mucizenin gereklemesi iin 2000
ylm beklemeye hacet kalmayacaktr. Gelien
teknoloji daha imdiden bunu mjdeliyor. Bize den
grev ise Batdan bu konuda fazla geri kalma may
temindir, demi ve bir gn Aya gidecek Batklar
arasnda bir de Trkn bulunmasn istemitir.
Ancak AKP dneminde bugn d borcu katma
kan, milli varlklar yok pahasna hara mezat
satlan, retmeyen, hatta inek, msr ve saman ithal
eden ve ABDye gbekten baml hale gelen bir
Trkiye vardr. Byle bir Trkiyenin Atatrkn
arzu ettii, hayal ettii, hedefledii bir Trkiye
olmad ok aktr. Gazeteci Arslan Bulutun dedii
gibi, Atatrk, ekonomisi, kltr, siyaseti, hatta
ordusu bile yabanc gler veya NATO gibi or
ganizasyonlar tarafndan idare edilen bir lke
tasarlamamt. Bu gn 2013te msr ve saman
ithal eden Trkiyenin, Gelecekte Ay'a gi decek
Batklar arasnda bir Trk grmek istiyorumdiyen
Atatrkn hayal ettii Trkiye olmasna olanak var
mdr?
23 Nisan 2013te Ulusal Egemenlik ve ocuk
Bayram dolay syla TBMM Genel Kurulunun zel
birleiminde konuan Babakan Erdoan, krsye,
ikisi Anadolu Ajansnn yaymlad Kurtulu
Sava'ntn ocuk Kahramanlar fotoraflarndan
olmak zere 3 fo torafla gelmitir. TBMMnin 93.
kurulu yl dnm ile Trkiyenin ve dnyann tm
ocuklarnn Ulusal Egemenlik ve ocuk Bayramn

kutlayan Erdoan, TBMM'nin ilk Bakam olan Gazi


Mustafa Kemal'i, Kurtulu Savamz sevk ve idare
eden ilk Meclisteki tm milletvekil lerini bu vesileyle
bir kez daha rahmetle ve minnetle yd ediyorum. 23
Nisan 1920'den bugne kadar, TBMM ats altnda
millet iin hizmet retmi tm parlamenterlerimize
lkemiz ve milletimiz adna kran larmz
sunuyorum. Hayatta olanlara salk ve afiyet
temenni ediyor, ahirete irtihal etmi olanlara
Allah'tan zellikle rahmet niyaz ediyo rum," demitir.
Erdoan, TBMMnin 23 Nisan 1920 Cuma gn,
Ankarada Hac Bayram Veli Camisinde klnan cuma
namaznn ardndan Kuran tilavetleriyle, salavat
erifelerle, dualarla, Buharii eriflerle aldn ifade
ederek, Trkiyenin her yerinden gelen; b tn
renkleriyle, btn farkllklaryla ayn ortak gaye
etrafnda top lanan mebuslar, derin bir huu ve
byk bir heyecan iinde Mecliste ilk toplantlarn
gerekletirdiler, diye konumutur. Bu anlaml gn
dolaysyla, ksa bir sre nce bazlar ilk kez olarak
yaymlanan birka fotoraf gstermek istediini
belirten Erdoan, gsterdii 3 fotorafla ilgili de
unlar sylemitir: Bu ilk fotorafta Gazi Mustafa
Kemal, silah arkadalar ve
Latife Hanm,
Cumhuriyetimizin kuruluunun he men ncesinde
ocuklarla sohbet ediyorlar ve bu ocuklarmzn ku
rulutaki yerini gstermesi bakmndan ok byk
neme haiz. Onun iin bu fotoraf getirmeyi ve
gstermeyi grev telaki ettim. Bir baka fotoraf; o da
yine Kurtulu Sava yllarnda bir grup ocuk,
umutla Gazi Mustafa Kemali bekliyorlar. Fakat bu
ocuklarn
giyimi,
kuam,
yle
yalnayak
tablolarna baktmz zaman nereden nereye geldii
mizi gstermesi bakmndan da ok byk neme
haiz. Evet, bu da ite Meclisimizin ald gn... Ve
yine o gn Gazi Mustafa Kemali ve gelecek heyeti
karlamak zere bekleyen ocuklar, sancakla

beraber TBMMnin nnde o kutlu an yaamak


zere bekliyorlar. Erdoan,
TBMMnin, ocuklarla birlikte ve en ok da
ocuklar iin aldn be lirterek, Kurtulu
Savanm ocuklar iin verildiini, Cumhuriyetin,
29 Ekim 1923te en ok da ocuklar iin ilan
edildiini sylemitir.
Baknz deerli milletvekilleri... Trkiye, 23 Nisan
1920ye ve 29 Ekim 1923e gerekten ok zor artlar
altnda ulamtdiyen Erdoan, konumasn yle
srdrmtr: Balkan Savalarndan balayarak,
Maripte, anakkalede, Hicazda, Kanalda, Kafkas
Cephesinde
yz
binlerce
Mehmet
ehitlik
mertebesine ycelmiti. e hit olan askerlerimizin
nemli bir blm, evli ve ocuk sahibiydi. una hi
phe yok ki tertemiz alnndan vurulmu, uzanm
yatan o Mehmetler, girecekleri gl bahesini,
kendilerine glmseyen melekleri grdkleri kadar;
kylerinde, evlerinde, doya doya koklayamadklar
ocuklarnn hayalini de gryor ve tebessm
ediyorlard. Mehmetii bu denli kahramanlatran,
gslerindeki
imanlaryla
birlikte,
geri
de
braktklar ocuklar, o ocuklara miras braktklar
an ve eref ti. Onlar, vatanlar iin seve seve can
verdiler.
Onlar,
bayraklar
iin
kahramanca
savatlar. Ama onlar, en ok da geride braktklar
o cuklar iin Trkiyenin tm ocuklar iin adeta
dne gider gibi sa vaa gittiler, adeta sevgiliye
kavuur gibi ahadet mertebesine ulatlar. Bizim
tarih boyunca btn ehitlerimiz; Kurtulu Sava
ehitlerimiz. Cumhuriyet dnemindeki ehitlerimiz,
terrle mcadele ehitlerimiz, vatann bamszl
iin ay yldzl bayran erefi iin bu topraklar da
ezan Muhammedinin ebediyen okunabilmesi iin
ama en ok da ocuklar iin, ocuklarmz iin
tereddtsz canlarndan vazgetiler. Evet... Tpk 23
Nisan 1920de olduu gibi, bugn de TBMM her

eyden ve herkesten daha ok ocuklar iin vardr,


ocuklarmz iin vardr. Btn gayemiz, btn
hedefimiz, btn abamz, kendimizden nce
ocuklarmz iin daha yaanabilir, daha mreffeh,
daha huzurlu ve daha gl bir Trkiye ina
etmektir. (...) 23 Nisan 1920 ruhuy la, o anlayla, o
kardelikle ilerlemeyi kararllkla srdreceiz. Gazi
Mustafa Kemal Atatrk bata olmak zere btn
istiklal kahraman larmz, ehit ve gazilerimizi, bu
Mecliste grev yapm btn siya setilerimizi
kranla yd ediyorum. Tm ocuklarmzn, tm
dnya ocuklarnn bayramn kutluyor, yce
heyetinizi saygyla selamlyor, teekkr ediyorum.*

Babakan Erdoann
23 Nisan 2013 tarihli grup konumasnda gsterdii
fotoraflardan biri.
Gerekten de drt drtlk bir konuma! Ancak
Erdoan,
1920
ruhundan,
Kurtulu
Sava
ehitlerinden, Kurtulu Savamn nasl b yk
glklere gs gerilerek kazanldndan ve
Kurtulu Savann nderi Atatrkten vgyle sz
ederken, Erdoann yanda med yasnda sabah
akam Atatrke ve Cumhuriyete hakaret eden,
yakn tarihi altst eden grevli/maal tarihiler,
gazeteciler
ve
aydnlar
yine
Atatrke
ve
Cumhuriyete saldrmaya devam etmilerdir. rnein
Erdoan, Gazi Mustafa Kemal Atatrk istiklal

kahraman diye adlandrp kranla yd ederken,


Erdoann ok sevdii bir yan da gazeteci/tarihi
Mustafa Armaan, Kurtulu Savann asl kah
raman Atatrk deil Vahdettin dir! Kurtulu Savan
Atatrk deil Karabekir balatmtr! Kurtulu Sava
o kadar nemli bir mcadele deildir! gibi yalanlarla
hem Kurtulu Savan hem de Atatrkn o
savataki roln azaltmaya almtr. Dahas
Babakan
Erdoan,
sabah
akam Atatrke
hakaretler eden, kesinden her gn Atatrke kin
kusan, srf Atatrk karalamak iin bir dergi
karan Mustafa Ar maan adl o gazeteci/tarihinin
ok akll olduunu dnp 2013 ylndaki alm
srecinde onu akil insan yapmtr. yi de bu ne
per hiz bu ne lahana turusudur! Babakan Erdoan
bir taraftan Atatrk verken, dier taraftan
Atatrk yeren birilerini batac yaparak ne
amalamaktadr?
Aslnda Erdoan, babakan olmadan nce de
Atatrk konusunda benzer bir tavr taknmtr.
Kendisi genelde Atatrk eletirmekten uzak
dururken ok sk fk olduu kiilerin Atatrk
alabildiine ele tirmesine ses karmamtr.
rnein Erdoann belediye bakanl d nemindeki
danman ve dnr olan Sadk Albayrak,
eyhlislam Mus tafa Sabri adl kitabnda, Kurtulu
Sava kahramanlarmz hakknda igal kuvvetlerini
aratmayacak kadar irkin bir dil kullanan hain Mus
tafa Sabriyi ve ve bitirememitir. u szler
Mustafa Sabriye aittir: "... ki paralk Mustafa Kemal
kuvvetinin basksna boyun eerek ngilizlerin,
Franszlarn vesair devletlerin stanbuldan ekilip
gitmele rini ancak Kemalistlerin idam ettii Trk akl
kabul edebilir...
Erdoann danman ve dnr Sadk Albayrakm
byk din limi diye ycelttii hain Mustafa Sabri,

Mustafa Kemal ve Ankara hkmetine yle kin


ksmtr:
"... Mustafa Kemalin ve Ankara hkmetinin
kahpeliklerini,
sahtekrlklarn
u
ufack
mukaddimeye (nsze) sdracak deilim. Demek
isterim ki, bu ekil deitirmeleri, bu ztlklar
ileyebilmek
iin
insan
utanmamazlkta
da
kahraman olmaldr. Hele dinsizlik olmadan
hakszln, hayaszln bu derecesi tasavvur
olunamaz...
Kitabnda, Atatrke iki paralk, kahpe,
sahtekr, utan maz, hayasz ve dinsiz diyen
bir meczubu, hain Mustafa Sabriyi yere ge
sdramayan
birini,
Erdoann
kendisine
danman ola rak alp belediyede kltr ilerinin
bana getirmesini nasl aklaya caz?
Erdoann
belediye
bakanl
dnemindeki
danmanlarndan biri de Prof. hsan Sreyya
Srmadr. Srma da Trkiyede Yanl Din Anlay
adl kitabnda Atatrkn hatrasna hakaret suu
ilemi ol maktan dolay bir buuk yl hapis cezas
almtr.
Erdoan, babakan olduktan sonra da baz
danmanlar
bir
frsatn
bulup
Atatrk
eletirmiler, Cumhuriyet tarihini arptp
kahramanlar hain, hainleri kahraman yapmaya
almlardr, rne in 2004 ylnda Babakann
danman Cneyt Zapsu, eyh Said syam'tun tam
ne olduunu bilen var m? Cumhuriyet tarihi bir daha
okunmal, hatta yeniden yazlmal,diyerek tarihle
yzleip eyh Saide kol kanat germitir.
Babakan olmadan nce Sadk Albayrak, hsan
Sreyya Srma gibi Atatrk dmanlarn yanma
alan, Haan Hseyin Ceylan, evki Ylmaz gibi
Atatrk dman meczuplarla ayn partide siyaset
yapmay iine sindiren Erdoan, babakan olduktan
sonra da Mustafa Arma an gibi bir Atatrk

dmann akil insan yapmtr. Grld gibi


deien hibir ey yoktur.
Babakan R. Tayyip Erdoan, 2013 ylnda AKPnin
d politi ka baarsndan sz ederken de Atatrk
vm ve hatta kendisini Atatrke benzetmitir.
Erdoan, Kzlcahamamda partisinin istiare ve
deerlendirme toplantsnn kapannda yapt
konumada birok Mslman lkede Trkiye iin
ellerin semaya kalktm ifade ederek, Pakistanda
sadece camilerde deil evlerde, sokaklarda, okullarda
bi zim iin dualar edildi. Arjantin'de bizim iin dualar
edildi. Gazi Musta fa Kemal'in ifadesiyle, Dini miibini
slam'n son kalesine ynelik sal dr karsnda slam
corafyas gzyalarna bouldu,' diyor. undan emin
olun bugn de bizim iin ayn dualar yaplyor. Bugn
de bizim iin yine eller semaya kalkyor. Bugn de
Gazze'de, Kuds'te Beyrut'ta Mekke'de Medinede
bizim iin gzyalar iinde dualar ediliyor. te biz
byle bir sorumluluu tayoruz, demitir. Babakan
bu konu masnda genel olarak Suriye ynetimini ve
Bear Esad hedef almtr. Erdoan Esada,
Vallahi de bunun hesabn vereceksin/ diye ses
lenmitir. Bir Mslman lkenin, Suriyenin
emperyalist kuatmayla evrilmi liderinden, Bear
Esaddan
hesap
sormaya
kalkan
Babakan
Erdoann
kendisini,
Kurtulu
Savandaki
Atatrkle zdeletirmesi son derece yanltr.
nk bilindii gibi Atatrk, Hal emperyaliz mi ile
ibirlii yaparak herhangi bir Mslman lkenin
emperyalist kuatmayla evrilmi Mslman liderini
devirmek iin bir mcadele iine girmemitir.
Atatrk, lkesini igal eden Hal emperyalizmine
kar bir mcadele iine girmitir ve bu mcadelede
yine Hal em peryalizminin smrs altndaki
Mslmanlarn
desteini
almtr.
Erdoann
kendisini
Kurtulu
Savandaki
Atatrke

benzetebilmesi iin her eyden nce emperyalizmle


birlikte deil, emperyalizme kar olmas gerekir.

Erdoan, birok salon


konumasnda arkasnda Atatrkn yukardaki
fotorafn kullanmaktadr. Kanmca bir taraftan
Atatrk daha ok st rtl olarakeletiren
Erdoan, dier taraftan bilinaltnda Atatrke gizli
bir hayranlk beslemekte, kendisini Atatrkle
zdeletirmektedir.
R. Tayyip Erdoan ayrca Selanikte Atatrkn
evini ziyaret et mi ve kendi ifadesiyle Atatrkn
babas Ali Rza Efendinin de evini restore ettirmitir!
Bu faaliyetlerini de Atatrke kar olmadnn de
lilleri olarak sunmutur.
Aslna baklacak olursa Atatrkle aldatma ya da
Atatrkle merulatrma politikas Trkiyede ok
eski bir siyasi oyundur. r nein bu lkede gemite
Atatrkn mirasn yerle bir eden Adnan Menderes,
Paralarn pullarn stne Atatrkn fotoraflarn
yeni den ben koydum. Atatrk' koruma kanununu
ben kardm. En ok Atatrk heykelini ben yaptmr
diye Atatrk grnmeye almtr. Sizi gidi Bat
taklitileridiye Atatrkleri, ada deerleri savu
nanlar eletiren, Adil dzen diye aslnda eriat
dzenini savunan Necmettin Erbakan, Yaasayd
Atatrk de RPli olurdur demitir. 12 Eyll Darbesiyle
Kemalizme son byk darbelerden birini vurup
din137

ci, sa iktidarlarn nn aan Kenan Evren,


sabah akam Atatrk lkten sz etmitir. Benzer
biimde
mfredattan
Atatrk
karmaya,
kurumlardan TCyi kaldrmaya kalkan, terr
rgtyle
pazarlk
yapan,
federasyondan ve
bakanlk sisteminden sz eden, Trklk dahil her
trl
milliyetilii
ayaklarnn
altna
alan,
anayasadan
Trk
ve
Atatrk
kavramlarn
kartmann hesaplarn yapan AKPnin Genel
Bakan
Babakan
R.
Tayyip
Erdoan
da
kendisinden
nceki
sac
iktidarlar
gibi
gerektiinde Atatrkten vgyle sz etmitir ve
edecektir.
Asm Arslan, Smrlen Atatrk ve Atatrklk
adl kitabnda aslnda Atatrk olmadklar halde
siyaseten Atatrk grnen partileri, iktidarlar
yle eletirmitir:
Atatrk sanki sandktan hep kapitalistlerin
temsilcileri ksn ve Trkiyeyi hep onlar ynetsin,
ulusal gelirin yardan fazlasn mut lu aznla verin,
zenginleri daha zengin, fakirleri daha fakir yapn,
Amerikaya ayrcalk tanyn, yeralt servetlerini
yabanclara peke ekin, dnceyi, gerei
yazanlar cezalandrn, retmenlere kyn, halk
eitmeyin, ortaa karanlnda brakn, vurguna,
soyguna, s mrye, yolsuzlua gz yumun,
Trkiyeyi dnyann en geri lkelerin den biri
durumuna
brakn,
demi
gibi;
Trkiyeyi
kapitalistlerin ka rn birinci planda tutarak
ynetenler Atatrk, ulusal gelirin yardan fazlasn
mutlu aznla verenler Atatrk, zenginleri daha
zengin, fakirleri daha fakir yapanlar Atatrk,
dnceyi, gerei yazanla r cezalandranlar
Atatrk, retmenlere kyanlar Atatrk, halk
eitmeyenler,
ortaa
karanlnda
brakanlar
Atatrk, vurguna, soyguna, smrye, yolsuzlua
gz yumanlar Atatrk, Trkiyeyi dnyann en geri

lkelerinden biri durumunda brakanlar Atatrk...


Evet, o biim Atatrk...
Atatrkn lmnden sonra iktidara gelen tm
partiler
Atatrk
lkten
uzaklamlar,
Atatrkl
yozlatrmlar,
yolundan
sap
trmlar, Atatrk devrimlerinden dn vermiler,
daima zenginlerin, tutucularn dmen suyunda
gitmiler, fakir halk kitlelerinin yararna olacak
kkl bir dzen deiikliine kar kmlar ve
Trkiye'yi ulu sal gelirin ok adaletsiz dald geri
bir lke haline getirmiler ve son ra da Atatrk
geinmiler,
Atatrkl
yzlerine
maske
yapmlar ve vatan, millet, din, iman, hak, hukuk,
adalet, demokrasi zerinde bol bol sylev ekerek
fakir halk kitlelerini uyutmular, uyutmular,
uyutmulardr.
Trkiye'de yllardan beri Atatrklk' ad altnda
bir oyun, bir
komikdram oynanmaktadr. yle sanyoruz ki
daha uzun zaman de vam edecektir bu oyun...
Bu cmlelerin yazar Asm Aslan ok hakl: Bugn
2013 ve bu Atatrklk oyunu hl devam
ediyor.
Sonu olarak grlen o ki Babakan R. Tayyip
Erdoan,
Ata
trkyle,
nnsyle,
Fevzi
akmakyla
erken
Cumhuriyet
dnemi
uygulamalarna kardr; o dnemde yaplanlar
genelde doru bul mamaktadr. Ancak taktik gerei
erken Cumhuriyet dnemi ele tirilerini smet nn
ve tek parti CHP zerinde younlatrmaktadr.
Atatrkten ya hi sz etmemekte ya da Atatrk
iyiydi de nn onu yoldan kard/ veya Atatrk
deil nn yaptr tezlerini ilemek tedir. Erdoan,
Atatrk eletirmekten kanrken ve hatta zaman
zaman Atatrkten vgyle sz ederken, partisine
mensup baz millet vekillerinin ve kanatlar altndaki
yanda aydnlarn sabah akam Atatrk

eletirdikleri grlmektedir. Bu nedenle Erdoann


bir Er ken Cumhuriyet Dnemi Eletiri Stratejisi
olduunu syleyebiliriz. Bu stratejiye gre Erdoan,
nn ve Tek Parti zerinden, dier AKPli
milletvekilleri ve yanda aydnlar ise Atatrk
zerinden erken Cumhu riyet dnemini alabildiince
eletirmektedirler.
Erdoan, partisine Cumhuriyetin yznc yl olan
2023 hedef olarak gsterirken bile, o Cumhuriyetin
kurucusu Atatrkten deil, Osmanl padiah
Fatihten sz etmeyi tercih etmitir. rnein 28 Ma ys
2013 tarihli grup konumasnda 2023 hedefi ve Fatih
konusunda unlar sylemitir: 2023 bir hedef
olarak belirledik. Daha sonra 2071i de bir hedef
tarihi olarak belirledik. Biz 2053e giderken bir deil,
yz deil binlerce Fatih Sultan, yz binlerce Ulubatl
Haan ye tisin istiyoruz. Biz ocuklarmza ufuk
vermek zorundayz. Tarihte aldmz misyonu onlara
bir istikamet olarak gstermek zorundayz. Fatihin
stanbulu fethettii yataki ocuklara o ruhu
alamak
zo
rundayz.
STKlar
medyasyla
niversitelerimizle birlikte dayanma iinde bunu
yapmalyz.
Medya
dizi
filmleriyle
zellikle
genliimize dnmeyi deil ok daha farkl
ekildeki uygulamalar getirecek anla y telkin
edecekse biz aradmz bu nesli bulamayz. (...)
Hafta iinde TBMM tarihi bir adm atarak bamllk
yapan maddelerle ilgili nemli bir dzenlemeyi
kanunlatrd. Fatih nesline bylesine anlaml bir
yasa armaan ettiiniz iin sizinle gurur duyuyoruz.
imdi ben tabii \aribl leyli ren nehar bir nesil
istemiyoruz dedim neler neler yazdlar. Yazn
bakalm nereye kadar yazacaksnz. Erdoan,
Atatrk'n kurduu Cumhuriyetin yznc ylma gi
derken, Biz 2053e giderken bir deil, yz deil
binlerce Fatih Sultan, yz binlerce Ulubatl Haan
yetisin istiyoruzdiyor ama, Bir tane Atatrk, bir

tane Mustafa Necati yetisin, demiyor, diyemiyor.


nsan bu durumda ister istemez sormadan edemiyor,
Yoksa Babakanm kafasndaki cumhuriyet, Atatrk
Cumhuriyeti deil de baka bir cum huriyet midir?
nk binlerce Fatih, yz binlerce Ulubatlmn
olduu cumhuriyet olsa olsa ancak Yeni Osmanl
Cumhuriyeti olur!
Erdoann 2013te stanbulda temelini att 3.
kprye Osmanl Padiah Yavuzun ad veriliyor.
Erdoan, konumalarnda sz dn drp dolatrp
ecdad dedii Osmanlya getiriyor, Osmanl yle
iyiydi, byle iyiydi? yle dnyaya model oldu? diye
ballandra bal landra anlatyor, ama Osmanlnn
son 300 ylnn k sanclaryla getiini,
Osmanlnn brakn dnyaya model olmay kendi
kendine bile model olamayp byk bir grltyle
ykldn anlatmyor. Os manl padiahlarm btn
hatalarna karn yceltirken, Atatrk b tn
baarlarna karn azna almaktan uzak duruyor.
Erdoan, Taksim Gezi Park olaylar sonrasnda, 16
Haziran 2013te Kazleme mitinginde AKPlilere
yle seslenmitir: Yasa lara uygun Trk
bayraklarm biliyorsunuz. Bayrak yasasndaki Trk
bayrann tanm budur. Bunun dndaki bayraklar
bayrak yasasna uygun deildir. Bayrak yasasna
uygun olan budur. Bunlar balkonlara asmanz
istiyorum. Bunlar balkonlarnza asarak binlerine en
gzel cevab vereceksiniz. Erdoan bu szleriyle
eylemcilerin gnlerdir el lerinde tadklar Atatrkl
Trk bayraklarndan rahatsz olduunu gstermi ve
bir anlamda bu Atatrkl bayraklar yasad ilan
et mitir. Ayn ekilde 23 Haziran 2013 Erzurum
mitinginde de Evini ze Trk bayra asm. Ama
zerinde herhangi bir sembol olmayan Trk bayra
asn. Ama hilali de aarz derseniz, o da
OsmanlTnndr, onunla da gurur duyarz,' diyerek
ayn tavrn srdrm, ancak bu sefer bayrak

yasasna
uymayan

hilalli
bayra
da
asabileceklerini sylemitir. Yani Erdoana gre
zerinde Atatrk olan Trk bayra yasaddr ve
balkonlara almamaldr, ama zerinde hilal
bulunan bayrak yasad da olsa balkonlara
almaldr. nk Atatrk Cumhuriyetin,
hilal ise Osmanlnn semboldr. Aslnda BOP E
Bakan Yeni Osmanlc Babakan R. Tayyip
Erdoann bu sylemi kendi iinde son derece
tutarldr!
R. TAYYP ERDOANIN TARH HOCALARI stat
Necip Fazldan Akil Mustafa Armaana R. Tayyip
Erdoann tarihe bak daha ok rencilik
yllarnda biimlenmitir ve stratejik/siyaseten
yapt aklamalar bir kenara ko yarsak, zaman
iinde ok keskin farkllklar da gstermemitir. Anla
lan o ki Erdoan, imamhatip yllarnda ve Milli
Trk Talebe Birlii yelii dneminde erken
Cumhuriyet dnemi kartlyla, Atatrk ve nn
eletirileriyle karlam, slamcOsmanlc gr
sahiplerinin Atatrke, nnye, erken Cumhuriyet
dnemine ve dnemin tek par tisi CHPye kkten
kar, hatta dman olduklarn grmtr. Ger
ekten de o gn bugndr slamcOsmanlc gr,
kendini
Atatrk
ve
Cumhuriyet
kartlyla
tanmlamtr. Bu grtekilerin tarih oku malarnda
temel kaynaklarndan biri, hatta birincisi stat
dedikleri Necip Fazl Ksakrektir. 1950lerin yeni
yeni u vermeye balayan Trkslam Sentezcileri,
Necip Fazln yazlaryla ve kitaplaryla bes lenmitir.
NECP FAZIL KISAKREK Necip Fazl Ksakrekin
yazlaryla ve kitaplaryla beslenenler den biri de R.
Tayyip Erdoandr. Erdoan, babakan olduktan
sonra erken Cumhuriyet dnemi; tek parti CHP ve
nn eletirilerinin kay nann Necip Fazln yakn
tarih konusundaki yazlar ve kitaplar olduunu
bizzat aklamtr.

Peki, ama R. Tayyip Erdoann en nemli tarih


hocas diye adlandrabileceimiz bu Necip Fazl
Ksakrek kimdir? Gerekten de iirin stad olan
Necip Fazl, tarihin de stad mdr? Yoksa iin
iinde ok daha baka iler mi vardr? Bu sorulara
yant vermeden nce Necip fazl Ksakiireki
tanyalm.
Eitim, renim Hayat Necip Fazl, 26 Mays
1904'te emberlitata domutur. Asl ad Ahmet
Necip'dir. Varlkl bir ailenin ocuudur.
Ahmet Necip eitimine mahalle mektebinde
balamtr. 1912de Gedikpaadaki Fransz Frerler
Okuluna gemitir. Bir sre sonra bu okuldan
ayrlp Amerikan Koleji'ne devam etmitir. Bu okulu
sevmi, ancak haylazlk" yznden kovulmutur.
Ardndan Bykderede Emin Efendi Mahalle
Mektebine gemi ama orada da uzun sre ka
lamamtr. Daha sonra srasyla stanbul Byk
Reit Paa Numune Mektebi ve Vanikydeki Rehberi
ttihat Okuluna devam etmitir. Sonra da ailevi
nedenlerle Heybeliada Bahriye Okuluna girmitir.
Ah met Necip olan ad bu okulda Necip Fazla
dnmtr. O gnlerde hasta yatandaki annesi
Necip Fazl iire ynlendirmitir. Bu okulda Bat
kltryle,
Batl
bilim
sanat
insanlarnn
yazdklaryla tanmtr.
Necip Fazl 1921 ylnda Darlfnun Felsefe
blmne girmi, orada Ahmet Haim, Faruk Nafiz,
Yakup Kadri, Nzm Hikmet, Ah met Kutsi, Ahmet
Hamdi, Peyami Sefa gibi dnemin nl edebiyat
lar ile tanmtr. lk iirlerini de o yl yaymlam ve
daha sonra O ve Ben adl eserinde belirtecei gibi,
kendisini artk dnyada tanmayan tek kiinin
kalmadn, kahvede, sokaklarda, salonlarda hep
ondan konutuklarn" sanmaya balamtr.
Daha sonra hkmet bursuyla Pariste Sorbonne
niversitesine girmitir. Burada nl filozof Henri

Bergsonla tanmtr. Necip Fazl O ve Ben adl


eserine Paris hayatndan: Kadn, kumar, ikisi,
bohem hayat, pheci felsefesi, sara nbetleri iinde
sanat; zmeye altk a dolaan ve bsbtn
meseleleriyle Paris... Kbus ehrindeki hayat m
anlatmaya hicabm ve slami edebim manidir, diye
sz etmitir.
Paristeki bu bohem hayat nedeniyle Trkiyeye
geri arlm tr. Babali adl kitabnda anlattna
gre, Zeki Mesut adl mfettiin verdii son ayl ve
memlekete dn parasn da kumar masasnda
kaybetmitir. Anlald kadaryla kumar tutkusu
Pariste balamtr.
CHPli Necip Fazl Evet, yanl okumadnz! Necip
Fazl bir zamanlar CHPli denecek kadar dnemin tek
partisi CHP ile ili dldr. 1920lerde 1930larda
hem devlet bnyesinde alm hem de rejimin
savunuculuunu yap mtr.
Paristen Trkiyeye dndkten sonra nce
Felemenk Bahri Se fid Bankasnda ie balam,
sonra Osmanl Bankasnn Ceyhan, s tanbul ve
Giresun ubelerinde almtr. 1929de Bankas
Ankara ubesinde muhasebe memuru olarak greve
balam, askerliinin ardndan Trabzon, stanbul ve
Edirne ubelerinde muhasebecilik yap mtr. lk iir
kitab riimce 1925te kmtr. Cumhuriyetin ilk yl
larnda Tek Parti hkmetinden ok sayg
grmtr.
Piyesleri
devlet
tiyatrolarnda
sahnelenmitir. Kaldrmlar adl ikinci iir kitab bu
yl larda (1928) yaymlanmtr. 19301934 arasnda
gen Cumhuriyeti savunmu, yobazlar, softalar
eletirmitir.
Necip Fazl, hkmetten para szdrmann yollarn
da CHP dne minde renmitir. yle ki: 1936
sonunda, bir edebiyat dergisi kar maya karar
vermitir. Doruca Celal Bayarn evine gidip,
Memleke tin buna ihtiyacn takdir edersiniz. Eer

emrinizdeki bankalardan Bankas ve Siimerbank


bana bir senelik pein iln karl muayyen bir para
verirlerse bir mesele kalmaz... diyerek para istemi,
Celal Bayar ikna edip 1.600 lira almay baarmtr.
Bir milletvekilinin ayda 200 lira ald o gnlerde
dorusu bu iyi paradr.
Necip Fazl, CHP ile sk fk olduu dnemde doal
olarak rejimi savunmutur. 1930larda yapt
konumalarnda
rejim
kart
glere
gz
atrmamaktan sz etmitir. rnein Aralk 1930
tarihli Mene men Olayndan sonra Ankara
Trkocanda Kubilay anma toplan tsnda yapt
konumada yle demitir: ... Gzme grnen eyi
aka, kaidesiz, tertipsiz ve imansz sylyorum.
Eer zayf tutarsan, eer inklbn yreini,
hassasiyetini ve sinirlerini temsil etmezsen, b an
ters taraf ile yirmi dakikada kesilen Kubilay'n
kafasnda sana tevcih edilen akbeti seyredebilirsin...
Trkiye'nin nfus ktndeki softa ve mrtecilerin
yeil kann kurutacaksn; bu kadar..." Ayn Necip
Fazl yllar sonra bu sefer Menemen Olaynn
dzmece oldu gunu iddia edecektir. 1969 ylnda
kan Son Devrin Din Mazlumla r adl kitabnda
yle demitir: 1930 Aralk aynn sonlarna doru
Menemen'de cereyan eden hadise, birka serseriye
yaptrlm byle bir tertip iinden baka bir ey
deildir ve olanca gayesi byk ve kuvvetli sandklar
baz din adamlarm ortadan kaldrmak olmutur.
Evet, btn ahsiyetli Mslmanlar, bilhassa
Nakibendi tarikat bykle rini ortadan kaldrmak
iin hkmete dzenlenen Menemen Vak'as,
tertiplerin en vicdanszn tekil eder.
1932de yazd Bir Hikye Birka Tahlil adl
hikyesinde softa kimdir? sorusuna yle yant
vermitir: Onu tarife hacet yok. Onu tanrz.
Yrynden,
duruundan,
bakndan,
kandan tanrz. O zaten kendini gizlemiyor. Dn

bana sark saryordu. Bugn giydi i apka, hsn


nazarnda gene sark. Bugnn sarkls dnden
daha ok, daha yezittir. (...) Zamann akn
zorlayan, kendi iddiasndan baka hibir yenilik
olmayan deliller mstesna, her yeni ey karsn da
eskinin srar softalktr. slamlk kt gn
putperestler softayd. Asrlardr ilim ve cemiyetin
terakkisi karsnda da slamlk softadr. Necip
Fazl, Atatrkn lm zerine Cumhuriyet
gazetesine Atatrk hakknda u vg dolu cmleleri
yazmtr:
(...) Benim gzmde birbirine bal iki iin sahibi
iki Atatrk var. Zaman tasnifinde bunlardan biri
dmann denize dklne, br bugne kadar
srer. (...) Biri lm hkm giymi bir milleti
ahlandrd. Mucize apnda bir baaryla madde ve
askerlik plannda muzaffer kldrd. br, bir an
evvelki lm tehlikesini douran se bepler lemine
kar harekete geti, fikir ve cemiyet plannda yeni
bir bnye inasna giriti... (...) nklbc Atatrk,
Tanzimattan
beri
Trk
cemiyetinin
Avrupa
medeniyet manzumesine kavuturulmas yolunda
giriilen yarm ve ksr teebbsleri tam ve yzde yz
randmanl ham leler haline getirdi. (...) Milli
Kahramanin lm nnde duyduu muz matem
hissini, tek bir emniyet duygusu ile teselliye
muktediriz: Teknesinde Atatrk youran Trk
milletinin, iin iin tekevvnleriy le ayn apta
kahramanlara daima gebe kalaca emniyeti...
Necip Fazlm CHP ile iyi ilikileri Atatrkn
lmnden sonra da devam etmitir. Necip Fazl,
Atatrkn lm zerine kurulan Celal Bayar
hkmetinde Maarif Vekili olan Haan Ali Ycel
tarafndan Dil Tarih Fakltesi kadrosundan Yksek
Devlet Konservatuarna ta yin edilmitir.
Necip Fazl, 19431978 yllar arasnda be devre
halinde 512 say kan Byk Dou mecmuas

araclyla sesini duyurmutur. 1940h yllarda


Byk Dou dergisinde Atatrke vgler dizmeye
devam etmitir. rnein Byk Dou dergisinin 9.
says Atatrkn Altn Anahtarla At Son Fabrika
Kaps... imdi Onun Ruhu Ayn Anah tarla Trkn
Zafer Kapsnda... balkl kapakla kmtr. 10.
sayda ise Atatrk Dirilecektir! balkl bir yaz
yaymlanmtr. Sz konusu yazda kurtarc olarak
Atatrk bekleyen bir Necip Fazl vardr: Bir gn
Atatrk dirilecektir. Evet, laf ve hayal yahut fikir ve
remz leminde deil, dorudan doruya madde ve
hakikat dnyasnda Atatrk hayata dnecektir. Bir
gn Atatrk, Etnografya Mzesindeki ta sandukas
nn kapan omuzlar ile kaldrp, ufk (yatay)
vaziyetten akul (dikey) hale geecek ve srtnda
mareal niformas, Ankarada Atatrk bulva rnda
grnecektir. Bir gn onu, kfurden yontulmu asl
ve mevzun parmaklar ile klcnn kabzasn
kavram, zarif ve ince endam ile bir masaya eilmi
ve gk gzler ile dnya haritasn szmee balam
olarak greceiz. Bugn, dnya muhasebe ve
muvazenesinde Trk milletine ait haklarn terazi
kefesinde grnecei andr. te o gn ba mzda
bulunacak olan ahsiyet, gnn gerektirecei stn
kurtarclk vasflarna gre, ruh ile olduu kadar
maddesi ile de Atatrkten ba kas olmayacaktr.
Zira, Trk milletinin iindeki Atatrklerin hareke te
gemeleri ile, onun sandukasn devirip bu
Atatrklerin derisi iine yerlemesi ayn ana rast
gelecektir.
Necip Fazl 1943 ylndan itibaren CHPye ve rejime
muhalefet etmeye, dergisinde dini yaynlara arlk
vermeye balamtr.
Nitekim 1943 ylnn Aralk aynda dini neriyat
yapmak ve re jimi beenmemek gerekesi ile Byk
Dou birka aylna kapatl mtr. Ardndan Necip
Fazl,
Devlet
Konservatuvarndaki
grevinden

koyulmutur. Dergi ubatta tekrar yaymlanm,


ama Mays 1944 ile Eyll 1945 aras tekrar
kapatlmtr. Necip Fazla gre, o gnlerde
Babakan kr Saraolu kendisine, Allah ve
ahlaktan bahsetmek yasaktr! eklinde tamim
yollamtr.
Necip
Fazl,
dergisinin
kapatlmas
ve
memuriyetten kovulmas zerine, 1930larda ve
1940larn banda ve ve bitiremedii rejimi bu
sefer yermeye balamtr. yle ki 1931de softalar
eletiren Necip Fazl, 1943 ten itibaren kendisi
softalk yapmaya balamtr.
Necip FazFm Hidayeti (!)
Necip FazFn kendi anlatmna gre hidayete erme
sreci 1934'te Bevolu'nda Aa Camiinde cumalar
ders vermekte olan Nak ibendi byklerinden Vanl
Seyyid Abdlhakim Arvas ile tanmas ile
balamtr ve hayat deimitir. Arvas ile evinde
yaplan
sohbeti
buhran
gecesi
olarak
adlandrmtr. O gn Arvas kendisine, Ke ke bu
kadar zeki olmasaydn! demitir. Necip Fazl, Arvas
etkisi ni Miirid iirinde yle anlatmtr: Bana,
yakan gzlerle, bir kere cik baktnz; / Ruhuma,
byk temel ivisini aktnz! Necip Fazl, Kafakd
kitabnda
Arvasye,
Kpein
olarak
kendi
kpekliimden kurtulaym; insan olaym! diye
yalvarmtr. Necip Fazl, Arvas ile 1934te tanm
ama grlen o ki hayatn yle abuk deitirmemi
tir. Nitekim 1943 ylna kadar hem CHP ile ilikisini
hem de ikili, kadnl, kumarl bohem hayatn
srdrmtr.
Necip Fazl 1943ten itibaren Byk Dou
dergisinde din ar lkl ve rejim karn yazlar
yazmaya balamtr. Byk Douda Pevgamberin,
Drt Halifenin, baz din byklerinin hayat, eriatn
gzellikleri gibi konularda yazlar kmtr. ounu
Addemez
mahlasyla
yazan
Necip
Fazl,

yazlarnda CHP, smet nn, Falih Rfk Atay gibi


siyasiler ile Atatrk heykelleri, krtajn art,
kadnn almas, okul msamerelerinde ve ulusal
bayramlarda gen kzlarn mini ort ya da mini etek
giymeleri,
kadnlarn
alp
salmalar
gibi
konularda sert eletiriler yapmtr.
Bir zamanlar Cumhuriyetin faziletlerini anlatan
Necip Fazl, im di Cumhuriyetin ktlklerini
anlatmaya balamtr:
Merutiyetten Cumhuriyete ve Cumhuriyetken
kinci Dnya Harbine kadar gelinceye kadar sren
merhale ufak tefek kemiyet farklaryla, hesapsz
ve kitapsz Batya hayranlk, dnyay ve nefsini
mahede
altna
almamak
hastalnn
yekpareleecei bir btndr.
Ve ite imdi bu hengmenin, fikri ve ahlaki
buhran hengmesinin ta merkezindeyiz. Ahlaken
iflas buhranlarnn en korkuncunu geirmek teyiz.
Trk inklb bir ahlak telakkisi ve bir ahlak yasas
getiremedi. Ahlakn kayna dindir. Bizim ahlakmz
da Mslmanlk ahlakdr ve
olmas lazmdr. Zaten topyekn btn cemiyet
ana izgilerini slam ahlaknn potasnda eriyerek
almtr. Dnyann en katksz ahlak s lam
ahlakdr. Ne olmusak slam ahlak yz suyu
hrmetine olduk. Biricik ve olabilecek ahlak
kaynamz slam ahlakdr.
ok deil birka yl nce softala kar olan
Necip Fazl g rld gibi birka yl sonra imdi
ahlak sadece dine indirgeyip Trk devrimini ahlak
yasas getirememekle sulayacak kadar sof
talamtr. Bunu yaparken neredeyse 600 yl
boyunca
dini
referans
alan
Osmanl
mparatorluunun zaman iinde bata ahlaken
olmak zere her ynden ryerek yok olup gittiini
grmezlikten gelmitir. Tabii insan birdenbire hayata

bakt pencereyi deitirince, o deiim srasnda


baz eyleri karyor ister istemez!
Necip Fazl baka bir yazsnda da yle demitir:
Cumhuriyet devri btn Trk ve fikir hayatnda
bahtsz hengmedir. (...) Cumhuriyetten sonraki
azami herciimer, azami d zensizlik ifadesini milli
kurtulu hamlesinin ruh ve fikirde hazrlanma m,
ondan sonra da sindirilmemi bir hareket
olmasndan baka hibir trl izah mmkn
deildir...
Necip Fazl, ruhtan ve fikirden sz ediyor, ama
19111922 arasnda 11 yl aralksz savamak
zorunda kalan, varn younu kay beden, geri
kalmlk ve hurafelerin bataklnda debelenen,
salksz, yorgun, ylgn ve moralsiz bir toplumla
Atatrkn nce emperyaliz mi sonra geri kalml
yenip ada bir lke kurduundan hi sz etmiyor.
Salk devriminden, tarm devriminden, sanayi
devriminden,
eitim
devriminden,
kadn
devriminden, meclis/demokrasi mcadele sinden,
banazlkla ve hurafeyle mcadeleden, akln ve
bilimin reh berliinin kabul ediliinden hi sz
etmiyor. Dnyada dn olduu gibi bugn de bir
benzeri daha olmayan bu Cumhuriyet mucizesinin
ruh ve fikir eksikliiyle baarlm olmas da
herhalde ayr bir mu cize olsa gerek! Necip Fazl,
gen Cumhuriyetin ruh ve fikirce hazrlksz
olduunu sylyor, ama 1943ten sonra neredeyse
btn mrn bu ruh ve fikirce" hazrlksz
Cumhuriyeti ykmak iin
harcadn da unutuyor! O unutuyor ama tarihin
hafzas unutmuyor tabii... Onun bu mcadelesini,
bugn onun rallei tedrisinden geen lerin
srdn dnrsek aslnda Cumhuriyetin ruh
ve fikirce ne kadar gl olduu kendiliinden
ortaya kacaktr sanrm.

Necip Fazl zaman iinde gerek bir CHP ve smet


nn dman haline gelmitir. yle ki, 13 Aralk
1946da yaymlanan Byk Dou dergisinin kapana
kocaman bir kulak izip, Bamzda Kulak sti
yoruz," yazarak nn'nn az duymasn irkin bir
slupla eletir mitir.
Necip Fazl dinden, Allahtan, kitaptan ve ahlaktan
sz ettii o gnlerde smet nnnn duyma
yetisiyle dalga geerek aslnda din den, Allahtan,
kitaptan, ahlaktan ne derece nasibini aldn da gs
termitir! Ayrca smet nn duyma yetisini sava
meydanlarnda kay betmitir. nn bir topudur,
cephelerde yannda patlayan toplarn grltsyle
azalmtr duyma yetisi.
Necip Fazln adeta bir yerlerden talimat alm,
birilerince
grev
lendirilmiesine
gen
Cumhuriyete, CHPye, Atatrke ve nnye ynelik
saldrlar ve ar din istismar onu Tek Parti
hkmetinin he defi haline getirmitir. Dergisi
kapatlm ve toplatlmtr. 11 Mart 194926 Austos
1951 tarihleri arasndaki dnemde derginin 613 sa
ylar arasndaki 8 nshas, yasaklanan Genlik
Rehberi adl kitaptan alntlar yapt gerekesiyle
toplatlmtr.
Necip Fazl ve Byk Dou dergisi artk tehlikeli bir
silah haline gelmitir. Sadece rejime kar deil,
hayata dini pencereden bakmayan herkese kar
kullanlacak bir silah. Bu silahn ilk dorultulduu
olay Tan Matbaas Baskmdr. Basknn arkasnda
Byk Dou dergisi vardr. 4 Aralk 1945 gn,
stanbul niversitesinde bir grup ellerin de T anin
gazetesiyle snflara girip rencilere, Kalkn ey ehli
vatanV diye bararak rencileri harekete geirip
Beyazt Meydannda top lamtr. Saylar ksa
srede 10.000e ulaan kkrtlm kalabalk
Moskof ua diye bararak Tan Matbaasna
saldrmtr. Matba ann camlarn krp ieri giren

fkeli
kalabalk
matbaay
kullanlamaz
hale
getirmitir. Boylece Necip Fazl ve onun Byk
Dou'su Trk basn tarihinin en yz karas
olaylarndan birine imza atmtr.
21 Karaca, age., s. 19. 202 age., s. 19.
Necip Fazl, Tan Matbaas Basknn Byk
Dou'nun organize ettiini Babalide yle itiraf
etmitir:
Bu, bir yla varmayan yarm yamalak intiar
devrinde Byk Dounun verimi ne olmutur? Daha
ilk (sondaj) giriiminde petrol bulunmu ve onun,
btn yurda ve oradan btn slam lemine yn ve
yol gsterici alev stunlar halinde bir gn fkrmak
istidad, en iptida ekliyle de olsa belirmitir. Bu
istidadn aksiyon plnnda ilk kmldan Tan
Gazetesi baskm... Bu gazetede karargh kuran ko
mnizme...
Birdenbire
Anadolulu
ve
kk
niversite genliinin pen esine dt; eyas toz
gibi havaya savruldu ve makineleri makarna gibi
didik didik edildi... Bu genler Byk Dou
idarehanesinin n ne gelerek tezahrlerini gklere
karmlar. Sabk airi (Necip Fazl) pencereye
arm ve hitabn lgn alklar iinde dinlemiler
ve yara berelerini ayn idarehanede tedarik ediliveren
pansuman malzemesiyle sarmlardr... Ve ite,
hemen balarna yklan Tan gazetesi... Ve ite,
ogiin boy gstermeye balayan ilk Byk Dou
genlii!
te statn ilk byk baars!
Necip Fazl artk cephesini tam olarak belirlemitir.
O artk aman sz bir CHP ve rejim kartdr. Bunda,
II. Dnya Savann dnda kalmakla birlikte sava
ekonomisinin iyice perian hale getirdii halk
kitlelerinin artk CHPden uzaklap yatan arayan
bir nehir haline gelmelerinin de etkisi vardr. Necip
Fazl o cokun nehre dergisiyle yn vermeye
soyunmutur.

Necip Fazlm CHPden uzaklap rejimle kavgal


hale gelmesiy le Trkiyenin tam bamszlk
politikasndan uzaklap ABDnin dmen suyuna
girmesi
hemen
hemen
ayn
dneme
denk
gelmektedir. Bilindii gibi Trkiye 1946dan itibaren
ABD ile ikili anlamalar im zalamaya balam,
Trunborg Raporu, Marshall Yardm ve Truman
Doktrini ile Trkiye, Atatrkn Devleti kalknma,
akl ve bilim e liinde adalama ve tam
bamszlk politikalarndan vazgeip zel teebbs
eliyle, ABD kredileriyle kalknma ve dine ynelme
politi kalarna yelken amtr. te o gnlerde Necip
Fazl
da
yelkenlerini
bu
ABD
rzgryla
doldurmutur.
14
Ekim 1949 tarihli Byk Dowda Necip Fazl,
nl Sakarya mn Destann yaymlamtr. iirin
z yurdunda, garipsin, z vatannda parya!
eklindeki
son
dizeleri
slamclarn
iinde
bulunduklar ruh durumun iirsel bir ifadesi olarak
yllarca dilden dile dolaacaktr.
DP'li Necip Fazl 1946da Demokrat Partinin (DP)
kurulmasyla
Necip
Fazln
CHP
eletirileri
younlamtr. DPnin 14 Mays 1950 seimlerini ka
zanp iktidara gelmesiyle birlikte Necip Fazln CHP,
nn ve Ata trk kartl snr tanmaz hale
gelmitir.
Adnan Menderesin 1951 DP zmir l Kongresinde
syledii u szler Necip Fazl derinden etkilemitir:
imdiye kadar bask altnda bulunan dinimizi
baskdan
kurtar
dk.
nklp
softalarnn
yaygaralarna ehemmiyet vermeyerek eza n
Arapalatrdk. Mekteplerde din derslerini kabul
ettik. Radyo'da Kuran okuttuk. Trkiye Mslman
devlettir ve Mslman kalacaktr. Mslmanln
btn icaplar yerine getirilecektir.

Menderesin bu szlerini duyan Necip Fazl ite o


an kendi ifade siyle Menderesin klesi olmaya
karar vermitir:
Byle bir sz syleyecek babakann klesi
olduumuzu sy lemekten eref duyarz. Tekrar
ediyoruz. Partimize, siyasi muhitimi ze, kabinemize,
tezatlarmza ve hatra gelen ve gelmeyen her
eyimize ramen, en saf ve halis tarafndan azat
kabul etmez kleliimizi kabul buyurunuz.
Necip Fazl, siyaseten din istismarna bavuran
Adnan Menderese yaplabilecek en iyi kleliin, bir
taraftan din propagandas yapmak, dier taraftan ise
DPnin siyasi rakibi CHPyi olabildiince eletirmek
olduunu abuk grmtr. Byk Dou dergisini de
bu
erevede
biimlendirmitir.
rnein
19501951de Byk Dou'da sadece sla mi yazlar
kmaya balamtr. Necip Fazl; Nihal Atsz, Cevat
Rfat Atilhan, Rza Nur, Arif Oru, Saidi Nurs gibi
rejim kart ne kadar yazar varsa dergisine
doldurmutur. Bu yazarlarn da katksyla bir
taraftan Atatrk, nn ve Cumhuriyet dmanl,
Yahudi ve kom nizm kartl; dier taraftan eriat
propagandas ve Osmanl sevicilii yapmtr.
Necip Fazl o gnlerde hi beklemedii bir olayla
sarslmtr. En byk hastalm, felaketim asl zaaf
noktam, dedii kumar yzn den ba derde
girmitir. 4 Mart 1951 tarihinde bir kumarhane
bask nnda yakalanmtr. O gn gazetelere yapt
aklamada yazaca bir eser iin, kumarhaneler
hakknda bilgi toplamak iin orada olduunu F

Necip Fazl Ksakreh

humar eynarken susl yabaland Sorgusunda N.


Kazl kumarhaneye edebi Akiklerde bulunmak iin
gittiini syledi i V r Karaca, Necip Fazln da ad
karan kumarhane baskn gazetelere byle
yansmtr.a g sylemitir. 30 Mart 1950 tarihli
Byk Donun 54. saysn gal Ordusu
Gazetelerinden Beter: Szde Trk Kltr Basn
balyla
ya
ymlayarak
kendisine
komplo
dzenlendiini iddia etmitir. Halbuki ayn olay
1970te Efe ve klhani soyundan silahl bir adam
temin etmek iin sz konusu kumarhaneye gittii
eklinde anlatmtr. Ve olay DPnin siyasi komplosu
olarak sunmutur. Ancak ok deil, bu olaydan 20
gn kadar nce, DPnin zmir l Kongresinde
Menderesin konumasn ok beendii iin
mecmuasnda ona vgler dizmitir. in z u ki,
Necip Fazl kendisini takip eden muhafazakr
kitleleri hayal krklna uratmamak iin kumar
tutkusuna klf bulmaya a lm ama dorusu ok
da baarl olamamtr.
Necip Fazl n alkol tutkusu da vardr. Ancak
lldr. Kumar tutkusu ise neredeyse bir hastalk
halini alm, alay konusu olmutur. Bir keresinde
Eref efikin kendisine ila almas iin verdii paray
kumarda kaybetmesi zerine ok sinirlenen Eref
efikin dk dolu bir lazml stadn kafasndan
aa boca ettii edebiyat evrelerinde ska anlatlan
bir olaydr. Mina Urgan da Bir Dinozorun Anlar adl
kitabnda bu olay yle anlatmtr:
Necip FazVtn ikisi llyd. Ama kumar
tutkusu snr tan mazd. Eref efik, annemizin
ocukluk arkada olduu iin onun azndan da
dinlemitik bunu: Eref efik hastaym; onu
yoklamaya gelen Necip FazVa ila almas iin bir
miktar para vermi. Necip Fazl ilalar hemen
alacan syleyip evden km. Eref efik
beklemi, beklemi ne ilalar varm ortada ne de

Necip Fazl. Sabaha doru bir lazml ile


doldurmu; atei ok ykseldii halde pencerenin
nn de pusu kurmu; lazml, kumarhaneden eli
bo dnen Necip FazVtn bandan aa boca etmi.
Bu ykden de anlalaca gibi Necip FazVtn
yzsz bir yan vard.
Necip Fazl, Byk Dou dergisini Byk Dou
Hareketi haline getirmek istemitir. Bu amala 15
Haziran 1951 tarihli Byk Douda Byk Dou
Cemiyetinin ana nizamnamesini yaymlamtr.
Nizam nameye gre, Cumhuriyetin en ileri gerek
mefkrelemi nevii olan Bayiicelik devletinden
sz edilmitir. Bu nizamnameye gre CHPnin Alt
Okuna karlk Byk Dou Mefkresinin Dokuz
Umdesi (Ruh uluk, ahlaklk, milliyetilik,
ahsiyetilik, cemiyetilik, keyfiyetilik, nizamclk,
mdahalecilik, sermayede tahdit) vardr. CHPnin
Ebedi ve Milli efine karlk slami bir ulu olan
Bayce vardr. En nemlisi de TBMMde
Hkimiyet
Milletindir
yazarken,
Yceler
Kurultaynda Hkimeyet Hakkndr yazacaktr.
Baycelik devletinde sosyal prob lemler slam
hukukundaki ksas yntemi ile zlecektir.
rnein ci nayetin cezas ehir meydanlarnda
idamdr. Hrszln cezas kolun ke silmesidir. Faiz,
dans, heykel, zina, fuhu, kumar, iki, uyuturucu
ve her trl keyif verici madde yasaktr. Sinema
devletin
kontrolnde
olacak,
kahvehaneler
kapanacaktr. Necip Fazl bu dncelerini 1968de
deo locya rgs adl kitabnda yle ifade etmitir:
Trk vatannn yalnz Mslman ve Trklerle
meskn, yalnz Trkler ve Mslmanlardan iba
ret bale gelmesi, hain ve muzlim unsurlardan
batan baa temizlenmesi iin her trl tedbir
alnacaktr. slam inklb orducudur ve zenle
yetitirilecek subaylar, orducu Byk Dou
idealinin icrada mihrak ahsiyetidir ve Byk

Dou militarizmas, btn insanla icabnda tam bir


vicdan hrriyeti, icabnda da operatr ba gibi
cebir ve zorla tatbik edilecek bir ideal manivelasdr.

Aka grlecei gibi Necip Fazl 1951 ylnda


iktidara gelip ilk icraatlarn din alannda yapan
DPden de cesaret alarak ok ak bir ekilde ada
Cumhuriyete meydan okuyarak laiklii, sosyal
hukuk devletini ve demokrasiyi hie sayp kaba bir
eriat dzenini savun makta, hatta bu dzeni
Baycelik devleti diye kendince kuramsal bir
ereveye oturtmaktadr. Necip FazFn 1951de
Byk Dou dergisin de kuramsal erevesini
belirledii bu grler, Adnan Menderesten R.
Tayyip Erdoana kadar btn sac babakanlarn
gizli ajandalarn da, bilinaltlarnda hep bir
ekilde varln korumutur.
1952 ylnda Necip Fazl, DP lideri Adnan
Menderesle grerek kendisini ve dergisini
hkmetin hizmetine sunmaya hazr olduunu,
bunun iin himaye edilmesi gerektiini belirtmitir.
Bunun zerine Menderes, Necip Fazldan Byk
Douyu gnlk gazete olarak karmasn
istemitir. Menderes o grmede Necip Fazla
Ahmet Salih Korur araclyla 5000 liralk bir avans
vermitir.
Necip Fazl hem iktidarn desteini hem de parann
kokusunu al mtr bir kere! Bu nedenle sk sk
Menderese mektup yazm ve bu mektuplarda sk
sk
Menderesten
dergisi/gazetesi
iin
para
istemitir. 0 mektuplarndan birinde Menderesi
yle yceltmitir:
"... Mslmanlar slam cemiyetinin namaza davet
eden sesini (Agora) nidas halinde Allah kelamnn
diliyle ykseltmekte serbest ol duklarn gsterdiiniz
gnden, zmir'deki mehur hitabenize kadar,
gzyalarna boulmu yle anlar geirdik ki, iht

'yarszca kendi kendi mize sorduk: Yoksa


beklediimiz kahraman bizzat Adnan Menderes
midir?(...) Siz, her parti alakas dnda, Adnan
Menderes olarak, bu vatann iddetle muhta olduu
ve en hassas dakikada banda bulun duu ender
zek ve ruhlardan biriydiniz.
Mektuplarnda Menderesi yere ge sdramayan,
iltifat yamu runa tutan Necip Fazl, bu arada rtl
denekten para almaya da balamtr. rnein
Necip Fazl, Menderes destekli Byk Dou'nun
knn ilk haftasnda Ankaraya gelip rtl
denekten 1000 lira alp resmi ilanlar da balayarak
geri dnmtr.
Necip Fazln Byk Dou'da, Beyolunda bir
mason kulbn den elde edilen belgeleri yaymlayp
baz tannm kiilerin masonluunu ifa etmesi
Menderesi ve DP'vi rahatsz etmitir. Babakan
Yardmc s Samet Aaolu, Necip Fazla arayarak
masonlar
hakkndaki
yayn
durdurmu
ve
Babakan Adnan Menderesin istei ile Byk Dou
19 Eyll 1952de Tnele Giriyoruz" yazsyla
kapanmtr. Necip Fazl'n masonlar konulu yaz
dizisinin Menderesi, Byk Dou der gisini
kapattracak
kadar
rahatsz
etmesi
dndrcdr. Bu durum Menderesin ve baz
nemli DPlilerin mason olduu yolundaki iddia lar
akla getirmektedir. Menderes, iktidar boyunca
masonlarla
ili
dl
dr.
Devletin
nemli
kademelerine masonlar getirdii sylenmitir. Hat ta
Menderes 1957 ylnda mason locasna ye olan
Ahmet Salih Korur, Celalettin Tevfik Karasapan ve
Hseyin Avni Gktrk MTin bana getirmitir.
Menderesin Babakanlk Mstear ve sa kolu olan
Korur, Hr ve Kabul Edilmi Masonlar Byk
Locasnn stad Azamdr.
Ancak masonlar zerinden tekilata nfuz etme
plan,
asker
tarafndan
bozuldu."
Anlalan

Menderesin bir stad baka bir stadyla kafa


kafaya gelmi, bu durum Menderesi korkutmutur.
Daha nce solcu Tan Matbaasnn baslmasna yol
aan Necip Fazln Byk Dou'daki kkrtc
yaynlar
imdi
de
bir
gazeteciye
suikast
dzenlenmesine yol aacaktr. 1952 ylnda Byk
Dou'nun, dnmelerin, masonlarn ve Yahudilerin
rtkan ve bir slam d man olarak tantt
gazeteci Ahmet Emin Yalman, 1952 Kasmnda
Malatyada Hseyin zmez adl bir gen tarafndan
yaralanmtr, (g nmzn tacizci gazetecisi).
Saldrnn
Byk
Dou
Cemiyeti
yelerince
dzenlendii iddia edilmitir. Necip Fazl, A. Emin
Yalmana dzenle nen suikast ncesinde sahibi
olduu Byk Dou dergisinde u ba lklar altnda
kkrtc yaynlar yapmtr: "Beynelmilel Mnafk
(20 Haziran 1952), "... Yalnz una aryoruz.
Nfusu 1 milyonu aan bir Trk ehrinde nasl
yayor, nasl yaatlyorsun, hayret? (12 Austos
1952), Bu milletin ekmeini yiyip yurdunda oturan
namus dman ve vatan hainlerinin yok edilmesini
bir an evvel grmek istiyoruz" (12
Austos 1952). Bunun zerine 1952 ylnn
sonunda Necip Fazl tu tuklanm, yarglanm ve
mahkm olmutur. 12 Aralk 1952de sk dar
Topta Cezaevinde, sonra Malatya ve Ankara
cezaevlerinde 1 yl hapis yattktan sonra 2 Aralk
1953te tahliye olmutur.
Ahmet Emin Yalman Suikast ve stanbulda
gayrimslimlerin
mallarnn
yamalanmasyla
sonulanan 67 Eyll 1955 olaylar so nunda Adnan
Menderes, Necip Fazldan ve Byk Dou'dan biraz
uzak durmaya karar vermitir. Necip Fazl ile
Menderes arasnda gei ci olarak dondurulan iliki
1956da yeniden balamtr. Menderes, Necip Fazla
Byk Douyu yeniden karmas iin bir kere daha
yardm etmitir. Menderes, ilk aamada Necip Fazla

30.000 lira ver mitir. Ancak Necip Fazl bu paray az


bularak yle eletirmitir: "... Yine 30.000 lira.
Baka bir gazetenin prova basklarna yetmeyecek
olan bu para 1952de olduu gibi benim karacam
gnlk gazeteye yeter kabul edilmektedir.'
Necip Fazl, Byk Dou'nun yeniden yayna
baladn T nelden kyoruz diye okurlarna
duyurmutur. Necip Fazl Byk Dounun bu yeni
dneminde srekli Menderesten para isteyecektir.
Lirann Srr Necip Fazl, 19561960 arasnda
Byk Douyu yeniden karmtr. Orada hem
CHPyi; nny, Atatrk ve erken dnem
Cumhuriyeti
eletirerek
hem
de
DPnin
propagandasn
yaparak
Menderesten
ykl
miktarda para szdrmtr. Bu amala Menderese
ok sayda mektup yazmtr.
rnein 26 Mart 1956 tarihli mektubunda toplam
37.000 liraya ihtiyac olduunu yazm, 1 Mays
1956 tarihli mektubunda u anda 10001300 liralk
varidat bilhesap grdm halde henz hibir
tahsilat yapabilmi deilim, demi.
2 Haziran 1956 tarihli mektubunda, Birinci
snftan derhal resmi ilan. Haziran ortasnda 10.000
lira. Emrinize iddetle muhtacm. Geri si biiznillah
kolay... Ellerinizden perim/' demi, S Haziran 1956
tarihli mektubunda, Birinci sayfadan resmi ilan
almaya balayacam andan itibaren her ay 89 bin
lira krm olaca m, aksi halde her ay S.000 lira
zarara devam edeceimi mteaddit vesilelerle arz
etmitim. Gnlk satm olan 1000 lira umumi
masra fmdan 700800 lira eksiktir ve esasen ilansz
Trkiyede hibir gazete kmaz, ne satsa kendini
koruyamaz/' demi, 4 Temmuz 1956 tarihli
mektubunda "... Bana sadece bir defalk katiyen ve
katiyen ilansz, usz, busuz olarak on be bin
(S.000) lira ltuf ediniz ve kitap neriyat da dahil
byk bir neriyat evi kurmam temin buyurunuz.

Bu arada kalbim de ifa bulacaktr. htiramlarmla,"


demi, Ekim 1956 tarihli mektubunda, Bir miktar
para bularak mat baaya kd yatrdm. Eksiim
7000 liradr. Bana bunu artk ne ilan ne baka bir
yardm talebison defa olarak ltfederseniz ben de
geen defaki imknma nazaran hata edip de haftalk
ekilde karmadm organm, iinde prldayan
rya artlarna erdirebileyim. (...) Ebedi yen sizin
olarak ellerinizden perim" demi, 26 Kasm 1956
tarihli mektubunda, Bugn bin bir fedakrlkla
tshaltk matbaa ve kt bedelim temin ettiim
mecmuam kurmak iin muhta bulunduum (7000)
liray son defa olarak bana ltfetme nizi ve artk bir
daha yardm mevzuunda benden hibir rica dinleme
yerek zaferimi mahede buyurmanz istirham
ediyorum," demitir.
Necip Fazl 1957 ylnda tekrar hapse dmtr.
24 Haziran 1957 tarihinde Menderese yazd
mektupta ei Neslihan Ksakreke yardm edilmesini
istemitir. u anda elimde bir anta Hilton Oteline
gider gibi zindann yolunu tutuyorum. Evimin iki
gnlk geimi bile mevcut olmad iin Muhlis Fer
vastasyla tebli ettiiniz 3000 lira yardmn
Mstear Beyin Ankaraya dnd gn hemen
aadaki
adrese
gnderilmesini
hararet
ve
hassasiyetle rica ederim. En kk teehhrn evimi
a brakacan arz eder ve ebedi ballk hislerimin
Bavekil Beyefendiye iblam istirham ederim,
demitir. Babakan Adnan Menderes, Necip FazPn
bu ricasna da kaytsz kalmayarak Ksakrek
ailesine 3000 lira yardm etmitir.
19 Austos 1957 tarihli mektubunda, Gnlk
gazeteye memur edileceksem bana bir banka kredi
aar, bu kredi 150.000 liray ge mez, hakkm olan
resmi ilan verilir, ben de o zaman gazetenin ne de
mek olduunu gsterir, borcumu en ksa zamanda
der, byk mana ve madde tesisini kurarm.

Haftalk organa memur edileceksem bu i bir defalk


25.000 lira davasdr... demitir.
Necip Fazln zellikle hapisten Menderese yazd
mektuplara pek yant alamadn yine Necip Fazln
bir mektubundan anlyoruz. 16 Eyll 1957 tarihli
mektubunda Menderese yle alamtr stat:
Alyorum... (...) Beni nasl bu halde yalnz
brakyorsunuz? Cenab Hak zerine sylyorum ki,
evimi, btn hal paralarn, karm krkn ve
yzn rehine vermitir. lk ltfunuzun 3 ay
evvelki 3000 lirabyk bir ksm cezayi nakdilere
gitti. oluk o cuum atr ve bu hal beni ldrmeye
kfidir. Telefonumu kestiler. Bugn eve bir imkn
haberi verilse haberi almalarna imkn yoktur.
Zevcem o kadar teebbs ruhundan uzak bir
kimsedir ki, lnceye ka dar a kalr da sokaa
kmayabilir. Akl ve uurumu Allah'a emanet etmi
bulunuyorum. eker hastasym; asabi halde
mterafk olarak bu hastalk bir mahkmun
zindanda bulunmasna manidir. En kk bir
himayeniz ve hakk iltizamnz bana derhal alt aylk
bir tebdili hava verdirtebilir. Seimlerde emrinizde
olurum. Gazetelerinizde imzasz a labilir, icabnda
seyahatler yaparm, nihayet kurtulurum. Maratan
parti aday olarak namzet gsterilmem iin Parti
Genel Bakanlha bir istida yazdm ve Tevfik
leriye gnderdim. Ne olacak, hakkmda ne
dnlecek
bilmiyorum.
Allahn
rzas
ve
Resulnn ruhaniyeti adna himaye elinizi uzatnz.
A evim, zindanda muzdaribim ve feci hanem ve
namzetliim bahsinde isterseniz hep birden,
isterseniz bir ikisinden beni koruyunuz...
Necip Fazl 1958de hapisten kp da yeniden
Byk Douyu karmaya karar verir vermez yine
Menderese mektup yazarak para istemitir. 19
Kasm 1958 tarihli mektubunda, 8 aylk kredi ile
Byk Dou yu muazzam bir haftalk halinde

karmam temin buyuracak ve elime ilk masraflar


iin yalnz S.000 lira ltfedecek olursanz, hu defa
gayet temkinli, vakarl, hesapl, btn klarnetimi saf
fikir, sanat ve ilim sahasnda gsterecek fevkalade ve
payidar organ kurabilirim. Mem leket birdenbire
doacak ve artk batmayacak bir gnein
altnda sizi yeniden ve hayran hayran seyre balar..."
demitir.
Necip Fazl, 27 Mays 1960 htilalinin ardndan
yaplan Yassada durumalarnda rtl denek
davasndan yarglanm ve 19521960 arasnda
Menderes'ten para aldn kabul etmitir. Necip Fazl
bu ko nuda mahkeme bakanna unlar sylemitir:
Evet, ben rtl de nekten para aldm. Ne
aldmdan ziyade, neden aldm mhimdir. Ben
rtl denekten methiyeci, kasideci. Eski Roma
cezaevlerinde sahte alayclar gibi vicdan kiracs
olarak para almadm. Ve bunlar dan hibirisini
yapmadm. 1954ten 1960a kadar tatan taa
vurulan,
zindandan
zindana
srndrlen
mukaddesat, milliyeti, Anadolucu ahlak bir
idealin himayesi yolunda para aldm ve bunu bir
hakknda en tabii..."
Peki, ama Necip Fazl Byk Dou'yu karmak iin
Menderesten toplamda ne kadar para almtr?
Kendisi bunu Benim Gzmde Men deres adl
kitabnda yle aklamtr:
rtl denekten bana verilenleri 147.000 lira
olarak tespit et milerdi. 1952den 1960a kadar iki
kere gnlk, bir defa da haftalk gazete karmam
iin verilen, stelik en saf niyete gazeteme ve davama
tahsis ettiim iin yetersizlii yznden evimdeki
baba miras eyay da gtren ve beni eneme dek
borca batran para... (...) 147.000 srf slami gayeye
yol bulabilmek iin, olduu gibi piirdiim yemee
gitti. stelik cebimde ve kilerimdekileri de silip
sprd.

Menderes hakkndaki iddianamede Necip Fazlla


ilgili u sula malarda bulunulmutur:
Din
istismarcln
geim vastas
yapan,
muhalefet liderine yazlar ile tecavz eden Necip
Fazla yekn 147.000 liray tutan demelerde
bulunulmu, sz geen bir sutan mahkm olduu
bir srada kars Neslihan Ksakreke de muhtelif
zamanlarda 5000 lira verilmitir.
Necip Fazl, 19521960 yllar arasnda DP lideri
Babakan Ad nan Menderese yazd mektuplarda
ok ak bir ekilde grld gibiByk Dou
dergisini yaymlamak iin bkp usanmadan srekli
para istemitir. Birok defa, Bana son bir defa
olmak zere u ka dar para ltfederseniz, sz
veriyorum bir daha bu konuda sizi rahat sz
etmeyeceim'. demesine karn, ksa sre sonra bu
szn unutup bir kere daha para istemitir. Dahas
Necip Fazl sadece Byk Dou dergisini yaymlamak
iin deil, ahsi ihtiyalar iin, ailesinin geimi iin
de Menderesten birok defa para istemitir. Grlen
o ki, s tat kalemini DP ve Menderes lehine
konuturmak iin rtl de nekten deiik
aralklarla tam tamna 147.000 lira almtr. Necip
Fazl bu parayla kard Byk Dou dergisinde bir
taraftan eriat propagandas ve DP yandal
yaparken, dier taraftan CHP kartl , Atatrk ve
nn dmanl yapmtr. Bu 147.000 lirann
dn da Menderesin zamannn byk bir ksmn
geirdii stanbul Park Oteldeki harcamalarnn
tutar da (19541960) 802.675 liradr.
Peki, ama Necip Fazl gerekten de Menderesten
ald parann tamamn dava uruna dergi
karmak iin mi harcamtr, yoksa bu parann
nemli bir blmn kumarda m tketmitir?
stadn kumar tutkusunu hi yenemedii ve ald
147.000 liraya ramen hep para sknts ektii
dnlecek olursa rtl denekten ald

paralarnn en azndan bir ksmyla kumar oynad


dnlebilir. Yoksa stat, stanbul Park Otelde
802.675 liray nereye harcam olabilir ki?
Necip Fazl, 27 Mays 1960 htilali olduunda
DPnin
1951de
kard
Atatrk
Koruma
Kanununa muhalefetten hapishanededir. 1.5 yllk
cezasn tamamlayp 18 Aralk 1961 gn hapisten
km ve 1962 yl Ocak aynda DPli Selim Ragp
Emein gazetesi Son Postada yazmaya balamtr.
Daha sonra Necip Fazl konferanslar vermek iin
Trkiyenin e itli illerine gitmitir. Hikyeler
yazmtr, bunlar 1964 ve 1970te ba slmtr. 12
Eyll
1980
Darbesini
ahlan
olarak
deerlendirmitir.
Necip Fazl 25 Mays 1983 gn vefat etmitir.
Babakan R. Tayyip Erdoan, 28 Mays 2013
tarihli grup konu masnda bu Necip Fazldan yle
sz etmitir: Nesillere istikamet izmekle geen
mrnde sadece teoriyle megul olmam, eilmeden
159
bklmeden hayatn da bir miras olarak bize
devretti. Necip FazPn nesillere istikamet izdii
doru, ama bu istikametin iyi bir istikamet olduu
ok pheli. Necip Fazlm eilmeden bklmeden
bir ha yat srd ise hi de doru deil. Sadece
Menderes nnde defalarca eilip bkldnn
belgelerini biraz nce grdnz.
Necip Fazl, 25 Mays 1980de Trk Edebiyat
Vakfnca Sulta n uara (airler Sultan) ilan
edilmitir. Bu haberi kendisine ulat ranlara,
Unvan bo verin, para var m para! demitir.
Kar Devrimin Kara Kutusu Necip Fazl Necip
Fazl, Siyasal slam ve ABD Necip Fazl, 1946dan
sonra rejim kart, 1950den sonra ise re jim
dman haline gelmitir. Daha nce de ifade
ettiimiz gibi Necip Fazln bu deiimi Trkiyenin
deiimiyle yakndan ilikilidir. II. Dn ya Sava

sonrasndaki souk sava dneminde komnist


Rusyaya kar, kapitalist ABDye yaknlaan
Trkiye, ABDnin Yeil Kuak Projesinin ilk
admlar
erevesinde
dine
arlk vermitir.
Komnizm zehirinin pan zehiri olarak dini gren
ABD, Trkiye, ran, Afganistan gibi komnist
Rusyaya yakn slam lkelerinde dinci akmlarn
gelimesine zel bir nem vermitir. te ABDnin bu
politikasyla Necip Fazln rejim yan daln brakp
rejim muhalifliine soyunarak din propagandas
yapma s aa be yukar ayn dneme denk
gelmektedir.
1950lerde
Trkiyede
antikomnizmin
bayraktarln
yapan
Necip
Fazl,
Adnan
Menderesin DPsini desteklemitir. DPnin Ame
rikancl ise herkesin malumudur. DP, Trkiyeyi
kaytsz koul suz ABDye teslim etmekle kalmam,
ABD istei ve desteiyle slam dnyasnn liderliine
soyunarak evredeki slam lkelerini komnist
Rusya etkisinden karp emperyalist ABD etkisine
sokmaya gnll olmutur. 1952de ABD Bakan
Eisenhovvern dileri bakan olan John Foster
Dulles, Ocak 1953ten itibaren SSCByi gneyden
kua tacak rgtler kurmak amacyla Ortadoudaki
slam lkelerini gezmitir. Dulles, Ortadou slam
lkelerinin bir araya gelmesiyle olutu rulacak
Panislamist cephenin bana Trkiyeyi geirmeyi
dnm,
bu
dncesi
Adnan
Menderes
tarafndan kabul edilmi ve Trkiye ile Irak 24 ubat
1954te SSCBye kar Badat Paktn kurmutur.
1956 ylnda ABD Dileri Bakan F. Dulles u
beyanat vermitir: Din ve siyaset birbirinden
ayrlamaz. Dnya meselelerini halletmek hususun da
seeceimiz yol dini grtr. mit ediyoruz ki Sovyet
liderleri i i ten gemeden Allah fikrine balln,
vatanperverliin, beeri haysiyet ve vakarn daima
kalplerde yaayacana inansnlar. Grld gibi

1950lerde ABD Trkiyeye laiklikten vazgeip dine


ynelmesi ni tlemitir. ABDnin bir dediini iki
etmeyen Menderes de hemen harekete geip laiklii
andracak din eksenli politikalar uygulamtr.
Menderes ite bu srete Necip Fazla kesenin azn
amtr.
Necip Fazln Byk Dou dergisinin yayn
izgisinin 1946daki ani deiimini de bu erevede
deerlendirmek gerekir.
Bu dergi yayna balad 1943ten 1946ya dek
Siyasal slam clk yapmayan, tersine Oktay Akbal,
Suphi Nuri leri, Hseyin Cahit Yaln gibi Siyasal
slamcla kart ok sayda yazar bir araya getiren
bir dn dergisiydi. Bir CIA Ortadou uzmannn
Trkiyeyi Ms lman lkelerin nderliine aran
yazs 31 Ocak 1946 gnl Mil let dergisinde
yaymlanr yaymlanmaz Necip Fazln Byk
Dousu da annda ABDnin bu isteini savunan
dingilder
bir
dergi
olup
k
m,
dinin
siyasallatrlmasna kart yazlar bir rpda
dlayarak,
bilimgderlii
(laiklii)
ktleyen,
Atatrk
ve
Trk
adalama
Devrimini
karalayan,
Trkiyedeki
Mslmanlar,
HristiyanSiyonist ABDnin buyruuyla Katolik
Papamn da onaylad bir Dnya slam Birlii
kurmaya aran Panislamist Osmanlcslamc bir
dergi olup kmtr.
BDAC ve PKK zerindeki Necip Fazl Etkisi Necip
Fazl, slami Byk Dou Aknclar BDAnn fikir
baba s ve kurucularndandr. rgtn k noktas
Necip Fazln B yk Dou Cemiyetidir. Bu
cemiyetin
yelerinden
ve
Necip
Fazln
takipilerinden Mirzabeyol, Baycelik Devleti adl
kitabnda sla mi Byk Dounun eri anayasasn
aklamtr. Ama Trkiye n derliinde Dnya slam
Birlii dncesini hayata geirmektir. Cengiz
zakncfnn dedii gibi, (Bu dncenin) gerek

kuramcs Miislii man Necip Faz! Ktsakiirek ya da


bir baka yerli slamc deil, kendisi ni Yahudislan
Birlii'in nderi olarak tanmlayan HristiyanSiyo
nist Amerikan Devletiydi.
Necip Fazl, Msrdaki Mslman Kardeler
Cemiyeti (hvan Mslimin) ile ilikileri nedeniyle
tutuklanmtr. Fransann Ankara Bykelisi . T.
Saint Flardovvin, Necip Fazln Babakan Adnan
Menderes ve yardmcs Samet Aolu ile kurduu
yakn ilikilerle Trkiyeyi eriata dntrmeyi
amaladn ve bu erevede Ka hire'deki Mslman
Kardeler ile Tahrandaki Mslman Fedailer
rgtnn iliki iinde olabileceklerini hkmetine
bildirmitir.
1984'te PKK ile birlikte eylemlerine balayan
BDAC, Ameri kancslamc Necip Fazl izgisini
izlemitir. Hizbullah da Necip Fazl izgisindedir.
1990larn sonunda ldrlen Hizbullah lideri
Hseyin Veliolu, Necip Fazlm Aknclar adl
mritlerinden olduunu itiraf etmitir.
BDAC ve Hizbullah gibi PKKnn fikir babas da
slamc Necip Fazldr. Nitekim PKKnn ba
Abdullah calan bu gerei, Ne cip Fazl
Ksakiirekin konferanslarna gittim. Komnizmle
mcadele derneinin dzenledii Refik Korkut'un
konferanslarna katldm, diye ifade etmitir. PKK
lideri blc ba Abdullah calan ncele ri son
derece dindar biridir. Uur Mumcunun anlattna
gre ca lan, 1960larda Ankara Tapu Kadastro
Lisesinde okurken Maltepe Camiinde namazlara
gitmi, antikomnist yazarlarn konferanslarna
katlm son derece muhafazakr bir rencidir.
calan PKKy kur madan sadece alt ay nce 24
Mays 1978de Kesire calanla imam nikhyla
evlenmitir. PKK ve BDAC el ele Trkiye
Cumhuriyetini paralamay amalamtr. Krtlk
ve dincilik her zaman olduu gibi yine birlikte

hareket etmitir. calann bu dindar grn m


nedeniyle PKKy kurduunda Gneydoudaki baz
imamlar bile PKKya katlmtr. Necip Fazln
konferanslarndan, yazlarn dan beslenen PKK lideri
Abdullah calann yakalandktan sonraki ilk sz
Kuran hakk iin, benim anam da Tiirktr, bana bir
grev verilirse ben Trkiyeye ok hizmet edeceim,
olmutur. Tutuklu bulunduu mralda kardeiyle
yapt grmede kynde kendisine cami gibi bir
yer yaplmasn istemitir.
Cengiz zaknc; Necip Fazl, BDAC ve PKK
ilikisini, ABD et kisini de gz nnde bulundurarak
yle aklamtr:
1984te silahl eylemi benimseyen BDAC ve
Hizbullah gibi r gtlerin cihat yoluyla slami Byk
Dou vb. gibi adlar altnda ger ekletirmek
istedikleri
Osmanl
Eyalet
Dzeni,
Bat
emperyalizminin ban eken Amerikann verdii
adla Yakndou Federasyonundan baka bir ey
deildi ve bu Amerikan patentli dzen blc rgt
PKKnn da evet diyecei bir dzendi. Amerika,
Siyasal slamclar da blcleri de sonu Trkiye
Cumhuriyetinin dalmasna varacak bir lkyle
donatmt.
Sonunda
gazetelere
yansd
ki,
Amerikancslam c Necip Fazln rencilerince
kurulan BDAC, Hizbullah vb. gibi silahl slamc
rgtlerle Necip Fazln dier bir rencisince
kuntlan silahl blc rgt PKK, Trkiye
Cumhuriyeti devletini ykmak zere eylem birlii
yapyorlar.
Necip Fazl, 1950den itibaren Krt harekete
tarihsel derinlik kazandrmak iin de bir hayli
uramtr. rnein bu amala Byk Dou
dergisinde gen Cumhuriyeti, Krtleri katletmekle
sulamtr. 1950 ylnda Byk Dou dergisinde
Dersimde oluk ocuk, kadn erkek 50.000 Krdn
srgan otu gibi dorandn iddia etmitir. Bylece

benim
Dersim
Duygu
Smrs
diye
adlandrdm srecin ilk admn atmtr. Gen bir
renciyken Necip Fazln konferans larn dinleyen,
yazlarn okuyan Abdullah calan, biraz da Necip
Fazln bu Dersim yalanlarnn etkisiyle PKKy
kurup Cumhuriyetken intikam almaya karar
vermitir.
takipilerinden Mirzabeyolu, Bayiicelik Devleti
adl kitabnda sla mi Byk Dou'nun eri
anayasasn aklamtr. Ama Trkiye n derliinde
Dnya slam Birlii dncesini hayata geirmektir.
Cengiz zakncfnn dedii gibi, (Bu dncenin)
gerek kuramcs Msl man Necip Fazl Ksakiirek
ya da bir baka yerli slamc deil, kendisi ni
Yahudislam Birliinin nderi olarak tanmlayan
HristiyanSiyo nist Amerikan Devletiydi. "~ Necip
Fazl, Msr'daki Mslman Kardeler Cemiyeti
(hvan
Mslimin)
ile
ilikileri
nedeniyle
tutuklanmtr. Fransann Ankara Bykelisi . T.
Saint Hardovvin, Necip Fazln Babakan Adnan
Menderes ve yardmcs Samet Aolu ile kurduu
yakn ilikilerle Trkiyeyi eriata dntrmeyi
amaladn ve bu erevede Ka hire'deki Mslman
Kardeler ile Tahrandaki Mslman Fedailer
rgtnn iliki iinde olabileceklerini hkmetine
bildirmitir.
1984te PKK ile birlikte eylemlerine balayan
BDAC, Ameri kancslamc Necip Fazl izgisini
izlemitir. Hizbullah da Necip Fazl izgisindedir.
1990larn sonunda ldrlen Hizbullah lideri
Hseyin Veliolu, Necip Fazln Aknclar adl
mritlerinden olduunu itiraf etmitir.
BDAC ve Hizbullah gibi PKKnn fikir babas da
slamc Necip Fazldr. Nitekim PKKnn ba
Abdullah calan bu gerei, Ne cip Fazl
Ksakiirekin konferanslarna gittim. Komnizmle
mcadele derneinin dzenledii Refik Korkutun

konferanslarna katldm,diye ifade etmitir. PKK


lideri blc ba Abdullah calan ncele ri son
derece dindar biridir. Uur Mumcunun anlattna
gre ca lan, 1960larda Ankara Tapu Kadastro
Lisesinde okurken Maltepe Camiinde namazlara
gitmi, antikomnist yazarlarn konferanslarna
katlm son derece muhafazakr bir rencidir.
calan PKKy kur madan sadece alt ay nce 24
Mays 1978de Kesire calanla imam nikhyla
evlenmitir. PKK ve BDAC el ele Trkiye
Cumhuriyetini paralamay amalamtr. Krtlk
ve dincilik her zaman olduu gibi yine birlikte
hareket etmitir. calann bu dindar grn m
nedeniyle PKKy kurduunda Gneydoudaki baz
imamlar bile PKKya katlmtr. Necip Fazlm
konferanslarndan, yazlarn dan beslenen PKK lideri
Abdullah calann yakalandktan sonraki ilk sz
Kuran hakk iin, benim anam da Trktr, bana bir
grev verilirse ben Trkiyeye ok hizmet edeceim,
olmutur. Tutuklu bulunduu mralda kardeiyle
yapt grmede kynde kendisine cami gibi bir
yer yaplmasn istemitir.
Cengiz zaknc; Necip Fazl, BDAC ve PKK
ilikisini, ABD et kisini de gz nnde bulundurarak
yle aklamtr:
I984te silahl eylemi benimseyen BDAC ve
Hizbullah gibi r gtlerin cihat yoluyla slami Byk
Dou vb. gibi adlar altnda ger ekletirmek
istedikleri
Osmanl
Eyalet
Dzeni,
Bat
emperyalizminin ban eken Amerikann verdii
adla Yakndou Federasyonundan baka bir ey
deildi ve bu Amerikan patentli dzen blc rgt
PKK'nn da evet diyecei bir dzendi. Amerika,
Siyasal slamclar da blcleri de sonu Trkiye
Cumhuriyetinin dalmasna varacak bir lkyle
donatmt.
Sonunda
gazetelere
yansd
ki,
Amerikancslam a Necip Fazln rencilerince

kurulan BDAC, Hizbullah vb. gibi silahl slamc


rgtlerle Necip Fazln dier bir rencisince
kurulan silahl blc rgt PKK, Trkiye
Cumhuriyeti devletini ykmak zere eylem birlii
yapyorlar.
Necip Fazl, 1950den itibaren Krt harekete
tarihsel derinlik kazandrmak iin de bir hayli
uramtr. rnein bu amala Byk Dou
dergisinde gen Cumhuriyeti, Kirtleri katletmekle
sulamtr. 1950 ylnda Byk Dou dergisinde
Dersimde oluk ocuk, kadn erkek 50.000 Krdn
srgan otu gibi dorandn iddia etmitir. Bylece
benim
Dersim
Duygu
Smrs
diye
adlandrdm srecin ilk admn atmtr. Gen bir
renciyken Necip Fazln konferans larn dinleyen,
yazlarn okuyan Abdullah calan, biraz da Necip
Fazln bu Dersim yalanlarnn etkisiyle PKKy
kurup Cumhuriyetken intikam almaya karar
vermitir.
Yazlarnda srekli Allahtan, kitaptan, dinden sz
eden, CHPyi verin dibine batran Necip Fazln
Amerikanc
politikalar
benimseyen
Adnan
Menderesi ve DPsini hi eletirmemesi anlamldr!
Anlalan Hristiyan emperyalizminin ba canavar
ABDden yana olmak Necip Fazl iin normal bir
durumdur. Necip Fazln dini nedenlerle kom nist
Rusyaya kin kusmas anlalabilir, ancak Hristiyan
ABDyi ve Trkiye zerindeki etkisini biraz olsun
eletirmemesi anlalamaz.
nk
slamn
kutsal
kitab
Kuranda
ateizme/dinsizlie ynelik bir Amerika. Dnya ye Biz

eletiriden ok Hristiyanla
eletiri vardr. Necip Fazl ise brakn Hristiyan
ABDyi ele tirmeyi, Amerikan politikasn
korumakla mkellefiz, diye yazmtr. Necip Fazl, 17
Tem muz 1959 tarihli Byk Dou da Amerika,
Dnya ve Biz adl bamakalesinde aynen y le
demitir:
Necip Fazln Byk Doudaki Amerika, Dnya
ve Biz balkl yazs. Yazda iki yana ak
bacaklaryla bir Amerikan bahriyelisinin fotorafna
yer verilmitir.
Biz Amerikan politikas n korumakla mkellefiz.
Ame
rikan
siyasetini
tutmak
biricik
yol...
Amerikadan nazl bir sevgili muamelesi grmek bi
ricik dikkatimiz olmal. Yoksa bir Amerikan
bahriyelisinin iki yana ak bacaklar arasnda
mtalaa ettii kadndan teye geemeyiz. D
siyasetimizde Amerikan siyaseti ve i bnye mizde
Amerikan politikasn kendimize tecezzi etmez
(birbirinden ay rlmaz) bir siyaset vahidine
(btnlne) ayarlamakta byk ve her ie hkim
bir mana gizlidir.
Mslmana Mslman propagandas yapan Necip
Fazl, Hris tiyan emperyalizmine boyun een DPnin
dmen suyuna girmitir Yaynlaryla ABDnin
Trkiyede iyice egemenlik kurmasna ve sadeo
Trkiyeyi deil btn slam dnyasn ABD
etkisine sokacak Hal projelerine nayak olmutur.
yi de bu nasl Mslmanlktr?

Gerek u ki Trkiyede 1946dan sonra ABD


etkisindeki Si yasal slamc ve blc Krt
hareketin fikir babas Necip Fazl Ksakrektir. Evet,
bu anlamda Necip Fazl gerekten de bir stattr! 0
iirin stad olmak dnda i ie gemi biimde
birer Amerikan politikas olan Siyasal slamclk ile
Krtln de staddr!
in tuhaf yan, bu lkede, mrn Atatrke ve
onun kurduu Cmhuriyete saldrmakla geiren
slamc Necip Fazl Ksakrek mil liyeti,
vatansever ilan edilirken; Kuvay Milliye Destan
adl ii rinde Kurtulu Savana ve Atatrke vgler
dizen komnist Nazm Hikmet Trkiye dman,
vatan haini ilan edilmitir. te asl bu arpklkla
yzlemek gerekir.
R. Tayyip Erdoan zerindeki Necip Fazl Etkisi
1946dan bugne tm slamc Trk san derinden
etkileyen Ne cip Fazl Ksakrekin R. Tayyip
Erdoan etkilememesi olanaksz dr. Erdoan, Necip
Fazln fikirleriyle imamhatip yllarnda, Necip
FazPn kendisiyle ise Milli Trk Talebe Birlii
yesiyken tanmtr.
Necip Fazln Sakarya adl iirini ok seven R.
Tayyip
Erdoan,
imamhatip
gecelerinde
arkadalarna bu iiri ok okumutur. Hatta 1973
ylnda Tercman gazetesinin dzenledii en iyi iir
okuma yar masnda birinci seilmitir.
Necip Fazl, Milli Trk Talebe Birliinin 25 Nisan
1975te d zenledii Milli Genlik Gecesinde yapt
Genlie Hitabe adl konumasnda, Trk tarihini
drt dnemde incelemi ve Cumhuriyet dnemini
gal ordularnn bile yapamayaca bir cinayetle,
madde plannda kurtarldktan sonra ebedi helake
mahkm klan bir rejim olarak tanmlamtr. Bu
toplantya Necmettin Erbakan, Abdullah Gl ve R.
Tayyip Erdoan da katlmtr. Toplantda Erdoan,

airin
Sakaryann
Destan
balkl
iirini
okumutur.
R. Tayyip Erdoan, Necip Fazl Ksakrek ile
tanmasn yle anlatmtr:
**Onunla en nemli hatramz u: Allah rahmet
eylesin, o zaman Milli Trk Talebe Birlii olarak
stada bir jbile gecesi yapacaz. Ve bu jbile
gecesi ile ilgili o gece kim takdimini yapacak?
Sakarya ve Zindandan Mehmet'e Mektup'u kimler
okuyacakf O zaman bir arkadamz daha vard. O
da, iir gzel okuyan ar kadalardan biriydi. Milli
Trk Talebe Birliinin o byk salonunda Genel
Bakammz Rt Ecevit ile birlikte oturdular. Biz
de o arkada la hazrlklarmz yaptk. stadmzn
takdimini yapacaz.
Ben
o
zaman
Talebe
Birliinde
kltr
mdrydm. Arkadaa dedim, nce sen hazrln
takdim eti A4 sayfasyla drt sayfalk takdim
hazrlam, ikinci sayfann sonuna gelmiti ki,
stadn mimik leri falan birbirine kart. Byle
doruldu, ayaa kalkt. Sen, dedi, adamn belini
getirirsin belini. O arkadama yle deince ben
kzar dm, bozardm. Ben o kvrakl o anda
kavrayamadm tabii. Daha sonradan dndk ki o
kadar vmeye kar adam dayanamaz.
Benim de avu ii kadar, renciyken kitap
zetlerini karmak iin kullandmz ktlardan iki
fie hazrladm takdimim vard. te Bizi drt
ktaya yedi iklime hkim klan ruhun mimar... stat
Necip Fazl vs...
Bu gen takdimi yapsn, dedi. Ve takdimi bize
verdi. Ondan son ra sra geldi iirlere. imdi iirde de
arkada Sakaryay okudu. Zin dandan Mehmete
Mektupa gelince manayla uygun dmeyen bir ses
ayarlamas iindeydi arkadamz. Tabii o manayla
uygun dmeyen tempoyu tutunca stat Necip Fazl
orada da, iirimin rzna getin, dedi.

Zindandan Mehmete Mektupu ben okudum; onu


bana verdi. Sakaryay da o arkadamza verdi. Ve
bylece jbilesini yapmtk. Bu, statla olan bir
hatramzd.
R. Tayyip Erdoan yllar sonra babakan olunca 19
Haziran 2004 tarihinde, Doumunun Yznc
Ylnda Necip Fazl gecesinde Ne cip Fazln
Zindandan Mehmete Mektup adl iirini okumutur.
iiri dinleyen ei Emine Erdoan gzyalarn
tutamamtr.
Erdoan
ko
numasnda,
Ksakrekin
kendilerine
bugnk
ufuklarn
verdiini, belirterek, stadn o dnce iklimindeki
anlay gelecee tamaya vesile olabilirsek ne
mutlu, demitir.
R. Tayyip Erdoan, 1994 ylnda belediye
seimlerini kazandn da ehir Tiyatrolarnda artk
Necip FazPn oyunlarnn sahnelenecei ni sylemi,
babakan olduktan sonra bu sylemini eyleme
dntr mtr. Bu dorultuda 20022003
sezonunda Necip Fazln Bir Adam Yaratmak ve Para
adl oyunlarnn seyirci karsna kaca duyurul
mutur.
R. Tayyip Erdoan babakan olmadan nce de
babakan olduk tan sonra da stat dedii slamc
air Necip Fazl Ksakrekten ok etkilendiini
birok defa bizzat ifade etmitir. Atatrkn fikir
babas nasl ki Ziya Gkalp ise, Erdoann fikir
babas da Necip Fazldr, dersek abartm olmayz
dorusu.
Peki, ama bu etkileim ne dzeyde kalmtr?
Erdoann, Necip Fazln slamc grlerini ve bu
grn birebir yansmas olan tarih tezlerini
benimsemi olmas dnda, BDAC ve slam Byk
Dou oluumlaryla ilikisi ne dzeydedir? Aslna
baklacak olursa bu so runun yantn yine bir
vesileyle R. Tayyip Erdoan bizzat vermitir. Erdoan
2004 ylnda, 1980 ncesi kadn eli skmann gnah

olduu na inanrdk. Eskiden Taliban gibiydik. slam


devleti haline gelecekti ve toplum bu devlet eliyle zorla
Mslmanlatrlacakt. Laiklik din sizlikti. Demokrasi
bir kfr rejimiydi, diye bir zeletiride bulunan
eski danman Mehmet Metineri dorulayarak,
Gemite slamiyet'i istismar ettik, demitir. Bunun
zerine Mehmet Metiner de, Ak y rekli itiraf.
Szlerimiz ayn, diyerek Erdoan dorulamtr.
Kendi ifadeleriyle, gemite bir zamanlar Taliban
gibi, slamiyeti istismar eden Mehmet Metiner ve
R. Tayyip Erdoann fikir kaynaklarnn banda
Necip Fazl Ksakiirek gelmektedir. Ve ne garip
tesadftr ki bu iki isim bugn (2013 ylnda) AKP
iinde yine yan yana siyasete devam etmektedir.
Umalm gerekten deimi olsunlar!
2003 ylnda, CHPli Ali Topuz, Babakan
Erdoann BDA Cnin ilk yneticilerinden biri
olduunu sylemitir. Erdoann, De mokrasi bir
aratr. Mslmann laik olmas mmkn deildir.
Hedefe ulamak iin gerekirse papaz elbisesi
giyerim, szlerini anmsatan To puz unlar
sylemitir: slami Byk Dou Hareketi Necip
FazPn dncelerini yanstyordu. Aknclar Birlii
de 1980 ncesinin MSP Genlik Kollarnn kurduu
dernektir. Bu ikisi birleip BDAC'yi oluturdu. R.
Tayyip Erdoan, BDAC sanklarn belediyede ie
ald. El Kaide yneticilerinden birinin nnde diz
kp nasihat aldBu szleri zerine AKPli
yneticilerden tepki alan Topuz, bu sefer de u
aklamay yapmtr: O yllarda yasal bir
rgtlenme olan Aknc lar Cemiyetinin yeleri daha
sonra BDAC rgtlenmesi iinde yer ald. Belirtilen
ifadelerim Erdoann yasad rgtn yneticisi de
il. ancak bu rgtn tabann oluturan 1980
ncesinin Aknclar Cemiyetinin yneticilerine iaret
etmek zere kullanlmtr.

Adnan Menderes,
Abdullah Gl ve R. Tayyip Erdoan... Hepsinin fikir
babas Necip Fazl Ksakrek Babakan R. Tayyip
Erdoann
stat
sevgisi
bitip
tkenmek
bitmemitir. rnein Erdoan, 2011 ubat aynda
AKP
Genlik
Tekilatnda
stadn
Genlie
Hitabesinden, Dininin, dilinin, bey ninin, ilminin,
rznn, evinin, kininin, kalbinin davacs bir genlik
isteyen satrlarm okumutur. Erdoan 2 Kasm
2012 tarihinde yaplan partisinin geleneksel
Kzlcahamam toplantsndaki konumasn da ayn
hitabenin, Yarn elbet bizim, elbet bizimdir! Gn
domu, gn batm, ebed bizimdir, msralaryla
bitirmitir.
Erdoan, 28 Mays 2013 tarihli grup konumasnda
Necip Fazldan yle sz etmitir: 26 Mays 1983te
byk mtefekkir ak siyon insan stat Necip Fazl
hakka uurladk. Nesillere istikamet izmekle geen
mrnde sadece teoriyle megul olmam, eilmeden
bklmeden hayatn da bir miras olarak bize
devretti. Zor zamanlar da, zor artlarda yaad.
Tehditlere, hapiste geen bir mre ramen hak bildii
yoldan geri dnmedi. Bize rehber oldu, yolumuza k
tuttu... Kendisiyle tanma frsat da bulduum stat
Necip Fazl Ksakiireki yd ediyorum, mekn cennet
olsun.
Allah
ondan
raz
olsun...*Babakan
zerindeki derin Necip Fazl etkisinin son iareti, 31

Mays 2013 tarihinde balayan Gezi Park eylemleri


srasnda ortaya kmtr. ktidarn Taksim Gezi
Parkna 1940larda dikilen aalar keserek Gezi
Park yerine TOPU KILASI grnmnde bir AVM
yapmak istemesi zerine balayan Gezi Park
eylemlerine ok sinirle nen Babakan R. Tayyip
Erdoann, eylemciler iin kulland Birka
apulcu! ifadesi Necip Fazl kaynakldr.
yle ki: Necip Fazl, Erdoan derinden etkileyen
Son Dev rin Din Mazlumlar adl kitabnda, 31 Mart
Olayn bastrmak iin Selanikten stanbula gelen
ve isyan bastrp II. Abdlhamidi tahttan indiren
Hareket Ordusuna apulcu demitir. Necip Fazl,
ilk bas m 1969da yaplan Son Devrin Din
Mazlumlar adl kitabnn Maz lum Padiah adl 1.
blmnde Ulu Hakan diye adlandrd II.
Abdlhamidin tahttan indirilmesiyle sonulanan
1909 ylndaki 31 Mart syanm anlatrken, isyan
bastrmak iin Selanikten stanbula gelen Hareket
Ordusunun isyanclarla atmaya girdii yerlerden
bi rinin de Taksimdeki Topu Klas olduunu
belirtmitir. Necip Fazl, Birka komitac elindeki bir
uursuz sr diye adlandrd Hareket Ordusunun
stanbula giriini, o srada Sadrazam Tevfik Paann
Ber lindeki oullarna ktiplik eden Ali evki Beyin
Tevfik Paann o luna yazd uzun bir mektuptan
baz alntlar yaparak anlatmtr.

Babakan Erdoann
Gezi eylemcilerine apulcu demesi zerine odatvde
bir yaz kaleme almtm. (S. MJ Necip Fazl, ayn
kitabnda 31 Mart syannda bir taraftan 11.

Abdlhamidin yalnzln, soukkanlln, kardei


kardee krdr mak istemediini anlatarak padiah
verken, dier taraftan bu isyan bastrmak iin
Selanikten gelen Hareket Ordusunu Makedonya
kay nakl apulcu srs... diye yermitir. Bilindii
gibi Mustafa Kemal de Hareket Ordusunun
iindedir. Kurmay Bakan Mustafa Kemal, 31 Mart
syann bastran Hareket Ordusunun harekt
planm hazr lam, orduyu sevk ve idare etmi ve
isyan sonrasnda Hseyin Hsn Paa adna bir
bildiri kaleme almtr. Sadi Borakn dedii gibi, s
yan bastran Mustafa Kemal olmasna karn
Mahmut evket Paa bir anlamda hazra konmutur.
Hareket Ordusu denilince ilk akla gelenlerden biri,
hatta birincisi Mustafa Kemal olduuna gre Necip
Fazln tanmlamasna greo da APULCULARDAN
biridir!
Sokakta mtemadiyen mavzer kurunlan yayor
ve hatta bizim baheye bile dyordu. Annen
alacak bir soukkanllkla bana dedi ki: Bu top
gllelerinin klalan ykacaklan muhakkaktr, ama
ilerinde
kaynaan
kelleleri
ldrp
ortal
temizleyecei de phesizdir. (...) Klalarnda teslim
olmadklarna
piman
olan
asi
askerler
affedilmelerini temin edecek bir are aryorlard. Ben
kendilerine bir nutuk irad edip hepsini etrafma
topladktan sonra, bombardman edilen klalarna
gtr mek ve sibhbrn teslim ettirip affolunmalarn
temin etmek zere sokaa ktm. (...) Kurun sesleri
de, bombardman da ikindiye doru nihayet buldu.
nk artk btn kblar (Topu Klas da dahil)
teslim olmutu. Yalnz Takla akama kada
mukavemete devam etti. Ksakrek, Son Devrin Din
Mazlumlan, s. 2123.
Ve Babakan Erdoan, Taksim Gezi Parkm ykp
Topu Kla s grnmnde AVM yaplmasna kar
yryenlere (ister istemez bilinaltnnn da etkisiyle,

stad Necip Fazlm, 1909da Selanikten gelerek


Taksim Topu Klas ve civarnda isyanclarca
atan Hare ket Ordusuna dedii gibi) APULCU
demitir. Tabii Taksim Tou Klas ve apulcu
szc arasndaki bu iliki, hem Necip Fazln hem
de Babakan R. Tayyip Erdoann ayn meknlarda
farkl za manlarda meydana gelen iki farkl olay
karsndaki birbirinden ta mamen bamsz ortak
tepkileri olarak da deerlendirilebilir. Belki bu
deerlendirme daha akla yatkn da gelebilir.
Babakan Erdoan, Gezi eylemcilerine "apulcu diye
seslenirken evet, Necip Fazln Taksim Klas
konusunda yazdklarn ve onun da apulcu
szcn kul landm aklnn ucundan bile
geirmemi olabilir. Her ne ekilde olur sa olsun
sonu olarak gerek u ki: Necip Fazl iin Topu
Klasn ykmaya alanlar apulcudur. R. Tayyip
Erdoan iin ise o Topu Klasnn yeniden
yaplmasna direnenler apulcudur.
Gerek u ki, bugn Trkiye Necip Fazln rahlei
tedrisinden ge en, onun fikirleriyle beslenen, onun
ideolojisini iselletirmi, onun iirlerini ezbere bilen
bir kuak tarafndan ynetilmektedir. Necip Fazl
bugn bata Babakan R. Tayyip Erdoan olmak
zere Trkiyeyi y netenlerin kutsal ve dokunulmaz
staddr.
Necip Fazln Tarihilii Necip Fazln airlii su
gtrmez. O gerekten de iirin staddr. Ancak
ayn Necip Fazln tarihilii bir o kadar ktdr. O
tarihin tahrifatsdr. Daha sonra ayrntlaryla
ortaya koyacam gibi o tarihi adeta tersyz ederek
yalan gerek, gerei yalan gstermitir. zel likle
1950 ve sonrasnda tamamen Siyasal slamcla
hizmet edecek ekilde kurgusal tarih tezleri
gelitirmi, sz ustalyla ve dinle ssledi i bu
tezleri gerek diye kamuoyunun nne koymutur.
1949dan itibaren ABD etkisiyle Trk Tarih Tezinin

tasfiye edilip yerine Trk slam Sentezinin


yerletirilmeye alld srete Necip Fazl ve onun
Byk Dou dergisi gerekten de ok nemli bir ilev
grmtr. Ni tekim Necip Fazl bu ileve uygun
olarak dergisini, 1950195 lde rejim dman
Trkslamc yazarlarla doldurmutur. rnein Trk
rks Nihal Arsz, Cevat Rfat Atilhan ve Rza Nur,
sosyalist Arif Oru, Nur cu Saidi Nurs bu isimlerden
birkadr.
Necip Fazl nce Byk Dou dergisinde, sonra da
kitaplarnda ileri srd yakn tarih tezleriyle erken
Cumhuriyet dnemini, bu dnemin en nemli
aktrlerinden Atatrk ve nny eletirmekle
kalmam, insafszca karalamtr. Rejimi ahlaksz,
dinsiz, acmasz, baskc diye adlandrp bu
dorultuda neredeyse hibir somut belge ve bilgiye
dayanmayan tarih tezleri kurmutur. Ondan iittim,
bundan duydum, hatta ryamda grdm! diye
balayan tarih tezlerini bolca gzvayla slatp biraz
da iirle ve dinle soslaynca ortaya gerekten de
tadndan yenmez mazlum hikyeleri, sahte
kahramanlk ykleri kmtr. Evet, gerekten de
bunlar ba sonu belli iyi hikyelerdir, ama o kadar!
Bunlara tarih demek olanakszdr. nk tarih
belgeyle vaplr. Ancak Necip FazPn yazlarnda ve
kitaplarnda bolca bilgi ve yorum vardr, ama ayn
bollukta belge yoktur.
Kar Devrimci; Amerikanc, Siyasal slamc,
Atatrk ve Cum huriyet dman kuaklarn bence
en byk talihsizlii, ideolojilerini besleyen tarihsel
arka plann Necip Fazln kurgusal tarih tezlerine
dayanyor olmasdr. leride grlecei gibi bu
temelsiz, kurmaca tezleri ykmak hi de zor deildir.
Necip Fazln tarih tezlerini iki dneme ayrarak
incelemek ge rekir. Birinci dnem 19231946 aras
dnem. kinci dnem 1946 ve sonrasndaki dnem.
Necip Fazl birinci dneminde rejimin en ateli

savunucularndan biri olarak Atatrke vgler


dizen, softala ve yo bazla kar tarih tezlerini
savunurken; ikinci dneminde rejimin en ateli
muhaliflerinden biri olarak Atatrk yeren, gen
Cumhuriyeti ahlakszlkla ve dinsizlikle sulayan
tarih tezlerini savunmutur. Yani ok ksa bir srede
360 derece dnmtr.
rnein Aralk 1930da meydana gelen Menemen
Olayndan sonra Ankara Trkocanda Kubilay
anma toplantsnda yapt konumada yle
demitir:"... Gzme grnen eyi aka, kaidesiz,
tertipsiz ve imansz sylyorum. Eer zayf tutarsan,
eer inklbn y reini, hassasiyetini ve sinirlerini
temsil etmezsen, ban ters taraf ile yirmi
dakikada kesilen Kublayn kafasnda sana tevcih
edilen akbeti seyredebilirsin... Trkiyenin nfus
ktndeki softa ve mrtecilerin yeil kann
kurutacaksn; bu kadar...
Ayn Necip Fazl 1969 ylnda baslan Son Devrin
Din Mazlumlar adl kitabnda Menemen Olaynn
tertip olduunu yazmtr: Evet; biitiin ahsiyetli
Mslmanlar, bilhassa Nakibendi tarikat bykle
rini ortadan kaldrmak iin hkmete dzenlenen
Menemen Vakas tertiplerin en vicdanszn tekil
eder. Sebep tek olarak din giidcleri nin imhas ve
halkn yldrlmas...
Necip Fazl, 27 Ocak 1950 tarihli Byk Douda
Dou Facias adl bir yaz dizisine balamtr. Bu
yaz dizisinde 19371938 yllarn daki Dersim
Harektnda 50.000 Saf ve masum Mslmann,
ocuk, gen, ihtiyar, kz, kadn, hasta, alil, srgan otu
gibi doranmasndan sz etmitir. Dergisinin 17
ubat 1950 tarihli nshasnda bu sefer, Menemen
Fatihi lakapl Mustafa Mulal Paann 1943
Vanzalpte icra ettii 33 Kurun 01ayn
eletirmitir. Ancak Necip Fazln Dersim katliam
tezinin, baz tanklarn anlatmlar ve oradan bu

radan iittikleri dnda die dokunur bir belgesi


yoktur. Dahas bu kitabn Dersim Harekt
blmnde ayrntlarn anlatacam gibi Necip Fazl,
Dersim katliam masaln inandrc klmak iin yalan
yaz mtr, aka uydurmutur.
Necip Fazl, hidayete ermeden nce nerdeyse bir
Atatrkdr! Daha nce de belirttiim gibi 26 Kasm
1938de Atatrk yle v mtr: (...) Benim
gzmde birbirine bal iki iin sahibi iki Atatrk
var. Zaman tasnifinde bunlardan biri dmann
denize dklne, br bugne kadar srer. (...)
Biri lm hkm giymi bir milleti ahlandrd.
Mucize apnda bir baaryla madde ve askerlik
plannda muzaffer kldrd. br, bir at evvelki
lm tehlikesini douran se bepler lemine kar
harekete geti, fikir ve cemiyet plannda yeni bir
bnye inasna giriti...
Necip Fazl, 1943te Byk Dou'nun 10. saysnda
Atatrk Di rilecektir" balkl yazsnda Atatrke yine
methiyeler dizerek onun bir gn geri geleceinden
sz etmitir. Ancak ayn Necip Fazl, 1950den
itibaren yazlarnda Atatrke hakaret etmeye
balamtr. Bu nedenle zaman zaman hapis
yatmtr. rnein 27 Mays 1960 darbesi oldu
unda DPnin 1951de kard Atatrk Koruma
Kanununa muha lefetten hapishanededir. 1.5 yllk
cezasn tamamlayp 18 Aralk 1961 gn hapisten
kmtr. Necip Fazl, 8 Temmuz 1981 tarihinde bir
kere daha Atatrke hakaretten mahkm olmu, bu
mahkmiyet kara r Yargtay 9. Ceza Dairesince 17
ubat 1982 tarihinde onaylanmtr. Necip Fazlm
1950lerde yeniden Byk Dou'yu karmasnn asl
amalarndan biri Cumhuriyet rejimini eletirmek,
hatta ktle mektir. Doal olarak gelitirdii tarih
tezleri de bu amaca yneliktir. Yani Necip Fazln
tarih tezleri daha batan belli bir amaca ynelik

olduundan hibir bilimsel temeli ve tarafsz


(objektif) nitelii yoktur.
Necip Fazl, Cumhuriyet eletirilerinin kendi iinde
bir mant, bir temeli olmas iin eletirilerini direk
Cumhuriyet dneminden deil de Merutiyet
dneminden balatmtr. Ona gre II. Merutiyet
Yahu di ve mason ua olan ttihat ve Terakki
Cemiyetince yaplmtr ve Merutiyet devri, (...)
fuhu aacnn ilk turfanda meyvelerini devirir ve bu
iin maddi ve manevi btn unsurlarn kadrolatmr.
Necip
Fazln
tarihi
gerekleri
arptarak
Cumhuriyet ve Atatrk dmanl yapmas Saidi
Nurs gibi Cumhuriyet ve Atatrk dman larn ok
sevindirmitir. rnein Necip Fazl, Saidi Nurs ile
kar lamasnda Saidi Nursnin kendisine, Seni
Nur Risalesine 40 yl hizmet etmi kabul ediyorum,"
dediini aktarmtr.
Cumhuriyete kurmaca tarih tezleriyle kin kusan
Necip
Fazl,
yazlarnda
ve
konumalarnda
takipilerine, hedefe ulaabilmek iin lml olmay
tlemitir. rnein laiklik konusundaki d y
ledir: Biz ne likiz diyoruz ne lik deiliz diyoruz.
Birinden biri, ama sylemiyoruz. Liklik, ne iyidir ne
ktdr diyoruz. Dikkat edin onu da sylemiyoruz.
Ama diyoruz ki, liklik dnya hkm olan bir din
hakknda kabil tatbik deildir. Evet, sevgili genler,
daima benim gibi konumaya aln. nk
davamz emi blbl kadar naziktir, yere drp
krmayalm."
Necip Fazl, Milli Trk Talebe Birliinin 25 Nisan
1975te d zenledii Milli Genlik Gecesinde
okuduu
Genlie
Hitabe"sinde
Cumhuriyet
dnemini gal ordularnn bile yapamayaca bir
cina yetle, madde plannda kurtarldktan sonra ebedi
helake mahkm k lan bir rejim" olarak tanmlamtr.
Bu toplantya Necmettin Erbakan ve Abdullah Gl ile
birlikte katlp airin Sakaryann Destan balkl

iiri okuyan R. Tayyip Erdoann yakn tarih tezleri,


Necip Fazln bu szyle ekillenmi gibidir.
Necip Fazl Ksakrekin Byk Doudaki
yazlarnda, Son Dev rin Din Mazlumlar, Ulu Hakan
II. Abdlhamit Han, Vatan Haini Deil Byk Vatan
Dostu Vahidddin ve Vesikalar Konuuyor adl
kitaplarnda yer verdii yakn tarih tezlerinden
bazlar unlardr:
1.
II. Merutiyet Yahudi ve mason ua olan
ttihat ve Terakki Cemiyetince yaplmtr! Namk
Kemal, Mustafa Reit Paa, Mit hat Paa o mason
uaklarndandr!
2.
Jntrkler dinsizdir!
3.
II. Abdlhamid hatasz Ulu Hakandr!
4.
31 Mart Olay bir tertiptir. Hareket Ordusu
apulculardan olu mutur!
5.
Trklk hareketi Yahudi eseridir!
6.
1918de stanbula gelen Atatrkn biricik
amac genelkurmay bakan olmaktr! Mondros
Mtarekesi srasnda harbiye nazr olmak dnda
hibir ey dnmemitir!
7.
Kurtulu
Sava
fikri
Vahdettine
aittir!
Vahdettin Atatrk Kur tulu Savan balatmas
iin Anadoluya gndermitir!
8.
Vahdettin byk mazlumdur, vatan haini
deil byk vatan dostudur!
9.
Milli Mcadele bir Yahudi komplosudur!
10. Kurtulu Savann asl kahramanlar Mustafa
Kemal Paa, smet Paa, Fevzi Paa deil, Sakall
Nureddin Paa ve Mersinli Cemal Paa gibilerdir!
Heyh Said isyan etmemitir, o bir din
mazlumudur!
12. skilipli
Atf Hoca apka devrimi nedeniyle
aslmtr! O da bir din mazlumudur!
10. Menemen Olay Nakibendi tarikatn ortadan
kaldrmak iin ter tiplenmitir!

19371938 Dersim Harektnda 50.000 Krt


katledilmitir!
15. Saidi Nurs kahraman bir din mazlumudur!
16. Cumhuriyet, Trk milletini ahlakszlatrmtr!
17. Laiklik dinsizlik ve Allahszlktr!
Necip Fazl Ksakrek, Vatan Haini Deil Byk
Vatan Dostu Sultan Vahdettin adl kitab nedeniyle
Yargtay 9. Ceza Dairesinin 17 ubat 1982 gnk
kararyla Atatrkn ansna hakaret suundan ce
zalandrlmtr.
Herkesin bildii gibi Necip Fazl, Atatrk
dmandr, Abdl bamit'dr. Ksakreke baklrsa
Jntrkler dinsizdir. Hareket Ordu su ki Mustafa
Kemal iindeydi bu ordununapulcu alaylarndan'
olumutur.
Mustafa Kemal Paa, Bamszlk Savanda hem
emperyalizmin silahl gcne hem de Hilafet Ordusu
na kar arpmak zorunda kal m; vatan haini
padiah ngiliz gemisine binerek kamtr.
Ksakrek, bu Vahdettin in yannda, Atatrkn
karsnda yer alr.
Mehmet evket Eygi denen din tccar BUGN
adl gazetesin de btn Atatrk dmanlarm
etrafnda toplamtr.
Ne acdr ki, Necip Fazl gibi bir Atatrk dman,
Mehmet evket Eygi ile yapt anlama sayesinde
BUGN gazetesinde tam 100 gn u szleri
ksmtr:
Padiah Vahdettin vatan haini deil vatan
dostudur.
Yani Vahdettine yalanc diyen Mustafa Kemal
Paa yalancdr. Vahdettin eer itmeseydi, Mustafa
Kemal Paa Anadoluya ge meyecekti. Zorla
gnderilmitir.
Atatrk dman Necip Fazl bu szleri 100 gn
tekrarlad. Trkiyede kimse karsna dikilmedi.
14.

Necip Fazln Atatrk dmanl 1950lerde


balam ve lnceye kadar devam etmitir. rnein
Mart 1959da Byk Dou dergisinde, Tanzimattan
beri devam eden sahte inklplarmz bu
inklplarn trettii sahte kahramanlar, diye
devam eden yazsnda Atatrke saldrd iin
genlik tekilatlar ve CHP tarafndan knan mtr.
Ancak hkmet Necip Fazl protesto mitingine izin
vermemi
tir.
19501960 arasnda Menderes
dneminde Necip Fazln Byk Dou dergisindeki
Atatrk dmanlndan rahatsz olan niversite
genlii bu rahatszln Menderese gnderdikleri
protesto telgrafla ryla gstermitir. rnein
Menderese gnderilen 20 Mart 1959 ta rihli bir
renci mektubunda, Sayn Bavekil Adnan
Menderes,
sayn
bymz,
Byk
Dou
mecmuasnn
Atamza,
Cumhuriyetimize
ve
inklplarmza dil uzatan neriyatn protesto etmek
gayesi ile miting izni isteyen ve bu hususta beyanat
veren (...) Erol nal ile Erol Ekmen (...) stanbul
Emniyet Birinci ube Mdrlmde hrriyetleri
tehdit olunarak alkonulmular... denilerek hem
Necip Fazl hem de onu protesto etmek isteyen
rencileri tutuklayan emniyet eletirilmitir.
te R. Tayyip Erdoann zellikle babakan
olduktan sonra ska dile getirdii tarih tezleri
aslnda Necip Fazl Ksakrekin tezleridir. Erdoan
birok defa tarihi Necip Fazldan rendiini ifade
etmitir. rnein 23 Kasm 2011de Mecliste yapt
konumada, y/e ki taplar vardr ki hayatnz
deitirir, okuduunuz bir satr, nefes alp verdiiniz
srece hafzanzdan kmaz... Size Necip Fazl
Ksakiirek in Son Devrin Din Mazlumlar isimli
kitabm gstermek istiyorum. Ya kn tarihimizin
karanlk sayfalarna k tutuyor. Resmi tarihin bilin
meyenlerini burada grdk. Bu kitap zaman zaman
yasakland, topla tld. Genlikten uzak tutulmak

istendi. te benim de kulaktan dolma anlatlarn


tesinde Dersimle tanmam bu eserle olmutur...
diye rek tarihi Necip Fazldan zellikle de onun Son
Devrin Din Mazlum lan adl kitabndan rendiini
belirtmitir.
Ancak Necip Fazl Ksakrekin dier kitaplar gibi
bu Son Devrin Din Mazlumlar kitab da hi de nesnel
tarih renilebilecek bir kitap deildir. Birincisi, tarih
biliminin belli kurallar, belli yntemleri vardr. Tarih
biliminin en temel yntemi tarihsel olgularn ve
olaylarn belgele re dayal olmasdr. Kantsz,
belgesiz tarih ve tarihilik olmaz. Ancak Necip
Fazln dier kitaplar gibi Son Devrin Din Mazlumlar
adl ki tabnda da ila niyetinetek bir belge ve bu
belgeye atf yapmak iin tek bir dipnot bile yoktur.
Dolaysyla kitabn sonunda kaynaka da yoktur.
Eer Necip Fazl bu kitabn herhangi bir
niversitenin herhangi bir tarih blmne tez olarak
sunsa, bilimsel llere gre kesin olarak snfta
kalrd. Necip Fazl sz konusu kitabnda birtakm
tanklarn an lattklarna, birtakm duyumlara ve
kaynak
gstermedii
iinnereden
rendiini
bilmediimiz birtakm bilgilere dayal olarak bolca
duygu smrs yapmtr. Brakn niversitede
tarih okuyan birini, lise dze yinde tarih bilen biri
bile bu kitab eline aldnda bunun nesnel bir tarih
kitab deil, daha ok ackl bir roman veya dini
hikyeler antolojisi ya da bir kara propaganda kitab
olduunu ok abuk grebilir.
Erdoann, Yakt tarihimizin karanlk sayfalarna
k tutuyor. Resmi tarihin bilinmeyenlerini orada
grdkdiyerek yere ge sd ramad kitapta Necip
Fazl u tezleri ileri srmtr: eyh Said isyan
etmemitir, o bir din mazlumudur! skilipli Atf Hoca
apka devrimi nedeniyle aslmtr! O da bir din
mazlumudur! Menemen Olay Nak ibendi tarikatn
ortadan kaldrmak iin tertiplenmitir! Olay dzme

cedir! 19371938 Dersim Harektnda 50.000 Krt


katledilmitir! Saidi Nurs kahraman bir din
mazlumudur!
Babakan R. Tayyip Erdoan derinden etkileyen
Son Devrin Din Mazlumlar kitab stadn dier
tarih kitaplar gibi Atatrk ve Cum huriyet
dmanlyla kaleme alnm, hibir tarihinin
ciddiye alama yaca kadar niteliksiz ve propagandist
bir almadr.
Grlen o ki Erdoan, Necip Fazln kurmaca tarih
tezlerini Ka dir Msrolu, Mehmet Metiner, Mustafa
Armaan gibi Kar Devrim ci Atatrk ve Cumhuriyet
kartlarnn
yazdklaryla
harmanlayarak
tarihimizle yzlemektedir.
Fesli Tarihi Kadir Msrolu R. Tayyip Erdoann
gayri resmi tarih hocalarndan biri de nam dier
fesiyle arz endam eden Kadir Msroludur.
Msrolu, hem Necip Fazln yarm brakt
konularda tarih tezleri gelitirmi hem de Necip
Fazln tarih tezlerini tek tarafl, semece
belgelerle szm ona temellendirmeye almtr.
Kadir Msrolunun tarih tezlerine/arptmalarna
gemeden nce ksaca Msrolunu tanyalm.
Hemen endielenmeyin! Onu Necip Fazl kadar
nemsemediim iin btn hayatn deil de, u
mehur Cumhuri yet ve Atatrk dmanlnn
kklerini anlatacam ksaca...
Rza Nurun ifresi Bilenler bilir! Trkiyede
Atatrk
dmanlnn
uyduruk
temel
kaynaklarndan biri Rza Nurun hacimli Hayat ve
Hatratm adl kita bdr. Aslnda, baklacak olursa
Trkiyede Necip Fazl da dahil b tn Atatrk ve
Cumhuriyet dmanlarnn baucu kitab Rza
Nurun bu anlardr.
Atatrk, 1927 ylnda Nutukta Rza Nuru, Balkan
Savalar s rasnda vatana ihanetle sulam,
herkesin vatan kurtarmaya alt o gnlerde Rza

Nurun Arnavutlar isyan ettirmeye altn ileri


sr mtr. Rza Nur, 1928 ylnda Pariste Nutuku
okuyup Atatrkn kendisini ihanetle suladn
grr grmez Hayat ve Hatratm adl anlarn
yazmaya balamtr. Amac, Nutukta anlatlanlar
yalan lamak ve kendisini vatan hainliiyle sulayan
Atatrkten acmasz iftiralarla intikam almaktr.
Amacna da ulamtr!
Sz konusu kitabnda yer alan Atatrk hakkndaki
iddialar nn uydurmaca, kurmaca olduunu
bilen Rza Nur, kitabn Atatrkn salnda
yaymlama cesareti gstermemitir. Rza Nur, 1935
ylnda Hayat ve Hatratm adl kitabn 1960 ylna
kadar ya ymlanmamak zere ngilteredeki British
Museuma gndermitir.Yani uyank Rza Nur,
yalanlarnn, palavralarnn ortaya kma mas iin
zellikle Atatrkn lmesini beklemitir.
Rza Nur, Hayat ve Hatratm adl kitabnda
Atatrke, Atatrkn annesine, babasna ve bata
smet Paa olmak zerine evresinde ki kiilere
azn geleni sylemitir. Kitabn Atatrke ynelik
deli samas, hatta komik iddialarla doldurmutur.
Ayrca kendisinin de homoseksel ve ksmen deli
olduunu itiraf etmitir. Kitab inceleyen ruh
doktorlar, kitabn yazarnda bir kou hastaya
yetecek kadar hastalk olduunu belirlemilerdir.
te bu Rza Nurun, 1960larda yaymlanmas iin
British Museuma emanet ettii Hayat ve Hatratm
kitab filmlere ta kar tan bir yk sonunda Kadir
Msrolunun eline gemitir! Tesadfe bakn ki bir
Atatrk dmannn yazd kitap yllar sonra baka
bir Atatrk dmann eline geiyor!
Kadir Msrolu, Rza Nrun Hayat ve Hatratmm
19671968 yllarnda 4 cilt olarak yaymlamtr.
Peki, ama bu hatrat nasl olmu da azl bir
Atatrk ve Cumhuri yet dman olan Kadir
Msrolunun eline gemitir. Bundan sonras n

deerli gazeteci, yazar Muharrem Bayraktardan


dinleyelim:
Tarihi Kadir Mstroluna hret yolunu aan
almas. Rza Nur tarafndan yazlan ve Atatrke
ar hakaretlerin yer ald Hat ratm kitabn
yaymlamasdr. Bu kitap Msroluna byk paralar
kazandrm, kendi ifadesiyle T 968 artlarnda
byk bir servet olan 500.000 lira kazan elde
etmitir. Peki, Rza Nur bu kitab ne zaman yazd ve
Kadir Msrolu kitaba nasl ulat?
Rza Nur, hatralarn kaleme ald kitab 1935
ylnda Londrada bulunan British Museuma 1960
ylna kadar yaymlanmamak kaydy la verir. Kitap
25 yl boyunca yaymlanmayacaktr. 1960 ylndan
son ra da kitab yaymlamaya kimse cesaret edemez.
nk yaymlanmas halinde Atatrke byk
iftiralar atan ve tarihsel olaylar ve gereklerle
badamayan bu kitabn byk sonular douraca
aikrdr.
Bunun iin bir deli kanl! lazmdr ve bulunur.
(Kadir Msrolu kendi kiisel sitesinde Bakrky Akl
ve Ruh Hastanesinde ve Cerrah paa Psikiyatri
Kliniinde yattn anlatr). Kadir Msrolu kendi ifa
desiyle yle anlatr:
1968 senesinde Caalolundaki Vilyet Hann
ahbabm olan sahibinin tevikiyle Beyaz Saray
(ihan) terk edip Caaloluna yer letim. Burada
dier eserlerimi telif ederken elime Rza Nurun
British Museuma koyduu hatralarnn mikrofilmi
geti. Onu hayali Altn da Yaynevi adyla
yaymladm.
Ne kadar basit deil mi?
Rza Nur'un ngiltere'de olan hatratnn mikrofilmi
bir anda Ka dir Msrolunun eline gemi ve o da
yaymlayvereyim bari demi!
E tabii, biz de inandk!

Rza
Nurun
British
Museuma
gnderdii
hatratnn mikrofilmi nin Trkiyede olmad, tek
nshasnn Londradaki merkezde olduu biliniyor.
Peki, bu kitabn mikrofilmini kim ya da kimler
ngiltereden alp Kadir Beye teslim etti? Ya da Kadir
Bey Londradaki bir kitab nasl ele geirdi?
Kadir Msrolunun ngiltere ile olan ilgisi daha
sonraki yllarda da devam edecektir. Msrolu,
mahkemeleri dolaysyla Trkiyeden ayrlmasn
yle anlatr:
Bylece vatan azizimden ayrldm zaman,
arkada otuzdan faz la ar cezalk dava brakm
durumdaydm. Bilahare oluk ocuumu yanma
getirttim. Almanlarn benden gayrisine oturma
msaadesi ver memesi zerine, hep birlikte
ngiltereye getik.
Almanyann kabul etmedii Kadir Msrolunu
ngiltere barna basyor.
Kadir
Msrolu,
son
yllarda
ngiliz
emperyalizminin
Ortadouyu
igal
planlarn
diktatr rejimler devriliyor! bahanesiyle adeta alk
lamaktadr.
Kffarn bu igal planlar karsnda sesi kmayan
ve diktatr rejimler devriliyor, diye sevinen
Msrolu dier taraftan, ia'nn slama verdii zarar
Hristiyanlardan daha ok olmutur, diyerek bir
tarih cehaleti sergilemeye devam etmektedir.
Mslman
iilere
hakaret
edip
Hristiyan
ngilizlere kar azn amayan Kadir Msrolu
hemehrimi tanmaya alyorum.
Acaba Rza Nurun kitabn ngilizlerden nasl alp
yaymlad?
Acaba neden ngiltereye snd ?
Acaba neden ngilizlerin slam lkelerindeki
kymna paa paa tepki vermiyor? (Msrolunun
Akaabat Diirbinar Mahallesindeki lakab Kadir
Paadr! Ben de ayn mahallede 3 yl oturdum.)

Acaba ngiliz destekli Yunan gvurunu denize


dken Mustafa Ke mal Paa, Bat emperyalizmi ve
yaylmacl hakknda yzlerce kez beyanda
bulunurken Kadir Paa neden susmaktadr? Bu
paa kimin paasdr?

Bu Tarih
Yeniden Yazlacak, Bir Millet
llanihaye Aldatlamazl Tarihi Yazar air Hukuku
stad Kadir Msrolu Atatrk ve Cumhuriyet karrt,
br sitede Kadir Msrolu "b yle tantlmaktadr.
Rza Nurun Hayat ve Hatratmadi, kurmaca
anlarnn yks burada bitmemitir. Hayat ve
Hatratm 19671978de azl bir Ata trk dman
olan Kadir Msrolu yaymlarken, ayn kitab
1992de bu sefer baka bir azl Atatrk dman
Abdurrahman Dilipak yaym lamtr. Grlen o ki,
Trkiyede Atatrk ve Cumhuriyet dman ln
krklemek iin Rza Nurun deli samas anlar
stlp stlp servis edilmitir.
Kadir Msrolu, Rza Nurun Hayat ve Hatratm
adl anlar d nda, Sarkl Mcahitler, Lozan Zafer
mi Hezimet mi, Osmanoulla rmm Dram, Gemii ve
Gelecei le Hilafet adl kitaplarnda ve kon
feranslarnda Atatrke ve Cumhuriyete saldrm,
belgelere maharetle takla attrarak gelitirdii tarih
tezlerini bolca din sosuna batrarak ka muoyunun
nne koymutur.
Kadir Msrolunun belli bal yakn tarih
tezlerinden/palavrala rndan bazlar unlardr:
1.
anakkale Savanda ok kayp verilmesinin
sorumlusu
Atatrk
ve
dier
komutanlardr.
anakkale Savann kazanlmasnda ko mutanlarn
hibir rol yoktur!

anakkale
Savalarnda
400.000
kayp
verilmitir!
3.
Kurtulu Savan Atatrk deil Vahdettin
balatmtr! Trk Kurtulu Sava'n ilk olarak
dnp, tasarlayan, temeline ilk bara koyan,
baarya ulaabilmesi iin de hilafet ve saltanatn
kendisine salad btn salahiyet ve imknlar
kullanarak tepe sindeki igal kuvvetlerinin yl
sren
basklarna
gs
geren
byk
bir
vatansever...
4.
Vahdettin,
Atatrk
Kurtulu
Savan
balatmas iin Anado luya gndermitir! Vahdettin,
atlarn satarak Atatrke ykl miktarda para
vermitir!
5.
Atatrk Anadoluda Yunan ordusuna kar
harekete gemeyerek Yunann Anadoluyu iyice igal
etmesine yol amtr!
6.
Osmanly igal kuvvetleri deil, Atatrk
ykmtr!
7.
Lozan zafer deil, hezimettir! Lozann gizli
maddeleri vardr!
8.
Atatrk ngilizlerle anlamtr!
9.
stiklal Mahkemelerinde on binlerce din adam
aslmtr!
10. Kurtulu Sava yedi dvele kar kazanlm bir
zafer deildir!
11. Atatrk dinsizdir!
Kadir Msrolunn snrsz hayal gcnn rn
olan daha on larca yakn tarih tezi/yalan vardr. R.
Tayyip Erdoann gayri resmit arih hocalarndan
biri de ite bu tahrifat Kadir Msroludur.
Akil Tarihi Mustafa Armaan Ona, Cemaatin
akma Tarihisi diyorlar, ama sanrm yanlm lar!
Baksanza binlerinin akma tarihi dedii Mustafa
Armaan, Babakan R. Tayyip Erdoan, 2013
ylndaki alm srecinde akil in san ilan ediverdi.
2.

FethuIIah Glenin Zaman gazetesinde yazan,


kitaplar slamc Tima Yaynlarndan kan,
FethuIIah Glene ve Babakan R. Tayyip Erdoana
yakn yanda televizyonlarda tarih programlar
yapan Mustafa Armaan kimdir? yle ya Babakan
tarafndan akil insan seildiine gre iinin ehli
olmal! Resmi web sitesindeki bilgiye gre Mustafa
Armaan, stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi
Trk Dili ve Edebiyat blmnden mezun olduktan
sonra eitli yaynevlerinde editr olarak alm,
19951996 arasnda zlenim dergisinin, 20002002
arasnda da Diya log Avrasya dergisinin yayn
ynetmenliklerini yrtm, halen serbest yazar
olarak alan biridir. Yani tarih renimi
grmemitir, dolay syla aslnda bir tarihi deildir.
Ayrca Mustafa Armaann, Tayyip Erdoann
stanbul belediye bakanl dneminde Belediyenin
Kltr Dairesinde altna ili kin iddialar vardr.
Armaan, 3 Nisan 2013 tarihinde AKP hkmeti
tarafndan ak lanan ve bar srecini ynetecek
olan 63 kiilik Akil nsanlar Heyetine Marmara
Blgesi Temsilcisi olarak seilmitir.
Grlen o ki, Mustafa Armaan, Atatrk ve
Cumhuriyet dman lyla gelitirdii tarih
tezlerinin halka rahat bir ekilde ulatrabilmesi iin
gizli ak hem Glen Cemaati hem de AKP hkmeti
tarafndan desteklenmektedir.
Armaan, Fethullah Glenin Zaman gazetesinde
yazmas, Glene ve AKPye yakn televizyonlarda boy
gstermesi dnda 2012 ylnda kmaya balayan
Derin Tarih adl derginin de genel yayn ynetmenli
ini yapmaktadr. Armaann banda bulunduu
dergi AKP desteiyle yayn hayatna balamtr.
Basna yansd kadaryla: Albayrak Holding
Medya
Grubu
bnyesinde
tarihi
Mustafa
Armaann ynetmenliinde yayn hayat na
balayan Derin Tarih dergisinin tantm toplants

TBMM Milli Sa raylar Saray Koleksiyonlar Sergi


Salonunda yapld. Toplantya Ba bakan Yardmcs
Blent Arnn yan sra Albayrak Holding Ynetim
Kurulu Bakan Ahmet Albayrak, Ynetim Kurulu
yeleri Nuri Al bayrak, Kzm Albayrak, Mesut
Albayrak, Albayrak Grubu CEOsu mer Bolat,
derginin Genel Yayn Ynetmeni Mustafa Armaan,
Os manl sultanlarndan Abdulmecitin torunu Arzu
Enver Eroan ve da vetliler katld.
Toplantda konuan Babakan Yardmcs Blent
Arn, tarih hakknda doru bilgi edinmenin ekmek
kadar, su kadar ihtiya oldu unu syledi. Resmi
tarih syleminin dnda aslnda bir de gerek ta rih
bulunduunu aktaran Arn, Zaten isim manidar,
Derin Tarih. Biz daha ok derin devlet diye bir ey
duyduk. Derin Tarihi de imdi
duyuyoruz. Demek ki bir devlet var, bir de
derinde olan vard. in bir de tarih var, herkesin
bildiini, okuduunu syledii ama bir de i;
aslna vkf olmak iin bilinmesi gereken bir
tarih var,* dedi.
Derginin tantmnda, Bu dergiyi okuduktan
sonra btn bildi leriniz tarih olacak
ironisinin yapldna iaret eden Arn, *Yani, r
anlam karrsanz karn ama bildiklerinizi
unutun, * demek gibi b ey. Yani, Derin Tarihi
okumaya baladktan sonra biz gerek tarih, de
tanmaya, bilmeye balayacaz, ifadesini
kulland.

Blent Arn Derin


Tarihin tantm toplantsnda konuurken Derin
tarihle TBMM Bakanl yapt dnemde tantn
belirten Arn, Geldim Dolmabahe Saraym
geziyorum. Buras Abdlmecit Efendi Ktphanesi,
dediler. Ama kapal. Niye kapa l? dedim. Efendim
burann gerek ismi Halife Abdiilmecid Efendi
Ktphanesidir. Fakat halifelik kaldrld iin
halife sznden rkt ler ve buray kapattlar.
Fevkalade kzdm, zldm ve derhal burann
almas talimatn verdim. Biz ktphaneyi rahmetli
Nesliah Sultan Hanmefendi ile birlikte atk, diye
konutu. Son dnemde TBMM arivlerinde yer alan
stiklal Mahkemesi zabtlarnn iinde baz konu
larda yayn yasa konan belgelerle yzletiini
aktaran Arn, Uma rm bundan byle baz
gereklerle yz yze geleceiz, en azndan Der sim
olaylaryla ilgili gerekleri yakndan grme imknn
yaayacaz, dedi.
Albayrak Holding CEOsu Dr. mer Bolat da,
Mustafa
Arma
an'ttt
koordinatrlnde
yaymlanacak olan Derin Tarihin yurtii ve dndan
duayen tarihilerin kalemleriyle gemie k
tutacan ve bu alandaki yayn boluunun
kapatlmasna ciddi anlamda destek olacan
syledi. Bolat, Albayrak Holding olarak Yeni afak
Gaze tesi, TV Net, Krmz Beyaz dergisi. Derin Tarih
dergisi ve onlarn ya ynlaryla lkemize, halkmza,

deerlerimize,
tarihimize,
kltrmze
vefa
borcumuzu dyoruzdedi.
Albayrak Holding Ynetim Kurulu Bakan Ahmet
Albayrak top lant sonrasnda, Blent Artna,
zerinde Arnn Gemiimize sahip karak,
geleceimizi ekillendiriyoruz sznn yazl olduu
Derin Tarih dergisinin kapak fotorafnn yer ald
bir tablo hediye etti.TBMM Milli Saraylar Saray
Koleksiyonlar Sergi Salonunda yaplan tantm
toplantsna Babakan Yardmcs Blent Arnn da
katld Derin Tarih dergisinin AKP hkmeti
tarafndan desteklen dii aktr. Ancak Babakan
Yardmcs Blent Arnm, Yani, De rin Tarihi
okumaya baladktan sonra biz gerek tarihi de
tanmaya, bilmeye balayacaz, diyerek yere ge
sdramad Derin Tarih dergisi, yllar nce Necip
Fazl Ksakrekin Byk Dou dergisinde dile
getirdii kurmaca, uydurmaca yakn tarih
tezlerini tekrarla maktan teye geememitir.
Dergi ilk saysnda dnyaca nl Trk tarihi Prof.
Halil nalckn da yazarlar arasnda olduunu
duyurarak okur saysn arttrmay he deflemitir.
Ancak yazlarnda ve konumalarnda Atatrk
vp tak dir eden, Atatrk ve Demokratik Trkiye
adl kitabnda Atatrkn Trkiyede demokrasinin
kurulmasnda nemli katklar olduunu belirten
Prof. Halil nalckn Atatrk ve Cumhuriyet
dmanl yapmak iin karlm byle bir
operasyonel dergide yaz yazmas olanakszdr.
Derin Tarih
dergisi beklenildii
gibi AKP
Trkiyesinde Atatrk ve Cumhuriyet dmanlnn
amiral gemisi olmak iin kollan svam tr. Derginin
bugne kadar neredeyse btn kapak dosyalar
Atatrke ve erken Cumhuriyet dnemine amur
atmak ve Osmanly aklamak zere hazrlanmtr.
te Derin Tarih dergisinin baz kapak konulan:

lk sayda Kurtulu Savam


Atatrkn deil de Kzm Karabekirin balattn
iddia ediyor.

Bu sayda Harf Devriminin halk


Osmanldan koparmak iin yapldn iddia ediyor.

Bu sayda Atatrk n
antropoloji almalarnn rklk olduunu iddia
ediyor. Bu sayda Atatrk'n halifelii ngilizlerin
isteiyle kaldrdn" iddia ediyor.

Firnih
Bu sayda
Lozann bir zafer deil hezimet olduunu, Lozanda
Trkiyenin kaybettiini iddia ediyor.
Bu sayda Menderese kadar halkmzn insan
muamelesi grmediini iddia ediyor.

Bu sayda Necip Fazla gnderme


yaparak II. Abdlhamidin ulu hakan olduunu
iddia ediyor.
Grld gibi Bildikleriniz tarih olacak!
sloganyla ve AKP cemaat desteiyle yaymlanan
Derin Tarih dergisi btn derinliini Necip Fazldan
ve Necip Fazln Byk Dou dergisinden almtr.
Neredeyse her saysnda tarihi gerekleri arptp
Atatrk ve Cumhu riyet dmanl yapan dergi,
ubat 2013 saysnda kocaman bir II. Abdlhamid
fotorafnn yanna kocaman harflerle Necip Fazln
Abdlhamid'i anlamak her eyi anlamaktr! szn
yazarak ger ekten de Necip Fazln Byk Dou
geleneini devam ettirmek iste diini gstermitir.
Derin Tarih dergisinin sadece ierii deil, hk
metle kurduu iliki de Necip Fazl ve onun Byk
Dousunu akla getirmektedir. Bilindii gibi dn
Necip Fazl, Byk Douyu karp Atatrk ve

Cumhuriyete saldrmak iin nasl ki dnemin DP


hk metine ve Babakan Adnan Menderese srtn
dayamsa, bugn de Mustafa Armaan Derin Tarih'i
karmak iin dnemin AKP hkme tine ve
Babakan R. Tayyip Erdoana srtn dayamtr.
Grld gibi aradan geen 60 ksur yla ramen
deien hibir ey yok gibidir. 1950lerde Necip Fazl,
hkmet desteiyle dergi karp tarihi gerek leri
arptarak Atatrke ve Cumhuriyete saldrp din
propagandas ve Osmanl sevicilii yapyordu, bugn
ise Mustafa Armaan hkmet desteiyle dergi
karp Atatrk ve Cumhuriyete saldrp din propa
gandas ve Osmanl sevicilii yapyor. Ayrntlarla
uramay brakp byk resme baktmzda
grlen udur: ABDnin 1950lerden beri devam
ettirdii yakn tarihi arptarak Atatrk ve onun
kurduu
bamsz
ve
ada
Trkiye
Cumhuriyetini her ynyle bam l ve dinci bir
Yeni Osmanlya dntrme projesi 2013te btn
hzyla devam etmektedir. Aktrler deimitir
(Menderes yerine Erdo an, Necip Fazl yerine
Mustafa Armaan) ama ama deimemitir.
2012 ylnda Derin Tarih dergisi ile birlikte aa
yukar ayn d nemde Krtler tarihle, tarih Krtlerle
buluuyor! sloganyla Kiirt Tarihi adl bir dergi daha
kmtr. 2013 ylnda ise bu iki dergiye ben zer
izgide
Sancaktar
dergisi
yaymlanmaya
balanmtr. Sancaktar'n 17 Mart 2013 tarihli 9.
saysnn kapak bal Mustafa Kemal Dev rilmeli!
eklindedir. Derginin arka kapanda ise bir
kamyonun ka sasna yklenip gtrlen Atatrk
heykellerine
yer
verilmitir.
Anla
yacanz
20122013te Trkiyede tarih dergileri zerinden
Atatrk dmanl tavan yapmtr. Sancaktar ^
Hrnrriv*. MUM. tttUud UUm .

Mustafa Armaann
kitaplarnda, yazlarnda ileri srd kur maca,
uydurmaca yakn tarih tezlerinden bazlar
unlardr:
1.
Kurtulu Savan Atatrk deil, Kzm
Karabekir balatmtr!
2.
Vahdettin hain deil, kahramandr! Atatrk
Kurtulu Savan balatmas iin Samsuna
gndermitir!
3.
Kurtulu Sava yedi dvele kar verilmi
antiemperyalist bir m cadele deildir!
4.
Atatrk, Kurtulu Sava srasnda ngiliz valisi
olmak istemitir!
5.
Laiklik ngilizler tarafndan Lozanda Trkiyeye
dayatlmtr!
6.
Sevr, Lozana gre daha iyi bir anlamadr!
Lozan zafer deil he zimettir! Lozann gizli maddeleri
vardr!
7.
Vahdettin Sevri onaylamamtr!
8.
Atatrk, hilafeti ngiltereye hediye etmitir!
Hilafetin kaldrlma sn ngilizler istemitir!
9.
Osmanly Atatrk ykmtr!
10. HarfDevriminin
amac
Mslman
Trk
toplumununOsmanlyla, Kuranla, dinle ilikisini
kesmektir!
11. Harf
Devrimi Trkiyeyi bir gecede cahil
brakmtr!
12. Atatrkn
antropoloji almalar onun rk
olduunun kantdr!
13. Atatrk ve nn camileri ykmtr!

Atatrk Kurtulu Sava srasnda dini istismar


etmitir!
15. Bursa
Nutku diye bir ey yoktur! Atatrk
malvarln gayri meru yolardan elde etmitir!
16. Atatrk diktatrdr!
17. Atatrkn cenaze namaz klnmamtr!
18. skilipli Atf Hoca apka iin idam edilmitir!
19. nn
Kurtulu Sava kahraman deildir,
sonradan kahraman yaplmtr!
20. zmir Suikast, Menemen Olay dzmecedir!
Ve daha nice akllara ziyan alternatif tezler! Se,
been, inan! Ya da se, been, elen!
Dikkat edilecek olursa Mustafa Armaann tek
derdi, tpk stad Necip Fazl gibi Atatrk ve onun
kurduu Cumhuriyettir. Zaten tezle rinin ou Necip
Fazln tezlerinin yeniden stlp toplumun nne ko
nulmasndan baka bir ey deildir. Armaann
yazlarnn ve kitap larnn temel amac Atatrk
ktlemek, Atatrkn tarihsel roln azaltmak,
onun yerine yeni kahramanlar yaratmaktr. Dnyada
btn gerek ve saygn tarihiler ve liderler
Atatrkn gz kamatran baa rlarn takdir edip
onu verken, Mustafa Armaan gibi grevliler
sabah akam Atatrk yermekte ve bir kere bile
Atatrkn herhangi bir olumlu davranndan veya
baarsndan sz etmemektedirler.
Kendisine verilen grev gerei alakalem Atatrk
ve Cumhu riyet dmanl yapan bu Mustafa
Armaan ki kendisi edebiyat dan bozma bir
tarihidirBabakan R. Tayyip Erdoan tarafndan
ok akll biri olarak grlp alm srecinde Akil
nsanlar Heyetine seilmitir. Btn mrn, bu
lkeyi iki kere kurtaran ada ma, Atatrke
saldrmaya adam biri, hangi lye gre aklldr,
neye gre akildir?
Nitekim akil Mustafa Armaan ok gemeden
akilliini gs terip Trkiye Cumhuriyetini ykmaya
14.

alan PKK lideri Abdullah calan Trkiye


Cumhuriyetinin kurucusu Atatrke benzetmitir!
Basna
yansm
ekliyle:
Marmara Blgesi
heyetinde yer alan Musta fa Armaan, Abdullah
calan Atatrke benzetti. Atatrkn 1923
ubat 'nda verdii Balkesir hutbesindeki
konumasn rnek veren Armaan, 'Unutmayn:
calan da Atatrk kadar pragmatik bir lider,' dedi."
Babakan R. Tayyip Erdoann yakn tarih
tezlerinin en gncel kayna, ite bu Mustafa
Armaann yazdklardr.
Necip Fazl, Rza Nur, Kadir Msrolu, Mustafa
Armaan ve di erleri... Ortak zellikleri bilerek veya
bilmeyerek emperyalizme hiz met etmeleri... Bilerek
Atatrk ve Cumhuriyet dmanl yapmalar...
Bilerek Kar Devrime hizmet etmeleri... Bunu
yaparken hep dillerine doladklar slam dinine aykr
olarak gerekleri arptmalar, halk kandrmalar...
Sonu olarak, 1950lerde Adnan Menderes,
Trkiyeyi Atatrk , tam bamszlk, ada
izginden Amerikanc, baml ve dinci izgiye
tarken, Necip Fazln kurmaca tarih tezleriyle
kltr politi kalarna derinlik kazandrmak
istemiti. 2000lerde ise R. Tayyip Erdoan, benzer
bir izgi deiiminde Kadir Msrolunun, Mustafa
Armaann ve dierlerinin kurmaca tarih tezleriyle
kltr politikala rna derinlik kazandrmaya
almaktadr. Ancak tarihe mal olmu gerekleri
birka gdml ve grevli szde tarihinin
kurmaca tezleriyle altst etmek en azndan uzun
vadede imknszdr. Dn senize, bu milleti iki kere
kurtaran Mustafa Kemal Atatrkn gz kamatran
baarsn glgelemek, yok etmek mmkn mdr?
Hi gne balkla svanr m?
Aslnda Kar Devrimin en gdk kald
alanlardan
biri
ta
rihtir.
1950lerden
beri
Cumhuriyetin btn kazanmlarn altst etme

baarsn gsteren Kar Devrimci iktidarlar,


ellerindeki btn olanaklara ramen gerek, saygn,
iyi
bir
tarihi
yetitirme
baars
n
gsterememilerdir. Aslnda durum o kadar vahimdir
ki! rnein Kar Devrimin grevli tarihilerinin ana
kaynaklarndan Hayat ve Hatratmn yazar Rza
Nur, kadn olmak istediini, kendisine teca vz
edildiini, karsnn kendisini boynuzladn yazacak
kadar ruhsal dengesini kaybetmi aslen bir doktor...
Necip Fazl, para karl ya zlar yazm, yz seksen
derece fikir gelgitleri yaam aslen bir air...
Mustafa
Armaan,
cemaatin
ve
hkmetin
glgesinde gdk tezler reten aslen bir edebiyat,
editr... Kadir Msrolu ise akl hasta nelerinde
yattn itiraf etmi, banda fesle dolaan biridir.
Bunlarn sinekten ya kararak ileri srdkleri
tezler gerek tarihilerin alay konusudur.
Kadir Msrolu ve Mustafa Armaan ska AKP
etkinliklerinde, R. Tayyip Erdoann yan banda
boy gstermitir.
MENDERES
DE
TARHLE
YZLEMT
Trkiyede erken Cumhuriyet dnemiyle yzleen ilk
lider, ilk babakan AKP Genel Bakam R. Tayyip
Erdoan deildir. Bu dnem le ilk yzleen DP
Genel Bakan Adnan Menderestir. Menderesin
devam olduunu bizzat ifade eden Erdoan, siyasi
stad Menderesin birok zellii gibi bu zelliinden
de fazlaca etkilenmitir.
Trkiyede 1946da balayan ksmi Kar Devrim
srecinde erken Cumhuriyet dnemindeki baz
kazanmalardan ilk dnler ve rilmeye balanmtr.
rnein laiklik andrlm, tam bamszlk
unutulmu, Atatrkn kltr, uygarlk eksenli
milliyetilik anlay rk Turancla dntrlm
ve Atatrkn Trk Tarih Tezi yerine Trkslam
Sentezinin altyaps hazrlanmtr.

Trkiyede 1950de DP'nin iktidar olmasyla


birlikte tam bir Kar Devrim sreci balamtr.
Adnan Menderesin babakan olduu 1^501960
arasndaki DP dneminde Cumhuriyetin kurulu
felsefesi
yerle
bir
edilmitir.
Atatrkn
Cumhuriyetin temeline yerletirdii ana direk;
tam bamszlk, akl ve bilim eliinde adalama
ve ulu sal egemenlik/demokrasi yok edilmitir.
zetlemek gerekirse:
1950'de Trke ezan (CHP ile birlikte) yeniden
Arapaya ev rilmitir. Radyoda Kuran, mevlit
okutulmaya balanmtr. lkokul programlarna din
dersleri konulmutur. 1951de 1925 tarihli Tekke ve
Zaviyelerin Kapatlmasna Dair Kanunun 1.
maddesi deitirilerek 19 trbenin almasna izin
verilmitir. 1930larda renci yetersiz lii nedeniyle
kapatlan,
1949da
kurs
eklinde
alan
imamhatipler 1951de okula dntrlmtr. Yine
1951de
Halkevleri
kapatlm
tr.
1953te
ortaokullara din dersleri konulmutur. 1954te Ky
Ensti tleri kapatlmtr.
Grld gibi aklc, bilimsel ve laik politikalar
terk edile rek dinsel nitelikli politikalara arlk
verilmitir. Bu yaplrken de Cumhuriyetin ilk 15
ylnda Atatrkn yapt gibi dini hurafelerden
arndrmay, anlalr klmay amalayan hibir
alma yaplmadan, hurafelerle sarp sarmalanm,
eski geleneksel din anlay yeniden top luma boca
edilmitir. Bu Trk devrimine yaplm byk bir
ihanettir.
Ayrca DP dneminde Tahkikat Komisyonlar
kurulmu, Vatan Cephesi oluturulmu, gazeteciler,
yazarlar tutuklanp hapsedilmi, gazeteler, dergiler
kapatlm, muhalefet partilerinin miting yapmalar,
hatta radyodan konumalar bile engellenmi, DPye
oy vermeyen baz il ve ileler cezalandrlm,
sendikal haklar kstlanm, gsteri ve y ryler

polis
gcyle
engellenmi,
niversiteler
ve
mahkemeler bask altna alnm, kltr sanat
politikalar ve milli eitim, akl ve bilim ilkeleri yerine
din ilkleri dorultusunda belirlenmi ve en nemlisi
de Trkiye kaytsz koulsuz, gizli ak, szl yazl
saysz ikili anlama ile her konuda ABDye baml
hale getirilmitir. zetlediimiz bu politikalaryla
Cumhuriyetin kurulu felsefesini andran, Atatrk
devrimlerini altst eden Menderes, Atatrkn tam
bamsz ve ada Trkiye hedefini bir kenara
brakarak, ABDye tam baml ve banaz bir
Trkiye yaratmann ilk admlarn da at mtr.
Menderes, bu Kar Devrim politikalarnn halk
gznde inand rclk kazanmas iin Trk
Devrimini ve bu devrimin mimar Atatrk ve ayn
zamanda siyasi rakibi de olansmet nny
alabildiince eletirmitir. Bu eletirilerini hem
rtl denekten srekli besledii Ne cip Fazl
araclyla hem de bizzat kendi azndan dile
getirmitir.
Bu eletirilerin altnda yatan nedenleri doru
anlamak iin b yk resme bakmak gerekir. yle
ki: II. Dnya Sava sonrasndaki souk sava
srecinde komnist SSCBye kar kapitalist
ABDnin ka natlar altna giren Trkiye, Koreye
asker gnderip ne kadar sadk bir mttefik olduunu
kantladktan sonra NATOya, IMFye alnm,
ABDnin kredi musluklar almtr. O gnlerde
Trkiye,
ABDnin
Ortadoudaki
jandarmas
olmutur. ABD, SSCBden yaylan kom nizme kar
Afganistan, ran ve Irak gibi slam lkelerinde olduu
gibi Trkiyede de dinin en etkili silah olduunu
grerek
bu
silah
SSCBye
ve
komnizme
dorultmutur. te bu srecin Trkiyedeki aktr
Menderes, iktidar olur olmaz hemen kollar svayarak
erken Cumhuriyet dnemini; Atatrk, nny
eletirmeye, eri, dini yn ar basan Osmanl

Devletini,
Osmanl
padiahlarn
yceltmeye
balamtr. Bu dorultuda erken Cumhuriyet
dneminde
ara
verilen
stanbulun
Fethi
kutlamalarn yeniden balatm, Osmanl padiahla
rnn trbelerini atrmtr.
Menderes, 19231950 arasndaki erken Cumhuriyet
dneminden, 27 yllk bask ve karanlk dnem/,
27 yllk zulm dnemi/ ola rak sz edilmesine
zemin hazrlamtr. Bu kafaya gre Atatrk ve nn
de o dnemin zalimleridir!
Menderes Kar Devrimcidir. Atatrkn Bamszlk
ve Aydn lanma Sava'n iine sindirememitir.
Yllarca CHPde politika yapm olmasna karn
Cumhurivetin kurulu felsefesini, Atatrk devrimleri
ni
iselletirememi,
anlamn
ve
nemini
kavrayamamtr. Bu neden le DP'yi kurup iktidar olur
olmaz kendinden nceki devrimci dnemi topyekn
tasfiye etmeyi amalamtr. evket Sreyya
Aydemirin ifa desiyle: Yani mazinin ve maziden
gelen hatralarn tasfiyesi. Atatrk de dahil olduu
halde... Bu mcadelesinde insafszd. Bata Atatrk
miti, sonra ikinci Adam; daha sonra da onlardan
gelen baz mes seseler, bilhassa Cumhuriyet Halk
Partisi ve Halkevleri gibi... Hatta daha derine inelim:
stiklal Savainn her eye damgasn vuran hatra s
bile onu rahatsz ediyordu. Adlarna inklplar
dediimiz hareketler, Lozan, kinci Dnya Harbi
imtihan, hlasa geriye baktmz zaman her ey.
Kabil olsa yakn tarihimizi silmek ve yeniden
balatmak ister gibiydi.
Menderes, Atatrkl nnl erken Cumhuriyet
dnemini, Trk tarihinin an ve eref sayfalarndan
birini reddi miras etmitir. Atatrk ve nny
sadece Trk devrimi konusunda deil, Kurtulu
Sava konusunda bile eletirmitir. rnein,
stiklal Sava diyorsu nuz, bu pekl ayda
bitebilirdir demitir.

Aslnda Trkiyeyi her bakmdan Amerikan


emperyalizmine ba ml hale getiren Menderesin,
Ya istiklal, ya lm! diye yola kan Atatrk ve
silah arkadalarnn emperyalizmi dize getirerek
kazandk lar Kurtulu Savan kmsemesi
doaldr! Ancak Menderes, o k msedii Kurtulu
Savana katlmamtr? Ali hsan Paann anla
tmna gre, o sralarda 20 yalarndaki Menderes
igal baladnda Aydnda aile iftliinin ve
evresinin korunmasyla ilgilenmitir.
Menderes, 1950de seimleri kazanp babakan
olduktan sonraki ilk hkmet konumasnda
Kurtulu Savandan ve Atatrkten hi sz
etmemitir.
Adnan Menderesin 29 Mays 1950de Mecliste
okuduu h kmet nutku yeni iktidarn, tabii Celal
Bayarn da sorumluluuna katld eski 27 yllk
idareyi, Atatrkn adna ve hatrasna tek ke lime
bile temas etmeden topyekn mahkm ediyordu.
Menderes bu nutkunda Atatrk'n adna ve
hatrasna tek kelime ile temas etmedi. DPnin seim
zaferini, gelmi gemi inklplarn en by sayd.
Bu dndrc bir balangt. Acaba Bayar kendi
mazisini mi inkr edi yordu. Yoksa Menderesin
dilinden bu szler Celal Bayara ramen mi
dklyordu?
Menderese gre gerek inklb/devrimi Atatrk
deil, kendisi yapmtr! Ona gre 14 Mays 1950
seimleri sonucunda DPnin ikti dara gelmesi en
byk devrimdir! 2 Haziran 1950de TBMMdeki ko
numasnda bu dncesini, 14 Mays seimleri ile
memlekette,
imdi
ye
kadar
yaplanlarla
llemeyecek ehemmiyette byk bir inklbn en
mhim merhalesi almtr. O halde cumhuriyetin
ok evvel ilan edilmi olmasna ramen 14 Mays
tarihini bu memlekette tam manada demokratik bir

cumhuriyetin balangc olarak kabul etmek


hakikatin ta kendisidir, diye ifade emitir.
II.
Menderese gre ne emperyalizme ve yerli
ibirlikilerine kar yokluk ve yoksulluk iinde
kazanlan Kurtulu Sava ne de geri kal m, yar
baml bir mmet imparatorluunun kllerinden
tam ba msz ve ada bir devlet yaratan Trk
Devrimi, DPnin iktidar ol masn salayan 1950
seimlerinden daha byk bir devrim admdr!
Onun bu dncesi, yakn tarihle neden yzletiini
anlamamz iin yeterlidir. Gerek u ki Menderes,
En byk devrimci benim! diye bilmek iin her
frsatta yakn tarihi arptm, Atatrk ve nny
eletirmitir. Ancak ortada Menderesin bunu demesi
iin hibir neden yoktur. Trkiyenin 1946da ok
partili hayata, 1950de de demokra siye gemesinde
en az rol olanlardan biri Menderestir. Eer 1950de
Trkiyenin kansz kavgasz demokrasiye gemesi bir
devrim ise, bu devrimi hazrlayanlar Atatrkn
ulusal egemenlik ve meclis sevdas ile Dnya Sava
sonrasndaki
uluslararas
konjektr
ve
bu
konjektre uygun olarak hareket eden nndr.
Menderes, Atatrkten ilk olarak 4 Mays 1951
tarihinde TBMMdeki bir konumasnda sz etmitir.
Mecliste Atatrk Aley hine lenen Sular
Hakkndaki Kanun grmeleri srasnda krsye
gelerek unlar sylemitir:
Arkadalar, biz tenkit hrriyetini kaldrmyoruz.
Ben kendisiyle beraber tenkit edeceim. Atatrk,
bir memleketin kurulmasnda ba ta bulunan bir zat
mtalaa etmek baka, demokratik inklplar tahak
kuk ettirmi midir, ettirmemi midir zaviyesinden
mtalaa etmek ba kadr. Mevzuda buraya
geldiimiz zaman bunun tenkidini bizzat bizler
yapmzdr ve bu tenkidi yapmakta devam edeceiz.
Bu Atatrk'n tarihte aaa ile daima parlayacak
olan hviyetini asla ksufa (gne tutulmasna)

uratmaz.
Onu
biz
demokratik
inklbn
muvaffakiyet li bir baarcs olarak mtalaa etmek
mevkiinde olmayacaz. Bizim maksadmz tenkit,
vicdan, fikir hrriyetini takyit (balama) deil, tah kir
(alaltma), terzil (rezil etme) hrriyetini ortadan
kaldrmaktr. Ata trk nklb yapmad m? Yapt
inklbn temeli olan demokratik inklb baard m?
Baaramad.
Yapt
inklp
hazrlaycdr...Menderes, babakan olduktan bir yl
sonra, Atatrk Koru ma Kanunu grmeleri
srasnda Atatrkten ilk kez sz ederken bile
Atatrk eletirmeyi ihmal etmemitir. Atatrkn
demokratik
inklplar
gerekletiremediini
belirterek,
Onu
biz
demokratik
inklbn
muvaffakiyetli bir baarcs olarak mtalaa etmek
mevki inde olmayacaz, demitir. Menderese gre
Atatrk demokratik inklplar gerekletirememitir!
Hatta ona gre Atatrk, milli iradeyi de tam olarak
hayata geirememitir! Milli irade ancak DPnin
iktidara gelmesiyle tam olarak tecelli etmitir! Bir
konumasnda yle demitir: Tarihimizde ilk
defadr ki yksek heyetimiz milli iradenin tam ve ser
best tecellisi neticesinde millet mukadderatna
hkim olmak mevkiine gelmi bulunuyorsunuz.
Bylece yeri gelmiken Menderes ve onun
zihniyetindeki kar devrimcilerin 60 yldr aralksz
tekrarlad Atatrk demokrasiyi ku ramad, kurmak
istemedi! Atatrk diktatrd/ eklindeki tezden de
sz edelim. Anlalan o ki Menderes, demokrasi
derken ok partili sistemi ve serbest seimleri
anlamaktadr. Ancak bu demokrasi ta nm son
derece eksik bir tanmdr. Demokrasi ok partili
sistem
ve
serbest
seimlerden
nce
tam
bamszlktr. Demokrasi padiaha, sul tana,
halifeye, eyhe, ha, yani kula kul olmaktan
kurtulup yalnzca Allaha kul olmaktr. Birey
olmaktr. Demokrasi zgrlktr, eitlik tir, bartr,

kardeliktir.
Demokrasi
halklktr,
laikliktir.
Demokrasi kadn haklardr. Demokrasi ada ve
bilimsel eimdir. Demokrasi, aalk dzeninin
yklmasdr.
Atatrk,
demokrasinin
bu
n
artlarnn birounu hem de yokluk ve yoksulluk
iinde hayata geirmeyi baar mtr. Atatrk, nazi
ve faist diktatrlklerin ykseldii 1930 ylnda,
Vatanda in medeni Bilgiler kitabnda demokrasiyi,
Ykselen bir deniz olarak tanmlayp, demokrasinin
stn zelliklerini sralam ve demokrasiye kar
akmlar tek tek aklayp eletirmitir. Her ey bir
yana, Atatrk yeryzndeki en baskc, en otoriter
idare olan padiah la/sultanla son vermitir. En
nemlisi de btn devrimleri Meclisin onayndan
geirmitir. Atatrk dnemi, Tek Parti dnemi
olmasna karn milletvekilleri bile yarglanabilmitir.
Tek Parti iinde farkl g rler seslendirilebilmitir.
Nitekim o Tek Partiden 1946da baka bir parti (DP)
daha kmtr. Atatrk, savatan yeni km, geri
kalm, yoksul ve eitimsiz bir lkede gerek ve
salam demokrasinin ok par tili sistemi kurup
halkn nne sandk koymakla mmkn olmayaca
n grecek kadar gerekidir. 1925 Terakkiperver
Cumhuriyet Frkas ve 1930 Serbest Cumhuriyet
Frkas
denemelerinin
baarsz
olmas
bu
dncesini keskinletirmitir. Bu nedenle ulusun
bamszlln ve egemenliini saladktan hemen
sonra ulusun salk, ekonomi, eitim, kltr,
bayndrlk sorunlarn zmeye, kadn haklarna,
akl ve bilim eliinde adalamaya nem
vermitir. Bu nedenle eer Trkiye 1946da ok
partili hayata, 1950de demokrasiye geebilmise
bunun en nemli nedeni Atatrkn nderliindeki
ada Trk Devrimidir. Ancak Menderes ve onun
dnsel takipileri nedense btn bu ger eklerden
habersizdir!

Menderes ayn konumasnda Atatrkten yle sz


etmitir:
Biz
Atatrkn
inklplarm,
yaptklarn,
yapmadklarn ko nuabiliriz, tek parti, tek ef
vecizesi varsa, tatbikatta varsa, elbette bunlar
mdafaa etmekte kendileriyle beraber deiliz. Biz
kaytsz art sz ne varsa onlarn hepsini mdafaa
etmek mevkiinde deiliz. Fakat hepiniz bilirsiniz ki
Atatrk, mspet, menfi, ileri, geri btn hayatnn
muhasebesi yapldktan sonra byk adamdr, ileri
adamdr, mem leketi kurtaran adamdr ve ileriyi
gren prensiplerinin galip vasfnn ekseriyeti kahiresi
(stn ounluk) bu memleketin nefine (yararna)
olan prensiplerdir ve bunlar onun ahsnda,
ahsiyetinde, hviyetinde kiileir.
Grld gibi Menderes, Atatrk, mspet, menfi,
ileri, geri bii tiin hayatnn muhasebesi yapldktan
sonra byk adamdr, ileri adam dr, memleketi
kurtaran adamdr... diyerek, bir taraftan Atatrk
verken, dier taraftan yermi; Atatrkn menfi ve
geri ynleri olduunu belirtmitir.
evket izmelinin yerinde tespitiyle, Atatrk
koruyor grne
rek bizce
haksz birtakm
eletirilerde bulunmak zellikle de bunu Ata trk
heykellerinin krld gnlerde onu korumak
grnts altnda yapma, Menderesin ilerideki
gr ve uygulamalar da nazara alnrsa, hi de
iten saylmamaldrd
Menderes znde Atatrk devrimlerine kardr,
ancak taktik ge rei devrimlerin tamamna deil,
bazlarna kardr! Nitekim Atatrk devrimlerini
Millete mal olanlar ve millete mal olmayanlar diye
ikiye ayrp, millete mal olanlar koruyacam
sylemitir.
Menderes, 29 Mays 1950 tarihinde Mecliste yapt
konumada, "... Gene seim beyannamemizde

yazld zere millete mal olmu inklplarmz


koruyacaz, demitir.
4
Haziranda bir gazetecinin, ezann Arapaya
evrilmesiyle ilgili sorusuna verdii yantta da, "... Bu
kadar yldan sonra vaktiyle zaruri olan hrriyeti
snrlayan
bu
tedbirlerin
devamna
lzum
kalmamtr. rtica ve taassupla biz de savaacaz ve
millete mal olmu inklplar koruyacaz, demitir.
Dolayssyla Menderese gre halkn kabul etmedii
devrimleri korumaya da gerek yoktur. Bu mantkla
DP dneminde birok Ata trk devrimi gericilerin
saldrlarna kar savunmasz braklmtr. Hatta
Menderes, kendince halka mal olmadna inand
devrimle ri ortadan kaldrmak iin bizzat hareket
etmitir. rnein 13 Haziran 1950 tarihinde yle
demitir: Millete mal olmam, millet vicdannda bir
deirmen ta arlyla km olan baz tedbirleri
ortadan kal dracaz. Millet vicdanna bask
yapmakta olan birtakm tedbirlerin, 1520 sene sonra
zerinde beki gibi duracaz, onlar mutlaka muha
faza edeceiz demek doru olmaz
Grld
gibi
Menderes
baz
Atatrk
devrimlerini millet vic dannda km bir deirmen
ta!
olarak
adlandrarak
o
devrimleri
korumayacan bizzat ifade etmitir. Konumann
yapld tarihe ba klacak olursa bu deirmen
tann Trke ezan olduu anlalmak tadr.
Nitekim 3 gn sonra TBMMde Arapa ezanla ilgili
dzenleme yaplmtr.
Menderes, DP Krehir l Kongresinde 11 Mays
1953te millete mal olmu devrimleri yle
sralamtr:
Medeni Kanunun taalluk ettii sahadaki hukuki
inklbn tama myla korunacandan kimsenin
phesi olmamaldr. Harf inklb, kyafet inklb ve
buna benzer medeni ve cemiyetin hayrna ve yksel

mesine ynelik olan btn teekkre deer


inklplar elbette tamamy la korunacaktr.
Millete mal olmu inklplarmzn korunmas ise
birinci vazife mizdir. Kapatlan tekkelerin almas,
kyafette ve yaayta ortaa bir cemiyetin det ve
ananelerine dnlmesi, eski harflerin geri getirilmesi
asla sz konusu olamaz.
Buradan
anlald
kadaryla
Menderes,
Atatrkn dinle ilgili devrimlerini millete mal
olmam devrimler arasnda kabul etmitir. Oysaki
gerek Kuran Kerimin ve hadis kaynaklarnn
Trkeleti rilmesi, gerekse hutbe ve ezann
Trkeletirilmesi baz ar gruplar dnda Trk
halknn byk ounluu tarafndan kabul edilerek
benimsenmitir. Ancak din istismar yaparak oy
almay amalayan Menderes, bu gerei grmezlikten
gelmitir. Ayrca Trk Devrimi, Atatrkn birbirini
tamamlayan bir dizi devrimiyle anlaml bir btn
dr. Devrimler ayr ayr deil bu btnsellik iinde
deerlendirilmeli
dir.
Ancak
Menderes,
baz
devrimleri korumayarak, hatta o devrimleri bizzat
ortadan kaldrarak Trk Devriminin btnselliini
bozmutur.
Atatrk devrimlerini, Millete mal olanlar ve
olmayanlar diye ikiye ayran Menderes, millete mal
olmayan devrimleri bizzat kendi si yok ederken,
millete mal olanlar da Necip Fazl gibi rtl de
nekten besledii Kar Devrimci kiilere yok ettirmek
istemitir. Nite kim Menderesin Millete mal
olmutur, bu nedenle korunmaldr! dedii Medeni
Kanun, Harf devrimi. Klk kyafet (apka) devrimi.
Tekke ve zaviyelerin kapatlmas gibi devrimler,
Menderesin kanatla r altndaki Necip Fazln Byk
Dou dergisindeki arptlm tarih tezleriyle yok
edilmeye allmtr. in ilgin taraf harf, dil,
tekkeler ve kyafet devrimlerinin korunacam
syleyen Menderes, trbeleri a m ve dil devrimine

zarar vermitir. 1945 ylnda nn dneminde z


Trkeletirilen
Anayasa
1952de
Menderes
dneminde yine Osmanl caya evrilmitir. 9
Temmuz 1951de de okul kitaplarndan acayip
kelimeler karlarak yerlerine yaayan Trke
kelimeler konulmas iin iki komisyon kurulmutur.
Gariplie bakn ki, acayip denilen kelimeler Trke,
yaayan Trke denilen kelimeler ise Arapa veya
Farsadr.
Menderes'in en nemli zellii alm bir kere bile
secdeye gelme mi olsa dasiyaseten dindar
grnmesidir.
Erken
Cumhuriyet
dnemi
eletirilerinde de hep dinden sz etmitir. Atatrkn
ve nnnn dini bask altna aldklarm syleyerek
kendisinin dini, baskdan kurtard n belirtmitir.
1951de DP zmir l Kongresinde yle demitir: im
diye kadar bask altnda bulunan dinimizi baskdan
kurtardk.
nklp
softalarnn
yaygaralarna
ehemmiyet vermeyerek ezan Arapalatr dk.
Trkiye bir Mslman devlettir ve Mslman
kalacaktr. Msl manln btn icaplar yerine
getirilecektir. Menderes, Trkiyede ezann Arapa
deil Trke okunmasn dini bask altnda tutmak!
ve Mslmanla kar olmak! diye deerlendirerek
dpedz ger ekleri arptm, yalan sylemitir.
Menderesin bu szlerini duyan da Atatrkn ve
nnnn ezanlar yasakladn, 19231950 arasn
da ezan okunmadn sanr. Ancak bilindii gibi
19231950 arasnda ezanlar grl grl hem de
anladmz dilden Trke okunmu, ca miler ak
olmu, Kuranlar okunmu, dualar edilmi, dini
bayramlar kutlanmaya devam etmitir. Ezann dilini
yeniden Arapaya eviren, stelik bunu CHP ile
birlikte yapan Menderesin, kendisini topluma
Trkiyede Mslmanl kurtaran adam! olarak
tantmas dpedz istismardr.

Menderes
znde
en
nemli
Atatrk
devrimlerinden biri olan laiklie de kardr, ama
yine taktik gerei laiklie toptan kar ol maktansa
anlam zerinde oynayarak laiklii andrmay
denemi tir. rnein laikliin Din ve devlet ilerinin
birbirinden ayrlmas, Toplumda irticann etkisinin
krlmas, Dinsel ilkeler yerine akl ve bilim
ilkelerinin n plana karlmas gibi anlamlarndan
neredeyse hi sz etmeden laiklii sadece Din ve
vicdan zgrlne indirgeme yoluna gitmitir. Ona
gre Trkiyede irtica tehlikesi diye bir ey de
yoktur! Devrimler artk yerlemitir, bu nedenle
devrimleri irticadan korumak iin mcadele etmek
anlamszdr! Laiklik dine ve dindarlara bask deil,
din ve vicdan zgrldr, ancak Trkiyede teden
beri hep dine ve dindarlara bask olarak
anlatlmtr!
1952de Kayseride yle demitir: Bu memlekette
irtica vardr, demek sizlere kitle halinde geri fikirde,
muataassp... geri bir cemiyet siniz demektir. Bu
Trk cemiyetine hakarettir. Sizleri mdafaa ederek
adnza haykryorum: Trk milleti mutaassp
deildir...
1952de Adanada da yle demitir: Trk milleti
Miislmandr
ve
Mslman
kalacaktr.
Bu
memlekette vicdan hrriyetine tecavz etmek
kimsenin hakk deildir. Laiklii din aleyhtarl,
dmanl eklinde anlamak bizim iktidarmzn
vicdan hrriyeti anlayna asla uygun deildir...
Menderes,
29
Kasm
1955te
Mecliste
milletvekillerine hitaben, Sz isterseniz hilafeti bile
geri getirebilirisinizdemitir. Menderes bu szyle bir
taraftan milletvekillerinin gcne iaret etmek
isterken, dier taraftan bilinaltndaki devrim
kartln gzler nne sermitir.

Menderes,
kendinden
sonraki
tm
sac
iktidarlarn yapaca gibi Mslmana Mslman
propagandas yapmtr.
Menderesin
erken
Cumhuriyet
dnemi
eletirilerinin temel ne deni siyasi rakibi CHPyi
ypratmaktr. Bu nedenle CHP tarihine sal drmtr.
CHP tarihine saldrnca da ister istemez Kurtulu
Savana, Trk Devrimine, Atatrke ve nnye
saldrmak zorunda kalmtr.
Menderes, 4 Mays 1951deki konumasnda,
Atatrkn
CHPye
ykledii
misyonu
yle
eletirmitir: Btn bir milletin Halk Partisi iinde
muhtevi ve mndemi bulunduunu farz ve hayal
etmekle ba layan enaniyet (benlik) ve gafletler
onlar, hakikatleri bir trl greme yecek hale
getirmitir.
Menderesin bu eletirisini evket Sreyya Aydemir
yle deer lendirmitir: Evet, btn milleti Halk
Partisinde birlemi, toplan m gren (hayal eden)
biri vard. Ve btn milletin Halk Partisinde
kaynam olduunu ifade eden Oydu. Bu da
Mustafa Kemaldir. Bu szleri o, Halk Partisini
kurarken beyan ve ifade etti. Mustafa Kemal'e gre
Halk
Partisi,
halkn
mterek
menfaatlerini
koruyacakt. Milletin heyeti umumiyesi bu partide
milli karlarn bulacakt. Ama bu sz terin
sylendii sene, henz 1923tii. Ve hu szlerde ne hir
gaflet ne bir benlik havas vard. Geri Menderesin
muhalif bir partiyi yermesi elbette ki hakkyd. Ama
bu yergi, canl bir mazinin izinde bir devrime ve
hatrasna girmeli miydif Fakat Menderes bu
hatrann tasfiyesinde titizdir..."*'
Atatrkn Halk Partisinde btn bir milleti bir
araya toplama isteini gafil bir benlik diye
adlandran Menderesin hem Atatrk
hem
devrimlerini hi anlamad aktr.

Menderes, adn vermeden Atatrk oka


eletirmitir. rnein bir keresinde DPnin ekonomik
baarlarndan sz ettii bir konuma sn, "... te
muasr medeniyet seviyesine ulaabilmek sz ancak
bu yoldan tahakkuk eder,"*" diye bitirerek Atatrke
gnderme yapmtr.
Menderes, CHPnin her eyini eletirmitir. rnein
CHPnin ift ilere hi kredi vermedii ve kyly
ihmal ettii Menderesin nemli bir tezidir.
Ancak Menderes yine gerekleri arptmtr,
nk zellikle Atatrk dneminde CHPnin en ok
nem verdii toplumsal kesim tartmasz kyl ve
ifti kesimidir. Atatrk kyl ve iftiye verdi i
nemi nl Kyl milletin efendisidir szyle dile
getirmitir. Arkadalar kl ile fetih yapanlar,
sabanla fetih yapanlara malup olmaya ve sonunda
mevkilerini terk etmeye mecburdurlar. Nitekim
Osmanl saltanat da byle olmutur, diyen Atatrk,
Osmanlnm, toplumun asli unsuru kyly, iftiyi
fetih peinde cepheden cephe ye koturmasndan
dolay kylnn, iftinin ekmeye, bimeye, retip
zenginlemeye
zaman
bulamadn
belirterek
Osmanly eletirmitir. Atatrk Trkiyede bir tarm
devriminin ilk admlarn atmtr. nsan ve hayvan
hastalklaryla mcadele ile balayan, iftiden
alnan Aar Vergisinin kaldrlmasyla devam eden
bu
devrimi
toprak
reformuyla
talandrmak
istemitir. 1923te buday ithal eden Trkiye,
CHPnin baarl tartm politikalar sonunda
1930larda buday ihra eder du ruma gelmitir.
Menderesin, CHPnin iftiye kredi vermedii iddia s
ise yine kocaman bir yalandr. CHP kylye faizsiz ve
uzun vadeli kredi vermitir. Osmanlda Ziraat
Bankasnn iftiye at kredinin iisr snr hibir
zaman denmemi sermayenin yzde 30unu geme
miken, b oran daha Kurtulu Sava srasnda
yzde 53e, Cumhu riyet dneminde ise yzde 136ya

karlmtr. Osmanl dneminde 1888den 1920ye


kadar 32 yl iinde kylye verilen bor toplam 22
milyon lirayken, 19231933 arasndaki 9 ylda
iftiye, kylye verilen kredi miktar 121 milyon
liraya karlmtr.
Menderes, kendinden nceki Atatrk ve nn
dnemlerini Ha tal ve sakat politikalarla boa
geirilmi bir dnem olarak adlandr mtr. Bir
konumasnda yle demitir:
Memleketimizin geni imknlar ile milletimizin
yksek vasflar gz nnde tutulacak olursa, uzun
yllarn beyhude israf edilmi ve batta memleketin
tabi inkiaf seyrinin hatal ve sakat politikalarla en
gellenmi
olduuna hkmetmek
icap
eder...
Menderes, Atatrkn nderliinde yokluk ve
yoksulluk iinde bir Kurtulu Savann ka
zanldn, cumhuriyet ilan edildiinde Trkiyenin
un, eker ve bez bulunmayan, toplu ine retmekten
aciz bir lke olduunu, insan ve hayvan
hastalklaryla
boutuunu,
toplumun
yzde
10unun bile okuma yazma bilmediini unutmutur!
Buna ramen ok ksa bir sre de tarafsz
gzlemcilerin
Cumhuriyet
Mucizesi
diye
adlandrdklar bir baar hikyesiyle Anadolu
bozkrnda yeni bir Trkiyenin filizlen diinin de
farknda deil gibidir!
Menderes,
Kurtulu
Savandan
ve
Trk
Devriminden olduu kadar Trkiyenin II. Dnya
Savana girmemesinden de ok rahat szdr.
1950lerde kahvehanelere kadar den II. Dnya
Savana gi rilmemesinin Milletin erkekliini
ldrd sylencesinin kayna Menderesin bu
konudaki aklamalardr.
Menderes, 24 Nisan 1954te Samsunda, II. Dnya
Savana giril memesiyle ilgili unlar sylemitir:
Biz sizi harbe sokmadk, harp ok korkun bir
eydi, onu baaramazdk gibi devaml szlerle

bozguncu bir ruh halini yaydlar. Milleti harpten


korkutmaya kalktlar. Benim iaret ettiim ite bu
idi. Halbuki sulhun da harbin de hayrls olabilir.
Cenab Hak da millet iin hayrls ne ise onu versin.
Hangisi bu mil letin hayrna ise biz onun peindeyiz.
Aslnda Menderesi anlamak zor deildir! Babakan
olur olmaz, hibir bamz olmad halde, srf
ABDye irin grnmek iin, dn yann br
tarafndaki Koreye asker gnderen, Amerikan
karlar iin Mehmetiin kann aktan Menderesin
savaa girmemeyi bozguncu bir ruh hali olarak
deerlendirmesi ok normaldir! Halbuki sulhun dcj
harbin de hayrls olabilir. Cetab Hak da millet iin
hayrls ne ise onu versin. Hangisi bu milletin hayrna
ise biz onun peindeyiz! diyen Menderese,
Amerikan karlar iin Koreye asker gndermek
milletin hayrna myd? diye sormak gerekir! Bu
soruya verecei cevap, Bu sayede NATOya girdik.
Amerikan yardmlar aldk olacaktr.
Bir taraftan II. Dnya Savana girilmemesini
Halkn erkeklii ni ldrdler/ diye eletirenlere
ilham kayna olan Menderes, dier taraftan
Trkiyeyi II. Dnya Savana sokmayann nn
olmadn, tam tersine nnnn Trkiyeyi savaa
sokmak istediini belirtmitir.
Menderes, 24 Nisan 1954te Samsunda yapt
konumada bu konuda u aklamalar yapmtr:
1940ta Fransa dmezden be gn evvel (nn)
bizi harbe sokuyordu. Bunun iin de her trl ha
zrlklar tamamlanm, nutuklar hazrlanm, baz
mebuslar evvelden hazrlanm olan bu nutuklar
sylemek zere memleketin muhtelif vi layetlerine
yola karlmt. Bu meyanda bana da Eskiehire
gitmek vazifesi verilmiti. Trkiye harbe girecek ve o
gn memleketin drt kesinde evvelden hazrlanm
olan bu nutuklar sylenecekti. Tam bu srada
Fransa dt. Trkiyede harbe girmekten bu suretle

kurtuldu. Ondan sonra Trkiye eer harbe girmedi


ise harbin mant bu tarafa gelmedii iin girmedi.
Eer gelse idi ve bu iki muharip taraftan biri nin
menfaatine uygun dse idi, smet Paa bu
memleketi harbe sok maktan koruyabilecek adam
deildi. Biz harbin yolunun dnda idik ve dnda
kaldk. Hakikat ite budur. Fakat onlar artk
vnebilecek bir eyleri kalmad iin Biz sizi harbe
sokmadk diye vnmekte ve bylece bir bozguncu
ruh haleti iinde bulunmakta idiler.
Grld gibi Menderes bin dereden su getirip
tarihi arpt mtr. Birincisi Menderesin, Bizi
savaa nnnn sokmad do ru deil, o bizim
savaa girmemizi istiyordu/ eklindeki iddiasnn
Menderesten ve akrabas Fatin Rt Zorludan
baka hibir tan ve hibir belgesi yoktur. kincisi o
tarihte Alman ordular Fransa d nda Hollanda,
Belika, Polonya, Norve, Danimarka gibi lkeleri de
igal etmitir. Alman ordular daha Balkanlardan
uzaktadr. Savan Balkanlara gelmesi 1940
Ekimini bulacaktr. Bu nedenle Trkiye iin henz
yakn bir tehlike sz konusu deildir. Dmann ok
uzaklarda olduu bir dnemde nn gibi temkinli
bir siyasetinin sava karar verdiini iddia etmek
hi de inandrc deildir.
Menderesin anlattklarn genel olarak doru kabul
edecek olsak da bu durum nnnn Trkiyeyi
savaa sokmad gereini dei tirmez. yle ki:
Btn bir Avrupay saran, hatta dnyaya yaylan sa
van tehlikelerini nceden sezen nnnn birok
sava grm bir asker, devlet adam olarak savan
balarnda baz tedbirler almas son derece
normaldir. nn, savaa girmeme temel politikas
yannda, savaa girme ihtimalini de gz ard
etmemitir. nn lke apnda bir propaganda
balatmak, kamuoyunun endielerini gidermek,
halk yattrmak, halkn moral gcn arttrmak

istemi olabilir. O zaman lar CHP milletvekili olan


Menderes de bu propaganda almalarnda
Eskiehir iin grevlendirilmi olabilir. Ancak
nnnn milletvekille rini, savaa giri kararn
halka
duyurmak
iin
grevlendirmi
olmas
olanakszdr. Grlen o ki Menderes, 1954 seimleri
ncesinde siyasi rakibi nnnn en nemli
baarlarndan birini glgelemek istemi, bunun iin
de tarihi gerekleri arptmtr.
Menderesin bu iddiasn, Menderesin sadk bir
yanda ve ak rabas olan Fatin Rt Zorlu da
tekrarlamtr. Zorlu, 21 Austos 1958de TBMMde
Almanlarn Fransaya girmek zere olduklar sra da
nnnn mebuslara harbe gireceiz diye nutuklar
gnderdiini belirtmitir. Bu iddia zerine nn,
Zorluya u tarihi yant vermi tir: II. Cihan
Harbinde biz harbe girmek istemiiz de kendisi hari
de devletin bir sefaretinde memurken buna mani
olmu. ok teekkr ederim (Sa olun, alklar,
glmeler).
Fatin Rt Zorlu tekrar krsye gelerek iddiasn
yle savunma ya almtr:
"... nk bu telgrafla bize 11 Haziranda harbe
girmemizi tek lif eden Franszlarn ayn gn
Almanlarla mtareke yapmay dn dkleri
bildirilmekte idi ve bu malumat Fransz Hriciyesi
nezdinde
tarafmdan
tevsik
ettirilmiti.
Bu
sylediklerime eski mebuslar ahit tir... Nutuklarn,
beyannamesini alp Bursaya, Eskiehire gidenler
mevcuttur.
Ancak Trkiye, Mttefiklerin sava teklifini, Fatin
Rt Zor lu'nun iddia ettii gibi Almanlarla
mtareke yapmay dnd iin deil, anlama
ekinin 2. protokoln kullanarak reddetmitir.
Almanlarn Paris'e girii 14 Haziran 1940tr. 22
Haziran 1940da Al manyaFransa brakma
imzalamtr.
Oysaki
Menderes,
Fransann

dnden 1015 gn nce, yani 14 Hazirandan


1015 gn nce savaa girme karar alndn
sylemektedir. Bu tarih mays sonu ha ziran ba
olmaldr. Mays sonunda Hollanda ve Belika teslim
ol mu, ngiltere ve Fransa yenilip geri ekilmitir.
te bu koullarda nn'nn Trkiyeyi Mttefikler
yannda savaa sokmay dnmesi hi de gereki
deildir. Ayrca 11 Haziranda talya Fransaya sava
ilan etmi ve Trkiye 1939da Fransa ve ngiltere ile
imzalad anla mann 1. maddesi gereince savaa
davet edilmitir. Ancak Trkiye anlamann 2.
protokoln
kullanarak
savaa
girmeyeceini
resmen ilan etmitir.
Menderes, nnnn II. Dnya Sava yllarndaki
korumac eko nomik politikalarn da eletirmitir.
Bu eletiriler toplumda karlk da bulmutur.
Nitekim bir gn bir ocuk nnye, Sen bizi sava
srasnda ekersiz braktndeyince nn o mehur,
Ama babasz brakmadm, cevabn vermitir.
Menderes ve DP, nnye dman gibidir.
nnnn seim gezi lerini sabote eden, radyoda
konumasn yasaklayan, CHPnin malla rna el
koyan Menderes ve DPliler, nnnn olu mer
nnnn adam ldrdn, kardei Rza
Temellinin
haksz
kazanlar
sala
dn
belirtmilerdir. Bunlar tamamen yalandr. DPli zmir
Beledi ye Bakan Rauf Onursal, nnnn
yurtdna srlmesini istemi, nnnn resimleri
devlet dairelerinden indirilmi, okul kitaplarn dan
karlm, hatta ksa bir sre nce alan nn
Stadyumunun ad Mithat Paa Stadyumu olarak
deitirilmitir. 1959da Uakta nnnn bana
ta atlm, Topkapda sarho DPlilerin kazmal so
pal saldrsna uramtr.
Peki, ama Menderesin 14 yl kendisinin de iinde
yer ald CHPye, nnye ve Atatrke bu derece
kar olmasnn nedeni nedir? Bu sorunun cevabn

evket Sreyya Aydemir yle vermitir: nk o bir


tasfiye peindedir. Bunu da anlamak kabildir.
Tasfiyesine ynel dikleri ile kendilerinin iktidar
gayeleri hakikaten ayrdr. Eski iktidar, ihtilal
niteliinde saylabilecek bir milli ayaklanma ile, uzun
ve nimetli bir istiklal savann, bir milli kurtulu
hareketinin bayran tayarak Meclis'te yer almt.
imdi ise artk en kutsal ey ounluun, kalaba
ln oyu idi. O halde ounlua yanamal ve gemi
ile hesaplama insafsz olmalyd. O da bunu
yapyordu.
Menderesin erken Cumhuriyet dnemiyle yzleip
Trk Devrimine, Atatrke ve nnye saldrmas,
bolca din istismar yap mas ok gemeden DPlilerin
de devrime, Atatrke ve nnye d man
olmalarna, irticann alp ban gitmesine neden
olmutur.
rnein 2324 ubat 1951de Krehirde Atatrk
bstnn e nesi ve burnu krlm, 12 Mart 1951de
DP Konya l Kongresinde fes, araf ve Arap
alfabesinin serbest braklmas istenmi, bu olaylar
protesto eden genleri knayan Menderes, Her
isteyenin aklna estii gibi gsteri yapamayacam,
bu gsterinin amacnn terr yaratmak olduunu,
belirtmitir. 8 Austos 1951de DP Milletvekili H. Sup
hi Tanrver Mecliste yapt konumada, Atatrk
diktatrdr, de mitir. Bizzat Menderes tarafndan
rklk
yceltilirken,
komnizm
yerilmitir.
Radyodan mevlit ve Kuran okutulmutur. Trbeler
al mtr. Atatrkn aklc ve bilimsel okul
kitaplar
yerine
dine
dayal
okul
kitaplar
hazrlanmtr. Kltr, sanat ve eitim politikalar
zel likle aksatlm; eitim Tevfik leri, Celal
Yardmc ve Ahmet zellerin eline braklmtr.
1954te DP Mara Milletvekili Abdullah Aytemiz,
Medeni Kanun yerine Mecelleyi istemi, Ekim
1958de Diyanet leri Bakan Eyp Sabri

Hayrlolu, Kuran Kerim Trke yazlamaz, demi,


yine Ekim 1958de Nurcular Emirdada yeil bayrak
am, Aralk 1958de DP Trabzon Milletvekili Osman
Nuri Nerminolu, Kadnlarn tarlaya benzediklerini,
mahsul verdikleri oranda hsniika bl greceklerini,
belirterek erkeklere baz durumlarda ikinci evlilik
hakk tanyan bir kanun teklifinde bulunmu,
1958de CHP dinsizlikle sulanm, Nisan 1959da
Karabk, Akehir, Tire ve demite hoca lar,
Atatrk, nn ve CHP aleyhinde vaaz vermi,
Haziran 1959da Eskiehirde bir temel atma
treninde krsye kan imam, Allah mu halefeti
kahretsin, diye dua etmi, Kasm 1959da DP
Manisa dele gesi hilafet istemi, Aralk 1959da DP
Samsun l Kongresinde cuma 209
namaz iin resmi tatil ve stanbul niversitesinin
bodrumunda alan mescidin kapatlmas istenmi,
ubat 1960ta Krehirde Menderesin de bulunduu
bir temel atma treninde tekbir getirilmitir. Halkev
leri ve Ky Enstitleri ahlak d, dinsizlik retilen
komnizm yuvala r diye adlandrlp kapatlmtr.
Menderesin erken Cumhuriyet dnemi eletirileriyle
ilgili evket izmelinin u tespiti nemlidir:
Menderes, CHP dnemini eletirir ken iki eye
dokunmaktan kanmtr: Birisi kendisinin de 14 yl
CHP milletvekili olarak Mecliste bulunmasndan ve
19231938
aras
Celal
Bayarm
ekonominin
ynetimindeki rolnden kaynaklanan sorumlulu u
kabullenmek; kincisi ise zorunlu kalmadka
Atatrknnii ayrm yapmamak. Birok usta
politikac gibi ok anlama gelecek szler slu bunun
simgesidir. Sadece iki kere, o da itirazlar ykselince,
Atatrk'
eletirilerinden
ayrk
tuttuunu
vurgulayarak bunun sakncalarndan kurtulmay
baarmtr. Genelde ayrm yapmadan eletirilerini
her iki dneme birlikte yneltirken, stelik 1920ler,
1930lar gibi tarih ver mekten bile kanmamtr. Bu

suretle ky kahvelerine kadar inen 21 Yllk zulm!


slogannn kaynana ulam oluruz.
Menderesin bu erken Cumhuriyet dnemi eletirisi
yntemi, onun siyasi takipisi R. Tayyip Erdoann
erken Cumhuriyet dnemi eleti risi yntemine
fazlaca benzemektedir. yle ki: Erdoan da
Menderes gibi eletirilerinde birok anlama gelecek
szler sylemekte, Erdoan da Menderes gibi CHP
eletirilerinde zorunlu kalmadka Atatrkn n
ayrm yapmayarak eletirilerini Tek Parti dnemi
ad altnda dile getirmekte, mecbur kaldka
Atatrk eletirilerinden ayrk tuttu unu belirterek
bunun sakncalarndan kurtulmay baarmaktadr!
r nein CHPyi Dersimde katliam yapmakla
sulayan Erdoan, eletiri lerin younlamas
zerine Atatrk deil, nny kastettiini ifade
etmi; yine benzer ekilde iki ayya ifadesinde
Atatrk kastettii ynndeki iddialarn artmas
zerine Atatrk kastetmediini belirt mitir!
Erdoan da Menderes gibi eletirilerinde 1920ler,
1930lar gibi tarih vermekten kanmamaktadr.
Erdoan da Menderes gibi Atatrk devrimlerinin
dinsel olanlarna scak bakmamakta ve her frsatta o
devrimleri eletirmektedir. Erdoan da Menderes gibi
laiklii sadece din ve vicdan zgrl olarak
alglamaktadr.
nemi eletirilerindeki ana kayna bir Atatrk ve
Cumhuriyet dman olan Necip Fazl Ksakrek ve
onun gelitirdii kurmaca, uydurmaca tarih
tezleridir.
En nemlisi de Menderesin ve Erdoann erken
Cumhuriyet dErken Cumhuriyet dnemiyle hemen
hemen ayn mantkla ve ayn yntemlerle yzleen
Menderes ile Erdoann bilinaltlarn anlamak iin
evket Sreyya Aydemirin Menderes hakkndaki u
analizi epey yol gstericidir:

Kendisinden evvelkilere ve hatta onlarn


hatrlarna kar olan iddetli klarnda kendini
halkn mal saymann ve halkn adna ko nutuu
kansnn kuvvetli bir etkisi olsa gerekir. Hlasa
Menderes, el bette siyasi bir problem olmakla
beraber, gene yle sanyorum ki daha ziyade ruhi bir
komplekstir.

II.Blm
BABAKAN R. TAYYP ERDOANIN
TARH TEZLERNE CEVAP
TEZ: 1
CHP, NN CAMLER KAPATTI, SATTI, AHIR,
YATAKHANE, DEPO, PART MERKEZ, MZE YAPTI!
Biz bunlarn tarihini, cemaziylevvellerini iyi
biliriz. Bunlarn Ana dolu topraklarnda camileri
nasl ahr haline getirdiklerini iyi biliriz...
R. Tayyip Erdoan, 2011
Biz, CHP dneminde camilerin satldn, ahra
evrildiini sylediimizde Kldarolu bizi iddetle
reddetti. Ben bu zatn kla vuzunun kim olduunu
bilmiyorum. Bununla kalmad deerli bir bili
madam olan Diyanet leri Bakanmza son derece
mnasebetsiz bir slupla dil uzatt. (...) 12 Ekim
1966da bakn ok enteresan, bugn Kemal
Kldarolu gibi nn aynen unlar sylyor:
Acaba Cumhu riyetin hangi devrinde camiler kapal
ve ibadet yasak olmutur. Hibir zaman olmamtr,
diyor. Bugn Kldarolu ne diyorsa o gn smet
nn onu sylyor. Dn dndr, bugn bugndr
derse bilemem. 19 Ekim 1966da Yeni stiklal
Gazetesi, nnnn yalanlarna kar vatanda
ispata aryor. Bir Mslman deil, bir Hristiyan

Ermeni vatanda aynen u mektubu yazyor:


(...)Kahramanmaratan Mehmet Karaca unlar
yazyor. (...) Balkesirden mektup (...)
Belge 1: Camilerin satn gsteren yasa. Sayn
Kldarolu, belge konuuyor bak.
Tasnif harici camii ve mescitler kendilerinden
bakaca istifade edilmek zere kapatlr. Bu yasann
kmasnn ardndan Trkiyenin her vilayetinde
camiler kapatlmaya baland.
Belge 2: te cetvel. 19261950 arasnda 513 camii
satlyor. 327 cami arsas ki, bunlarn ounun
zerinde camii var, bunlar da satl yor. 1070 mescit
satlyor bu arada. Bunlarla birlikte kilise, mezarlk
gibi ok sayda tarihi eserin sat yaplyor. Bunlarn
tamamnn belge leri de elimizde. Bert Say m
Kldaroluna sadece birkan gsteriyo rum.
Buyurun bakanlar kurulu karar.
Belge 3: Klavuzu deitir ktlavuzu. Ben CHPye
gnl veren kar delerimize de sesleniyorum.
nanyorum ki sizin mayanz salam, ama genel
bakannz skntl. Satlan camiler, mze olarak,
toprak mah sulleri ofisi, hububat deposu olarak
kullanlyor. Elence merkezine dntrlen cami
bulunuyor. Camilerin sat denilirken, harap ve
vakf bina deniliyor.
Belge 4: Vakflar Umum Mdrlnden Tekirda
Valiliine, satlmasna bakanlar kurulunca karar
verilip tebli edilmi olan cami lerin sat ilanlarnn
mevki olarak ad tahsis edilmek suretiyle, harap bina
eklinde nerettirilmesi rica olunur. Bunlar millet
uyanmasn diye yaplyor.
Belge 5: Vakflar Genel Mdrl nemli ve acele
notuyla bir belge gnderiyor. skdarda, Atik Valide
Camii ve mtemilatndan Efk.au Tekkesi, vakflar
mdrlne haber verilmeksizin igal edilmi ve
yalnz Efkan Tekkesinin havuzlu odalarnn igaline

devam edil mekte bulunmutur. Emsalsiz, ince ve


kymetli yadigrlardr.
Belge 6: Bir vatanda Vakflar Genel Mdrlne
dileke yaz yor, genel mdrlk bunu babakanla
gnderiyor.
Behet ner tarafndan gnderilen telyazda
kazada
mevcut
ca
milerin
tamamen
igal
edildiinden bahisle, Ramazanda cemaatle namaz
klmak zere, Ulu Camiinin tahliyesi istirham
edilmektedir. Karacabeyde namaz klacak yer
kalmyor.
Belge 7: Gaziantepteki Selim Efendi Camii. Ne
olmu biliyor mu sunuz? Cumhuriyet Halk Partisine
satlm. ok manidar. Cumhuri yet Halk Partisi
burasn tekilat binas olarak kullanyor.
Belge 8: Edremitteki Yldrm Camii. O da Halkevi
yaplmak ze re CHPye satlyor. 300 lira bedelle
satlyor.
Kldarolunun bunlardan haberi yoktur.
Belge 9: Osmangazi ilesi Tophane Mahallesindeki
camii Bando Mdrlne teslim ediliyor.
20 Nisan 1936 Cumhuriyet Gazetesi: Bu ne
insafszlk. Sefer hisarda tarihi bir camii ahr
yaplm. Bu dosya iinde Tek Parti dne limde
camilerin satna, depo olarak kullanlmasna, ahr
yaplmasna dair, onlarca yzlerce haber kupr
bulunuyor. (...)
Sayn Kldarolu sen tarihinle gurur duymay
brak da, oku.(...) stediin kadar pikinlie vur,
senin tarihin bu millette hi silinmeye216
cek
yankl
iz
brakmtr.
Deimeyen
deiemeyen CHPye kendi ta rihini yine biz
reteceiz...
R. Tayyip Erdoan, 24 Nisan 2012
1940lt yllar boyunca Trkiyede millete, milletin
deerlerine, milletin kutsallarna kar aleni bir
sava yrtld. Bu lkede camile rin kaplarna

kilit vuruldu. Camiler ahra, depoya, mzeye


evrildi...
R. Tayyip Erdoan, 30 Eyll 2012
"... Zaten tarihinde var. Bunlar Tek Partili dnemde
camile ri ahr olarak kullananlar deil mi? Bunlar
Mecliste hep belgelerle akladm...
R. Tayyip Erdoan, 16 Haziran 2013
CEVAP: 1
Tarihi Camiler Ahr Yaplm!
Babakan Erdoan, 24 Nisan 2012de, 20 Nisan
1936 tarihli Cumhuriyet Gazetesi: Bu ne insafszlk.
Seferhisarda tarihi bir camii ahr yaplm. Bu
dosya iinde Tek Parti dneminde camilerin sat
na, depo olarak kullanlmasna, ahr yaplmasna
dair, onlarca yzler ce haber kupr bulunuyor (...),
demitir.
Yani Babakan Erdoana gre CHP, zmir
Seferihisardaki tarihi bir camiyi ahr yapmtr!
Erdoan, belge olarak da 20 Nisan 1936 tarihli
Cumhuriyet gazetesindeki Bu ne insafszlk,
Seferihisarda tarihi cami ahr yaplm! balkl
haberin kuprn gstermitir.
0 cami Seferihisarn Hereke (Dzce) kyndeki
tarihi Kasm elebi Camiidir. Dzce, Osmanl
dneminde nfusunun yzde 60, 70i Rumlardan
oluan bir kydr. gal srasnda kyde neredeyse
hi Trk kalmamtr. Kurtulu Sava srasndaki
Yunan igali srasnda ky yaklp yklmtr.
Mslman halk kyden g emek zorunda kal
mtr. 1922de zmirin kurtuluundan sonra
Mslman halk yeniden kye yerlemitir.
Yunan igal ordular Anadoludaki birok cami gibi
Hereke k yndeki o camiyi de tahrip ederek ahr
haline getirmitir.
Babakann te belge diye Meclis krssnden
sallandrd 20 Nisan 1936 tarihli, Cumhuriyet
gazetesinin Bu ne insafszlk, Seferihisar'da tarihi

cami ahr yaplm balkl kuprnde ite o Yu nan


insafszlndan sz edilmektedir.
Haberin tamam yledir:
'Seferihisarn Hereke Kyiinde bir cami tahrip
edilmi ve ahr ha line getirilmitir. Mze mdr
tahkikat
yapmtr.
Verdii
malumata
gre,
ktphane ve medresesi vardr. Ktphanesinde
eser kalmamtr. Evren oullarndan Kasm
tarafndan ina ettirilmitir. stndeki Arap a
yazya gre 641 yllk olduu anlalmtr.
OsmanlTrk stilindedir. Tahribata ramen, geriye
kalan ksm muhafaza edilirse, kymettir.
Yani? Camiyi ahr haline getiren CHP deil, igal
srasndaki Yu nan Vandalldr. Caminin insafszca
ahr haline getirildiini tespit edip ve bu bilgiyi
Cumhuriyet gazetesine veren de bizzat, CHPnin zmir
Mze Mdrdr. Mdr, arkeolojik saym
yaparken bu gerein farkna varmtr. ok daha
ilginci,
Babakan
Erdoann
1936da
CHP
tarafndan ahr haline getirildiini iddia ettii o
camiyi, 1936da, bizzat CHP yeniden cami haline
getirmitir.
Yzlerce yllk Kasm elebi Camii metruk halde
bulunduktan sonra, 1936 ylnda dnemin Tek Parti
hkmetince revaklar temiz lenmi, minaresi
onarlm ve temizlenerek ibadete almtr.
Dahas zmir Seferihisardaki o tarihi caminin
tarihi medresesini yeniden aan da CHPdir. CHPli
Belediye Bakan Tun Soyer, CHP tarafndan
ibadete almasna ramen, CHP tarafndan ahr
yaptrld,
denilen
Kasm
elebi
Camiinin
medresesini de restore ettirmitir.
Dolaysyla Ylmaz zdilin dedii gibi, Sz konusu
kuprn sa dece bu ne insafszlk taraf dorudur.
Mustafa Kemal Atatrk ca miyi ahr yaptran kii
olarak gstermek... Hakikaten insafszlktr.

leride bolca rneini greceimiz gibi Babakan R.


Tayyip Erdo an, erken Cumhuriyet dnemiyle
hesaplarken bu belgelere takla attrma yntemini
ska
kullanmaktadr!
Babakan
muhtemelen
danmanlarnca eline tututurulan gazetelerle,
kitaplarla, belgelerle krsye gelip, ok rahat bir yz
ifadesiyle CHP, nn unu yapt, bunu yapt! El
insaf!" dedikten sonra, te belgesi! diyerek krs
den
elindeki
gazete,
kitap
veya
belgeyi
gstermektedir. Ancak bazen kapakta, kuprde veya
balkta yazanla belgenin ierii birbirinden ok
farkl olabilmektedir, yle ki Erdoann baz
belgelerinin
ierii
Erdoann
tezlerini
rtmektedir. Sanrm Erdoan, hem halkmzn,
babakann
kendinden
emin
ekilde
Meclis
krssnden syledikleri ne sorgulamadan hemen
inanaca dncesiyle, hem de medyamzn
babakan
korkusuyla
sylediklerini
sorgulayamayaca inancy la eline tututurulan
belgeleri pek de fazla incelemeden kamuoyuyla
paylamaktadr. Ancak bu ekilde tarihi gerekleri de
arptmaktadr. Bunu bilerek yapyorsa durum daha
da vahimdir.
Yukarda grld gibi Babakan Erdoan, 24
Nisan 2012de Meclis krssnden belge diye
elindeki 1936 tarihli Cumhuriyet gazetesi kuprn
gsterip heyecanl bir ses tonuyla ve alayc mi
miklerle kuprdeki, Bu ne insafszlk, Seferihisarda
tarihi cami ahr yaplm! baln okuduktan sonra
CHPyi, nny sulamtr. Ancak haberin
ieriindeo camiyi ahr yapann CHP deil, Yunan
igal ordular olduu anlatlmtr. Ayrca Yunann
ahr yapt o ca miyi CHP yeniden cami yapmtr.
Fakat Erdoan bu gerekleri dile getirmemitir.
Benzer ekilde, CHPnin Konya Alaaddin Camiini
ahr yapt n syleyen Babakan Erdoan, yine
tarihi gerekleri arptmtr. CHP lideri Kemal

Kldarolu, Babakan Erdoann bu iddiasna yle


cevap vermitir: Babakan, Konyada Aladdin
Camiine yollama ya pp, CHP buralar ahr yapt,
demiti (elindeki slam Ansiklopedisini gstererek).
325. sayfada bu camiyi anlatrken, 191418, 192023,
194045 sava yllarnda askeri ilere tahsis edilerek
kapatlmtr, di yor. Sultan Vahdettin, askerlere
tahsis ediyor, sava yllar, sonra Kur tulu
Savanda askerlere tahsis ediliyor. 194045te
Hitlerin milyon larca insan katlettii gnler.
Mareal Fevzi akmak askerlere tahsisine izin
veriyor. O askerlerin ou bugn ehit olarak
topraklarmzda ya tyor. Osmanl da tahsis etmi.
Cumhuriyet
de. Ahr yaptlar,
diye
yalan
syleyeceksin. Diyanet leri Bakann da greve
aryorum. Hibir zaman, hibir dnemde hibir
cami ahr yaplmamtr. Baba kan syledi diye
sesinizi kesmeyeceksiniz. Sizin ansiklopediniz syl
yor, niye sesinizi karmyorsunuz?
Sanata, kltre, arkeolojiye ve tarihe ok nem
veren Atatrkn salnda. Atatrk'n bilgisi
dahilinde tarihi camilerin ahr yaplmas mmkn
olabilir mi Allah akna?
El insaf yani!
CHP Cami Dmandr Tezinin Kayna: M. evket
Eygi R. Tayyip Erdoan'n CHP camileri kapatt,
satt, ahr, yatakhane, tuvalet yapt!" tezinin temel
kayna slamc yazar M. evket Eygidir.
Prof. Ali Fuat Bagil, yabanc bir lkede
yaymlad 27 Mays htilali ve Sebepleri adl
kitabnda,
Cumhuriyet
devrinde
Trkiyede
Mslmanlarn camilere korkarak ve ancak iki
taraflarna baknp, kimseler grmeden gitmeye
altklarn yazmtr.
Bu ve benzeri iddialara smet nn 1966 ylnda,
Benim dne mimde camiler kapatlmamtr... diye
yant vermitir. nnnn bu aklamas zerine,

CHPyi ve nny din dman gsterip halkn


gznden drmek isteyen evreler hemen harekete
geerek CHPye ve nnye saldrmaya balamtr.
eriatlyla ve kkrtclyla nl dinci yazar
Mehmet evket Eygi, 1966 ylnda Yeni stiklal
gazetesinde vatandalara bir arda bulunarak,
CHP dneminde yklan, satlan, kiraya verilen, depo
ve mze yaplan camiler hakknda resim, yaz ve
bilgi, gndermelerini istemitir. Gelen yaz ve
resimlerin bir ksm Yeni stiklal gazetesinde
yaymlanmtr. Bu resimleri kimlerin nasl ekip
gnderdii ise sr ola rak kalmtr.
Mehmet evket Eygi, bu konuyu 2003 ylnda Yakn
Tarihimizde Cami Kym adyla kitaplatrmtr.
Kitabn balnn altnda Ka patlan, satlan, yklan,
kiraya verilen, depo yaplan, CHP oca, saz ve iki
evi, spor kulb lokali haline getirilen, mzeye
dntrlen binlerce mabedin hazin hikyesi
eklinde bir ibare vardr'.
Babakan Erdoan, CHPyi ve nny cami
dmanlyla sularken M. evket Eyginin bu
yaynlarndan yararlanmtr. Nite kim Erdoan, 24
Nisan 2012 tarihli konumasnda, laf arasnda 19
Ekim 1966da Yeni stiklal gazetesi, nnnn
yalanlarna kar va tanda ispata aryor, diyerek
kaynan azndan karmtr.

M. evket Eygi ve
Cami Kym adl kitab Peki, ama CHPyi ve
nny cami dmanlyla sulayan bu Mehmet
evket Eygi kimdir?

M. evket Eygi, 16 ubat 1969da stanbula gelen


ABDnin 6. Filosunu karaya karmayp Trkiyeden
kovmay dnen antiemper yalist niversite
genliine kar, sahibi olduu Bugn gazetesinde
k krtc yazlar kaleme alm, bu yazlardan
etkilenen Mslman gen ler ABDnin 6. Filosuna
kar
gsteriler
yapan
antiemperyalist
Trk
genlerine satrlarla, sopalarla saldrarak iki kiinin
lmyle
yzlerce
kiinin
yaralanmasyla
sonulanan Kanl Pazar olaylarna neden ol mutur.
Eygi, Bugn gazetesinde Tarihimizin en kara giin:
Beyazt Kulesine kzl bayrak ekildi, "Kzlcklar dn
de tehdit ve tecav ze devam etti, Namaza Davet,
Kzllar bomann vakti geldi, Kzl emperyalizmin
para ile tutulmu uaklarn en ufak kprdanta
gebertmek iin ant iildi, Cihada hazr olunuz gibi
manetlerle Mslman genleri ABD 6. Filosuna
destek olmaya, bu filoya kar eylem yapan
antiemperyalist genlere saldrmaya armtr.' in
z u ki CHPyi ve nny cami dman
olmakla sulayan Eygi.
gerek anlamda bir cami istismarcsdr. rnein
Namaza Davet adl yazsnda yle demitir:
Bir
mddetten
beri
klmaya
baladmz
CEMAAT KBRA LE SABAH NAMAZLARININ
faydasn hepimiz grdk. nmz de 16 ubat
Pazar gn byk bir cemaat halinde sabah namaz
kl mak zere btn mmin kardelerimi Beyazt
Camii erifinde toplan maya davet ediyorum. Aziz
kardelerim kounuz! Cemaate kounuz! 16 ubat
Pazar gn, gn domadan Beyazt Camiinde
toplannz! Kafirler bizim cemaatimizi grnce hap
yutar zaten.
M. ahap Tan, 1970 ylnda yaymlanan Bugnn
Dervii Meh met evket Eygi Kimdir? Belgelerle adl
kitabnda Eyginin 1969 Kanl Pazar olaylarn
tezghlamak iin Arabistandan 350.000 dolar

aldn yazmtr. Kitaba gre Eyginin Almanyadaki


hesabna
Arabistandan
350.000
dolar
gnderilmitir. Kitapta ayrca Eyginin sraile ve Si
yonizme hizmet ettii de belgelerle gzler nne
serilmitir.
Trkiyede 1960larda bir taraftan Kanl Pazar
olayn tertipleyen M. evket Eygi dier taraftan da
trban yaygnlatrmak iin ura mtr. M. evket
Eyginin Bugn gazetesinde ke yazarl yapan ule
Yksel enler, o yllarda, M. evket Eygi ile
stanbuldan yola kp Anadoluyu il il dolaarak
kadnlar,
balarna
trban
balamazlarla
cehennemde yanacaklar eklinde korkutmutur.
ule Yksel enler, ilk basm 1967de, ikinci basm
1968de M. evket Eyginin kard Bugn
gazetesince
yaplan
Hidayet
adl
kitabnda
Mslman kadnla rn sadece gzleri akta kalacak
ekilde rtnmesinin dinin emri oldu unu
yazmtr.
Yani, CHP dneminde camiler kapatld, depo ve
hatta tuvalet yapld! iddiasn ileri sren R. Tayyip
Erdoann en temel kayna , eriatl, din
istismarcl ve kkrtcl tescilli bir Atatrk ve
cumhuriyet dman olan bu Mehmet evki
Eyginin yazdklar ve syledikleridir. Erdoan, 24
Nisan 2012 tarihli konumasnda bu ger ei bizzat
itiraf etmitir.
ncelikle, slam dinine gre nsana ah
damarndan bile ya kn olan ALLAH her yerdedir.
Dolaysyla ibadet etmek iin ille de snrlar
belirlenmi ve drt duvarla evrilmi bir mekna
ihtiya yoktur. slama gre, darl harp olmayan ve
temiz olan her yer toplanp ibadet edilen, cem
olunan yerdir, yani camidir. Bu mantk gerei olsa
gerek, Hz. Muhammed, slamiyeti yaymaya balad
ilk dnemlerde grkemli olmayan ibadethaneler
diye tanmlanabilecek mescitler ina ettirmitir.

Hatta bunlarn inaatnda bizzat alm tr. Hz.


Muhammed, fitneye bozgunculua alet edilen bir
mescidi ise
bizzat yktrmtr. Bu mescit,
mnafklarn, fitne ve fesat yuvas ve silah deposu
olarak kullandklar ve Kub denilen yerde yaptrdk
lar Drar Mescididir. Hz. Muhammed, Tebk
Seferinden dnp Medineye gelirken, ZiEvn
denilen yerde konaklamtr. Bu srada Drar
Mescidini kuran mnafklar, gelip peygamberi Drar
Mescidine gtrmek istemitir. Bunun zerine Tevbe
Suresi 107110. ayetler ine rek oraya gitmemesi
bildirilmitir.
slamda cami fetiizmi Emeviler dneminde
balamtr. Dini siyasete alet eden Emeviler,
ibadetleri ov arac haline getirirken, byk
boyutlu ve ok sayda cami yapmtr.
Bugn Trkiyede birbirine sadece birka metre
uzaklkta birka cami grmek mmkndr. Bunun
ad dindarlk deil, israf ve gsteritir; israf ve
gsteri de slam dinine gre haramdr, gnahtr.
Prof. Yaar Nuri ztrkn dedii gibi: Souk sava
dnemin deki Yeil Kuak slm ve gnmzdeki
lml
slam
bu
ibadet
Msl
manlnn
markalardr. Bu markalarn amac ksa ve nettir.
Bol bol cami yaparak oralarda bloke olup cennet
kazanmaya bakn; burnu nuzu baka ilere
sokmayn. Bu mantkla hareket edildiinde Mumem.
19 Ekim 1966'da Yeni stiklal gazetesi, nnnn
yalanlarna kar vatan da ispata aryor. Bir
Mslman deil, bir Hristiyan Ermeni vatanda
aynen u mektubu yazyor (...) Kahramanmara'tan
Mehmet Karaca unlar yazyor. (...) Balkesirden
mektup (...)h simmed kbal'in dedii gibi camiler,
smrgecilerin hapishanelerine, kutsallatrlm
hapishanelere dnerler. yle hapishaneler ki
kapsna kilit vurmanza da gerek yok. eri
soktuklarnz zaten orada kendile rini balarlar.

Cumhuriyetin Cami Politikas: htiya Kadar Cami


Trkiyede
zellikle
16.
yzylda
halifeliin
Osmanlya gemesin den sonra ArapEmevi slam
anlay hkim olmaya balam, bu an lay
dorultusunda camiler din istismarnn en nemli
sembol haline getirilmitir. Padiahlar, sultanlar,
ehzadeler ihtiya var yok bakma dan grkemli
camiler
yaptrp
Mslman
halkn
takdirini
kazanmak istemilerdir. rnein 19. yzyln sonu,
20. yzyln banda okulu, hastanesi olmayan ok
sayda Anadolu kenti varken, camisi olmayan
Anadolu kenti yok gibidir. htiya olmad halde
Allah ile aldatmak iin srekli cami yapmak yerine,
bir taraftan ihtiya fazlas camileri belirleyip
dntrerek baka amalar iin kullanmak, dier
taraftan ihtiya duyulan okul ve hastane gibi
burumlarn yapmna arlk ver mek aslna
baklacak olursa daha slami bir davrantr.
Nitekim Osmanhnn son zamanlarnda 1910
ylnda camilerin tasnifine karar verilmi, cami
envanteri dzenlenerek ihtiya fazlas camilerin
belirlenmesi gndeme gelmitir.
1927 ylnda tm Trkiyede, okullarn iki kat;
14.425 okula karlk, 28.705 cami vardr.
Bu nedenle, 17 Nisan 1927 tarihli 1011 sayl
Bte Kanununun 14. maddesine gre, Trkiyeye
gerekten ne kadar cami ve ne ka dar din
grevlisi gerektiinin 31 Mays 1928 tarihine kadar
belir lenmesi istenmitir. Grmeler srasnda
Konya Milletvekili Musa Kzm Bey, Hakiki ihtiya
mulak bir kelime, ne demek, u kadar cami fazla ise
gerisini ykp satacak myz? diye sorduunda bunu
hazrlayanlardan
encmen
yesi
Gaziantep
Milletvekili Ahmet Remiz Bey, 2911 tarihli kanunda
da byle idi. Ulemann bile onay alnm t,
demitir.

Diyanet leri Reislii 8 Knunusani 1928de ikinci


bir tasnif ta limatnamesi yaymlamtr. Bu
talimatnamenin 3/C maddesine gre 500 m yaknda
olan 2. caminin tasnif d braklmas hkm geti
rilmitir. Bu konudaki nizamname, 5 Ocak 1928de
kabul edilmitir.
Daha
sonra
bu
nizamname
biraz
daha
geniletilerek 25 Aralk 1932 tarihinde Cami ve
Mescitlerin Snflandrlmas Hakkndaki Ni zamname
adyla yrrle girmitir (20 madde). Bu erevede
Tr kiye genelinde ihtiya fazlas olduuna karar
verilen camiler belir lenmitir.
5
Haziran 1935 tarih ve 2767 tarihli Vakflar
Kanunu ve 15 Ka sm 1935 tarih ve 2845 sayl Cami
ve Mescitlerin Tasnifine ve Tas nif Harici kalacak
Cami ve Mescit Hademesine Verilecek Muhassasat
Hakknda Kanun karlmtr. 2845 sayl kanunun
1/2. maddesine gre Tasnif harici kalacak cami ve
mescitler usul ve mevzuata gre kendilerinden
bakaca istifade edilmek zere ayrlmtr.
htiya fazlas camilerin belirlendii 1928de,
Trkiyenin 14 mil yon nfuslu bir lke olduu
dikkate alnacak olursa, 28.705 caminin ihtiyaca
gre
gerekten
de
fazla
olduu
kolayca
anlalacaktr. Son dnemlerde girilen savalardaki
ar can kaybndan sonra Trkiyede ihtiya fazlas
camilerin olmas ok doaldr. Yeni kurulan Cumhu
riyet, her eyi planlad gibi Trkiyenin ihtiyacna
gre cami plan lamas da yapm ve ihtiya fazlas
camileri belirleyerek tasnif etmitir. stelik bu i
iin neredeyse bir yllk bir zaman ayrlm, gayet
titiz bir alma sonunda ihtiya fazlas camileri
belirlemitir. Yanm yaklm, asrlarca ihmal
edilmi bir enkazn yokluk ve yoksulluk iin de
kvranan sava yorgunu bireyleriyle Trkiye
Cumhuriyetini ku ranlar; arya, lkse, gsterie
deil, Trkiyenin gerek ihtiyalarna nem

vermitir. Bu erevede ihtiya fazlas camiler


belirlendikten sonra ya satlm ya da baka
amalar iin kullanlmtr.
En basit bir inaatn bile belirli bir maddi kaynak
gerektirdii d nlecek olursa, adeta sfrdan imar
edilen yeni Trkiye iin, cemaati olmayan, bu
nedenle tasnif d braklan camileri bo veya atl
du rumda * bekletme lks de yoktur; bu nedenle
tekrar ediyorumtas nif d camiler dntrlerek
farkl amalar iin kullanlmtr ama asla camiler,
ahr, elence merkezi veya tuvalet yaplmamtr. Bu
ko nudaki baz rnekler, dnyann her yerinde
olabilecek mnferit kt rneklerdir. Bu kt
rneklerden dolay dnemin yneticilerini sula mak
son derece gayri ciddi ve insafsz bir yaklamdr. Tek
Parti dne minin cami politikasnn eletirilebilecek
tek yan zellikle stanbulda baz tarihi camilerin de
tasnife tabi tutulmasdr. Ancak asl tarihi cami
kym DP ve Menderes dneminde yaplmtr (bu
konuya ileride deinilecektir).
Dr. Nazif ztrk, Evkaf Umum Mdrnn
Baveklete yaz d 28 Ocak 1937 tarih ve
201537/10 sayl yazya dayanarak, lke genelinde
mevcut camilerin yzde 50sinin tasnife tabi
tutulduunu be lirtmitir. Hayrat Ktk Defteri
incelendiinde 1926 ile 1972 arasnda 494 cami
arsas, 722 mescit arsas, 598 cami ve 995 mescidin
satld grlmektedir. Hayrat satnn en az olduu
ehir 1 mescit ile Yoz gat, en fazla olduu ehir ise
386 eserle stanbuldur. Bu satlarn tamamnn
CHPnin
iktidar
olduu
19261950
arasnda
yaplmad, satlarn nemli bir blmnn
1950de
iktidara
gelen
DP
dneminde
gerekletirildii gzden karlmamaldr.
Yokluk ve yoksulluk iinde yeni bir devlet kurup o
devleti ya atmaya alanlar, pekl bugnk
siyasilerin yapt gibi, halka ho grnmek iin

cami fetiizmi yapabilirler; ihtiya fazlas camileri


elden karmak yle dursun, her kente, her kye ve
hatta her mahal leye yeni camiler yapabilirler,
devletin zaten kstl olan kaynaklarn bu gsteri
amal
camilere
aktabilirler
ve
bolca
da
alklanrlard, ama onlar, gerekirse cami dman
damgasn yemek pahasna, s met nnnn dedii
gibi, Milletin houna gideni deil, milletin iine gideni
yapmay, tercih etmilerdir.
Emevilerden beri devam eden cami fetiizminin
etkisiyle olsa gerek, gen Cumhuriyetin ihtiya
fazlas camileri baka amalarla kullanma karar,
ok gemeden CHP camileri kapatt, depo yap t, ahr
yapt!
biiminde
bir
iren
propagandaya
dnmtr.
Cnnhuriyeti kuran iradeyi din dman
gstermeye ynelik bu maksatl propaganda, zaman
iinde ok kiiyi etkilemitir.
14.425 okula karlk, 28.705 caminin olduu bir
lkede, gerek ten dindar, gerekten vatansever
insanlarn, ihtiya fazlas camilerle deil, camilerin
yarsndan bile az saydaki okullarla ilgilenmesi gere
kirken;
Halkevlerinin,
Ky
Enstitlerinin
kapatlmasna tepki gster meleri gerekirken, bazlar
sabah akam neden cami muhabbeti yap yor acaba?
Mslmana Mslman propagandas yapmalarnn
baka bir amac m var acaba?
30 Kasm 1929da bu cami tasnifleri konusunda
Atatrke bir soru soran gazeteci Emil Ludvvige
Atatrk yle cevap vermitir:
... Camilerin kapanmasna hibir kimse taraftar
olmamasna ramen bunlarn bu suretle bo
kalmasna taaccp ediyor musunuz (aryor
musunuz)...
smet nn Baz Camileri Depo Yapt, Kapsna
Kilit Vurdu R. Tayyip Erdoan, CHPyi tarihiyle
vurmak istediinde sz dn drp dolatrp smet

nnye getirmi ve smet nnnn camilere kilit


vurduunu, etrafna asker diktiini, camileri ibadete
kapattn, depoya evirdiini, iddia etmitir.
rnein 30 Eyll 2012 tarihli ko numasnda, Bu
lkede camilerin kaplarna kilit vuruldu, demitir.
Evet! Gerekten de CHP ve smet nn, 19391946
arasnda Tr kiyedeki baz camileri depo yapm,
bu camilerin kapsna kilit vurmu, etrafna asker
dikmi ve bu camileri ibadete kapatmtr!
Peki,
ama
nn
btn
bunlar
cami
dmanlndan m yap mtr?
nnnn
bu
davrannn
nedeni
cami
dmanl, din kartl deil, tam tersine dinine
olan ball, tarihine olan saygsdr.
Nasl yani? dediinizi duyar gibiyim!
yle ki: smet nn, II. Dnya Savann devam
ettii 1939 1946 yllar arasnda, Trkiyeye ynelik
muhtemel
bir
saldrda,
ca
milerin
hedef
alnmayacan dnerek, mzelerimizdeki tarihi
ve dini deeri olan eserleri, zarar grmemeleri iin,
Anadoludaki baz camilere koydurarak koruma
altna almtr. Evet, smet nn, 19391946
arasnda baz camileri depo yapmtr, ama bu
depolar, Kutsal emanetler; Hz. Muhammedin
sanca, klc, hrkai saadeti, Hz. Osman'n kanl
Kur'an Kerimi gibi dinsel ve tarihsel deeri olan
eyalarn deposudur. Topkap Sarayndaki Kutsal
Emanetler, bu ema netlerle ilgilenen grevlilerle
birlikte Nideye gtrlerek, Nidedeki baz
camilere
konulmutur.
Dolaysyla,
Kutsal
Emanetlerin bulundu | u bu cami depolar,
ibadete kapatlm ve kapsna kilit vurulup as ker
dikilmitir. nk smet nn, bu Kutsal
Emanetlerin korunmas na ok byk bir nem
vermitir.
smet nn, iinde kymetli tarihi eserlerin
sakland bu camilere ok iyi baklmasn istemitir.

nnnn istei ile dnemin hkmeti de bu


konuda ok titiz davranmtr. rnein 21 Austos
1944 tarihli bir kararla, Milli Saraylardan
Divriideki Ulu Camiye korunmas iin konulan
kymetli eya, caminin kubbeleri akt iin
korunamaya candan sratle caminin tamiratnn
yaplmas, istenmitir.
Kymetli tarihi eserler, Kurtulu Sava yllarnda
da yine baz ca milerde saklanm, bu nedenle yine o
camilerin kapsna kilit vurulup, nbeti dikilmitir.
rnein 14 Haziran 1923 tarihli bir belgeye gre,
Kymetli eyann olduu camiyi bekleyen tabur ile
kta arasndaki ha berlemeyi salayan telefon
hattnn bozulduundan, sz edilmitir.
Bu nedenle gerek bir Mslmana den grev, bu
davranndan dolay smet nny knamak deil,
kutlamaktr.
Tufan Tren, irkin ftira ve Gerek adl
yazsnda, Cum huriyet tarihi yalanclarnn bu
irkin iftirasn yllarca CHPde grev yapm,
nnnn
yaknnda
bulunmu,
Necati
Karakayamn anlat tklaryla rtmtr.
imdi, Necati Karakayann Tufan Trene
gnderdii mektubu birlikte okuyalm:
28 ubat 2008, Byk Millet Meclisinde CHPli
bir milletvekili konuma yapyor. Mehmet Ali ahin
Bakan koltuundan baryor: Haydi, Haydi! Biz
sizin nerelere kilit vurduunuzu ok iyi biliriz. Bu
nunla, siz camilere kilit vurdunuz, demek istiyor...
1950 ylndan itibaren Anadolunun dolatm her
kesinde bu iftiray duydum. Gerek udur:
1942 ylnda II. Dnya Savann en alevli
gnlerinde Hitlerin ordular snrmza dayand.
Trkiye'ye girip girmemekte kararszlard.i smet Paa
Trakya'da akmak hattn kurmasna ramen stan
bul'un bombalanacan tahmin ediyor, bu nedenle
de
savunmay
Ankara'nn
dnda
yapmay

dnyordu. stanbuldaki saraylarda ve mzelerde


bulunan tarihi eyalar, zarar grmemeleri iin
Alman uaklarnn menzil dnda kalan blgelerdeki
camilere koymay d nd. smet Paa dmann
camileri bombalamayacan biliyordu. O nedenle
btn saray eyalarn, padiahlarn tahtlarn,
mcevherle
ri,
kutsal
emanetleri,
Hazreti
Muhammed'in sancan, klcn, Hrkai Saadeti,
Hazreti Osmann kanl Kuran Kerim'ini, Atatrkn
Samsunda kt tahta iskeleyi, mzelerde ne varsa
tmn tam 48 vagona yerletirerek Nideye
gnderdi.
Bu deerli eyalar korumak iin Topkap Saray
kinci Md r Ltf Turanbek bakanlnda 30
grevli, aileleri ve ocuklaryla birlikte Nideye gitti.
Eyalar ve grevliler, tehlike tamamen geene kadar
Nidede kaldlar.
Bu deerli eyalar Nidede 3 camiye yerletirildi.
Camilerin etra fna nbeti askerler yerletirildi. 28
Ocak 1943 gn nn Adanada Ckurchill ile
bulumak zere Ankaradan trenle yola kt. Tren
Nidede durdu ve uzun sre bekledi.
smet Paa tarihi eyalar grmek zere 3 camiyi de
tefti etti. zel likle Atatrkn Samsuna kt
tahta iskeleyi grmek istiyordu. Sa ruhan Camiine
gitti
ve
Turanbeke
sordu:
Asker nbetini
aksatmyor, camilere kimseyi almyor deil mi?
Gzm arkada kalmasn, dedi.
te o irkin iftirann gerek yz byle!
Tufan Trenin dedii gibi; Aradan 70 yla yakn
zaman ge mesine ramen AKP hl bu yalan
kullanyor. Babakan Erdoan bu nunla da kalmyor
Kurtulu Sava kahraman, Cumhuriyet'in kurucu
su, kinci Cumhurbakan smet Paay Hitlere
benzetiyor. Ve alan davada mahkeme Erdoan,
nnnn byle bir kiiye benzetilmesi, hatrasna
saygszlk tekil ettii gibi, milleti oluturan

bireylerin de kiilik haklarm ihlal edip incitmitir


gerekesiyle mahkm ediyor.*Dnyann gelmi
gemi en byk sava stratejistlerinden biri olan
Atatrkn yannda, yaknnda bulunmu olan smet
nn, Trk ulusunun varlk yokluk kavgasnda vatan
savunmasnda, her trl areye bavuran bir neslin
son temsilcilerindendir. te bu smet nnnn sava
stratejilerinden biri de zorunlu hallerde camileri asl
amalan d nda kullanmaktr. Kurtulu Savanda
Bat Cephesi komutan olan smet Paa, Byk
Taarruzdan nce I. ve II. Ordu ile bunlara bal
kararghlarn barnmas iin Akehir ve Konya
evresindeki camiler, hanlar ve kervansaraylar
kullanmtr.
zellikle,
kn
blgede
askeri
birliklerin barnmas iin byk klalar ve
misafirhaneler olmadn dan bu yola bavurmutur.
smet nn ayn ynteme II. Dnya Sava yllarnda
da bavurmutur.
te smet nnnn bu yntemi, sonraki yllarn
din istismarcla r tarafndan, nnnn camileri
kapatt ve ahra evirdii eklinde halka
yanstlmtr. ok yazk dorusu!
nnnn Ei Mevhibe Hanmm Cami Sevgisi
nn cami dman deildir, olamaz. nk her
eyden nce aile terbiyesi, din kltr ve aile fertleri
buna engeldir. nn ailesi, zellikle de nnnn
ei Mevhibe nn, camilere ok nem veren bir
Mslman kadndr. yle ki, Mevhibe nn
Ramazanlarda teravih namazlarn camide klmaya
zen gsteren, tarihi camilerle ilgilenen ve hatta cami
yapmna katkda bulunan biridir.
Mevhibe nn, 1960larda ankaya Yeilyurt
Sokana yapl makta olan bir caminin inaatyla
yakndan ilgilenmitir. Cami hizme te girdiinde
hallar gndermi ve teravih namazn orada
klmtr.

Mevhibe nnnn Kurtulu Sava yllarna ait


zel notlar ince lendiinde, onun tarihi cami sevgisi
btn aklyla ortaya kmakta dr. Mevhibe
Hanm, 1922 ylnda ok zor bir yolculukla
Malatyadan Konyaya giderken getii Anadolu
kasabalarndaki tarihi camileri tek tek not etmitir.
te Mevhibe Hanmn o camili notlarndan
bazlar:
1 Mays 1922 Pazartesi: Saat ll'de yola ktk. (...)
Hamdolsn salimen drt saatte Hasanelebiye
geldik. (...) Akam Alacahana var dk. Gzel bir
camisi var...
5 Mays Cumartesi: (...) Niyetimiz Kayseriye
varmak. (...) e birkla ok gzel. Ferah bir
kaymakamlk. Gzel camii var. Mezzin ler ezan
okudular. stanbulu hatrladm...
9 Mays Sal: Saat 00.40ta arabalara bindik. Drt
saat
sonra
hcesuya
geldik.
Gzel
camii,
medreseleri, tatan hkmet kona, b yk bir
kabristan var. Etrafna tmyle duvar ekilmi...
20 Nisan 1923 tarihli bir mektuptan: (...) O gn
Ramazan imi. Gn doduktan sonra davul km.
Halide Hanma, Teraviye gide lim, dedim.
Sleymaniyeye gittim. Teraviyi kldk. Kalabalkt...'
22 Nisan 1923 tarihli bir mektuptan: (...) zmirin
Ramazan nasl? Camilere gidiyor musunuz?(...)
Allah akna! Erdoann dedii gibi nn eer
gerekten cami dman olsa ve gerekten
Anadoludaki tarihi camileri ahr, yatakha ne, tuvalet
yaptrm olsa, herkesten nce bu Mevhibe Hanm
nnye isyan etmez miydi? Allah akna! Bu dindar
kadnn cami dman bir kocaya, o koca nn
bile olsa tahamml etmesi mmkn mdr? El
insaf!
Osmanl da Camileri Yatakhane, Hastane, Kla
Yapmt
smet
nnnn,
Kurtulu
Sava
srasndaki ve II. Dnya Sava srasndaki

camilerin ama d kullanlmas uygulamas,


tarihimiz de sadece smet nnye ait bir ilk
uygulama deildir. Daha nce, 19. yzylda Osmanl
dneminde de benzer uygulamalar grlmtr.
Tarihimizde camiler ilk defa, 1877/78 OsmanlRus
Harbi (93 Sava) srasnda ama d kullanlmtr.
Bu savata Rumeliden stanbula byk bir muhacir
akn olmutur. Rus ordusu ile Bul gar etelerinin
nnden kaan yz binlerce muhacir, k
mevsiminde
stanbula
ylnca
bunlarn
barndrlmas iin stanbuldaki byk camiler
ibadete kapatlmtr. Ayasofya, Sultan Ahmet,
Sleymaniye,
Beyazt
camileri
muhacirlerin
barnmasna ayrlm, bu camiler ve mtemilat bir
anlamda, muhacirlerin kald oteller, yatakhane
ler olarak kullanlmtr.
Rupert Furneaux'un Tuna Nehri Akmam Diyor,
Charles S. Rvan'n Plevnede Bir AvustralyalI,
Mehmet Arif Beyin Bamza Ge lenler\ Turhan
ahinin ncesi ve Sonrasyla 93 Harbi adl
eserlerinde muhacirlerin urad zulmlerle ilgili
yrek burkan satrlar ve onlarn stanbulda
camilerde
barndrlmasyla
ilgili
almalar
anlatlmtr.
Byle bir durum 1912/13 Balkan Savalarnda da
yaanmtr. stanbula snan binlerce muhacir,
yine camilerde barndrlmtr. Balkan Savalarn
Le Matin gazetesi muhabiri olarak izlemek amacy la
stanbula gelen Stephane Lauzanne Hastann
Baucunda Krk Gn (Balkan Aclar), yine sava
muhabiri olan Georges Remond Malup larla Beraber
ve William M. Pickthall Harpte Trklerle Beraber adl
kitaplarnda
muhacirlerin
camilerde
barndrlmasyla ilgili gzlemle rini aktarmlardr.
1912 Balkan Savana gnll olarak katlan Ziya
akir, Mehul Asker adl anlarnda Sultan Selim
Camisinde adl blmde unlar anlatmtr:

lk rastgeldiimiz arabaya atladk. Sultan Selim


Camisine yol landk. Her tarafta gelip giden asker
kafileleri, araba katarlar caddele ri dolduruyordu.
Edirneye girdiimiz zaman bu kalabalk daha ziyade
artt. imdi Edirne adeta bir asker maheriydi.
Caminin avlusu alaymzn neeli askerleriyle
dopdolu. Caminin ii byk bir kou halinde.
Yerdeki hallar toplanm, her tarafta bek bek
cephane sandklar, silah atklar, adr denkleri,
peksimet uvallar.
Sultan Selim Camisi. Ne nefis bir sanat eseri.
Acaba burann bir gn gelip de alaymza karargh
olacan kurucusu dnd m?
93 Harbinde ve Balkan Savanda gmenler
geici olarak med rese, okul ve tekkelere
yerletirilmitir, ancak en ok muhacir cami ve
mescitlere yerletirilmitir. Bu nedenle birok cami
ibadete kapat lp geici iskna almtr. Hilali
Ahmer Cemiyeti iaelerinin dzenli olarak yrmesi
iin tuttuu deftere gre ou cami olan 130 kadar
meknda 3709 aileden oluan 14.856 kiiye
cemiyete yardm edilmi tir. Balkan Savanda
gmenler en fazla stanbul, daha sonra zmire
yerletirilmitir. zmirdeki gmenlerin birou da
Hisar Camii dn daki cami, mescit ve tekkelere
yerletirilmitir.
20. yzylda girilen ard arkas gelmeyen savalar
yznden Trkiyede camiler yatakhane ve depo
olarak kullanlmak zorunda kalmtr. Prof. lber
Ortayl bu gerei yle ifade etmitir:
Trkiye iki cihan harbinin birincisine savaan g
olarak ka tld... mparatorluk bu savata ilk defa
umumi seferberlik ilan etti. Askerlikten muaf tutulan
medreseliler ve gayrimslimler bile silah alt na
alnd. 1.5 milyon asker bu devletin grd bir
kalabalk deildi. Toplanan askere ne silah, ne
kalacak yer ne de tayn verilebildi. Med reseler,

camiler, zaten harap halde olan vakf eserler ve


stanbul
halk
askeri
barndrp
beslemekle
grevlendirildi. Zaten 191213 knda Balkan
felaketini yaayan Trkiyenin stanbul, Bursa ve
Edirne gibi ehirleri perian muhacir dalgalarn
barndrmak zorunda kalmt. Camiler cami
olmaktan kt. Baka ne yaplabilirdi ki?
smet nnye camileri depo yapt! diye kan,
R. Tayyip Er doan, acaba bundan sonra, 19. ve 20.
yzyl Osmanl padiahlarna da camileri karargh
yaptlar! diye kr m, ne dersiniz?
Camilerin zorunlu hallerde ama d kullanm
bugn de devam etmektedir. rnein 31 Mays 2013
tarihinde balayan Taksim Gezi Park Olaylar
srasnda polisin orantsz g kullanmasyla
yaralanan lar Bezmi Alem Valide Sultan Camiine
snmlar, orada kendilerine gnll doktorlarca
acil mdahale yaplmtr. Ancak yanda basn,
gerekleri arptarak eylemcilerin camide iki
itiklerini belirtmitir. Bunun zerine konuyla ilgili
bir aklama yapan Bezmi Alem Valide Sultan Camii
mezzini Fuat Hoca, Burada iki iilmedi. Eylemciler
buraya sndktan sonra iki ien grselerdi zaten
kendileri dar atar d. Herkes ayakkabsn bile
kararak ieri girdi, demitir. Ancak hocann
aklamalarna, olayn fotoraflarna ve video
grntlerine karn Babakan R. Tayyip Erdoan
da srarla camide iki iildii ni sylemeye devam
etmitir. 1990larda okuduu, Camiler kla mz,
kubbeler mifer, minareler sng iiri dolaysyla
hapis
yatan
Erdoann,
2013te
siyasetinin
merkezine
camileri
yerletirmi
olmas
dndrcdr dorusu!
CHP Dneminde Tamir Edilen Camiler Babakan
R. Tayvip Erdoan her seferinde CHP dneminde ka
patlan, farkl amalar iin kullanlan veya satlan
camilerden sz et mitir. Ancak nedense hibir

zaman yine CHP dneminde tamir edilen camilerden


ve trbelerden sz etmemitir.
Bu blmde Meclis Zabt Ceridelerine ve
Babakanlk Cumhuri yet Arivi'ne dayal olarak bu
gerein altn izmeye alacam.
1. Meclis Zabtlarna Gre Tamir Edilen Camiler
1930lu ve 1940l yllarda, yani Atatrk ve nn
dnemlerinde tek parti CHP, Trkiyede pek ok
tarihi camiyi ve trbeyi tamir etti rip, koruyup
kollamtr.
1930lu ve 1940l yllarn Meclis Zabt Cerideleri
incelendiinde,
birok
CHPli
milletvekilinin
partilerindenhkmetten, kt durum daki tarihi
camilerin aslna uygun bir ekilde onarlmasn
istedikleri
grlmektedir.
Dahas
ayn
milletvekillerinin, bu isteklerinin aksatl mas veya
gerektii ekilde yerine getirilmemesi durumunda,
yeri geldi inde ilgili genel mdrl (Vakflar Genel
Mdrl) ve hkmeti alabildiince eletirdikleri
de grlmektedir. ok daha nemlisi, d nemin Tek
Parti hkmeti CHP, bu konudaki istekleri dikkate
alarak, bata kt durumdaki tarihi camiler olmak
zere Trkiyedeki birok camiyi ve trbeyi tamir
ettirmi, camii ve trbe onarmlar iin zel
denekler ayrmtr. Vakflar Genel Mdr olan
kiiler, yeri geldi inde Meclis konumalarnda
hkmetin
onartt
camileri,
yaplan
tamir
ilemlerini, harcanan para miktarlarn tek tek
aklamlardr. te o Meclis Zabt Ceridelerinden
birka rnek:
27 Mays 1937de, TBMM 4. Dnem, 46. Birleimde
Vakflar
Ge
nel
Mdrlnn
btesi
konuulurken sz alan el Milletvekili S. Fikri
Mutlu, yapt konumada CHP camileri kapatt,
ykt! propa gandasnn kaynan yle aklamtr:
Arkadalar;
tekrar
huzurunuza
gelmekten
maksadm, ksaca bir noktay aydnlatmak iindir. O

da ta, topra, suyu, iinde yaayan insanlar, 40


asrdan beri Trk olan Hataydaki rkdalarmzn te
miz ruhlarn bulandrmak ve zayflandrmak iin bir
takm Suriyede yaayan ve hain maksatlar peinde
koan
insanlarn
gya
Trkiyede
camiler
kapatltyor, camiler yklyor diye mtemadiyen
propaganda yapmakta olduklartnt ok yakndan
iittik. Yeni Trkiye, memleketin imar, irfani ve
daha birok yenilikler urunda birok para sarf
etmek ihtiyacnda olduu bir devirde bulunuyor.
Byle bir devirde gryor ve anlyoruz ki 300 ksur
bin lira yalnz camilerin tamirine, saltanat dev rinin
ihmal ve teseyybne uram camilere sarf
edilmitir.
Oradaki
hain dncenin
havay
bulandrmak istedii gibi, Trkiyede camile rin
kapatlmam olduunu, buradan aydnlatmak
istiyorum.
Yani Babakan Erdoann CHP camileri kapatt,
ykt! syle mi, Hatay sorununun yaand 1930lu
yllarda Suriyede yaayan hain maksatlar peinde
koan insanlara aittir. Mutlu, hkmetin pa raya
ok ihtiyac olduu bir dnemde yalnz camilerin
tamiri iin 300 ksur bin lira harcadn belirterek,
Trkiyede camilerin kapatl madnsylemitir.
Ayn birleimde sz alan Refik evket B. baz
camilerin tamirin den sz ederek, bu konuda
Vakflar Genel Mdrlne baz eletiri lerde
bulunmutur:
Vakf btesi sz konusu olduu zaman, hibir
zaman hatrmz dan gemez ki bize ecdadmzn
brakt hayr kurmlarnn imdadna koan tek
kurumdur. (...) Onun iin bizim elimizde bulunan,
gayet mazbut bir ekilde elimize verilmi olan,
ecdadmzn bir hayr ifadesi olan camilerin,
emelerin u veya bu messeselerin gzmzn
nn de nedensiz yklmasna meydan verecek kadar
ciz bir nesil olmad mz ispat etmek bize der

(Alklar). Onun iindir ki arkadalar, vakf


idarelerinin
bilhassa
krtasiyecilikten
doan
tahsisatszhk yzn den memleketimizin birok
yerlerindeki 300, 400, 500 sene evvel ku rulmu ve
hayrsever adamlarn bir nianesi olan bu gzelim
messese ler! tamir ve ihya ve korumaya imkn
bulunamamaktadr. Brakanlar rahmetle andmz
bu kurumlara daha ok gayret sarf ederek bakl
masn Vakflar Genel Mdrlnden zellikle
ricay vazife bilirim. Bizim grevimiz ykmak deil,
yaplanlar tamir etmektir. Korumak greviyle
ykml olan bu nesil dnk gzel eserler
karsnda
sessiz
kalamaz.
Vakflar
Genel
Mdrlnden
kendi
hesabma bir ricada
bulundum, hsn telkki ettiler. Mehur Mimar
Sinann Manisada ki Muradiye Camiinin tamiri iin
1500 liralk tahsisat verdi ve tamir edildi. Fakat bu
muazzam ve emsali artk yaplamayacak olan eserin
maalesef 1500 liralk tamirat, bilakis onun byk
bnyesinde en ufak bir tesir bile meydana
getirememitir. Oradaki vatandalar ve onu gren
her
vatanda
bu
messesenin
atsnn
kurunlarnn aldn ve aktm grmekle elbette
strap duyar. Trkiye Byk Millet Mecli si yrekten
duyulan straplarn aresine bakmakla mkellef
olduu iin bizim nammza grev yapan eden
Vakflar Genel Mdrl, mill bir duyguyla
hayrsever bir imann icap ettirdii dikkatle hareket
etmelidir...
Vakflar Genel Mdr Rt B., Refik evket
B.nin ince eletiri lerine u yant vermitir:
Refik evket Beyefendi kanun meselesinden sonra
hayrata iyi ba klmamas konusunu sz konusu
ettiler. Son zamanlarda bunu pek iyi yapamadmz
itiraf ediyoruz. Fakat iki sene ncesiyle kyaslanrsa
bu konudaki almalarmzn, vakflarn en parlak
devri olan Merutiyeti takip eden devirde bile

grlmedii anlalacaktr. 339dan beri yalnz


hayrata ait 4000 ksur ve akar olarak tamir ettiimiz
900 ve yeni yap tmz 400 bu kadardr. Bunlar
hibir devirde byle yaplmamtr. (...) Manisadaki
camilerin tamiri meselesi: Bunun nemlice bir tamir
olduu izaha muhta deildir. Kurunlarn tamir
iin
orada
mtehas
ss
bulamadmzdan
stanbuldan bir adam gndermek gerekti. Geri ye
kalan tamirini bu sene yine yapmaa alacaz.
Grld gibi CHP, aralarnda Mimar Sinann
yapm olduu Manisadaki Muradiye Camiinin de
olduu camilerle birlikte yzler ce tarihi eseri tamir
ettirmitir, ancak bu tamirlerin denek ve uzman
yetersizlii yznden istenilen dzeyde olmad
anlalmaktadr.
TBMMde Vakflar Genel Mdrlnn 1937
Btesi dolay syla sz alan Ktahya Milletvekili
Naid Ulu, hkmetin tamir edip onard
camilerden yle sz etmitir:
Arkadalar; Vakflar Genel Mdrl, Sayn
Babakanmzn pek yakndan gsterdii alaka ile
son senelerde hakikaten ok faydal iler grd.
Memleketin mill eserlerini tekil eden ok kymetli
cami lerimizi ve daha baz abidelerimizi tamir etti. Bu
faydal hizmetlerden dolay Vakflar ynetiminin
manevi ahsiyetine bu krsden teekkr etmek
isterim. Arkadalar; elimizde iki milyon sekiz yz
ksur bin li ralk bir vakf btesi var. Daha birok
muhtac
tamir
camilerimiz,
tarihi
abideler
bulunduu halde, bu gibi eserlerin tamiri iin
buraya konan para, 159.010 liradr. Geen yl
Beyolunun ortasnda bulunan Aa Camii hakikaten
mill bir slupta yeniden tamir edilmitir. Evkaf
idaresinin
gelecek
btelerinde
memleketin,
Anadolunun, Rumelinin her tarafnda vaktiyle
yaplm olan yzlerce ve yzlerce camiyi tamir
edecek, bahelerini ve etraf harap olmaktan kurtarp

ieklerle, park larla donatacak bir hizmete


hazrlanmasn temenni ediyorum.
Nait Uluun Meclis krssnden belirttiine gre
hkmet, 1930larn sonlarnda ok kymetli
camileri tamir etmitir. rne in 1936 ylnda
Beyolundaki Aa Camii aslna uygun olarak tamir
edilmitir. Vakflar btesinin artrlmasyla lkenin
deiik yerlerinde tamir bekleyen ok saydaki cami
de tamir edilebilecektir.
TBMMde
1930lardaki
cami
tartmalar,
1940larda da devam etmitir. rnein 24 Aralk
1945te, 7. Dnem, 17. Birleimde konu an Antalya
Milletvekili
H.
Dalolu,
Vakflar
Genel
Mdrlnn btesiyle baz camileri ve trbeleri
tamir ettirdiini anlatmtr. Da lolu Vakflar
daresi btesine mill abideler ve camilerin tamiri
iin 500.000 lira denek konulduunu, geen yl
Meclisin
trbelerin
tami
rini
Milli
Eitim
Bakanlndan istediini, yapt incelemeye gre ge
en yl mliyeden verilen 30.000 liralk bir denek ile
56 trbenin ta mir edildiini, bunlarn arasnda Gazi
Osman Paann, II. Bayezidin, Seluk Hatunun
trbelerinin de olduunu belirterek Milli Eitim
Bakanlna teekkr etmitir. Dalolu, camilerin
ve trbelerin tamir edilmesi konusunda devletin
yetkili btn kurumlarnn uyum iinde almas
gerektiini
belirterek
zellikle
Eridirde
Hamitoullarna ait Dndarbey Medresesinin de
tamir edilerek kurtarlmasn, hatta oraya mahalli bir
mze yaplmasn, btn mezarlarn da iinde yer
alarak sergilenmesini nermitir.
Vakflar Genel Mdrlnn 1940 yl Btesi
grlr ken sz alan stanbul Milletvekili Ziya
Karamrsel, Vakflar Genel Mdrlnn cami tamir
almalarn eletirmitir. Karamrsel, stanbuldaki
Kymetli eserlerin tamiri konusunda Muhterem Va
kflar Genel Mdrnn gstermekte olduu

hassasiyet ve sarf etti i gayret ne kadar kranla


karlanmaa layk ise bu hassasiyet ve gayretin fiil
sahaya intikalinde meydana gelen hatalar da o
oranda teessrle karlanacak bir mahiyet arz
etmektedirdiyerek tamir a lmalarnn yeterince
baarl olmadn belirtmitir. Kendisinin daha nce
Mahmut Paa, Sinan Paa, Lleli ve Hseyin Aa
camileri gibi baz camilerin tamirat dolaysyla
yaplan hatal iler hakkndaki g rlerini Vakflar
Genel Mdrne zel olarak syledii iin burada
tekrar etmek istemediini ifade etmi ve tarihi
camilerin aslna uygun olarak tamirine dikkat
edilmediini yle rneklendirmitir:
Karagmriikteki Atik Ali Paa Camiinin hari
kubbeler evvelce rcf edilerek yaplm olan son
cemaat yeri tamirat esnasnda kamilen kaldrlarak
camiin methali akta braklm ve yamur sularnn
ieri girmesine uygun bir vaziyet ortaya kmtr.
Hrkai erifteki Mesih Alipaa Camiin'n tamirinde
ise byk bir dikkatsizlik gze arpmak tadr.
Camiin haric ve dahil duvarlar batan baa raspa
edilerek bina bembeyaz ve cascavlak bir hale
getirilmitir. Bundan baka al pencereler ve kadim
renkli pencere camlar deitirilmi ve acayip bir
manzara hsl olmutur. Sultan Ahmed Camiinin
yan kaplarnn deh lizleri zerinde bulunan ifte
rtl 12 kubbenin bilmem ne vakit st kubbeleri
imha edilmi olduu gibi son cemaat yerinin ve
adrvan av lusunun revaklar iindeki kymetli
malakr rozetler bozulup zerleri dz sva ile
svanmtr. Sras gelmiken urasn da arz edeyim
ki, ca miin mahfeli ahaptr ve sitile de uygun
deildir. Fakat yapld za mann mantalitesini ve bir
devri ifade ettiinden dolay hususiyeti var dr.
Orasn kaldracaklarn iittim. Halbuki, bu binay
ykmak deil tamir etmek lazmdr. Kpr bandaki
Yeni Caminin durup dururken kap methalinin

raspa edilmesinin anlamn anlayamyorum. Bundan


baka caminin saaklar betonarme yaplmtr ki,
bu da restorasyon usulne klliyen muhaliftir.
Kadrgadaki Sokullu Camii muazzam bir camidir.
Medrese, tekke, darlhadis ve cami hep bir aradadr.
Mimar Sinann aheserlerindendir. Burada yaplan
tamirat arasnda kubbe kenarlarndaki istalaktitlerin
yine eskisi gibi tatan yaplmas gerekir ken bunlar
aldan yaplmtr. Senelerin tesiri ile tarihi bir
nefaseti ihzar etmi olan i cidarlarnn kefeki talar
zamanla balad esmer renkle, bozulmu inilerin
ahengini tekil ettii halde bunlar batan baa raspa
yaplmakla bembeyaz meydana km ve eskilik
ahengi ve rengi tarihisi bozulmutur. Dahilinde
bulunan sekiz para 12nci asra ait yaldzl yazlar da
bozulup bunlardan bir ksm yeniden yazdnl mtr.
Binaenaleyh, yazlarn eskilii ve eserin kdemi feda
edilmitir. Tekke binasnn kurunlar sklm
baka yerlerde kullanlm ve bu binann bir ksm
kiremitle rtlm ve bir ksm da ak ve yamur
sularnn tahribine maruz bir halde braklmtr.
Azap kap snda ky meti tarihi zellii olan cami
haricen imento sva ile berbat bir hale
konulmutur.
Karamrsel, daha sonra da Vakflar Genel
Mdrlnn tamir lerdeki hatalarn sralam ve
bu hatalarn dzeltilmesi iin yle bir neri
getirmitir: imdi msaadenizle ksaca buna da
temas edeyim. Bu gibi eski nefis eserlerin fenn usul
ve
kaideye
uygun
tamirini
temin
iin
restoratrlerden, tarih mdekkiklerinden ve sanayii
tezyini usta larndan oluan kuvvetli bir heyet
kurmak lazmdr ve yaplacak b tn ilerin bunlarn
karar ile yaplmas ve bilhassa, bal olduu Milli
Eitim Bakanlndan grd tevik ve himaye ile
mtevaz ekilde alarak meydana getirdiklerini
bizzat gidip grdm mesai seme relerini bu

krsden yksek bir kran ile ve ciddi bir takdir ile


arz etmeyi vicdan borcu bildiim Topkapt
Miizesindeki Abideleri Koruma Komisyonunun en
evvel grnn alnmas ve yani onlarla teriki
mesai edilmesi lazmdr. Belki byle bir komisyonun
kurulmas biraz masraf ihtiyarn icap ettirecektir.
Fakat bu gereklidir. Yaplan masraf larn heba
edilmemesinden ise bu kadarck masraf ile daha
sekin ile rin drst ve muntazam bir ekilde
yrtlmesi ok yerinde olacaktr. Karamrsel
szlerini yle bitirmitir: Szme nihayet verirken
beyanatmn balangcnda da arz ettiim ekilde
muhterem Vakflar Genel Mdr'nn, eski ve nefis
eserlerin tamiri hususunda ahsen gsterdikleri arzu
ve gayret ve samimi yardm cidden kranla kar
lanmaa layktr. (...) Gayet ak ve samimi olan bu
beyanatm iyi niyetle dikkate alacaklarndan
eminim.
stanbul Milletvekili Ziya Karamrsel, 31 Mays
1940 tarihli Meclis oturumunda Vakflar Genel
Mdrln, tarihi camilerin tamiri yaplrken
aslna uygun olarak yaplmad gerekesiyle byle
eletirmitir. Karamrselin eletirileri, tek parti
CHPnin iyi kt bir ok tarihi camiyi tamir
ettirdiini gstermesi bakmndan da dikkat
ekicidir. Karamrsel, Son hareketi arz faciasnda
Amasyada ura da, burada harap olan baz nefis ve
eski eserlerin Vakflarca tamiri iin birtakm
teebbste bulunulduunu kemali kranla haber
almak taym, diyerek Kurtulu Sava srasnda
Yunan igalcilerce yaklp yklan Trkiyenin deiik
yerlerdeki camilerinin onarldn belirt mitir.
Karamrselin konumasnda verdii bilgilere gre,
Vakflar Genel Mdrlnce, Mahmut Paa, Sinan
Paa, Lleli, Hseyin Aa, Bevazt, Atik Ali Paa,
Mesih Ali Paa camileri, Yeni Cami, Sokullu Camii,

Azapkap Camii gibi ok sayda caminin tamir


edildii, onarl d anlalmaktadr.
Daha sonra Tokat Milletvekili Nazm Poray sz
alarak hem CHPnin stanbulda tamir ettii
camilerden vgyle sz etmi hem de bu
tamiratlardaki aksaklklar eletirmitir. ncelikle
Poray da bu ko nuda konuan dier milletvekilleri
gibi Vakflar Genel Mdrlnn tamir ettirdii
camilerden sz etmitir. Poray, stanbulda birok
camiler tamir ediliyor, kendi semtime yakn olan
skdarda kemali kranla grdm ki ok gzel
camiler tamir edilmi ve edilmektedir, diyerek,
stanbulda inili Camii ve emsi Paa Camiinin
tamir edil diini, Ayzama Camiinin de tamir
edileceini belirtmitir. Poray ayr ca skdardaki
Mihrimah Camiinin harimine yaplan kmrln,
Vakflar Genel Mdrlnn emrine ramen hl
kaldrlmamasn eletirerek bunun bir an nce
kaldrlmasn istemitir. Ayrca Rstem Paa
Camiinin altndaki bodrumun kiraya verilmesinin
doru olmad n belirterek, o bodrumun da
boaltlmasn istemitir.
CHPli milletvekillerinin cami ve trbelerin de
iinde
bulunduu
tarihi
eserlerin
tamiri
konusundaki eletirilerine Vakflar Genel Md r
Fahri Kiper yle cevap vermitir:
Abidelerin tamirinde restorasyona uygun hareket
edilmesi isten di; Bu zaten almalarmzda teden
beri gz nnde bulundurduu muz bir konudur.
Bunun iindir ki, biz tekilatmz haricinde memle
ketimizin yetitirdii yksek uzmanlardan oluan bir
heyet meydana getirdik. Her ne yaptrrsak onlar
gidiyor, inceleme yapyorlar, yaplan eylerin uygun
olduunu
veya
deitirilecek
eyler
varsa
dzeltilmesi gereini sylyorlar, biz de tamamen
buna uyuyoruz. Bu byle olmak la beraber bilhassa
saydklar noksanlar hakknda benim de kulama

gelen baz konular oldu. Bunlarn ierisinde bu iler


pek g, her bi rinin ayr ayr uzmanlarnn
bulunmas gereklidir. Belki hata edilmi noktalar
olabilir. Yalnz birka tanesinde de yaptmz
incelemelerle sylenilen eylerin pek de muvafk
olmad neticelerine vardk. Me sela Yeni Caminin
raspa vaziyetinde. Bunu defalarca incelettik, ras pa
edilen yerler esasen talarn zerini tekrar kazmak
gibi deildir.
37.3 TBMM Zabt Ceridesi, Sra 7, C 11, Birleim
60, 6. Dnem, 31.05.1940, Yaplan ite kire ve saire
bir ksmna evvelce srlm, srlen sva bir eyler
olmu, tabii br taraf byle olmaynca sonradan
grld zaman zannediliyor ki, st taraf da byle
idi. Halbuki baz yerle re sva srmler, baz yerlere
srmemiler. Bunlar yine grlebilir. kincisi daha
ziyade uzman heyetin arzusudur. Elbette daha iyi bir
neticeye varlabilir. Abideleri Koruma Komisyonu
hakknda tabii bir ey sylemek bendenize dmez,
onlarn da mesaisini takdir ederim. Esasen onlarn
da bize kar baz talepleri olmutur. Bir ksmlarn
hakl olarak yaptrmzdr, bir ksmlarn da
inceletmiizdir. Merhum Halil B. bizzat gerek Azap
kapdaki cami hakknda, gerek bilhassa Kadrgadaki
eserler hakknda dikkatimizi ekti. Biz bunlar ayr
ayr inceledik. Hepsinin yaplmasn arzu ederim. Bir
de, camiler tamir olunurken medreselerin de tamiri
ve bunlarn birlikte bulunduu, bi risinin tamir
edilirken dierlerinin de tamirsiz kalmamasn
sylediler.
Bunun
iin
Baveklet
yksek
makamndan istirhamda bulunduk. Va kflar
daresinden,
Maarif
Vekletinden,
stanbul
vilyetinden ortak bir heyet tekil edilerek stanbulu
semt semt gezdiler. Siileymaniye Camisinin altndaki
demirci dkknlar senelerden beri orada devam
eden bir bozukluktur. Lleli Camiinin bir kapsnda
iki tane kmrc dkkn vardr. Sultanahmetin

yan banda turucu dkkn vardr. Rstem Paa


Camiinin altnda belki de meyhane ve buna mmasil
bir takm eyler hemen hepsinde vardr. Kadrgadaki
ehit Mehmet Paa Camiinde ereve eklinde
dkknlar vard ve pis pis, kirli kirli bezler asl
vaziyetler vard. Bunlar yava yava istimlak ederek
eski haline getirmeye alyoruz. Fakat bunlarn
hepsine birden yetimee bugn imkn yoktur.
Zaten bu i ufak tefek bir i deil, milyonlar
gerektiren bir itir. Dzgn bir programla yava
yava zerinde ilemek zarureti vardr.
Vakflar Genel Mdr Fahri Kiperin camilerin
tamiri konu sundaki baz eletirilere verdii bu
cevabn satr aralarnda ok nemli baz gerekler
sakldr. yle ki: ncelikle Kiper, Biz tekilatmz d
nda
memleketimizin
yetitirdii
yksek
uzmanlardan oluan bir he yet meydana getirdik.
Her ne yaptrrsak onlar gidiyor, inceleme yap
yorlar, yaplan eylerin uygun olduunu veya
deitirilecek eyler varsa dzeltilmesi gereini
sylyorlar, biz de tamamen buna uyuyoruz,
demitir. Yani tarihi camilerin restorasyonu srasnda
aslna uygun ol mayan onarmlarn, eksik ve
yanllarn sorumlusu bu uzman ekiptir. Vakflar
Genel Mdr bile, Biz tamamen uzmanlarn
nerilerine uyuyoruzdediine gre camilerin tamiri,
onarm srasndaki hata lardan ve eksiklerden
Atatrk veya smet nny sorumlu tutmak hi
de doru ve gereki bir yaklam deildir. Kiper
ayrca, camilerle birlikte trbelerin de onarmnn
yaplmas iin uzman bir ekip grev lendirildiini ve
bu ekibin btn stanbulu gezerek incelemelerde bu
lunduunu belirtmitir. Kiper, cami altlarndaki
dkknlarn da zaman iinde temizleneceini ifade
etmitir.
Konya Milletvekili Dr. Osman evki Uluda sz
alarak Vakflar Mdiirne hitaben, Efendim bir

sorumu cevapsz braktlar. Ben deniz dedim ki;


bundan sene evvel Beyehirdeki Erefolu Camii
ile Edirnedeki Bayezid Dariiifas hakknda o
zaman
bunlarn
geici
olarak
tamirlerinden
bahsetmi ve nemle nazar dikkate alacaklarn
cevaben sylemilerdi. Bunlarn nazar itibara
alnmas tarihi ne zaman gelecektir? Bu hususta
hibir ifadede bulunmadlar? diye sormutur. Bu
soruya Vakflar Genel Mdr Fahri Kiper u cevab
vermitir: Efendim Beyehirdeki Erefolu Camii ile
Edirnedeki dari fadan hakikaten sene evvel
sz edilmiti. Ben bunlarn o vakit naza r dikkate
alnacam belirtmitim ve bunlara da baklmtr.
Bu Ere folu Camii hakikaten ok yksek bir
eserdir. Bugn buna balanacak olsa elimizdeki
arkadalarmz kendilerinden baka ayrca bunlara
ba kacak uzmanlara gerek olacan sylemilerdir.
Bu ok paraya daya nan bir itir. Tahsisatmz
100.000 liradr. Btn bunlar nazar dikkate
alnmam deildir. Hepsini yapmaa kudret ve
kifayetimiz yoktur. Bir soru da Amasyadaki Bayezid
Camii hakknda idi. Bayezid Camii me selesine
gelince; o da maatteessf dierleri gibi yklmtr.
Bugn onun tamiri iin 200.000 liraya ihtiya vardr.
Amasyadaki gzel eserlerden ou kalmamtr ve
halkn arzusu bunun yaplmasdr. Bavekilime
verdiim raporda bu da vardr. Zamann uygunluu
nispetinde gelir temini ile yaplma noktas vardr.
Vaziyet budur.
Vakflar Genel Mdr btn ak yrekliliiyle
Beyehirdeki E refolu Camii, Edirnedeki Bayezid
Darifas, Amasyadaki Bayezid Camii gibi ok
sayda tarihi eserin yeterli denek olmamas
yznden maalesef zamannda tamir edilemediini,
ancak gelir temin edilir edil mez bunlarn da
onarlacan ifade etmitir.

Cami tamiri ve onarm konusundaki eletirilere


zmir Milletvekili Babakan kr Saraolu, 31
Mays 1944te, 7. Dnem, 65. Birleim de yle yant
vermitir:
Arkadalar ortada byk bir hakikat vardr. O da
memleketi mizin bir abideler memleketi olmasdr.
Tarihin tand gnden beri milletin stnde,
oturduu yerlerde yapt eserler o kadar ok, o ka
dar byk ve abideler o kadar zengindir ki, bunlarn
ince bir hesaptan geirilmeksizin hepsini ayakta
tutmak istemek, korkarm ki, en byk abide olan
hayatta olanlar fazla rencide eder. Bunlar iyi bir
yntemle tasnif ve tespit ederek ki Vakflar Genel
Mdrl de bunun zerin dedirbunlarn bata
gelenlerini, kaa mal olursa olsun, ihya etmek veya
ayakta tutmak iin elden gelen gayretin azamisi
yaplr, bunda ben de tamamen sizinle beraberim.
Yine doru olan bir hakikat vardr ki, o da bu ie
imdiye kadar kfi ehemmiyet vermemi olmamzdr.
imdiye kadar fakir bir bte ile, fakir bir teekkl
bu ii baarmaa memur etmi bulunuyoruz. Bu
nispeten ok az para ile alan idare, elinden geleni
yapm ve kurulduu gnden beri byk abide
saylan messeseler den yze yaknn ya ihya etmi
veya ayakta duracak hale getirmitir. Eer bu teknik
itibariyle, para itibariyle biraz daha takviye edilecek
olursa bunun verimi, biraz nce arz ettiim sahaya
intikal et mi olacaktr. Arkadalarmla beraberim,
verdikleri izahat dinledim, Vakflar Mdr ile de
konutum, mit ediyorum ki gelecek sene daha az
kusurlu olarak huzurunuza km bulunacaz
(Alklar).
Babakan
Saraolu,
para
yokluundan
yaknmtr. Buna ramen hkmetin yine de
elinden geleni yaparak byk abidelerden 100e ya
knn onardn belirtmitir.

Grld gibi tek parti CHP, 1930lu ve 1940l


yllarda ok sa yda tarihi camiyi tamir ettirmitir.
Vakflar Genel Mdrl, uzman lardan kurulu
heyetler oluturarak, cami restorasyonlarn o
heyetlere denetletmitir. stanbul dnda Amasya,
Manisa gibi Anadolu kentle rinde de ok sayda
tarihi cami onarlm, tamir edilmi ve yklmaktan
kurtarlmtr. Bu onarmlar zaman zaman aslna
uygun olarak yapl mam olsa da, baz tarihi camiler
denek yetersizlii nedeniyle ona rlamasa da, bu
konuda CHPli milletvekillerinin, ilgili mdrln ve
babakanlarn art niyetli olduklarn sylemek
olanakszdr. R. Tayyip Erdoan tarafndan otoriter,
baskc ve antidemokrat olmakla sulanan 1930'larn
ve 1940'larn tek partisi CHP, Mecliste her ko nuru
olduu gibi camilerin, mescitlerin ve trbelerin
tamiri konusunu da enine boyuna tartmtr.
Meclis Zabt Cerideleri incelendiinde birok CHP
milletvekilinin camilerin ve trbelerin tamiri
konusundaki aksaklklarn, eksikliklerin amansz
takipisi olduu, bu konuda yetkili bakanlklar
eletirdii, sorgulad ve uyard grlecektir.
1922 Babakanlk Cumhuriyet Arivime Gre Tamir
Edilen Camiler Gen Cumhuriyet asla cami
dmanl yapmamtr. Tam ter sine zellikle
Atatrk
dneminde
Cumhuriyet
hkmetleri,
gerektiin de cami ina ettirmi, camilerin bakm ve
tamirini yaptrm, hatta kul lanlmayan baz
kiliseleri camiye dntrmtr. Ancak her
seferinde CHP dneminde camiler kapatdd, satld,
depo ve ahr yapld! di yen R. Tavyip Erdoan,
nedense hibir zaman CHP dneminde ina edilen,
tamir edilen bu camilerden sz etmemitir!y lnda
Bakanlar Kurulunun ilk toplantsnda konuan Ata
trk, Yunan ekilii srasnda birka bin caminin
yaklp ykldn belinmi ve, Bu camileri yenilemek
grevimizdir. Bu hizmeti nutuk atmadan, gsterie

kamadan, siyasete alet etmeden yerine getirelim,


demitir.
Nitekim, 26 Aralk 1922 tarihli bir belgeye gre,
Dmandan kurtarlan yrelerdeki cami, hayrat ve
vakflarda meydana gelen zara rn tespiti iin
kurulan komisyonun hazrlad raporun ilgililere
sunul duu, belirtilmitir.
Atatrk
1
Mart
1923te
yapt
Meclis
konumasnda, Efendiler! Geen yl iinde Vakf
Bakanl, dini yaplar ve hayr kurumlarnn onarm
ve inaatnda olduka nemli bir alma yapmtr.
Yaplan onarm iinde lkemizin eitli yerlerinde
olmak zere 126 cami ve mescit ile 31 medrese ve
okul, 22 su yolu ve eme, 175 gelir getiren yer ile 26
hamam bulunmaktadr, diyerek, sadece bir ylda
126 cami ve mescidin onarldn belirtmitir.
. te Babakanlk Cumhuriyet Arivindeki
belgelerle Atatrk ve nn dnemlerinde tek parti
CHPnin onartt camilerden bazlar:

1923te stanbul Sarahanedeki Dlgerzade


(Dlgerolu) Mescidi tamir edilmitir.

26 Mart 1923te Hamidiye Camiinin tamir ve


tefriatmn umum evkaf malndan yaptrlmas
istenmitir.

12 ubat 1924 tarihli bir belgeye gre,


Turgutluda tamirat de vam eden Pazar Camii iin
1500 Trk Liras gnderildii belir tilmitir.

25 Temmuz 1925 tarihli bir belgede Bitlis


Camiinin tefrii iin 3000 lirann gnderildii
belirtilmitir.

7 Aralk 1925te Nidenin Fertek kyndeki bir


kilisenin camiye evrilmesine karar verilmitir.

28 Eyll 1930 tarihli bir belgeye gre,


Frtnadan hasara urayan camilerin tamiri iin
Edirne Vakflar Mdrlne 11.000 lira tahsisat
gnderildii belirtilmitir.

9 Aralk 1931 tarihli bir kararla, stanbul Eyp


Camii kurun ve sva tamiratnn emaneten
yaptrlmas istenmitir.

1 Mays 1932 tarihli bir kararla, stanbul


Edirnekapdaki Nesli ah Camiinin emanet usulyle
tamir ettirilmesi istenmitir.

17 Eyll 1933 tarihli bir kararla, Babaeskideki


Cedit Ali Paa Camii ile Manisadaki Muradiye
Camiinin tamiri istenmitir.

18 Mart 1933te Edirnedeki erefeli


Caminin sva tamirinin yaplmas istenmitir.

26 Mays 1937 tarihinde Ankaradaki tarihi eser


niteliindeki camilerin tespit edilerek tamirlerine
balanld belirtilmitir.

27 Ekim 1937 tarihli bir kararla, Kida tamiri


mmkn olma yan Bltenbey Camiinin yerine
Vakflar Genel Mdrlnce yeni bir cami
yaptrlaca belirtilmitir.
13 Austos 1937 tarihinde tamir ettirilen
camilerin teknie uygun tamir edilip edilmediinin
tespiti iin kurulan komisyon ve bu komisyonun
vermi olduu rapordan sz edilmitir.
14 Temmuz 1938 tarihli bir kararla skdardaki
emsi
Paa
Camii
tamiratnn
emaneten
yaptrlmas istenmitir.
14 Temmuz 1938 tarihli bir kararla Havsadaki
Sokullu Mehmet Paa Camii tamiratnn emaneten
yaptrlmas istenmitir.
14 Temmuz 1938 tarihli bir kararla Kadrgadaki
Sokullu
Camiinin
tamiratnn
emaneten
yaptrlmas istenmitir.
16 Mays 1938 tarihli bir kararla stanbuldaki
Haseki, Mahmut Paa ve Mihrimah camileriyle
etrafndaki binalarn ne ekilde ta mir edileceklerine
dair adet rapor hazrlanmas istenmitir.
6 Mart 1939 tarihli bir kararla, Malatyadaki Hac
mer Camiinin tadilat ve inaat iin gelecek yla

geici taahhde giri ilmesine izin verilmesi


istenmitir.
25 Mart 1939 tarihli bir kararla Konyadaki pliki
Camiinin restorasyon ii iin gelecek yla geici
taahhde giriilmesi isten mitir.
30 Mart 1939 tarihli bir kararla, Karsn Sarkam
ilesinde yaptrlacak cami inaat iin gelecek yla
geici taahhde giriil mesi istenmitir.
9 Mart 1940 tarihli bir kararla, stanbuldaki
emsi Paa ve Azatkap camilerinin onarmmn
devam iin 5000er lira daha sarfna izin verilmitir.
21 Austos 1944 tarihli bir kararla Milli
Saraylardan Divriideki Ulu Camiye korunmas iin
konulan kymetli eya caminin kubbeleri akt iin
korunamayacandan sratle caminin tami ratnn
yaplmas istenmitir.

19Z435
arasnda
tamir edilen camiler
(Bin
lirann
alt
listede yok)
Selimiye,

ereteli, Bayezit ve 20
Sleymaniye Cam
.000
50
Istanbulda
.53
Sultanahmet Cami 5
Istanbulda Kandilli 17
Camii inas
.000
17
Istanbulda Fstkl .00
Cam inas
0
Istanbulda Ayasofya 52
Mzesi
.000
Sifivnde
Piri 5.
Mehmetpaa Camii 638
Babaeski
Cedit 10
Alipaa Camii
.000
Lleburgazda
12
Sokul Cami
.99
5
Manisada Muradiye 12
Camii
.000
Edimede
U 7.
ereteli Camii
900
tstanbulda
2.
yakapsda Gl Camii 000
stanbul Uskdarda 1.
Imrahor Camii
500
stanbulda
4.
Beylerbeyi Camii
000
stanbulda
2.
Cihangir Camii
844
stanbulda Zeynep 4.

sultan Camii
300
stanbulda Sultan 12
Bayezit Camii
.00
0
skdarda Selimiye 4.
Camii
620
stanbulda Hazreti 7.
Halid Camii
000
stanbulda
8.
Rstempaa Camii
344
stanbulda
Kkayasofya
2.
Camii
820
stanbulda Mimar 6.
Sinan trbesi
617
stanbulda
6.
Sleymaniye Camii 300
stanbulda
1.
Yenicami
506
stanbulda
8.
Balipaa Camii
000
stanbul Ortakyde 2.
Mecidiye Camii
500
stanbulda
2.
Nusratiye Camii
200
stanbul Fndklda 5.
elebi Camii
000
stanbulda Byk 1.
Piyale Camii
696
skdarda
Rum 1.
Mehmetpaa Camii
800
Edirnekaptda
2.
Mihrimah Cam
071
stanbulda
1.
Tevikiye Camii
422
Yekun
(Toplam)
293.608 lira

CHPnin 19241935 yllar arasnda Trkiyenin


deiik yerlerinde tamir ettirdii yzlerce camiden,
tamir bedeli 1000 liradan yksek olan 31 cami ve
tamir bedelleri
Atatrk, Yunan saldrsyla yklan Eskiehir
Mihalk Camisini cebinden 5000 lira vererek
yeniden yaptrmtr.k . Karabekifin anlattna gre,
Atatrk'n bir aralk anka ya'da ifte minareli
byk bir cami yapmak hevesi de uyand ve gaze
telerde de nerolundu.
Tek parti CHP dneminde tamir edilerek ibadete
alan camiler den biri de daha nce sz ettiim
zmir Seferihisar Dzce kynde ki Kasm elebi
Camiidir. Yunan igal ordularnca harabeye evrilip
ahr yaplan cami, 1936da onarlarak ibadete
almtr.
Babakanlk
Cumhuriyet
Arivinde
CHP
dneminde ina ve tamir edilen camiler hakknda
daha yzlerce belge vardr. Ben o belgelerin sadece
birkan sizlerle paylamak istedim. Grlen o ki, R.
Tayyip Erdoan, tarihi gerein sadece bir yanna,
iine gelen yanma bakmay tercih ediyor. stelik
oraya bakarken de gerekleri altst ediyor! CHP
dneminde 1927 ve 1935 tarihli kanunlarla ihtiyaca
gre tasnif edilen ve ihtiya fazlas olduuna karar
verilerek satlan veya baka amalarla kullanlan
camilerden, zellikle de depo, yatakhane yaplan ok
az sa ydaki u rnekten yola karak CHPyi cami
kart ilan ediyor. Ancak CHP dneminde ina ve
tamir edilen yzlerce camiden sz etmi yor. Oysaki
Atatrk, 1 Mart 1923 tarihli Meclis konumasnda
sadece bir yl iinde 126 cami ve mescidin
onarldn belirtmitir.

1936da tamir edilen


Kasm elebi Camiinin bugnk durumu 1941
Ylnda 66 Cami Tamir Edilmitir Osmanl, son
dnemlerindeki savalardan dolay ibadethanelerin
bakm ve onarmna para ayramamtr. Bu yzden
camilerin de ara larnda bulunduu vakf eserleri
bakmsz kalmtr. Cumhuriyet bu eserlerin
neredeyse hepsini harabe halde devralmtr.
Bunlarn ona rmlar iin are aramtr. Ancak
mevcut bte yetersiz kalmtr. Bunun zerine
1935teki Vakflar Kanunu sonrasnda Vakflar Genel
Mdrlne
harabe
durumunda
bulunan
camilerin tamiri iin nor mal bte haricinde 1
milyon liralk bir ek bte daha ayrlmtr. ktisadi
Yry adl derginin 1 Nisan 1941 tarihli 32.
saysnda Cumhuriyet devrinde milli abidelerimize
verilen kymet ve ehemmi yet balkl yazda En
gayri msait artlar altnda Vakflar Umum
Mdrl abidelerimizin tamiri iine 1 milyon lira
tahsis eylemitir denilmitir.
Bir program dahilinde camilerin onarm seferberlii
1936 ylnda balamnr. Bundan sonraki yllarda da

camilerin onarm iin bte d denekler ayrlmaya


devam etmitir.
| Cumhuriyet devrinde | Yaplan, devam eden ve
yaplacak olan tamirler AMaiariaia ImW ifa m gmyn
atnH utlar * tada Vakflar maaaakdtr Mft taa
,0,cao
lira
takaia
bataktadr.a

ktisadi Yry, 1 Nisan


1941
Derginin haberine gre 19241935 arasnda
onlarca camiyi tamir ettiren CHP hkmeti, 1941
ylnda tam 40 camiyi tamir ettirmi, ge lecek 5 yl
iinde 26 camiyi daha tamir ettirmeyi planlamtr.
Ayrca tahsis edilen 1 milyon lira haricinde vakf,
hayrat gelirlerinden elde edilen parayla da 8 camiyi
daha tamir ettirmitir. Dahas 40 byk tarihi
caminin tamiri iin de gerekli denekler ayrlm ve
bu camiler zerinde ett almalarna balanmtr.
Dergide, tamirine balanacak camilerle ilgili yle
bir deerlendir me yaplmtr, Vakflar Umum
Mdrl hayrat tamiri hususunda u be sene
zarfnda gsterdii faaliyete kesintisiz yirmi sene
daha de vam edecek olur ise, yurdumuzun her
kesini ssleyen ve milli sanat tarihimizi ebediyen
yaatacak olan bu kymetli abidelerimizin ihmal
edilmi, unutulmu hallerle bugnk harap
manzaralar o zaman, g zellikleriyle yzmz
gldrecektir. Tamir programnda ithal ve ke ifleri

ihzar edilmi bir hayli mhim abideler vardr ki


tahsisatn arkas geldike tamirleri bitenlerin yerine
bunlarn mhimleri sraya girecek tir. Keiflerde
yazl miktarlar bilhassa u mstesna gnlerde
esbab mcbire dolaysyla mtehavvil ise de bir fikir
vermi olmak iin 5000 liradan yukar olan baz
mhimlerini kaydediyoruz.
Dergide Camilerimiz ve Mescitlerimiz adl bir
yazda Cumhu riyet ynetiminin, mabetlere layk
olduklar hrmeti gsterdii, h kmetin ihtiyaca
uygun olarak, zellikle tarihi ve mimari kymeti
olan camileri tamir etmek iin denek ayrd,
mabetlere yarama yacak deersiz ve kymetsiz
binalar, pejmrde hallileri ise mabetlikten hari
tuttuu" belirtilerek bunlarn tamiri iin denek
ayrlmad ifa de edilmitir.
Grld kadaryla gen Cumhuriyet cami
tamirlerinde, ihtiya ca uygunluk, tarihi ve mimari
deere sahip olmak ve cami olamaya cak kadar
deersiz ve harabe olmamak koullarn dikkate
almtr. Bu koullar dorultusunda Trkiye
genelinde yaplan tasnif alma lar sonunda tamir
edilecek camiler belirlenmi ve bu i iin ayrlan
olaanst bte dorultusunda 19231950 arasnda
Trkiyenin drt bir yanndaki yzlerce cami tamir
edilerek yeniden ibadete almtr. htiya olmad
iin zellikle harabe ve cami olamayacak kadar de
ersiz binalar ise tasnif d tutularak ya baka
amalar iin kullanlm veya satlmtr. Bunlar
iinden en u rnekleri seip gen Cumhuriyeti
cami
dman
ilan
etmek
insafszlktr.

Tamiri
Har
tamamlanan cana
camiler
n
(1941)
para
1
stanbulda
Heybeada
17.0
Cami
00
2 istanbri
Beflda'da
Sinan Paa 9.9
Cami
82,14
3
stanbul'da
Dolmabahe 8.93
Cami
6,44
4
21.
stanbul'da 299,1
del Cami 8
5 stanbul
embertta'd
a At* Al Pasa 15.0
Cam
03,93
6 stanbul 6.8
EdtmekapTd 51,65
a Mftrimah
Cami
7
1.22
stanbul'da 4
toka
eni
Cami
8
589
stanbul'da
Kk
Ayasofya
Camfi
9
1.35

stanbul'da 0.85
orlulu
Ah
Paa Cami
10
stanbul
Galata Oku 6.3
Musa Cami 79,66
11 stanbul 1.56
Stlcede
0
Mahmut Afla
Cami
12
2.5
stanbulda 16,33
Mehmet Aa
Cami
13 stanbul
Ortaky'de
Mecidiye
2.92
Camii
7.28
14
1.5
stanbul
00
skdar'da
Faik
Paa
Camfl
15 stanbul
Karkky de
Cafer
A$a 1.40
Cami
1,67
16
stanbul'da
Mtn
Ai 4.1
Paa Cami 99,34
17
stanbul'da
3.89
Fethiye Cami 3,28
18
1.5
stanbul'da 19

Cihangir
Camii
19
8.15
stanbulda 9,90
Mantanda
Teviuye
Cami
20
19.
Ankara'da
470,4
Zenci* Cami 2
21
Ankara'da
Cenab
Ahmet Paa 32.8
Camii
98,75
22
2.6
Krldareinde 89,75
Hmr
Bey
CamH
23
3.05
Lleburgazd 6
a
Sokullu
Cami
24
342
Edirnede
,50
Beyaz*
Evvel Cani
25
5.02
Edirne'de
5,25
Sultan Sehm
Camii
26
Edirne'de
Bayezit Sani 651
Cani
,25
27
2.19
Edirnede U 0

erefei Camii
28 antan 10.
da Ulu Cami 993
29 stanbul 29.7
da Mahmut 76.80
Paa Camu
30
stanbul
Fatihte
31.
Mesih Paa 233,1
Camii
3
31 stanbul
da
Beyolunda
22.4
Aa Camii
32.30
32
28.
stanbul'da 008,9
Sultan Seim 5
Camii
33
stanbul'da
Fatih'de Bal 64.4
Paa Camii 7,55
34
stanbulda
13.
Eyp Suttan 089,3
Cami
9
35 stanbul 10.0
skdar'da 58,94
nir Cami
36
32.
Edirnede
548.0
Havzada
5
Sokuh
Cami
37
4.97
Istanbulda 9

Nianc
Mehmet Paa
Camii
38
5.3
kstanbdda 08,85
Haseki
imaret Cami
39
Zonguldak'ta
Camkebr
1.54
Cami
7,20
40
8.2
istanbd
91.26
skdarda
AHk
Valde
Cani
252
CHPnin 1941 ylnda, Trkiye'nin drt bir yannda
tamirini tamamlad 40 cami ve tamir bedelleri

Tamiri
tamamlanmak
zere oian camiler
(1941)
1
stanbulda
96
Sleyman! 307,7
CamH
3
2 stanbul 58.9
'da
10
Azapkapt'da
Sokullu
Cami
3
59.9
stanbul'da 89,36
Yeni Cami
4
stanbulda
Kadrga
da
Sokullu
34.9
Camii
92,04
5
26.8
stanbulda 55,49
Sultan
Ahmet Cami
6
stanbul'da
emsi Paa 34.7
Cami
73,40
7 Bursada 142
YbI Cami 33,60
8 Bursa'da 16.7
Ytdmm
57,20
Camii
9
erkade
8.97
Murad Rabi 4

Camii
10
Sinopda
AJaddin
10.0
Cam
00
11 Bolu'da 15.4
YHAnm
51,44
Camii
12
Malatyada
Arslan
Bey 6.54
Camii
7
13 Rizede 3.00
Olla Cami
0
14
Trabzonda
Hatuniye
4.29
Camii
0,87
15
Kars 751,
Camii
60
16
Erzincan'da
tzzet
Paa 7.40
Camii
8,10
17
Bozykde 48.0
Kasm Paa 49,69
18
38.2
ElmalIda
36,32
mer
Paa
Camii
19
57.9
Afyonda
04.58
Gedi Ahmet
Paa Camii
20
28.8
Kayseri'de
90

Ahmet Paa
Camii
21
15.5
Ytagatda
00
apanolu
Camii
22
15.0
Diyarbakrd 00
a
Behram
Paa Camii
23
15.0
Divrikde
00
Ulu Cami
24
Tokatda Ali 9.19
Paa Camii 3
25
5.00
stanbulda 0
Bayezit
Cami
26
502.
Ankara'da
89,71
Hac Bayram
Camii
Yekn
681.
(Toplam)
811,1
3 lira
CHPnin 1941 ylnda, Trkiyenin drt bir yannda
tamirini tamamlamak zere olduu 26 cami ve tamir
bedelleri
Hayrat
tertibinden tamiri
yaplan camiler
Malatyad 6.3
a
Arslan 37
Bey Camii
stanbul
1.7

Saryerde 97
ar Camii
Bolayrd 1.3
a
57,0
Sleyman 6
Paa Camii
Gebzede
Orhan Bey 1.0
Camii
10
Konyada
Erefofllu
10.
Camii
000
Manisa'da
Muradiye
10.
Camii
000
zmirde
15.
Hisar
335.
Camii
90
zmirde
10.
adrvanl 991,9
Camii
0
Yekn
57.
(Toplam)
028.
86
lira
CHPnin 1941 ylnda Trkiyenin drt biryantnda
hayrat tertibinden tamirini yaptrd 8 cami ve
tamir
bedelleri
Kesif bedel 5 bin
lirann
zerinde
camilerden bazlar
1
zmit'te
Pertev
Paa 35
Cam
.940
2 Samsun'da 41
Drdnc
.49
Mehmet Camii 5,2

9
11
3 stanbul'da .795
Al Pasa Cami ,80
11
4 stanbul'da .29
Hoca
Paa 3,5
Camii
3
28
5 stanbul'da .683
ehzade Cam ,35
63
.67
6 stanbul'da 5,5
Fatih Cami
0
7 stanbul da 20
skdar
da .662
Ayazma Camii ,70
8 stanbul da 10
skdar'da
.35
Cedit
Vakte 9,9
Camfi
0
9 stanbul'da 17
Kasmpaa'da .150
Camukebr
,05
10
stanbul'da
Eybde
Zal
Mahmut Paa 9.
Camii
891
11 stanbul da 8.
ZeyreK'de Kilise 490
Camii
12
12
stanbul'da
.23
Tophane'de
6,1
Nusratiye Cami 8

13 Tekirda'da
Rustem
Paa 7.
Camii
815
14
Gebze 30
oban Mustafa .66
Paa Camii
1
15
orlu'da 12
Suleymaniye
981.
Camii
10
16 Silvanda 30
alhaddm
.00
Eyyubi
0
17
Ladkde 47
Blbl
Hatun .693
Camii
.06
41
18
Ladik'de .49
Sultan Mehmet 5,2
Cama
9
19
8.
Lleburgaz'da 730
Kad Al Camii
20 Edirnede 30
Bayezit
San .00
Camii
0
21 Edirne'de 10
Muradiye Camii ,000
22 Edirne'de 10

erefeli .00
Cami
0
23 Harput'da
Sare
Hatun 10
Camii
.000
24 Antalya'da
Teke* Mehmet 6.
Paa Cami
763
25 Antalya'da 15

Kuyucu Murad 000


Pasa Camii
15
.03
26
KiSsde 0,1
Canpulat Cami 4
32
27
Nide'de .670
Alaaddn Camii ,29
28 Kayseri'de
Merzifon Kara
Mustafa
Paa 9.
Cami
838
39
29 Bursa da .562
Ulu Camii
,30
15
30 Bursada .00
Muradye Camii 0
31 Bursa da
Hudavendgar
10
Camii
.000
35
32 Manisa'da .94
Muradiye
0,0
Camii
8
33 zmir de 25
Alsancak
da .000
Camii nsaas
34 Afyonda 5.
SanddTda
476
ar Camii
,21
14
35 stanbul da .596
Bayezit Camii ,56
36
stanbul 9.
da skdar'da 435

Atik
Valide
adrvan
37
Konya'da
Sultan Alaaddn 35
Camii
.000
38 Ankara da
Saman
Pazar'nda
12
Kurunlu
.00
Camii
0
39 stanbul da
Balat da Ferruh 16
Kethda Camii .000
40
stanbul 20
da
Nuru .48
Osmaniye
6,9
Camii
0
Yektin
82
(Toplam)
8.8
43,
90
CHPnin 1941 ylnda ett ederek tamir etmeyi
planlad tarihi camilerden keif bedeli 5000 liradan
fazla olanlar ve keif bedelleri
Dergide, yukardaki grafikler verildikten sonra bu
grafiklerle ilgili yle bir deerlendirme yaplmtr:
te u yukarda yazl cetvelden anlalyor ki
Vakflar Umum Mdrl be seneden beri hayratn
imar iin izdii bir program zerinde yryerek
tamire balad ilk iki cetvel yekn altm alt
camiden krk tanesinin tamiratn ve inaatn baarm
ve yirmi alt tanesinin ikmaline almaktadr. Bir
taraftan da ileride mali kuvvet ve kudreti yettike
tamire balamak zere krk byk abide zerinde
ettler yaptrmtr ve ettlerine devam etmektedir.
Yani ina olunan veya esasl tamir gren abidelerde
Vakflar Umum Mdrlnn tatbikine alt ve

ulamak istedii gaye, mabetlerin harimlerini la ubali


bir gezinti yeri veya ocuklara oyun meydan veya pazar
yeri olmaktan men etmek, talar devrilmi, srasn
mevkiini kaybetmi, al rp zerlerini rtm
kabristan harabeleri baz mabetlerin harim lerinde
yrekleri szlatan hrmetsizlik ve irkinlik olduundan
mabede bir baka ruhaniyet bahedecek derecede
kabirlerin tanzim ve tamirleri ve avlunun tarh ve bir
iek bahesi haline ifra suretiyle mabedin muhit ve
siluetine layk olduu gzellii ve temizlii temin
etmektir. Camilerin ierlerinde yaplan secdelikler ve
pabuluklar iin tedbirler bu gayenin temini iin
balang mesabesindedir.
Belge ve bilgiler, tek parti CHPnin 19231950
arasnda yzlerce tarihi camiyi tamir ederek, yklp
yok
olmaktan
kurtardm
gzler
n
ne
sermektedir. Ancak Atatrk Cumhuriyetini din
dman gstermek isteyen i ve d odaklar yllarca
bu basit gerei saklamlar, hatta Ata trk
Cumhuriyetini, camileri ykmakla yok etmekle
sulamlardr.
Camilerin stismarm Atatrk ve nn nlemitir
Cumhuriyetin ilk yllarnda baz yerel yneticiler
tarafndan
eski
eserlere
gereken
nemin
verilmemesi zerine bizzat Atatrk, aralarn da
cami, mescit ve trbelerin de bulunduu eski
eserlerin korunmasn istemitir.
Atatrk, 1931 ylndaki Konya gezisinde Seluklu
dneminden kalan Alaaddin Camiinin ve ek
yaplarnn orduya tahsis edildiini grnce bu
durumdan ok rahatsz olmu, Bavekil smet
nnye
ektii bir telgrafla derhal camilerin ve ek yaplarnn
boaltlp resto rasyonunun yaplmasn istemitir.
te o telgraftan bir blm:
"Bavekil smet Paa Hazretlerine.

Son tetkik seyahatimde muhtelif yerlerdeki mzeleri


ve eski sanat ve medeniyet eserlerim de gzden
geirdim. (...)
Konya'da asrlarca devam etmi ihmaller sebebiyle
byk hr ha rahi iinde bulunmalarna ramen sekiz
asr evvelki Trk medeniyetle rinin hakiki mimar
aheserleri saylacak kymette baz mehan vardr.
Bunlardan bilhassa Karatay Medresesi, Alaaddtn
Camii. Sahip Ata Medresesi, cami ve trbesi, Sral
Mescit ve nce Minareli Cam derhal ve mstecclen
tamire muhta haldedir. Bu tamirin gecikmesi, bu
abide lerin kamilen indirasm mucip olacandan,
evvela asker igalinde bu lunanlarn tahliyesinin ve
kaffesinin mtehasss zevat nazaretle tamn temin
buyrulmasn! rica ederim. Caz Mustafa Kemal."* Bu
belge, cami dman olarak sulanan gen
Cumhuriyetin ve CHPnin kurucusu Atatrk'n
zellikle tarihi camilerin ve trbe lerinin korunmasna
byk nem verdiini gzler nne sermektedir.
Atatrk, Konya'da Karatay Medresesi, Alaaddin Camii,
Sahip Ata Medresesi, cami ve trbesi, Sral Mescit ve
nce Minareli Caminin derhal tamir edilmesini; ayrca
asker igalinde olan camilerin de der hal boaltlarak
tamir edilmesini istemitir. Bu nedenle zellikle tarihi
camilerin grd zararlardan Atatrk sorumlu
tutmak son derece yanl ve gerekd bir yaklamdr.
Atatrk, Trkiyedeki btn tari hi eserler gibi tarihi
camilerin de aslna uygun olarak restore edilerek
korunmasn istemitir.
Atatrkn tarihi camilerin ve trbelerin korunmas
konusundaki bu duyarlln smet nn de devam
ettirmitir. nn deiik zamanlarda yaymlad
genelgelerle
yetkililerden
camilerin
korunmasn
istemitir.
rnein 31 Ocak 1934 tarih ve 6 / 370 sayl
Baveklet genelge siyle, mar hevesi yznden eski
eserlerin ytktrldntn grld belirtilerek, Bundan

sonra Maarif Vekaletine sorulmadan hibir ese rin


yktrlmamas istenmitir.

Atatrk
Edirnede
Selimiye Camii ve Klliyesirti gezerken i25 Aralk 1930:
3
Ekim 1935 gn ve 6/5548 sayl Baveklet
genelgesiyle,
illerde
idarecilerin
ve
belediye
bakanlarnn, Vakf eserleri haraptr diye a bucak
yktklarnn renildii, bu hareketi yapanlarn ar
mesuliyet altna girecekleribelirtilmitir.
Nisan 1936da dorudan Babakan smet nn,
Diyarba kr'daki Hiisreviye ve Behramiye camilerinin
derhal boaltlmast ve bundan sonra camilerin ve eski
eserlerin asl grevinin dnda baka amala
kullanlmamasna dair bir genelge yaymlamtr.*
Ancak bu tehditkr genelge bile taradaki idarecileri
durdura mam olmal ki Baveklet 14 Ekim 1936
tarihli baka bir genelge ile, Askerler tarafndan
kullanlrken eski eser nitelii tadklart iin Milli
Savunma Bakanlndan alnan fakat bu defa valilik
onay ile Ziraat Bankasna buday ambar yaplmak
zere verilen Diyarbakr Hiisreviye ve Behramiye
camilerinin boaltlmast ve Vakflar Genel Miidiirliiu
nn onay alnmadan vakf eserlerin ve dier uirelere
ait eserlerin amalar dnda kullanmamalarm
istemitir.'* Son olarak 12 Mart 1940 tarihli Babakanlk
genelgesiyle mar il Yap ve Yollar Kanununa
dayanarak Belediyelerin vakf eserlerin ar salarm
parasz istimlak ettikleri, baz belediyelerce de arsasn
istimlak etmek iin nce zerindeki salam binay

haraptr' diye yktklarnn grld, bu gibi


emrivakilere meydan verilmemesi istenmitir.
Bu belgelerden grlecei gibi Cumhuriyetin ilk
yllarnda iller de idarecilerin ve belediye bakanlarmn
'vakf eserleri haraptr, diye aralarnda baz camilerin
de bulunduu bu eserleri abucak yktklar
anlaldktan sonra Atatrk ve nn olaya el koyarak
tarihi deeri olan bu eserlerin ykmlarn nlemitir.
Belgelerden ayrca, hkmet ten habersiz baz yerel
yneticilerin tarada baz camileri amalan dnda
kullandklar anlalmaktadr. Hkmet bu durumu
fark eder etmez
yerel yneticilere
gnderdii
genelgelerle Bu camilerin derhal boaltlarak Vakflar
Genel Miidrlnn onay alnmadan ama d nda
kullanlmamas gerektiini, bildirmitir.
Yani Babakan R. Tayyip Erdoann, Tek Parti
dneminde ama d kullanlan camilerin fotoraflarn
gstererek, te Tek Parti, s met nn camileri byle
yatakhane, depo, ahr yapt! demesi gere i
yanstmamaktadr. nk yukardaki belgelerde de
aka grl d gibi bu ekilde ama d kullanlan
baz camiler, Atatrkten, nnden, hatta hkmetten
habersiz bir ekilde baz igzar yerel yneticiler ve
komutanlar tarafndan bu hale getirilmitir. Nitekim
Atatrkn
cumhurbakanl
ve
nnnn
babakanlndaki hk met bu durumu renir
renmez harekete geerek bu eserlerin ba hanelerle
yklmamasm, korunmasn ve ama d kullanm iin
de mutlaka izin alnmasn art komutur.
Bu gerekler ortadayken Atatrk ve nny cami
dman gstermek gerei tersyz etmektir.
Bugn Camiler Aksa ve Ezan Sesleri Hl
Yanklanyorsa Her eyden nemlisi, cami dman
olmakla sulanan Atatrk ve nn olmasayd, bu
vatanseverlerin kelle koltukta verdikleri o kut sal
mcadele olmasayd, 15 Mays 1919da zmire kp

oluk ocuk demeden korkun bir katliama balayan


Yunanllar, camileri yakp
ykacak, ezanlar susturacak ve ite o zaman camiler;
ahr, tuvalet, e lence merkezi yaplacak, hatta
Ayasofyaya an taklacakt. Nitekim daha nce
belirttiim gibi igal yllarnda zmir Seferihisar Dzce
k yndeki Kasm elebi Camiinin bana gelenler
birok caminin bana gelmitir.
zmirin igal edildii gnlerde, Yunanllar camilere
saldrm,
camileri
yakp
minareleri
ykm,
Yunanllardan cesaret alan ayrlk Rumlar da
camilerdeki hal ve kilimleri almlardr. O gnlerdeki
bir gazete haberine gre, ehrin camilerinin de Rumlar
tarafndan basl d ve birok kymetli hal ve kilimin
karld da tespit edilmitir. Bu arada Hisar ve
Blkba camilerinde bir tek hal ve kilimin kalmad
grlmtr.

Fotoraf alt: Yunanllar


tarafndan yaklan Orhangazi kasabas camii erifi
(Orhangazi kasabas tahminen 1000 haneli olup
Yunanllar tarafndan bilcmle emlakini diniyye ve
resm 'yesiyle kamilen ihrak ve ahalinin ksmi azami
katil ve imha ve eya ve nakitleri gasb ve
yamalanmtr).

Yunanllar
tarafndan
yaklan Nasrettin Paa Camii Sayn Babakan R. Tayyip
Erdoan, bugn bu lkenin camileri aksa ve bugn
bu lkenin semalarndan hl ezan sesleri ykseliyor
sa bunu o Atatrke, o smet nnye, o Cumhuriyeti
kuran iradeye borluyuz.
Atatrk ve nn dnemlerinde camiler hep ak
olmutur. Ba bakanlk Cumhuriyet Arivindeki
belgelere gre hkmet camilerin sorunlaryla da
ilgilenmitir. rnein nn dneminde 16 ubat 1942de
alman bir kararla Camilerde namaz klarken balara
konan mendil, takke ve kasket hususunda belli bir
intizam salamak iin va izlerin halk aydnlatmas
istenmitir. 17 Kasm 1948 tarihli baka bir kararla da
Cep ve duvar takvimlerindeki namaz vakitlerinde ihti
lafa dmemek iin, bunlar karanlarn Mftlkten
alnacak cetvele gre hareket etmeleri istenmitir. Bir
rnek de Atatrk dneminden verelim: 25 Mays 1926
tarihli bir kararla Mezzinlerden bazlar nn vaktinden
evvel veya sonra ezan okuduklarndan ezann vaktinde
okunmas
iin
mezzinlere
tebligat
yaplmas
istenmitir.
Grld gibi gen Cumhuriyetin camilerinde
ezanlar okun makta, namazlar klnmaktadr. Dahas
hkmet bu konudaki en ufak aksaklklarla bile
ilgilenmektedir.
R.
Tayyip
Erdoann
Unuttuu
Gerek:
MENDERESN YIKTIRDII CAMLER Babakan R.
Tayyip Erdoan, ne zaman CHP, nn camileri ykt,
satt, depo ve ahr yapt!" dese hemen ardndan DP,

Mende res dinimize yle gzel hizmetler etti!"


demektedir. Bylece CHP ve nny dine zarar
vermekle sularken, DP ve Menderesi dine hizmet
etmekle vmektedir.
Erdoan, 30 Eyll 2012 tarihli konumasnda yle
demitir:
1940lt yllar boyunca Trkiyede millete, milletin
deerlerine, kutsallarna kar aleni bir sava
yrtld. Bu lkede camilerin kap larna kilit
vuruldu. Camiler, ahra, depoya, mzeye evrildi.
Kuran Kerimi renmek de, retmek de, okumak da
yasakland. (...) Mer hum Adnan Menderesin tersine
evirdii bu sre 1960 mdahalesiy le maalesef
rejimin hcrelerine, rejimin genlerine kadar iledi. (...)
O Menderes camilerin kaplarndaki kilitleri sktnde
insanlar o cami lerde kr namazlar kldlar...
R.
Tayyip
Erdoan,
Menderesin
camilerin
kaplarndaki kilitleri sktn sylyor. Aslnda ok
doru, ama eksik! nk Menderes sadece camilerin
kaplarndaki kilitleri deil camilerin her eyini skt!
Hem de buldozerle! Menderesin elinin dedii camilerin
yerinde bu gn yeller esmekte!
R. Tayyip Erdoann cami syleminin Mehmet
evket Eygiden etkilendii ak. Ancak bata Babakan
Erdoan olmak zere AKPli yetkililer, Mehmet evket
Eyginin yazp sylediklerini bile ilerine gel dii ekilde
kullanmlardr. yle ki Eygi, Cami Kym adl
kitabnda, Cami kym 195060 arasnda da devam
ederek yol ama bahane siyle nice tarihi caminin
temellerine kadar yklmasna sebep oldu, diyerek DP
ve Menderes dneminde yklan ve satlan camilerden
de sz etmitir. Hatta kitabnn kapana da DP ve
Menderes dneminde yktrlan iki caminin fotorafn
koymutur. Ancak bata Babakan Erdoan olmak
zere AKPli yetkililer cami sylemlerinde hibir za man
bu durumdan sz etme gerei duymamlardr.

Aratrmalarm sonunda Menderes zamannda sadece


stanbulda 60tan fazla caminin yol ama ve deiik
imar faaliyetleri nedeniyle ykldn rendim. DP
dneminde stanbul Tophane, Karaky, Fa tih,
Eminn, Sarahane ve Beiktata tam anlamyla bir
tarihi cami katliam yaanmtr.
DP ve Menderes dneminde stanbuldaki tarihi cami
ve mescit katliam stanbulun imar iin getirilen
Fransz Mimar Henri Prost ve Alman Prof. Hans Hgg
eliyle gerekletirilmitir. Zeki Balan, 2010 ylndaki
bir konferansnda bu gerei yle ifade etmitir:
(...) Hoca Sinan tarafndan yaptrlan Azepler Mescidi
Fatihli yllardan kalmadr ama hamam ile birlikte yola
katlr. Kanuni devri hatras Tiifenkhane Mescidi
kurua satlr. Sarahane Mescidinin zerinde ise u
an resmi daireler vardr.
Prost bu kadarla yetinmez. kinci ykm furyas ile
(195557) yol kenarnda kalan mescitleri de ayklar.
Zeytinciler Mescidi yok edilir. Voynuk iicaeddin
Camii'nin ykm emrini kimin verdii hi anlala maz.
Hazire bile darma duman edilir. stanbulun ilk Belediye
Bakan Hzr Bey'in mezar ortada kalr. Arsalar tekrar
camiletirilemesin diye hzla betonlatrlr ki bu alanda
M bloklar yaylr... Sadece 5657 yllar arasnda 54
camiyi yktrr. Bunun yannda hamamlarn, tekke
lerin, sebillerin, emelerin hesab yaplmaz...
stanbulda Cumhuriyetin ilk yllarnda balayan
imar almala r, 1940lardan itibaren H. Prost eliyle
maalesef ehrin tarihi dokusuna zarar verecek biimde
gerekletirilmitir. mar almalarnn ilk aa mas
1943te sona ermitir. O ilk aamada, Azeblar Camii,
Sekbanba Mescidi, Firuz Aa Mescidi, Revani elebi
Camii yklmtr. Ykm lara 19501960 arasndaki DP
dneminde devam edilmitir: 1953te Sarahane
Mescidi (Mimar Aya Mescidi), Karagz Mescidi gibi
tarihi mescit ve camiler yannda tarihi medreseler,
emeler ve mektepler de yklmtr.

Prof. lber Ortayl, Milliyet gazetesinde Cami


Olmaktan kan Camiler balkl yazsnda Menderesin
stanbulda Mimar Sinann mescitlerini, camilerini
buldozerle yktrdn, ancak hibir Msl mann
nedense bu gerekten sz etmediini yle ifade
etmitir:
70 ila 50 sene evvelinin camiyi ambar yapma, kla
yapma olay larn tekrarlamak ne tarihi aklamaya
yeter ne de politika yapmaya, stelik yeterince delil de
ileri srlmyor. Falan mahallelerdeki cami lerin depo
yapld syleniyor ama Menderesin imar almalar
sra snda rlveleri ve albmleri bile karlmadan
tarihe gmlen Mimar Sinan mescitlerinden, Beyaztta
yklan Kemanke Kara Mustafa Paa Camii ve
medresesinden, Topkapdaki Kara Ahmet Paann
Mimar Sinan eseri zarif sebilinden (ki bence istisnai bir
Rnesans tipi fon tanayd, inaat makinelerini dayayp
ykln gzmle grdm) bah seden Mslman yok.
Bu memleketin tahribi u veya bu grubun ii deildir.
Toptan yaptmz bir kepazeliktir.
stanbulun tarihini en iyi bilen Trkiyenin sayl
sanat tarihile rinden Prof. Dr. Semavi Eyice, Milliyet
gazetesinde Nee Mesutoluna verdii rportajda,
Menderesin baz camileri yktrdn dorulamtr.
1950lerde Yeni Sabah gazetesi yazar olan Semavi
Eyice, Adnan Menderesin Sekban Paa Mescidi, Mimar
Ayaz Camii, Velide Camiinin trbesi gibi dini eserleri
yol yapmak iin yktrdn anlatmtr.
Eyice, kendisinin bu cami, mescit ve trbelerin
yklmasna gazete sinde itiraz ettiini ancak
uyarldn belirtmitir. Eyice, Trk tarihi iin nemli
olan Zeyrek evlerinin de bu dnemde ykldn
sylemitir.
Prof. Semavi Eyice, Sanat Alemi dergisinden lk .
Akagndze verdii rportajda da bu gerein altn
izmitir. te Eyicenin o r portajndan baz blmler:

Menderes dneminde nice ibadethaneler uursuzca


ykld. (Menderesin) adna grkemli bir trbe yapld;
ama gnah da oktu hani, diyen Eyiceye gre
stanbulda geni caddelere, meydanlara ve yeil
sahalara karp giden elliden fazla caminin bazs,
projeleri hi tehdit etmedii halde biraz da keyfi
uygulamalarla ortadan kaldrl mtr.
Semavi Hoca, Menderesin atrd Atatrk Bulvarna
kurban giden iki camiden yle sz ediyor:
Bozdoan kemerinden Aksaraya inerken sada iki
kk cami vard. Baba Haan Alemi ve Oru Gazi
camileri. Baba Haan Alemiyi daha o zaman vakflar
kiraya vermiti. Hatta bir retmen oturuyordu iinde.
Cadde stnde olmamasna ramen ykttlar onu. Oru
Gazi mamurdu, kullanlyordu. Hi lzumu yokken
ykld o da. Bulvar al dnda, drt tarafnda servi
aalaryla ok irin bir durumu vard, caddeden
darda ve biraz ukurdayd zaten. Kimin aklna
estiyse, l zumsuz burada dediler, yktlar.
Semavi Eyice, Menderes dneminde stanbul
dndaki ehirlerde de tarihi camilerin ykldn
belirtmitir: Adanada kentin gbein de, camisi,
medresesi, ktphanesiyle grkemli bir klliye
dnn. lbSOlerde Cafer Paa yaptrm, 1950de
cadde genileyecek bahane siyle ykdm. Ne var ki arsa
hl bo, klliye ykld ile kalm, eh rin antsal
yapsnn yerinde imdi mleki var.
te DP (Menderes) dneminde stanbulda yktrlan
tarihi cami lerden bazlar:

1465 tarihinde ina edilmi olan tarihi Murat Paa


Camii, Vatan Caddesi yaplrken 1957de yktrlmtr.

Pertevniyal Lisesi yaknlarnda bulunan tarihi Oru


Gazi Camii, 1956 ylnda yol yapm almalar
srasnda yktrlmtr.

Yeni Kap yaknlarnda Fatih dneminden kalma


1479 tarihli a kr Aa Camii yine yol yapm almalar
nedeniyle 1958de ykt rlmtr.

Aksarayda Vatan Caddesinin balangcnda yer


alan Fatih d neminden kalma Camclar Camii ve
emeleri, 1957 ylnda yol yapm almalar nedeniyle
yktrlmtr.

Aksarayda,
1555
yapm
tarihi
Kazasker
Abdurrahman Camii 1957de yol yapm almalar
nedeniyle yktrlmtr.

KarakyKabata arasnda bugnk Mimar Sinan


niversitesinin tam karsndakiSalpazar Sheyl Bey
Camii 1957de yol yapm almalar srasnda
yktrlmtr.

KarakyKabata arasnda 18781879 yapm, zgn


mimariye sahip ok nadide eserlerden biri olan Karaky
Mescidi veya Camii 1958de yol yapm almalar
srasnda yktrlmtr.

Karaky
Kabata
arasnda
II.
Mahmud
dneminden kalma, 1826 yapm, tarihi Nusretiye
Camii ve Sebili 1958de yol yapm sra snda tahrip
edilmitir.

KarakyKabata
arasndaki
Mimar
Sinan
eserlerinden Kl Ali Paa Camii ve dkknlar 1958de
yol yapm almalar srasnda tahrip edilmi, baz
duvarlar yklarak yeniden yaplmtr.
Sarahanede Horhor Caddesinin kesinde
Amcazade Klliyesi nin nnde trafik klarnn
yerindeki 1467de yaplm Mimar Aya Mecidi
(Saraba Mescidi) 1958de yol yapm almalar
srasnda, yeniden yaplmak bahanesiyle yklm
yeniden yapl mad gibi banisinin kabri de yok
edilmitir.Menderes, yol ama ve deiik imar
faaliyetleri nedeniyle sade ce stanbulda 60tan fazla
tarihi camiyi yktrmtr. Bunlara, benzer amalarla
Anadoluda yktrlan tarihi camileri de ekleyince bu
say yzleri gemektedir.
in garip yan stanbulun imar srasnda yklan bu
camilerin DPnin imar plan gerei tamir edilmesi ve
evrelerinin almas gere kiyordu. nk imar

plannda: Kent ii trafiin rahatlatlmas, mey danlarn


ve camilerin evrelerinin almas, camilerin ve dini
yaplarn
restorasyonunun
yaplmasndan
sz
edilmitir.
Tarihi camilerin bakm ve onarm konusunda
karlan yasaya ramen stanbulun birok tarihi
camisini yktran DP ve Menderes, stanbulun abidevi
camilerine de ilgisiz kalmtr. Bu durum dnemin
basnnca
eletirilmitir.
rnein
Sultanahmet
Camiinin etrafnn ge cekondularla kuatlmasn ve
bakmszln 1953 ylnda Metin En gin, Cumhuriyet
gazetesinde yle eletirmitir:
stanbulun en byk tarihi abidelerinden olan
Sultanahmet Ca mii gecekondularn ve usulsz
inaatn istilas altnda... be teneke paras ya da
ta bulan her ahs caminin duvarna bitiik bir
gecekon du ina ediyor. Sultanahmet Camiinin hali ise
bsbtn utan verici. 1950de Vakflar tarafndan
tamir edilirken bir amelenin dikkatsizlii yznden kl
olan, camiye bitiik mahfili hmyn seneden beri
harap ve yank bir vaziyette braklm. Bu feci manzara
muhteem
caminin
btn
gzelliini
ortadan
kaldrmaya kafi geliyor. Vakflar Umum Mdrl
acaba neden burasn tamir edip camiyi bu irkin
vaziyetten kurtaramaz.
stanbulun imar srasnda 1940lardan 1960lara
kadar ok sa yda tarihi caminin yktrld bir tarihi
gerektir. 1940larda nn dneminde de zellikle
stanbulda yine imar almalar nedeniyle maalesef
baz tarihi camiler yklmtr. Ancak yine nn
dneminde daha nce anlattm gibiyzlerce tarihi
cami de tamir edilmitir. Bu tarihi cami ykmlar
konusunda sadece nn'y ve CHPyi sulamak
yanltr. nk DP ve Menderes dneminde zellikle
stanbulda tam bir tarihi cami kym yaanmtr.

Yklan

camilerden

biri

Adanada cadde geniletmek


bahanesiyle 1950lerde yklan tarihi Cafer Paa Camii
266

268

stanbulda yol yapm almalar


srasnda, I957de yklan tarihi Sheyl Bey Camii
(yakndan grnm)

stanbulda yol yapm


almalar srasnda, 19.57de yklan tarihi Sheyl Bey
Camii (uzaktan grnm)
Menderesin Yktrd Karaky Camii Sultan II.
Abdlhamid dneminde, 1893te stanbula gelen ve
daha sonra saray mimar olarak 1909a kadar
stanbulda
kalan
talyan
Mimar
DAroncoya
Karakyde Merzifonlu Kara Mustafa Camiinin yerine
yeni bir cami yapmas teklif edilmitir. Bunun zerine
talyan Mimar DAronco o dnem Batda moda olan
Art Nouve tarznda Karaky Camiini ina etmitir.
talyan mimar, ahap akaml, merdi venle st kata
klacak (fevkani) ekilde bir mimari slup gelitirmi
tir. Bylece ok zgn mimarili bir cami ortaya

kmtr.
Karakyde kyda, Galata Kpriisiine bakar Ziraat
Bankasnn (bir zamanlar Avusturya Bankas) hemen
arkasnda yer alan, fotoraftaki bu kck, irin ve
zarif cami, 1958de DP dneminde Menderes tarafndan
yol geniletmesi bahanesiyle yklmtr. Oysaki
uzmanlara gre eer ama gerekten de meydan veya
yol geniletmesi ise caminin yklmasna gerek yoktu.
Nitekim bu cami ile ayn hizada bulunan Ziraat
Bankas'na dokunulmadan yol geniletilmitir.

Menderes bu gzelim
tarihi camiyi yol genileteceiz diye ancak caminin
yerine yol yaplmad. Bugn Karaky Camii nn yerinde
bir otopark var.
100.0 Bir
taraftan yol yapyorum diye stanbuldaki
tarihi camileri yktran Menderes, dier taraftan
19501957 arasndaki 7 ylda 15.000 cami yaptk diye
vnmtr. Ayn Menderes, 14 ubat 1957de
Ankarada Kocatepe Camiinin yapm iin cami
yaptrma derneine TL ba yapmtr!
Srekli Tek parti CHP ve nn camileri kapatt!
Camileri sat t!" diye szlanan Babakan R. Tayyip
Erdoan neden hibir zaman DP ve Menderes de tariki
camileri ykt," demez? Daha da nemlisi Tek Parti
dneminde alan Halkevleri ve Ky Enstitlerini DP ve
Menderes kapatt. Bylece Trk aydnlanmas byk bir
darbe yedi, demez? 1951de DP ve Menderes,

Trkiyenin drt bir yanndaki 478 Halkevi merkezini,


5000 Halkevi ubesini ve 4000 Halkodasn ka
patmtr. 1954te de o gne kadar 25.000 retmen
yetitiren Ky Enstitlerini kapatmtr. Bylece
Atatrkn Aydnlanma Savana byk bir darbe
vurmutur.
Asla unutulmamaldr ki ilk emri oku olan slam
dinine, ihtiya fazlas camileri kapatanlardan, farkl
amalarla kullananlardan nce okumaya, eitime,
toplumsal aydnlanmaya darbe vuranlar daha b yk
zarar vermitir.
AKPnin Satt Camiler, Ykt Kuran Kurslar
Babakan R. Tayyip Erdoan her frsatta tarihin tozlu
sayfalarn ap, CHP, nn camileri kapatt! Camileri
satt! diyor. Tarihi kulla narak CHPyi keye
sktrmaya alyor. Ancak bunu yaparken fena halde
ak veriyor. Birincisi, CHPnin, nnnn kapatt,
satt cami lerden sz ederken DPnin ve Menderesin
buldozerle ykt tarihi cami lerden sz etmiyor. kincisi
de banda bulunduu AKPnin 10 yllk ikti dar
dneminde
Trkiyede
birok
camiyi
sattn
bilmezlikten geliyor!
Yeri gelmiken Babakan Erdoann bilmezlikten,
grmezlikten geldii bu gerei kendisine hatrlatalm.
Yanda basnn btn karart malarna ramen, malum
amz bir iletiim ve bilgi a, bu nedenle de hibir
sr, sr olarak kalmyor. AKPnin satt camiler de bir
bir aa kyor.
te basna yansd kadaryla AKPnin 10 yllk cami
sicili:
2010 ylnda AKP, zmirde Foa Kozbeyli Ky
Camiini sata karmtr. Basma yansd ekliyle,
TBMMde gece yars operas yonuyla 2B yasasm
karan AKP iktidar, imdi Kozbeyli kyn, iindeki
tarihi camiyle birlikte, Orman vasfn yitirdi, diyerek
satla kard/'

AKPDEN SATILIKI CAM


Gayrimslim ibadethanelerini ihya eden iktidar
zmir'deki 500 yllk tarihi camiyi satla kard MHP
zmir Milletvekili Erdal Sipahi, AKPnin camiyi satn
TBMMye tad skdar Belediye Bakanlna ait dini
tesis alannda kalan ve zerin de cami bulunan 4
tanmazn Diyanet leri Bakanlna tahsis edil mek
zere vergi borcuna mahsuben Maliye Bakanlna
devredildiini ifade eden Gler, satlan bu camileri
yle sralamtr:
1.
Bulgurlu Mahallesi, 80 Pafta, 1197 Ada, 48 Parsel,
Amine Hatun Camisi.
2.
Bulgurlu Mahallesi, 80/1 Pafta, 2243 Ada, 9
Parsel, Alvarlzade Camisi.
3.
Selamiali Mahallesi, 69/lPafta, 2623 Ada, 4 Parsel,
Balarba Huzur Camisi.
4.
engelky Mahallesi, 185 Pafta, 977 Ada, 8 Parsel,
Bahelievler Camisi.
stanbulun AKPli skdar Belediyesinin 4 cami
satarak balatt uygulamaya, dier belediyeler de
katlmtr. CHP Milletvekili Umut Orann soru
nergesine cevap veren Maliye Bakan Mehmet imek,
AKPli Gngren, mraniye, Nevehir, Reyhanl ve
Dzce belediyeleri dahil 8 belediyenin vergi borlar
nedeniyle zerinde cami olan tan mazlar Hazineye
sattn aklamtr.
AKP, 2012 Kasmnda Malatyada AVM yaplmas iin
bir cami nin de yklmasna izin vermitir. Basna

yansd ekliyle: Trkiyede baz illerde alveri


merkezlerini altran ve ayn alveri merkezini
Malatyada kurmak iin eski hal binasnn bulunduu
alan iindeki cami ve sosyal tesisler ile birlikte 52
milyon 500 bin TLye satn alan Hollanda kkenli ACT4
A, alandaki inaat almalar kapsamnda Hal
Camiini ykt. evredeki vatandalar ykma tepki
gsterirken, yklan Hal Camiinin 12 yllk imam olan
Recep Gk, yaanan du rumdan dolay ok zldn
ve 20 gnden beri uyuyamadiini ifa de etmiti. Ykma
imza atan AKPli Malatya Belediye Bakan Ahmet akr
bir de zerine, Biz burada bir hayrseverimizin cami
yapmasn bekliyoruz, dedi.* Denizlide de AKPli
belediye bir camiyi, eskiden kilise idi gereke si ile
kiliseye evirmitir.

Gazeteci Muharrem
Bayraktar, Yeni Mesaj gazetesinde AKPnin Ykt
Camiler balkl yazsnda u bilgileri vermitir:
Trabzon'un Zeytinlik Mahallesinde bulunan tarihi
Zeytinlik Camiini yol yapm bahanesiyle yktran da
dnemin AKPli Belediye Bakan Asm Aykand (Aykan
daha sonra AKPden milletvekili se ildi). Aykan,
mahalle sakinlerinin adeta yalvarrcasna, yine yol iin
yklan Cudibey lkokulundan arta klan alana yeni bir
cami yaplmas isteini de reddetmiti. O alan, imdi
otopark olarak kullanlyor ve Zeytinlik halk namazn
bir i hannn bodrum katnda klyor! Ka smpaadaki
Piyalapaa Kuran Kursunu dozerlerle yerle bir ettiren
de AKP hkmeti idi. Kuran kursundaki rahlelerden
dalan Kuran Kerimler ortala salmt. Gezi

olaylarna destek vermeyen illerden biri de Malatya.


Oysa Malatyada birka hafta evvel vahim bir olay
meydana geldi. Hollanda kkenli ACT4 firmas Malatya
eski halinin bulunduu alan AVM yapmak zere satn
ald. Satn ald alanda bir de cami vard. Hollanda
firmas bu camiyi yerle bir ederek yktrd, internetten
hl yklan caminin grntlerini izleyebilirsiniz.
Yklan Hal Camiinin 12 yllk imam olan Recep Gk,
yaanan durumdan dolay ok zldn ve 20
gnden beri uyuyamadn sylyor du. Malatya halk
cami yklrken derin bir uykuda idi! Alayan sadece
cami imam idi. Bir taraftan Gezi eylemcilerini cami
dman olarak yaftalayp, dier taraftan bir sr
camiyi yktran AKP siyasetinin g nah dalar am
durumda. CHPnin 70 yl evvel kapatt camileri srekli
gndeme getirerek cami dmanlarna kar adresiniz
AKP ol sun bilinaltn oluturmaya alan AKP
siyaseti, 10 yldan beri eline balyoz alm bahire cami
ykyor, Kur'an Kursu ykyor. Ey AKPliler! Allah akna
elinizi bu lkenin camisinden, Kuran Kursundan
ekin. BOP'un emperyalist politikalarnn ua olarak
ve BOPun Eba kanlk makam olarak Irakta,
Libyada
bombalanan
camilerde
len
binlerce
Msliimann kan ellerinizde iken, cami edebiyatn
brakn artk...
SJvo Mll Gazete uyuk Kdp ve Acaf'StarbU
yellerinde kale gibi duruyor Kuran Kursuna gleri
yetti Gazeteci Ylmaz zdil de Hrriyette Cami craat
adl yaz snda AKPnin cami karnesinin krklarla dolu
olduunu gzler nne sermitir.
"... 2012de hastalklara iyi geliyor hurafesiyle deve
idrar ienle rin, 1936da camilerin ahr yapldna
inanmas gayet normaldir. (...) Kahramanmarata
hayrsever iadam tarafndan yaptrlan cami... Ayn
hayrsever iadamnn borcu yznden haczedildi, cra
flas M drl tarafndan ak arttrma usulyle
sata karld. 'Kur'an kursu binasyla birlikte

cradan satlan caminin ilannda, merkezi yerde, her


trl belediye hizmetinden yararlanabilir, altyaps
tamam, zemini inaat yapmaya msait yazyor.
Muharrem nce, TBMM kr ssne kt, fotoraflarn
gsterdi, TBMM tivi sansiirledi. Malatya Belediyesi,
HollandalI firmaya arazi satt. HollandalI firma, arazi
ze
rindeki
camiyi
dozerlerle
ykt.
Rizede,
Adyaman'da, Giresunda, Zonguldak'ta, Nide'de bor
yznden Sami'lerin elektrii kesildi. Merkezi sistem
hoparlrleri almad iin, mezzinler avluya kp
ezan okudu. Edirne'de 35 deil, 35 Sami'nin snma
amal elektrii kesildi. Elektrik idaresi, aydnlanma ve
snma iin iki ayr saya var, aydnlanmay dediler,
snmay demediler, aydnlanmada sorun yok dedi...
Babakan Erdoan srekli CHPnin 70 yl nce,
stelik tasnif ka nunu' erevesinde satt ve farkl
amalarla kullandrd camilerden sz edip CHP,
nn camileri satt, depo ve ahr yapt! diye tarihle
yzleirken, kendi babakanl dnemindeki son 10
ylda Trkiyede birok caminin bizzat AKPli
belediyelerce satld veya ykld ger eini
grmezlikten gelmektedir. Ama daha nce de belirttiim
gibi bu bilgi anda ac gerekleri saklamann imkn
yoktur.
Basna yansd kadaryla bir de yansmayanlar var
haliyle AKPnn 20022013 arasnda satt, ykt
camiler ile Kuran kursla rndan bazlar unlardr:
1.
zmirde Foa Kozbeyli Ky Camii.
2.
stanbul skdarda Amine Hatun Camii.
3.
stanbul skdarda Alvarlzade Camii.
4.
stanbul skdarda Balarba Huzur Camii.
5.
stanbul skdarda Bahelievler Camii.
6.
Malatya Hal Camii.
7.
Trabzonda Zeytinlik Camii.
8.
stanbul Gngrende bir cami.
9.
stanbul mraniyede bir cami.
10. Nevehirde bir cami.

Hatayda bir cami.


12. Dzcede bir cami.
13. Kahramanmarata bir cami.
14. Denizlide bir cami (kiliseye evrildi).
15. Kahramanmarata bir Kuran kursu.
16. stanbul Kasmpaada Piyalepaa Kuran Kursu.
10
Geri bata Babakan Erdoan olmak zere
AKPlilere sorsanz bu satlan camilerin, yklan Kuran
kurslarnn mantkl bir ak lamasn yaparlar! Ancak
sz konusu Atatrk ve nn dnemindeki camiler
olunca hibir aklama beklemeden Atatrk ve
nny cami kart ilan ederler.y llk AKP iktidar
dneminde ok sayda caminin satlmasna ve
yklmasna, Kuran kurslarnn yklmasna ses
karmayan Baba kan R. Tayyip Erdoan da tpk
Menderes gibi srekli cami edebiyat yapmakta;
amlcaya,
Taksime,
her
yere
cami
yaptracam! diye rek Mslman semenin gnln
ve oyunu almasn bilmektedir.
AKPnin 2002den beri Trkiyenin btn milli
varlklarn; fab rikalarn, bankalarn, hatta dalarn,
talarn, topraklarn ve sula rn ee, dosta ve
yabancya yok pahasna satt bilinen bir gerektir.
Cumhuriyetin 70 ylda yaptklarn 10 ylda hara
mezat satp savan AKPnin bu sat furyas iinde baz
camileri de satmas aslnda ok yadrganmamaldr!
Nitekim yadrgamyoruz da! Ancak aralarnda CHPnin
27 ylda yaptklar da dahil, Trkiyenin neredeyse her
eyini satan AKPnin CHPyi cami satmakla
sulamasn yadrgyoruz.
Ve Satp savma konusunda Trkiyede hibir siyasi
parti AKPnin elinize su dkemez, diyoruz!
AKPnin Yapt Camiler, At Kuran Kurslar Bu
arada AKPye de hakszlk etmeyelim! AKPnin ykt
camiler ve Kuran kurslar kadar, yapt, yapmakta
olduu ve yapmay planla d camilerden ve Kuran
kurslarndan da sz etmek gerekir.
11.

Yllar nce okuduu bir iirde, Minareler


sngmz, kubbeler mifer... dedii iin hapis yatan
R. Tayyip Erdoann ajandasnda cami konusu hep
ok nemli olmutur. Erdoan ya CHP ve nn
camileri ykt, ahr, parti merkezi ve depo yapt!
diyerek ya da AKP her yere; amlcaya, Taksime
her tepeye cami yapacak/ diyerek oy toplamaya
alm ve genelde de baarl olmutur. Byle olunca
da ister istemez baz AKPli belediyelerin sattklar
camilerle yktklar Kuran kurslaryla kimse pek
ilgilenmemitir.
Her neyse!
Biz imdi AKPnin yapt ve yapmay vaat ettii
camilerden sz edelim ksaca. Temmuz 2013te Vakflar
Genel Mdrl, stanbulda 130 caminin yeniden
inas iin alma balattn duyurmutur.
AKPnin, stanbulun o muhteem siluetini bozan o
devasa aml ca Camisi projesi hepinizin malumudur.
500 yl nce Mimar Sinann yapt Osmanl
camilerinin, betonarme kt kopyas durumundaki bir
camidir bu... Bu, her eyden nce Mimar Sinana
byk bir sayg szlktr. Sinann, 500 yl kadar nce
ok az teknik olanaa sahip ola rak olaanst bir
matematik, mhendislik ve mimarlk dehasyla ina
ettii camileri, neredeyse birebir kopyalayp iyice
bytp stanbulun en gzel tepelerine yaptrmak ve
sonra, En byk camiyi ben yap tm!" demek ne
dine, ne dindara ne de bu lkeye hizmettir. Taklit as
ln yaatr. Trkiyede teden beri Bat taklitiliini
eletirip, Tan zimat dneminden beri devam eden Trk
aydnlanmasnn bu Bat taklitilii yznden
baarsz olduunu syleyen muhafazakr siya set,
nedense kendisinin de ok kt bir Dou taklitisi
hatta kendi kendisinin taklitisi olduu gereini hep
gz ard etmitir. Batlla may hastalk olarak grp
kyasya eletiren muhafazakr siyase tin, (geri
AKPnin Batyla; ABD ve AB ile aras iyidir.) 5001000

yl nceki Douyu, Osmanly olduu gibi taklit ederek


ifa bulacan dnmesi ne byk bir elikidir.
Her trl taklitilik yanltr. Ba kasn taklit etmek
gibi 5001000 yl nceki kendini ok kt bir ekilde
taklit etmek de yanltr. En dorusu, kklerden ve
evrensel uygarlktan ilham alarak aa uygun zgn
eserler yaratabilmektir.
AKPnin amlca dnda Taksime de cami yapmak
istedii bi linmektedir. Bu istei Babakan Erdoan
birok defa dile getirmitir.
AKP Genel Bakan R. Tayyip Erdoan, hibir zaman
DP lide ri Menderesin yktrd camilerden sz etmese
de AKP, Menderesin yktrd o camilerden bazlarn
aktrmadanyeniden yapmaya a lmaktadr. rnein,
DPnin 1957de yktrd stanbuldaki Sheyl Bey
Camiini AKP bugn yeniden yaptrmaktadr. Ancak
AKPnin yaptrd Sheyl Bey Camiinin ad dnda
hibir
eyi
o
tarihi
Sheyl
Bey
Camiine
benzememektedir. AKPnin yaptrd yeni Sheyl Bey
Camii, camiden ok bir i merkezi grnmndedir.
Grlen o ki, hem ibadet hem ticaret amalanmaktadr.
CHP stanbul Milletvekili hsan zkes, Temmuz
2013te verdi i bir nergeyle, yeniden ina edilen
Fndkl sahilindeki Sheyl Bey Camiinin neden
aslndan farkl yapldn sormutur. Soru nergesine
Babakan Yardmcs Bekir Bozda yle cevap
vermitir: Yaplan ta rihsel aratrmalar sonucu
camide dkkn blmlerinin bulunduu be
lirlenmi olup, zgn halinde yer alan meknlar
aynen muhafaza edil mitir... Caminin zgn
oturum alannn bir ksm yolda kaldndan
yeni bir yorum ve tasarm yapma gereksinimi
domutur, demitir.Eski camide dkkn olduunu
grr grmez, tarihi camiyi i merke zine mi benzetmek
gerekiyordu Sayn Bozda? diye sormak gerekir!
Anlalan yeni cami yaparken yorum ve tasarm
yapmaktan ka narak 500 yl nceki camilerinin kt

taklidini yapan AKP, tarihi camileri yeniden yaparken


yorum ve tasarm yaparak tarihi camileri tannmaz
hale sokmaktadr. Dnyada rnei olmayan bu ok
farkl yaklamn ardnda hangi sanat, estetik, dini ya
da ekonomik kayglar var acaba?
Fotoraftaki Emiyj bulun.
CHP'U Ihsan zkes, stanbul Fndklda 1957de
yklan ve yeniden inas sren tarihi Sheyl Bey
Camisi nin neden orijinaline benzemediini sordu.
Dabnknn'a ynelik soru nergesine cevap, yardmcs
Bekli Bozdag'dan geldi: "Ca minin zgn oturum
alannn bir kn yolda kaldndan yel bit yorum ve
tasarm yapnn Rerekslnlml domu tu).''Umut

ERDEM 4'te
Hrriyet, 22 Temmuz 2013
Bu arada iine gelince yasal Kuran kurslarn
ykmaktan ekin meyen AKP, aslnda ideolojisi gerei
tpk imamhatipler gibi Kuran kurslarnn saylarn da
arttrmak istemitir. Bu amala kaak Kuran
kurslarna bile izin vermitir. Buralarda ocuklarmza
kimin ne rettii nemli deildi! nemli olan iyi kt
gen kuaklarn din
eitiminden gemesidir! Babakan Erdoann Dindar
nesil
projesi
iin,
niteliine
baklmakszn
imamhatiplerin
ve
Kuran
kurslarnn
saylar
artrlmaldr.
Bu dorultuda 2005 ylnda Trk Ceza Kanununda
yaplan bir deiiklikle izinsiz Kuran kurslarna verilen
hapis cezas kaldrlm tr. R. Tayyip Erdoan, Bu
millet Msliimandtr. Kaak Kuran kursu ifadesi
bile ok irkin bir ifadedir. Kuran renmek su
olamaz, de mitir.

Bylece tarikatlara gn domutur. Trkiye byk


bir hzla eyh ler, derviler, mritler, mensuplar
memleketi olmaya yz tutmutur.
Atatrk yanlmtr!
AKPnin At Kiliseler Babakan R. Tayyip Erdoan
kendisini hep DP lideri Adnan Men deres ile
zdeletirmekte, Menderesten vgyle sz etmektedir.
Men deres ile Erdoan arasnda gerekten de ok
nemli benzerlikler vardr. rnein Erdoan da
Menderes gibi kiliselere ok merakldr. Erdoan da
Menderes gibi Trkiyede kiliselerin yeniden canlanmas
iin elin den geleni ardna koymamaktadr.
1951 ylnda stanbuldan Ephesosa bir Hristiyan
ha ziyareti dzenlenmesine nayak olan da, zmirin
Seluk ilesindeki Meryem Ana Evini Hristiyan ha
turizmine aan da Menderestir. Menderesin Papa ve
Patrik ile de ok iyi ilikiler iinde olduu bilinmektedir.
Lo zan Antlamasna gre Fener Rum Patrikhanesinin
bandaki kiinin TC vatanda olmas gerekmektedir.
Bu Lozan ilkesi ilk kez ABDden gnderilen
Athenagorasn Trkiyeye sokulmas ile ihlal edilmitir.
Babakan Menderes, 5 Haziran 1952de Athenagoras
ziyaret edip hrmetlerini sunmutur.
AKPye ve Babakan R. Tayyip Erdoana gelince:
AKPnin 10 yllk iktidar dneminde neredeyse her
mahalleye bir kilise alm tr. AKP iktidarna kadar
Trkiyede yeni kilise amak ok da kolay deildir. AKP,
imar yasasndaki cami kelimesi yerine ibadethane
kelimesini getirerek kilise, havra, sinagog ve bilumum
ibadethanelerin almasn kolaylatrmtr. Bylece
lkenin her yannda ev kiliseler almaya balanmtr.
Bugn Trkiyede ihtiya olmamasna karn on
binlerce ev kilise vardr. rnein, Ankara Keirende
46 mahalle, 53 evkiiise vardr. Tahminlere gre bugn
Trkiyede 40.000 civarn da evkilise faaliyettedir.
AKPnin 10 yllk iktidar dneminde Trkiyede
Hristiyanlk ok fazla yaylmtr. rnein 20052006

yllarnda iki yldaTrab zon Santa Maria Kilisesine kayt


yaptrp Hristiyan olan gen say s 12.500dr. Ayn
dnemde Adana Nfus Mdrlne mracaat edip
kimliine Hristiyan yazdran gen says da 3000dir.
Laik bir lkede insanlarn inanma ve inanmama
zgrlkleri ol duu kadar din deitirme zgrlkleri
de vardr phesiz. Ancak kendisini slamn
koruyucusu, kollaycs! olarak tanmlayan, sze
gelince slam dinini kimseye brakmayan AKP iktidar
dneminde
zel
likle
Hristiyanln
yaylmas
dndrcdr.
nan ve ibadet zgrlnn tesinde Hristiyan
dnyas iin sem bolik anlam olan Trkiyedeki tarihi
kiliseler AKP dneminde ibadete almtr. AKP bir
taraftan Hristiyanlara ve Musevilere toprak satnn
nndeki
btn
engelleri
ortadan
kaldrarak
Trkiyedeki Hristiyan ve Musevi nfus orann
arttrrken, dier yandan bu gayrimslim nfusu, ABD
ve AByi memnun etmek iin tarihi kiliseleri, havralar,
sinagoglar onarp ibadete amakta, hatta yeni
ibadethaneler ina etmektedir. AKP, bir emperyalist
proje olan Dinleraras Diyalog erevesinde Trkiyeyi
kiliselerle, havra ve sinagoglarla donatma peindedir.
rnein, bu sre te AKP tarafndan Antalya Belekte
Dinler Bahesi ina edilmitir. Bu bahe iinde cami,
kilise ve havra yan yana ve ayn kapya almtr.
Buray Babakan Erdoan, Ya Allah Bismillah!
diyerek amtr. Ayr ca basna yansd kadaryla
stanbul Bykehir Belediyesi sfrdan bir kilise
inaat karar alm ve bu i iin bte ayrmtr.
2010 ylnda Yenia gazetesinde an Sesleri
Yaylyor balkl haberde u bilgiler verilmitir:
Trkiyede an sesleri her gn artarak yaylyor.
AKPnin kilise alm erevesinde ayine at kilise
says 16ya ulat. Trabzondaki Smela Manastr ve
Van Akdamar Kilisesinde yaplan ayinlerin ardndan
Trkiyede kltr varl statsnde bulu nan kiliseler,

ortalarda grnmeyen Hristiyan cemaatin ilgisini


artrd. Kltr Bakanl ayin yapmak isteyenlere izin
gerekmeyen bu 16 ki liseyi adres gsteriyor.
Olmadk yerlerden ayin talebi!
Hristiyanlarn
bu
kiliselerde
rahata
ayin
yapabilmesi iin Di leri, ileri, Kltr ve Turizm
bakanlklar birlikte otorite karar ald. Butw gre bu
kiliselerde ayin yapmak iin sadece ilin valiliine haber
vermek yeterli oluyor. lginin arttn belirten Kltr
Bakanl yet kilileri, 'alm'm baarsn u szlerle
zetliyor: Bazen olmadk yer lerden ayin talebi geliyor. '
Siimela ve Akdamar kiliselerinin ardndan bakanlk 16
kiliseyi daha ayinlere at.
Van Akdamar Kilisesinde yaplan ayinin ardndan,
Trkiye'deki kltr varl statsndeki kiliselerde ayin
yapmak isteyen Hristiyan larn bavurular artt.
Kltr ve Turizm Bakanl da 16 kilisenin ka psn
daha Htristiyanlara at. Alman bilgiye gre, Trabzonda
Smela
j Manastr,
ardndan
Van
Akdamar
Kilisesi'ndeki ayinlerle Hristiyan dnyasnn da dikkati
Trkiyedeki dier kiliselere evrildi.

Kilisenin
ifresi:
Medeniyetler ttifak ve Diyalogculuk Babakan
Erdoann kilise, havra ve sinagog sevgisinin arka pla
nnda hem Yeni Osmanl dleri hem de Dinleraras
Diyalog ve Medeniyetler ttifak Projesi vardr.
Erdoan, Mslman, Hristiyan ve Musevi cemaatlerin
Osmanl Millet Sisteminde olduu gibi bir arada
yaadklar federasyonlardan oluan ok milletli ve ok
dinli bir Yeni Osmanl hayal etmektedir. Onun bu
hayali ABDnin Yakndou Federasyonu Projesi ve

Geniletilmi Byk Ortadou Projesi gibi projelerine


birebir uyduu iin hem ABD tarafndan hem de
ABDde ikamet eden Fethullah Glen tarafndan
desteklenmektedir.
Erdoann savunduu Dinleraras Diyalog ise
ABnin Mede niyetler ttifak Projesine hizmet
ettiinden AB tarafndan desteklen mektedir.
Babakan Erdoan birok konumasnda Dinleraras
Diyalogdan ve Medeniyetler ttifak Projesinden
yana olduunu dile getirmitir. rnein 19 Kasm
2002de nsanln umudu, eitli din, kimlik ve
rktan insanlarn ayn masa etrafnda oturmasna
baldr... demitir.
6
Mays
2004te,
Trkiye
medeniyetler
uzlamasnda ABnin iinde en nemli bir aktr olarak
yerini alacaktr, demitir.
25 Aralk 2007de, Cami, kilise ve havray yan
yana hogr iinde yaatan yzlerce yllk tarihi
tecrbesiyle lkemiz, amzn en byk kresel bar
projesi olan Medeniyetler ttifaknn sembol lke si
haline gelmitir, demitir.
Babakan Erdoan, ayrca Ocak 2008de Ulusa
Sesleni konuma snda, 13 Ekim 2008de Birlemi
Milletler Genel Kurulundaki konu masnda ve 15
Ocak 2009da spanya Medeniyetler ttifak Forumunda
yapt konumalarda Medeniyetler ttifak Projesi
zerinde durup bu projeden vgyle sz etmitir.
Erdoan, Medeniyetler ittifak, kresel bir soruna
verdiimiz yine kresel bir cevaptr, diyerek bu
projeyi savunmutur.
Grlen
o
ki
Babakan
Erdoan,
ABDnin
Medeniyetler a tmas Projesi ile ABnin
Medeniyetler ttifak Projesi arasmda skp
kalmtr. Siyaseten ayakta kalabilmek iin her iki
tarafn da desteine ihtiya duyan, bu nedenle her iki
taraf memnun etmek iin youn aba harcayan

Erdoan, hibir taraf memnun edemediini gr


dnde artk ok ge kalm olacaktr.
Erdoan, bu Dinleraras Diyalog ve Medeniyetler
ttifak Pro jesine kendisini o derece kaptrmtr ki,
2011 ylnda kendini tuta mayarak Hal Seferlerinin
aslnda kltr seferleri olduunu ima edip Hal
Seferleri gzellemesi yapmtr. Erdoan, 13 Nisan
2011de Avrupa Konseyi Parlamenter Meclisi (AKPM)
Genel Kurulunda yap t konumada yle demitir:
"Hal Seferleri, iki kltrn, iki medeniyetin, iki
dinin kar kar ya gelmesinden ziyade, birbirini
tanmas, birbirini anlamas ve birbi rinden etkilenmesi
sonucunu da dourmutur. Bilimde, sanatta, mima
ride, dilde, musikide, gnlk yaam alkanlklarnda,
hatta yemeime kltrlerinin transferinde Hal
Seferleri son derece etkili olmutur. Bugn, Bat
medeniyetinin temellerinde de Dou medeniyetinin te
mellerinde de bu karlamann etkisini hi kimse inkr
edemez. Hal Seferleri tarihi, sadece savalar,
atmalar tarihi deil, ayn zamanda bir kltrel
etkileim, yaknlama, birbirini dorudan tanma
tarihidir. (...) Tarihi, artk savalar, atmalar,
kamplama ve kutuplamalar zerinden okuyanlayz.
Tarihi savalar zerinden okuyanlar, gelecei bar
zerine ina edemezler. Hal Seferlerini derin
hafzasndan sile meyenler, kendi toplamlarna da
blgelerine de dnyaya da bar ve hogr vaat
edemezler.
Grlen o ki Erdoan, Dinleraras Diyalog ve
Medeniyetler rtifak Projesi kapsamnda artk dnya
tarihiyle de yzlemeye ba lamtr! Tarih iinde
Mslmanlara ynelik gelmi gemi en byk
Hristiyan saldrs olan Hal Seferlerini kltr
seferlerine indirge yerek yumuatma yoluna gitmitir.
Hal Seferlerinin kltrel sonu lar olduu
dorudur, ancak Hal Seferlerinin temel amac
Hristiyan Batnn hayla Mslman Dounun hilalini

paralamaktr. Hal Se ferleri sonunda Anadoluda ve


Ortadouda milyonlarca Mslman, Hal svarilerince
kltan geirilmitir. Hal Seferleriyle emperyalist Bat
han
Mslman
corafyasnn
tam
kalbine
saplamtr. Ms lman corafyasndaki bu Hal
acsna yzyln banda. Kurtulu Savayla Hal
emperyalizmini dize getiren Atatrk son vermitir. Bu
yzden dnya Mslmanlar ona slam'n Mcahidi,
slamn Son Klc gibi unvanlar vermi, onu
Selahaddin Eyybi ile yan yana ayn portrede
resmetmitir. nk Selahaddin Eyyubi ve Atatrk,
Batnn Hal saldrlarn iki farkl zamanda iki farkl
corafyada durduran iki byk Mslman nderdir.
Atatrkn dedii gibi Yurtta bar dnyada bar
ve Gerekli olmadka sava bir cinayettir demek,
Atatrkn yapt gibi laik likle Mslman, Hristiyan,
inanan, inanmayan herkese eit uzaklkta durmak,
devletin dini olmadn ilan etmek ve Trkiye
Cumhuriyeti vatanda olan herkese hangi dinden ve
hangi etnisiteden olursa olsun eit yaklamak baka
eydir; AB ve ABD projeleri erevesinde Hristiyan
Hal gzellemesi yapmak baka eydir. kisini birbirine
ka rtrmamak gerekir.

ANADOLU'dak kilise,
havra ve sinagoglar ihya eden AKP, Van dak Akdamar
Kilisesi ne 3 milyon lira. Belek teki Dinler Bahesi ne 1
4 milyon lira olmak zere toplam 4 4 milyon lira
harcad iktidar imdi de Edirne'deki Buyuk Sinagog iin

3 milyon 700 bin liray gzden kard Kilise ve Dinler


Baheleri aan, buna karsn Kur'an kursu ykan AKP
Hkmeti tarihe getj Ykm gzyalar ierisinde
izleyen vatandalar AKP'y fkeli Kilise ap, Kuran
kursu
ykan
AKPye
byk
fke
var

Radikal it iATt m tuo***snns% Sac da solcu da


misyonerlik alarm veriyor 10 bin kii Hristiyan oldu,
Trkiye korktu I?'. yon uTu'*, ye de 0 e ky dm de
serdi Msyonederm sayy ise 50 syr am le)r. elden
gidiyor' d yor. MGK myyone tecdit yayyor Milliyeti
K tdl f*A 44 klt Hrriyeti!

Kiliseden rahatsz olma


Atatrk ve nn dneminde Trkiye Cumhuriyeti,
nce Lozan Antlamas gereince, sonra Medeni
Kanunla gayrimslim aznlklara gereken haklar
fazlasyla vermi, uygulamada baz sorunlar yaansa da
gayrimslimlere herhangi bir bask yaplmamtr.
Laiklikle de her trl inancn istismar edilmedii
srecezgrce yaanabildii bir ortam yaratlmtr.
Lozan Antlamasyla Patrikhanenin yetkileri k
stlanm, Tevhidi Tedrisat Kanunu (Eitim retim
Birlii) ile aznlk okullar denetlenmi, Hristiyan
misyoner
okullar
kapatlmtr.
Yine
Lozan

Antlamasna gre hem tarihi kiliseler, havralar ve


sinagoglar tarihi eser ve mze olarak korunmaya
devam etmi, hem de gay rimslimlerin ibadetlerini
zgrce yapmalar garanti edilmitir.
Bata Atatrk olmak zere gen Cumhuriyeti
kuranlar, Trkiye Cumhuriyeti vatanda olan, Trkiye
Cumhuriyeti
kanunlarna
bal
gayrimslim
vatandalara eit yurtta olarak davranmakla birlikte
Hal ruhunun yeniden uyanmamas iin de uyank
olmulardr.
AKP ile birlikte Trkiyenin inan yaps deimeye
balam, zellikle Hristiyan nfusta ciddi bir art
grlmtr. Laik bir lke de insanlarn din
deitirmeleri de serbest ve normaldir, ancak bunun
kendini
slami
anlamda
muhafazakr
olarak
tanmlayan, slami sy leme arlk veren AKP
dneminde olmas dndrcdr!
AB, son zamanlarda Trkiyede gayrimslim aznlklar
dnda Lozana aykr olarak imdi bir de Mslman
aznlklardan sz etmeye balamtr.
Btn dinlere hogrl olmak bizim Mslman
Trk milleti nin en nemli zelliklerinden biridir.
Milletimiz asrlarca bu hogr syle tannm ve
sevilmitir. Ancak bu hogr, milletimizin asrlarca
Hal
tehlikesi
altnda
kald
gereini
de
unutturmamaldr.
Nitekim
Atatrk
ve
silah
arkadalar, yzyln banda emperyalizmin Son Ha l
Seferini Anadolu yaylasnda Kurtulu Savayla etkisiz
hale getire rek bu Cumhuriyeti kurmutur.
Ha bu arada srekli CHPyi ve nny camileri
kapatmakla, sat makla, depo ve ahr yapmakla
sulayan Babakan R. Tayyip Erdoan, CHPyi ve
nny, en azndan arada bir de olsa, yeni kilise
yapma makla, tarihi kiliseleri onarp ibadete
amamakla da sulayabilir!
Trkiyede kilise, havra ve
sinagog amak,
Hristiyanln ve Yahudiliin yaylmasn salamak

konusunda Atatrk ve nn'nn CHPsi R. Tayyip


Erdoann AKPsinin eline su dkemez. Doruya doru!
Minarelere an Taklacakt Falih Rfk Atay, 1967
ylnda yle diyor: Bir tek Trkn bile Atatrk'e
svebildii Trkiye nesi ile vnebilir? Camilerimizde
dolay l veya dolaysz svyorlar ona! O camiler ki,
Atatrk olmasayd pek ounun minareleri oktan an
kuleleri olacakt.
Halk ynlar din ve caminin; 1967 Trkiyesi
taassup' ve 'cehalet'in penesinde! "
Falih Rfk bugnleri, 2013 Trkiyesini grseydi,
deien hibir eyin olmadn grmek onu artr
myd acaba?
Bu arada Kurtulu Sava srasnda stanbul igal
edildiinde Rumlar ve Yunanllar, Ayasofyaya bile an
takmay dnmt.
TEZ: 2
TRKE EZAN ZULMDR!
TRKE EZAN KARARTICIDIR!
CHP, NN KURANEN VE HZ. MUHAMMEDN
HAYATININ
RENLMESN,
RETLMESN
YASAKLADI!
CHP EZANI SUSTURDU! EZANT MENDERESN DPS
(TEK BAINA) ASLINA EVRD!
1940lt yllar boyunca milletin deerlerine, milletin
kutsallarna kar aleni bir sava yrtld. (...)
Kuran Kerimi renmek de retmek de, okumak da
yasakland. Ezan aslna mugayir bir ekle ev rildi. (...)
Merhum Adnan Menderesin tersine evirdii bu sre,
1960 mdahalesiyle rejimin hcrelerine, rejimin
genlerine kadar iledi. (...) Evet... O Menderes ezan
aslna dndrdnde Anadolunun her k esinde
insanlar hngr hngr aladlar. (...) O Menderes
Kurann retilmesinin, Hz. Peygamberin hayatnn
retilmesinin nn a tnda millet sevin gzyalar
iinde Mushaflaryla hasret giderdi.
R. Tayyip Erdoan, 30 Eyll 2012

Bunlarn dnlerinde Trke ezan var, ahra


dntrlen cami ler var.
R. Tayyip Erdoan, 9 Haziran 2011
Bu nn CHPsi. Onlar da Trke ezan okudular.
Menderes geldi ezan aslna dnd.
R. Tayyip Erdoan, 8 Haziran 2011
Bu
millet,
merhum
Adnan
Menderes
ve
arkadalarnn ezann Trke okunmasna son
vermelerini
asla
unutmad,
unutmuyor.
Ben
inanyorum ki bu millet, her ey unutulsa bile, srf
ezana iade ettii hrmetten dolay Adnan Menderesi
gnlnde ve hafzasnda taya caktr. Cuma gn
TBMMde tpk ezana hrmetin iadesi gibi Kura
Kerim'in renilmesine ve retilmesine de hrmet iade
edilmitir.
R. Tayyip Erdoan, 4 Nisan 2012
Camilerin
nasl
kapatldn,
ezann
nasl
susturulduunu (...) milletimiz ok iyi hatrlyor.
Karanlk gemiinizle gurur duyabilirsi niz, buna bir
ey demeyiz. Ama zulmle ve baskyla dolu gemiinizi
merulatrmaya kalkarsanz, belgelerle gereken cevab
veririz...
R. Tayyip Erdoan, 24 Nisan 2012
Bugn 16 Haziran. ok anlaml bir yldnmn
idrak ediyo ruz. Bundan 63 yl nce bir 16 Haziran
gn Merhum Adnan Mende res babakanlndaki
Demokrat Parti hkmeti ok byk, ok ar bir
zulm ortadan kaldrmtr. Trkiyenin gzelim
minarelerinden ezan i karartc ekilde Tanr uludur
diye okunuyordu. Kim yapt bunu; CHP. te 16
Haziranda yeniden minarelerden Allahu ekber diye
ezan okunmaya balad...
R. Tayyip Erdoan, 16 Haziran 2013
CEVAP: 2
Babakan R. Tayyip Erdoan konumalarnda, Tek
Parti d neminde Kuran Kerimi renmek de retmek
de, okumak da ya sakland, O Menderes Kurann

retilmesinin,
Hz.
Peygamberin
hayatnn
retilmesinin nn atnda millet sevin gzyalar
iin de Mushaflaryla hasret giderdi, Cuma gn
TBMMde tpk ezana hrmetin iadesi gibi Kuran
Kerimin renilmesine ve retilmesine de hrmet iade
edilmitir, demitir. Erdoan bu szleriyle tek par ti
CHP dneminde, yani 19231950 arasnda, zellikle de
1940lar da (nn dneminde) Kuran renmenin,
retmenin ve okumann yasaklandn, hatta Hz.
Muhammedin hayatnn da retilmediini iddia
etmitir.
CUMHURYET KURANLARIN KURAN KLTR
Atatrk Diyor ki:
nn ile Birlikte Hafza Kuran Okutup
Dinlerdik.
Erdoann bu iddialarna yant vermeden nce
Cumhuriyeti ku ranlarn, tek parti CHP dneminin tek
adam Atatrk ile ikinci adam nnnn Kuran
kltrne gz atmak gerekir. nk Atatrkn ve
nnnn Kuranla olan ilikisini bilmeden onlarn
dneminde Kuran konusunda yaplanlar doru
deerlendirmeye olanak yoktur.
Atatrk ve nnnn Kuran kltrn ayr ayr
inceleyip ortaya koymadan nce her ikisinin ayn anda
Kurana gsterdikleri saygdan balayalm.
Kurtulu Savann byk zaferden birka ay nceki
buhranl d nemleridir. Atatrk ve nn bir taraftan
maddi olarak halk ve ordu yu Byk Taarruza
hazrlarken, dier taraftan da manevi bir hazrlk
iindedirler. Atatrk, Byk Taarruz ncesinde smet
Paann komu tasndaki Bat Cephesine gidip birlikleri
denetlemi, yaplan hazrlkla r yerinde grmtr. te
o gnlerde (Mart 1922) tuttuu 19 numaral not
defterinde, smet Paa ile birlikte sk sk, Hafza Kuran
okutup dinlediklerini, yazmtr.
te Atatrkn 19 numaral not defterindeki o
satrlar:

9 Mart 38 Perembe (9 Mart 1922 Sivrihisar) brahim


Beyin evindeSaat 7de kalktm. Biraz kitap okudum...
Aktaa Birinci Fr ka, 5. Alay Hcum Taburu, bir
batarya, bir svari bl tefti, mem nun olduk.
Saat 8e doru smet Paa geldi. Evvela yemek.
Yemekten sonra 10 Mart iin sureti hareket
kararlatrld. Ondan sonra hafza Kuran okuttuk...
10 Mart 38 Cuma (10 Mart 1922 Aziziye)
Sabah saat 9da Hsrevpaadan ileri karakol
mevzilerine hare ket...
Saat 5 Aziziye, yorgunluk hissettim.
smet, Yakup evki ve Selahattin Paalar gelmilerdi.
Beraber ye wek yedik... Hafza Kuran okuttum...
17 Mart Cuma (17 Mart 1922 Akehir)
Karargha avdet, saat 8e kadar yalnz kaldm.
Mustafa
Abdlhak
Bey
geldi.
Hafza
Kur'an
okuttuk."20 Mart Pazartesi (20 Mart 1922)
smet Paaya gittim. Beraber bize geldik. Fahrettin
Paa ve erkan harbi yemee davet etmitim... Hafza
Kuran okuttuk...

R. Tayyip Erdoann her frsatta


Kuran
Kerimi
yasakladklar,
renilmesini,
retilmesini, okutulmasn engellediler! diye sulad
Atatrk ve nn, her eyden nce bu vatan Hal
emperyalizminin penesinden kurtarmtr. Bunu
yaparken Byk Taarruz ncesinde birok gece hafz
arp bizzat Kuran okutmular, Byk Zaferin
manevi altyapsn Kuranla hazrlamlardr.
1. Atatrkn Kuran Kltr Atatrkn Kuran
kltrn ayrntl ekilde anlatan ki tap vardr.
Bunlardan ilki Abdurrahman Kasapolunun Atatrk'n
Kuran Kltr adl deerli almas, kincisi Yaar
Nuri ztrkn Kuran Penceresinden Kurtulu
Savana Bir Bak adl ezber bozan almas, nc

alma ise benim Atatrk le Allah Arasnda adl


Hacimli
almamdr.
Bu
kitaplar
dikkatle
okunduunda Atatrkn
nasl derin bir Kuran kltrne sahip olduu, i ve
eylemlerinde asln da nasl Kuranm ruhuna uygun
hareket ettii, Kuranm anlalmas iin nasl byk bir
mcadele verdii btn boyutlaryla gzler nne
serilmektedir.
Bu kitaplar okuduunuzda Cumhuriyeti kuran
Atatrkn bu gne kadar bu topluma anlatlmad
kadar Kurana hkim olduunu greceksiniz. Atatrk
Kuran anlayarak okumutur. Baz ayetleri ve
anlamn ezberinde tutacak kadar Kuran iyi bilen bir
liderdir. ok daha nemlisi, Prof. Yaar Nuri ztrkn
Kuran Penceresinden Kurtulu Savana Bir Bak adl
deerli almasnda ifade ettii gibi Atatrkn
Bamszlk ve Aydnlanma Sava srasndaki sz,
eylem ve davranlarnn ou slamn ana kayna
Kuran Kerimin ruhuna tamamen uygundur.
Atatrk, Kurtulu Savanm ideolojisini slam
olarak belirle mitir. Hristiyan Hal ittifakna
(Yunanistan, Ermenistan, ngiltere, Fransa, talya ve
perde arkasnda ABD) kar yrtlen Trk Kurtu lu
Savamn ideolojisinin slam olmas hem bir
gerekliliktir hem de slamn cihat ilkesine tamamen
uygundur. Atatrk, Bamszlk ve Aydnlanma Sava
ile byk zulme bakaldrmtr. 1. Halife lik sfat
ile padiahlar tanrlatran saltanat sistemine, 2.
Mslman Trkleri Anadoludan atmak isteyen Hal
emperyalizmine, 3. lk emri oku, temel mesaj akl ve
bilim olan Kuranm istedii ekilde ce halete.
Atatrk, Mdafaai Hukuk hareketiyle her eyden
nce yzyllar ca slamn koruyucusu olmu Trk
milletinin cann, namusunu, mal n, vatanm ve dinini
kurtarmtr. Atatrk, Mdafaai Hukuk hareke tiyle
Hal emperyalizmine, Hal emperyalizminin emrindeki

yerli din istismarclarna; namussuzlua, hainlie ve


irticaya bakaldrmtr.
nl slam limi Muhammed kbal, Atatrkn
Bamszlk ve Aydnlanma Sava ile slam mirasnn
Hanefi fkh arasnda u ortak noktalar belirlemitir:
1. Aklclk, 2. AntiArabizm, 3. Anadilde ibadet, 4.
Kadna z grlk, 5. Hadislere eletirel bak, 6.
Despotizme kar k, 7. ti hadn srekli ilemesi
gereken bir Kurani ilkesi olduunun kabul ve ilan, 8.
Halifenin/devlet bakanmn seimle belirlenmesi.
Atatrk, Kurtulu Sava yllarnda kulland Tam
Mslman lk, Muhammedi man, slam
Kardelii
ve
Kuran
ile
hatrlat
mak
kavramlarn Trk Devrimi ile hayata geirmeye
almtr.
Burada zellikle Kuran ile hatrlatmak kavram
zerinde dur mak gerekir.
Prof. Yaar Nuri ztrkten okuyalm:
Kuran ile hatrlatmak tabiri, Kuranndr. Bu tabir
bu ekliy le Trkslam tarihinde devlet bakan
dzeyinde ilk kez Gazi Mustafa Kemal Atatrk
tarafndan kullanlmtr. Hem de zmir ktisat Kongresi
gibi hayati bir platformda. (...) Bu cmle Kurann ak
bir emrinin, bin ksur yl sonra Kuran dini adna yalan
ve saptrmalara teslim edilmi ve sonunda slam
dmanlarnn igaline uram bir millete, o milleti
uyan dran bir nderin dilinden tekrardr. Byle bir
cmleyi byle bir zaman da syleyenden ok syletene
bakmak gerekmez mi? nk syleyen bir ilahiyat,
din adam, din filozofu deildir; asker yan galip bir
siyaset, ihtilal ve fikir adamdr. Bir kumandandr, bir
devlet kurucusudur.
Kuran ile hatrlatmak istiyorum, diyor Gazi.
Kuran ne diyor? 50. sure olan Kaf suresinin son ayeti
aynen yle: Benim tehdidimden korkanlara sadece
Kuran ile hatrlat.
te Atatrk de bunu yapyor.

Din adna Kuran ile hatrlatyor, hurafe yalan ve


uydurmalar la deil. nk onlar ykmak istiyor, bir
ksmn da ykmtr. Onun ayakta tutmak ve din olarak
yaatmak istedii Kuran ile hatrlatlmas mmkn
olanlardr.
Mslman toplumlar asrlardr ynetenlerin, dini,
hesap ve hege monyalar uruna saptranlarn neler
sylediklerini yaayarak grm bulunan Gazi Atatrk
nihayet Kurann sylediini aynen yapyor. Kurann
verdii emri farknda olarak veya olmayarak Trk
halkna, dnyaya ve tarihe hatrlatarak yle diyor:
Kuran ile hatrlatmak istiyorum. Byle diyor ve
ardndan slam adna ne karlm birok yalann
maskesini drp Kuran adna sylenmesi gereken
gerekleri sralyor.
te
Atatrkn
Kuran
kltrnn
en
iyi
gstergelerinden biri olan zmir ktisat Kongresindeki 2
ubat 1923 tarihli o uzun konu masndan bir blm:
Eger Miislmanlardan, Kur'an't yceltmek dini bir
vazife ola rak talep olunuyorsa hi phe yok ki
Msliimanlar ne kadar kuvvetli, kudretli ve btn bu
kuvvet ve kudret aklca ne kadar yksek olur, il men,
fentten gelimi bulunursa. Kur'an' yceltmeyi iyi
yapmasn bilir ve Allah ancak bu mesai tarzndan daha
ok memnun olabilir. Biitih Mslmanlara da ne
yapmak lazm geleceine dair kuvvetli ve maddi bir
misal gsterilmi olur. (...)"
Daima ileri srlen bir ey vardr ki o da din
engellemesidir... Bunda byk bir hata vardr. Bizim
dinimiz hibir vakit byle bir ey talep etmez. lim ve
irfan aramaya mecburuz. Nerede bulunursa bu lunsun
oraya gitmek, onu bulmak, almak, onunla donanmak
mecbu riyetindeyiz. Allah'n emri kadn ve erkek btn
Mslmanlarn ayn derecede ilmen, fazileten her
bakmdan olgunlamasdr... Kur*an ile hatrlatmak
istiyorum ki bu nerede ise oraya gidecektir. Kim? Hepsi
gidecektir. Dinin bir engellemesi yoktur..."

Bizim dinimiz slam, en makul, en doal dindir ve


ancak bundan dolaydr ki son dindir ve en
mkemmeldir. Doal olabilmek iin akla uygun olmas
lazmdr. Akla, ferasete, muhakemeye, manta, ilme ve
fenne hepsine tamamen uygun olmas lazmdr ki,
uygundur... Bizim dinimizde ruhbanlk yoktur.
1923 zmir ktisat Kongresinde akl ve bilimin nemini
Kuran ile hatrlatan Atatrk, 19231938 arasnda
gerekletirdii devrimler le akl ve bilim rehberliinde
ada bir Trkiye yaratmtr.
Atatrk Kuran Kerimin ruhunu en iyi anlayan
devlet adamlar mzdan biridir dersek abartm olmayz.
Atatrk, annesi Zbeyde Hanmn ynlendirmesiyle
daha 78 ya larnda Selanikte Kuranla tanmtr.
Atatrk, yllar sonra (1927de) ABDnin ilk Trkiye
Bykelisi C. H. Sherrillin kendisiyle yapt rpor
tajda, ok kkken bir ay boyunca Sbyan
Mektebindeki din hocasnn eve gelip ona annesinin
arzu ettii Kuran eitimini verdiini sylemitir.
Atatrk le Allah Arasnda adl kitabmda belirttiim
gibi, Ata trk slamn temel kayna Kurana byk
nem vermitir. Kuran metninin yazl olduu
mushafa sayg gstermitir. Birok defa Kuran
zerine yemin etmitir. Ska Kuran dinlemi, Kuran
okut mu ve Kuran okumutur. Kurann tecvit
kurallarna gre musiki eliinde okunmasna ve hat ile
yazlmasna nem vermitir. Dahas Kurann tefsir ve
tercmesiyle bizzat ilgilenmi, pek ok ayetin ken dince
yorumunu
yapm,
eitli nedenlerle
Kurann
ieriinden sz etmi, zaman zaman konumalarnda
Kurani ifadeler kullanm, en nemlisi de Kurann
anlalmas iin mcadele etmitir.
Atatrk Kurann hem orijinal Arapa metnini hem de
Trke ve Franszca evirilerini defalarca incelemitir.
Nitekim okuduu kitaplar arasnda Cemil Saidin
Kuran Kerim Tercmesi de vardr. Atatrk bu Kuran

tercmesinde zellikle Bakara ve Hud sureleriyle


ilgilenmi, baz ayetlerin altn izmitir.
Atatrk tanyanlar da onun ktphanesinde Arapa
ve Trk e tefsirli Kuranlar olduunu sylemilerdir.
rnein 1921 ylnda Atatrkle gren Ruen Eref,
Atatrkn yaz odasnda kitap dola bnn stnde bir
Kuran Kerim grmtr.
Ferit Tan, Atatrkn masasnda dikkatle Kuran
Kerim oku duunu grdmdemitir.
Atatrk, 1923 ylnda Darl Hilafetl Aliye
Medresesini ziyaret etmi ve Hsn Hat Mderrisi
Fevzi Efendinin ders verdii snfa gir mitir. Atatrk o
snfta rencilere yle seslenmitir:
Ben de Timurlenkin Kuran Azimanz vardr.
Gayet ky metlidir. Onun yazs da pek gzel ve ayan
taklit ve temeuktur... Biz Tiirklerin yazya da
ehemmiyet vermi olduumuz bu Kuran Kerimin
yazsyla da msbettir.
Kurtulu Sava srasnda Anadoluya gelip Atatrke
destek olan eyh Ahmet Sunusi, yllar nce
Trablusgarp Savanda Ayn Zara Za feri nedeniyle
Derne Cephesi komutan Mustafa Kemale yazs, tezhi
bi ve cildi kusursuz mkemmel bir Kuran Kerim
hediye etmiti. Bu Kuran Kerimi yllarca yannda
tayan Atatrk, 16 Mays 1919da Samsuna kmak
iin stanbuldan hareket ederken bu Kuran annesi
Zbeyde Hanma brakmtr.
Bugn Antkabir Atatrk Mzesinde sergilenen
Atatrke ait e yalardan biri de 3.5 cm uzunluunda,
2.8 cm geniliinde ve 1 cm yksekliindeki mini
Kuran Kerimdir. Atatrke ait bu Kur'an Kerim'n
kapa yaldzl, gmten yaplm muhafazas ise
bezeme
lerle
ssldr.*
Atatrkn
silah
arkadalarndan Fahrettin Altay Paa, Atatrk, "Kur'an
Kerimde anlalmas g ksmlar olmakla beraber pek
b yk hikmetler bulunduunu takdir ederdidemitir.k
uran Kerimi bazen kendisinin okuduu, bazen de

baka birine okutup dinledii, Atatrk'le ilgili bize


ulaan bilgiler arasndadr.
smail Hakk Teke, *Kur*an okunmasndan haz
duyard. Fakat okuyann mana ve derinliini mutlaka
bilmesini isterdi. Onun iin eza nt Trke yapm,
Kur'ant tercme ettirmek istemiti...
nl ses sanats Safiye Ayla da Atatrkn Kuran
okutup dinle diini syleyenlerdendir:
Atatrk haftann belirli gnlerinde Saadettin
Kaynak, Msrl bra him, Hafz Yaar, Hafz Kemal ve
Hafz Nubargibi dnemin nde gelen hafzlarna Kuran
okutturmu, okunan ayetlerin tefsirini yaptrmtr.
Yaplan tefsirleri ilgiyle dinlemi, sorular sorarak onlara
katlmtr.imdi de Atatrkn hep yannda olan
ktphanecisi Nuri Ulu suva kulak verelim:
Hafz Yaar vard. Atatrk onu sever ve ok
beenirdi. Baz za manlar, Hafz arn, derdi. Hemen
emri yerine getirirdik. Ya iki imeden sofrada veya
salonda Hafz Yaarn makamyla okuduu Kuran
Kerim surelerini huu ile dinlediini ve gzlerinden ya
ak tn ve bu gzyalarn ceketinin sol st tarafndaki
mendil cebinde her zaman muntazaman bulundurduu
beyaz keten mendil ile sildiine yakinen ahit
olmuumdur.
Atatrkn Kuran dinlediine tank olanlardan biri de
Hafz Sa adettin Kaynaktr.
Bir Trk musiki gecesinin sonunda Atatrk benden
Mevlidi erifi her msran ayr bir makamda olmak
zere okumam istedi.
Sazlar da seni takip edecekler dedi. Emirleri zerine
ilk bahri okudum. Dikkatle dinledi. Takdir etti. Sonra
da Kuran Kerimin muhtelif su relerinden blmler,
ayetler okuttu. Hatta Nuri Conkerden de Kuran
okumasn istedi. O da bildii Tebbet suresini okudu.
Atatrk btn bunlardan ok memnun olmutu.

Atatrkn Kuran okutup dinledii hafzlardan biri de


Hafz Ke mal Beydir. Kemal Beyin kz Velice Hanma
kulak verelim:
Atatrk arrm, babam da giderdi. ok zevkli ve
k bir adam d. Atatrk'e giderken en iyilerim giyerdi.
Dolmabahede sofradan kalkar baka bir mekna
geerlermi. Babam sofraya oturtmazm. Babam
geldiinde alr, baka bir odaya geerlermi. Atatrk,
Oku bana,' dermi. Babam da dndnde Atatrk
iin dermi ki: Kuran' bu kadar gzel tefsir edeni ben
grmedim. O kadar gzel Arapas var.' Hafz Kemal
Beye Grses soyadn da Atatrk vermi.
Atatrk bir gn Beykoz mam Hafz Efendiyi saraya
ararak ona saatlerce Kuran okutup dinlemi ve
okunan ayetleri de bizzat ken disi tefsir etmitir.
Hsrev Gerede, Atatrk uluhiyetin yksek szlerini
huu ve tazimle hem de gzyalaryla dinlerdi,'"
demitir.
Atatrkn ktphanecisi Nuri Ulusu, Kuran okuyan
Atatrk yle gzlemlemitir:
Atatrk baz kereler alrken okuduu tefsirlerin
ok tesirinde ka lrd ve de, Hey byk Allahm...
Kuran'a inanmayan kfirdir, bize na sl yol gsteriyor?
Bunlar tm dnyaya okutmalyzdiye de sylenirdi.
Sonra o an yanndaki bizlere, Okurken ruhum couyor,
size de oluyor mu?' diye sorard, ama o anlarda gzleri
hafife dolar ve kzarrd. ~ Vasfi Rza Zobu,
Atatrkn Kurana ok byk hrmeti vard. Ben,
Hafz Yaar, Hafz Hseyin ve Hafz Mehmeti onun
yannda ta ndm. Onlarn okuduu Kuran saygyla
dinlerdi, demitir.
Atatrk, zellikle dinde Trkeletirme almalarna
arlk ver dii 1932 Ramazan ay boyunca stanbulun
en tannm hafzlarn neredeyse bir ay boyunca
Dolmabahe Saraynda huzuruna kabul ederek onlarla
sabahlara kadar din ve Kuran sohbeti yapm, Kuran
okutup dinlemi, hatta bizzat kendisi Kuran

okumutur.nce Atatrkn ua Cemal Granday


dinleyelim:
... Ramazanlarda Kadir gecesi azna kadehini
koymazd... Kadir geceleri sofra bile kurdurmazd.
Saygs bykt. Bazen mevlit dinledii de olurdu.
Mira blmnde, Gereklere kt Mustafa, de nince
gzleri yaamd. O zaman hemen kolonya gtrrdk,
inan samimiydi. Bence Allaha inanyordu.
Atatrk Ramazan aylarnda Dolmabahe Sarayna
gelen ve oru tutan misafirlerine zel ilgi gstermi;
iftar sofrasyla bizzat ilgilenmi, ibadet etmek
isteyenlere yer gstermitir.
Atatrkn kz kardei Makbule Hanm bu konuda
unlar sy lemitir:
"... Her Ramazanin bir gn ve ekseriyetle Kadir
gecesi bana ifta ra gelirdi. O gn, imkn bulabilirse
oru da tutard, iftar sofrasn tam eski tarzda isterdi.
Orulu
olduu
zaman
iftara
balarken
dua
ederdi.Atatrkn Ramazan aynda kz kardei
Makbule Hanma; Ra mazan geliyor, annemize hatim
okutmay ihmal etme... diye hatrlat mada bulunup,
hatim okuyacak hafza hediye edilmek zere bir zarf
iinde para verdii bilinmektedir.
Atatrkn zel hafz Hafz Yaar Okur, Atatrkn
Ramazan
aylarndaki
davranlarm
yle
gzlemlemitir:
"... Ramazanlarn Atam iin ok byk bir nemi
vard. Rama zan gelir gelmez ince saz heyeti ankaya
Kkne giremezdi. Kandil Geceleri de saz aldrmazd.
Sadece beni huzurlarna arr, Kuran Kerimden baz
sureler okuturdu. Ben okurken gzleri bir noktaya ta
klr, derin bir huu iinde dinlerdi. Ruhunun ok
mtelezziz olduu her halinden anlalrd.
Ramazanlarda bir ay mddetle Hac Bayram Veli ve
Zincirli kuyu camilerinde ehitlerin ruhuna Hatimi erif
okumam emreder lerdi. O gnlerde civar kasaba ve
kylerden gelenlerle cami hncahn dolard...

Grld gibi Atatrk Ramazan aylar boyunca baz


alkanlkla rndan da uzak durmutur. rnein ince
saz heyetini ankayaya sok mam, Kandil Geceleri saz
aldrmamtr. Ayrca Kuran Kerim oku mu, eitli
camilerde
ehitlerin
ruhlarna
Hatimi
erifler
indirtmitir. imdi de Atatrkn ktphanecisi Nuri
Ulusuya kulak verelim:
Atatrk otuz Ramazan geceleri bata Saadettin
Kaynak Hoca ol mak zere o devrin hafzlan olan Hf.
Yaar, Hf. Zeki, Hf. Kk Yaar, Hf. Burhan, Hf.
Hayrullah beyleri davet ederdi ki bu hafzlardan Hafz
Yaar ayn zamanda Cumhurbakanl Alaturka Mzik
efydi. 1930 ylnda emekli oldu. Ama lene kadar hep
Atatrkn yanndayd. Soyad Kanunu knca Atatrk
ona Okur soyadn vermitir. Atatrk davet ettii bu
hafzlardan tek tek din konusunda bilgiler alrd. Ayrca
ok ze rinde durduu Trke Kuran Kerim hakknda
grlerini de sorard.
Yine bir Ramazan ay gecesinde Atatrk, Dolmabahe
Saraynda aceleyle beni artt. Derhal makamna
girdim. O gece sofra efimiz brahim Bey izinli
olduundan, benim grevim olmad halde dze nimi
ve intizamm beendiinden olacak beni istemiler.
Odaya girdi imde, Nuri olum hafzlar gelecek. Bu
gece hafzlarn seslerini aksi sedasyla daha gzel
dinlemek iin muayede salonundaki hususi daire ye
yemek masasn kurun, ama acele ha: ka dakikada
kurabilirsin? Pek tecrbelisi olduum bir konu deildi.
Derhal lazm gelen emirleri gerekli kiilere tebli ettim,
herkes ie koyuldu. Hakikaten tam otuz dakika sonra
her ey tamam gibiydi. Sevdii iekleri de elimle tam
masaya koyarken Atatrk, misafirleriyle birlikte gelmez
mi? Masann yanna geldi. yle bir gz ucuyla masay,
dzeni szd ve bana d nerek: Aferin Nuri, brahimi
aratmamsn, iekler de pek gzel... diye iltifatta
bulundu. Zaten hep gzel ey yaptmzda takdir

ederdi. Amma bir de yanl m, hata m yaptn, sadece


bir bakard ki, o bile yeterdi, iimize ilerdi.
Salona girdiler, sandalyeleri ekip oturdular, yemee
baladlar. Konu yine Trke Kuran Kerimdi. Atatrk
hepsiyle ayr ayr ilgilen di. Kuran Kerimden okuttuu
dualar zevkle dinledi.
Nuri Ulusunun dedii gibi gerekten de Atatrk
zellikle dinde Trkeletirme almalarn balatt
1932 yl Ramazan aynda sk a stanbulun tannm
hafzlaryla bir araya gelmi, onlarla Kuran konumu,
Kuran okutup dinlemi, hatta bizzat Kuran
okumutur.
Atatrk Kuran'da zellikle Yasin, Tin, Bakara, hlas,
Fatiha, Ali Imran ve ura surelerine ok byk bir
nem vermi, Kuran okumala rnda genlikle bu sureleri
tercih etmitir.
Atatrk,
bazen
annesine,
bazen
anakkale
ehitlerine, bazen de orduya Kuran okutmutur.
rnein 1932 yl Ramazan aynda Hafz Saadettin
Kavnakn ordu mfettilerine Kuran okumasn, yine
ayn yl zel hafz Hafz Yaar Okurun anakkale ehit
Mehmet avu Abidesinde mevlit okumasn istemitir.
Kurana byk sayg duyan Atatrkn en sevdii
hediyelerden biri Kurandr. Atatrk hayatnn ok
deiik zamanlarnda birok kii ve kuruma imzal
Kuran hediye etmitir.
1932 rnein 1925 ylnda Ankara Gazi Kz Numune
Mektebine Cemil Sait Beyin Kuran Kerim tercmesini
hediye etmitir. Atatrk hediye ettii bu Kuran
tercmesinin stne, Gazi Kz Numune Mektebine
dikkatle okunmak iin... Hediye ediyorumdiye not
dm ve im zalamtr.y lnda yine Cemil Sait Beyin
Kuran tercmesini imzalaya rak bu sefer Hafz Yaar
Okura hediye etmitir.

Atatrkn
hediye
ettii Kuranlardan: 8 Terini sani (Kasm) 1925
ankaya Gazi Kz Numune Mektebine dikkatle
okunmak iin... Hediye ediyorum. Gazi Mustafa Kemal

Cemil Sait Beyin


tercmesi olan bu Kuran, 1932de Atatrk tarafndan
Hafz Yaar Okur a ithaf edilerek imzalanp hediye
edilmitir.
Atatrk sevdiklerine Kuran Kerim hediye etmeyi
adeta bir al kanlk haline getirmitir. Ktphanecisi
Nuri Ulusu bu gerei yle ifade etmitir:
te byle gecelerden bazlarnda Atatrk hafzlara
Trk e Kuran Kerimi getirir ve de imzalayarak
verirdi. Bu imzalad Kuran Kerimlerden bir tanesi de
ok sevdiim arkadam, aabeyim sofracba efi
brahim Ergven de vardr. Atatrk, istei zerine ona
da imzalayp bir tane vermiti. Ancak ben de ok arzu
ettiim halde utanp, isteyip alamadm.* Zaman zaman
da Atatrke Kuran Kerim hediye edilmitir. rnein
1923 ylnda kendisine kk boyutlarda bir Kuran
Kerim hediye edilmesi zerine, Bence kymetini takdire
imkn olmayan bu hediye Kuran Kerimi en derin

hrmetkar din duygularmla muhafa za edeceim,


demitir.
Atatrkn bugne kadar gizli kalm ok derin bir
Kuran bilgisi vardr. yle ki okuduu bir tercme
Kuran Kerimde geen hatalar bulabilecek, bir okul
ziyaretinde din kltr hocasna bir ayetin anla mim
orackta tercme ettirip o tercmedeki hatalar bir bir
sralayabi lecek derecede iyi bir Kur'an bilgisidir bu.
Hep gizli kalm olsa da gerek u ki, Atatrk gerek
bir Kuran dostudur. Nitekim bu nedenledir ki
Trklerin Mslman olduu 8. ve 9. yzyllardan beri
yaplamayan yaparak Kuran Kerimi en iyi ekilde
Trkeye tercme ettirmitir. Elmall Hamdi Yazra
Kuran Kerimin tefsir ve tercmesini hazrlatmas,
Buhari Hadislerini Trke ye evirtmesi, 50 Hutbe
Kitab'n hazrlatmas ve 100.000 takm dini kitap
bastrp btn lkeye cretsiz dattrmasnm anlam,
uura muhalif, ilerlemeye engel hibir ey iermiyor,
dedii slam dininin doru anlalmasdr.
Atatrkn Kuran kltrne ilikin rneklerden
sonra Atatrkn slam dinine hizmetlerinden sz
edelim ksaca:
Atatrk, 19231938 arasnda Dinde ze Dn Projesi
kapsa mnda ok nemli almalar yapm, bir
anlamda 13. yzylda ardna kadar kapanan itihat
kapsn biraz olsun aralamay baarmtr.O her
eyden nce slam dininin akla, manta uygun bir
din olduu gereini hatrlatmtr. Din ile hurafeyi
birinden ayrmak iin mca dele etmitir.
zetlemek gerekirse Atatrk:
1.
Hal Hristiyan emperyalizmine kar slamn
cihat ilkesi do rultusunda verdii Kurtulu Sava
sonunda hem Mslman Trk insannn namusunu,
canm, malm, vatanm kurtarm hem de camilerde
ezanlarn susmasn engellemitir.

Din ilerini yrtmek ve din istismarclarnn dini


kullanarak halk zerinde bask kurmalarn engellemek
iin Diyanet leri Bakanln kurmutur.
3.
slam dinini Trkn milli dini olarak grm, Hz.
Muhammedi sahiplenmi ve bu konular da ieren
Dinde ze Dn Projesini gelitirmitir.
4.
slam dininin ana kayna Kuran Kerimi Elmall
Hamdi Yazr gibi bir stada tercme ve tefsir ettirmitir.
5.
En gvenilir hadis kaynaklarndan biri olan Buhari
Hadislerini Trkeye evirtmitir.
6.
Mslman Trk halknn anlayarak, hissederek
Tanrya daha kal bi bir ekilde ve araclara ihtiya
duymadan ynelebilmesi iin ca milerde Trke Kuran,
Trke hutbe ve Trke ezan okutmutur.
7.
slam dininin akla ve bilime aykr hibir ey
iermedii gerein den hareket ederek yeni Trk
devletinin temeline akl ve bili mi yerletirmitir.
Dinbilim
elikisi
iinde
savrulup
gitmemi,
saf/z/gerek slam dininin akla ve bilime engel
olmadn belir terek Mslman Trkiyenin ayn
zamanda ada bir Trkiye haline gelmesi iin
mcadele etmitir.
8.
slam dininin gerei zannedilen, ancak aslnda
slam diniyle hibir ilgisi olmayan ya da zaman iinde
slami niteliini yitirmi olan saltanat, halifelik,
medreseler, tekke ve zaviyeler, falclk, byc lk,
frklk, fes gibi kurum, kavram ve objeleri
kaldrmtr.
9.
Cumhuriyeti ilan ederek yzyllar nce Emevi
halifesi Muaviyenin saltanata dntrd devlet
bakanln yzyllar sonra yeni den aslna, zne,
meveret/danma/halkn seimi/meclis biimi ne
dntrmtr.
10. Laiklik ilkesiyle bir taraftan din ve devlet ilerini
birbirinden ay rrken, dier taraftan din istismarn
nlemi ve din zgrln garanti altna almtr.
2.

Yzyllar boyunca szm ona dini nedenlerle


erkeklere gre bir ok konuda geri braklm,
snrlandrlm, basklanm, hatta in sanlk onuru
ayaklar altma alnm kadna, analk vasfna yak r
bir ekilde kadnlk ve insanlk onurunu yeniden
kazandrmtr. Atatrkn, Mslman Trk kadnna
verdii medeni, sosyal, klt rel ve siyasal haklar her
bakmdan slam dininin ruhuna uygundur.
12. Kazand
Kurtulu Sava ile emperyalizmin
ayaklar altnda ezi len btn bir slam dnyasna
bamszlk modeli oluturmu tur. Cumhuriyet
dneminde ise slam dnyasyla ok iyi ilikiler
kurmu, hep slam dnyasnn yannda olmu; talya,
Almanya ve Rusya gibi lkelerin yaylmac emellerine
kar Trkiye, Afganis tan, ran ve Irak arasnda
Sadabat Paktn kurmutur.
Atatrk dneminde ezanlar okunmaya devam etmi,
camiler ak olmu, ibadet yasaklanmam, Kuran ilk
kez anlalarak okunmu, din adamlarnn Allah ile kul
arasna girmemesi, yani ruhban snfnn olumas ki
zaten slamda ruhban snf yokturengellenmitir.
evket
Sreyya
Aydemirin
dedii
gibi,
"...
Cumhuriyet, inanc ve ibadeti serbest brakmt.
Namaz kld iin tek bir kii sulanmad. Camiye
gitmek kimseye su saylmad. Camiler daima ak
kald. Din ve itikat, zaten dinin kabul ettii gibi Allah'la
kul arasnda bir i ba lant olarak kald.
Falih Rfk Atay, Atatrk dneminde Mslmanln en
gzel ve en sade ekilde yaandn yle ifade etmitir:
Allah birdir. Muham med O'nun Peygamberidir, dersin.
Dinin farzlarna inanrsn. Hak ye mez,, zulmetmez,
almaz, ktlk etmezsin.
Din bundan ibarettir.
Gerisi akl ve eitim iidir. Asl laisizm kafa laikliidir.
Atatrk devrinde Tanr ikidir mi denmitir. Hayr!
Muhammed O'nun Peygamberi deil midir mi
11.

denmitir. Hayr! Be vakit namaz drt vakte, otuz gn


oru yirmi dokuz gne mi indirilmitir? Hayr!
Demek ki din denen eye dokunulmamtr. Ya ne
yaplmtr? Din dnya ilerinden ayrlmtr. Gericilik
nedir? Dnya ilerini yeniden din i lerine katmak!
eriatlk, geleneki Atatrkl gemiilikle
ykmak!
Yani eski medrese cehaleti egemenliini yeniden
kurmak!
Atay yle devam etmitir:
Atatrk
devrinde
ne
namaza
ne
oruca
dokunulmutur. Camiler daima aktr. Laisizm, dini
mukaddes olmaktan karan kara gelenek ve
grenekleri kaldrmtr. Dini ykseltmitir.
Gerekte Kur an'a gre oru tutan Mslman; fakat
svmeyen, iftira etmeyen, bin defa daha Mslman,
namaz klan Mslman; fakat hak yemeyen,
zulmetmeyen, ldrmeyen, almayan bin defa daha
Ms lman, hacca giden Mslman; ama hac paras ile
bir yoksulu okutan, a doyuran bin kat daha
Mslmandr. Yatan, milleti ve laisizm ile dini
kurtaran Atatrk nice devirlerin en byk Mslman
idi.
Buna ramen yzyllarn yobazln, din istismarm
birdenbire yok etmek mmkn olmamtr.
Terakkiperver Frka kurulduu vakit programnn
bana hissiyat diniyeye hrmet szn koymutu. Ne
demekti bu? Camiler akt. Ramazanda isteyen orulu
idi. lmihal baslmakta idi. imdiki medreseler gibi
dnya ve politika deil, sadece din adam yetitirmek
iin imamhatip okullar da almt...
Atatrkn din dilini, Kuran Trkeletirmesi,
hutbeleri ve ezan Trke okutmas, halifelii
kaldrmas, laiklik ilkesi, Arap harflerini kaldrmas,
tekke ve zaviyeleri kapatmas ve klk kyafet devrimi
gibi uygulamalarndan hibiri slamn zne aykr
deildir,. Hi kimse apka takmad iin idam

edilmemi, stiklal Mahkemeleri srf dini gerekelerle


tek bir din adamn bile idama mahkm etmemitir.
dam edilenler ya vatan hainliinden ya da devrimlere
kar halk kkrt maktan idam edilmitir. Kadnlarn
klk kyafeti konusunda da hibir devrim kanunu
karlmamtr. Bu tr iddialar, Atatrk ve Cumhuri
yet dmanlarnca uydurulmu yalanlar, safsatalardr.
Yaar Nuri ztrkn dedii gibi, Cumhuriyet
devrimleri, slama aykrlk yle dursun slamn bizzat
talepleridir. Mustafa Ke mal yapt devrimlerle zgn
slamn ve Hz. Muhammedin hasretine cevap getirdii
inancndadr. Biz de o inantayz.
Ya da Falih Rfk Ataym dedii gibi, Atatrk yalnz
Trkl deil Mslmanl da kurtarmak istemiti.
Byk slam reformcusu Atatrktr. Hristiyanlk
reformundan be alt asr nce slam rasyonalistlerinin
ap ve bugnk Bat mede niyetini o zaman yaratp da,
nakilci softalar ve taassup yznden iflas eden ve
dnya egemenlii kurmu Mslmanl btn dnya
devletle rinin mahkmu haline getiren, kleletiren
medrese yobazl hkm ranlna son veren odur.
imdi Babakan R. Tayyip Erdoana soruyorum: Bu
Atatrk m Kuran Kerimi yasaklatmtr? Bu Atatrk
m Kuran Kerimin renilmesini, retilmesini,
okunmasn yasaklamtr?
Hayr m? O zaman imdi de smet nnnn Kuran
kltrn inceleyelim ksaca...
2. nnnn Kuran Kltr Babakan R. Tayyip
Erdoann smet nnye ynelik ar ele tirileri,
Adnan Menderesin nn eletirilerine benzemektedir.
nn, Menderesin siyasi rakibidir, bu nedenle
Menderesin nnye y nelik ok ar eletirilerini
anlamak mmkndr. Ancak R. Tayyip Erdoann
nnye ynelik ok ar eletirilerini anlamak zordur!
Menderesin ve Erdoann dinsel sylemlerinin
aksine nn, Trk siyasi tarihinin dinsel sylemi en az
kullanan, hatta hi kullan mayan liderlerinden biri,

belki de birincisidir. Bu nedenle de youn dinsel


syleme altrlm Trk semeni nnnn bu
durumunu ya drgamtr. Baz evreler onun dinden
holanmad iin dini sylem kullanmadn iddia
etmitir.
smet nn derin tecrbesiyle 1960larn sonlarnda,
Trk
siya
setinde
dinsel
sylemin
fazlaca
kullanlmasnn ve Nurcu hareketin desteklenmesinin,
gelecekte Trkiyeyi din savana srkleyeceini,
belirtmitir.
nn 1966 ylnda yle demitir:
En nemli olan din istismardr. Trk Tiirke,
Mslman Miisl mana dman eden, din istismardr.
Bugnk iktidar din smrmesini daha krc, daha
yaygn, vatan sarsc bir ekilde kullanmaktadr...
Sonra sanki bugnleri grr gibiyle devam etmitir:
imdi dinleyin: Bu adamlar ne yapacaklar dikkat
edin. Din ta raftar ama sylemiyor. Babakan
sylemiyor... Aka syleyin Saidi Nurs tarikatna
sapmlardr. Bunlarn adna Nurcu denir. Milletimiz
din savana srklenmek isteniyor.
Dincilerin ve Nurcularn nn dmanlnn
arkasnda, smet nnnn Saidi Nursyi alabildiince
eletirmesi vardr.
nn ok gemeden hakl kmtr. 1969da dinci
kkrtma so nunda Kanl Pazar Olay yaanm, Ya
Allah Bismillah Allahu ek ber!" diye baran dinle
kandrlm bir grup eli sopal, satirli gen, ABD 6.
Filosunu protesto eden iki genci ldrm, ok sayda
genci de yaralamtr. Yine sonraki yllarda bu lkede
dinle kandrlan kitleler Mara, orum, Sivas olaylarna
imza atmtr.
smet nnnn uzun politik hayat boyunca dinsel
syleme ba vurmamas, dini istismar etmemesi, seim
konumalarnda Allah, Kitap, Kuran szcklerini
azna almamas; kadim yobazlarmz ta rafndan
nnnn
din
dman
olduu
biiminde

yorumlanmtr.
Ancak
dinle
beslenen
kadim
yobazlarmzn bu iddialarnn aksine n n, zel
hayatnda olduka dindardr.
smet nn tutucu olmayan Mslman bir ailede
dnyaya gelmitir. zellikle annesi evriye Hanmn
etkisiyle daha ocukluk andan itiba ren dinini
renmi ve dini vecibelerini yerine getirmeye
balamtr. r nein Kzm Karabekire yazd bir
mektuptan
albayl
dneminde
oru
tuttuu
anlalmaktadr. Ayrca cebinde kk bir Kuran
tamaktadr. 19321933 yllar arasnda Ankarada
bulunan ABD Bykelisi Charles H. Sherrill onun
Fevzi akmak kadar dindar olduunu ileri srmtr.
nnnn annesi evriye Hanm gibi ei Mevhibe
Hanm da son derece dindar bir kadndr. Yaam
boyunca namaz klp oru tutmu, Kuran okumu,
mevlit okutmu, trbe ziyaret etmi, kurban kestir
mitir. Lozana gitmek iin Bandrmadan vapurla
stanbula
geerken
namaz
klm,
stanbulda
Sleymaniye Camiinde teravih namazna gitmitir.
nn ve ei Mevhibe Hanm, Pembe Kkte ocuklar
nn dini eitimleriyle ilgilenmilerdir. Belli aralklarla
Diyanet leri Bakanlndan bir hoca eve gelip
ocuklarna din dersleri vermi tir. Ramazanlarda ailece
sahura kalkmlar, Kurban bayramlarnda kurbanlarn
kesmiler, kandil gnlerini o gnlerin manevi atmosfe
rine yakr ekilde kutlamlardr. 1950 ylnn ylba
gecesi Mevlit Kandiline (Peygamberin doum gnne)
rastlad iin smet ve Mev hibe ifti Pera Palasta
dzenlenen geceye katlmamtr.
Mevhibe Hanmn zel notlar da nn ailesinin
dindarln ka ntlamaktadr.
te o notlardan bir blm:
22 Nisan 1922de Konyaya giderken, saat 15:00te
Malatyadan hareket ettik... Hamdi Beyin evinde
misafir ettiler...
Ramazann
ilk
gn
orulu
olduumuzdan fena halde ackmtk. Ertesi gn 12de

yola kp Kangala vardk... Oraya yerletik. Yemekten


sonra namaz larmz kldk.
2 Mays 1922 Sal: Semaverle ay getirdiler. Kahvalt
ettik. Na mazlarmz kldk.
3 Mays 1922de bizi otelden aldlar. Drt arabayla
Abdiilvehap Gaziyi ziyarete gittik. Kurban gtrerek
orada kestik. Etini tiirbedara braktk. '
5 Mays: Sabah saat 11.00de otomobile bindik. (...)
Saat 17.00de ofrn yanl manevras zerine arkaya
doru gitmeye ba ladk. Cenab Hakka binlerce kr
bizi muhafaza etti. (...) Cenab Hak, kan arabalarn
bize tesadf ettirdi. Onlara bindik.(...) Sabah uyandm
zaman yanmzda bulunan eyalarn geldiini rendim.
Pek ok sevindim. Cenab Hakk'a binlerce
hamdsena ettim. ehir kla ok gzel. Gzel camii
var. Mezzinler ezan okudular. stanbul'u hatrladm.
Yarabbim sana nasl arz kran edeceimi bilmiyorum.
nallah sevgili stanbuluma da kavuurum. "* 10
Mays aramba: Bir kahve itikten sonra arabalar
geldi. Eve dndk. Abdest aldk...
18 M ay t s Perembe: Sahur yedik. Biraz yattk...
19 Mays Cuma: Saat 17.15te Paa geldi. Cenab
Hakktn ltf ihsanna binlerce kr. Sa salim bizi
bu defa da kavuturdu.22 Nisan 1923 tarihli
mektuptan: Hammefendiciim, duanz zerinden eksik
etmediinizi biliyoruz. nallah (smet Paa) duanz
savesinde hayrl bir sulhu imza etmeye muvaffak olur.
Paaya da sy ledim: Hanmefendinin duas ile baarl
olursunuz/ dedim. 'nallah, di\or. (...) zmirin
Ramazan nasl? Camilere gidiyor musunuz? (...) Paa
(nn) shhattedir, ellerinizden per. Hayr duanz
zerinden eksik etmemenizi rica eder.
22 Nisan 1923 tarihli bir mektuptan: Bugn Pazar, ie
bala madlar. (...) Sabah inallah balayacaklar. Allah
yardmclar olsun. Duanza muhtacz anneciim.
Mbarek Ramazan erif hrmetine Cenab Hak

kusurlarmz balasn, bizi selamete karsn. Paa ve


ben ellerinizden periz.
18 Mays 1923 tarihli bir mektuptan: nallah Kurban
Bayram'n hayrl sulh ile hep birlikte zmirde
yapmamz Paa ile Cenab Hakktan temenni ettik. Ben
burann bayramndan bir ey anlamadm.
18 Mays 1923 tarihli ayn mektuptan: Bayram
olduunu (svirede) Paa (nn) anlad. Burada
bulunan Msrl, Trk tale beler, otelin alt katma,
salona gelmiler. Paay da, tekmil heyeti de davet
etmiler. Talebeler tarafndan heyete ay ziyafeti
verilmi. Msrl bir gen KURAN OKUMU. Paa,
Mtsrllar ve Suriyeliler nutuklar sylemiler. Tekrar
KURAN OKUNMU ve merasime son vermiler.
Fotoraflar alnm...
25
Haziran 1925 tarihli mektuptan: Azize oruca
imdiden bala masn. nallah gelelim de o vakit
tutar...
30
Temmuz 1923 tarihli mektuptan: Cenab Hakkn
inayeti ve duanz herekat ile Paa hamdolsm erefli hir
sulhu (Lozan Ant lamas) da imzaya muvaffak oldu.
Sizi, vatan ve milletimizi selamete ulatran kymetli
evlatlar yetitirdiinizden ok tebrik ederim, sevgili
Hatmefendiciim. (...) Masann nne geldiler. Birer
birer imza et meye baladlar. Cenah1 Hakkn
bugnleri gsterdiine binlerce ham diisena ettim. Paa
imzay bitirdikten sonra mevkiine oturdu. (...) Bu
bayram da birlikte yapmak ksmet olmad... "

nn ailesi: smet nn,


annesi evriye Hanm, ei Mevhibe Hanm ve
ocuklaryla nnnn kz zden Toker de 2000

ylnda Vatan gazetesine verdii bir demete nn


ailesinin dindarln yle anlatmtr:
Annem (nnnn ei) Kuran okurken bam
rterdi. Evimizde Ramazanlarda huzur dolu bir hava
yaanrd. Ev halk, bata evriye ve Mevhibe olmak
zere slam dinine tmden saygl ve bal kiilerdi.
smet Paa ve Mevhibe Hanm 'n yatak odalarndaki
duvarda koca man harflerle ALLAHIN DED OLUR'
yazl bir levha asldr. Bu yaz hibir zaman yerinden
kaldrlmamtr. Mevhibe, resmi ve sos yal grevlerinin
yannda dinin vecibelerini de mkemmel olarak yerine
getirirdi. Ailece sahura kalklr, iftarlar nee ile
yaplrd. "
zden Toker, 14 Mart 2013 tarihinde Erzurum Atatrk
ni versitesinde katld panelde babas smet nn ve
annesi Mevhibe nny anlatrken yle demitir:
Evimizde Ramazanlarda hep oru tutuldu. Namaz
klnd, hl klmyor. Kuran Kerim okundu, hl
okunuyor.
Bunlarn
hepsi
annemin
bahamn
dneminde yapld gibi, imdi de yaplmaya devam
ediyor. Mesela benim doduum odada, babamn
baucunda duvarda Allahn dedii olur yazard.
smet nnnn torunu Glsn Bilgehann yazd
Mevhibe adl kitapta, nnnn baz notlar da
yaymlanmtr. O notlar iinde s met nn zaman
zaman namaz kldndan sz etmitir.
te o notlardan bir blm:
Saat alt, sabah namaz vaktinden evvel Mevhibe
beni uyandr d... Kalkp krmz odaya getik. Sabah
namazn kldm.
nnnn bugnk baz politikaclara rnek olmas
gere kendin istismarna kar tavrn ve manevi
dnyasnn bilinmeyen lerini, nny ok yakndan
tanyanlardan dinleyelim. Ali Rza Akbykoluna kulak
verelim:
smet Paa, 1966 ylnda ksmi seim yaplacak illeri
geziyor, konumalar yapyordu. Bat Anadoluda

Denizli, Uak, Afyon ve K tahya illerinde ksmi seim


yaplacakt. Paa, Denizlide bir konuma yaptktan
sonra Uaka gelmi, byk gsterilerle karlanmtr.
Mev hibe Hanmefendi de bu geziye katlmt.
Paa, parti binasnda bir sre dinlendikten sonra
Cumhuriyet Meydannda bir konuma yapacakt. l
Parti tekilatndan baz ar kadalar: Paam, dediler.
Nurculuk propagandas bizim dmzdaki btn
partiler tarafndan aka yaplmaktadr. Bizi CHPlileri
dinsiz likle sulamaktadrlar. Ltfen siz de yapacanz
konumada Allahtan biraz bahsedivereniz. Biz de bu
dinsizlik sulamasndan kurtulmu oluruz.
smet Paa hi ses karmad. Az sonra meydanda
halka hitap etti. Dini siyasete alet eden partilere ve
politikaclara
zellikle
att.
Konu
masn
Allahasmarladk szyle tamamlad. Parti binasna
dnd mz zaman, smet Paa, arkadalara
tebessmle; Dediklerinizi yaptm! Beendiniz mi? dedi.
Arkadalarm birbirine baktlar. Paa, aknlk
gsterenlere yle dedi: Bana Allahtan bahset dediniz.
Ben de halka hitaben Allahasmarladk diye seslendim.
Memnun kalmadnz m? Paa, Uaktan sonra Afyon
ve Ktahya illerine de gitmi, buralar da da dini
siyasete alet edenlere ve millet btnln blmeyi
ama layan Atatrk dman Nurculara iddetle
atmtr. smet Paann bu tutumuna karlk birok
parti liderleri, devlet ve hkmet sorumlu lar, zaman
zaman dini smrmekten ekinmemilerdir. (...)
Yllardr yaplan din bezirgnlna karn smet Paa
laik
izgiden
sapmam,
Atatrkn
ilke
ve
inklplarndan dn vermemi, fakat inancnn ge
reklerini gizlice yerine getirmitir...
Partili
arkadalar
konumalarnda
Allahtan,
Peygamberden sz etmesi gerektiini sylediklerinde
onlara, Ben hepiniz kadar inanl ym. Kuranm
surelerini ezbere bilirim. Ben evimden besmelesiz k
mam. Ama ben, Allaha emanet, desem siz neler

yaparsnzdiyerek bedeli ne olursa olsun din


istismarndan uzak duracan ifade etmi tir.
Din istismarna neden bu kadar kar olduunu en iyi
anlatan ko numalarndan biri udur:
Ben irticanm kokusuna o kadar hassasmdr ki,
Cumhuriyeti kurduumuz gnden beri bilirim o
kokuyu... Katil, hrsz, komnist, faist hepsi canndan
korkar ama bu (mrteci, gerici) lecei zaman
kendisinin Hz. Peygamberin yanna gmleceini sanr.
Bunlarda lm korkusu yoktur. Her eyi yaparlar.
smet nny iyi tanyanlardan Ali Rza Akbykolu
anlarnda nnnn yatak odasndaki Allahn Dedii
Olur levhasndan yle sz etmitir.
Hasta olan nny ziyareti srasnda yatak
odasnn duvarnda asl bulunan Allahn Dedii Olur
yazl levhann resmini ekip ya ymlayan Ulus foto
muhabiri Hseyin Ezere krgnln, kendisinden
beklenmeyen bir sertlikte aklamtr.
Gazeteci Mete Akyol da smet nnyle ilgili
yazlarnda Pem be Kkten sz ederken, nnnn
yatak odasnda baucunda asl duran Kuran
Kerimden ve Allahn Dedii Olur levhasndan sz
etmitir.

nnnn
yatak
odasndaki Allahn Dedii Olur levhas Ali Rza

Akbykolu, nnnn samimi dindarln yle gz


lemlemitir:
Milletvekilliim srasnda Ankarada Bahelievler 28.
Sokakta otururdum. Ayn sokan banda da aydn bir
din adam oturuyordu. Gelip geerken selmlar, hal
hatr sorardk. Zamanla aramzda sami mi bir
arkadalk kurulmutu. Bir gn bana yle demiti:
smet Paaya dinsiz diyorlar, deli olacam. Ben
yllardan beri smet Paann evine cuma gnleri hatim
inmeye giderim.
smet Paann laiklie aykr tutumlar karsnda
dier politi kaclarn aksineak ve drst bir tavr
taknmas, onu gzlerimizde daha fazla bytm,
devletirmitir.
smet Paann samimi dindarlnn bir baka tan
da Avukat Mustafa Kaftandr. Son olarak Mustafa
Kaftana kulak verelim:
(smet nn), orulu gnlere rastlayan toplantlarda
orulu olanlar olmayanlarla bir tutmaz, iftar ve namaz
surelerinin hesabn kolayca yapard.
Kiisel ve ok hassas bir konu olsa da,
deerlendirmesini okuyucu ya brakmak koulu ile
hatrasna saygszlk kabul edemeyeceim baz olaylar
anlatmay da grev sayarm.
Kkten Meclise gidecektik. Paa hazrland.
Paltosunu giydi. apkasn yavaa bana geirdi.
Pembe kk sakindi. Ortada kim secikler yoktu. Kapda
makam arabas, birka koruma memuru ve o fr...
Kk odadan arabaya doru kmak zereydik. Paa,
gr ve tok bir sesle, askerlikten kalma alkanlyd
belki de Paann:
Hanmefendi, diye seslendi.
Birka saniye sonra Mevhibe Hanm, yumuak ve
sakin admlarla tahta merdivenden aaya doru
iniyordu.

Ben bir ara, Paam, Hanmefendiyi emretmitiniz,


geldiler, diye cek oldum ama nedense vazgetim. Paa
yryor...
Dndm, Hanmefendiye baktm yavaa, acaba o mu
bir eyler syleyecek diye.
kisi de bir ey sylemiyor, fakat Hanmefendi,
hissedilir dudak hareketleriyle Paasnn arkasndan
dua ediyordu.
Neden sonra, Paann ok sevdii ve sayd eini
Hanmefendi diye arrken, arkasndan dua etmesini
istediini anlayabildim.
smet nn, bir politikacnn dini istismar etmeden
de siyaset ya pabileceini gsteren en iyi rneklerinden
biridir.
Babakan
Erdoann
cami
kapatan,
Kuran
yasaklayan dolay syla camiye, Kurana ve dine
karym gibi topluma tantt nn, mitinglerinde
din istismar olur diye Allah szn azna almayan,
yatak odasndaki Allahn Dedii Olur levhasnn
fotorafnn bir gazetede yaymlanmasna ok kzan,
kutsal gnlere zel nem veren, her sabah evden
karken einin dua etmesini isteyen gerek ve samimi
bir Mslmandr.
smet nn, Kuran dman, cami dman, din
dman
deil;
din
istismarclarnn,
Allahla
aldatanlarn hep kazand bir lkede, kaybetmeyi gze
alarak dini istismar etmeyen, Allahla aldatmayan,
dinini, btn samimiyetiyle kendi zel dnyasnda
yaayan; Kuran okuyan, dua eden, namaz klan, oru
tutan kendi halinde bir Miisl mandr. smet nn de
tpk Atatrk gibi, tpk Atatrkn annesi Zbey de
Hanm gibi, tpk Atatrkn can dostu Fevzi akmak
gibi, tpk Atatrkn yakn dostlarndan Ankara
Mfts Rfat Breki gibi ve tpk Atatrkn zel
hafz Hafz Yaar Okur gibi gerek, samimi ve
gsteriten uzak bir Mslmandr.

Cumhuriyeti kuranlarn sade, samimi ve gsteriten


uzak Ms lmanlklarnn yerini, 1950lerden sonra
maalesef cvk cvk bir din istismar ve gsteri merak
almtr.
imdi Babakan R. Tayyip Erdoana soruyorum: Bu
nn m Kuran Kerimi yasaklatmtr? Bu nn m
Kuran
Kerimin

renilmesini,
retilmesini,
okunmasn yasaklamtr? Yapmayn Allah akna!
Kendisi Kuran okuyan, dua eden, namaz klan;
annesi ve ei Kuran okuyan, oru tutan, namaz klan
smet nn cami dman, Kuran dman; din
dman deildir, olamaz. Bu bir iftiradr.
Atatrk, Akl, Bilim ve Kuran Atatrk slam dininin
akla ve manta uygun bir din olduuna inanmtr.
Bizim dinimiz en makul ve en tabi bir dindir ve ancak
bundan dolaydr ki son din olmutur. Bir dinin tabi
olmas iin akla, fenne, ilme ve manta uygun olmas
lazmdr. Bizim dinimiz bunlara tamamen uygundur,
diyen Atatrk, birok konumasnda slam di ninin
aklc bir din olduuna vurgu yapmtr.
te birka rnek:
Bilhassa bizim dinimiz iin herkesin elinde bir deer
ls var dr. Bu deer ls ile hangi eyin bu dine
uygun olup olmadn kolayca anlayabilirsiniz...
Hangi ey ki, akla, manta, milletin menfaatine,
slamn menfa atine uygunsa, kimseye sormayn, o ey
dinidir...
Eer dinimiz akln, mantn kabul ettii din
olmasayd, en m kemmel din olmazd, en son din
olmazd...
Onun bu inancnn temel kayna Kuran Kerimdir.
Bu nedenle Kuran Kerimi bir an nce en mkemmel
ekilde Trkeye tercme ettirerek Mslman Trk
insannn Kurandaki aklc dinle tan masn
istemitir.
Gerekten de Kuran Kerim incelendiinde akla ve
bilime vurgu yapld grlecektir. Kuran Kerimde

akla, dnmeye ve bilime vurgu yaplan ayetlerden


bazlar unlardr:
... Size ayetleri gsteriyor ki aklnz iletebilesiniz.
(Bakara 73) ... Bu yzden akllarn iletmez onlar.
(Bakara 171)
... Aklnz iletmeyecek misiniz? (Bakara 76)
"... Aklnz iletmeniz midiyle Allah ayetlerini ite
size byle aklyor. (Bakara 242)
"... Eer sen ilimden nasibin sana geldikten sonra
onlarn bo ve ireti arzularna uyarsan, ite o zaman
kesinlikle zalimlerden olur sun... (Bakara 145)
"... Allah bunlar bilgi sahibi bir toplulua aklar...
(Bakara 230) ... Hl aklnz iletmeyecek misiniz?
(Ali mran 65)
... Hl dnmyor musunuz? (EnAm 50).
"... lim d bir ekilde insanlar artmak iin yalan
dzp Allaha iftira edenlerden daha zalim kim
olabilir? (EnAm 144)
... Yannzda, nmze karacanz bir ilminiz var
m? (En Am 148)
"... Yemin olsun ki biz onlara ilme uygun bir biimde
fasl fasl detaylandrdmz bir kitap gnderdik...
(Araf 52)
"... Dnp anlamyorsunuz. (Yunus 3)
"... Hele bir de akllarn kullanmyorlarsa... (Yunus
42)
"... Allah pislii, akln kullanmayanlarn zerine
brakr... (Yu nus 100)
"... Hl dnmyor musunuz? (Hd 30)
"... Hl aklnz altrmayacak misinizi (Hd 51)
"... Biz onu size aklnz altrasnz (anlayasnz) diye
Arapa bir kitap olarak indirdik... (Yusuf 2)
"... Btn bunlarda akln altran bir topluluk iin
ibretler var dr. (Rad 4)
... Sadece akl ve gnl ileyenler dnp ibret alr.
(Rad 19) "... Ant olsun biz gkte burlar oluturduk...
(Hicr 16)

... Rzgrlar dlleyiciler olarak gnderdik... (Hicr 22)


Kuranda ilim kknden treyen kelimeler 580
civarnda yerde gemektedir. Bunlarn 400 ksuru fiil
halinde kullanlmtr. Kuranda kullanld ekliye
ilim, getii yere gre bilimsel bilgi, akli bilgi, dene
yime dayal bilgi ve vahyi bilgi anlamlarndan birini
ifade etmektedir. Kurana gre ilmin kart cehalettir.
Bu nedenle Kuran kendisinden nceki dnemi cahiliye
dnemi olarak adlandrmtr. Kuran hayat ta bir tek
mrit tanr, ilim. Atatrke gre de, En hakiki mrit
ilimdir, fendir. te tam da bu noktada Muhammed
Mustafann mi rasyla Mustafa Kemalin miras
rtr. Bilimin verileriyle akln ve rileri arasnda
elime veya ztlk imaj doarsa nclk, komutanlk,
diizelticilik rol bilime verilecektir. (...) Kurann en
hayati tezlerinden biri udur: Vahiy ilme teslim
edilmedike ondan hayr gelmez.te bu nedenle
Atatrkn, Benim manevi mirasm akl ve bilim dir ve
En gerek yol gsterici akl ve bilimdir, akl ve bilim
dnda yol gsterici aramak gaflettir, cehalettir
biimindeki szleri slamn ana kayna Kurana
uygundur.
Atatrk, din konusundaki bilinmeyenlerin de bir gn
bilim tara fndan aydnlatlacan dnmektedir. Bir
keresinde, bu dncesini yle dile getirmitir:
nsanlkta din hakkndaki ihtisas ve derin bilgiler,
her trl hura felerden ayklanarak, gerek ilim ve
fennin nurlaryla temiz ve mkem mel oluncaya kadar
din oyunu aktrlerine her yerde tesadf olunacak tr.
Atatrk Nutukta yer verdii bu satrlarn altn nemi
dolaysyla boydan boya izmitir.
Atatrk, Trk Devrimi ile hurafelerle, bo inanlarla
mcadele ederek akl ve bilimin nn amak
istemitir. Bu mcadelesinde bir taraftan 15. yzyldan
beri akim ve bilimin merkezi olan Batya yne lirken,
dier taraftan yzyllardr Trkslam dnyasnda akln
ve bili min nn kapatan arptlm, hurafelerle

kaplanm ve z gzelliini kaybetmi slam anlayna


sava amtr. Bu nedenle de yzyllarn batl
itikatlarn, bo inanlarn din zanneden geleneksel
slami evre lerle kar karya gelmitir.
Atatrk, Yeni Osmanl ve Jntrk aydnlarnn
balattklar ancak tamamlayamadklar Dinde ze
Dn Projesini gelitirip yeniden hayata geirmitir.
Amac, Kuran Kerim eksenli, asl/z/saf/gerek
slama dn salamaktr. Bunun iin ok ciddi bir
faaliyet program belirlemitir.
Atatrk, 1 Mart 1923 tarihli Meclis konumasnda
Diyanet ve Vakf ileri bal altnda bir anlamda
Dinde ze Dn Projesiyle ilgili almalara
balandn yle ifade etmitir:
Diyanet ve vakf ileri:
Efendiler, er'iye Bakanlnda geen yl iinde birisi
Fetva uras, dieri de slamiyeti nceleme ve
Uzlatrma ad altnda iki kurul oluturuldu. Usul ve
detlerin deimesi ve bu deime ile ortaya kan
olaylarn
ayet
gereksinmeleri
dikkate
alnarak
halledilmesi Fetva urasnn b tn almalarn
dayandraca bir temel olmaldr. slamiyet nceleme
Uzlatrma
Kurulunun
grevleri
iinde,
slam
bilgilerinin Bat bilim kurallar ve felsefesiyle
karlatrlmas ve slam ilminde en doru iman, ilim,
sosyal, saysal, ekonomik konularla ilgili olaylar incele
mek ve sonularn yaymlamak gibi saylmaya deer
nemli grevler bulunmaktadr. nceleme iin bir
ktphane kuruldu. stanbuldan, Avrupadan ve
Msrdan baz nemli kitaplar getirildi. nemli birok
kitap da Avrupa ve Msra smarland. eriye Bakanl
medreselerin birletirilmesi ve modern kurululara
dntrlmesini amalamakta dr. Bakanlk modern
itihat ve tefsire kaynak olmak zere bir slam Kltr
Merkezi kurulmasna byk nem vermektedir.
Grld gibi Atatrk, daha cumhuriyet ilan
edilmeden nce Trkiyede slam diniyle ilgili baz

almalar balatldn belirtmi tir. Fetva uras ve


"slamiyeti nceleme ve Uzlatrma adl iki ku rulun
oluturulduunu, bu kurullarn en iyi ekilde
alabilmesi iin Doudan ve Batdan getirilen
kitaplarla
zenginletirilmi
bir
ktpha
nenin
kurulduunu ve modern itihat ve tefsir almalar
iin bir de slam Kltr Merkezi kurulacan
aklamtr.
Bu kurum ve kurululara 3 Mart 1924te kurulan
Diyanet leri BakanlTn da eklemek gerekir. Diyanet
leri Bakanl, bir taraftan hurafe ve batl fikirlerle
kaplanm, banaz bir slam anlay yerine,
olabildiince sade, anlalabilir, pratik ve Trk sosyal
hayatna uygun bir slam anlaynn yerlemesine
alrken, dier taraftan zellikle Atatrkn Kuran
tefsir ve tercmesi iini organize etmitir.
Ahmet Taner Klal, Atatrkn slama kar deil
cehalete kar savatnbelirterek onun Dinde ze
Dn Projesinden yle sz etmitir:
Mustafa Kemal zamanla slam dininin znden
uzaklatn, bir ok yabanc enin yorumlar ve bo
inanlar olarakiin iine girdiini dyordu. ada
olmann inanszlkla ilgisinin bulunmad kansn
dayd, ama bilerek, mantn kullanarak inanmalyd.
yle diyordu:
Tiirkler, dinlerinin ne olduunu bilmiyorlar. Bunun
iin Kuran Trke olmaldr. Trk Kurann arkasndan
kouyor; fakat onun ne dediini anlamyor. Benim
maksadm arkasndan kotuu kitapta ne olduunu
Trk anlasn... Mslman Trk balk. Kuran kendi
dilinden okuyup anlama olanana ancak cumhuriyet
rejimi sayesinde kavutu.
zetle Atatrk, slam dinini epeevre saran
hurafeleri, bo inan lar ayklamak ve tekrar bu
hurafelerin, bo inanlarn slam dinini sarp
sarmalamasn nlemek iin slam dininin z kayna
Kuran Kerimin anlalmasn amalamtr.

Atatrk 1923 ylnda, Trk milleti daha dindar


olmaldr, yani btn sadelii ile dindar olmaldr, demek
istiyorum. Dinime, bizzat geree nasl inanyorsam
buna da yle inanyorum. uura aykr, iler lemeye engel
hibir ey iermiyor, diyerek din almalarn ama cnn
Trk milletinin btn sadelii ile dindar olmasn
salamak olduunu ifade etmitir. Ona gre bu
sadelik, ilerlemeye ak, akla uygun slam dinin
znde, yani Kuranda sakldr. Bu nedenle Kurann
anlalmas gereklidir.
Atatrk bir keresinde gerek slamiyetin Hz.
Muhammed dne minde yaandn, daha sonra ise
deiime uradn yle ifade et mitir:
... Tereddtsz diyebilirim ki, bugnk slam dini
baka, Peygamberin zamanndaki slam dini bakadr.
Gerek slamiyet, ya ratltan gelen mantkl bir dindir.
Hayalleri, yanl dnceleri, bo inanlar hi sevmez,
zellikle nefret eder.
te Atatrkn amac Hz. Muhammed dneminde
yaanan o gerek slam arayp bulmaktr. Dahas Hz.
Muhammed dnemin deki o gerek slamn evrensel
mantn gzler nne sermektir. O gerek slamn
yerini de ok iyi bilmektedir: Kuran Kerim. Bu ne
denle Kuran herkesin anlamas iin bir Kuran
anlama seferberlii balatmtr.
Prof. Yaar Nuri ztrkn dedii gibi; Atatrk yobaz
yakamz dan drecek elin. Kuranm eli olduunu
biliyordu. Onun iin dini Kuran, Kuran din yapmak
istedi. Hurafelerin yerine koyduu bu Tanrsal kayna,
Trk insannn kendi dilinde okumasn istedi...Atatrk,
Kuran Kerim bata olmak zere din dilini Trkeleti
rerek Trk Mslmanln Araplarn, Acemlerin
basksndan da kur tarmak istemitir. 5 ubat 1924te
stanbulda gazetecilerle yapt bir konumada yle
demitir:
Bu milletin imdiye kadar Araplarn, Acemlerin din
maskeli i falleriyle aldatlm olduunu ispat etmek

isteyen bir adamm.* Kuran Anlamak slamn en


byk imamlarndan Hanefi mezhebinin kurucusu Ebu
Hanife, Kurann Arapadan baka dillere evrilip,
namazda bile o dillerde okunmasnn dini adan caiz
olduunu, asl amacn la fz, yani sz deil anlam
olduunu asrlar nce ifade etmitir.
Atatrkn Kuran Kerimi Trkeye tercme
ettirmesinin s lam d bir uygulama olduunu iddia
edenler gerek slam bilme yenlerdir. slamn en
byk imam Ebu Hanife (. 150/767) Ms lmanlarn
Kurann anladklar dildeki tercmesiyle namaz bile
klabileceklerini hkme balamtr. stelik mam
Azam bu byk devrimi, Hristiyanlkta Reform
hareketini balatan Lutherden yak lak 750 yl nce
gerekletirmitir. Sadece mam Azam Ebu Hanife
deil, ondan sonraki mezhep imamlar da anadilde
ibadete cevaz ver mitir. Yani Arap olmayan bir
Miislmann (hatta mam Azam'a gre Arap olan bir
Miislmanm da) Kurann tercmesiyle anadildeki
herhangi bir duay okuyarak namaz klmasnn slam'a,
dine uygun olduu. Miidafaai Hukuk ve Atatrkten
yaklak 1200 yl nce slam ve din adna fkh bilginleri
tarafndan hkme balanmtr.
1879 ylnda stanbul camilerinde ders veren din
bilgini Hoca $u avi, Kur'an'n her milletin dilinde
okunabilecei hakknda mann Azam fetvasn unutarak
hutbeleri bile Arapa okutuyoruz, diyerek Kurann,
hutbelerin Trkeletirilmemesini eletirmitir.
Atatrk kendisinden yaklak 1200 yl nce en byk
slam limlerince kabul grm bir Kuran gereini
1200 yl sonra Trkiyede hayata geirerek Kuran
anadile,Trkeye tercme ettirmitir.
Aslnda Kurann baka dillere evrilip evrilmeyecei
sorusuna bizzat Kuran yant vermitir. Allah Kuranda
din ve dil ilikisini btn plaklyla ortaya
koymutur.
te birka rnek:

Biz her eliyi kendi kavminin diliyle gnderdik ki,


onlara (emre dilen eyleri) aklasn. (brahim 14/4)
Biz onu Arapa bir Kuran olarak indirdik ki anlay
asnz (Yu suf 12/12)
Biz sana byle Arapa bir Kuran vahyettik ki,
kentlerin anas (Mekkeyi) ve evresindekileri uyarasn.
(uara, 26/193195)
Eer biz onu yabanc (dilde) bir Kuran yapsaydk
derlerdi ki (ayetleri anlayacamz biimde) aklanmal
deil miydi? Acaba ya banc sz m geliyor? (Fussilat,
41/44)
phesiz Kuran Alemlerin Rabbinin indirmesidir.
Ey Muhan med apak Arap diliyle uyaranlardan
olman iin onu Cebrail senin kalbine indirmitir(uara,
192195).
Ey Muhammed, biz t alrlar diye Kuran senin
dilinle indir dik. Kolayca anlalmasn saladk.
(Duhan, 58).
Grld gibi bizzat Allah, Kuranda ok ak
ifadelerle, Anla lsn diye Kuran Arapa indirdik,
demitir.
Asl din dmanl, Mslmanlarn asrlardr
slamn kutsal ki tab Kuran anlamadan okumalarn
savunmaktr.
Anlamadan okumak (mniyecilik) Kurana gre
eytana hizmet etmektir. eytan insan nasl
saptracan ifade ederken yle demitir:
Yemin olsun, onlar mutlaka saptracam,
kuruntulara/hurafe lere/vlamm bilmeden okumaya
iteceim." (Nisa, 119)
Grld gibi bizzat Kuran anlamn bilmeden
okumann eytan dayatmas olduunu ve buna teslim
olanlarn iflah olmayacak larn bildirmitir.
Kuran, okuduunun anlamn bilmeden namaz
klmay da yasak lamtr.
Ey iman edenler! Sarhoken ne sylediinizi bilinceye
kadar, c niipken de yolculuk halinde olmanz

mstesna boy abdesti alncaya kadar namaza


yaklamayn." (Nisa, 43)
Ne dediini anlayncaya kadar" ifadesi, okuduunun
anlamn bilmeden namaz klmann yasaklandnn
kantdr.
Lanet olsun o namaz klanlara!dua edenlere ki,
namazlarndan! dualarndan gaflet iindedir onlar."
(Maun, 45)
Grld gibi Kuran gaflet iinde klnan
namazlar lanet lemitir. Gafletten kurtulmak iin
yaplmas gereken ilk ey, namaz klarken okunan
dualarn anlamn bilmek, Allahn huzuruna ne dedi
ini bilerek kmaktr.
Atatrk le Allah Arasnda a\\ kitabmda dediim
gibi: Kuran ilk hedef olarak cahiliye Araplarn terbiye
ve slah etme amac tad ndan Arapa olarak
indirilmitir.
Bu
Kuran
mantndan
hareket
edildiinde, eer Kuran Trklere indirilseydi Trke,
ngilizlere itdi rilseydi ngilizce, Japonlara indirilseydi
Japonca olarak indirilecekti. Kuranda belirtildii gibi,
Kendilerine apak beyanda bulunsun diye her
peygamberi kendi milletinin diliyle gnderdik (brahim,
4). Allah, cahil Arap toplumunu doru yola sokabilmek
iin gnderdii mesaim (Kurann) ncelikle Arap halk
tarafndan anlalmasn amalam tr. Bu nedenle
Kuran Arap adr.
Atatrk, Kuran Kerimi Trkeye tercme ve tefsir
ettirerek Kurann mutlaka anlalarak, bilinerek
okunmas gerektii eklin de zetlenebilecek Kuran
emrini (Nisa 43) hayata geirmitir.
Atatrkn Dinde Trkeletirme Araylar Atatrk,
Kurann anlalmas iin verdii mcadelede maalesef
yalnz kalmtr. En yakn arkadalar birok konuda
olduu gibi bu konuda da ona glk karmtr.
Falih Rfk Ataya kulak verelim:
Trk Ocana gittiimiz gn Kuran Trkeye
evirmek konu sunu at.

Orada bulunan Kzm Karabekir:


Kuran
Aziman
Trkeye
evrilmez Paa
Hazretleri!
Niin evrilmez efendim? Bu sznz Kurann
manas yoktur demektir.
Hayr efendim ama, mesela elif, lam, mim... Ne
diyeceiz buna?
Ne demektir elif, lam, mim?
Mehul efendim...
yle ise karsna bir sfr koyar, evirmeye devam
edersiniz.
Atatrk, din dilinin Trkeletirilmesi konusundaki
almalarna balarken, birok devriminden nce
yapt gibi halkn nabzn yokla m, bu konuya halkn
nasl baktn renmek istemitir.
1925 ylndan itibaren halkn arasnda olduunda her
frsatta Trke Kurandan, Trke duadan, Trke
hutbeden, zetle din dili nin Trkeletir ilmesinden sz
etmitir.
rnein 22 Mays 1926 tarihinde Bursa Trk
Ocanda din dili nin Trkeletirilmesi konusunda
nemli mesajlar vermitir. Bir bak ma o gn bu
konuda kk bir nabz yoklamas yapmtr:
Arkadalar, teden beri fikrimi igal eden bir husus
var. Kuran Trkeye tercme edilmeli midir? Yoksa
edilmemeli midir? Bunu bir ok kiiye soruyorum.
Kimisi muvafktr diyor. Niin muvafktr di yorum, izah
edemiyor. Kimisi de hayr muvafk deildir diyor.
Onlara da niin muvafk deildir diyorum, onlar da beni
ikna edici bir cevap veremiyor.
Velhasl imdiye kadar beni tatmin eden cevap
alamadm. Bilmem sizler bu konuda ne fikirdesiniz?
Atatrkn yant arad bu soruya o srada orada
bulunan din adamlar ellerinden geldiince yant
vermeye almtr. Atatrk bu ya ntlar iinde en ok
Hafz Ahmet Karaboncukun yantn beenmitir.

Muhterem Gazimizdiye sze balayan Hafz Ahmet,


Arzu bu yurduunuz cevab Kur'an bizzat diliyle
veriyor, demi ve, 7nna enzel niih Kuran'en
Arapbiyen leal lekkm taklim ayetini okumutur.
Bunun zerine Atatrk, hafzdan ayetin anlamn
aklamasn is temitir.
Hafz Ahmet ayeti yle aklamtr.
Bu ayet diyor ki: Biz Kuran' Arap kavmine
indirdiimiz iin Arapa indirdik. Yoksa baka dillerde
de indirebilirdik. Sebebi de Kur'an' yalnz okumak
deil, manasn da anlamamz iindir.
Muhterem Gazimiz, mademki Kur'an'n asl maksat ve
istei ieri ini anlamakm, biz Trkler Arapa
bilmediimiz iin Kuran Tiirke ye tercme edilmelidir
ki manasn anlayabilelim. Sualinize Kuran'dan
okuduum ayetten daha veciz bir cevap olur mu?
Bu aklamadan ok memnun kalan Atatrkn
yznde allm n dnda bir dikkat ve memnuniyet
ifadesi belirmitir. Din adamlar nn bu konuya
anlayarak sahip kmasna ok sevinmitir.
Atatrk, Hafz Ahmete, Ayeti bir daha okur musun?
diye ses lenmitir. Hafz, ayeti ve anlamn
tekrarlamtr.
Hafz Ahmetin aklamalarndan memnun kalan
Atatrk yerin den kalkp hafzn elini skp tebrik etmek
iin hafza doru yneldii srada ileri atlan Hafz
Ahmet, Atatrkn elini pmtr. Atatrk, Hakikaten
bu cevap beni tatmin etti. ok memnun oldum,'' demitir.
0 gn yaklak bir saat devam eden sohbet srasnda
Atatrk halkla hep din dilinin Trkeletirilmesi
konusunu konumutur.
Atatrk, 1927de Kayseride katld bir al
treninde, orada bulunanlardan birinin bir hocay ileri
iterek, zin verirseniz hoca efen di dua etsin, demesi
zerine Atatrk, Allah benim dilimden de anlar. Ona
illa anlamadmz bir dille ne sylediimizi iyice

bilmeyerek dua etmek mi arttr? diye karlk


vermitir.
Atatrkn slam dininin ana kaya Kuran Kerimi
Trkeye tercme ettirmek istemesinin temel nedeni
Kurann
Mslman
Trk
halk
tarafndan
anlalmasn salamaktr. Bu amacn bir keresinde
yle dile getirmitir:
Tiirkler dirilerinin ne olduunu bilmiyorlar. Bunun
iin Kur'an Trke olmaldr. Trk, Kurann arkasndan
kouyor fakat onun ne dediini anlamyor, iinde neler
var bilmiyor ve bilmeden tapnyor. Benim maksadm,
arkasndan kotuu kitapta neler olduunu Trk
anlasn.
Atatrk 1930larn banda bir taraftan Kurann
Trkeye tef sir ve tercme almalarn balatrken,
dier taraftan halk Trke Kurana, Trke duaya,
Trke hutbeye ve Trke ezana altrmak iin de
alma balatmtr. Bu almaya 1932 ylnda
stanbulda biz zat bakanlk etmitir.
smet Bozdan ifadesiyle:
"1932 ylnn ilk gnlerinde balayan hazrlklar ocak
aynn btn gnlerini ve gecelerini doldurdu.
Ankarada
Halkevleri
Merkezinde,
stanbulda
Dolmababe Saraynda iki kumanda merkezi kuruldu.
1933 ylnn ubatna denk den Ramazan aynda
Trke ibadet kampanyas balatlacakt.
Hareket
TBMMde,
hkmette,
basnda
ve
kamuoyunda ezaman l olarak balatld. Byk Millet
Meclisinde
sz
alan
milletvekilleri
gi
riimi
destekliyorlar, bakanlar verdikleri demelerde konuyu
iliyorlar, basn tam kadro kampanyann yannda
olduunu gsteriyordu. Atatrk, 1932 yaznn sonunda
stanbulda, Dolmabahe Sara yndaki yemekli bir
toplantda yannda bulunanlardan birine, Sen I namaz
klyormusun, doru mu? diye sormutur. Soruya
muhatap \ olan kii, Evet efendim, ara sra klarm,
demitir. Atatrk bu sefer, J Neden namaz klyorsun?

diye sormu, o kii de yle yant vermi tir: Efendim,


ben namaz kldka iimde derin bir vicdani huzur
duyu yorum. Namaz klarken kendimi, dnyadan
ayrlm hissediyorum. Bir an ykseliyorum, adeta
Allahla kar karya kalm gibi oluyorum. Atatrk bu
sefer de, Namazda ne okuyorsun? diye sorunca o kii,
namaz surelerini okuduunu sylemitir.
Bunun zerine Atatrk ad geen sureleri imdi orada
okumasn istemi, o da okumutur. Ardndan Atatrk,
Bunlarn anlam nedir? diye sormutur. Ancak o kii
okuduu surelerin ne anlama geldiini syleyememitir.
Bunun zerine Atatrk, sofradaki dier kiilere de ayn
soruyu sormutur. Ancak hi kimse bu soruya
doyurucu yant verip de, o surelerin anlamn
aklayamamtr.
Atatrk daha sonra yanndakilere Yasin suresini
okuyup
baz
ayetlerin
anlamn
sormutur.
Masadakilerden bazlar bu soruya ya rm yamalak
yant verirken, bazlar hi yant vermemitir.
Bunun zerine Atatrk tekrar ilk muhatabna
dnerek yle bir soru daha sormutur:
Peki, sen az nce adeta, Allahla kar karya
kalyorum, de din. Ona kendi anlamadn bir dilde
hitap ettin. Bu sylediklerinden sen bir ey anlamadn
halde Allahn mutlaka Arapa anladna na sl
hkmettin?
Sorunun muhatab, Efendim, Kuran Arapa nazil
olduu iin... demeye alrken araya giren Atatrk,
Evet, ama Kuran Kerim Arabistanda Arap milletine
kendi diliyle hitap ediyordu. Sorarm size Allah yalnz
Araplarn Allah mdr? demitir. Bunun zerine o kii,
Hayr efendim, Yce Allah btn lemlerin Rabbidir,
deyince Ata trk, O halde?... diyerek karlk beklemi,
ancak bekledii karl alamamtr.
Bu srada orada bulunan Reit Galip sz alarak u
aklamalar yapmtr:

badet Allahla kul arasnda kalben birlemek


demektir. Bunun bizim anladmz manada delili
olamaz. Daha dorusu kelimeler iba det vastas
olamazlar.
Ancak
ibadet
dncelerin
Allaha
tevcihidir.
Bunun zerine Atatrk Reit Galipe, nsan
dncelerini neyle ifade eder? diye sorunca o da,
phesiz kelimelerle efendim, yan tn vermitir.
Atatrk, O halde bilmediimiz bir dilin kelimelerini
kullanarak nasl konuur, his ve dncelerinizi nasl
ifade edersiniz? diye sor mutur.
Reit
Galip,
Efendim,
manalarn
reniriz,
karln verince Atatrk, u arpc analizi yapmtr:
Siz annenize sevginizi anlatmak iin ah chere
maman derseniz, anneniz size ne der? Deli demez mi?
Anne Allahn yeryiizndeki timsalidir. Allah, anneyi,
insan yaratmak iin vasta eder, ona kendi
kudretinden bir deil, birok eyler verir. u halde
insan, anasna nasl anadiliyle hitap ederse, Allaha da
yine anadiliyle hitap eder.
Atatrkn bu basit ama derin rneklendirmesi, din
dilinin Trk eletirilmesi almalarnn mantn
olanca aklyla ve anlald yla gzler nne
sermektedir.
Atatrk
btn
devrimleri
gibi
din
dilini
Trkeletirirken de ben yaptm oldu mantyla deil,
uzmanlarla, yakn arkadalaryla, mil letvekilleriyle ve
en nemlisi bizzat halkla grerek, tartarak hare
kete gemitir.
1924 Atatrk,
din dilinin Trkeletirilmesine karar
verdiinde bu ko nuda daha nce Osmanl dneminde,
zellikle
Yeni
Osmanllar
ile
Jntrklerin
almalarndan etkilenmi ve yararlanmtr. 1 841
ylndan beri din dilinin Trkeletirilmesi konusunda
yaplan al malarn byk bir ihtiyatan doduunu
ok iyi grmtr. Bu ne denle daha cumhuriyeti ilan
etmeden nce din dilinin Trkeletiril mesi konusunda

ilk araylara balamtr. rnein, 23 Nisan 1920de


TBMMnin alnda Trke dua edilmitir. Atatrk,
1921 ylnda Sakarya Savann devam ettii gnlerde,
geceleri kararghndaki a drnda Trke tefsir ve
tercme konusunda kitaplar okumutur.y lnda
Atatrkn iaretiyle harekete geen Eskiehir Me busu
Abdullah Azmi Efendi ve elli arkadann teklifiyle
Diyanet le ri btesine, Kuran Kerim ve Hadisi
eriflerin Trke tercme ve tefsir heyeti iin cret ve
masraf olarak 20.000 lira denek eklenmesi
istenmitir. TBMM bu istei kabul ederek onaylamtr.
Bylece CHP hkmeti Kuran tefsir ve tercmesi iin
harekete gemitir.
TBMMnin bu karar 23 ubat 1924 tarihli
Cumhuriyet gazete sine, Meclisin Kuran Kerimin
tercmesini kabul ettii eklinde yansmtr.
Ziya
Gkalp,
1923te
Ankarada
yaymlad
Trkln Esas lar adl kitapta Dini Trklkten
sz etmitir. Atatrk, din dilinin Trkeletirilmesi
konusundaki almalarnda her eyden nce Ziya
Gkalpin bu Dini Trklk ilkesinden hareket
etmitir. Bu ne denle 1924 ylnn balarnda bu
konular Ziya Gkalple grm tr. Atatrkn bir
iaretiyle Diyarbakrdan Ankaraya gelen ve yeniden
kurulan Telif ve Tercme Heyeti bakanlna seilen
Ziya Gkalpin Atatrkle ankaya Kknde btn
gn boyunca yapt grmede neler konuulduu
aklanmamtr. Ancak sonraki geli melerden bu
grmede Dinde ze Dn Projesinden, zellikle de
din
dilinin
Trkeletirilmesinden
sz
edildii
anlalmaktadr.
Atatrk Ziya Gkalpten sonra Dr. Reit Galiple
grmtr. Nitekim Atatrk ok iyi anlayan bu
gen doktor ksa bir sre sonra Halkevlerini ynetecek,
milli eitim bakan olacak, ancak gen yata lp
gidecektir.

Nitekim Atatrkn Dinde ze Dn Projesinin en


nemli aya n oluturan din dilinin Trkeletirilmesi
almasn Trk Msl manl diye projelendiren Dr.
Reit Galiptir.
smet Bozdan yorumuyla, Ziya Gkalpi kaynak
alan Reit Ga lip iman uura yaymak iin, Atatrk ise
Anadolu Trkleri ile Orta Asya Trklerini din ve milliyet
potasnda btnletirmek iin ie ko yulmulardr.
Atatrkn Dinde ze Dn Projesi konusunda fikir
ve dnce lerine bavurduu bir dier isim de eski
Adalet Bakan Seyyit Beydir. Atatrk, zellikle din
dilinin Trkeletirilmesi konusunu gerek bir slam
limi ve ok iyi bir hukuku olan Seyyit Beyle de uzun
konu mutur. Bu konumalardan birine tank olan
Yusuf Kemal Tengireke kulak verelim:
Bir gn Seyyit Beyle birlikte ankayaya ktk.
kimizi birden armt. alma odasna ald bizi. Yaz
masasnn kenarnda eski yeni birok kitap st ste
konmu gze arpyordu. Nitekim biraz son ra Gazi
aklad: Trke ibadet zerine yazlm kitaplar
topladm. inde ok dikkate deer fikirler var. Sizi
bunlar tartmak iin davet ettim. Ben hemen
ceketimin dmesini ilikleyerek bir kenara ilimeye
alrken, Yama yok, dedi. nce politikay brak, sen
de bildiklerini syleyeceksin.
leden az sonra, ikindi ncesi ankayaya kmtk,
evlerimi ze dnerken tan aaryordu. Tek konu Trke
ibadet... Aksiyonlar, reaksiyonlar. Daha o zaman Reit
Galip yok, hatta Kuran meali bile hazrlanmam. Ama
Gazi Paa bir kltr ihtilali demek olan Trke ibadet'
reformunun birdenbire mi, yoksa benimsete benimsete
mi olu turulmas gerektiine kararl deildi ve bizimle
bu konuyu tartt. Ben, devrimin zaman iinde
oluturulmasndan yana idim. Seyit Bey de beni
destekliyordu. Gazi, radikal davrantan yana idi.
Nitekim yllar son ra, kendisi gibi radikal davrantan
yana Reit Galip'i bulunca hemen yola ktlar.

Grld kadaryla Osmanlnn son dnemlerindeki


almalar bir yana, Atatrkn Dinde ze Dn
Projesinin fikir babas Ziya Gkalp, proje mimar ise
Dr. Reit Galiptir. Atatrk, Seyyit Beyin grlerinden
de yararlanmtr. Atatrkn sz konusu projesinin en
nemli aya Kuran Kerimin tefsir ve tercmesidir.
Kuran Kerimin Trkeye Tefsiri ve Tercmesi Kuran
tefsir tercmesi konusunda 1924 ylndaki Meclis ka
rarndan sonra almalar hzlanmtr. Diyanet leri
Bakanl, Atatrkn istei zerine Kurann tefsir ve
tercme grevini, ok usta bir din limi olan Elmalk
Hamdi Yazr ile dine hkim bir sz ustas olan Mehmet
kif Ersoya vermitir.
Bu dorultuda 1925 ylnda Diyanet leri Bakanl,
Elmall Hamdi Yazr ve Mehmet kif Ersoy ile bir
Kuran tefsir ve terc me szlemesi yapmtr. Bu
szleme, Aratrmac yazar Ubeydullah Ksackn
ulap, Bir stikll Mehmet kif adl kitabnda
yaym lad 10 Ekim 1925 tarihli orijinal belgeye gre
Beyolu 4. Noterinde yaplmtr. Szlemede Mehmet
kif ve Elmalk Hamdi Yazrn yan sra Diyanet leri
Riyaseti adna Aksekili Ahmed Hamdi Efendinin
imzalar vardr. Szlemeye gre Diyanet leri
Bakanlnca, Mehmet kif ve Elmalk Hamdi Yazra
Kuran tefsir ve tercmesi karlnda biner liras pein
olmak zere 6 bin lira deme yaplmas taahht edil
mitir. Szlemenin maddelerine gz atlacak olursa
TBMMnin (d nemin CHP hkmetinin) ve Atatrkn
bu Kuran tefsiri ve tercmesi iine ne kadar byk
nem verdikleri ok ak bir ekilde grlecektir.
Bu Kuran tefsiri ve tercmesi szlemesinde bu iin
nasl yapla ca szleme taraflarna en ince ayrntsna
kadar maddeler halinde yazl olarak anlatlmtr. ok
daha ilginci, szlemede yer alan bu teknik dini
ayrntlarn (bu maddelerin) hazrlanmasnda Atatrk
do rudan etkili olmutur. yle ki, Kuran tercmesine
byk nem veren Atatrk, nasl bir tefsir ve tercme

istediini
7
maddeyle
aklamtr.
Atatrkn
Ktphanecisi Nuri Ulusu anlarnda bu 7 madde hak
knda u bilgileri vermitir:
Atatrk yaplacak tefsirle bizzat ilgilenmitir.
Nitekim benim d nemimde de bu almalar sratle
devam etti. Sonuta yedi ana mad deyle bu ii
sonulandrtt. Tabii imdi tafsilatl (ayrntl) olarak bu
maddeler pek hafzamda deil. Ana hatlar, hatrladm
kadar, ayet lerin inilerinin sebepleri belirtilecek,
kelimelerin dil izahatlar olacak, ayetlerin anlatmak
istedii din, hukuk, sosyal ve ahlaki konular hak knda
bilgiler verilecek, bunlarla ilgili eski tarihi olaylar uzun
uzun anlatlacak, vs.
Atatrkn belirledii bu 7 madde, Diyanet leri
Bakanl ile Elmall Hamdi Yazr ve Mehmet kif
Ersoy arasnda imzalanan pro tokole yle yansmtr:
1.
Ayetler arasndaki ilikiler gsterilecektir.
2.
Ayetlerin ini (nzul) sebepleri kaydedilecektir.
3.
Kraati Aereyi (10 okuma tarzn) gememek zere
kratlar hak knda bilgi verilecektir.
4.
Gerektii yerlerde szck ve terkiplerin dil
aklamas yaplacaktr.
5.
tikatta ehlisnnet, amelde Hanefi mezhebine bal
kalnmak ze re ayetlerin ierdii dini, eri, hukuki,
sosyal ve ahlaki hkmler aklanacaktr. Ayetlerin ima
ve iarette bulunduu ilmi ve felse fi konularla ilgili
bilgiler verilecek, zellikle tevhid konusunu ieren,
ibret ve t zellii tayan ayetler genie
aklanacak, konuyla dorudan ve dolayl ilgisi bulunan
slam tarihi olaylar anlatlacaktr.
6.
Batl tarihilerin yanl yaptklar noktalarla,
okuyucunun dikka tini eken noktalarda gerekli
aklamalar yaplacaktr.
Eserin bana Kuran gereini aklayan ve Kuranla
ilgili baz nemli konular anlatan bir nsz
(mukaddime) yazlacaktr.Bu srada, 1928 Hazirannda
Darlfnun lahiyat Fakiltesinde Fuat Kprlnn

bakanlnda kurulan bir komisyon, hazrlad ra


porda din dilinin Trkeletirilmesini, dua ve
hutbelerin Trke okun masn nermitir.
Kuran tefsir ve tercmesi grevini kabul eden Elmall
Hamdi Yazr ve Mehmet kif Ersoy hemen almalara
balamtr. al malarn Msra giderek orada
srdren Mehmet kif, zaman iinde Kuran hakkyla
Trkeye tercme edemeyeceini anlayarak tercme
iini yarm brakmtr. Ancak Elmall Hamdi Yazr,
Kuran tefsir ve tercmesini 1935 ylnda yapp
bitirmitir. Elmall Hamdi Yazrn Hak Dini Kuran Dili
adn verdii bu tefsir ve tercme 9 ciltlik 6433 sayfalk
dev bir eserdir. Bu eser, 19361939 yllar arasnda
Diyanet leri Bakanl tarafndan 10.000 takm
olarak bastrlp Trkiyenin her yerine cretsiz olarak
datlmtr.
Elmall Hamdi Yazrn, Hak Dini Kuran Dili adl
Kuran tefsiri ne Atatrkn katksyla bir nsz
yazlmtr. Atatrkn Ktphane cisi bu gerei yle
ifade etmitir: Eserin bitiminde kendi katksyla Kuran
m gereini ve Kuranla ilgili zellikleri aklayan gzel
bir nsz hazrland ve bastna girdi.
Atatrk, sadece Kurann tefsir ve tercmesini deil,
slam dininin dier nemli kayna olan hadisleri de
Trkeye tercme ettirmitir. Atatrkn iareti zerine
TBMM salam hadis kaynaklarnn Trk eye tercme
edilmesi grevini Ahmet Naim Efendiye vermitir. Ah
met Naim Efendi de dikkatli bir alma sonunda
Buhari Tercme ve erhi'ni hazrlamaya balam,
ancak eseri tamamlayamamtr. Bunun zerine eseri
tamamlama grevi Kamil Miras Hocaya verilmitir. Ka
mil Miras Hocann 12 cilt olarak tamamlad Buhari
Hadislerinin Tercmesi ve erhi 1932 ylnda bastrlp
Trkiyenin
her
yanna
yine
cretsiz
olarak
datlmtr.
Elmall Hamdi Yazrn 9 ciltlik Kuran tefsiri ve
tercmesi ile Ka mil Mirasn 12 ciltlik Buhari Hadisleri

Tercmesi
ve
erhi,
Atatrkn
din
dilinin
Trkeletirilmesi almalarnn en nemli ve en
baarl rnleridir. Atatrkn 1930larda hazrlatt
bu eserler, Trkiyede bugn hl alamam en
nemli slam kaynaklardr.
Cumhuriyetin ilk 15 ylnda Elmall Hamdi Yazrn
9 ciltlik dev eseri bata olmak zere Kurann tefsir ve
tercmesiyle ilgili top lam 9 eser yazlp yaymlanmtr!
Bu eserlerin toplam bask adedi 100.000e yakndr.
Camilerde Halka Trke Kuran Okunmas Babakan
R. Tayyip Erdoan, Tek Parti dneminde Kuran Kerimi
renmek de retmek de, okumak da yasakland,
diyerek gen Cumhuriyeti Kurana kar olmakla
sulamtr. Ancak bu su lama tamamen gerekddr.
Tek
Parti
dneminde
brakn
Kurann
renilmesinin, retil mesinin ve okunmasnn
yasaklanmasn, o Tek Partinin kurucusu Atatrk,
bizzat Kurann Trke anlamnn halka okunarak
Kurann en iyi ekilde halka retilmesi iin 1932
ylnda byk bir Kuran anlama seferberlii
balatmtr. Tam 9 gn stanbulun en nde gelen
hafzlarn Dolmabahe Sarayna kabul ederek onlarla
Trke Kuran, Trke hutbe, Trke ezan konusunda
almalar yapmtr. Hafzlara camilerde Trke
Kuran nasl okuyacaklarndan tutun da hangi su
releri, hangi ayetleri okuyacaklarna kadar her eyi tek
tek anlatmtr. Bazen eline Kuran Kerimi alp tane
tane Kuran okumu, bazen bir hafza Kuran okutup
dinlemi, bazen de gzel Kuran okuma yar mas
yapmtr. Kuran okunacak camilerin haberlerini
nceden ga zetelerde manetten duyurtmu, halk da bu
Kuran ziyafetlerini takip etmek iin stanbulun tarihi
camilerini hncahn doldurmutur. Ata trk, 1932 yl
Ramazan aynda stanbul camilerinde gerekletirilen
Kuran ziyafetinin sadece stanbulla snrl kalmamas,
btn lkenin bundan yararlanmas iin, Ayasofya
Camiinde okuttuu Kuran rad yo ile btn lkeye

duyurmu, kendisi de radyosu banda Kuran din


lemitir.
Bu almalarda Atatrkn yannda olan Dr. Reit
Galipe kulak verelim:
Gazi, (...) Sen, belli bal dualar gzelce Tiirkeye
evir, onlarn zerinde tartsak daha iyi olur, dedi.
Bata
Tekbir
/7e
Ezann
ilk
olarak
Trkeletirilmesi grevini verdi ve Dikkatli ol/ dedi.
'Tekbirin bestesi en byk Trk bestekr Itrinindir.
Itri, Tekbir'in kelimeleri ve heceleri bakmndan
vezinlerini hesap ettii iin, manalarn da gz nnde
tutarak bestelemitir. Trkeletirirken buna zellikle
dikkat et.
Bu konuda kimseye bir ey sylemememi de
tembihledikten sonra odama ekildim. Akama kadar
altm. Gtrdm, beenmedi. Sof raya ikimiz
oturduk ve sabaha kadar Tekbir zerinde altk.
Sonraki gelimeleri de Atatrkn zel hafz Hafz
Yaar Okurdan dinleyelim:
1932de Ramazan*m ikinci gnyd. Atatrk ile
Ankaradan Dolmabahe Sarayna geldik. Beni
huzurlarna ardlar. Yaar Bey, dediler. stanbulun
mmtaz hafzlarnn bir listesini istiyorum. Ama bunlar
musikiye de aina olmaldrlar.
Bu emir zerine Hafz Yaar Okur, stanbulun en
nl hafzla rnn bir listesini yapmtr. Listede u
isimler vardr: Hafz Saadettin Kaynak, Sultan Selimli
Rza,
Sleymaniye
Camii
bamezzini
Kemal,
Beylerbeyli Fahri, Darttalimi Musiki azasndan Byk
Zeki, Mual lim Nuri ve Hafz Burhan Beyler...
Hafz Yaar Okura kulak verelim:
O ana kadar bunlarn niin arlm olduunu ben
de bilmi yordum. O gn anladm ki, tercme ettirilmi
olan bayram tekbirini kendilerine mek ettirecektir.
Hafzlar ikier ikier oldular ve u metin zerinde
meke baladlar: Allah byktr... Allah byktr...
Allah byktr...

Hafz Yaar Okurun aktardna gre Sultan Selimli


Hafz Rza bu tercmeye itiraz etmi ve Bolu Milletvekili
Haan Cemil Beye d nerek: Efendim! Trkn Tanrs
vardr! Bu Tanr eklinde okunursa daha uygun olur
kanaatindeyim, demitir.
Rza Efendinin bu teklifi ilgi ekici bulunmu ve bu
konu derhal Atatrke arz edilmitir. Atatrk, Allah
byktr... Allah byk tr... Allah byktr...
eklindeki tekbirin sadeletirilmesi/Trke letirilmesi
nerisini, Peki arkadalar. Tekbirin tercmesini okuyun
bakalm, diyerek karlamtr.
Bunun zerine hafzlar:
Tanr uludur, Tanr uludur Tanrdan baka Tanr
yoktur Tanr uludur, Tanr uludur Hamd ona
mahsusturdiye okumutur.
Atatrk, bu tercme eklini bir hayli beenmitir. O
gece sabahn ilk klarna kadar Kuran, dua, tekbir,
ezan konuulmutur.
O gece olanlar yine Hafz Yaar Okurdan dinlemeye
devam edelim: Atatrk, Cemil Sait Beyin Kuran
tercmesini getirttiler. Bizle rin tercme konusunda tek
tek fikirlerini aldktan sonra hemen hemen sabaha
kadar tarttk. Daha sonra ayaa kalkarak ceketlerinin
nn iliklediler. Kuran Kerimi ellerine alp Fatiha
suresinin Trke terc mesini ap halka okuyormu
gibi ar ar okudular. Bu hareketleriyle bizlerin halka
nasl hitap etmemiz gerektiini gstermek istiyorlard.
Sonra Atatrk, Sayn hafzlar, iinde bulunduumuz
bu
kutsal
ay
iinde
camilerde
okuyacanz
mukabelelerin tamamn okuduktan soma Trke
olarak cemaate aklayacaksnz. ncil de Arapa (Aram
ca) yazlm sonradan btn dillere tercme edilmitir.
Bir ngiliz nci lini ngilizce, bir Alman ncilini Almanca
okur. Herkes okunan muka belelerin manasn anlarsa
dinine daha ok balanr, dediler.

Sonra yanndakilere, Gazetelere haber verin, yarn


camilerde okunacak olan surelerin Trke tercmesi de
okunacaktr, emrini ver diler.
O geceki toplantnn tanklarndan olan Atatrkn
ktphanecisi
Nuri
Ulusu
anlarnda
o
gece
yaananlar yle anlatmtr:
Atatrk, bu ilk tercme Kuran (Cemil Saitin
Kuran tercme si) Hafz Saadettin Kaynak Bey, hafz
arkadalar Kemal, Nuri, Rza, Fahri ve mzik
retmeni Zeki ve Nuri Bey, Milli Eitim Bakan Reit
Galip Bey ve Milletvekili Cemil Bey ile ben ve
arkadalarmn da olu turduu gruba, adeta kalabalk
bir insan topluluuna okuyormu gibi tane tane okudu.
Okuduktan sonra hafzlara dnerek, imdi bundan
sonra bu grev szlere dyor. Halkmza bu Trke
Kuran' aynen benim okuduum gibi yava yava, tane
tane, ar ar okuyarak an latacaksnz. Halkmz
Kuranmz tam anlamyla bilecek ve de anla yacak,
dedi.
Atatrk ve Dr. Reit Galip 1932 yl Ramazan aynda
belirlenen hafzlarla sk sk bu tr, din dilinin
Trkeletirilmesi konulu toplan tkr yapmtr.
Atatrk, camilerde halka Kuran okuyacak hafzlar la
bizzat ilgilenmitir. Zaman zaman Kurann Trke
tercmesinin halka nasl okunacan hafzlara bizzat
gstermitir. Hafz Yaar Okur'un, Nuri Ulusunun ve
Hafz Saadettin Kaynakn anlarndan anlald
kadaryla Atatrk o gnlerde yksek sesle ve byk bir
dikkatle Kuran okuyarak hafzlarn dikkat etmeleri
gereken noktalar zerinde durmutur.
Saadettin Kaynak anlatyor:
Dolmabahe Saraynn byk muayede salonunda
saz takm toplanmt... Atatrk, bir imtihan ve tecrbe
yapmaya hazrlanm grnyordu. Elinde Cemil
Said'in tercmesi Trke Kur'an Kerim vard.
Evvela Hafz Kemal'e verdi, okuttu fakat beenmedi.
Ver bana ben okuyacam, dedi.

Hakikaten okudu, ama hl gzmn nndedir;


askeri kumanda eder, emir verir gibi bir ahenk ve
tavrla okudu.
Atatrk, 1932 ylnda hafzlarla yapt sabahlara
kadar sren din ve Kuran konulu grmelerinden, fikir
alverilerinden sonra onla ra, Arkadalar, hepinizden
ayr ayr memnun kaldm. Bu mbarek ay vesilesiyle
camilerde yaptmz mukabelenin son sahifelerini
Trke olarak cemaate izah ediniz. Halkn dinledii
mukabelelerin manasn anlamasnda ok fayda vardr,
demitir.
1932 yl Ramazan aynda stanbulda Dolmabahe
Saraynda Trkiye Cumhuriyetinin kurucusu Mustafa
Kemal Atatrkn ba kanlnda ve ynlendirmesinde
stanbulun en tannm dokuz hafz dokuz gece
sabahlara kadar Trke Kuran, Trke dua, Trke
tek bir, Trke ezan gibi konularla ilgilenmitir.
Atatrkn 1932 yl Ramazan aynda Dolmabahe
Saraynda biz zat hazrlad hafzlar stanbulun tarihi
ve sekin camilerinde halka Trke Kuran, Trke
dua, Trke tekbir ve Trke ezan okumulardr.
Atatrk, hafzlara verdii talimatlarda Kuran
surelerinin, nce Arapa asllarnm daha sonra da
Trke anlamlarnn okunmasn is temitir. Atatrk
ayrca hafzlardan gen Cumhuriyet iin de dua etme
lerini istemitir.
Atatrk, bu hazrlklardan sonra 1932 Ramazannda
stanbulun Yerebatan Camii, Sultanahmet Camii,
Ayasofya Camii, Sleymaniye Camii ve Fatih Camii gibi
tarihi camilerinde Trke Kuran, Trke hutbe ve
Trke ezan okutmutur.
te Bir rnek: Ayasofya Camiinde Trke Kuran
Atatrk, 1932 yl Ramazan aynda din dilinin
Trkeletirilmesi srecinde Ayasofya Camiinde ok
grkemli bir dini tren dzenlen mesini ve bu trende
okunacak
Trke
Kuran
Kerimin
radyodan
yaymlanmasn planlamtr.

Daha nce Yerebatan ve Sultanahmet camilerinde


gerekletirilen dini trenleri ok beenen Atatrk, ok
daha geni katlml ve ok daha grkemli bir dini treni
Kadir Gecesinde Ayasofya Camiinde yaptrmtr.
Atatrk, Ayasofya Camiinde yaplacak byk dini t
renin cokusunu daha da artrabilmek iin bu trenin
zellikle Kadir Gecesinde yaplmasn istemitir.
1932 yl Ramazan aynn 26. gecesi Ayasofya
Camiinden yk selen Trke Kuran nameleri ayn
anda hem Ayasofyann o devasa kubbesinin altnda
toplanm on binlerce Mslman Trkn, hem de
radyolar bandaki milyonlarca Mslman Trkn
kalbine ilemitir.
imdi sz, o gece Ayasofya Camiinde Trke Kuran
okumakla grevli Hafz Yaar Okura brakalm:
"... Akam namazndan sonra kaplar kapatld.
lahiler ve ayini erif okundu. Hoparlrler caminin her
tarafna konulmutu. Bu dini merasim Trkiyeden ilk
defa radyo ile btn dnyaya yaylyordu.
Sra mevlide geldi. Yirmi hafzn itirakiyle okunan
mevlit pek muhteem ve ulvi oldu. Perde perde
ykselen bu ilahi nameler Aya sofya Camiinin
nidalarndan Trkiye sathna ve tm dnyaya yayl
yordu. Cemaat sanki bylenmiti. Hele muazzam
cemaatin de iti rak ettii tekbir sedalar insana
havalanacakm gibi bir hafiflik hissi veriyordu...
Cumhuriyet gazetesi, Ayasofya Camiindeki o
grkemli treni er tesi gn 70.000 Kiinin tirak Ettii
Dini Merasim " balyla man etten vermitir. Haberin
alt balklar da yedir:
Diin gece Ayasofya Camii imdiye kadar tarihinin
kaydetmedii emsalsiz dini tezahrata sahne oldu.
Ayasofyada 40.000 kii vard.
Camiye smayan 30.000 kiilik bir halk kitlesi
meydanlar dol durmutu.
Namaz klnrken (kalabalktan) secde edilemiyordu.
Trke tek bir halk alatyor, min sedalar asumana

(gklere) ykseliyordu. Cumhuriyet bu alt balklardan


sonra ilk sayfada haberin ayrnt larna yer vermitir:
Dn gece Ayasofya Camiinde toplanan 50.000e
yakn kadn, erkek Trk Mslmanlar on asrdan
beri ilk defa olarak Tanrlarna kendi lisanlar ile ibadet
ettiler. Kalplerinden, vicdanlarndan kopan, en samimi,
en scak muhabbet ve ananeleri ile Tanrlarndan
mafiret dilediler.
Ulu Tanrnn ulu adn semalar titreten vecd ve huu
ile dolu olarak tekbir ederken, her azdan kan bir tek
ses vard. Bu ses, Trk dnyasnn Tanrsna kendi
bilgisiyle taptn anlatyordu.
Bir ihtiyar annenin gzlerinden alayan, bir gen
delikanlnn kirpiklerinden titrer gibi parlayan ve kalp
kaynandan kopup gelen sevin ve huu ifade eden
yalar btn bu samimi tezahratn ok ky metli birer
ifadesiydi.
Ayasofya Camii daha gndzden, saat drtten
itibaren dolmaya balamt. Mihrabn bulunduu
hattan son cemaat yerine kadar ca minin iinde ine
atlsa yere dmeyecek derecede insan vard. Kadn,
erkek hep bir arada idi. Herkes birbirine Mvik
(sevecen) bir lisan ile muamele ediyor, yer olmad
halde ekilerek yer vermeye alyor, bu mukaddes
gecenin ruhu niyetinden istifade etmek iin koup gelen
herkes en ufak hareketlerinde byk bir samimiyet ile
mebu (dolu) bulunuyordu.
Yats namaz yaklamt. Ayasofya artk dardaki
kaplarna va rncaya kadar insanla dolmutu. Ve
btn kaplar kapanm ve binler ce halk darda
kalmt. Yalnz caminin iinde 40.000 kii vard. D
ardaki avluda, adrvanlarn bulunduu meydanda da
binlerce halk birikmiti. eride ve darda olmak zere
70.000 kii bu 20 asrlk ibadetgh ihata etmiti
(doldurmutu). Ezan okundu... Otuz tane gzel sesli
hafzn itirak ettii bir m ezzin heyeti ile teravih
klnd. Halk o kadar mteksif (skk) bir hal de idi ki,

herkes birbirinin arkasna, ayaklarnn arasna, hatta


neresi rast gelirse secde ediyordu... Bir ksm halk da
ayakta veya oturduu halde namaz klyordu.
Teravih biter bitmez caminin iinde emsali
grlmemi bir uultu balad. Bu ne bir nehir
uultusuna, ne bir gk grlemesine ne de baka bir
eye benzemiyordu. Herkes ellerini semaya kaldrm
dua ediyordu. Bu uultu birka dakika devam etti.
Mteakiben otuz gzel sesli hafz hep bir azdan tekbir
almaya baladlar.
Tanr uludur Tanrdan baka Tanr yoktur Tanr
uludur. Tanr uludur.
Hamd ona mahsustur.
Bu Trke tekbir Ayasofya Camiini yerinden
sarsyordu. Halk da bu seslere itirak ediyordu. Tekbir
hitam (son) buldu. Hafz Yaar Bey tarafndan Mevlidi
erif okunmaya baland. Mevlid, en gzel sesli ha fz
tarafndan okundu. Her bahis arasnda Trke tekbir
getiriliyordu. Peygamberimizin doduunu anlatan
msra okunmaya baland:
40.0 Geldi
bir ak ku kanadyla revan.k ii ayaa
kalkmt. 40.000 kii salvat getirdi. 40.000 kii
Trke tekbir ald. 40.000 kii heyecan duydu.
Hafz beylerin lahuti sesleri, bilhassa Hafz Kemal ve
Hafz Bur han beylerin bu binlerce senelik Tanr
ibadetghn velveleye veren ses leri Ayasofyann
muazzam kubbesinden etrafa dalyor, btn kalp leri
yeni yeni heyecanla dolduruyordu.
Mevlitten sonra Hafz Yaar Bey, Trke Kurana
balad. Teba reke suresini okudu. Mteakiben Hafz
Rza, Hafz Seyit, Hafz Kemal, Burhan, Fethi, Turhan
beylerle otuz hafz hep birer birer muhtelif ma
kamlardan Trke Kuran okudular. Her sureden sonra
Trke tekbir alnyordu. Nihayet saat 10da dini
merasim son bulmutu. Hafz s mail Hakk Bey
tarafndan Trke ok beli bir dua okundu. Duann
sonlarnda Hafz Yaar Bey, Millet hkimiyetinin

tecelligh olan Tr kiye Cumhuriyetini ilelebet payidar


eyle Yarabbi! Ulu Gazimiz Musta fa Kemal Hazretlerinin
vcudunu shhate daim eyle Yarabbi! diyerek dua
ederken yine 40.000 kii hep bir azdan ve candan
gnlden, Amin, diyorlard. Dua bitti... Gene hafz
beyler Trke tekbir aldlar ve ibadet nihayet buldu.
Ayasofya'daki bu merasimi diniye radyo vastasyla
stanbul ve Trkiyenin her tarafnda, btn dnyada
dinlenmitir.
Evlerde
bile
hususi
itimalarda
(toplantlarda) Mevidi erif dinlenirken herkes hu zur ve
huu ile zevk ve heyecanla dinliyorlar ve camideki
merasime itirak ediyorlard.
Ayasofyada yer bulamayp da bu dini ihtifali (treni)
yakndan gremeyenler, ehrin muhtelif mahallerine
konan hususi radyolardan merasimi takip etmilerdir.
Radyosu bulunan gazino ve kraathaneler de hncahn
dolmu, halk bu suretle dini ihtifali dinleyebilmitir.
Bu akam Ayasofya Camiinde yaplan ihtifal (tren)
Ankarann
her
tarafndan
ehemmiyetle
takip
olunmutur. Hemen her radyonun etrafnda byk bir
kalabalk toplanm ve Mevlidi erif, Trke Kuran
surelerini derin bir tahasssle (duyguyla) dinlemitir.
Bilhassa Gazi heykelinin duvarndaki byk radyonun
nnde muazzam bir kalabalk toplanarak yamakta
olan kara ramen ana lisanlaryla ya plmakta olan ilahi
hitabeyi saatlerce dinlemitir.
Anadolunun her tarafndan alman haberler, kemali
tehalkle
(ciddiyetle)
urada
burada
bulunan
radyolarn etrafnda toplandkla rm bildirmektedir.
Ajans bu byk hadiseyi, daha evvelden Avrupann
her tarafna telgrafla bildirmi olduu iin ecnebi
memleketlerin pek ounda hadi senin ciddi bir alaka
uyandrd tahmin edilmektedir.
O gece Ayasofya Camiinin devasa kubbesini ap
radyo aracl yla tm yurda yaylan Arapa ve Trke
Kuran ve Mevlidi erif namelerini, Trke tekbirleri
radyosu banda dinleyenlerden biri de Atatrktr.

Atatrkn ktphanecisi Nuri Ulusu, Ayasofya


Camiindeki dini treni, o gece yaananlar ve radyosu
banda Kuran dinleyen Atatrk yle gzlemlemitir:
Trke Kuran, Ramazann Kadir Gecesinde bu
sefer, o zaman cami olan Ayasofyada okunacakt.
Bata yine Hafz Saadettin ve Ha fz Yaar olmak zere,
hafzlar Kemal, Sultan Selimli Rza, Hafz Fah ri,
Beiktal Rza, Muallim Nuri, Hafz Zeki, Hafz Burhan,
Trke Kuran hutbe eklinde Tanr uludur, Tanr
uludur, Tanrdan baka Tanr yoktur, diye hep birlikte
tekbir ve tehlil ile birlikte okuduklar mevlidi o gece
Atatrk sarayda radyosundan dinlemiti.
Srf bu mevlidi Ayasofyadan dinleyebilmek iin saray
grevlileri camide bir tekilat kurarak Atatrke radyo
banda bu Kadir Gecesini tm teferruatyla dinletme
baarsn da gsterdiler. Ben de her zaman olduu gibi
radyoyu dinlerken zaman zaman yannda olurdum.
Dua lar okunurken kendinden getiini, zaman zaman
ise gz pnarlarnda yalarn biriktiini net bir ekilde
grerek izlediim ok olmutur. Atatrk, Ayasofya
Camiindeki dini treni ok beenmi ve zel olarak
hazrlad 9 hafzndan ve dier hafzlardan ok
memnun kal mtr. Beeni ve memnuniyetlerini hafzlara
bizzat iletmek iin onlar Dolmabahe Sarayna iftara
davet etmitir. Atatrkn bu onurland rc ince
davrann Hafz Yaar Okur yle anlatmtr:
"... Ertesi akam hafzlar saraya geldi. st katta
muazzam ve mkellef bir iftar sofras hazrlanmt.
Atatrk de sofrada hafzlarla birlikte iftar etti. ftardan
sonra hafzlara ayr ayr Kuran okuttular. Hepsi teker
teker iltifatlarna mazhar oldular. Huzurlarndan ayrlr
ken hafzlar seryaver beyin odasna davet ettiler. Orada
hafzlara 200 lira ihsan da bulundular. Sonra yine
Atatrkn emriyle hafzlar oto mobillerle evlerine kadar
gtrld...
Atatrkn ktphanecisi Nuri Ulusu da Hafz Yaar
Okuru do rulamtr:

Yerebatan
ve
Ayasofya
camilerinde
okunan
dualardan sonra Atatrk tm hafzlar Dolmabahe
Sarayna davet etti ve benim vas tamla hepsini 200er
lirayla taltif etti (dllendirdi).
Atatrk Arapa Kuran Yasaklamamtr Atatrk
dmanlarnn teden beri tekrarlayp durduklar yalan
lardan biri de Trke ibadet almalar yapan
Atatrkn
Kurann
orijinal
Arapa
metnini
yasaklad ya da yasaklamay planlad ek lindedir.
Oysaki, evet, Atatrk din dilinin Trkeletirilmesine
byk bir nem vermi, bu konuda ok ciddi almalar
yapm, Kuran, dualar, hutbeyi, ezan Trkeye
tercme ettirmi, camilerde Trke Kur'an, Trke dua,
Trke hutbe ve Trke ezan okutmutur. Btn
bunlar Mslman Trk insannn dinini anlayarak,
bilerek yaamas iin yapmtr. Ancak Atatrk hibir
zaman Kurann orijinal Arapa metnini yasaklamay
dnmemi, bu konuda hibir alma yapma m,
yaptrmamtr.
Nitekim 1932 ylnda camilerde Trke Kuran, dua,
tekbir, ezan, mevlit uygulamalar srasnda Kurann,
surelerin ve dualarn nce Arapa asl, sonra Trke
tercmeleri okunmutur. Atatrk hafz lara verdii
talimatlarda Kurann nce Arapa aslnn okunmasn,
namazn bu ekilde klnmasn, fakat daha sonra
okunan ayet ve su relerin Trke anlamlarnn
aklanmasn istemitir. Btn hafzlar Atatrkn bu
talimat dorultusunda hareket etmitir. Bu konuda a
rya kaanlar ise cezalandrlmtr.
Din dilinin Trkeletirilmesi almalarnn canl
tanklarndan dnemin din adamlar, Atatrkn
Kurann orijinal Arapa metninin okunmasn hibir
ekilde yasaklamadn ifade etmilerdir. rnein Hac
Nimet Camii Hatibi Ercment Demirer bu konuda u
deerlen dirmeyi yapmtr:
"... Eer Atatrk, Kurantn aslnn okunmasn
yasaklam ve sadece Trke olarak okunmasn

uygulam olsayd, biz de bir Ms lman olarak bunu


Kurana bir mdahale olarak kabul eder, tenkit
ederdik...
Atatrk, Dinde ze Dn Projesi kapsamnda din
dilinin Trk eletirilmesine byk nem vermi,
ncelikle
Kuranm
Trke
ter
cmesinin
hazrlanmasn ve Mslman Trk halknn bu
tercmeyi okuyup anlayarak, dnerek ibadet
etmesini istemitir. O, kiisel ola rak Trklerin, Kuran
anlayacaklar dilde, yani Trke okumalarn, dualarn
Trke etmelerini, hatta namazlarn bile Trke
klmalarn (Trke ibadet) istemitir. Ancak bu isteini
hibir zaman Mslman Trk halkna zorla kabul
ettirmek gibi bir baskc tavr sergileme mitir.
Atatrkn gen Cumhuriyeti, ne Trke Kuran, ne
Trke du ay ne de Trke ibadeti zorunlu klan ya da
Arapa
Kuran
yasak
layan
bir
yasa/kanun/kararnamc karmtr. Bu konuda hibir
zaman hi kimseye bask yapmamtr. Yalnzca ezann,
hutbenin ve salatn Trke okunmasn zorunlu klan
bir yasa karmtr.
Cumhuriyetin Kurana Hizmeti Atatrkn Trke
Kuran, Trke dua, Trke hutbe ve Trk e ezan
konusundaki almalar slamn ruhuna tamamen
uygundur. Trkler 8. yzylda Mslman olduktan
sonra ilk kez Atatrkn a lmalaryla gerek anlamda
Kuran Kerimi anlama olanana ka vumutur.
Yzyllarca slamn bayran en yksekte ve en nde
tayan Trk milleti, maalesef yzyllarca Kurann,
dinini Arapa bilen bi nlerinden renmek zorunda
kalmtr. Bylece slamda olmamasna ramen fiilen
bir ruhban snf ortaya km ve bu snf dini kulla
narak toplum zerinde byk bir bask kurmutur.
Mslman Trk insan Atatrkn din dilini, zellikle
Kuran Kerimi Trkeye ter cme ettirmesine kadar
dinini atadan, dededen gelen ekilde renip
yaamtr. Namazlarnda Kurandan ayetler, dualar

okumu, ama maalesef ne dediinin farknda olmadan


Allaha ynelmitir. Evinde Kuran olmasna karn ona
dokunmaktan korkutulduu iin ve onu okuyup
anlayamad iin bir muhafaza iine koyarak evinin
duvarna ykseke bir yere asmtr. Atatrke kadar
Kuran, lye okunan, fal baklan, sayg duyulan ama
iinde ne yazd bilinmeyen sihirli, byl bir kitap
olarak grlmtr.
Bu duruma Mehmet kif Ersoy u drtlyle dikkat
ekmitir:
Aarz nazm elilin bakarz yaprana, Yahut fler
geeriz, lnn toprana, nmemitir hele Kur'an,
bunu hakkyla bilin, Ne mezarlkta okunmak, ne de fal
bakmak iin."
Ziya Gkalp de Mehmet Akife u beliiyle destek
vermitir:
Bir lke ki camisinde Trke ezan okunur.
Kyl anlar manasn namazdaki duann, Bir lke ki
mektebinde Trke Kuran okunur, Kk byk
herkes bilir buyruunu budann, Ey Trkolu ite
senin orasdr vatann.
Mehur hikyedir: Minberde hatip bir Arapa hutbe
okuyordu. Hutbe kurbanlk koyun stne idi. Koyunu
nasl
yrtacaksnz,
nasl
keseceksiniz,
nasl
yzeceksiniz yollu bir retim. Okuyan Arapa bil
medii iin pek yree ileyici bir makam tutturur.
Cemaatin biri de gzyalarn tutamaz.
Yanndaki: Ne alyorsun birader? diye sorunca,
'Neler
sylyor
baksana!
diye
bsbtn
hkrr.Atatrk, Kuran Kerimi, hutbeleri ve ezan
Trkeletirerek, Trklerin her zamankinden daha ok,
bilerek, anlayarak ve gerekten hissederek Allaha
yaklamalarn salamtr. nk bir metin ancak
anadilde
okunursa
gerek
anlamda
hissedilip
iselletirilebilir. Yllar nce Trkiyeye gelen bir
Filistinli Mft, Kuran Tanrnn buyruk larnn
anlalp
renilmesi
iin
indirilmitir.
Kuran

anlamayarak okumann ne faydas varf demiti. Mft


Trkiyede ezann Arapa m yoksa Trke mi
okunmas gerektii sorusuna da, Siz birbirinizi hangi
dilde arrsnz? diye cevap vermiti.
zetle Atatrk, 800 yldan fazla bir zamandr Arapa
olduu iinTrklerin okuduklar ancak anlayamadklar
Kuran
Trkeye
tercme
ettirerek
Kurann
anlalmasn salamtr. Dolaysyla Ms lman Trk
halknn gerek anlamda Kuranla tanmasn
salayan Atatrktr.
ok daha nemlisi Kuranda Nisa 119da eytann bir
oyunu ola rak adlandrlan anlamadan okuma
oyununu Atatrk bozmutur.
Atatrk kartlarnn iddia ettikleri gibi Atatrk, Yaz
ve Dil dev rimlerini yaparak toplumun slam diniyle
olan balantsn kesme yi amalamamtr. Eer
Atatrkn yle bir amac olsayd 1928de Arap
harflerinden Latin harflerine geirdii Trkiyede,
Kuran Latin harfleriyle (Yeni Trk harfleriyle)
Trkeye tercme ettirmez, Kuran Arapa olarak
brakrd. Hutbeleri ve ezan da Trkeletirmezdi. By
lece Mslman Trk toplumunu Kurandan, dinden
uzaklatrm olurdu. Ancak o, Kurann okunup
anlalmasn istedii iin Kuran yeni Trk harfleriyle
Trkeye tercme ettirmitir. Hutbeleri ve ezan da
anlalmas,
iselletirilmesi,
hissedilmesi
iin
Trkeletirmitir.
7.
Kurann
Trkeletirilmesinden,
yani
anlalmasndan rahatsz olup bunu dinsizlik diye
adlandranlarn, ezann Trkeletirilmesi ni de ayn
ekilde dinsizlik diye adlandrmalarna amamak
gerekir. Onlara gre Arapa Allah szcnn yerine
Trke Tanr sz cn kullanmak bile dinsizliktir!
Oysaki, bilindii gibi YaradanTn en eski adlarndan
biri Trke Tanr szcdr. Orta Asyada MS
yzylda Tengri diye kullanlan bu szck, M
4000lerde S merlerde Dingir olarak kullanlmtr.

Yani Trke Dingir/Tengri/ i Tanr szc,


etimolojik olarak Arapa Allah szcnden daha eski
bir szcktr. Ayrca Trklerin Yaradana kendi
dillerinde seslen melerinden daha doal ne olabilir?
Bunun dinsizlikle ne alakas vardr? Yoksa bizim
dinciler, Allahn Trke bilmediini mi sanmaktadr?
Ayrca Atatrkten nce gemite de Allah iin Trke
Tanr, hat ta alab adlar kullanlmtr. rnein
Yunus Emre, Molla Feneri, Sleyman elebi zaman
zaman Arapa Allah yerine Trke Tanr ve alab
adlarm kullanmtr.
Cumhuriyetin Din Kurumlan Tek parti CHP sadece
Kuran Trkeye tefsir ve tercme ettire rek, Hz.
Muhammedin hadislerini (Buhari Tercme ve erhi)
Trk eye evirterek, bu tercmeleri on binlerce adet
bastrp cretsiz da tarak, camilerde halka Arapa ve
Trke Kuran okutarak Kurana hizmet etmemi,
ayrca Kuran ve din retilen kurumlar da amtr.
Diyanet leri Bakanl 3 Mart 1924te 429 sayl bir
kanunla eriye ve Evkaf Vekleti kaldrlp Diyanet
leri Bakanl kurulmutur.
429 sayl kanunun ilgili blmleri yledir:
f. Trkiye Cumhuriyetinde muamelat nassa (Kuran
ve hadi se) dair olan hkmlerin karlmas ve yerine
getirilmesi Trkiye B yk Millet Meclisi ile onun
kurduu hkmete ait olup, dini miibini slam'n
bunun dndaki itikad ve ibadete dair btn
hkmlerin
ve
ilerin
yrtlmesi
ve
dini
miiesseselerin idaresi iin Cumhuriyetim merkezinde
bir Diyanet leri Bakanl kurulmutur.
1.
eriye ve Evkaf Vekleti kaldrlmtr.
2.
Diyanet leri Bakan, babakann inhas zerine
cumhurba kan tarafndan tayin edilir.
3.
Diyanet leri Bakanl Babakanla baldr.
Diyanet leri Bakanlntn btesi Babakanln
btesinin iindedir. Diyanet leri Bakanl
hakknda bir tzk karlacaktr.

Trkiye Cumhuriyeti snrlar ierisindeki tm


camiler, mesci di erifler, tekkeler ve zaviyelerin
dairesine, imam, hatip, vaiz, eyh, mezzin ve
kayymlarn ve sair hizmetlerin tayin ve karlmalarna
Diyanet leri Bakan memurdur.
5.
Mftler, Diyanet leri Bakanlna baldr.
6.
Vakf ileri, milletin hakiki menfaatlerine uygun
olarak d zenlenmek zere Genel Mdrlk halinde
imdilik Babakanla braklmtr.
Gen Cumhuriyet, din ilerini Diyanet leri
Bakanl ile yrt meyi amalamtr. Laiklik ile din
ve devlet ileri birbirinden ayrlm tr, ancak
tarikatlarn ve cemaatlerin pusuda bekledii bir lke
duru mundaki Trkiyede devletin din ilerinden
tamamen elini ekmesi mmkn olmamtr.
Tevhidi Tedrisat Kanunu ve Din retimi 3 Mart
1924te 430 sayl Tevhidi Tedrisat Kanunu (Eitim
retim Birlii Yasas) yrrle girmitir. Kanunun 1.
maddesi gereince Trkiyedeki btn okullar Maarif
Vekletine (Eitim Bakanlna) balanmtr. Bylece
daha nce eriye Vekletine bal olan medre seler
kapatlmtr.
Atatrk o gnlerde din eitimi konusunda unlar
sylemitir:
Mekteplerimizde ve btn kltr kurumlarmzda
milli eitim esas kabul edilmitir. Tuttuumuz yol
budur. ocuk din eitimini aile sinden alacaktr. Bu
arada ilahiyat fakltesi gibi din eitimini takviye edecek
kurumlar da kurmak zereyiz.
Tevhidi Tedrisat Kanununun 4. maddesi ile Trkiye
Cumhuri yetinde din eitiminin nitelii belirlenmitir:
Madde
4:
"Maarif
Vekleti
yksek
diyanet
mtehassslar yeti tirmek zere Darlfnunda bir
ilahiyat fakltesi tesis ve imamet gibi hidemat
diniyenin (din hizmetlerinin) ifas vazifesiyle mkellef
memur larn yetitirilmesi iin ayr mektepler kat
edecektir (aacaktr).Tevhidi Tedrisat Kanununun 4.
4.

maddesine dayal olarak 1924 ylnda stanbul


Darlfnununda bir ilahiyat fakltesi ile Trkiyenin
deiik il merkezlerinde 29 imamhatip okulu almtr.
lahiyat Fakltesi yllk ilahiyat fakltesi,
19271928 yllarnda ilk mezunlarn vermitir. Faklte
53 renciye sahiptir. Bu say, 19291930da 35e,
19301932de 22ye dmtr.
1933 niversite
Reformu ile ilahiyat fakltesi slam
Aratrma lar Enstitsne dntrlmtr ve
Edebiyat Fakltesinin arki yat Enstitsne bal
olarak almalarn srdrmtr. Bana da 194lde
Diyanet leri Bakanlna getirilecek olan Prof.
erafettin Yaltkaya getirilmitir.
mamHatip Okullar 1924 ylnda ilk aldnda 29
imamhatip okulunda 2258 ren ci, 300den fazla
retmen vardr. lkokula dayal 4 yllk retim s resi
olan bu okullarda ortaokul derslerinin yan sra meslek
dersleri de verilmitir. Mezun olanlar sadece imamhatip
olabildiklerinden zaman iinde renci yetersizlii
dolaysyla bu okullar kapatlmtr.
mam
Hatip
Okullar:
19241925te
26ya,
19251926da 20ye, 19261927de 2ye dm ve
19311932
ylndan
sonra
imamhatip
okulu
almamtr.
Kuran Kurslar Cumhuriyetin ilk Kuran kursu
bizzat Atatrkn emriyle stan bul Sleymaniye
Camiinde almtr. Atatrkn ktphanecisi Nuri
Ulusu, (Atatrk) Hafz Yaar' Sleymaniye Camii'nde
alan ilk Kuran kursuna hoca tayin etmiti, demitir.
19301933 yllar arasnda Diyanet leri Bakanlna
bal 9 Darul Kurra/ Hafz ve Kuran Kursunda 9
retmen ve 232 renci vardr.
Kuran kursu ve renci says giderek artmtr.
19361937 retim ylnda 16 Kuran kursunda 14
retmen, 372 erkek, 37 kz renci vardr.
smet nn cumhurbakan olduunda, 19401941
dneminde 56 Kuran kursunda 56 retmen, 1380

erkek {bunlarn 159u diplo ma alabilmi) ve 309 kz


(12si diploma alabilmi) renci vardr.
19491950 dneminde 127 Kuran kursunda 130
retmen, 6403 erkek (181 li diploma alm) ve 2303
kz (851 i diploma alm) ren ci vardr.
Okullarda Din Dersleri Atatrkn eitim retim
politikasnda din reniminin de yeri vardr. Atatrk
din reniminden sz ettii bir konumasnda yle
demitir:
Bizde ruhbanlk yoktur. Hepimiz eitiz ve dinimizin
hkmlerini eit olarak renmeye mecburuz. Her kii,
dinini, din ilerini, imanm renmek iin bir yere
muhtatr. Oras da okuldur.
Genel olarak btn kylye okumak, yazmak ve
vatann, dini ni, dnyasn tantacak kadar corafi,
tarihi, dini, ahlaki malumat ver mek ve drt ilemi
retmek maarif programmzn ilk hedefidir.
Bu dorultuda 19231939 yllar arasnda eitli
dzenlemelerle din dersleri okul programlarndaki
varln srdrmtr.
1926 1924 ylnda ilkokullarda birinci snf hari dier
snflarda hafta da 2er saat KURANI KERM ve DN
DERS vard.y lnda 3. snftan itibaren haftada ler
saat din dersi konul mutur.
1929 Milli Eitim Bakanl 1926 ylnda yaymlad bir
teblide, lk okul retmenleri ktiplik, vaizlik gibi bir
ek grev alabilecekler ve hatta sadece sabah ve akam
namazlar olmak zere camide halka na maz kldrab ile
ekler demitir.y lnda din dersleri semeli hale
getirilmitir.y lnda ilkokulun 3, 4 ve 5. snflarna ve
ortaokullarn 1. ve snfna ler saat din dersi
konulmutur. retmen okullarnn da 6. ve 7.
snflarnda haftada 2er saat din dersi okutulmutur.y
lnda ise 5. snflarda haftada yarm saat din dersi
okutul mutur.
19311932 yllarnda ortaokullardan din dersleri
kaldrlm, ilk okullarda ise tavsiye edilmitir. 1935

ylnda ky ilkokular hariil kokullardan da din dersleri


kaldrlmtr.^ Atatrk, devlet eliyle doru bir din
retimi verilmesinden yana olmasna ramen, ifrat ve
tefrite kamadan o doru din retimini verebilecek
din retmenlerinin, uzmanlarn henz yetimemi
olma sndan dolay, din eitimi konusunda ok cesur
hareket edememitir. Atatrk ve arkadalar gen
Cumhuriyetin yeni nesillerine eksik, yanl bir din
eitimi vermektense bu konuda gerekli hazrlklar
yaplncaya kadar bir sre beklemeyi tercih etmitir. Bu
nedenle Atatrk dnemin de okullarda din dersleri
olmasna karn saat saylar olduka azdr.
Atatrk, Cumhuriyet ocuklarna din dersi vermeden
nce ne yin din diye okutulacana karar vererek,
hurafelerden,
banazlktan
uzak
din
kitaplar
hazrlatmak istemitir. Bu da haliyle zaman almtr.
Nitekim ayn ekilde Cumhuriyetin ilk yllarnda
okullardan
mzik
dersleri
bir
ara
tamamen
kaldrlmtr.
Bunun
nedeni
de
Cumhuriyet
ocuklarna mzik dersi vermeden nce neyin ulusal
mzik diye oku tulacana karar vermek ve mzik
almalar yapp mzik kitaplar hazrlatmaktr.
Bu nedenle Atatrk, din eitimi konusundaki
eksikleri ailelerin tamamlamasn istemitir.
yle demitir: Biz dini eitimi aileye braktk...
ocuk
dini
ei
timi
ailesinden
alacaktr.
Elhamdlillah hepimiz Mslmanz, hepi miz dindarz.
Artk bizim dinin icabatn (gereklerini) renmek iin
undan bundan derse ve akl hocalna ihtiyacmz
yoktur. Analarm zn, babalarmzn kucaklarnda
verdikleri dersler bile bize dinimizin esasatm (ilkelerini)
anlatmaya kfidir.'* Atatrkn lmnden sonra,
19391946 arasnda din eitimi, Kuran retimi
konusunda bir bocalama devresi yaanmtr. Mf
redattan din derslerinin kaldrlmas, imamhatip
okullarnn renci yokluundan kapatlmas gibi
nedenlerle be alt yl iinde Trkiyede bir din eitimi

sorunu ba gstermitir. Bu srada 1946da kurulan


DP, bu din eitimi sorunu zerinden oy toplamaya
balamtr.
Din Bilgileri Dershanesi ve Din Seminerleri CHP,
1946da din eitimi sorununu Meclis gndemine
getirmi tir. 24 Aralk 1946 tarihli bileimde CHPli
Muhittin Baha Pars ile Hamdullah Suphi Tanrver din
retiminin yeniden balatlmasn nermitir. DP
kurucularndan Adnan Menderes ile Fuat Kprl de
bu neriyi desteklemitir. Fakat Babakan Recep Peker,
neriyi Dini propagandaya kap amak diye adlandrp
kar kmtr.
Sonunda CHP, Cumhuriyetin vicdan hrriyeti ve
laiklik ilkesine zarar vermeden bir orta yol bulunarak
din retiminin nnn al masn istemitir. 1947
Temmuz ay balarnda zel Din Eitiminin Ana
Hatlar adyla bir dzenleme yaplmtr. Buna gre her
Trk va tanda slam dininin esaslarn ve ibadetleri
retmek amacyla bakan lktan izin alarak Din Bilgileri
Dershanesi
aabilecektir.
Ynergeye
gre
bu
dershanelerin
ancak
ilkokulu
olan
yerlerde
alabilecei, re timin yeni Trk harfleriyle yaplaca
belirtilerek,
retmenlerde
ara
nan
nitelikler
saptanmtr.
Bu
dershanelere
retmen
veya
imamhatip yetitirmek iin de Dm Seminerleri
almas kararlatrlmtr.
Milli Eitim Bakanl 1 Eyll 1947de balayan ders
ylndan iti baren ortaokulu bitirenlere 5 yl, lise ve
dengi okullar bitirenlere 2 yl olmak zere zel Din
Semineri
almasna
karar
vermitir.
Bakan,
Yobazln yeniden ortaya kmamas iin din adam
olacak genlerin bir din meslek okuluna girmeden nce
normal bir okulu bitirmeleri, gerektiini ifade etmitir.
17
Yeniden Din retimi Kasm 1947de balayan
CHPnin 7. kurultaynda en fazla la iklik, irtica ve din
adamlarnn durumu zerinde durulmutur. Ateli
tartmalardan
sonra
yeniden
din
retimine

balanmasna karar ve rilmitir. Konu 10 ubat


1948de CHP Meclis grubunda yeniden ele alnm,
Meclis grubu, devlet denetiminde din eitimi verilmesi
g rn kabul etmitir.
Nihat Erim, nnnn bu konudaki dncelerini
yle gzlem lemitir:
nn, ilkokullarda ders saatleri dnda semeli din
dersi veril mesi, Milli Eitim Bakanl nn gzetimi
altnda imam ve hatip yetiti recek okullar almas ve
bir ilahiyat fakltesi kurulmas dncelerini aarak
giriimde bulunmann zaman geldiini ileri srdii. Bu
dnce bende artk olgunlam hale gelmitir, dedi.
nn, kararnn gerekesini de yle aklamtr:
Laiklik ilkele ri kesinlikle zedelenmemek zere ulusun
toplumsal gereklerine arka mz evirmek doru
olmaz... ocuklarna din eitimi vermek isteyen ana
babalar devlete unu syleyeceklerdir: Ya bize brakn
ya da siz yapn. Trk olmayan aznlklara tannan bu
en doal vicdan hakknn gereklerini yerine getirmekten
Trkleri
yoksun
brakmak
hangi
hakka
dayandrlabilir? Demokrasilerde kr banazln, kr
inadn yeri yok tur. Laiklik ilkesi sakl kalmak zere
moral gereksinimlere cevap vere cek bir duruma bir an
nce gelmek lkede geni bir ferahlk ve sempati havas
estirecektir. Bunu da hkmet karmamaldr.
Muhalefetin de sinsi silahm elinden drm
olacaz/
nn, laiklii korumak artyla dinsel ihtiyalarn
karlanmas nn lkede irticay canlandrmayaca
dncesindedir.
nny dinleyelim: Kur an t Trkeletirmek,
Trke Kuran ile namaz klmak, Latin harflerinin
hazrlayaca bir sonu olarak ge lecektir. eriat bir
sistemdir. Arap harfleriyle, medreseleriyle, kyafe tiyle,
hukuku
ve
dinsel
siyasetiyle...
Bu
sistemin
canlanmasna olanak yoktur. 25 yllk bir zaman

gemitir. Yeni dzende de on yl getikten sonra


gcn kaybeder.
nnnn bu ngrs maalesef tam olarak
gereklememitir. Bu konumadan on yl sonra,
1958de Trkiyeye eriat gelmemi ama eriat zlemleri
artmtr.
10 Kasm 1948de CHPli tannm isimlerden bir
komisyon ku rulmu ve bu komisyon din eitimi
konusunda u kararlar almtr:
1.
lkokullarda son iki snfn rencilerine istee
bal olarak din dersi verilmesi.
2.
Diyanet leri Bakanlna bal olarak yeniden
(daha sonra Mil li Eitim Bakanlna balanmasna
karar verilmitir) imamhatip okullar almas.
3.
Yksek din bilginleri ve dnrleri yetitirmek
amacyla niver sitede bir ilahiyat fakltesi almas.
15
Ocak 1949da CHPde Haan Sakann istifa
etmesinin ar dndan partinin bana emsettin
Gnaltay gemitir. Gnaltay, Atatrkn Trk Tarih
Tezi
almalarna
katlm,
ancak
Atatrkn
lmnden hemen sonra Atatrk dneminde okullarda
okutulan tarih kitaplarnn baz blmlerini dinsel
gerekelerle sansrlemi bir s lam tarihisidir.
emsettin Gnaltay hkmeti gvenoyu alrken,
Gnaltay sa lam bir demokrasi kurma sz
vermitir. Ancak gvenoyu alr almaz CHPnin 10
Kasm 1948de ald kararlar dorultusunda din
alannda icraatlar yapmtr.
Bu dorultuda:
1.
15 Ocak 1949da nce 10 aylk, sonra 2 yllk
imamhatip kurs lar almtr (biri Ankarada dieri
stanbulda olmak zere 2 imam hatip kursu).
Sonradan dier ehirlerde de 8 kurs alarak toplam
kurs says 10a kmtr. 1949 yl sonuna kadar bu
kurs lardan ancak 50 kii diploma alabilmitir. Kurslar
2 yla karl dktan sonra meslek okulu mezunlar da
kurslara kabul edilmeye balanmtr.

1 ubat 1949 tarihinden itibaren ilkokul 4. ve 5.


snflara program d ve semeli din dersi
konulmutur.
3.
4 Haziran 1949 tarihinde karlan 5424 sayl
kanunla Ankara niversitesine bal bir ilahiyat
fakltesi almtr.
4.
1 Mart 1950de, 1925te kapatlm olan
trbelerden Trk b yklerine ait olanlarla sanat
deeri tayanlarn yeniden almas na karar
verilmitir. 2 Nisan 1950de Milli Eitim Bakanl 20
trbenin yeniden almasna izin vermitir.
Yani bir anlamda CHP, 1930larn ortalarnda
kapatmak zorun da kald imamhatipleri, ilahiyat
fakltesini, trbeleri, mfredattan kaldrd din
derslerini 1940larn sonlarnda yeniden hatrlamtr.
Din eitiminin yaratt sorunlar fark eden CHPli
yetkililer, kendi ya rattklar sorunu kendileri zmeye
almtr. Ama bu srada devrime zarar vermek
dnda bir sonu elde edememilerdir.
Bilal imirin ifadesiyle, CHPnin bu dini tavizler
paketini, bu paketin bamimar olan emsettin
Gnaltay, babakanla geliinden alt ay sonra yle
savunmutur:
lk mekteplerde din dersleri okutturmaya balayan
bir hkme tin babakanym. Bu memlekette
Miislmanlara namazlarn rete rek llerini
ykamam iin imamhatip kurslar aan bir hkmetin
babakanym. Bu memlekette, Mslmanln yksek
esaslarn retmek iin ilahiyat fakltesi aan bir
hkmetin babakanym '
DP ve Menderesin Din Politikas CHPnin 1948de
balatt Laiklii korumak artyla din eiti mine
nem verme politikasn, 1950de iktidara gelen DP
Laiklii
yok
ederek
Mslmana
Mslman
propagandas yapma! biimine evirmitir. DPin
lsz ve engel tanmayan din istismar sonunda
2.

nnnn, Aradan 25 yl geti artk geri gelmez!


dedii eriat/irtica yeniden hortlamtr.
DP ve Menderes dneminde:
16 Haziran 1950de ezann yeniden Arapa
okunmasna karar verilmitir.
2.
4 Kasm 1950de ilkokul 4. ve 5. snflarda program
d ve yine semeli olan din dersleri program iine
alnmtr. Derslere katl mak istemeyen renci,
velisinden bir dileke getirmek zorunda dr. 13 Austos
1956da yine semeli olarak ortaokullarn 1. ve
snflarna ler saat din dersi konulmutur. Din dersleri
1982 Anayasas ile zorunlu hale getirilmitir.
13 Ekim 1951de imamhatip kurslar, imamhatip
okullarna dntrlmtr. Bu okullar ortaokul
seviyesinde 4 yllk okullar olarak tasarlanmtr. Bu
okullara 19741975 ylnda Kuran Kerim ve Arapa gibi
dersler eklenerek okullarn sresi 7 yla karlmtr.
1951de
1925
tarihli
Tekke
ve
Zaviyelerin
Kapatlmasna Dair 677 sayl kanunun 1. maddesi
deitirilerek 19 trbenin almas na izin verilmitir.
1959 ylnda Milli Eitim Bakanlna bal olarak
stanbulda bir slam limleri Enstits almtr.
19621980 arasnda Trkiyenin deiik illerinde toplam
8 Yksek slam Enstits almtr. Bu enstitler 12
Eyll 1980 sonrasnda niversiteler bnyesinde ilahiyat
fakltelerine dntrlmtr.Grld gibi DP ve
Menderes, Trke ezan yeniden Arapa latrmak
dnda
(ki
onu
da
CHP
ve
DP
birlikte
kanunlatrmtr)
din
alannda
CHPnin
uygulamalarnn tesinde die dokunur yasal bir adm
atm deildir. DP ve Menderes, CHP ve nnnn
ilkokullarn son iki snfna koyduu program d
semeli din derslerini program iine alm ve
ortaokullarn iki snfna ler saat din dersi koymutur.
CHPnin imamhatip kurslarn da imamhatip okullarna
dntr
mtr.
CHP
dneminde
Ankara
niversitesine bal bir ilahiyat fa kltesi vard. DP

dneminde ise stanbulda bir slam limleri Enstits


almtr. Grld gibi din konusunda DP ve
Menderesin CHP ve nnden fazla yapt tek ey,
ortaokullarn iki snfna ler saat din dersi koymaktr.
Babakan Erdoann, Kurann retilmesinin,
Hz. Peygamberin hayatnn retilmesinin nn
atnda millet sevin gzyalar iin de Mush
aflar ty la hasret giderdi, dedii Menderes
dneminde Kuran tetilmesinin nnn ald
doru deildir. Kuran Kerim dersi 19741975 yllarnda
imamhatip mfredatna eklenmitir. Ayrca tek parti
CHP dneminde hem binlerce camide hem de
19491950de bina says 127ye, renci says 10.000e
yaklaan Kuran kurslarnda grl grl Kuran
okunmutur. Yani Babakan Erdoann Mende res
dnemine kadar Kurann yasakland! iddias ile
Menderesin Kurana hizmet ettii! iddias tam olarak
gerei yanstmamaktadr.
Cumhuriyet
ocuunun
Din
Dersleri
Erken
Cumhuriyet dneminde ocuklarn temel din eitimi
unu tulmu deildir. 19291935 arasnda ilkokullarn 3,
4 ve 5. snflarn da, 19351939 arasnda ise ky
ilkokullarnn yine 3, 4, ve 5. snfla rnda din dersleri
verilmitir.
Atatrk 1929dan itibaren ilkokullarda okutulacak
din dersi ki taplarm yeniden yazdrmtr.
1929 ylnda Muallim Abdlbakiye (Abdlbaki
Glpnarl) Cum huriyet ocuunun Din Dersleri adl
bir kitap yazdrp bu kitab ilko kullarn nc
snflarndan itibaren okutmutur.
Atatrkn, Maarif Vekleti Talim ve Terbiye
Dairesinin 88 nu maral kararyla ilkokullarda ve ky
okullarnda okuttuu Cumhuriyet ocuunun Din
Dersleri adl kitapta yazlanlardan bazlar unlardr:
Bugnk Trklerin dini: slam dini, slam iman,
imann dstu ru: 'La lahe lallah, Muhammedun
Resulullah.

slam dinini insanlara reten zat: Hazreti


Peygamber.
ALLAH'A MAN: Allah mminlerin kalplerinde
yaayan ulvi bir varlktr. Allah hiiyk bir yaratc
kudrettir. Allah sevgisi, b tn ibadetlerin ba ve en
bydr.
Allah
bize
tantan
Hazreti
Peygamberdir.Allah zaman ve meknn stndedir.
CAMI:
Mslmanlarn
Allah'a
ibadet
iin
toplandklar yerlere cami denir. Cami, okul gibi
hepimizin, btn milletin maldr. indeki eya da
yledir. Allaha evlerimizde de ibadet edebiliriz. Fakat
Allah camideki ibadeti daha ok sever. nk onun
faydas daha oktur. Oradaki byklerden din ilerini
reniriz. Birbirimizi tanrz, severiz. Birbirimizin halini
anlarz. Birbirimize faydamz dokunur. Zaten Ms
lmanlk ayrlk dini deil, topluluk dinidir.
MAN: Mslmanlk Allaha ve Mslmanl reten
Peygam berimize inanmaktr. Allaha ve Peygambere
inanmaya iman deriz. Allah, bu kinat, bizi yaratan
kudret sahibidir. Onun ne olduunu, nasl olduunu
biz tamamyla bilemeyiz, O ok byktr.
u iki sz slam imann bildirir: La ilahe illallah
Muhammedn Reslullah Tiirkesi Allah birdir, ondan
baka Allah yoktur. Muham med de Allahn
Peygamberidir, demektir. te bu szlerin anlamna
inanan
kimse
Msliimandr.
Gryorsunuz
ya
ocuklar: Mslman lk en kolay en doru bir dindir.
Mslmann kutsal kitab Kuran Kerimdir. Allahn
emirleri bu kitapta yazldr. Biz Kuran Kerime ok
hrmet ederiz. Btn ahlak gzelliklerini bize reten
bu kutsal kitaptr.
HZ. MUHAMMED: slam dinini insanlara reten
Hazreti Mu hammed Arabistanda Mekke ehrinde
dodu. (...) O vakitlerde Arap lar hi medeniyet
bilmezlerdi; cahil; vahi bir haldeydiler. Talara, put
lara taparlar, kzlarn diri diri topraa gmerlerdi.

Ak fikirli Muhammed bu hallerden ok sklr,


milletini doru yola gtrmeyi kendi kendine
dnrd. Artk tamamyla bym olan gen
Muhammedi milleti ok severdi. O hi yalan
sylemezdi. Dnceleri daima doruydu.
Peygamberimiz slam dinini insanlara anlatmaya,
Bu ta para larna, putlara tapnmayn, bunlardan
insana ne iyilik gelir ne fenalk. Allah birdir ve
byktr, demeye balad. O vakit kendisi krk yana
gelmiti.
Yz
gayet
gzel,
kendisi
sevimli
olan
Peygamberimizin ahlak da gayet gzeldi. Hi kimseye
fena muamele etmez; fakirlere, dul ka dnlara yetim
ocuklara daima yardm eder, herkese doru yolu gste
rir, nasihat verirdi.
ALLAHA
MAN:
Byk
Peygamberimiz
bize
Mslmanl

retmi,
Allahn
istediklerini
anlatmtr. Allah yerleri, gkleri, bizi ve her eyi
yaratan byk kudret ve kuvvettir. Her eydeki,
herkesteki kuvvet ve kudret Onun kuvveti, Onun
kudretidir. O her yerdedir, fakat hibir ey Allah
deildir. Grdnz her eyde Onun sanat, kudreti
vardr.
slam dini akl her eyden stn tutmutur. Hatta
Peygamberi miz, Din akldr, akl olmayann dini de
yoktur, demitir.
Kutsal kitabmz olan Kuran, Peygamber in kalbine
domu Al lah szleridir.
Allah gkyznde deildir ve gklerde yle kat kat
altnl m cevherli saraylar yoktur. Bize fennin dedii
her ey dorudur, fenne, akla uymayan eyler, dinde
yeri olmayan yalanlardr.
Allaha ulamak, ona halimizi anlatmak iin
evliyalara muhta deiliz. Peygamberimiz bize Allah
byle anlatmtr.
ocuklar biliyorsunuz ki, Hazreti Muhammed
Mekkeliydi, ana dili de Arapayd. fakat kurduu din,

slam dini yalnz Araplara deil btn insanlara aittir.


slam dininde olanlar, Miislmanlar da yalnz
Araplardan ibaret deildir. Biz Trk olduumuz,
anadilimiz
Trke
olduu
halde
Mslmanz.
Mslmanlk btn insanlara ait bir din olduundan,
bu dine mahsus tek bir dil olmaz.
Her millet Allaha kendi dili ile hitap eder. stediklerini
kendi di liyle ister, kendi diliyle kreder. Allaha kar
samimi olmak, btn duygularmz, isteklerimizi,
duyduumuz, istediimiz gibi sylemek iin mutlaka
Trke sylememiz, kendi anadilimizle hitap etmemiz la
zmdr.
Atatrkn ilkokullar iin hazrlatt Cumhuriyet
ocuunun Din Dersleri adl kitap gerekten de slam
dinini en iyi, en sade, en anlalr ekilde zetleyen
nadir kitaplardan biridir.
ddia ediyorum, gemiten gnmze okullarmzda
okutu lan hibir Din Kltr ve Ahlak Bilgisi kitab,
Atatrkn Muallim Abdlbakiye hazrlatt bu
kitaptan daha iyi deildir. Muallim Abdlbaki,
Cumhuriyet ocuunun Din Dersleri, stanbul,
19301931
Kitapta slam dininin btn kavram ve kurumlan,
Cumhuriyetin slam anlay en ak, en sade ve en
samimi bir slupla, ocuklarn an layaca dille
anlatlmtr. Kitabn en ilgin zelliklerinden biri, kita
bn sonundaki Kuran Kerimdeki Szlerden adl ksa
blmdr. Bu blmde Fatiha suresi ile Ihlas
suresinin nce yeni Trk harfleriyle Arapa asl, sonra
ise Trke anlamna yer verilmitir.
Kitapta Allah, Peygamber, slam dininin temel
zellikleri en sade ve anlalr biimde aklanmtr. Bu
kitap, Babakan Erdoann, Tek Parti dneminde Hz.
Muhammedin hayatnn retilmesi ya sakland!
iddiasn da rtmektedir. nk kitapta en fazla
slam peygamberi Hz. Muhammedden sz edilmitir.
Kitapta,
Hz.
Mw
bammed,
Muhammed'in

peygamberlii, Peygamberiti Son Hacc ve liimii,


Peygamberin Ahlak, Hz. Mubammed Aleyhisselam
balklar altnda Hz. Muhammed en mkemmel
ekilde Cumhuriyet ocuklarna anlatlmtr.
Bu kitapla birlikte Tek Parti dneminde 19311941
yllar arasn da ortaokullarda ve liselerde okutulan drt
ciltlik Tarih serisinin, Tarih llOrta Zamanlar adl ikinci
cildinde de Hz. Muhammedden ok uzunca ve vgyle
sz edilmitir. Dahas Hz. Muhammedden sz edilen
baz blmleri bizzat Atatrk yazmtr. lkokullara
ynelik olarak hazrlanan din kitabnda Hz.
Muhammedden daha ok vah ye, dine dayal olarak sz
edilirken, ortaokul ve liseler iin hazrlanan tarih
kitabnda Hz. Muhammedden daha ok akla, bilime
dayal olarak sz edilmitir.
Atatrkn en ok sevdii, en ok etkilendii tarihi
kiiliklerin banda Hz. Muhammed gelmektedir. Tek
Parti dneminde, zellikle Atatrkn hayatta olduu
dnemde, Hz. Muhammedden vgyle sz etmenin
yasaklandn sylemek gerekddr.
Atatrkn, gen Cumhuriyetin ocuklarna ve
genlerine slam dinini en iyi ekilde retmek iin
hazrlatt Cumhuriyet ocuu nun Din Dersleri adl
kitap i ve d Cumhuriyet dmanlarn, din
bezirgnlarn ok rahatsz etmitir. Nitekim 1948
ylnda Cumhuriyet ocuunun Din Dersleri kitab
kaldrlp yerine Mslman ocuu nun Kitab adyla
yeni bir ders kitab yaymlanmtr.
Ancak bu kitap, Muallim Abdiilbakinin kitabnn
aksine slam dininin zn deil, slam dinine
sonradan giren mezhepleri, tarikat lan, hurafeleri slam
dini olarak anlatan bir kitaptr. yle ki, dnemin
slamc yayn organ Sebilrread dergisi bile bu kitab
tarikatlkla sulamtr.
Devletin din meselesine acele mdahalesi. Eserin bir
ucu tekke lere, biir ucu modern maneviyata dayanyor.
Alt kaval st iha ne. Deersiz, zevksiz mistik

manzumeler. Tarikatlk, hurafeperest lik. Siyasi


acelecilikle bakanln bu eseri kendine mal etmesi
yerinde deildir.
Demem o ki, R. Tayyip Erdoann iddia ettii gibi Tek
Parti d neminde Kuran retmek, Kuran renmek,
Kuran okumak ve Hz. Muhammedin hayatnn
anlatlmas yasaklanmamtr. Tam tersine Tek Parti
dneminde ilkokul ocuklarna bile Allah, Peygamber!,
Kuran Kerimi, en doru, en sade ve en anlalr
ekilde retmek iin dnemin din limlerine kitaplar
yazdrlm, bu kitaplar okullarda okutulmutur.
Yavrularmza Din Dersleri Atatrkten sonra nn
dneminde de ocuklarmz iin din dersi kitaplar
yazlm, yaymlanmtr. rnein Diyanet leri
Bakan Yar dmcs Ahmet Hamdi Akseki, 2 kitaptan
oluan Yavrularmza Din Dersleri adl kitaplar
yazmtr. Bu kitaplar, 1944te, nn dnemin de,
Ankarada Recep Ulusolu Basmevinde baslmtr.
Bu kitaplarda da ok anlalr bir dille, ok sade bir
ekilde, slam dininin z yavrularmza anlatlmtr.
Allah ve Peygamber, slam dininin kutsal kitab Kuran,
slam ahlak vb. dini konularda ocukla rmzn
bilgilendirilmesi amalanmtr.
Grld gibi baz kesimlerce din dmanl
yapld diye su lanan nn dneminde de
ocuklarmzn din eitimi dnlmtr. Diyanet
leri Bakan Yardmcs Ahmet Hamdi Aksekinin
Yavrular mza Din Dersleri adl iki ciltlik kitab, Tek
Parti dneminde baslan din dersi kitaplarndan biridir.

Ahmet Hamdi Akseki,


Yavrularmza Din Dersleri, Recep Ulusolu Basmevi,
Ankara, 1944
Askere Din Kitab Atatrk ve nn, sadece
ocuklarn
deil
ordunun
din
eitimini
de
unutmamtr. Ahmet Hamdi Aksekinin, Cumhuriyetin
ilk yllarnda kaleme ald kitaplardan biri de Askere
Din Kitab adl eserdir. lk bas ks, Atatrk dneminde,
1925te yaplan kitap, ikinci basksn nn
dneminde, 1945 ve 1946 yllarnda yapmtr. Diyanet
leri Bakanl Yaynlarndan kan kitap, askeri
okullarda okutulmutur.
Kitabn yaymlanmasn bizzat dnemin Genelkurmay
Bakan Fevzi akmak istemitir. Bu gerek, kitabn
wszne yle ifade edilmitir:
1341/1925 ylnda Genel Kurmay Bakanlndan
Diyanet leri Bakanlna aadaki yaz geldi: No:
4003 Diyanet leri Bakanlna.
Ordunun maneviyat dersleri iinde en nemlisi dinle
ilgili olan retimdir. Askere din bilgisi vermek zere
yazlm pek ok kitap varsa da, bunlar ya ok geni
olarak ya da ferdlerin anlayamayaca bir uslb ile
yazlmlar dr. Bu sebeple sade ve z olarak yazlm
bir din bilgisi kitabna ihtiya vardr. Ordunun bu
ihtiyacnn zl bir kitap hazrlanarak karlanmasn
bilhassa
istirham
ederim.
Bundan
baka,
memleketimizde almann ne kadar geri kalm

olduu bilinmektedir. Orduya gelen genleri din ei timi


ile almaya tevik iin, bu konudaki ayeti kerime ve
hadsi erif lerle bunlarn Trke tercmelerinin
levhalar halinde asker dershanelere aslmas ok
uygun olacaktr. Bunu gerekletirmek iin o gibi yet
ve hadislerin kartlarak gnderilmesine yardmlarnz
ayrca istirham ede rim efendim.' 26/3/1341
Genelkurmay Bakam Mareal FEVZ.
ASKERE
Yaan:
AHMET HAMDI AKSEK 6YANET LER BAKAN
MUAVN JCNC BASIM FRt'ZZtYA MATBAASI
STANBUL Ahmet Hamdi Akseki, Askere Din Kitab,
Ebzziya Matbaas, stanbul, 1945
Atatrkn cumhurbakan, nnnn babakan
olduu Trkiye Cunhriyetinin Genelkurmay Bakan
Fevzi akmakn istei zeri ne askerler iin dini
levhalar ve bir din kitab yazma grevi Ahmet Hamd
Aksekiye verilmitir. Akseki, kitabnn 1945 ylndaki 2.
bas ksnda bu gerei yle ifade etmitir:
Bunun zerine istenilen levhalarn ve muhtasar bir
ilmihalin hazrlanmas hana havale olundu. Ayet ve
hadislerle tercmeleri bi rer levha eklinde hazrlanarak
gnderildi. Askere Din Dersleri adyla yazdm eser de
kabul edilerek basld ve Erkan Harbiye Umumiye
Riyaseti (Genelkurmay Bakanl) tarafndan orduya
datld.
477 Ordunun
maneviyat zerinde pek iyi bir tesir
yapt grlen ve 45 senedir daha ok sorulan bu
eserin Trk harfleriyle tekrar bastrl mas arzu
edildiinden eseri yeni batan gzden geirdim ve daha
sa deletirdim. Askerin yurt sevgisi, vazife ak,
kahramanlk menkbeleri hakknda yeni yeni bahisler
koydum...s ayfalk Askere Din Kitab'nda (1945teki 2.
basks) farkl konularda toplam 66 ders vardr. Bu
derslerden ilk 10u yledir:
3.
1. DERS: Askerin Duygusu 1. Vatan sevgisi
imandan gelir 2. Ana d 3. Baba d, Okuma

Paras: Trk Vatan, Vatan Duas; 2. DERS: slam Dini


1. slam dini ne demektir? 2. Gerek din slam dini dir.
I. BLM SLAM DNNDE NAN; 3. DERS: slam
Dininde man Esaslar 1. man ne demektir? 2. mann
mertebeleri; 4. DERS: Allaha man 1. Allaha nasl
iman edilir? 2. Her eyi yaratan Allahtr Allahn
sfatlar a. Allah her eyi bilicidir b. Allah irade
sahihidir c. Allah kudret sahibidir d. Allah iitici,
grc ve syleyicidir e. Allah birdir f. Allah diri (hay)
dir, ezel ve ebeddir. Okuma Paras: yetler; 5. DERS:
Allah
Sevgisi,
Allah
Korkusu
1.
Allahtan
korkmayandan korkulur 2. Her iyiliin ba Allah
korkusudur. Okuma Paras: Ayet ve hadsler; 6.
DERS: Meleklere iman 1. Melek nasl bir varlktr? 2.
Meleklerin sfatlar 3. Dikkat edilmesi gereken
hususlar; 7. DERS: Ki taplara iman 1. Kitap ne
demektir? 2. Kitaplarn sfatlar; S. DERS: Kuran
Kerim 1. Kuran nasl bir kitaptr? 2. Kur'an Kerim'in
sfat. Okuma Paras: yetler; 9. DERS: Peygamberlere
iman l. Kimlere peygamber denir? 2. Peygamberlerin
sfatlar; 10. DERS: Hazreti Mu hammed (s.a.s.) 1.
Peygamberimiz kimdir? 2. Peygamberimizin hayat
Peygamberliin gelii. Okuma Paras: Peygamberimizin
Baz Du alar...
Kitap, M. kif Ersoyun Ordunun Duas adl bir
iiriyle sona er mektedir.
Kitabn, laiklik'' arlkl devrimlerin younlat
1925te bast rlm olmas dikkat ekicidir. O srada
Halifeliin
Kaldrlmas,
Tekke
ve
Zaviyelerin
Kapatlmas, apka Kanunu gibi devrimleri gerekle
tiren gen Cumhuriyet, belli ki ayn zamanda akla ve
bilime uygun, hurafelerden ve banazlktan uzak bir
din anlaynn gelimesi iin aba harcamtr. Bu
devrimler yznden kimi evrelerce dinsizlikle
sulanan gen Cumhuriyet ordusuna bile din dersleri
vermitir.

Atatrk ve nn dnemlerinde (tek parti CHP


dneminde), Trk ordusuna, slam dininin gzellikleri,
Allahn ycelii, Peygamberin yksek ahlak, Kuran
Kerimin
zellikleri,
gzellikleri
gibi
konularda
hurafelerden uzak ok sade ve z biimde hazrlanm
Askere Din Kitab okutulmutur.
Askeri Din Dersleri Gen Cumhuriyetin yine Trk
ordusuna ynelik olarak hazr latm olduu
kitaplardan biri de Muallim Cevdet imzal Askeri Din
Dersleri adl kitaptr.
lk basks 1928 ylnda yaplan 239 sayfalk bu
kitabn kapanda Osmanlca aynen yle yazmaktadr:
Erkan Harbiye Umumiye Ri yaset Celilesince alan
msabakada birincilii kazanan bu eser, ayrca
mkfatla taltif ve btn ordulara resmen kabul
olunmutur.
Kitabn kapanda belirtildiine gre bu kitap Maarif
Vekleti Talim Terbiye Dairesince de u raporla takdir
edilmitir:
Bu kitap gerek aile terbiyesiyle, gerek askerlerin
maneviyatn ykseltmekle megul herkesi alakadar
eder. Muallimlik edecek genler kyllere (insanlk,
yurt, din) terbiyesinin nasl verileceini bu eserde ameli
(uygulamal) numunelerle birebir grrler.

Muallim Cevdet, Askeri Din Dersleri, Yeni


Matbaa, stanbul, 1928
Yine kitabn kapanda kitaptaki derslerin slamiyetin
10 ilkesi etrafnda topland belirtilerek o ilkeler yle
sralanmtr:
1. Allah ve Peygamber sevgisi Shhat ve temizlik
sevgisi lim ve sanat sevgisi Aile ve ev sevgisi Askerlik
sevgisi Adalet sevgisi Halk sevgisi: Yetimleri, fakir
kzlar korumak S. ehir hayrat sevgisi: emeler,
imarethaneler, hastaneler, mektepler, ktphaneler

atrmak Gzel eyler sevgisi: Gzel ezanlar, gzel


sesler, gzel binalar, gzel iekler, gzel aalar, gzel
kitaplar, gzel naklar Her fena ve fcur eylerden
nefret: Fuhu, kumar, iki... Grld gibi kitap,
slam dinini sadece ahreti ilgilendiren bir lm tesi
konu olarak ele almam, slam dininin ayn zamanda
dn yevi bir din olduu gereinden hareket etmitir.
Kitap, banazlktan, hurafeden uzak, akla ve bilime
uygun ekilde kltr, sanat, sal gelitirmeyi,
toplumsal ilikileri glendirmeyi amalayan; vatan
sevgi sini, doa sevgisini ve insan sevgisini esas alan bir
anlayla yazlmtr. 1928de baslan Askeri Din Dersleri
adl kitap, tpk 1929da baslan Cumhuriyet ocuunun
Din Dersleri adl kitap gibi slam dininin ba nazlktan
uzak, en gzel ekilde nasl anlatlabileceini gsteren
nadir rneklerden biridir.
Kitap 40 dersten olumaktadr. Sz konusu 40 dersin
ilk 10u un lardr:
1.
Cami ve ezan Cami terbiyesi ve peygamberimiz
Eski
Mslmanlk
ve
Avrupada
temizlik
Peygamberimizin yemin usul Neferler ve di temizlii
Frengi ne yapar?
2.
Askerler ve iki Lailaheillallah Hz. Muhammed
kimdir?
3.
Peygamberimiz halk nasl terbiye etmitir?
Grld gibi gen Cumhuriyetin Genelkurmay
Bakanl, as kerine en iyi ekilde din eitimi
verebilmek iin bir yarma am, o yarma sonunda
birinci olan Muallim Cevdetin Askeri Din Dersleri adl
kitabn tm orduya zorunlu tutmu, dahas
Cumhuriyetin Milli Eitim Bakanl da bu kitab ky
okullarndaki retmenlere ve her kese nermitir.
stelik sz konusu kitap laiklik alkl devrimlerin
hayata gemeye balad 1928de baslmtr. Bilindii
gibi ayn yl anayasadan Devletin dini slamdr
maddesi karlmtr. Bu de mektir ki, gen
Cumhuriyetin anlad laiklik, bir taraftan devletin

dini olmayacan savunan, dier taraftan byk bir


blm Msl man olan Trkiyede slamn en doru,
en sade ekilde anlalmasn salamak iin aba
harcayan bir zellie sahiptir.
Gen Cumhuriyetin laiklik anlaynn asla dinsizlik
olmad nn en ak kant rencilere din eitimi
vermek iin hazrlatlan Cumhuriyet ocuunun Din
Dersleri ve Yavrularmza Din Dersleri ile askerlere din
eitimi vermek iin hazrlatlan Askere Din Kitab ve
Askeri Din Dersleri adl kitaplardr.
352.000 Takm Dini Kitap Sonuta gen Cumhuriyet
19231950 yllar arasnda 352.000 ta km dini kitap
bastrm ve bunlar Atatrk ve nn dnemlerinde
kylere kadar cretsiz olarak datmtr.
1.
Elmalk Hamdi Yazrn Hak Dini Kuran Dili adl
Kuran Kerim Tercme ve Tefsiri (9ar cilt): 45.000
adet.
2.
Ahmet Naim EfendiKmil Miras Hocann Buhari
Tercme ve erhi (zah) (12er cilt): 60.000 adet.
Genel
Din
Kltr
Eserleri:
247.000
adet.Cumhuriyetin ilk 15 ylnda Elmalk Hamdi
Yazrm 9 ciltlik dev eseri bata olmak zere Kurann
tefsir ve tercmesiyle ilgili toplam 9 eser yazlp
yaymlanmtr.
Bu rakamlarn ne anlama geldiini daha iyi anlamak
iin basit bir kar latrma yapalm: Dini nitelikli bir
imparatorluk olan Osmanlda 1400 ile 1730 yllar
arasnda, yani tam 330 yllk dnemde telif olarak 14
tefsir, 48 fkh, 25 akid ve kelam, 11 ahlak ve sadece 1
tane de hadisle ilgili ol mak zere dini ierikli toplam 99
eser yazlmtr. Ayrca Fnn liye ibaresinden dini
nitelikli olduklar bilinen 30 alma yaplmtr.
Ksacas 330 ylda yazlan toplam 234 telif eserden
143 dini niteliklidir. Ayrca matbaann olmad bir
dnemde bu eserlerin ok fazla sayda oalnlp ok
rahat bir ekilde halka ulatrld ve okumayazma

oran ok dk olan halkn bu eserleri okuyup


anlad da sylenemez hani.
Ezann Trkeletirilmesi Babakan R. Tayyip
Erdoan birok konumasnda CHPyi ve nn'y ezan
Trkeye evirdii iin ok ar bir ekilde eletirmitir:
1940'l yllar boyunca milletin deerlerine, milletin
kutsal larna kar aleni bir sava yrtld. (...) Ezan
aslna mugayir bir ekle evrildi. (...) Evet... O Menderes
ezam
aslna
dndrdnde
Anadolu'nun
her
kesinde insanlar hngr hngr aladlar (...) ,
Bunlarn dnlerinde Trke ezan var", Bu nn
CHPsi. Onlar da Trke ezan okudular. Menderes geldi
ezan aslna dnd, Bu millet, merhum Adnan
Menderes ve arkadalarnn ezann Trke okunma
sna son vermelerini asla unutmad, unutmuyor. Ben
inanyorum ki bu millet, her ey unutulsa hile, srf
ezana iade ettii hrmetten dolay Adnan Menderes'i
gnlnde ve hafzasnda tayacaktr.
Ezann nasl susturulduunu (...) milletimiz ok iyi
hatrlyor. Bugn 16 Haziran. ok anlaml bir
yldnmn idrak ediyoruz. Bundan 63 yl nce bir 16
Haziran
gn
Merhum
Adnan
Mende
res
babakanlndaki Demokrat Parti hkmeti ok
byk, ok ar bir zulm ortadan kaldrmtr.
Trkiyenin gzelim minarelerinden ezan i karartc
ekilde Tanr uludur diye okunuyordu. Kim yapt
bunu; CHP. te 16 Haziranda yeniden minarelerden
Allahu ekber diye ezan okunmaya balad...
Babakan Erdoan baz konumalarnda, ezan
1940l yllar da nn CHPsinin Trkeye evirdiini
iddia ediyor. Ancak bilin dii gibi Trke ezan 1932
ylnda Atatrkn salnda ve zellikle Atatrkn
isteiyle okunmaya balamtr.
Babakan Erdoan, zaman zaman da CHP dneminde
ezann sus turulduunu iddia ediyor. Ancak bilindii
gibi 19321950 arasnda CHP dneminde ezan Trke

okunmutur,
ama
okunmutur;
ezanla
rn
susturulduu doru deildir.
Babakan Erdoan, CHP dneminde ezanlarn Trke
okutulma sn ok byk ve ar bir zulm, i
karartc ekil olarak adlan dryor. Ancak ezan
namaza ardr. Trkiyede yaayp Trke ko nuan
Trk Mslmanlarn namaza Trke arlmalar ok
doaldr. Burada zlm deil samimiyet vardr.
Tanr uludur diye Trk e okunan ezann i
karartc olduunu sylemek iin de iyi Trke
bilmemek veya Tiirkeyi sevmemek gerekir.
Babakan
Erdoan,
ezam
Adnan
Menderes
babakanlnda ki DPnin yeniden Arapa okutmaya
balattn iddia ediyor. Evet! Ezann 1950de Adnan
Menderesin
babakanlndaki
DP
hkmeti
dneminde Arapaya evrildii dorudur, ama eksiktir!
nk o ya say DP ve CHP birlikte kabul etmitir. Yani
ezann yeniden Arapa ya evrilmesi konusunda illa da
birilerine teekkr etmek gerekiyorsa Menderesle
birlikte nnye de teekkr etmek gerekir.
Trke Ezan Dine Uygundur Atatrk, 1933 ylnda
Ezan ve Kuran Trklerden baka hibir Mslman
millet bu kadar gzel okuyamaz. Bunlara muhteem
mzik ahengi veren Trk sanatkrlardr, demitir.
Her eyden nce ezan ibadet deil, ibadete ardr.
Hz. Muham med ilk ezan gr sesiyle bilinen Habeli
Bilala okutmutur. O zaman Araplara yaplan bu ar
doal olarak Arapa yaplm ve ondan son ra da
Arapa olarak yaygnlap ylece kalmtr. Prof. Yaar
Nuri z trk Anadilde badet Meselesi adl kitabnda bu
gerei yle dile getir mitir: Ezan bir paroladr,
namaz vaktinin geldiini ve yaknlarda bir cami
olduunu duyurur. Yani ezan bir ibadet deil bir
duyurudur.
Ancak lkemizde teden beri din bezirganlar Kurann
Trke letirilmesine kar ktklar gibi ezann
Trkeletirilmesine de kar kmlardr. Falih Rfk

Atay 1960larda yle diyor: Geenlerde Di yanet leri


Reisinin bir demecini okudum. Ezan ibadettir, o da
ancak Arapa okunabilir diye! 1879da, yani bundan
87 yl nce stanbul ca milerinde ders veren din bilgini
Hoca Suavi: Kurann her millet dilin de okunabilecei
hakknda mam Azam fetvasn unutarak hutbeleri bile
Arapa okutuyoruz, diyordu. Yllarca nce Trkiye'ye
gelen Filistin Mfts (...) ezann Arapa m Trke mi
okunaca sorusuna, Siz birbirinizi hangi dilde
arrsnz? demiti.
Ezan, slam dininin en nemli sembollerinden biridir.
Allah,
kur'anda,
her
eyden
nce
Kurann
anlalmasna vurgu yapmtr. mam Azam Ebu
Hanife bata olmak zere byk miitefessirler de
Kuran'm baka dillere evrilebileceini, bu baka
dillere evrilmi kur'an'la namaz klnabileceini ve
dolaysyla ezann da baka dillere evrilebileceini
belirtmilerdir. Prof. Yaar Nuri ztrkn ifadesiyle,
Ebu Hanife re Hanefi mezhebi namaz vaktini duyurma
amac sa lanmas artyla bna da (Trke ezana) da
cevaz vermitir.'* Hane fi mezhebine gre ezan baka
dillere evrilebilir. Kasani, Bedaiu's Sanai de bu
konuda yle demitir: Ezan Farsa eviriden okusa ne
olur? (...) Eer duyuru gerekleiyorsa ezann
tercmesini okumakta da bir saknca yoktur.' Bu
nedenle ezann baka dillere evrilmesi nin nnde
hibir dinsel engel yoktur. Kuranda, ezann baka dil
lere evrilemeyecei hakknda hibir hkm yoktur. Bu
konuda sadece geleneksele aykrlktan sz edilebilir.
zetle ezann Trkeletirilmesi hibir ekilde dine
aykr de ildir. Ezann Trkeletirilmesi, namaza
arnn Arapa deil de Trke yaplmasdr.
Mslman Trklerin namaza Trke arlma larndan
daha doal bir ey de yoktur. Burada yantlanmas
gereken soru, insanlar bilmedikleri bir dille mi yoksa
anadilleriyle mi namaza, ibadete armak daha etkili,
daha iyi sonu verir sorusudur. Hi ku kusuz anadilde

yaplan ar daha etkilidir, nk bu ar dinleyen


tarafndan her harfine, her zerresine kadar hissedilir,
ancak baka dil de yaplan bir ar alkanln
yaratt artl refleks dnda derin bir etki
uyandrmaz. yle de ifade edebilirim: Arapa ezan
okundu unda dinsel kltr ve alkanlklar etkisiyle
buna sayg duyan ancak anlamn bilmedii veya bilse
bile hissedemedii iin ibadete/namaza gitmek
konusunda iinde vicdani bir bask/drt duymayan
bir Msl man Trk, anadilinde yani Trke okunan
ezan duyunca ne dendiini tam olarak anlad ve o
anlam
hissettii
iin,
ibadete/namaza
gitmek
konusunda iinde vicdani bir bask/drt, hatta belki
haz duyacaktr. Ksaca Trke ezan anlam bilinse bile
anadilde olmad iin hisse dilemeyenArapa ezann
ruhlarda,
imanlarda
yaratamad
cokuyu
yaratacaktr. Bu nedenle anadilde ezan aslnda dinin
belki ekline, ge leneine deil ama ruhuna ok daha
uygundur.
Tabii
ekilcilerin
bunu
anlamas
olanakszdr!
Kurann ve Hz. Muhammedin bu konuda herhangi
bir yasa olmadna gre, dahas mam Azam Ebu
Hanife ve Hanefi fk h da buna onay verdiine gre
ezan anadilde, yani Trke okutan Atatrk,
nny, CHPyi dinsizlik yapm gibi sulamak her
ey den nce slam dininin ruhuna aykr bir
davrantr.
Evet! Ezan slam dininin bir anlamda evrensel
sembol olduu iin anadile evrilmeden orijinal
dilinde de okunabilirdi. Atatrk de bu gerein
farkndayd, ancak o, Trkn Milli Dini slam tezi
ereve sinde slam her eyiyle Trkeletirmek
istemitir. Kuran, hutbeyi, tekbiri Trkeletirip de
ezam Trkeletirmemeyi dinde Trkeletir me
almalarnn yarm kalmas olarak grmtr.
Ayrca asla unutulmamaldr ki, Atatrk bu lkede
ezanlarn sus mamas iin bir lm kalm sava

vermitir. u bir gerek ki o, nce ezanlarn susmasn


engellemi, sonra da o ezanlarn anlalmasn sa
lamtr. Atatrk ezann susmasn engelleyip,
anlalmasn salad iin dinsizlikle sulamak
anlamszdr. Akl banda bir Mslman Trkn
yapmas gereken, ezan konusunda Atatrke ve
Cumhuriyete teekkr etmektir.
Osmanlda Trke Ezan Trk tarihinde ilk kez
Osmanl dneminde 1880lerde baz cami lerde Trke
ezan okunmutur.
Macar Halk Edebiyat bilgini gnaz Kuno, 1885te
stanbulu zi yaret ettiinde baz camilerden Trke
ezan okunduuna tank oldu unu belirtmitir.
Kuno, 1926 ylnda stanbul Darlfnununda
verdii bir konfe ransta, Osmanlda stanbulda
Trke ezan okunuuna tank oldu unu yle
anlatmtr:
...
Gel
ehzadeba'ndaki
sakin
kahveler,
Direkleraras'tdaki k raathaneler, biri sylerse br
dinler. Akam da oldu. kindi mumlar amdanlara
dikildi. erefeye kan mezzinler kble tarafna dnp,
ellerini yzlerine rtp ince ince ezan okumaya
baladlar:
Yoktur tapacak, alap'tr ancak...' gnaz Kunoun
bu gzlemlerini yorumlayan Prof. Dr. lhan Ba gz
yle demitir:
Demek ki ezann Trke okunmas da Atatrk
devrinin
icad
deilmi.
Daha
1880lerde
ehzadebatnda ezan, hem de 13. yzyl Trkesinden
alnan
szcklerle
Trke
okuyan
mezzinler
varm,Atatrk ile Allah Arasnda adl kitabmda
belirttiim gibi, Bu bil gi ne kadar dorudur tartlr,
ama uras bir gerek ki, baz Osmanl aydnlarnn (Ali
Suavi, Ahmet Aaolu gibi) hayal hanelerinde tpk
Trke Kuran gibi Trke ezan konusunun da bir yeri
vardr.

Atatrkn Ezan Aratrmalar Atatrk, Dinde ze


Dn Projesini gelitirirken, Trke Kuran, Trke
dua, Trke hutbe konularnda olduu gibi Trke
ezan konu sunda da bir hayli aratrma ve inceleme
yapmtr. Okuduu slam tarihi ve slam dini konulu
kitaplarda ezan konusuyla zel olarak ilgilendii
anlalmaktadr.
rnein Atatrk, Leon Caetaninin slam Tarihi adl
eserini okur ken ezan konulu u blmlerle
ilgilenmitir:
Mminler her gn namaz klmak zere belli
saatlerde Peygam berin etrafnda toplanyorlard.
Muhammed bir zaman bunlar Yahu dilerin yapt gibi
boru ile davet etmeyi dnd. Fakat sonra bu fikri
terk etti. Hristiyanlar gibi an almay tasarlad. Hatta
an yaptrd. Muhammed, bu ann takl olaca iki
srn yaplmasna da karar vermiti. Fakat bu yenilik
Mslmanlarn houna gitmedi. Muhammed de fikir
deitirmek sratliliini gsterdi. (s. 163)
Bu satrlarn altn izen Atatrk, Yahudilerin yapt
gibi... cmlesiyle devam eden blmn bana Dikkat
anlamnda bir D harfi koymutur.
Atatrk u satrlarla da ilgilenmitir:
mer ile Medineli Abdullah bin Zeyd bin Salabe ayn
ryay grdler. Bunda Allah mminleri an ile deil
insan sesiyle ibadete a rmay emrediyordu.
Muhammed bu ryalarn doru olduunu kabul ederek
ona uygun hareket etti. Bilal Habei yksek ve kuvvetli
sesin den dolay mminleri namaza armak gibi yeni
bir vazifeyle grev lendirdi. (Bilal Habe) slamiyetin ilk
mezzini oldu. (Hiam, 346348; Haldun, ikinci cilt, zeyl
17; Hami, birinci cilt, 404405; Halebi, ikinci cilt,
205206; Buhari, birinci cilt, 160 vd.) (s. 164)
Atatrk, bu paragrafn bana bir X iareti koymu
ve mer ile Medineli Abdullah bin Zeyd bin Salabe
ayn ryay grdler. Bunda Allah mminleri an ile

deil insan sesiyle ibadete armay emredi yordu


cmlelerinin altn izmitir.
Atatrk daha sonra da u satrlar okumutur
dikkatlice:
Buhari, Abdullah Bin mere atfen u hadisi
zikrediyor: Miis limanlar Medineye geldikleri zaman ilk
nce bir araya toplanmak detleri idi. Namaz vaktini
aralarnda kararlatrrlard. Namaz iin davete ihtiya
yoktu. nk Mslmanlarn toplanmasnn ihtiyari
olduunu gsteriyor. Zaten ayn hadis, bunu aada
belirtildii gibi teyit etmektedir:
Bir gn bu mevzuya dair grld srada birisi,
Hristiyanla rn anna benzer bir an kullannz, dedi.
Fakat baka biri ilave etti: Yahudilerin kulland
boruya benzer boru daha iyidir. Bunun ze rine mer
unlar syleyerek szleri kesti: Niin iinizden birini
sizi
namaza armaya memur etmiyorsunuz?
Peygamber, Ya Bilal! dedi. Kalk namaza ar.
Bundan ak suretle anlalyor ki, Mslmanlar
namaza davet etmek fikri Peygamberden deil
Msliimanlartn kendin den kmtr. Peygamber yalnz
uygunluunu kabul etmitir. Mezzi nin kim olacan
tayin etmitir. Bu yeniliin ruhu mer olmutur... (s.
164165)
Atatrk nemli bulduu bu satrlarn altn izmi,
ezan insan se siyle okuma dncesinin mere ait
olduunun belirtildii blmn bana ve sonuna ikier
adet X iareti koymu ve tm paragrafn ba n ve
sonunu dikey bir izgiyle iaretleyerek ayrca paragrafn
bana bir D harfi koymutur.
Bu okumalarndan aka grld gibi Atatrk,
Buhari
bata
olmak
zere
gvenilir
hadis
kaynaklarndan alntlarla ezann kke nini anlamaya
almtr.
Caetani'nin aktardna gre Buhari ve dier
gvenilir hadis kay naklarnda ezann dorudan
dinsel" bir anlam yoktur. Atatrk, oku malarnda

ezann Hz. mer'in teklifi ve Hz. Muhammed'i onayyla


Mslmanlarn insan sesiyle namaza arlmas
olduunu renmitir.
19. yzylda Osmanl'da nce Ali Suavi sonra da Ziya
Gkalp ezann Trke okunmasndan sz etmilerdir.
Ksacas, ezan Trkeve tercme ettirecek olan
Atatrk, slam dinine gre ezann ibadete ar, bir
parola olduunu, bu arnn ana dilde yaplmasnda
hibir saknca olmadn renir renmez B yk
imamn (mam Azam Ebu Hanife) fetvasn da yerine
getirmek, Kuran gibi ezan da Trke okutmak iin emir
vermitir.
Atatrk'n din dilini Trkeletirme hareketi bir
btndr. Kuran Kerimin, dualarn, hutbelerin,
ezann ve salatn Trkeletir mesi bu btnsellii
salamaya yneliktir. Daha nce de belirttiim gibi
Atatrk pekl btn slam dnyasnda evrensel bir
parola olan ibadete ar anlamndaki ezan Trkeye
evirtmeyebilir, Arapa ola rak brakabilirdi. Ancak o
zaman din dilini Trkeletirme hareketi nin o ok
nem verdii btnselliini bozmu olurdu. Atatrk,
Trke Kur'an okuyan, Trke hutbe dinleyen Trk
Mslmanlarn, dinle rini her bakmdan Trke
yaamaya baladklar bir ortamda, bu di nin sembol
olan
ezan
da
Trkeletirmek
gerektiini
dnmtr. Aslnda Trke ezan konusundaki
mesele Atatrkn kendi ifadesiyle din deil dildir.
Atatrk, Trke Kuran, Trke hutbe ve Trke |
ezanla slam dinini, Reit Galipin ifadesiyle Trkn
Milli Dini hali ne getirmek istemitir.
Atatrk bu kiisel hazrlklar dnda, Dr. Reit Galip
ve nde gelen 9 hafzyla Trke ezan konusunu
grm ve sonunda ezann Trkeletirilmesine
karar vermitir.
Trke
Ezan
Atatrk
aslnda
din
dilinin
Trkeletirilmesi almalarna Trk e ezanla
balamak istemitir. Bu konudaki hazrlklarn 1932 Ra

mazan ayna yetimesini emretmitir. Trke ezann


bestelenmesi
iin
Konservatuardan
hsan
Bey
grevlendirilmitir/ Btn almalara ramen 29
Haziran 1932de balayacak Ramazan ayna kadar m
ezzinlerin
tamamnn
yetitirilmesi
mmkn
olmamtr. Bu nedenle geici bir sre daha ezanlar
Arapa okunmutur.
lk Trke ezan Atatrkn talimatyla 30 Ocak 1932
tarihinde Hafz Rfat Bey tarafndan Fatih Camiinde
okunmutur/ Cumhuriyet gazetesi, Fatih Camiinde
okunacak ilk Trke ezan haberini manetten Bugn
Fatih Camii'nde kindi Ezam Trke Okunacak
balyla vermitir.
30 Ocakta ikindi ezannn Trke okunacan
duyanlar, Fatih Camiine komutur. Byk bir
kalabalk Fatih Camii nnde toplan mtr. Hafz Rifat
Bey ezan nce Arapa, ardndan Trke okumutur:
Allah byktr Tanrdan baka tapacak yoktur Ben
ahidim ki Tanrm byktr...
lk kez Fatih Camiinden halka duyurulan Trke
ezan, ertesi gn br minarelerden de duyulmaya
balanmtr.
Trke ezan uygulamas ok ksa bir srede brn
yurda yaylm tr. Artk ezan vakitlerinde camilerden
Tanr uludur, Tanr uludur. phesiz bilirim bildiririm ki
Tanr'dan baka yoktur tapacak... " ek linde Trke
ezanlar ykselmitir semaya...
lk
trke
ezan
Dn
Fatihte
okundu

Ezan Fatih meydann dolduran


haEc tarafndan alka ile dinlendi
Ezanlar
bir sre yar Trke yar Arapa okunmutur. Bu
durumdan rahatsz olan smet nn, 14 ubat 1933

tarihinde vilayetlere gnder dii bir telgrafta Trke ezan


konusundaki bu sorunun bir an nce hal ledilmesini
istemitir: Zaruri olan hazrlklardan ve talim
mecburiye tinden dolay Trke ezan ve kametin tatbiki
uzam olmas memleketin her tarafndan her gn
tereddde ve dedikoduya mucip olmaktadr. Bu
tereddt devrinin kesilmesi ve ksmen Trke ve
ksmen Arapa gibi aikr bir mukayese mevzuunun
sratle ortadan kaldrlmas lazmdr. Diyanet leri
Reisliinin ve Evkaf Umum Mdrlnn teblii ve
hile tatbikatn hitama erdirilmesini talep ve temenni
ederim.
Diyanet leri Bakan Rfat Breki, 6 Mart 1933
tarihinde ya ymlad bir tebli ile Ezanla ahengi
salamak ve milli politikaya uygun olmak zere cuma
namaz ncesinde okunan salat ve selamn da Trke
okunmasn bildirmitir.
Zamanla standartlaan Trke ezan yledir:
Tanr uludur (4 kez). phesiz bilirim bildiririm
Tanridan baka yoktur tapacak (2 kez). phesiz
bilirim bildiririm Tannnn elisidir Muhammed (2 kez).
Haydi namaza (2 kez). Haydi felaha (2 kez). Na maz
uykudan hayrldr (Sadece sabah namaznda 2 kez).
Tanr uludur (2 kez). Tanrdan baka yoktur tapacak.
Trke salat ve selam da yledir:
(Ey) Tanr Elisi Muhammed! Salat sana, selam sana
(veya: Se nin zerine olsun rahmet ve selamet veya
Sanadr rahmet ve selamet). (Ey) Tanr sevgilisi. (Ey)
Tanrnn elileri... Salat sizlere, selam sizlere (veya
Sizin veya Sizindir).
Cenazelerin arkasndan sylenen tekbirlerin Trkesi
de yledir: Tanr uludur (2 kez). Tanrdan baka
Tanr yoktur. Tanr ulu dur (2 kez). Hamd ona
mahsustur.
Diyanet leri Bakanl 4 ubat 1933 tarihinde
mftlklere yaz d bir yazda yukarda belirlenen
ekliye Trke ezan, salat ve tekbir kararma

uymayanlarn Ceza Kanununun 526. maddesi


gereince ce zalandrlacaklarn belirtmitir.
Haziran 1941de karlan 4055 sayl kanunla Ceza
Kanununun 526. maddesine bir frka eklenmitir.
Buna gre Arapa ezan ve kamet okuyanlar 3 aya kadar
hapsedilecek ve 10 liradan 200 liraya kadar lk trke

ezan Dn Fatihte okundu


Ezan
Fatih meydann dolduran halle tarafndan alka ile
dinlendi
Dn iki camide de | Trke Kuran
okundu | // Trke ezann okunduunu duyuran
gazete kupr Diyanet leri Bakanl tarafndan
belirlenen ve Vakflar Genel Mdrlnn 14 Kasm
1932 tarihinde valiliklere gnderdii bir ta mim ile
bundan sonra btn yurtta Trke ezan okunaca
bildirilmitir.
lk din kongresinden sonra Vakflar Genel Mdrl
Ocak 1933ten itibaren btn cami ve mescitlerde
Trke ezan hazrlkla rna balanmasn emretmitir.
Ocak 1933te ileri Bakan kr Kaya bir genelge
yaymlayarak Trkiyenin btn camilerinde ezanla rn
Trke okunmasn istemitir.
Trke ezan okunmasna karar verilmi olmasna
karn
bestelenen
Trke
ezann
mezzinlere
retilmesi zaman aldndan bir sre lke de standart
bir Trke ezann okunamamas baz sorunlara yol
am
nr. Ezanlar bir sre yar Trke yar Arapa
okunmutur. Bu durumdan rahatsz olan smet nn, 14
ubat 1933 tarihinde vilayetlere gnder dii bir telgrafta
Trke ezan konusundaki bu sorunun bir an nce hal
ledilmesini istemitir: Zaruri olan hazrlklardan ve

talim mecburiye tinden dolay Trke ezan ve kametin


tatbiki uzam olmas memleketin her tarafndan her
gn tereddde ve dedikoduya mucip olmaktadr. Bu
tereddt devrinin kesilmesi ve ksmen Trke ve
ksmen Arapa gibi aikr bir mukayese mevzuunun
sratle ortadan kaldrlmas lazmdr. Diyanet leri
Reisliinin ve Evkaf Umum Mdrlniin teblii ve
hile tatbikatn hitama erdirilmesini talep ve temenni
ederim.
Diyanet leri Bakan Rfat Breki, 6 Mart 1933
tarihinde ya ymlad bir tebli ile Ezanla ahengi
salamak ve milli politikaya uygun olmak zere cuma
namaz ncesinde okunan salat ve selamn da Trke
okunmasn bildirmitir.
Zamanla standartlaan Trke ezan yledir:
Tanr uludur (4 kez). phesiz bilirim bildiririm
Tanrdan baka yoktur tapacak (2 kez). phesiz
bilirim bildiririm Tanrnn elisidir Muhammed (2 kez).
Haydi namaza (2 kez). Haydi felaha (2 kez). Na maz
uykudan hayrldr (Sadece sabah namaznda 2 kez).
Tanr uludur (2 kez). TanrTdan baka yoktur tapacak.
Trke salat ve selam da yledir:
(Ey) Tanr Elisi Muhammed! Salat sana, selam sana
(veya: Se nin zerine olsun rahmet ve selamet veya
Sanadr rahmet ve selamet). (Ey) Tanr sevgilisi. (Ey)
Tanrnn elileri... Salat sizlere, selam sizlere (veya
Sizin veya Sizindir).
Cenazelerin arkasndan sylenen tekbirlerin Trkesi
de yledir:
Tanr uludur (2 kez). Tanrtdan baka Tanr yoktur.
Tanr ulu dur (2 kez). Hamd ona mahsustur.
Diyanet leri Bakanl 4 ubat 1933 tarihinde
mftlklere yaz d bir yazda yukarda belirlenen
ekliye Trke ezan, salat ve tekbir kararna
uymayanlarn Ceza Kanununun 526. maddesi
gereince ce zalandrlacaklarn belirtmitir.

2 Haziran 1941 de karlan 4055 sayl kanunla


Ceza Kanununun 526. maddesine bir frka eklenmitir.
Buna gre Arapa ezan ve kamet okuyanlar 3 aya kadar
hapsedilecek ve 10 liradan 200 liraya kadar hafif para
cezas deyeceklerdi.'' AdaJet Bakan Fuar Sirrnenin
bir demecine gre 1947 ylnda bu nedenle 29 kii
tutuklanmtr.
Bursada Arapa Ezan Olay Yurt genelinde Trke
ezann okunmaya balamasndan ksa bir sre sonra, 1
ubat 1933'te Bursada kk apl da olsa Trke
ezana direni meydana gelmitir.
1 ubat 1933te, balarnda Nakibendi Tarikatndan
Kazanl b rahim adnda biri liderliinde ortalama
100150 kiilik bir grup. Bursa Ulu Camide ezann
Trke deil yeniden Arapa okunmasn istemi tir. Bu
isteklerini Evkaf Mdr geri evirince topluca vilayete
giden gruba polis mdahale ederek 15 kiiyi gzaltna
almtr.
Atatrk bu olay haber aldnda 22 gnlk yurt
gezisinin son du ra olan zmirdedir. Olay haber alr
almaz derhal zmirden Bursaya gelen Atatrk,
yetkililerle yapt grmelerden sonra Anadolu
Ajansna u aklamay yapmtr:
Bursaya geldim. Olay hakknda yetkililerden bilgi
aldm. Olay aslnda fazla nemli deildir. Herhalde cahil
ml
teciler
adaletin
pene
sinden
kurtulamayacaklardr.
Olaya dikkatinizi bilhassa ekmemizin nedeni dini
siyasete veya herhangi bir tahrike vesile edenlere asla
msamaha
etmeyeceimizin
i
bir
kere
daha
anlalmasdr. Olayn mahiyeti esasen din deil dildir.
Kesin olarak bilinmelidir ki, Trk milletinin milli dili ve
milli benlii btn hayatna bakim esas klnacaktr.
Atatrkn Bursadaki Arapa ezan olayndan sonra
yapt bu aklamann sonundaki, Kesin olarak
bilinmelidir ki, Trk milletinin dili ve milli benlii btn
hayatna hkim esas klnacaktr cmlesi her eyi

zetlemektedir. ... Trk milletinin milli dili (...) btn


haya tna hkim esas klnacaktr, diyen Atatrk, din
dilinin Trkeleti rilmesiyle neyi amaladn da ok
ak bir ekilde ortaya koymutur.
6 ubat 1933 tarihli ngiliz Daily Telegraph gazetesi
Bursadaki Arapa ezan olayndan Trkiyede dini
ayaklanma/ olarak sz etmitir:
Trkiyede dini ayaklanma! Allah yerine Tanr:
Gazinin dil den ve dinden Arapa kelimeleri temizleme
abasna kar Bursada bakaldr oldu. Bu olaya ok
nem veren Gazi, nce Bursayt ziyaret edip ehirden
ayrlm olduu halde geri dnmtr.
Atatrk, Bursadan dnmeden nce genlerle yapt
bir grme de mehur Bursa Nutku"nu sylemitir.
Atatrk bu nutkunda yeni rejimi koruyup kollama
grevini genlere vermitir.
Arapa Ezana Dn Trke ezandan Arapa ezana
dn yolunda ilk adm atan da aslnda CHPdir. 22
Eyll 1948de Diyanet leri Bakan Ahmet Ham di
Akseki, btn mftlklere bir tamim gndererek
Trke ezandan geriye dnn ilk iaretini vermitir.
te o tamim:
Arapa ezan ve kametin memnuiyeti bakkndaki
4055 sayl ka nun hkm, yalnz ezan ve kamete
mnhasr olup, mevlitlerde, hatim esnasnda, bayram
namazlarnda ve bayram gnlerinde alnan Arapa
tekbirlere amil bulunmad ileri Bakanl ile
yaplan
konuma
ve
yazmalar
sonucunda
Bakanlmzn noktai nazar uygun grle rek
gereinin yaplmas valiliklere tamimen tebli edilmi
olduundan camilerde vazife sahipleri arlarak lazm
gelen tembihatn yaplmas lzumu tamimen bildirilir.
1946da kurulan DPnin beyannamesinde Arapa
ezana dn konusunda bir vaat olmamasna karn
DPliler seim meydanlarnda sk sk bu konuyu
gndeme getirerek oy toplamlardr. Bu saye de Trke
ezan
konusunda
lke
iinde
homurdanmalar

balamtr. 4 ubat 1949da TBMMnin dinleyiciler


blmnde Ticani Tarikatna mensup iki kii Arapa
ezan okumutur. Bunlarn oraya nceden oturtulduu
bellidir. nk DPli milletvekilleri grmeleri
durdurup meczuplar dinlemi, meczuplar susturup
dar karmak isteyen ol mamtr.
12 Nisan 1950'de de Mareal Fevzi akmakn cenaze
trenin de birok din adam Arapa ezan yasan
delerek su iledii iin tu tuklanmtr. Bu srada
Millet Partisinin yayn organ Kudret gazetesi Arapa
ezan savunmu, CHPnin yayn organ buna cevap
vermitir.
14 Mays 1950 seimlerini kazanan DPnin iktidar
olmasyla Trke ezan tartmas da alevlenmitir.
Arapa ezana dnn bami mar DP lideri Adnan
Menderes, 4 Haziran 1950de Zafer gazetesine verdii
demete unlar sylemitir:
... Byk Atatrk inklplarna balad zaman
taassup zihniye ti ile mcadele etmek zarureti
duymutur. Trke ezann da byle bir zaruretten
doduunu kabul etmeliyiz. Bugnse camilerden
ibadetin ve dualarn hep din diliyle yaplmasyla tezat
tekil etmektedir. Bu ka dar yldan sonra vaktiyle zaruri
olanhrriyeti snrlayan bu tedbirle rin devamna lzum
kalmamtr. rtica ve taassupla biz de savaacaz ve
millete mal olmu inklplar savunacaz.
Menderesin, Atatrkn Trke ezan hareketini
taassup zihniyeti ile mcadele etmenin zorunlu bir
sonucu olarak grmesi ksmen do rudur, ancak artk
byle bir mcadeleye gerek kalmadn sylemesi
tamamen yanltr. craatlaryla irtica ve taassubun
nn aacak olan Menderesin, rtica ve taassupla biz
de savaacazdemesi ise tama men politik bir
sylemdir. Menderesin Atatrk devrimlerini, millete
mal olmu, olmam diye ikiye ayrmas ise Atatrk
devrimleriyle
kav
ga
edeceinin
ilk
belirgin
iaretlerinden biridir. Menderes, daha nce de, 29

Mays 1950de TBMMde yapt konumada Atatrk


devrimlerini, Halk tarafndan kabul edilenler ve kabul
edilmeyenler olarak ikiye ayrmtr. Dolaysyla
Menderese gre halkn kabul etmedii dev rimleri
korumaya da gerek yoktur. te bu mantkla DP
dneminde
baz
Atatrk
devrimleri
gericilerin
saldrsna ak braklmtr. Menderesin Arapaya
din dili demesi ise byk bir cehalet rneidir.
Menderesin bu aklamalar DPnin yayn organ
Zafer gazetesince
de
hararetle
desteklenmitir.
Gazetenin sahibi Mmtaz Faik Fenik, 5 Ha ziran 1950
tarihinde Zafer gazetesinde Arapa ezana msaade
ediliyor mjdesini vermitir. Zafer gazetesi ezann
Arapaya evrilmesini vicdan hrriyeti erevesinde
deerlendirerek bir kampanya yrtmtr.Ezann
yeniden Arapaya evrilecei sylentilerine baz CHPli
milletvekillerinin tepki gstermesi zerine Menderes, 13
Haziran 1950de u aklamay yapmtr:
Bir zamanlar, eriat isteriz, din elden gidiyor,
diyenlerin ve ba ranlarn vaveylasna benzemek
suretiyle bu ezan meselesini ele ala rak, Atatrk'n
inklplar elden gidiyor, diye gayri samimi feryatlara
baladlar. Trbeleri aanlar kendileridir, din derslerini
kabul edenler kendileridir. Tabii bunlar da samimiyetle
yapm deillerdir. Halbuki DP inand prensiplere
uygun hareket etmektedir. Millete mal olmam, millet
vicdannda bir deirmen ta arlyla km olan
tedbirlerin 1520 sene sonra zerinde beki gibi
duracaz
demek
doru
mudur?*
Yelkenlerini
olabildiince din istismaryla dolduran Menderese gre
18 yl okunan Trke ezan millete mal olmam ve
millet vicda nna bir deirmen ta arlyla km
bir devrimdir! Bu nedenle yok edilmelidir! Menderesin,
CHPnin din konusunda att admlar sami mi
bulmamas,
buna
karn
bu
konuda
kendi
yapacaklarnn inandk lar prensipler olduunu ileri

srmesi de dndrcdr. nk CHP ile DPnin


program ve tzklerinde bu konularda hibir fark yoktur.
nce Tokat Milletvekili Ahmet Grkan ve Kayseri
Milletve kili smail Berkok ile 13 arkada Meclise bir
teklif vererek Ceza Kanununun 526. maddesindeki
Arapa ezana hapis cezas getiren hkmn
kaldrlmasn nermitir. 13 Haziran 1950de toplanan
DP Meclis grubu bu konuda maddelik bir tasar
hazrlamtr. Mec listeki grmeler, 16 Haziran
1950de Trk masonlarnn bir d nemdeki en byk
statlarndan olan stanbul Milletvekili ve air Fuat
Hulusi Demirellinin bakanlnda yaplmtr.
Genel Kurulda sz alan DP Milletvekili Seyhan Sinan
Tekeiiolu unlar sylemitir:
Atatrk sa olsayd hi phe yok ki bu Byk
Meclis'in dn d gibi dnecekti. Allahu ekber
ile Tanr uludur kelimeleri bir manaya gelmez. Eski
zamanlara ait kitaplar okursak birok tanrla rn
olduunu grrz. Yamur tanrs, yer tanrs vesaire.
Binaenaleyh Tanr uludur deyince bunlarn hangisi
uludur? Hristiyanlar bile bir ly haber vermek iin
an alarlar. Onlar an alnrken ann ne demek
istediini anlyorlar. Mslmatlar bir sela sesi
duymuyorlar. DP Milletvekili Tekeliou Trke ezan
konusundaki bu szle riyle gerei arptmtr.
Birincisi, Atatrk sa olsayd ne dnecei aktr.
Ezan Trkeletiren Atatrk, 1933'te Bursada Arapa
ezan okunmasn isteyenlere ylesine byk bir tepki
duymutur ki, Bursa Nutku diye bilinin o mehur
konumasn yapmtr. Yani, Atatrk sj olsayd bizitt
gibi Arapa ezana dnlmesini isterdi/ demek en hafif
tabirle saflktr! kincisi Tanr kavramnn sadece
oktanrl dinler'* iin kullanld iddias da tek
kelimeyle glntr. Tekeliolu Eski zamanlara ait
kitaplar okursak birok tanrlarn olduunu g rrz.
Yamur tanrs, yer tanrs vesaire... Tanr uludur
deyince bun larn hangisi uludur? diyerek bir ark

kurnazlyla Tanr kavramnn sadece ok tanry


kastetmek iin kullanldn belirtmitir. Oysaki Tanr
szc Trkedir ve Trkler oktanrl dnemlerinde
de tek tanrl dnemlerinde de yaratc gc Tanr
szcyle ifade etmi lerdir. Ayrca slam ncesi
Trklerde Tann/Tengri szc Gk Tanr eklinde
tek bir tanry ifade etmek iin kullanlmtr. Trkler
Tanr szcyle gemiten bugne oktanry deil
tektanry anlamtr. kincisi, tarihte birok toplumda
oktanrl inan sistemi vardr. Antik Yunan bata
olmak zere btn eski toplumlarda ok tanrdan sz
edilir. Yabanc dildeki kitaplarda politeist diye geen
ifade, o kitaplar Trkeye tercme edilirken doal
olarak oktann diye tercme edilmitir. Bu kitaplar
Arapaya evrilirken de ayn ifa de okallah olarak
evrilmitir. Burada nemli olan Allah veya Tanr
szcnn tek bir yaratcy m, yoksa oktanry m
kastet mek iin mi kullanlddr. ncs,
Tekeliolu,
...
Mslmanlar
bir
sela
sesi
duymuyorlardiyerek de dpedz yalan sylemitir. An
lalan Tekeliolu Trke okunan salay saladan
saymamtr! Anla lan o da Menderes gibi din dilinin
Arapa olduuna inanmaktadr!
Bu srada artan bir gelime yaanmtr. DPliler,
CHPlilerin tasarya ret oyu vereceklerini dnrken,
CHP grubu adna sz alan Trabzon Milletvekili Cemal
Reit Eybolu, ezan konusunda tartma yaratmak
istemediklerini, Arapa ezan meselesinin ceza konusu
olmak tan karlmasna aleyhtar olmayacaklarn
belirterek unlar sylemitir: Sayn arkadalar, Trk
Ceza Kanununun 526. maddesinden ezana taalluk eden
ceza hkmnn kaldrlmas maksadyla hkme tin
bugn huzurumuza getirdii kanun tasars hakkndaki
CHP Mec lis grubunun grn arz ediyorum:
Bu memlekette milli devlet ve milli uur politikas
Cumhuriyet ile kurulmu ve CHP bu politikay takip

etmitir. Bu politika icab olarak ezan meselesi de bir


dil meselesi ve milli uur meselesi telaki edilmitir.
Milli devlet politikas mmkn olan her yerde
Titrkenin kulla nlmasn emreder, Trk vatannda
ibadete armann da z dilimizle olmasn bu
bakmdan daima tercih ettik.
Trke ezan, Arapa ezan mevzuu zerinde bir
politika mnaka as amaya taraftar deiliz.
Milli uurun bu konuyu kendiliinden halledeceine
gvenerek Arapa ezan meselesinin ceza konusu
olmaktan karlmasna aleyhtar olmayacaz.
Daha sonra maddelik tasarnn maddeleri
ayr ayr oylanm, oy lamada DPlilerle birlikte CHPliler
de kabul oyu kullanmlardr.Hkmetin sunmu
olduu tasar, oylamaya katlan DP ve CHP millet
vekillerinin oybirliiyle kabul edilmitir. Aleyhte oy
kullanan olmam tr. CHP Genel Bakan smet nn
ile CHPli Cemal Reit Eybolu, Cevdet Kerim nceday,
Yusuf Ziya Orta ve Haan Reit Tankut oyla maya
katlmamtr. Ama oylamaya katlan btn CHPli
milletvekilleri tasar lehinde oy kullanmtr. Meclisin
demokrasi tarihinde ilk defa iktidar ve muhalefet
ittifakla bir kanun kartmtr. 16 Haziran 1950de
karlan 5665 sayl kanunla Arapa ezan serbest
braklmtr. Kanun Trke ezan okunmasna da
herhangi bir yasaklama getirmemitir.'
. C*r tt< 1/ r t :
Cumhuriyeti Meclis, Arabca Ezan
Yasam Kaldrd C. H. P. milletvekilleri de kanunu
tasvib ve kabul ettiler else beklenmedik sahneler!
arasnda roman etli 17 Haziran 1950 tarihli
Cumhuriyet gazetesi bu haberi, Meclis Arapa Ezan
Yasan Kaldrd" manetiyle vermitir. Bu manetin
hemen altnda ise CHP milletvekilleri de kanunu tasvip

ettiler (onayladlar)" balna yer verilmitir.'* Murat


Bardaknn dedii gibi, Arapa ezan yasann kalkma
sna Meclis'te sadece DP milletvekillerinin deil, ayn
zamanda CHP grubunun da lehte oy verdiinden ve
yasan DPCHP ibirliiyle kal drlm olduundan
nedense hi bahsedilmiyor. "
Bu gerekten bahsetneyenlerden biri de Babakan R.
Tayyip Erdoandr. Erdoan deiik zamanlarda bu
konuda unlar sylemitir:
Evet... O Menderes ezan aslna dndrdnde
Anadolunun her kesinde insanlar hngr hngr
aladlar (...), Bu nn CHP'si. Onlar da Trke ezan
okudular. Menderes geldi ezan aslna dndii, Bu
millet, merhum Adnan Menderes ve arkadalarnn eza
nn Trke okunmasna son vermelerini asla unutmad,
unutmuyor. Ben inanyorum ki bu millet, her ey
unutulsa bile, srf ezana iade et tii hrmetten dolay
Adnan Menderesi gnlnde ve hafzasnda ta
yacaktr, Bugn 16 Haziran. ok anlaml bir
yldnmn idrak ediyoruz. Bundan 63 yl nce bir 16
Haziran
gn
Merhum
Adnan
Menderes
babakanlndaki Demokrat Parti hkmeti ok
byk, ok ar bir zulm ortadan kaldrmtr.
Trkiyenin gzelim minare lerinden ezan i karartc
ekilde Tanr uludur diye okunuyordu. Kim yapt
bunu; CHP. te 16 Haziranda yeniden minarelerden
Allaht ek ber diye ezan okunmaya balad...
Grld gibi Babakan Erdoan, 16 Haziran
1950de Arapa ezana dn Adnan Menderesin
babakanlndaki DPnin tek ba na gerekletirdiini
iddia etmektedir. Erdoan, Arapa ezana dn DP
ile CHPnin ortaklaa gerekletirdiinden hi sz
etmemekte, hatta bu srete CHPnin DPye ayak
diredii izlenimi yaratmaktadr. Ancak bu sylemler
tarihi gereklere uygun deildir.
Menderes de Arapa ezan yasann kaldrlmasn
yllarca miting meydanlarnda siyasi bir ara olarak

kullanm, Arapa ezana dn dini kurtarmak


olarak adlandrmtr.
Menderes, 1951de DP zmir kinci l Kongresinde
unlar syle mitir:
imdiye kadar bask altnda bulunan dinimizi
baskdan kurtar dk. nklp softalarnn yaygaralarna
ehemmiyet vermeyerek ezan Arapalatrdk. Trkiye
bir Mslman devlettir ve Mslman kala caktr.
Mslmanln btn icaplar yerine getirilecektir.*
Ezan Arapalatrmay dini baskdan kurtarmak,
Mslman ln icab olarak adlandran Menderes,
yine ok kaba bir bakla Arapay kutsamtr.
Atatrkn ezan Trkeletirmesini geni halk
ynlarna dine bask, Mslmanla aykr bir
uygulama ola rak sunmutur. Menderes eer bu
szlerinde samimiyse Cumhuriyet Devrimini, Atatrk
ve slam dinini zerre kadar anlamam demektir. Eer
bu szlerinde samimi deilse halkn gznn iine baka
baka yalan sylyor; dini kullanarak iktidarn
salamlatrmak istiyor demektir.
Menderesin bu ipe sapa gelmez aklamalar Atatrk,
Cumhuri yet ve CHP dmanl yapmas iin bizzat
Menderes tarafndan r tl denekten beslenen
Necip Fazl Ksakrek gibi rejim kartlarn da ok
sevindirmitir:
Byle bir sz syleyecek Babakann klesi
olduumuzu syle mekten eref duyarz. Tekrar
ediyoruz. Partimize, siyasi muhitimize, ka binemize,
tezatlarmza ve hatra gelen ve gelmeyen her eyimize
ramen, en saf ve halis tarafndan azat kabul etmez
kleliimizi kabul buyurunuz. Gerekten de Necip
Fazl Ksakrek, Babakan Menderesin k lesi olup
alakalem
Atatrke,
Cumhuriyete,
CHPye
kfredecektir. Yani kle, kleliini hakkyla yerine
getirecektir!
Ezann tekrar Arapaya evrilmesi, DP iindeki din
istismarcs
Kar
Devrimci
milletvekillerini
de

cesaretlendirmitir. rnein DP Di yarbakr Milletvekili


Y. Kmil Aktu yle demitir:
Demokrat Parti din koruyuculuunu da zerine
almtr. Bu bor cun ilk taksidini Allahu ekberle
demitir. Allaht ekbere dayanarak ileriye yryeceiz.
Bu yolda lmek var dnmek yok. Allah'n yakt bu
meale sndrlmeyecek, bilakis alevlenecektir.
Grld gibi Adnan Menderesin DPsi kaba bir din
propagan das yapmaktadr. Trke Tanr uludur
demek yerine Arapa Al lahu ekber demeyi din
koruyuculuu olarak adlandracak kadar ilkel, cahil ve
kaba bir din propagandas...
Menderes, DPli milletvekilleri ve Necip Fazl gibi
yanda aydnla rn vck vck din istismar, maalesef
ksa sre toplumda karlk bul mutur. rnein
DPnin ikinci kabinesini kurduu 9 Mart 195 lden
gn sonra, 12 Martta Konya DP l Kongresinde Fes,
araf ve Arap harflerine dnlmesi gibi Kar Devrimci
istekler ortaya atlmtr.
DP ve Menderes, dinsel zgrlk klf altnda byk
bir hz la Atatrk devrimlerinden dnler vermitir.
CHPyi dinsizlikle itham edip kendisini slam'n
koruyucusu olarak gsteren DP ve Mende res, zellikle
ekonomideki sorunlar dinsel dnlerle gizlemeye al
mtr. DP, 19.V seimlerinde dinsel sloganlar arlkl
olarak kullan m, Nurcularla seim ittifakna girmi,
radyodaki dini programlar arttrmtr. Babakan
Menderes 19 Ekim 1958de Emirdada yeil tural
bayrakl Saidi Nurs tarafndan karlanmtr.*
Menderes o kadar comu ki, 1958de parti grubunda
yapt bir konumada milletvekillerine, S/z isterseniz
hilafeti bile geri getirirsi nizdiyebilmitir.
evket Sreyya Aydemir, Adnan Menderesin neden
kaba bir din istismarna yneldiini yle aklamtr:
"... Daima cahili arayan, daima cehlin dili ile konuan
ve bylece gerei uyandrlmam kalabalklar arasna
sokulup onlarla kolayca dil birlii kurabilen mrteci ve

din simsar daima tetikte kald. Her frsat ta 'din


istismarcl alannda kullanld. Kald ki bu alan ok
ekici idi. nk kalabalklarn kaynat ve hele oy
avcl iin kolayca smrlecek bir aland. Bu
alandaki kalabalklar ise laiklik devrimi ne, laiklik
hareketine kar zinde kalan bir ruh direnii iinde
idiler. O halde kim bu kalabala hitap edebilirse, bu
kalabalklarn oylar da onun olabilirdi. Nitekim Adnan
Menderes de yukarda ve bu irtica akmlarna kar
beyanlarn yaparken aslnda bir imtihann eiinde
bulunuyordu. Hakikaten bu dediklerinde kendisi sebat
edebilecek miy di? Milletin kendi dilinde okunan
ezanlar, daha ilk gnlerinde Arap diline dndrmekle
kalabalklarn duasn kazanmak yolunda ucuz bir
kazan tecrbesi de geirmiti. Acaba imdi byle
konuan bu gen Bavekil, yarn ezanlar, tekbirler,
mevlitler, cami evrelerinde iftar zi yafetleri ve
kurbanlar, radyolarda mevlitler, dini musahabeler
derken kendini bu akn havasna bsbtn
kaptrarak bir oy avcs haline demez miydi? Bunu
zaman gsterecekti.
DP ve Menderes, Atatrk ve devrimlerini gizli ak
ok ar bir ekilde eletirmi, sadece eletirmekle
kalmam, birok devrimin ya rm kalmasna, birok
devrimin ise yok edilmesine zemin hazrlamtr.
DP ve Menderesin snr tanmaz din istismar ve
Atatrk
kar
tl
ksa
bir
sre
sonra
gerici/banaz/mrteci evrelerin Atatrke vedevrimlere
saldrmasyla sonulanmtr. 16 Haziran 1950de Arap
a ezana dnlmesinden hemen sonra 22 Haziranda
Ticani Tarikat yelerince Ankarada Ulatrma
Bakanlnda
bulunan
iki
Atatrk
bst
paralanmtr. 26 Haziranda knal ve sakall bir
baka Tica ni gpegndz Ankara Shiyedeki Ordu Evi
nnde bulunan Atatrk heykeline bir balyozla
saldrmtr. Ayn gn Ankara ubuk ilesi mey
danndaki bir Atatrk heykeline daha saldrlmtr.

Ertesi yl 24 ubat 195 lde Krehir Cumhuriyet


alanndaki Atatrk heykeli paralanm tr. 1 Mart
1950de Cumhurbakan Celal Bayar Krehire bir
Atatrk bst armaan etmitir. 5 Martta Krehirde
Atatrk heykeline sald ry knayan byk bir miting
dzenlenmitir. Nurcularn ve Ticani lerin Atatrk
dmanlnn nlenemez boyutlara ulamas zerine
DP, 25 Temmuz 1951de Atatrk Koruma Kanunu
xm karmtr.
Daha nce de belirttiim gibi DP, nnnn kontrol
altnda ki CHPye kar Atatrk kullanma stratejisi
izlemitir. Bu srete, bir taraftan Atatrk Koruma
Kanununu karp her yere Atatrk heykeli yaptrrken,
dier taraftan paralardan ve duvarlardan nn
fotoraflarn kaldrarak yeniden Atatrk fotoraflarn
koymutur. Bylece DP ve Menderes aslnda Atatrke
ve ansna hi de saygl olmamasna karn, siyaseten
nnden kurtulmak amacylabir Atatrk klt
yaratmak istemitir: i boaltlm, sadece heykellere
ve imgelere indirgenmi, souk ve ask suratl bir
Atatrk. Nitekim bir sre sonra DPnin bu Atatrk,
Atatrk
kartlarnca
Beton
Kemal
diye
adlandrlacaktr!
1950de DP ve Menderes ile balayan Kar Devrim
sreci o gn den bugne neredeyse hi kesintisiz
devam etmitir. ABD etkisinde, Atatrkn tam
bamszlk ve adalk ilkelerinden uzak de
mokrasicilik oynamakla geen bu srete sa
iktidarlarn en byk gdas din istismar ve Atatrk
dmanl olmutur.
Arapa Ezam Kutsamak Babakan Erdoann o
szlerini bir kere daha hatrlayalm:
Evet... O Menderes ezan aslna dndrdnde
Anadolunun her kesinde insanlar hngr hngr
aladlar.

'Bunlarn dnlerinde Trke ezan var, Bu nn


CHPsi. On lar da Trke ezan okudular. Menderes
geldi ezan aslna dnd.
Bu
millet,
merhum
Adnan
Menderes
ve
arkadalarnn ezann Trke okunmasna son
vermelerini
asla
unutmad,
unutmuyor.
Ben
inanyorum ki bu millet, her ey unutulsa bile, srf
ezana iade ettii hrmetten dolay Adnan Menderesi
gnlnde ve hafzasnda taya caktr.
Bugn 16 Haziran. ok anlaml bir yldnmn
idrak ediyo ruz. Bundan 63 yl nce bir 16 Haziran
gn Merhum Adnan Mende res babakanlndaki
Demokrat Parti hkmeti ok byk, ok ar bir
zulm ortadan kaldrmtr. Trkiyenin gzelim
minarelerinden ezan i karartc ekilde Tanr uludur
diye okunuyordu. Kim yapt bunu; CHP. te 16
Haziranda yeniden minarelerden Allahu ekber diye
ezan okunmaya balad...
Yani Erdoana gre:
1.
Dillerde Trke ezan olmas ktdr!
2.
Trke ezann yeniden Arapaya evrilmesi ezana
hrmettir!
3.
Ezann Trke okutulmas ar bir zulmdr!
4.
Trke ezan i karartcdr!
Peki, ama gerekten de byle midir? Hi sanmyorum!
Bu konu nun Erdoann dnd gibi olmadn
grebilmek iin yle derin dini bilgilere de ihtiya
yoktur. Biraz Kuran okumu olmak, biraz s lam
dininin ruhunu bilmek, biraz Trkenin gzelliklerinin
farknda olmak yeterlidir.
Her eyden nce, bir kere daha hatrlataym ki ezan
ibadet deil, ibadete ardr, duyurudur, iarettir. Dine
gre asl olan arnn illa Arapa yaplmas deil en
anlalr ekilde yaplmasdr. nemli olan yaplan
arnn, arlann iine, ruhuna, gnlne ilemesi ve
onu et kileyip ibadete ekebilmesidir. Ruhlara,
gnllere en iyi ekilde ileyen ar ise hi kukusuz

anadilde yaplan ardr. nsanlar ancak anadil lerinde


yaplan arlar tam olarak hissedebilir, o arya
uymak iin ilerinde, derinlerde bir yerlerde vicdani bir
drt duyabilir ve bu dr tnn etkisiyle de ibadete
ynelebilirler. Tekrar iddia ediyorum: slam dininin
ruhuna en uygun ibadete ar ekli anadilde yaplan
ardr. Bu nedenle Trkiyede ibadete arnn Trke
olmas slam dininin anlamak ve hissetmek ilkesine
birebir uygundur.
Ezann Trkeletirilmesi Atatrkn Trkn Milli
Dini slam projesinin en sembolik admlarndan biridir.
Kuran Kerimi ve hutbeleri Trkeletiren Atatrk,
ibadetlerini bilerek, anlayarak, his sederek yapan,
bylece daha samimi ve daha iten bir ekilde Yce
Yaradana ynelen Mslman Trk insannn ibadete
de anlad dilde Trke arlmasn istemitir.
Kurann ve hutbelerin Trkeletiril mesiyle Trkn
milli dini olma yoluna giren slam, ezann Trkele
tirilmesiyle bu sreci tamamlayarak tam anlamyla
Trkn milli dini olacakt. slam dnyasnda belki de
ilk kez, slamiyete zorla giydirilmi olan Arap hrkas
kartlacak, yzyllarca slama hizmet etmi olan
Mslman Trkler, Arapa bilen yerli araclara
(ruhbanlara/ haclara/ hocalara) ihtiya duymadan
slam dinini her ynyle bilerek, anlaya rak hissederek
yaamaya balayacakt.
Daha nce de belirttiim gibi btn bir din dilinin
Trkeleti rilip ezann Arapa olarak braklmas her
eyden nce Atatrkn btncl devrim stratejisine
ters bir durumdu. Camilerde okunan Kuranlarn,
hutbelerin Trkeletirilip ezann Arapa olarak brakl
mas olmazd. Bu, ok gzel, yepyeni bir dkkn ap,
bu dkknn iini her trl yeni rnle doldurup
dkknnn vitrininde eski rnleri sergilemeye
benzerdi. Trke ezan, din dilini Trkeletirme
hareketi nin vitriniydi, zirvesiydi nk...

Btn bunlara ramen Prof. Yaar Nuri ztrkn


dedii gibi btn slam dnyasnda ortak bir ar,
parola olan ezan Trkele tirmeden Arapa olarak
brakmak da mmknd tabii! Dini nedenle
mmknd! Ama dili nedeni mmkn deildi.
Atatrkn Bursada ki Arapa ezan olayndan sonra
dedii gibi ezann Tiirkeletirilmesin deki asl mesele
din deil dildi.
1930lar Trk Dil Kurumunun ve Trk Tarih
Kurumunun kurul duu, Tarih ve Dil Kurultaylarnda
yerli ve yabanc biliminsanlarnca Trk dilinin
eskiliinin, zenginliinin ve z gzelliinin ortaya koyul
duu, Osmanl Devleti dneminde unutulan Trkeyi
arayp bulmak iin youn tarama, derleme ve tretme
almalarnn yapld yllar dr. O yllarda Atatrkn
en byk amac milli tarih, milli dil ve '"milli din"
yaratarak Trk Ulus Devletini sarslmaz temeller
zerinde ykseltmektir. Milli tarih, milli dil ve milli
din almalarnn ezamanl olarak 1930larn banda
gerekletirilmesi tesadf deil dir. Bu almalar ayn
ortak hedefe yneliktir. Atatrk, Trkn milli dili
Tiirkedir" parolas erevesinde ulus devletin remeline
Trkeyi yerletirmek istemitir. Evde, ite, sokakta,
okulda ve camide Trke... Her yerde Trke...
Atatrk
Trke
ezanla,
Trkeyi
camilerin
minarelerine karm tr. Bylece asrlardr stelik
daha ok dini nedenlerlehor grlen, dlanan ve
Arapanm glgesinde unutulmaya terk edilen Trke
ilk kez en yksee karlmtr. Ancak Kavmi necipin
dili olarak g rlp kutsallatrlan Arapanm alaa
edilmesi Trkiyenin kadim yobazlarn fena halde
rahatsz etmitir.
Prof. Bilal N. imir, Trke ezann nemini ve
yeniden Arapa ezana dnlmesinin yanlln yle
anlatmtr:

(...) Buras Trkiyedir, burada Trke konuulur,


Trke dua edilir ve Trke ezan okunur derken
vnyor, Trklmzle gurur lanyorduk.
Dosta dmana gsteriyorduk ki Trkiye bir milli
devlettir, bir ulus devlettir. Her milli devletin milli dili
olur. Trk milli devletinin de kendi milli dili vardr, o da
Tiirkedir. Ve Trke okulda, klada geerli olduu
gibi camide de minarede de geerlidir, geerli olan tek
dildir, diyorduk. Trke ezanla Trk insan mutluydu,
gururluydu. Minareler Trk dilinin en gsterili, en
grkemli zirveleriydi. Trk m ezzinler minarelerden
Trke seslenirler, anadilimizi yere ge duyu rurlar ve
Trk insanna tarifsiz gurur verirlerdi. Trk halk milli
dev letini, milli dilini seviyordu ve milli ezan ile de
vnyordu. Bu ezan Tiirkedir, benim z dilimdedir,
benim ezanimdir, benimdir, diyordu.
Trke ezann izdii milli snrmz gz gre gre
tahrip edildi, yok edildi. Trkiye Arapanm istilasna
ald. Ezan Arapaya evri lince anadilim, dilim dilim
edildi. Okuldaki dil benim, kladaki dil benim,
minaredeki dil ise artk benim deil Arabn dili idi.
Minaredeki Trke Araplara kurban edildi. Trk
minaresinden Trke bayra in dirildi, yerine Arapa
bayra ekildi. Trk dili Trk minaresinden atl d,
dland. Trke buraya kamaz, denildi. Trkenin
en gsterili zirvelerini Araplar tuttu, Araplar igal etti.
Trk minareleri yabanc igaline dt. Minarelerimizi
alanlar buna ireti klf da uydurdu. Trkiyenin
70.000 minaresi Araplarn eline geti. 70.000 minarede
Trke bouldu. Trke duyulamvyor artk. imdi bu
minarelerde ar tk Arabn borusu tyor. Bu minareleri
Trk mimarlar, Trk m hendisler dikmiti ama imdi
bunlar birer Trk minaresi olmaktan kmt artk.
erefesinde sadece Arapa ezan okunan, Trk diline yer
verilmeyen bu minareler bizim minarelerimizde diyebilir
miyiz gnl ra ha t lyla i Trke ezan u bakmdan
da Tiirkeye ok uygun ve ok yarar lyd: Bu ezan Trk

vatandann
aidiyet
duygusunu
glendiriyor,
pekitiriyordu. Evet snrn her iki yakasnda (Suriye
snr) insanlar camiye gidiyordu ama oradakiler Arapa
ezanla buradakiler Trke ezanla namaza arlyordu.
Trke ezan insanlarmza Trk vatanda olduklarn,
Trkiye'ye ait olduklarn, Trk kltrne ait olduklar
n her Allahn gn be defa hatrlatyor, onlarn
aidiyet duygularn srekli glendiriyordu. Trke
ezan cepteki vatandalk belgesinden daha etkili
oluyordu; nk nereye ait olduklarn insanlara her
gn, evet her gn tekrar tekrar hem de yksek sesle
duyuruyor, hatrlat yordu. (...)
Ezann Arapa okunmas dinin bir gerei deildir. Her
Mslman kendi dilinde ibadet edebilir, ezan da kendi
dilinde okuyabilir. Arap dilinin ve Arap yazsnn
kutsall yoktur. Msliimanlara Arapa da yatmas
Arap nasyonalizmine hizmettir. Hazreti Muhammedin
Arap olmas, Kurann Arapa inmi olmas Arapann
slamn dili olduu, ezann da Arapa okunmas
anlamna gelmez.
Suriye nfusunun yzde 10 kadar Hristiyan Araptr.
Bunlarn da ou Katolik. Suriyeli Hristiyan Araplar
Incili Arap yazsyla okurlar, kilisede Arapa dua
ederler, kiliselerinin ahularndaki yazlar da bili nen
Arap yazsdr. (...) Haclarmzdan bir grubun amdaki
Katolik Kilisesi zerindeki ssl Arap yazsn Kuran
yazsdr, slam'n ya zsdr zannederek saygyla
selamladklarna tank olduk. Burann bir kilise
olduunu sylediimiz zaman inanmadlar. Onlar Arap
yazsnn slamn kutsal yazs olduuna inanmlard.
(...)
Trke reformunu, Trke ezan kazanmak iin ciddi
bir aba harcamadmz gibi, bu reformu yaatmak
iin de pek zahmete gir medik. Trke ezan yaatmak
iin de ciddi bir aba harcamadk, ciddi bir emek
vermedik, bir ura vermedik, ter dkmedik, gz nuru
dk medik, nefes tketmedik. Minarelerimiz Trke

ezanla fethedilirken biz yine bir aba harcamamtk.


Tiirkenin minarelerdeki zaferi zah metsiz kazanlmt.
Dolaysyla bu zaferin, Trke ezann kadir ky metini
hi bilmedik. nemini, gereini hi kavrayamadk.
Trke ezan dediimiz bylesine nemli ve deerli tarihi
kazanm kolayca elden tkardtk, be paralk pul gibi
harcadk.
Trk dili iin rpman Atatrk oldu. Trke ezan da
bize adeta gm tepsi iinde hazr sunuldu. Dier baz
kazanmlar da bize hazr sunuldu. Biz, dpedz hazra
konduk. (...)
Trke ezann tarihe gmlmesi, Trkiyede Arapa
ezann diril tilmesi, eyhlere, dervilere, haclara,
hocalara sunulmu bir taviz, bir dn idi. Oy uruna
verilmi bir dn. Byk bir dn, nemli bir dn idi.
zellikle doulu eyhlere, seyitlere ve de Krtlere,
bl clere sunulmu byk bir dn idi. Arapay
isteyen de, bekleyen de onlard. Halk deildi, Trk halk
deildi.
Trk halk Arapa bilmez, Arapa anlamaz. Arapa
bambaka bir dildir, bizim dile hi benzemez. Halk
bilmedii, anlamad ve kolay telaffuz edemedii
Arapadan ancak kurtulmak ister. Ezam da, kameti de,
duay da, Kuran da Trke dinlemek, Trke okumak
ister ve is tiyordu. Trk halk Trke ezana almt.
Tutucu ve dincilerin bask larna ramen Trke ezan
sevmiti, mezzinin ne dediini anlyordu.
Politikaclarn blclere, eyhlere, hocalara verdii
dnlerden Trkiye ok ekiyor, ilerde de ekecek
gibi grnyor...
Sonu olarak; Trkiyede ezann Trke okunmas
son derece do aldr. nk Trkler Trke konuur,
Trke yazar, Trke okur, Trke dinler.
Kurann, dualarn, hutbelerin, salatn, ksacas din
dilinin Trk eletirildii Trkiyede ezann da
Trkeletirilmesi ok doal ve ta mamlayc bir
admdr.

Trke ezan dine aykr deildir. Kuran, sze deil


anlama nem verir.
Trke ezan gzeldir. Trkn iine, iliklerine iler.
Trke ezan anlalr, hissedilir. Bu nedenle insanda,
anlalp his sedilemeyen Arapa ezann yaratacandan
ok daha fazla ibadete y nelme drts yaratr.
Trke ezan Trkeye hizmettir. Bylece Trke en
yksee, mi narelere kadar tanr.
Trke ezan Trklkle Mslmanl daha da i ie
geirerek ai diyet duygusu yaratp ulus devleti
glendirir.
Trke ezan ad stnde Trklemitir, Trkndr.
Trke eza nn deerini anlamak iin Trkiye
Cumhuriyetini kuran Trkiye halkndan olmak, Trk
olmak gerekir. Trke ezann deerini an lamak iin
Tiirkenin z gzelliini, zenginliini bilmek gerekir.
slam dinini Arap dini, slam dilini Arapa sanan;
Araplar Kavmi necip (stn kavim) olarak gren
birine Trke ezann deerini anlatmak ola nakszdr.
Ona gre minarelerden gnde be vakit Tanr uludur...
Tan r uludur... diye okunan Trke ezan i
karartcdr!, zulmdr!
Din Oyunu Aktrleri nce emperyalizme sonra
cehalete meydan okuyarak Cumhuriyeti kuran
Atatrk, en ok din istismaryla mcadele etmitir.
Atatrk, din istismarclarna din oyunu aktrleri adn
vermitir. Din konusun daki gerekler bilim tarafndan
aydnlatlncaya kadar din oyunu aktrlerinin
oyunlarnn devam edeceini bildirmitir. Atatrkn
laiklii Cumhuriyetin temeline yerletirmesinin temel
nedenlerinden biri mmkn olduu kadar bu din
oyunu aktrlerinin oyunlarn boz maktr. Atatrk, din
oyunu aktrlerinin oyunlarn bozabilmek iin her
eyden nce Mslmanlarn hibir aracya ihtiya
duymadan dinlerini kendileri okuyup renip, Tanrya
dorudan ulamalarn salamak istemitir. Bu amala
din dilini Trkeletirmitir: Kuran Kerimi, gvenilir

hadisleri, hutbeleri, ezan ve salat Trkeletirerek


Msl man Trk insann hacnn, hocann, eyhin,
hn
basksndan
kurtarp
dorudan
Tanrya
ulatrmak, bylece dinin kiisel veya politik kar lara
alet edilmesini nlemek istemitir.
Bir keresinde yle demitir:
Ey millet, iyi biliniz ki Trkiye Cumhuriyeti eyhler,
derviler, mritler, mensuplar memleketi olamaz. En
doru, en gerek tarikat Uygarlk Tarikatdr.
Uygarln emir ve isteklerini yapmak insan ol mak iin
yeterlidir. (...) Bal olmakla gnl kans ve mutluluk
duyduumuz slam dinini, yzyllardan beri allm
olduu zere bir po litika arac olmak durumundan
karp
ykseltmenin
gerekli
olduu
gereini
gryoruz."
Ancak gelinen noktada bugn (2013 ylnda) Trkiye,
uygarln emir ve isteklerini unutup eyhler, derviler,
mritler, mensuplar mem leketi olmu ve slam dini
politika arac olmaktan kurtarlp ykselti lememitir.
Teekkr Edeceksen Tek Partiye de Et Btn bu
tarihsel gereklere karn Babakan R. Tayyip Erdoan,
tek parti CHPnin, Kurann retilmesini, renilmesini
ve okunma sn, Hz. Muhammedin hayatnn
retilmesini yasakladn, eza n Trkeye evirdiini,
hatta ezanlar susturduunu belirtmi ve bu yasaklara
DPnin, Adnan Menderesin son verdiini iddia etmitir:
Erdoan, O Menderes Kuran m retilmesinin, Hz.
Peygamber'in hayatnn retilmesinin nn atnda
millet sevin gzyalar iin de Mtshaflaryla hasret
giderdi,
Evet...
O
Menderes
ezam
aslna
dndrdnde Anadolu'nun her kesinde insanlar
hngr hngr aladlar, demitir.
Ancak yukarda da grld gibi Kuran Kerimi en
mkemmel ekilde Trkeye tefsir ve tercme ettiren
de, Buharinin Hadis kayna n Trkeletiren de,
aralarnda Kuran Kerim Tefsir ve Tercme si (9ar cilt)
ve Buhari Hadisleri (12er cilt) de bulunan tam

352.000 takm dinsel ierikli kitap bastrp bunlar


yurdun en cra kelerine kadar cretsiz dattran da,
1932 Ramazan aynda stanbulun gzi de camilerinde
halka Kuran ziyafeti verdiren de, bu Kuran radyodan
Trkiyenin her yanna ulatran da, halkn camide
sylenenleri anlamas iin Kuran yannda hutbeleri,
ezan ve salat Trkeletiren de, Diyanet leri
Bakanln kuran da, ilk Kuran kursunu, ilk
imamhatip okulu nu, ilk ilahiyat fakltesini, ilk slam
Aratrmalar Enstitsn aan da, 19231939 ile
19481950 yllar arasnda okullarda din dersleri okutan
da, okul kitaplarnda, cami minberlerinde, hutbelerde
Hz. Muhammedi anlattran da Atatrkn ve nnnn
tek partisi CHPdir...
Babakan R. Tayyip Erdoan eer 19391948
arasnda devlet din eitimini, Kuran retimini
aksatmtr, demi olsa, dorudur, ben de katlrm!
Ancak Erdoan, btn bir tek parti CHP dnemin de
(1940lar
arlkta
olmak
zere)
Kurann
renilmesinin,
retil
mesinin,
okutulmasnn
yasaklandn,
Hz.
Muhammedin
hayatnn
anlatlmadn, ezanlarn susturulduunu iddia ediyor!
Bununla da yetinmeyip bu yasaklara Menderesin son
verdiini ileri sryor! An cak 1930larn ortalarndan
itibaren CHPnin kapatt imamhatip leri, CHPnin
kapatt ilahiyat fakltesini ve CHPnin mfredattan
kaldrd din derslerini, 1948den itibaren yine CHPnin
geri getirdi ini unutuyor! Atatrkn at Kuran
kurslarnn saysn nnnn daha da arttrdn
grmezden geliyor!
Dolaysyla Babakan Erdoan, imamhatiplerin ve
ilahiyat fakl tesinin almasyla, din derslerinin
yeniden mfredata konulmasyla, Kuran kurslarna
nem verilmesiyle, hatta ezann yeniden Arapaya
evrilmesiyle (bunu da DP ve CHP birlikte yapmtr)
ilgili olarak ille de birilerine minnet duymak, birilerine
teekkr etmek istiyorsa, Ad nan Menderesten ve

DPden nce smet nnye ve CHPye teekkr etmesi


gerekir! Haa! CHPnin btn bunlar yeni kurulan DPye
oy kaptrmamak amacyla mecburen yaptn da
iddia edebilir! Nite kim Menderes yle demitir. Bu
iddia da ksmen dorudur. Ancak DP ve Adnan
Menderesin din politikasnn da neredeyse tamamen oy
avclna ynelik olduu aktr.
Tarih ifte standard kaldrmaz!
Demem o ki 19231950 arasnda tek parti CHP
dneminde depo yaplan cami yok mudur? Vardr!
Arapa ezan okuduu iin cezalandrlan yok mu dur?
Vardr! Ama 19231950 arasndaki 27 yllk dnem,
Atatrkn
temellerini
att
Trk
Devriminin
uygulanma dnemidir. Dnyann en kansz devrimi
olan Trk Devrimi hayata geirilirken ister iste mez baz
sorunlar yaanmtr; maksad aan davranlar,
igzarlk lar, istismarlar, hatalar, eksikler, yanllar da
yaplmtr. nk her eyden nce bu apta bir devrim
bir kadro iidir ve Atatrkn ok gl bir kadrosu
yoktur. 19111922 yllar arasnda aralksz 11 yl devam
eden savalarda Osmanlnn neredeyse btn aydn
kadrosu yok olup gitmitir. Belgelerle gsterdiim gibi
eldeki ehveni er (k tnn iyisi) kadronun yapt
hatalar, yanllar ellerinden geldiince yine Atatrk ve
nn dzeltmeye almtr. Ayrca onca devlet iinin
arasnda Anadolunun bilmem hangi kesinde birka
kendini
bilmez
yneticinin yapt
densizlikten
Atatrkn ve nnnn her zaman haberdar olmas da
sz konusu deildir.
Atatrk'n dnyada eine benzerine rastlanamayan
bir Bamsz lk ve Aydnlanma Savayla Osmanlnn
kllerinden yaratt Trki ye Cumhuriyeti, maalesef
daha devrimini tamamlamadan 19391946 villan
arasndaki II. Dnya Savann girilmemi de
olsaypratc etkileriyle karlam, hemen ardndan da
1947den itibarenksmi Kar Devrimle sarslmtr.
19391950 arasndaki bu sarsntl d nemde Atatrkn

de olmamas d politika, ekonomi ve laiklik ko


nusunda bir dizi yanl uygulamann meydana
gelmesine yol am tr. Bu srete smet nnnn de
ciddi hatalar olmutur. Ancak bu dnemdeki btn
yanllar, btn eksikleri, btn marjinallikleri bir
araya toplayp, btn Tek Parti dnemini, CHP tarihini
bu yanllar dan, eksiklerden, marjinalliklerden ibaret
grmek, bunu yaparken de Atatrk ve zellikle
nny cami dman, Kuran dman, ezan
dman dolaysyla din dman gibi gstermek her
eyden nce gereki deildir.
Atatrk, 30 Kasm 1929da Vossische Zeitung
muhabiri Emil Ludvvige verdii bir rportajda adeta
Babakan R. Tayyip Erdoana cevap vermi gibidir.
Atatrk yle demitir:
Ahiren Kurantn tercme edilmesini emrettim. Bu da
ilk defa olarak Tiirkeye tercme ediliyor. (Hz.)
Muhammedin hayatna ait bir kitabn tercme edilmesi
iin de emir verdim. Halk tekerrr etmekte bulunan bir
ey mevcut olduunu ve din ricalinin derdi ancak kendi
karnlarn doyurup, baka bir ileri olmadn
bilsinler. Camilerin ka panmasna hibir kimse taraftar
olmamasna ramen bunlarn bu su retle bo
kalmasna
taaccp
ediyor
musunuz
(aryor
musunuz)...* Atatrkn bu szleri, Kuran Kerimin
Trkeye tercme edil mesini Atatrk emretmedi!
Atatrk dneminde Hz. Muhammedin hayatnn
renilmesi yasakland! Atatrk camileri kapatt!
diyenlere ithaf olunur!
TEZ: 3
DERSM SYAN ETMED BAHANEYLE OPERASYON
YAPILDI!
SEYT RIZA SYANCI DEL DN MAZLUMUDUR!
CHP DERSMDE KATLAM YAPTI! DERSM
KATLAMTNIN MMARI NNDR!
40.0, (...) Vergi vermediler diye Dersimin kylerini kim
bombala df Zamann, o zamanki Cumhurbakannn

emriyle... Kimdi? smet nn, CHPnin bandayd.


Yani CHP bombalad. 20.000, 30.000, 50.000 kiinin
yargsz infaz edildii sylenir. nsaf ya! te sizin
cemaziylevveliniz bu. Gelin de siz bunu temizleyin
nce...
R. Tayyip Erdoan, 14 Austos 2010
Bizim Dersimle, Dersim Katliamyla olan ilgimiz,
yeni gncel ve siyasete ynelik bir ilgi asla ve asla
deildir. yle kitaplar vardr ki hayatnz deitirir.
Okuduunuz bir satr, nefes alp verdiiniz srece
hafzanzdan kmaz. Size burada yle bir kitap
gstermek istiyorum. Necip Fazl Ksakiirekin Son
Devrin Din Mazlumlar, ilk basks 1969da yaplan bu
kitap, yakn tarihimizdeki baskm anlatyor. Ka ranlk
sayfalarna bir kap aralyor. Bu kitap zaman zaman
yasakland, toplatld. Kimler tarafndan biliyor
musunuz? CHP ortak ynetimleri tarafndan. te
benim de, benim neslimin de Dersimle ilk tanmamz
bu eserle olmutur.
stat Alevi dememitir. Bakn buras ok nemli.
Sayn Klda rolu sen niye demiyorsun? (...) Burada
stat Krt, Ermeni dememi tir. Necip Fazl, Dersim ve
Dersimlileri din mazlumlar snfna alarak insani
trajediyi bize aktarmtr.
Dersim'c
yaplan
operasyonlar
bir
isyann
bastrlmas olarak zi hinlerde mernlatrlmaya
allyor. Ama ilk Meclis'te Dersim Mebu su olarak
bizzat Atatrk tarafndan davet edilen Diyap Aadan
kimse bahsetmiyor. Dersim Operasyonlar sonucunda
tutuklanan ve aslan Seyit Rza nn, 191S olaylar
srasnda, igalci ordulara kar savat ndan,
dnemin valisi tarafndan da, Din ve namusuyla bize
hizmet
etti,'diyerek
ereflendirildiitden
kimse
bahsetmiyor. Dersimde, adm adm erevesi izilmi,
bahaneleri hazrlanm bir operasyon var. e itli
tarihlerde dersim raporlar hazrlanyor. Bu rapor
sadece 100 adet baslarak, gizli ve zat'a mahsus olarak

belli yerlere gnderilmi bir ra pordur. Sayn


Kldarolu, belge ve arivden bahsetti. Babakanln
arivi aktr. Sayn Kldarolu grmek istiyorsan,
buyurursun, grr sn, incelersin. O artlar ierisinde
de bu konudaki bilgisizliini giderir sin. Ne var bu
raporda? Sadece birka cmleyi aktaryorum: Sayfa
199: 1926 ylnda Mlkiye Mfettii Haindi Bey'in
raporuna atf yaplyor. Dersim, Hkmeti Cumhuriye
iin bir bandr. Bu ban zerinde kati bir ameliye
yapmak ve ihtimalat selameti memleket namna farz
ayan dr diyor ve 201. sayfasnda: Dersim Trkiye iin
cehalet, maiet darl , dahili ve harici tesvilat ve
Krtlk temaliiat ile bulam tehlikeli bir bandr.
Kesin bir ameliyeye tabii tutulmas lazmdr. Bunun
iin ev vela silah toplamak, ardndan slahat yapmak
icap eder. Bu rapor eski raporlar hatrlattktan sonra
kendi zm nerilerini ortaya koyuyor. Dersime
yaplacak
harektn
ayrntlar,
g
ettirilecek
airetlerin lis tesi anlatlyor.
Belge 1:
Yine 1935 ylnda bir kanun karlyor. Kanunun
ad: Tuneli Vilayetinin daresi Hakknda Kanun.
Kanunun ilk maddesinde u be lirtiliyor:
Madde 1: Tuneli vilayetine, ordu ile irtibat baki
kalmak ve rt besinin salahiyetini haiz bulunmak zere
korkomutan rtbesinde bir zat vali ve kumandan
olarak seilir. Sonra, bu vali ve kumandana yasa da
ok enteresan haklar tannyor. Mesela vali ve
kumandan gerek g rrse, aileleri bir yerden bir yere
g ettirebilir. Mesela, idam hkm lerinin vali ve
kumandan tarafndan teciline lzum grlmezse,
hemen infaz yaplr. Mesela ceza mahkemelerinde
verilen kararlarn temyizine gerek yoktur. te bu
kanunun ardndan, hazrlklar yaplyor, 1937, 1938 ve
1939 yllarnda Dersimde maalesef byk bir dram
yaan yor. Havadan, karadan, toplarla, hatta gaz
bombalaryla, Dersimde hareket eden her ey,

ocuklar, kadnlar katlediliyor. Dersim olaylar


srasnda orada asker olan Muhsin Batr, anlarnda
aynen u ifadeyi kullanyor: Gnlerden bir giin emir
geldi. Tren yoluyla Elaza var dk. Oradan da ilk durak
Pertek olmak zere harekete getik. ki aya yakn
Dersimde grev yaptm. Okuyucularmdan zr
diliyorum ve yaantmn hu blmn anlatmaktan
kanyorum.
stat Necip Fazl, Dersimdeki faciann tarihte bir
benzerinin ol madn ifade ediyor. Babalarn arayan
ve yanna gitmek istediklerini syleyen iki masum
ocuk Hozat kaymakam tarafndan siingletile rek
babalarnn yanna gnderiliyor. Kendisinin retmen
ve ky hal kyla alakasz bir ahs olduunu iddia
ederek, alevler iinden frlamak isteyen bir gen,
kalasla alevlerin iine itiliyor ve karsnda da sigara
iiliyor. Bir ky halk, nce kurunlanyor, daha sonra
buday saplar zerinde yaklyor. stat, faciay u
satrlarla anlatyor:
Mazgirt Tersemek nahiyesinin halk doranmakta.
Merhamet sahiplerinden biri, birle on ya arasnda 20
kadar ocuu alp bir de renin iine saklamtr. Vaziyet
birden haber alnyor. ocuklarn l drlmeleri emri
veriliyor. Fakat bu emri yerine getirebilecek kimse
bulunamyor. En kat yrekliler bile, byle mdafaasz
masumlara si lah kullanamayacaklarn sylemeye
mecbur kalyorlar. Nihayet kara suratl bir adam
bulunuyor ve bir dere iinde titree titree bekleyen 20
masumun ii bitiriliyor. Murat suyunun, kandan
kpkzl aktn grenler olmutur. Dersim vakasnn en
byk mazlumlarndan Seyit Rzann hikyesi ise
ayrca yrek burkucu. Dnemin Malatya Emniyet
Mdr hsan Sabri alayangil, bir rportajda bunu
yle anlatyor.
Son szn sorduk, krk liram var, oluma verirsiniz
dedi. Bu srada Fndk Hafz aslyordu. Asarken iki kez
ip koptu. Seyit Rza grmesin diye ben arabann nn

kapattm. Fndk Hafzn idam bitti. Seyit Rzay


meydana kardk. Souktu ve etrafta kimseler yoktu.
Ama Se yit Rza, meydan insan doluymu gibi sessizlie
ve bolua hitap etti: Evlad kerbalaykh, bi hataykh,
ayptr, zulmdr, cinayettir?'
Evet deerli arkadalarm! Says bugn dahi
bilinmeyen, tahmin edilen binlerce insan, kadn ve
ocuk katlediliyor, yuvalar yklyor, bin lerce insan
batya g ettiriliyor, binlerce kz ocuu evlatlk
veriliyor."
Belge 2:
Burada belgeyi imdi size gstereceim. S Austos
1939 tarihli bir belge. Jandarma Komutanlndan
Baveklet yksek makamna gnderilmi. Dersime
yaplan mdahalenin bilanosu veriliyor. Bas* knlarn
devan edilecei bildiriliyor. Ekte de bir cetvel var. l
diri teslim olanlarn rakamlar. 1936373839da toplam
13.806 kiinin ldrld bu resmi belgede ifade
ediliyor. Bakn deprem felaketin den bahsetmiyorum,
ldrlenlerden bahsediyorum. Belgenin altnda ki
imza ok ilgin Faik ztrak dahiliye vekili, yani ileri
Bakan.
Sayn Khdarolu nereye kayorsun? Bunlardan
nasl syrlacak sn. Ben mi zr dileyeceim, sen mi
dileyeceksin f Eer devlet adna zr dilenecekse, byle
bir literatr varsa ben zr dilerim, diliyorum.
Belge 3:
Dersim'le ilgili bir baka belgeyi de bugn burada
aklyorum. 23 Aralk 1938. Atatrk'n vefatndan
yaklak 1 ay sonra. smet nn cumhurbakan, Celal
Bayar babakan. Bu bir kararname. yle diyor:
Tunceliden garba nakillerine karar verilen cem'a
12.000 kiinin 11.683 kiinin mrettep mahallerine
sevk ve isknlar icra edilmi ise de, muhtelif
mahallerde ayn evsaf haiz ve evke hazr bir vaziyette
bulunan 514 ahs ile birlikte yekunu, kararnamelerle
tespit edilen miktar gee ceinden dalarda ve

maaralarda saklanmalar ve k mnasebeti ile


harmanlayarak dehaletleri umulanlarla beraber daha
2000 kiinin iliik listede yazl yerlere sevk ve
isknlar, Dahiliye Vekilliinin teklifi zeri ne cra
Vekilleri Heyetinin toplantsnda onanmtri mza:
Reisiciim hur smet nn. Tabii, alttaki imzalarda bir
isim de bu arada dikkati mizi ekiyor. Nafa vekili, yani
Bayndrlk Bakan Ali etinkaya (...)
Belge 4:
Bir baka belge. Dersim operasyonlarnn hemen
ardndan, Sasonda yaplan temizlik ve takip
operasyonlarnn raporu. Sason blgesinde 384 kiinin
ldrld, diri tutulan ve teslim olanlarn ta
mamnn batya g ettirildii ifade ediliyor. Halen
Sason yasak blgesi iinde hibir ferdin kalmad,
operasyonun da bylece sonlandrld ifade ediliyor.
28 Eyll 1938. mza: ileri Bakan kr Kaya.
Ben daha ne anlataym. Ben belgeyle konuuyorum.
Arive git incele, dorular syle. Bunlarn btn
siyaseti drst olmamak ze rine kurulu. Dersim yakn
tarihimizdeki en ac, en trajik olaylardan biridir. Dersim
aydnlatlmay bekleyen bir olaydr. Dersim, CHPnin en
ac, en kanl eseridir. Bu kanl eserin sahibi olan
CHPdir (...). R. Tayyip Erdoan, 23 Kasm 2011
"... Eer faist diktatr grmek istiyorlarsa
gemilerine, (...) Dersim katliamnn mimar milli
eflerine baksnlar,
R. Tayyip Erdoan, 25 Haziran 2013
Cevap: 3
Dersim zrnn Belgeleri Babakan R. Tayyip
Erdoan, 23 Kasm 2011 tarihli Dersim zr
konumasnda birtakm belgeler gstermitir.
ncelikle Devlet arivlerinin aldndan sz edip
ok iddia l bir ekilde 193719381939da Dersimde bir
katliam yapldn syleyen bir babakann ok daha
gl belgeler gstermesi gerekirdi. Ancak Erdoan
yllardr tekrarlanan Dersim katliam! tezine belge

olarak bir kitap, iki rapor ve bir kanun gstermitir. Bir


kitap, iki ra por ve bir kanunla brakn bir tarih tezini,
bir dnem devini savun mak bile imknszdr.
Bir Kitap: Erdoan, Necip Fazl Ksakrekin 1969da
baslan Son Devrin Din Mazlumlar adl kitabn belge
diye gstermitir. Ancak Erdoann ve ve bitiremedii
bu kitapta die dokunur tek bir belge bile yoktur.
Bir Kanun: Erdoan, Tunceli ilinin kuruluuyla ilgili
1935 tarihli kanunu belge diye gstermitir. TBMMde
aka tartlm, Resmi Gazetemde yaymlanm,
herkese bilinen bir kanun evet belgedir, ama ok
nemli olmayan son derece sradan bir belgedir.
Birinci Rapor: Erdoan, Sadece 100 adet baslm
diyerek de erini arttrmaya alt 1930 tarihli
Jandarma Genel Komutanl Raporunu ok nemli bir
belge diye gstermitir. Ancak o rapor da yeni
bulunmu
deildir.
Genelkurmayn
daha
nce
yaymlad Dersimle ilgili ok sayda rapordan biridir.
Ayrca o raporda Dersim Harektlaryla ilgili gizli sakl
hibir ey yoktur. Hatta, Erdoann belge diye baz
blmlerini okuduu o rapor, kitap olarak bile ba
slm, daha nce de pek ok kaynakta atflar yaplarak
incelenmitir.
kinci Rapor: Erdoan bu sefer de elindeki bir tabloyu
belge diye sunmutur. ddia ettiine gre bu tablo
Dersim Harekt srasnda ldiirulon ekvalann
saylarn gstermektedir ve zerinde toplam 1 3.80f
gibi bir rakam yazmaktadr. Bunu ilende ayrntl olarak
inceleyeceim.
Kendi Kendini rtmek Babakan R. Tayyp
Erdoan, 14 Austos 2010'da, CHP'nin 1937 1938
Dersim Operasyonumda. 20.000, 0.000. 40.000.
s0.000 kiinin yjrgsz infaz edildii sylenir," diyerek
tepkisini, insaf ya!" diye dile getirmitir. Grld
gibi Erdoan. Dersim Harekt srasnda ka kii nin
ldne bir rrl karar verememi, ak arttrma
misali. 20.000'dcn halayp 50.000'e kadar kmtr.

Erdoan, Dersini'de 20.000 ile 50.000 kii arasnda bir


kasp olduunu iddia etmitir. Ancak 20.000 ile 50.000
kii arasnda 30.000 kii gibi byk bir rakam sardr,
istatistik biliminin esrensel kurallarna gre dnyann
hibir yerindeki hibir istatistiki, bu kadar byk bir
tahmin araln bilimsel olarak deerlendirip ciddiye
alamaz, almaz. stelik Erdoan bu rakamlar verirken
de bir bilimsel ger eklie deil, bir sylentiye
dayandn bizzat itiraf etmitir.
30.0 20.000, 30.000, 40.000, 50.000... yi de ka bin?
20.000 mi, mi, 40.000 mi, 50.000 mi? Ka bin?
Grld gibi say belir sizdir. Arttr arttrabilirsen!
Belki 20.000. belki 30.000, belki 40.000, belki de
50.000 kii inanr! Kim bilir!
Aslnda Babakan Erdoann bu Dersim ak
arttrmas, kinci Cumhuriyeti, Kar Devrimci
aydnlarn da ortak yntemidir. Der simdeki kayplar
sz konusu olduunda bu Cumhuriyet kart gruh
50.000den balayp 100.000'ne kadar kmaktadr.
rnein; smail Beiki, 19371938deyse 50.000in
zerinde Alevi Kr dn ldrld grlmekledir,
demitir.
erafettin Halis, Dersim'de 70.000le 90.000 arasnda
insann kanma ve canna mal olan bir katliam
yaanmt, demitir.
Mustafa Yelkenli, Mustafa Kemalin emriyle 100.000
kadar ki inin katliamna neden olacak bastrma
operasyonu yapld, demitir. zlem elik, Dersimde
90.000den fazla insan ldrld, de mitir.
72.0 Aye Hr, Tahminlere gre 110.000 nfusu olan
Dersimin kiisi lkenin deiik yerlerine srld,
demitir.
(rld gibi C umhuriyet kartlarnn birbirinden
habersiz e kilde farkl zamanlarda dile getirdikleri
Dersim kayplarnn says bir birini tutmamaktadr.
Salla sallayabildiin kadar diye ifade ediieb Iccek bu

durumun hibir bilimsel yan yoktur. te bu


ciddiyetsizliin, bu bilimdtln ad alternatif tarihtir.
Cumhuriyet kart aydnlarn Dersim kayplar
konusunda 50.000den balayp 100.000e kadar
ktklar bir sallama ortamn da Babakan
Erdoann 20.000den balayp 50.000e kadar kmas
phesiz daha insafl bir yaklamdr!
Peki ama Babakan R. Tayyip Erdoan Dersim
kayplar konusun da neden 50.000e kadar kp
ondan teye gitmemitir? Neden ust s nr olarak
50.000 rakamm kullanmtr? nk Babakan
Erdoan'n tarih hocas Necip Fazl, Erdoann elinden
drmedii Son Derin Din Mazlumlar adl kitabnda
Dersim'de en aa 50.000 kiinin l drldn''
iddia etmitir/ Yani bu sylentinin kayna da Ba
bakan Erdoann stad Necip Fazldr. Fakat Necip
Fazl en aa 50.000 derken, Erdoan en fazla
50.000 demitir.
14 Austos 2010da Dersim Operasyonu'nda 20.000
ile 50.000 kii arasnda insann yargsz infaz
edildiini syleyen Erdoan, bir yl kadar sonra 23
Kasm 201 lde elindeki bir resmi belgeyi gstererek
19371939 Dersim Operasyonunda 13.806 kiinin
ldrldn" belirtmitir. Yani 23 Kasm 201 ldeki
Erdoan, 14 Austos 2010'dak Erdoan rtmtr!
Erdoan sadece kendini deil, stad Necip Fazl da
rtmtr!
Dersim Harektnda lenlerin Says 19371938
Dersim Harektnda lenlerin says 50.000'lere,
100.000lere kadar karlmaktadr. Bu uuk rakamlar
tarihsel ger ek diye ortaya atanlarn banda yakn
tarihin btn Krt isyanla rnda karmza kan
Nuri Dersimi gelmektedir. Dersimi, Kiirdistar Tarihinde
Dersim adl kitabnda ntikam... Snglerleri yz binler
ce Krt yavrusunun feryadn dindirmek iirt (...)
intikam!"**' diyerek yz binlerce Krdn ldrldn
iddia ermitir. Belli k Dersim Harektma bir katliam

grnm vermek isteyenler, bata Nuri Dersimi gibi


Krt rklar, ak arttrma misali l saylarn ola
bildiince artrmtr. Herkes aklndan geeni sallad
iin de ortaya birbirini tutmayan ok farkl rakamlar
kmtr.
Dersim Harekt srasnda gerekten ka kiinin
ldn akla madan nce basit bir karlatrma
yapmak istiyorum:
Trk milletinin lm kalm savalarndan 1915
anakkalede 75.800 civarnda, 19191922 Kurtulu
Savanda ise 40.000 civarnda insan kaybedilmitir.
Yunanistan, Ermenistan, Fransa ve ngiltere gibi
lkelere kar 4 yl sren koskoca Kurtulu Savanda
toplam kayp (hastalar ve yarallardan lenler de dahil)
40.000 civarndayken, Der sim Harektfnda 50.000 ile
100.000 arasnda kayp verilmi olmas mmkn
mdr? Bu iddia her eyden nce aklddr.
imdi gelin belgelere bakalm...
Genelkurmay Kayna Genelkurmay yaym Trkiye
Cumhuriyetinde Ayaklanmalar adl kitaptaki resmi
belgelere gre, gn gn anlatlan harekttaki toplam
l says 20003000 kii civarndadr.
1972 ylnda Emekli Kurmay Albay Reat Halli
tarafndan ha zrlanan ve Genelkurmay tarafndan
baslan Trkiye Cumhuriyetinde Ayaklanmalar adl
kitapta askeri raporlara dayal olarak 19371938 Dersim
Harektndaki
l
saylar
gn
gn
ortaya
konulmutur.
Kitapta 19371938 Dersim Harektyla ilgili ilk belge
13 Austos 1935 tarihlidir. Bu raporla balayan
raporlar 12 Eyll 1939 tarihine ka dar devam
etmektedir ve toplam 155 klasrden olumaktadr.
Gnlk askeri raporlara dayanlarak yaptmz
hesaplamaya gre isyanclarn bu zaman aralndaki
toplam kayb 3828 kiidir. Baz belgelerde 300400 gibi
tahmini rakamlara yer verildii, acele hazrlanan
raporlarn ounun abartl olduu gerei de dikkate

alndnda ve zellikle 19351940 n fus saym


sonular ile blgeden sevk edilenlerin says
dnldnde toplam l saysnn 20003000 kii
olduu anlalacaktr.
Peki, Genelkurmay (rakamlar) kasten dk
gstermi olabi lir mi? Bu da ok mmkn
gzkmyor. nk bilgiler, resmi askeri raporlardan
altnm rakamlar. stelik gizlilii ortadan kaldrlan ve I
aklanan Dersim belgeleri de bu kitaptaki bilgileri
doruluyor. Zaten kitap da bu resmi belgelerin
incelenmesi
ve
zetlenmesiyle
hazrlan
mtr.
Genelkurmay, kamuoyunu bilgilendiren bir yayn
yapm olsa, politik davranp l rakamlarn dk
gsterdi diye dnlebilirdi. Ancak raporlar askeri
komutanlarn Babakanla ya da askeri birlik lerin
komutanlarna gnderdii askeri raporlar. Bir askeri
harektta rapor verirken politik davranp kar tarafn
l saysn kasten dk gstermek gibi bir ey elbette
sz konusu olamaz. Hele hele binlerce yllk bir ordu
geleneinden
gelen
Trk
ordusunda
hi
olamaz.Sonuta Genelkurmay belgelerine, gn gn
tutulmu askeri rapor lara gre Dersim Harekt
srasnda Tuncelide 20003000 kii civarn da bir kayp
vardr.
3.
Ordu Mfettilii Raporu Ordu Mfettiliinin
Tuncelide yaplan tedip harektna dair verdii
rapordaki bilgiye gre ordu, Tuncelide iki defada
toplam da 17 gnde yapt tarama harektnda tarama
blgesinden l ve diri olarak 7954 kii karmtr. Bu
7954 kiinin 5000 ile 7000 kadar bat blgelerine sevk
edilmitir. Bu rakamlara gre Dersim Harekt
srasnda lenlerin says 5000 kiinin sevk edildii
dikkate alnd nda2954 kii 7000 kiinin sevk edildii
dikkate alndnda954 kiidir. Ayrca bu rakama,
blgeyi terk ederek Erzincan, Elaz ve Sivas taraflarna
kaanlar da dahildir.

Sonuta 3. Ordu Mfettilii Raporuna gre Dersim


Harekt s rasnda Tuncelide 1000 ile 3000 kii
civarnda bir kayp vardr.
1935 Nfus
statistikleri genel nfus saymna gre
Tunceli (Dersim) nfusu 107.723 kiidir.
1940 genel nfus saymna gre Tunceli (Dersim)
nfusu 94.639 kiidir.
11.683 kii de batya sevk edilmitir.
Bu rakamlardan kan sonu udur:
19351940 nfus saymlar arasnda Tuncelide
eksilen toplam nfus (107.72394.639= 13.084 kiidir).
Bu 13.084 kiinin 11.683 de Tunceli dna sevk
edildiine gre, (13.08411.683= 1401 kii) Tunceli'de iki
nfus saym arasnda kayp (l) nfus 1401 kiidir.
Tuncelide toplam 91 airet varken 1937 isyanna 6,
1938 isyan na ise 1015 airet katlmtr. Yani kabaca
Dersim isyanlarna katlan airetler 15.00020.000
kiilik bir nfusu kontrol etmektedir. Nitekim tarama
harekt da Tuncelinin tamamnda deil bu isyanc
airetlerin bulunduu 15.00020.000 kiiyi kapsamtr.
Trk ordusu nne ge len kadn, oluk ocuk herkesi
katletmi olsa bile 50.000 ile 100.000 kiiyi katletmi
olmas imknszdr.
Sonuta 19351940 nfus istatistiklerine gre Dersim
Harekt srasnda Tuncelide 1500 kii civarnda bir
kayp vardr.
te bu noktada nfusa kayt olmayan, bu nedenle
saylamayan
nfus
konusunda
polemikler
yaplmaktadr: Dersim Harekt sonra snda yaplan
1940 nfus saymnda Tunceli nfusunun bilerek fazla
gsterildii iddia edilmektedir. Ancak bu iddilarn hibir
bilimsel te meli yoktur.
Dersimde 50.000 ile 100.000 arasnda insan
ldrlmtr! diye tutturanlar, bu nfus saym
sonularn
grnce
tezlerinin

rdn
anladklarndan
hemen
bir
komplo
teorisine
bavurarak, O niifus saym sonularna gvenilmez/

demektedirler. rnein Dersimde on binlerce insann


ldrldn iddia eden Veli Saltk, Harekttan
hemen sonra yaplan 1940 nfus saymnda Tunceli n
fusu kastl olarak fazla gsterilmitir! diyerek iddiasn
savunma yo luna gitmitir.
Haan Saltk ise 4. Umum Mfettilik Raporuna gre
Dersim Harekt srasnda 13.160 sivilin ldn,
11.818 kiinin de srgn edildiini belirtmitir. Ancak,
Haan Saltkn 19 Kasm 2009da Sabah gazetesine
verdii demete dile getirdii bu raporu, Dou
Perinekin dedii gibi, Biz grm deiliz!
Son olarak 23 Kasm 201 lde Babakan R. Tayyip
Erdoann ak lad 8 Austos 1939 tarihli, Jandarma
Komutanlndan Baveklet Yksek Makamna
gnderilen bir raporda 1936, 1937, 1938 ve 1939
Dersim harektlar sonrasndaki toplam l says
13.806 kii olarak grlmektedir.
Ancak Haan Saltkn ve Babakan Erdoann
akladklar bel gelerdeki rakamlar, hem 3. Ordu
Mfettiliinin
verdii
rakamlara,
hem
dier
Genelkurmay belgelerine, hem de 19351940 nfus
saym lar arasnda eksilen nfus oranlarna
uymamaktadr. Ayrca arivde bulunan her belgenin
yzde yz doru bilgi vermeyebilecei, bir bel gedeki
bilgilerin en azndan birka belge tarafndan
dorulanmadan tarihi iin fazla bir anlam ifade
etmeyecei gz ard edilmemelidir.
R. Tayyip Erdoann Dersim Belgesi pheli
Babakan Erdoan 23 Kasm 2011de yapt
konumada, Bu rada belgeyi imdi size gstereceim. 8
Austos
1939
tarihli
bir
belge,
jandarma
Komutanlndan
Baveklet
Yksek
Makamna
gnderil mi. Dersime yaplan mdahalenin bilanosu
veriliyor. Basknlarn devam edilecei bildiriliyor. Ekte
de bir cetvel var. l diri teslim olan larn rakamlar.
1936373839da toplam 13.806 kiinin ldrld bu
resmi belgede ifade ediliyor. Bakn deprem felaketinden

bahsetmi yorum, ldrlenlerden bahsediyorum...


diyerek 19361939 arasn da Tuncelide 13.806 kiinin
ldrldn iddia etmitir.

Babakan Erdoann 23
Kasn 2011 de kamuoyuna aklad o belge
Erdoann aklad bu belge, Babakann syledii
her eyi sor gulamadan kabul etmeye alm basnmz
ve yanda aydnlarmz ta rafndan hemen bir Dersim
gerei olarak kabul edilmitir.
Ancak hibir ey grnd gibi deildir.
Serap Yeiltuna, Devletin Dersim Arivi adl kitabnda
Babakan Erdoann sz konusu belgesi hakknda u
artc bilgileri vermitir:
111. 13.806 l, belgeler iinde sadece bir BCA, MMK,
(030.10) / 11.751.30)kodlu katalogda gemektedir.
Belge 11 kinci terin 1939yani 11 Kasm 1939
tarihlidir. 1936373839 yllar arasn da yaplan tm
harektlarda l ele geirilen ekya says olarak bu
rakam verilmektedir. Fakat ayn klasr iinde
arivlenmi dier belge lerin tarihi bu belgeninkine
uygun deildir. nceki sayfalarda gelen belgeler 938in
Kasm ayna aittir. Sonra gelen sayfalarda yeniden 1938
Kasmna geri dnlmektedir. Yine BCA, MMK,
(0.30.10)/ 751.29)kodlu, yani anlan belgeden bir
nceki klasr 31 Ekim 1938 tarihli bir belgeyi, yine bir
sonra gelen BCA, MMK, (0.30.10) Hll.75l.31)kodlu belge
de 30 Aralk 1938 tarihini tamaktadr. Sz konusu
belge kendi klasr iindeki belgelerle de kendinden
nce ve sonra gelen belgelerle de tarih olarak
rtiimemektedir.

Ariv belgeleri zerinde yaptmz almada ayn


zaman dilimine ait belgelerin yaklak olarak ayn
balang kodlaryla arivlendiini, bu kodlarn da tarih
ilerledike daha yksek biti rakamlar aldklarn tespit
etmi bulunuyoruz. Yani daha ge bir tarihe ait
belgenin ko
dunun da ncekilerden daha hyiik bir rakam olmas
gerekmektedir.
Anlan
belge
bu
anlamda
da
Babakanlk Cumhuriyet Arivinin genel sistemiyle de
nemli bir uyumsuzluk gstermektedir. Byle bir belge,
ya yazld sylenen zamandan nce, yani yazlmadan
nce arivlen mitir; ya bu belge iin arivleme kurallar
istisna olarak ihlal edilmitir ya da gerekte byle bir
belge hi yazlmamtr. Bu garip durumun yan sra
anlan belgedeki l isyanc rakamlarnn, gnlk
askeri ra porlardaki rakamlarn toplamyla tutmamas,
daha dorusu ok yk sek olmas, belgeyi daha da
pheli duruma drmektedir.
Tm bu nedenlerle bu rakamn ok altnda kalan, en
fazla 2000 civarndaki bir rakamn len isyanc saysn
tespit iin daha salkl bir tahmin olaca aktr.
1939 Grld gibi Serap Yeiltuna, Devletin Dersim
Arivi adl a lmasnda Babakan Erdoann
aklad bu belgenin phelilii konusunda ok
ciddi bilgiler vermitir. Bu bilgilere gre her eyden
nce sz konusu belgenin tarihi dier belgeler 1938
ylna bu belgenin ylna ait olmasarivlendii belgelere
uymamakta
ve
bu
durum
devletin
arivcilik
yntemleriyle elimektedir.
1940 Yeiltuna,
sz konusu belgedeki 13.806 l
rakamnn 19351940 nfus oranlaryla da elitiini
ileri srmtr. B rakamlara gre 1935 ylnda, yani
isyann ncesinde Tuncelide toplam nfus 107.723tiir.y
lnda, yani isyann ardndan bastrma harektndan ve
nakil iskn ilemlerinden de sonra bu nfus 94.639a
dmtr. Azalan nfus 13.084 kii olarak
grlmektedir. Babakann bu dnem iin aklad

lii says 13.806 idi. Yine ayn dnem iin aklad


srgn edilen insan says 11.683t. Buna gre
nfustaki azalmann 25.489 kii olmas gerekirdi.
Oysaki bu dzeyde bir azalmann olmad yine
Babakana bal olarak alan kurumun verdii nfus
rakamlarndan anlalmaktadr.
19351940 nfus saymlar sonularna gre
Dersim Harekt sonrasnda Tuncelide azalan
toplam nfus 13.084 kiidir. Bu kiilerin 11.683
de batya sevk edildiine gre geriye Babakan
Erdoann de dii gibi 13.806 kii deil, sadece
1401 kii kalmaktadr. Nerde 13.806, nerde 1401...
Arada dalar kadar fark vardr. Batya tek bir kiinin
sevk edilmediini dnsek bile 19351940 arasnda
Tuncelide azalan toplam nfus 13.084 kiidir.
Babakan
Erdoann
aklad
rakam
ise
13.806dr. Bu durumda Serap Yeiltunanm dedii
gibi, Ya ak land kadar lm yoktur ya da kimse
iskna tabi tutulmamtr." Geri kimse iskna tabi
tutulmam olsa bile 19351940 arasnda Tuncelide
azalan nfus rakam ile Babakan Erdoann verdii
l nfus rakam yine tam olarak birbirini
tutmamaktadr.
Babakan
Erdoann
verdii
rakama gre 722 kii fazla kmaktadr. Nereden
kt bilinmeyen 722 kii!
zgr Erdem, Dersim Yalanlar ve Gerekler adl
almasnda
sz
konusu belgeninin gerei
yanstmadn
ileri
srmtr.
Erdemin
gerekeleri de unlardr:
Bir belgenin geerlilii, sadece zerindeki mhrle ya
da devlet arivlerinde yer almasyla salanamaz. Bir
belge sahte olabilir. Bir ra por deil, dnce ya da
tahmin olabilir. Yanl bir rapor olabilir. Belki de
devletin
dikkate
almad,
gerek
olmadn
dnd, ancak yine de arivledii bir belge de
olabilir. Ksacas bir belgede yazl bilgiler sadece ve
sadece devlet arivlerinde yer alyor diye doruluu

sorgulan mayacak bir kutsal metin deildir. Bunu ifade


etme ihtiyac hissettik, nk gerek 1937 ve 1938
harektnn gn gn raporlarn; gerek yerli ve yabanc
basndaki yansmalarn, gerekse yabanc devletlerin i
ya zmalarn incelediimizde bu belgede yer alan
13.806 l rakamna rastlamyoruz. Belgedeki rakam
gerek olsa, bunun baka kaynaklarda da yansmas
olmas gerekirdi. Bunu grmyoruz bu bir.
kincisi devletin dier resmi belge ve raporlarnda da
bu rakam dorulayacak herhangi bir baka bilgi
bulunmuyor. 13.806 l raka mna baka bir belgede
rastlamyoruz.
Ayrca bu belgenin Cumhuriyet
Arivinde iinde bulunduu klasrdeki dier belgelerle
tarihinin tut mamas belgeyi daha da pheli hale
getirmektedir...
Babakan Erdoann aklad belge Babakanlk
Cumhuriyet
|
Arivinin
tasnif
kurallarna
uymamaktadr.
Sonuta; Babakan Erdoann aklad belge
1939 tarihlidir. Ancak, 19371938de gerekleen
Dersim Harektyla ilgili (bu bel geyle birlikte tasnif
edilen) dier Dersim belgeleri 1938 tarihlidir.
Babakan Erdoann aklad belgedeki l
says
19351940
nfus
istatistikleriyle
elimektedir.
Babakan Erdoann aklad belgedeki l says,
gn gnne tutulmu Genelkurmay askeri raporlarn
toplamndaki l saysndan 45 kat daha fazladr.
Babakan Erdoann aklad belgedeki l saysn
dorulayan baka bir Dersim belgesi daha yoktur.
Gerek u ki: Alternatif tarih ad altnda Cumhuriyet
dmanl yapanlar bir Dersim masal uydurmu ve
uydurduklar bu masala hem kendileri inanm hem de
geni kitleleri inandrmtr.
Necip
Fazlm Dersim
Masallar Atatrk ve
Cumhuriyet dmanlyla Cumhuriyet tarihini ters yz

eden Necip Fazln belgesiz masallarndan biri de


Dersimdir.
Babakan R. Tayyip Erdoan, Dersim konusunu
Necip Fazln Son Devrin Din Mazlumlar adl kitabndan
rendiini bizzat itiraf etmitir.
Erdoan, 23 Kasm 2011 tarihli konumasnda yle
demitir:
Bizim Dersimle, Dersim Katliamyla olan ilgimiz,
yeni gncel ve siyasete ynelik bir ilgi asla ve asla
deildir. yle kitaplar vardr ki hayatnz deitirir.
Okuduunuz bir satr, nefes alp verdiiniz siirece
hafzanzdan kmaz. Size burada yle bir kitap
gstermek istiyorum. Necip Fazl Ksakrekin Son
Devrin Din Mazlumlar, ilk basks 1969da yaplan bu
kitap, yakn tarihimizdeki baskn anlatyor. Ka ranlk
sayfalarna bir kap aralyor. Bu kitap zaman zaman
yasaklandt, toplatld. Kimler tarafndan biliyor
musunuz? CHP ortak ynetimleri tarafndan. te
benim de, benim neslimin de Dersimle ilk tanmamz
hu eserle olmutur.
Dersimi Necip Fazln Son Devrin Din Mazlumlar adl
kitabyla tandn ifade eden Erdoan unlar
sylemitir: stat Alevi deme mitir. Bakn buras ok
nemli. Sayn Kldarolu sen niye demiyor sun? (...)
Burada stat Krt, Ermeni dememitir. Necip Fazl,
Dersim ve Dersimlileri din mazlumlar snfna alarak
insani trajediyi bize ak tarmtr.'
Erdoan ayn konumasnda daha sonra da, stat
Necip Faztl, Dersimdeki faciann tarihte bir benzerinin
olmadn ifade ediyor," diyerek Son Devrin Din
Mazlumlar adl kitaptan u blm aktar mtr:
Babalarm arayan ve yanma gitmek istediklerini
syleyen iki masum ocuk Hozat kaymakam
tarafndan
sngiiletilerek
babalarnn
yanma
gnderiliyor. Kendisinin retmen ve ky halkyla
alakasz bir ahs olduunu iddia ederek, alevler
iinden frlamak isteyen bir gen, kalasla alevlerin iine

itiliyor ve karsnda da sigara iiliyor. Bir ky halk,


nce kurunlanyor, daha sonra buday saplar
zerinde yakl yorv stat, faciay u satrlarla
anlatyor:
Mazgirt Tersem ek nahiyesinin halk doranmakta.
Merhamet sahiplerinden biri, birle on ya arasnda 20
kadar ocuu alp bir de renin iine saklamtr. Vaziyet
birden haber alnyor. ocuklarn l drlmeleri emri
veriliyor. Fakat bu emri yerine getirebilecek kimse
bulunamyor. En kat yrekliler bile, byle mdafaasz
masumlara si lah kullanamayacaklarn sylemeye
mecbur kalyorlar. Nihayet kara suratl bir adam
bulunuyor ve bir dere iinde titree titree bekleyen 20
masumun ii bitiriliyor. Murat suyunun, kandan
kpkzl aktn grenler olmutur. Dersim vakasnn en
byk mazlumlarndan Seyit Rzann hikyesi ise
ayrca yrek burkucu...
Necip Fazl, Babakan Erdoan derinden etkileyen
Son Devrin Din Mazlumlannda Dersim bal altnda
yaklak
5
sayfa
kadar
Dersim
faciasn
anlatmtr.Necip Fazl yle demitir:
En aa 50.000 Mslmamn kann ve cann ihtiva
etmesi ba kmndan, kaln batlaryla bir harita gibi
izdiimiz ve u anda yalnz ana prensip ve manasyla
tespit ettiimiz bu faciann tarihte bir benzeri
gsterilemez.
Necip Fazl, airliinden gelen sz ustaln da
konuturarak ta rihi gerekleri duygu smrsyle
kandrp aktt gzyalaryla s latarak arptmtr.
yle ki yukardaki ksa paragrafa bile iki yalan
sdrmay baarmtr. Bir: Dersimde en az 50.000
Mslmamn l drld yalan. Hibir belgede
Dersimde 50.000 kiinin ldrl dne ilikin bir
kayt, bir kant yoktur. ki: Bu faciann tarihte bir
benzerine rastlanmad yalan. rnein, Osmanl
tarihinde Yavuz Sultan Selimin 16. yzyln balarnda

40.000e yakn Alevi Turkmeni katletmesi Dersim


olayndan ok daha byk bir faciadr.
Erdoann, te benim de, benim neslimin de
Dersimle ilk ta nmamz bu eserle olmutur, dedii
Necip Fazln Son Devrin Din Mazlumlar adl eserinde
"Dersim bal altnda anlatt trajik ma sallar
unlardr:

Babalarn arayan iki masum ocuu Hozat


Kaymakam snglet mitir!

Alevler iinden kmak isteyen bir gen kalaslarla


alevler iine atl m ve karsnda sigara iilmitir!

Btn bir ky halk kurunlanp buday saplar


stnde yaklmnr!

Bir ocuk annesinin karnndan sivri ulu bir aletle


karlmtr!

Yirmi masum bir dere iinde boazlanmtr!


Necip Fazl, Ve buna benzer daha neler neler!
diyerek sslemi tir Dersim masaln.
Peki ama Necip Fazl, gen Cumhuriyetin asker, sivil
yneticile rini gz dnm cani gibi gsteren bu
olaylar hangi belgelere, hangi bilgilere dayanarak
yazmtr?
Necip Fazln 325 sayfalk Son Devrin Din Mazlumlar
adl ki tabnda tek bir dipnot, tek bir gvenilir belge ve
tek kitaplk bir kay naka bile yoktur. rnein Necip
Fazln Dersim masaln anlatrken metin iinde
kulland kaynaklar unlardr:
1.
Bu vaka bana 1944 ylnda Eridirde askerliimi
yaparken, res mi ahslar huzurunda, yanan adama
kar sigarasn zevkle itii ni syleyen amirden bizzat
dinleyenlerde anlatlmtr!'
2.
Elaz ortaokulunda okuyan iki ocuk!
3.
Hozatn Karaca kynden Cafer olu Kasm!
4.
Hozat'n Dolantamr kynden Veli isminde bir
gen!'
5.
Murat suyunun kandan kpkzl aktn grenler
olmu!Aslna baklacak olursa Necip Fazl'n Son Devrin

Din Mazlum lar adl kitabnda tarih bilimi asndan


ciddiye alnacak tek bir kay nak bile yoktur. Necip
Fazl, Bana anlattlar!, undan duydum!, Olayn
tanndan bizzat dinleyenlerden iittim! diyerek trajik,
y rek burkan bir Dersim masal uydurmu ve bu
uydurduu masala nce kendisini sonra da bakalarn
inandrmtr. Ona inananlardan biri de maalesef
Babakan R. Tayyip Erdoandr. Necip Fazln Der sim
masaln anlatrken adn verdii kiilerin kim olduklar,
gerekten yaayp yaamadklar, yaadlarsa bile bu
olaylara gerekten tank olup olmadklar, baz olaylara
tank oldularsa bile o olaylarn Necip Fazln bize
aktard
biimde
yaanp
yaanmad
bilinmemektedir.
Necip Fazl, Dersim faciasnda 50.000 Mslmann
ldrl dn iddia etmitir. Ancak bu rakam hangi
belgeye, hangi bilgiye dayandrdndan da hi sz
etmemitir.
yle demitir: Bir kvlcm halinde gsterdiimiz
Dersim yang nnn kmrletirilmi 50.000 cesedinde,
kutup ahsiyetler d bir yn
olarak din
mazlumluunun en arpc levhasn seyredebilirsiniz.
Ne mthi bir duygu smr! Dersim yangnnn
kmrletiril
mi
50.000
cesedi...
ve
Din
mazlumluunun en arpc levhas... u edebiyata
bakn! Anlatmdaki u hamasete bakn! u maduriyete
bakn! u din smrsne bakn! Gerekten ok
etkileyici bir masal! Yersen tabii!
Necip Fazln Dersim Masallarnn Kayna:
Nuri Dersimi ve . Sabri alayangil Trkiye
Cumhuriyeti Dersimde katliam yapt! Yz binlerce Krd
katletti! yalannn temel kayna, Krt Teali Cemiyeti
yesi,
Kogiri,
Ar
ve
Dersim
isyanlarnn
elebalarndan Krt Baytar Nuri Dersimidir. Nuri
Dersimi, Krdistan Tarihinde Dersim adl an larnda,
cumhuriyet
ve
Trk
dmanlnn
ve
ateli

Krtlnn etkisiyle olaylar iyice abartp biri bin


yaparak anlatmtr.
te Nuri Dersiminin kaleminden Dersim masallar:
Binlerce gen kadn ve kz Trk canavarlarna
namuslarn tes lim etmemek iin kendilerini Munzur
Suyuna atarak intihar ediyor, Krtlk erefi urunda
lyordu. Munzur ve Frat nehirleri zerinde gnlerce
Krdn bu kutsal ehitlerinin cesetleri yzyordu.
Blgeyi top ve uaklarn sat zehirli gaz
bombardmanlar youn bir sis ta bakas altna alm,
yaayan hibir mahluk kalmamt. Yanan evler ve
ormanlardan, cehennemi bir grnt yansyordu.
u satrlar da ona aittir:
*Tiirkler Tujik Da eteklerini tamamen igal etmi ve
buralarda ellerine geen Krt halkn merhametsizce
ldrmlerdi.
Tujik
Da
eteklerinden
ksor
Vadisindeki byk maaralara snm olan bin lerce
ocuk, kadn ve kzlar, bu maaralarn menfezleri
genelkurma yn emir ve murakabesi altndaimento ile
kapattrlmak suretiyle mahvedilmilerdi. (...)
Bir zamanlar en ve neeli olan Kiirdistan, bugn
harabeye dn m ve baykular yuvas olmutur. Orda
yaayan bugnn ve gele cein Krtleri baba toprann
her seferinde atalarnn masum kann grecek, Krt
diyarnn uurumlarna ve rmaklarna baktka, onuru
iin kendini lme atan on binlerce Krt dedelerinin ve
bakirelerinin yrek dalayan feryad kulanda
atlayacaktr.
syanc Nuri Dersiminin ruh halini anlamak iin
onun u satrla rn okumak yeterlidir:
ntikam! ntikam! ntikam! ntikam! ntikam! Krt
namusuna srlen lekeyi temizlemek iin intikam!
Sngiilenen yz binlerce Krt evladnn feryadn
dindirmek iin intikam! Girdaplara atlan, ateler de
yaklan gelin ve kzlarmzn Kiirdistan afaknda
uuldayan iniltile rini teskin iin intikam!..

Daraalarnm
altnda
lm
kahramanca
selamlayan, 'Yaasn hr ve mstakil Krdistan! diye
haykrarak ahadet tacn giyen bin lerce vatan
kurbanlarnn gayelerini tahakkuk ettirmek iin
intikam! Krdistan denilen harabezar (harabe)
anayurdun istihlas (kurtuluu) iin intikam! Krt
diyarnda uluyan srtlan ve akallar rknn mlev ves
(pis) vcutlarndan Krt vatann tathir (temizlemek)
iin intikam!
Medeniyet denilen kahpenin peine snarak bize
uluyan kpekleri susturmak iin intikam!.. ntikam!..
ntikam!..
ehitlerimizin kanl
cesetleri zerinde
kanla,
gzyalaryla yazl vasiyetname ite bu bir tek
kelimedir!.."
Kendinden gemi, cezbeye tutulmu bir meczup
misali intikam! intikam! diye bararak Trklere kin
ve nefret kusan Nuri Der simi aktivist bir Krt
olarak kaleme ald Kiirdistan Tarihinde Der sim adl
kitabnda hayal gcn de kullanarak gerekleri altst
etmi tir. te onun altst ettii gerekler, bizim Necip
Fazl gibi Cumhuriyet tarihi yalanclarna kaynak
olmutur.
Necip Fazln Dersim masallarnn kaynaklarndan biri
de hsan Sabri alavangildir. Babakan Erdoan, 23
Kasm 2011 tarihli konu masnda Seyit Rzann
idamn anlatrken hsan Sabri alayangilin anlarna
gnderme yaparak yle demitir: Dersim vakasnn en
b yk mazlumlarndan Seyit Rzann hikyesi ise
ayrca yrek burku cu. Dnemin Malatya Emniyet
Mdr hsan Sabri alayangil, bir rportajda bunu
yle anlatyor. Son szn sorduk, krk liram var,
oluma verirsiniz dedi. Bu srada Fndk Hafz
aslyordu. Asarken iki kez ip koptu. Seyit Rza
grmesin diye ben arabann nn kapattm. Fndk
Hafzn idam bitti. Seyit Rzay meydana kardk.
Souktu ve etrafta kimseler yoktu. Ama Seyit Rza,

meydan insan doluymu gibi sessizlie ve bolua hitap


etti: Evlad kerbalaykh, b ' hataykh, ayptr,
zulmdr, cinayettir hsan Sabri alayangil, Dersim
Flarektnn
nasl
baladn
anlarnda
yle
anlatmtr:
Atatrk Singe Kprsn amaya gidecek. O
tarihte Seyit Rza Dersimin lideri. Devlet, Frat zerine
bir kpr yapm. Kprnn ba nda da bir karakol.
Karakolda 33 askerimiz, balarnda smail Hakk
adnda bir yedek temen var. Kprye Dersimliler
saldr dzenliyor. Karakol yaklyor ve 33 askerimiz
ehit oluyor. te bu olay isyann balamasdr. Atatrk
olayla ilgileniyor ve kesin talimat veriyor: Bu meseleyi
kknden hallediniz . Sabri alayangilin Atatrkn
azndan naklettii, Bu mese leyi kknden hallediniz!
ifadesi uydurmadr. alayangil uyduraca Dersim
masalna klf
hazrlamtr.
Nitekim anlarnn
devamnda
Tuncelide
Krtlerin
katledilerek,
meselenin kknden halledildi ini belirtmitir.
in ilgin yan . Sabri alayangil Dersim Harekt
srasnda Tuncelide deil Ankaradadr. Dersim
Harekt bitip Seyit Rza ya kalandktan sonra Elaza
gitmitir. Tekrar ediyorum! Harekt sra snda
Tuncelide deildir. Harektla ilgili hibir ey
grmemitir. Bunu anlamak iin anlarn okumak
yeterlidir. Kemal Kldaroluna an latt anlarnda,
Malatya Valisi brahim Ethem Aknc ve Alpdoan
Paann baz Tuncelilerle pazarlna tank olup
dndn belirtmi tir. alayangil, kendi itirafyla,
harekt srasnda Tuncelide olma masna ramen
harekt grmesine unlar sylemitir:
"... Sonra biz geri dndk, yeni mehil istendi. Neticeyi
sylyo rum. Bunlar kabul etmediler, maaralara iltica
etmilerdi. Ordu zehirli gaz kulland. Maaralarn
kapsnn ierisinden bunlar fare gibi zehir ledi. Ve
yediden yetmie o Dersim Krtlerini kestiler. Kanl bir

harekt oldu. Dersim davas da bitti. Hkmet otoritesi


de kye ve Dersime girdi.
Grld
gibi
Tunceli
airetleriyle
yaplan
grmenin sonu vermemesinden sonra biz geri
dndkdiyerek Dersim Harekt s rasnda Tuncelide
olmadn bizzat itiraf eden alayangil daha son ra,
Neticeyi
sylyorumdiyerek
Dersim
Harektn
Tuncelidey mi de gzyle grm gibi anlatmtr.
Turgut zakmann, alayangilin Dersim masallar
konusunda ki u deerlendirmesi nemlidir:
Tank m? Grevli mi? Hibiri deil. Ne? Ankarada
bulunan bir polis. Bunlar ne zaman sylyor? Yllarca
sonra. Tarihe objektif bakan biri midir? Hayr. Doru
Yol Partisinin en fanatik yneticile rinden biridir.
Bunlarn dnemini yaadm iin biliyorum. Benim ya
mdaki herkes de bilir. Duyduu propaganda
iddialarm, o dnemin iktidar CHPyi lekelemek iin
tekrar ediyor... ddialara gre 50.000 ile 100.000
arasnda Tuncelili ldrlm...m. Arttran arttrana.
Bu iddiay propagandaclarla birlikte . Sabri
alayangil de tekrar ediyor. Diyor ki: Ve yediden
yetmie Dersim Krtlerini kestiler. Kan l bir harekt
oldu. Tank m? Hayr. Grevli mi? Hayr. Orda m?
Hayr: Duyduunu yanstyor. Kime? Gen bir
Tuncelili'ye, Kemal Kldaroluna...
alavangil, Seyir Rza'nn idamn (Kldaroluna)
yle anlat mtr:
"... (ileri Bakam) iikrii Kaya ard, dedi ki:
Atatrk Sin ge Kpriisn amaya gidecek, Elaza
da urayacak. Seyit Rza ile ilgili mahkeme bitmi fakat
karar tebli edilmemi. Elazda 6000 Krt toplanm,
Atatrkn seyahatini duymular. Atatrkten Seyit
Rza'nn aff iin efaat isteyecekler. Yanna sivil
adamlarn al git, Ata trk gelmeden nce mahkeme
karar uygulansn da Kiirtlerin Atatrke mracaatlar
ve ricas olmasn, dedi. Ben 3S sivil polis aldm yanma
gittim (devamnda ses bozuk). Cellat, ingene buldular

infaz iin. 15 kt isterim. drt de... (anlalmad)...


isterim, dedi. Hapishaneye gittik. Yedi idam mahkmu
vard. inde Seyit Rza ve olu da var. Biz Elaz
Emniyet Mdr brahim ile Seyit Rzay aldk.
mam, dini telkin yapmak istedi, Seyit Rza kabul
etmedi. Jandar ma karakolunun nnde bir meydan
vard, orada aslacaklard. Oraya gtrdk. Savc bir
yafta yaptrd. Vasiyetin var mV dedi. Krk lira
param var onu oluma verin, dedi. Halbuki olu da
aslacak farknda deil... (anlalmad). Baka vasiyetim
yok, dedi. Beyaz gmlekle kt sehpaya; bombo
meydana sanki insan doluymu gibihitap etti: Biz
evlad Kerbelaytz. Bihatayz. Ayptr, zulmdr,
cinayettir... (anlal mad).
(...) O ekilde Seyit Rza artk bitti, kapand. Yani
Dersimde ki liderler bu ekilde bertaraf edildi. Dier
br liderler de Dersim harektnda hayatlarn
kaybettiler. Krtler zerinde aala balaya cak, yeni
liderlik yapacak kimse kalmad.
Seyit Rzann apkasn Smrmek 1937deki I.
Dersim Harekt sonrasnda yakalanan Seyit Rza,
Elazda yarglandktan sonra 6 isyancyla birlikte
idam edilmitir. Ancak Seyit Rza yakalanp idam
edilmeden nce banda bir apkayla fotoraf
ekilmitir. Seyit Rzann bir de idam sehpasndayken
foto raf ekilmitir.

Puili ve apkal Seyit Rza


Atatrk, Seyit Rzann bu fotoraflarnn Cumhuriyet
dmanla rnca istismar edileceini dnerek
bunlarn imha edilmesini istemitir. alayangilin
anlarndan okuyalm:

Bu srada, Atatrk seni aryor, dediler. Gittim,


kahvalt ediyor lard. Bana bir resim gsterdi. Seyit
Rzann sehpada sallanrken resmi ekilmi. Bu resim
ne Emniyet Mdr? dedi. Haberim yok/ dedim.
yleyse maiyetine hkim deilsin, dedi ve ekledi:
abuk git, bu resmin negatifini bul, baslanlar imha
et.
Gittim, aratrdm. Bizim sivil polisimiz Macar
Mustafa, ben idam yerinden ayrlrken resim ekmi.
Bir yerlerde bastrm ve kr Kayann yaverine
vermi. kr Kaya da Atatrke iletmi. O ksa ko
numada anladm ki, Atatrk bu olaylar detayl olarak
bilmiyor. Bu tr olaylar da sevmiyor. Ve Atatrk
demokrat tavrl bir insan.
Ben hemen negatifleri, baslanlar imha ettim.
Resimlerden ikisini sakladm. Atatrke gittim.
Resimlerden birini kendisine uzattm. Em riniz yerine
getirildi, dedim. Hepsi imha edildi mi?
Edildi efendim. Yalnz iki tanesini sakladm.
Ne olacak onlar?
Msaade ederseniz birini zat devletlerine vereceim,
birini de kendime alkoyacam.
Sen bu resimleri ne yapacaksn ki?
Msaade ederseniz ilerde anlarm yazacam.'
Atatrk, Peki. Bana ayrdn ver, dedi. Verdim. Ve
Atatrk, trenden Halkevine hareket etti. Arabasna da
binmedi.'"* Yllardr Dersim duygu smrs yapanlar.
Seyit Rzann o ap kal fotorafn gstererek Seyit
Rzaya o apkann zorla giydirildi ini iddia etmitir.
Ancak bu iddia doru deildir.
yle ki:
Seyit Rza yakalannca, Ben Seyit deilim, bana Seyit
demeyiniz. Bey, paa da yoktur, bana Bay Rza
deyiniz! diyerek birdenbire dev rim kanunlarn
hatrlayp o kanunlara uymaya karar vermitir! te o
srada bir anda apka Kanununu da hatrlamtr:
Cumhuriyet gazetesine yansd ekliyle:

Erzincana dalalet edince Seyitin ilk ii zaman


gemi bir arzu zerinde srara balamtr.
Benim apkam vard. Kayboldu! Bana iyi bir apka
getirin. Yoksa adm atmam, diye srar etmitir. apkay
bana geiren Seyit Rza, Beni Ankaraya gnderin,
dedi. (...) Elazize muvasalatnda otomobil Tunceli
adliyesi nnde tevakkuf etti. Otomobilden inen Seyit
Rza bitik bir vaziyette kendine ekidzen verdikten
sonra dik ve sert kl l kalarn att, gzlerini krpt ve
yarm dnerek apkasn arama ya balad. Bana
sarm olduu byk ve ipekli bir puiyi kendisine
uzattlar, almad, apkam isterim ben. apkasz
gidemem! dedi.
Grld gibi yakalannca Benim apkam vard.
Kayboldu. Bana iyi bir apka getirin. Yoksa adm
atmam! diye srar ederek bir apka isteyen Seyit Rza,
kendisine verilen apkay bana geirmi, kendisine
uzatlan puiyi almayarak, apkam isterim ben.
apkasz
gidemem!
diye
diretmitir.
Yani
yakalandnda Seyit Rzann ba na o apka zorla
giydirilmemitir. Seyit Rza, yakalandnda ark
kurnazl yapm, apka Devrimine uygun hareket
ederek paay kurtarabileceini dnmtr. Ama
artk i iten gemitir.
Cumhuriyet dmanlar, Seyit Rzann apkasn bile
smrmtr.
Atatrk ve Cumhuriyet dman Necip Fazl, Son
Devrin Din Mazlumlar adl kitabnda skilipli Atf Hoca
idam edildiinde de ba na apka giydirildii yalann
dillendirmitir. yle demitir: Bir ri vayete gre Atf
Hocann l bana apka geirmilerdir!!! Necip Fazl,
bir rivayete gre diyerek syledii bu yalannn altnda
kal mak istememitir. Bu rivayet, yine tescilli bir
Atatrk ve Cumhuriyet dman olan Rza Nura aittir.
Rza Nur, Hayat ve Hatratm adl anlarnda Bu
Hocamn aslmasnda boynuna ip geirilirken, Kl Ali
de bana bir apka geirmi, Giy domuz, demi ve

kfrler etmi. Zavall byle lm ve bylece saatlerce


tehir etmiler, demitir. Hep ayn yalanclar, hep ayn
yalanlar, hep ayn duygu smrs! Ah ah!
Devlet Elinden Geleni Yapt Gen Cumhuriyet, Dersim
syan ncesinde Tunceli ve civarna byk yatrm
yapm, Dersim airetlerini isyan etmemeleri iin ik
naya uram, 1937 isyanndan sonra iki ay harekt
yapmayp ikna almalarna devam etmi, 1938
harektna da isyanclarn ilk sald rsndan alt ay
sonra balam, isyan edip yakalanan veya teslim olan
Tuncelililerin cezalarn ertelemi, asker kaaklarna af
karm, ya kalanan isyanclarn ounu tutuklamayp
serbest brakm ve Tunceli halknn isyanclarla
birlikte olmamasna almtr.
Devlet, harekt srasnda da sivillerin zarar
grmemesi iin aba harcam, isyanclara ynelik
operasyonda isyanclarn ailelerine do kunmam, hatta
isyanclarn oluk ocuu dnm, kadn ve ocuk
larn zarar grmemesine alm ve harekt srasnda
her iki taraftan da az kayp verilmesini amalamtr.
Harekt srasnda Tunceliye iki yl iinde toplam 480
km yol ya plmtr. Bu yollar sayesinde Dersim
Trkiyeye balanarak ticarete almtr. Neit
Hakknn deyimiyle, azametli binalar, hkmet
konaklar, kprler, klalar ina edilmitir, kylye
toprak datl mtr. Bu yatrmlarla kyl, airet
hayatndan uzaklap vatanda olmaya balamtr. O
gnlerde Elazda yatl blge okulu olarak hizmete
giren Kz Enstitisnde Elaz, Tunceli ve Bingl
kylerinden getirilen kz renciler yetitirilmitir.
ngiliz askeri atee Yarbay A. Ross, 5 Eyll 1938 gn
ngiltereye gnderdii 119 nolu kapal raporunda,
harektn sona ermesinden 11 gn nceki durumu
yle anlatmtr:
Trkler imdi de 3 milyon liralk bir yapm
programm giritiler.

Biri Tunceli'nin batsndan dieri dousundan geip


Erzincan' Elaz'a balayan ve eitli noktalardan
birbirine balanarak blgesel bir ula tn a oluturan
iki yolun yapm srmektedir. u ana dek toplam
uzunluklar 684 metre tutan dokuz kpryle birlikte,
420 kilometre yol yaplm ve telefon hatlarna 5000
kilometre eklenmitir. Mareal Fevzi akmak bana,
Mansur (veya Murat) Nehri'nin kaynanda bir barajdan
muhtemelen hidroelektrik enerjisi de elde edileceini
syledi. Genelkurmay Bakan Yardmcsna ve dier
Trk subaylarna gre, son derece gzel bir yer olan
Tunceli blgesinin ilerde ikinci bir s vire' haline
getirilmesi amalanmaktadr. Ama bana kalrsa
blgenin eriilmez
yaps ve
Trkiye'yi
gezen
yabanclara
kartlan
glkler
bu
dn
gereklemesini ciddi bir biimde engelliyecektir.
Fevzi akmak bilmem ama Atatrk Tunceliyi
gerekten de ikinci bir svire yapmay dnmtr.
leride ayrntlaryla anlata cam gibi Tunceli Islahat
Projesinin asl amac budur.
15.000 Silah Gen Cumhuriyetin btn iyi niyetli
abalarna karn Tunce lideki 6 airet Seyit Rzann
liderliinde isyan etmitir. 19371938de Tuncelide eli
silahl bir ekya grubu vardr. Resmi kaytlara gre, 4
Ekim 1937 tarihine kadar Tunceliden 4076 tfek,
Erzincandan 786 tfek ve Binglden 126 tfek olmak
zere toplam 4991 tfek toplan mnr. Silah arama
almalar bundan sonra da devam ettirilmitir. Btn
harekt boyunca toplanan tfek says 5000in ok
zerindedir.Milet Meclisinin 7 Temmuz 1939 tarihli
toplantsnda Dahiliye Vekili Faik ztrak, Dersim
mntkasndan imdiye kadar toplanan silahlarn adedi
14.593tiir. Bu silahlarn hepsi son sistemdirdemitir.
Grlen o ki, Tuncelide 15.00020.000 isyancnn
elinde 15.000e yakn silah vardr. Gen Cumhuriyetin
bu derece ok silahlanm bir e kya grubuna kar
askeri harekt yapmas son derece doal ve doru bir

karardr. Bu kadar silahl bir gcn hem Trkiye


Cumhuriyetine hem de blge halkna kar ciddi bir
tehdit olduu yadsnamaz.
15.0
Tuncelide
Airet
Vaheti
silahl
isyanc
1930lardan itibaren Tunceli ve civarndaki karakollar,
klalar basp Mehmetii katletmi; emperyalizmi dize
getiren Atatrkn Trkiye Cumhuriyetine meydan
okumutur.
Trkiye Cumhuriyeti hkmetini Dersim Harekt
srasnda kat liam yaptrmakla, Trk ordusunu katliam
yapmakla sulayanlar, asr lardr Krtlerin kann emen
baz airetlerin Ar ve Dersim isyanlar srasnda
Krtleri acmazszca katlettiklerini hep gizlemitir.
ngiltere Dileri Bakanl gizli belgeleri arasnda
bulunan 22 Mays 1937 tarihli bir belgede,Saylarnn
1500iin stnde olduu sylenen Krt asilerinin Trk
kuvvetlerine ciddi kayplar verdirmeye devam ettii ve
ellerine den subaylarn vcutlarn vahice parala
dklar.belirtilmitir.
Ar syamnn eleba Huske Telli, kendi ailesini
kendi elleriyle kuruna dizmitir. Garo Sasuni,
Hayrenik dergisinin Kasm 1929 sa ysnda yaymlad,
1969da Beyrutta, 1986da Stokholmde Trke olarak
baslan Krt Ulusal Hareketleri kitabnda yle demitir:
En byk lider Huske Telli u teklifi sunuyordu:
Biitiin kadnlar, gsz ihtiyarlar ve ocuklar kltan
geirilsin ki, arkalarndaki btn kprleri yakm olan
devrimci gler, son neferinin son nefesine ka dar
savasnlar. Ve bir devrimci gaddarl iinde Huske
Telli, bu plan ilk nce kendi aile ve akrabalarna
uygulayarak, Ar tepelerinde bir trajedi manzaras
ortaya serdi. Btiin nfuzlu liderler ve eyhler yal
gzlerle Ar Aslan ndan bu mitsiz krma bir son
vermesini rica edi yorlard. Huske Telliyi yumuatmaya
muvaffak olduklarnda, zaten 0 kadar gnahsz,
bamszlk ocann alevlerine kurban gitmiti. Bu
gaddar plan bylelikle uygulanamad.'

Ar syan bastrldktan sonra Trk ordusu, Ar


tepelerinde ldrlm kadn ve ocuk cesetleriyle
karlam, fakat isyanclar, btn dnyaya, Trk
ordusu
kadnlarmz
ocuklarmz
ldrd!
propagandas
yapmtr.
Allahtan
dnya
bu
propaganday ciddiye almamtr.
Cengiz zakncya kulak verelim:
Bu gibi airet ii olaylarn yalnzca Ar syanyla,
Huske Telli rneiyle snrl olup olmad, airetlerin
insan
ve
yurtta
haklarna
kar
ayaklanma
tarihlerinde bu trden baka kendi kendisinin soyu nu
krma uygulamalarnn grlp grlmedii ve bu
davran bii minde, airetlerin, airetler aras
atmalarda kar airetin kadnla rn, ocuklarn
ldrmeyi gelenek edinmi olmalarnn bir etkisinin
bulunup bulunmad ayr bir aratrma konusudur.
Bu gibi airet gaddarlklarn, devrimci szcyle
birletirip devrimci gaddar lk diye bir deyim
uydurarak devrimciliki lekelemek, geriliki airet
isyanlarna ilerici, ulusal ayaklanma yaftalar
yaptrarak bunlar kutsamak, tenekeyi altn yapmaya
yetmeyecei gibi, bu gibi abalar, airet yasalarnda
insan ve yurtta haklarnn krntsnn dahi bulun
mad gereinin stn rtmeye de yetmemektedir.
19371938 Dersim syanna katlanlardan eyh
Hasanl Aire tinin, yzyllar boyu madenlere
saldrarak,
saysz
maden
emekisini
topluca
ldrd, maden iileri madende almaktayken
onlarn kylerini basp savunmasz kadnlarn,
ocuklarn topluca katlettii, kylerini yakt,
mallarn yama ettii, paralarn ald Osmanl Ariv
Belgeleriyle kantl bir gerekliktir. Szm ona
emekten, emek iden yana, sol gsterip sa vuran
etnik
ayrlk
kimi
odaklarn,
Dersimi
deerlendirirken, eyh Hasanl gibi isyanc Dersim
airetle rinin reislerini devrimci(!) buna karlk
Atatrk ve dnemindeki Trkiye Cumhuriyetini

soykrmc, kar devrimci olarak damgala yan


yaynlarn oalarak srdn gryoruz.
Dersim Harekt srasnda airet hesaplamalar
nedeniyle za man zaman kelleler kesilmitir. Dersim
duygu smrs yapanlar bu kelleleri devletin kestiini
ileri srmtr. Ancak kelleler airetler ce kesilmitir.
rnein Dersim syannn fikir babalarndan Alier,
Suriyeye kamak zereyken 9 Temmuz 1937de
sakland maarada Seyit Rzann yeeni Rehber
tarafndan yakalanmtr. Amcas Seyit Rzayla arazi
anlamazl nedeniyle kavgal olduundan isyana katl
mayp devlete yardm eden Rehber, Alieri ldrp
kellesini keserek orduya teslim etmitir. Yine isyanc
liderlerden ahin de vey kardei Piro tarafndan
ldrlp kellesi kesilerek orduya teslim edilmitir.
Dersim syan srasnda kesilen kellelerden biri de
Hzr Aanmdr. Onun kellesini de Seyit Rzann kars
Besi kestirmitir.
Dersim Harekt srasnda airet mensubu Alier,
ahin ve H zr Aann kellelerini kesenler yine Krt
airet mensuplardr. Trk ordusu Dersim Harekt
srasnda yakalad veya teslim ald hi bir isyanc
liderin kellesini kesmemitir. Devlet, isyanclar
mahkeme de yarglam, yarglamalar sonunda susuz
olanlar salvermi, sulu olanlar ise idam etmitir.
1937deki I. Dersim Harekt sonunda sade ce 7 isyanc
idam edilmi, dierleri serbest braklmtr.
19. yzyldan bugne; eyh Hasanl airetlerinin
Osmanl madenci lerini kadn, oluk ocuk demeden
katletmesinden, Huske Tellinin Ar syannda kendi
ailesini yok etmesine ve PKK eleba bebek katili
Aponun 1983ten bugne 30.000 Mehmetii ehit
etmesine kadar, ta rihte birok airet kym, birok
Krt vahet rnei vardr.
Tuncelide Aclar Yaand Abartl ve temelsiz iddialar
bir kenara brakp konuya belgeler nda souk kanl
bir ekilde yaklatmzda Dersim Harekt sra snda

gerekten de insanlarn ldn, baz aclarn


yaandn gr mekteyiz. nsan hayat kutsaldr ve
brakn 2000, 3000, 5000,10.000 kiiyi, tek bir kiinin
lmesi bile ok ac bir olaydr. Ancak maalesef, tarih
boyunca savalar ve isyanlar srasnda dnyann her
yerinde in sanlar lmtr, lmektedir ve lecektir.
Evet! 19371938 Dersim Harekt srasnda insanlar
lmtr, lenlerin ou isyanc olsa da lenler
arasnda az sayda baz siviller, susuz insanlar da
vardr. Her savata, her atmada, her byk
toplumsal olayda olduu gibi yanl yapanlar da
vardr!
Harekt srasnda direnen ve silaha sarlan kylerin
yakld askeri raporlarda aka belirtilmitir ve bu
raporlar Genelkurmay tarafndan yaymlanmtr.
Ancak kyler, iindeki isyanclarla, insanlarla birlik te
deil, boaltldktan sonra isyanclar bir daha geri
dnp o kylere yuvalanmasnlar diye yaklmtr.
Nitekim 4 Mays 1937de Bakanlar Kurulunun ald
Dersim Harekt kararnda yle bir blm vardr:
"Mlahaza: Sadece taarruz hareketiyle ilerlemekle
iktifa ettike isyan ocaklar daimi olarak yerinde
braklm olur. Bunun iindir ki silah kullanm
olanlar ve kullananlar yerinde ve sonuna kadar zarar
veremeyecek hale getirmek, kyleri kamilen tahrip
etmek ve aileleri uzaklatrmak lzumu grlmtr...
Grld gibi hkmet, hareket srasnda isyanc
kyleri boalta rak tahrip edecektir. Gerekten de baz
kyler boaltlp yaklmtr. Karar verildii ekilde
buralardaki insanlar ise batya sevk edilmitir. 1937 ve
1938 Dersim Harekn srasnda ileri boaltlan
kylerin yakld askeri raporlarda aka belirtilmitir.
rnein 14 Haziran 1938 tarihli bir ra porda yle
denilmitir: Mameki Da Tugay blgesinde normal
devam eden faaliyetler arasnda 1. Seyyar Jandarma
Taburu ndan ar makineli tfekle takviyeli bir mfreze
Aa ve Yukar Rotsan, Dergever kylerini aram ve

yakmt. 17. Tmen de ayn ekildeki faaliyetler


arasnda Hor mik, Dizta, Hemzik Ua hattnn
batsnda 15 kadar ky yakt.Biraz nce de ifade
ettiim gibi Dersim Harekt srasnda zaman zaman
l kam, insanlar zarar grmtr. Rza Zelyutun
Dersim syanlar ve Seyit Rza Gerei adl kitabnda
yazd ekliyle; Dersimde aclar yaanmtr, bu
dorudur. Dersim halknn Alevi olmas, baz
brokratlarn ve baz subaylarn burada zlm
derecesin de iler yapmasna yol am grnmektedir.
Bunun belgesi yoksa da o zamandan kalan an
krntlarnda bu gerei yakalamak mmkndr. Bu
hatralarn; tpk ldrlen insan says gibi abartlarla
dolu olduu kabul edilebilir. Lkin baz maaralardaki
insanlarn ldrld, is yanc airetlere ait kylerde
ele geirilen baz sivillerin de kuruna dizil dii bir
gerektir. Bu yanltr, insaf d bir krmdr.
Dersimdek baz Osmanlc subaylar, gemiin
intikamn almak, bunlar bir daha ayaa kaldrmamak
gibi bir niyetle hareket etmi gibi gzkyorlar.
Olayn bir de devlet tarafndan grlen yz vardr. II.
Dnya Sava'na giden bir dnyada Hatay sorunu ve
Boazlar konusuyla u raan Trkiye Cumhuriyeti,
yeni dzeni Dersim blgesinde de egemen klacakt.
lkenin dier yerlerinde olduu gibi burada da eskiyle
yeni nin sava yaanmt.
Buralarda ldrlen sivil halkn saysnn 100.000
olmasn brakn 100 tane olmas bile onaylanamaz.
Fakat yaplan askeri arpmadr. Bu arpmann
dzenli iki ordu sava olmad, gerilla sava veren
tarafn bastrlmas srasnda byle zayiatlarn ortaya
kt bir gerektir. Ve k rlan Dersimin susuz
insanlar olmu, bu krm hazrlayanlardan, tarih
nnde Dersimliler hesap sormay dnmemilerdir.
in tek olumlu yan udur: Bu operasyon, Dersim
blgesindeki kat airet reisliini ve aalk sistemini
kertmi, blge insann zgiir letirmitir. Bugn

Tunceli insannn en ada deerlere ak olma snn,


akl ve bilimi savunan bireyler haline gelmesinin
sebeplerinden
birisi,
Tuncelinin
devlet
eliyle
derebeylerden temizlenmesidir.
Evet, zellikle 1938deki II. Dersim Harekt srasnda
Tuncelide baz aclarn yaand, insanlarn ld
dorudur. Ancak Trk ordu sunun isyanclar dnda
bilerek sivil insanlar ldrd, kadn, oluk, ocuk
Kiirtleri katlettii tamamen yalandr, iftiradr, irkin bir
pro pagandadr. Bu konudaki u rnekler bu tr bir
harekt srasnda dnyann her yerinde olabilecek
trdendir.
Dersim Harektnda Zehirli Gaz Masal Babakan
Erdoan, 23 Kasm 2011 tarihli konumasnda "... te
bu kanunun ardndan, hazrlklar yaplyor, 1937, 1938
ve 1939 yl larnda D ersimde maalesef byk bir dram
yaanyor. Havadan, ka radan, toplarla, hatta gaz
bombalaryla, Dersimde hareket eden her ey,
ocuklar, kadnlar katlediliyor... demitir. Yani
Erdoan, 1937 ve 1938de Tuncelide zehirli gaz
kullanldn iddia etmitir.
Dersim Harekt srasnda zehirli gaz kullanld
iddias da Dersim isyancs Nuri Dersimi ile Dersim
Harekt srasnda Tuncelide olmad halde harekt
oradaym gibi anlatan . Sabri alayana aittir.
Nuri Dersimi, Krdistan Tarihinde Dersim adl
kitabnda yle demitir:
... Blgeyi top ve uaklarn sat zehirli gaz
bombardmanlar youn bir sis tabakas altna alm,
yaayan hibir mahluk kalmamt. Yanan evler ve
ormanlardan, cehennemi bir grnt yansyordu... .
Sabri alayangil de anlarnda, Dersim Harektnda
... Ordu zehirli gaz kulland. Maaralarn kapsnn
ierisinden bunlar fare gibi zehirledi... demitir.
Ancak Nuri Dersimi ve . Sabri alayangil yalan
sylemitir.

Krt Nuri Dersiminin propaganda amacyla


kaleme ald Kiirdis tan Tarihinde Dersim adl
kitabndaki
zehirli
gaz masaln
. Sabri
alayangil de anlarnda tekrarlamtr.
Ancak Dersim Harektnda Trk ordusunun
zehirli gaz kul land iddias tamamen yalandr.
nk hem Trkiyenin o tarihlerde zehirli gaz
retimi yoktur hem de yabanc lkelerden henz
zehirli gaz alnmamaktadr.''
Cengiz zaknc, Btiin Dnya dergisinin Haziran
2012 saysnda ngiliz Devket Arivinden Gizli
Belgelerle Kantlyoruz: Dersimde Zehirli Gaz
Kullanlmad balkl yazsnda ngiliz arivlerinde
bul duu iki belgeye dayal olarak 19371938 Dersim
Harektnda
zehirli
gaz
kullanlmadn
kantlamtr.
BELGE 1: 24 Mays 1938Tiirkiye, ngiltere'den zehirli
gaz sa va konusunda uzman istiyor.
BELGE 2: 911 Ocak 1939ngiltere, Trkiye'nin 24
Mays 1938de istedii 'Zehirli Gaz Sava' uzmannn
en erken 1939 Nisan ayndan sonra Trkiye'ye
gnderebileceini bildiriyor. Bu belgeleri paylaan
zaknc u yorumu yapmtr:
Dnyada ve Trkiyede ilk kez imdi yaymladmz
bu belgeler, 19371938 yllarnda Trkiye'de, zehirli gaz
ve de zehirli gazn silah olarak nasl kullanlaca
konusunda uzman kimsenin bulunmadn Trkiyenin
ilk
kez
1938
ylnn
ortalarnda
ngiltere'ye
bavurararak zehirli gaz sava konusunda ngiliz
uzman isteminde bulunduunu; ngilterenin Trkiyeyi
1939 yl ortalarna dek oyaladktan sonra, bu istemi
1939 yl ortalarnda kabul ettiini gstermektedir.
"Sonu: Dersimde zehirli gaz kullanlarak soykrm
yapld ileri srlen 19371938 yllarnda, Trkiyenin
elinde zehirli gaz ol mad gibi, zehirli gazn silah
olarak nasl kullanlacan bilen uzman da yoktur.
Dersim Harektnda zehirli gaz kullanld sulama

s; uydurmadr. Bu belgelerden sonra bir daha Trkiye


Cumhuriyeti Devletini, Atatrk, smet nny, Celal
Bayar, Fevzi akmak, Abdullah Alpdoan', Dersimde
zehirli gaz kullanmakla sulayacak olanlar; iftira
suunu ilemi olacaklardr.
910 Ocak 1939 tarihli belge: ngiltere zehirli gaz
uzmann en erken 1939 Nisan ayndan sonra
gnderebileceini belirtiyor2
Grld gibi Trkiyenin 1939 Nisan aynn sonuna
kadar ne zehirli gaz ne de o gazn nasl kullanlacan
bilen teknik eleman var dr. Dolaysyla 1937 ve 1938
Dersim Harektnda Tuncelide zehirli gaz kullanld
kocaman bir yalandr.
Buna ramen Nuri Dersimi ile . Sabri alayangilin
zehirli gaz yalanma drt elle sarlan Cumhuriyet
kart yanda medyamz sa
bal akam bu zehirli gaz masalm tekrar etmektedir.
rnein 2011 y lnda Radikal gazetesinde yaymlanan
Dersim konulu bir yaz dizisinde Dersimde Gaz
Kullanld balyla . Sabri alayangilin anlattk
larna ve 1947 tarihli bir ngiliz belgesindeki sbjektif
kanaate da yanlarak hkmetin Dersim Harekt
srasnda zehirli gaz kulland iddia edilmitir.
yle demi Radikal:
Dersim ile ilgili en ciddi iddialardan biri zehirli gaz
kullanld dr. alayangil ak ak gaz kullanldn
sylemiti. ngiliz belgeleri de gaz olayn doruluyor.
Dersim katliamyla ilgili ilk defa CHP Genel Bakan
Kemal Kldarolunun o dnem Malatya Emniyet
Mdrlnde grevli olan hsan Sabri alayangil ile
yapt bir rportajda gndeme ge len gaz kullanld
iddiasn ngiliz belgeleri de doruluyor. ngiliz
Arivlerinde bulunan ve ilk kez Radikalin yaymlad
bu belgede or dunun sava ua ve gaz kulland ne
srlyor. 17 Ocak 1947 tarihini tayan ve
ngilterenin Ankara Bykelilii tarafndan ngil tere
Dileri Bakanlna yollanan Dersim ile ilgili

sayfalk raporda unlar yazl: Uaklarn kullanld,


inanyorum
ki
gaz
da
kullanld,
insafsz
operasyonlardan sonra silah tayabilecek nfusun
ounluu Anadolunun dier cralarna nakledildi...*
Bakn Atatrk Cumhuriyetiyle kavgal Radikal,
gerekleri nasl da ustalkla arptyor!
Gya Dersirile ilgili en ciddi iddialardan biri zehirli
gaz kullanl dym! Ancak bu nasl bir ciddiyetse, bu
iddiayla ilgili, stelik o s rada Tuncelide olmayan .
Sabri alayangiPin bir cmlesi ve isyanc Nuri
Dersiminin uydurmalar dnda tek bir kant yok.
ngiliz belgeleri de bu gaz olayn doruluyor! diyen
Radikal, belgeler diyor, ama harektn gerekletii
1937, 1938 yllarna ait tek bir ngiliz belgesinde bile
zehirli gaz ifadesine rastlayamad iin operasyondan
yllar sonra, 1947 ylnda yaymlanm bir ngiliz rapo
rundaki sbjektif bir kanaati bize belge diye
yutturmaya alyor. 1947 tarihli ngiliz belgesinde,
raporu hazrlayan Ankaradaki ngiliz Bykelilii
Basn Ataesi W. E. D. Allenin ... nanyorum ki gaz da
kullanld! ifadesi hibir kesinlii olmayan bir inan,
bir kana at olmasna karn liberal Radikal
kendisinden bekleneni yapp bu
inanc, bu kanaati, ngiliz belgelerinin gaz olayn
dorulad ek linde vererek Cumhuriyet kartl
adna gerekleri arptyor! Yersen tabii!
Ayrca zehirli gaz kullanmak I. Dnya Savandan
sonra 1925 Cenova Protokolleriyle yasaklanmtr.
Buna ramen lke; 1939 1945 arasndaki L Dnya
Savanda Avrupada Almanlar, 1935te Habesitanda
talyanlar, 937de de inde Japonlar zehirli gaz kul
lanmlar bu nedenle de Avrupa ve dnyada ok
aalanmalardr.
ok daha nemlisi, 1937 ve 1938 Dersim
Harektnn olduu dnemde devrimler. Boazlar,
Hatay olaylar ve Atatrk nedeniyle Trkiye gndemde
bir lke. Tunceliye yakn birok konsolosluk var. ngiliz

haber alma a her yana uzanm durumda. Trkiye


zehirli gaz kullanacak ve dnya ayaa kalkmayacak!
Dnya gazetelerine der, lanetlenirdik, rezil olurduk.
(...) Bu zehirli gaz masaln bir yana brak mak akln
gereidir.
Bu nedenle Babakan Erdoann 23 Kasm 2011
tarihinde (...) Havadan, karadan, toplarla, hatta gaz
bombalaryla, Dersimde hare ket eden her ey,
ocuklar, kadnlar katlediliyor... eklindeki szleri
gerei yanstmamaktadr.
Tuncelide Katliam Olmu Dnyann Haberi Yok
1937, 1938 Dersim Harektyla ilgili ariv belgeleri,
Genelkur may kaynaklar incelendiinde Dersim
Harektnn tamamen isyanc lara ynelik meru bir
harekt olduu grlmektedir. Bu harekta katliam
demek iin hi kimsenin elinde yeterli delil yoktur. Res
mi belgeler dnda dnemin i ve d basn
tarandnda da Dersim Harektmn katlim olduuna
ilikin
hibir
kanta,
hatta
hibir
iddi
ya
rastlanamamaktadr.
Dersim Yalanlar ve Gerekler adl kitabn yazar
zgr Erdem, Dnemin gazete arivlerinin tmn
taradk. Ulus, Akam, Cumhu riyet, Kurun, Son
Telgraf ve Tan gazetelerini satr satr inceledik. Bir
katliamla ilgili ne bir haber ne de bir fotoraf var.
Brakn byle bir haberi, katliam olduuna ilikin bir
ima bile yok. Blc koro bu du rum basma
sansr vard diyerek aklamaya alyor,*
diyerek i basnda Dersim Harektnn katliam
olduuna ilikin basnmza yansm tek bir satr
olmadn ifade etmitir.
Bizim basnmza sansr uygulanmtr! Bu
nedenle Dersim katliamyla ilgili bizim basnmza
deil dnya basnna bakn, diye bilirsiniz!
r Erdem, Amerikan basnnda da Dersim
Harektndan hi bir yazda ve haberde katliam
diye sz edilmediini yle ifade et mitir:

Amerikan gazetesi New York Timesn arivini


taradk. Dersim syanyla ilgili iki haber bulabildik.
Yazlar, 17 ve 20 Haziran 1937 tarihli. Anlalan
nnnn 14 Haziranda Mecliste yapt konuma nn
ardndan
haberler
yaplm.
Yazlarda
isyann
bastrldndan ve Sabiha Gkenin kahramanlndan
bahsediliyor. ki yazda da isyan bastrma harektnda
toplam 5000 kiinin ldnn iddia edildii
syleniyor. Bu iddiay kimlerin yaptna ilikin
herhangi bir kayt yok. Ancak 17 Haziran tarihli
haberde bir iki paragraf sonra toplam isyanc saysnn
da 5000 olarak verildiini gryoruz. Ksacas 5000
isyanc nn tmnn ldrlmesi gibi mantk
snrlarn zorlayan bir haberle kar karyayz. (...)
Amerikan basnnda New York Times gazetesinde
1938 ylnda da Dersim ile ilgili 1937de olduu gibi
sadece iki tane haber var. kisi de Sabiha Gkenin
Balkanlarda uakla yapt iyi niyet turuyla ilgili.
Haberlerde Gkenin Dersim syannn bastrlmas
harektnn kah ramanlarndan biri olduu anlatlyor.
Yani Dersim syan Amerikan basnna Sabiha Gken
vesilesiyle yansm...
Sadece Amerikan basn m? ngiliz basnnda da
hibir katliam izi yok.
Prof. Bilal imir ngiliz basnnda hibir haberde
ve yazda Der sim Harektndan katliam diye sz
edilmediini belgelerle ortaya koymutur. rnein
ngiliz The Times gazetesinin 16 ve 17 Haziran
1937 gnl saylarnda Dersim syannn eitim
retime kar ko yan, reformlara direnen
airetlerce kartld duyurulmutur.
ngiliz gizli belgelerinde de Dersim Harektnn
katliam oldu una ilikin tek bir belge, tek bir
bilgi, tek bir rapor yoktur.
Bilal imir ngiliz arivinde yapt aratrmalar
sonunda Dersim Harektyla ilgili u belgelere
ulamtr:

syann baladn bildiren raporlar. Bu raporlar 17


Mays, 22 Mays ve 23 Mays 1937 tarihli rapordur.
Bu raporlarda szde katliam hakknda tek bir satr
bile yoktur.
syann nitelii ve hkmetin tutumunu anlatan
raporlar: Bu ra porlar 16, 17 Haziran ve 3, 16 Temmuz
tarihli drt rapordur. lk iki rapor Dersim Harekt
hakknda nnnn Mecliste yapt konu may takip
eden gnlerde hazrlanmtr. Genel olarak drt raporda
da Dersim Harektyla ilgili basn haberleri zetlenip
Seyit Rzann yakalanmasyla isyann sona erecei
anlatlmtr.
rnein, 16 Temmuz 1937de ngiliz Bykelisi
Lorainein
Londraya
bildirdii
raporda
Dersim
konusundaki son gelimelerden yle sz edilmitir:
General Apldoan, ayaklanmay bastrrken ayn
zamanda Tuncelide halk yattrmak iin idari
nlemleri balatmas iin tam yetki almtr. K
aylarnda harekta ara verilecek fakat asker blgede
kalacaktr. Halka kar merhametli davranlacaktr.
Generalin gzetimi altnda Milli Eitim ve Bayndrlk
Bakanlklar grevlileri ta rafndan Dersimde kalknma
hamlesi balatlmtr. Buradaki inaat ilerinde grevli
olan Bayndrlk Bakanl mfettilerinden birinin
verdii bilgilere gre kpr yapm gibi ilerde Dersimli
iiler de al trlmaktadr. Bunlar zeki, alkan ve iyi
iiler olarak kendilerini ka ntlamlardr. Blgeyi
yattrma ii gelecek yl tamamlanacaktr.ngiliz askeri
ataesi Dou Anadoludaki askeri durumu deer
lendirdii 23 Mays 1937 tarihli raporunda Dersim
syan ve harekt hakknda u bilgileri vermitir:
Trk hkmetinin ve Genelkurmaynn u srada iki
kaygs var: Biri Suriye snr, dieri Dersim. Mardin
yresinde ekyalk ba gstermitir. Ekyann Suriye
ve raktan geldii sanlyor. Bu ete leri Suriye
kkrtm olabilir. Hatay sorunu halledilince bu
ekyalk biter. Dersimde ise byk apta bir

ayaklanma var. Askeri makamlar harekt iin hazrltk


yapyor. (...) Suriyelrak snrnda ortaya kan
ekyaln Dersim Ayaklanmasyla balants olabilir.
Dersimliler sa nrm Hatay sorunu halledilmeden
ayaklanmaya karar vermiler. Say lar 1500 kadar olan
asiler 8 Maysta hkmet kuvvetlerine ciddi za yiat
verdirmilerdir, ayaklanma bu saldryla balamtr.
(...)
Dersim'e
kar
operasyonlar
Erzincandan
ynetilecek. Erzincan 9. Kolorduya bal 3. Piyade
Tmeninin kararghdr. Bu tmen takviye edildi ve
Diyarbakrdaki
hava
birliinin
uaklaryla
desteklenecek.. .
1937 isyannn sona erdiini anlatan rapor: 20 Kasm
1937 tarihli bu raporda Seyit Rza ile dier 6 isyancnn
idamndan
sz
edilmitir.
Raporda
Katliam
artracak ne bir bilgi ne de bir belge vardr. An
karadaki ngiliz Ataesi Yarbay A. Ross, 31 Austos
1938de Elaza giderek Abdullah Alpdoan Paa ile
grmtr. Bu grmeden he men sonra
Bykelilik Maslahatgzar Morgana bir rapor
yazmtr. A. Rossun Morgana gnderdii 5 Eyll 1938
tarihli raporda 1938 isyannn nasl bastrld ve
isyann bastrlmasndan sonra Tuncelide balayan
tahmini
3
milyon
Sterlin
deerindeki
imar
almalarndan
sz
edilmitir.
Raporda
Trk
yetkililerin bu almalarn ardndan Tuncelinin ikinci
bir svire haline geleceini mit ettikleri belir tilmitir.
Raporda 1938 Dersim Harektnn katliam olduuna
ilikin hibir ifade yoktur. Sadece bir yerde iki taraftan
da ok sayda lnn olduu belirtilmitir. Raporda
Elazda yaral Trk askerlerine rastla nld da ifade
edilmitir.
ngiliz
Bykeliliinin
Trkiye
1937
Yllk
Raporunda da Der sim syan ile ilgili u
deerlendirmelere yer verilmitir:
Trk Genelkurmay Mays ve Haziran aylarnda
Dersim ayak lanmasyla urat. Bu geri blgeye geten

ge uygulanmaya balanan reformlara kar pasif


direni 8 Maysta ayaklanmaya dnt. Ge nelkurmay
Bakan Mareal Fevzi akmak, Jandarma Genel Komu
tan Ahmet Naci Tnas ile birlikte 8 Mays gn Elazizi
ziyaret etti. Buradaki 7. Kolordunun 17. Tmeni
asilerin stne sevk edildi. s yan blgesi batdan,
kuzeyden ve doudan kuatld. Erzincandaki 9.
Kolordunun 3. Piyade Tmeni ve uaklar da harekta
katld. Toplam 7000 tfek, 162 hafif makineli ve 80
ar makineli tfek, 6 hovitzer topu ve 15 uak. Bu
kuvvet 12 May sta Elazizden hareket etti. Asiler fazla
direnemedi. Krmz daa ekildi. Askerin buraya
hcum edebil mesi iin Mansur Nehri zerine 200 fit
uzunluunda bir kpr kurmak gerekiyordu. 19
Maysta havadan da desteklenen 25. Piyade Alay,
Komnist Rusyaya gre de Dersim Harektna bir
katliam ya plmamtr.
Komnist Enternasyonalin yayn organ Rundschau,
29 Tem muz 1937 gnl saysnda, Dersimde
yaananlar zetle yle duyur mutur:
ki ay akn bir zamandan beri Ankara hkmeti,
Dersim blge sindeki Krt airetlerin yeni bir gerici
ayaklanmasn bastrmakla ura yor. Aalar, kendi
ynetim ve yarg yetkileri altnda bulunan ahali den
ilerine geldii gibi vergi alyor. Blge genlerinin byk
bir ksm, askere gidecek yerde, airet reislerinin
muhafz birliklerine fedai olarak giriyor. Bugn,
Kemalist hkmetin enerjik reformlar yznden kendi
iktidarlarn tehdit altnda hisseden feodal unsurlarn
mitsiz bir di reniiyle kar karya bulunuyoruz.
syann arifesinde, tapu kadastro idaresi, airet
reislerinin elinde bulunan halka ait mallarn
incelenmesi
ve
saptanmasna
ilikin
hkmet
nlemlerini uygulamaya balamt. Bu durumda
feodalizm, kendi yasad egemenliinin iktisadi
temelleri ni yitirme tehlikesiyle kar karya

bulunduunu hissetti. te, zellikle bu nlem, isyana


yol aan neden olmutur.
Sovyetler Birliine gre Dersimde gerici bir isyan
meydana gelmitir ve Trkiye Cumhuriyeti bu gerici
isyan bastrmaya al mtr. Koministlere gre
Dersim syan, Kemalist hkmetin enerjik reformlar
yznden kendi iktidarlarn tehdit altnda hisseden
feodal unsurlarn mitsiz bir direniinden baka bir ey
deildir.
stanbuldaki Amerikan Bykelisi G. Hovvland
Shavvin, ABD Dileri Bakanlfna gnderdii 25
Haziran
1937
gnl
rapora
gre
Amerikan
Bykelisinin Dersim syanna bak da yledir:
Blge halknn geri kalml problemin temel
hatlarn olu turmakta. Yre halk, yollar, kprler,
okullar vs. yaplmasna kar koyuyor. En son
ayaklanma, hkmetin blgenin sosyal ve ekono mik
koullarm iyiletirmek zere gelitirdii reform
programm daha nce elde edilmi haklara tecavz
eklinde gren liderleri tarafndan balatld. General
Alp doan, airet reislerini Erzurumda toplayarak,
onlara hkmetin blgede yol ve dier ekillerde
giriecei iyiletirme programn tantmt. Airet
reisleri bu grme srasnda dostane ve anlayl
grndler, fakat toplantdan sonra blgede sahip
oldukla r egemenliin elden gitmesi tehdidi karsnda
dn yollar zerinde yer alan btn kprleri havaya
uurdular ve hkmete bir ltimatom gndererek;
ancak blgede jandarma bulundurulmamas, yeni
kpr lerin yaplmamas, blgenin devlet kuramlaryla
donatlmamas, silah larnn ellerinden alnmamas,
vergilerin karlkl grmelerle belir lenmesi kouluyla
Trkiye Cumhuriyeti Devleti ile anlaabileceklerini
bildirdiler. Airet reislerinin bu ltimatomu zerine,
blgeye askerler gnderildi ve airet reislerine kar
sava balatld.

Amerikan Biiykelisine gre de Dersim isyan etmitir.


Amerikaya gre Dersim syan, Hkmetin blgenin
sosyal ve ekonomik koul larm iyiletirmek zere
gelitirdii reform programn daha nce elde edilmi
haklara tecavz eklinde gren liderleri (Seyit Rza)
tarafndan balatlmtr.
Grld gibi Sovyet, Amerikan ve ngiliz istihbarat
ve bas n sz birlii etmiesine Tuncelide bir isyan
olduunu ve Trkiye Cumhuriyetinin bu isyan
bastrmak iin meru bir operasyon gerek letirdiini
ifade etmitir. Yabanc raporlarda, yazmalarda ve
yabanc basndaki yazlarda, haberlerde Dersim
Harekt srasnda bir katliam yapldna ilikin tek
bir belge ve belgeye dayal ciddi bir bilgi yoktur. Da has
yabanc basn ve istihbarat, hkmetin Tunceliyi her
bakmdan kal kndrmak iin almalar yaptn
btn ayrntlaryla ortaya koymutur.
Dnyann Gzleri nnde Haziran 1938de balatlan
II. Dersim Harekt, Austos 1938de Trkiyedeki
btn yabanc lke askeri ataelerinin arld ve
gelip izledikleri 3. Ordu Tunceli Askeri Manevralaryla
birletirilmi ve tm dnyann gzleri nnde
gerekletirilmitir. Askerlerin Tunceli dalarnda,
maaralarnda isyanc arama tarama almalar,
yabanc lkelerin askeri ataeleriyle gazete muhabirleri
tarafndan notlar alna rak, fotoraflar ekilerek
izlenmitir.
Byk arama tarama 10 Austos 1938 sabah
balamtr. 3. Kolordunun harekete gemesiyle bir
hafta sren arama tarama alma lar 17 Austosta
sona ermitir. Birlikler 31 Austosta byk bir geit
treni yapmtr. Manevrann ikinci blm 6 Eyllde
balayp 16 Ey ll 1938de sona ermitir. Bu srada
Tuncelinin btn dalan, dereleri, tepeleri, maaralar,
yabanc devlet grevlilerinin gzleri nnde adm adm
taranm, atmalar da yabanclarn gzleri nnde
olup bitmitir.

1937deki I. Dersim Harektnda olduu gibi,


1938deki II. Der sim Harektnda da bir yandan
isyanclarla atlrken, dier yandan airet yelerini
zgr iftilere dntrecek toprak datmyla ba
yndrlk almalar srdrlm ve sonunda isyan
tmyle bastr lrken, Tuncelide Cumhuriyetin
amalad eit yurttalk dzeni kurulmutur.
Sonuta Dersim Harekt dnyann gzleri nnde
olmutur. Eer bu harekt srasnda gerekten bir
katliam yaplm olsayd, hi pheniz olmasn
Trkiye dnyann diline der, katliamc diye
aalanr, sulanr, uluslararas camiadan dlanrd.
Dersim syan Etmemitir ddias Babakan R. Tayyip
Erdoan, 23 Kasm 2011 tarihli konuma snda,
'Dersime yaplan operasyonlar bir isyann bastrlmas
olarak zihinlerde merulatrlmaya allyor. (...)
Dersimde, adm adm er evesi izilmi, bahaneleri
hazrlanm bir operasyon var, demitir. Erdoan bu
szleriyle Tuncelide bir isyan olmadn, adm adm ha
zrlanm bir operasyon olduunu iddia etmitir.
Erdoann, Dersim isyan etmemiken hkmet
Dersime ope rasyon yapmtr! tezinin kayna da
stad Necip Fazldr. Necip Fazl, Son Devrin Din
Mazlumlar adl kitabnda aynen yle demitir:
Dayand tek sebep birtakm asayisizlik ve
itaatsizlik bahane si altnda btn Dou Anadoluyu
kapsayc
olarak,
o
mntkann
bir
trl
sulandrlamayan koyu slami rengidir.
Dersimin syan Tarihesi Dersim szc, Farsa
der (kap) ve sim, (gm) szck lerinin
birlemesinden oluur; der(kap)+sim(gm) = gm
kap, maden kaps veya maden yresi anlamna
gelmektedir.
1935te Dersimin yeniden yaplandrlma tasars
Mecliste tar tlrken, kr Kayann Dersim iin
trettii Munzur szcn beenmeyen Atatrk,

Dersimin yerine Tuneli szcn tretmi tir.


Der+sim= maden yresi, Tun+eli= tun yresi...
Bu durum, Cengiz zakncnn dedii gibi, Atatrkn
Osmanl top dkmnde kullanlan tunun yredeki
bakrdan elde edildiini bildii ve buradaki airetlerin
yz yllar boyunca evredeki bakr ma denlerine
saldrp, Osmanlnn tun top retimini baltalayarak
askeri kne yol atklarnn bilincinde olduunu
gsteriyordu.
Nasl yani? dediinizi duyar gibiyim! O zaman gelin
imdi hep birlikte Dersimin bilinmeyen isyan
tarihesine yle bir gz atalm.
ncelikle unu belirtmeliyim ki, Osmanlnn
ykselmesinin arka snda Dersim vardr! Evet, yanl
okumadnz! Osmanlnn nleneme yen fetihlerinin ve
askeri zaferlerinin arkasndaki teknik gcn kayna
Dersimdedir!
Dersim, Osmanlnn patlayc silah retimi iin
gereksindii mad de ve madenlerin saland blgelerin
tam merkezinde yer almtr. Patlayc silahlarn icat
edilmesinden sonra Dersim, bu silahlarn re timi iin
gerekli madenlerden yoksun fakat bu madenlerin
bulunduu yerlerin tam ortasnda bulunduundan hep
ok nemli olmutur.
Osmanlnn top, glle, mermi retiminde kulland
demir, ba kr, kurun vb. madenlerle, barut yapmnda
kulland gherile, odun kmr ve kkrt, hep
Dersime komu yrelerde kartlm ve bata stanbul
olmak zere eitli yerlerde kurulan tophane ve
baruthanelerde
ilenmitir.
Osmanlnn
para
basmnda kulland bakr ve gmn nemli bir
blm
de
yine
Dersim
evresindeki
maden
ocaklarndan kartlm ve bata stanbul olmak zere
eitli yerlerde kurulan darphanelerde ilenerek
gm aka ve bakr mangra dntrlmtr.
Osmanlnn askeri baarlarnn arkasnda, mermi
ve barut yapmnda kullanlan madenlerden ok iyi

yararlanlmas vardr. Bu nedenle Osmanl maden


blgelerinde yaayanlara baz ayrcalklar ta nm,
madenciyan fukaras ad verilen maden iileri iin
ayr
yasal
dzenlemeler
karm,
maden
kanunnameleri hazrlam ve maden iler arasndaki
anlamazlklar, banda Maden Emininin bulundu u
zel bir yarg dzeniyle halletmitir. Osmanl, birbirine
yakn maden blgelerini tek bir Maden Emini'nin
ynetiminde birletirmitir. rne in, tam ortasnda
Dersimin bulunduu Ergani, Gmhane, Keban, K,
Kemah madenleri, tek Maden Emininin ynetimi
altndadr.
Maden yataklarnn merkezinde bulunan Dersim ite
bu nedenle Osmanl iin her dnemde ok nemli
olmutur.
Bu gerei fark eden Dersim airetleri, yaadklar
blgenin bu zelliinden yararlanmak iin ska
Osmanlya kar isyan etmilerdir. Dersim airetleriyle
Osmanl arasndaki AleviSnni ayrm bu isyanla r daha
da iddetlendirmitir. Cengiz zakncnn dedii gibi,
Maden demek, silah demek; top, tfek, glle demek;
gm aka ve bakr mangr demekti. aldran
Savafidan sonra Osmanl Devleti, ne za man
doudaki komular Rusya ya da ranla savaa
tutuacak olsa, siyasal Aleviliin, Kzlbaln dalar ve
akarsularla korunakl kalesi Dersimin nde gelen kimi
airetleri, Osmanl nn top, tfek ve para retiminin
kayna olan evredeki madenlere saldracakt.
Osmanl Devleti, 1514, 15341535, 15481549,
15521554,
15781590,
16031611,
16151618,
16221639,
17231727,
1730
1732,
17351736,
18211823 tarihlerinde Alevi, ii, Kzlba ran
Devletiyle savamtr. Btn bu savalarda, Snni
Osmanlnn yerli top, tfek, barut retimi, kimi
AleviKzlba Dersim airetleri tarafn dan, yredeki
madenlere yaplan silahl basknlarla, saldrlarla kesin
tiye uratlmtr.

Cemal
ener,
Dersim
Tarihi
adl
kitabnda
Babakanlk Osmanl Arivi (BOA) belgelerine yansm
olan Dersim airetlerinin maden saldrlarn ve
isyanlarn yle sralamtr:
1729 Aralk: Kimi airetler Keban maden blgesinde
Besni ile sini basm, be yz emekiyi esir alp
elerine, ocuklarna mallarna saldrm; halk evini,
iini, kyn terk edip baka yrelere kamaya
balamtr. (BOA Cevdet Zabtiye, no 1983)
1732 Mays: Dersimli, eyh Hasanl airetleri, Keban
maden blgesi emekilerinin kylerini basarak ocuk ve
kadnlarn rehin al mtr. (BOA Cevdet Zabtiye, no
1697)
1733 Eyll: Der simli, eyh Haarl airetleri,
Elaz, arsancak, K madenleri yresinde halka
saldrarak varlklarn yama etmi ve kadn ocuk
ayrmadan ldrmlerdir. (BOA Cevdet Dahiliye, no
16543)
1735 Aralk: Dersim arsancak voyvodas, Keban
madenindeki frnlarda yaklacak odunlarn yredeki
dalardan salanmasna en gel olmu ve birka yl
boyunca madende retim durmutur. (BOA Cevdet
Zabtiye, no 2739)
1743 Ocak: Kimi airetlerce Ergani madeninde
alan emeki lerin ile ve kylerine saldrlarak
madene gidi gelileri engellenmekte ve maden
ynetimine saldrlarak retim felce uratlmaktadr.
(BOA Cevdet Dahiliye, no 16193)

1745 ve 1751 tarihli


Osmanl ariv belgeleri 1745 Temmuz: Dersimli, eyh
Hasanl airetleri Ki ve Keban madenlerinde alan

madencilerin yollarn kesip soyarak ldrmek tedirler.


(BOA Cevdet Zabtiye, no 2047)
1751 Ocak: Dersimli, eyh Hasanl airetleri Keban
madenine gerekli kmr salamakla ykml
arsancak kylerini basarak, kylleri ldrm,
mallarn yama etmi, kylerini yakmtr. Ke ban,
Ki, Kemah maden eminliklerine bu apulculuklar
nleme buy ruu verilmitir. (BOA Cevdet Zabtiye, no
2047)
1761 Temmuz: Ergani madeninde alan emekilerin
kyne
saldran
kimi
airetler
tm
evleri
yamaladklar gibi ocuk ve kadn lara saldrp rzna
gemilerdir. (BOA Cevdet Zabtiye, no 4520)
1762 Eyll: Herdi Aireti, Keban maden iletmesi
emekilerine saldrp sormutur." (BOA A. E. Dahiliye,
no 3120)
1764 Aralk: "'Dersindi, eyh Hasanl airetleri,
evredeki maden lere saldrp igal etmi, iileri
madenden kartmtr." (BOA Cev det Zabtiye, no
3639)
1774 Ekim: Keban ve Ergani madenlerinde devlet
egemenlii ye niden kurularak madenlere bal
kazalarn
halklarna
eski
ayrcalklar
yeniden
verilmitir." (BOA Cevdet ktisat, no 476)
1780 Austos: Dersindi, eyh Hasanl, Gvanl,
Haranl, K vanlt, Zirkanl, Diiekli, Kogiri, Keme,
adili, Giireli, Benaml, Baz gelii airetleri, maden
iletmelerinin bulunduu Gmhane, Kurtay,
Ktzucan, Kemah, Gercanis, emigezek, Ein, Erzincan
ve Tercan il elerinin madenlerde alan halka srekli
olarak saldrp, can, mal ve namus gvenliini yok
etmeleri zerine, maden emekileri ilerini, ev lerini,
kylerini brakp ge balamlardr. (BOA Cevdet
Dahiliye, no 5657)
1782 Ocak: Dersindi, eyh Hasanl, Giivanl
airetleri, maden lerde alan Kurtay (li), Ki,
Ktzucan ile ve kylerini basarak mal ve cana zarar

vermiler (BOA Cevdet Zabtiye, no 1094), Ekim aynda


Keban ve Ergani madenlerine saldrmlardr(BOA
Cevdet Dahiliye, no 11512)
1787 Mays: Dersimli, eyh Hasanl, Dek airetleri,
Keban madenine balt emigezek, arsancak, Ein,
Gmhane, Kemah, Kurtay, Tercan, Erzincan
dolaylarnda madenlere ve maden emeki lerine ynelik
srekli saldrlarda bulunmu, kylerini yakm, maden
emekilerini toplu ge srklemilerdir. (BOA Cevdet
Zabtiye, no 3484). Elebalar bir sre sonra yakalanp
cezalandrlmtr. (BOA Cevdet Zabtiye, no 576)
1787 Eyll: Dersimli, eyh Hasanl, Dek airetleri,
Keban ve Ergani madenlerine bal arsancak,
emigezek, irturuk Karaor, Herbulut, ermik, Eil,
Palu gibi btn sancak ve kazalara saldrm lardr."
(BOA Cevdet Dahiliye, no 13821).
1793 Ocak: Dersimli, eyh Hasanl, Dekli ve
Ovackl airet leri, emigezek, arsancak ileleri
halkna ynelik saldrlarn yo unlatrmlardr.
(BOA Cevdet Dahiliye, no 13821).
1798 Aralk: Dersimli, eyh Hasanl, Dek
airetlerinin, ma denler blgesinde sregelen adam
ldrme, soygun, gasp, yama, rza tecavz, ky yakma
eylemlerine kar nlemler pekitirilmitir. (BOA
Cevdet Dahiliye, no 15197).
1809 Ekim: Toplu ldrmeler, rza tecavzler, gasp,
ile ve ky yakma eylemleri, Keban ve Ergani
madenlerinde retimin durmasna yol am; Palu,
Harput, arsancak, emigezek, Eil, Malatya, Arab
kir,
Ein,
Keban,
Ergani
maden
ynetimleri
saldrganlarn peine d mtr. (BOA Cevdet
Dahiliye, no 7133).
Ariv belgelerinde aka grld gibi Dersim
airetleri, Osmanlnm Dersim civarndaki madenlerden
yararlanmasn engelle mek iin 18. ve 19. yzyllarda
defalarca isyan etmiler; maden iileri ne ve blge

halkna saldrmlar; kadn, oluk ocuk demeden


ellerine geirdikleri herkesi katletmilerdir.
Osmanl Devleti, Dersim airetlerinin bu isyan ve
saldrlarn n lemek iin ok aba sarf etmitir.
rnein Osmanlnn, 18451849 arasnda Dersim
Ovackta bir askeri kla yaparak airet yapm da
tmaya ynelik idari ve siyasi giriimleri, asi Dersim
airetlerinin tep kisiyle karlamtr.
Osmanhnn blgedeki nlemlerine kar 1851 ylnda
Dersim airetleri bir kere daha isyan etmilerdir. Bu
isyann bastrlmasndan sonra padiaha sunulan
raporda, Dersimde birka dnda ou ai retin
silahlarnn
topland,
fakat
yerleik
yaama
gemelerinin zaman alaca bildirilmitir. (BOA, rade
Meclisi, Vala, no 8431)' syanc Dersim airetleri 17.
Yzyla kadar rann maas durumundayken, 19.
yzyldan
itibaren nce Rusyann,
sonra da
ngilterenin maas durumuna gelmilerdir.
18771878 OsmanlRus Savanda baz Dersim
airetleri,
Rusyann
yannda
yer
almak
iin
Erzurumdaki Rus konsolosuna tek lifte bulunmutur.
18771878 OsmanlRus Sava srasnda baz Dersim
airetleri o blgedeki Trk klalarna, Trklere ve baz
illere saldrmtr.
18771878 OsmanlRus Savanda Dersimdeki Krgan
Aireti, Hozat basarak halk gasp etmitir.
1892de Dersimdeki Ko ve am uaklar birleerek
byk grup lar halinde azgnca etrafa saldrmtr.
18931905 arasnda Dersimde zaman zaman byk
karklklar km, Arapkir ve Kemah halk can ve
mallarm korumak iin Saray ve Babali'ye ikyet
dilekeleri gndermitir.
Btn bu belge ve bilgiler, Cumhuriyet dneminde
19371938 deki Dersim syan'nn Son Dersim syan
olduunu kantlamakta dr! Anlald kadaryla
Dersimin asayisizlik tarihesi bir hayli gerilere
gitmektedir.

1896da Osmanl ynetimi, Dersim airetlerinin ba


bozuk luklar, halka ynelik saldrlar, yama ve
katliamlar zerine Dersinvle yakndan ilgilenmeye
balamtr. Saray, Babali, Anadolu Genel Mfettii
Mir akir ve 4. Ordu Komutan Zeki Paa arasnda ki
yazmalardan sonra Dersim hakknda baz kararlar
alnmtr. Bu kararlardan beincisi, D er simlilerin
cidden slah iin alnmas gere ken nlemler adm
tamaktadr:
1896 tarihli bu 5. karardaki nlemlerden bazlar
unlardr:
1.
Muhtemel bir direni hesaplanarak, bunu etkisiz
hale getirecek kadar 4. Ordudan bir kuvvet
ayrlacaktr.
2.
Bu kuvvet gl bir komutann kontrolne
braklacaktr.
3.
Ayrlacak kuvvet sessizce Erzincan, emigezek ve
Mamuretla ziz civarndan Dersim blgesine sevk
edilecektir.
4.
Dersim halkm, yirmi para yevmiye ve yarm okka
ekmek vererek, Hozat yolunun yapmnda almaya
davet ederek Dersimlilerin vahetleri nlenecektir.
5.
Airetler arasnda birleme nlenecektir.
6.
Amacn ziraat ve ticaret kaps amak olduu telkin
edilerek, hal kn slahna allacaktr.
7.
Bu telkinler srasnda muhalefet gsterilmedii
takdirde iddet gsterilmeyecek, aksi halde iddet
gsterilecektir.
8.
Ne ekilde olursa olsun hi kimsenin malna el
koymamak konu sunda askerler uyarlacaktr.
9.
Bu uygulamaya kar muhalefet edenlerin Trablus
ve Yemen taraf larna srgn edilecekleri bildirilecektir.
10. Askeri harektn uygulanmas srasnda Dersimde
bir sre rfi idare uygulanacaktr.
11. Dersim sanca kaldrlacaktr.

Ovack, Hozat ve Kzlkilisede gerektii zaman


Kuzuanda rfi idare ilan edilecek ve yer yer rfi idare
mahkemeleri kurulacaktr.
13. O blgelerdeki kaymakamlk ve mdrlk grevleri
o blge ko mutanna devredilecektir.
14. Kazalarda
birer
ikier
maliye
memuru
bulundurulacaktr.
15. Uygun birka yerde iptidai mektepleri alacaktr.
16. Eitim
grecek ocuklara yz dirhem ekmek,
senelik bir entari, kuak ve festen ibaret kapama
tarznda bir elbise verilerek ocuk lar eitime tevik
edilecektir.
17. Dersimde
bulundurulacak askerin ihtiyalar
zamannda karla nacaktr.
1896 tarihli bu kararlardan ok ak bir ekilde
grld gibi Dersim, sadece Cumhuriyet dneminde
sorun olmaya balamam, Os manl dneminde de ok
ciddi bir sorun olmutur.
19. yzylda baz Dersim airetlerinin yama, saldr
ve isyanlar Osmanl yneticilerini Dersim ve civarnda
acil nlemler almaya y neltmitir. 1896 tarihli
kararlara gre Dersime ynelik alnmas d nlen
nlemler; blgeye ordu sevk etmek, airetlerin
birlemesini nle mek, halka i imknlar salamak,
devlete ynelik muhalefete msaade etmemek, asileri
srgnle cezalandrmak, blge ynetimini sivillerden
alp askerlere vermek, yer yer skynetim ilan edip,
skynetim mah kemeleri kurmak, eitim dzeyini
arttrmak biiminde sralanmtr ki, Dersime ynelik
benzer nlemler, Cumhuriyet dneminde de gnde me
gelmitir.
Dersimdeki karklklarn artmas zerine Osmanl
Devleti, Der simdeki asayisizliklere kar alnmas
gereken
nlemler
konusunda
blgeye
aratrmainceleme
heyetleri
gndererek
raporlar
hazrlatmtr.
12.

Osmanl dneminde Dou ve Dersim konusunda


hazrlanan raporlar unlardr:
1.
Anadolu Genel Mfettii akir Paann Raporu
(1899) Mutasarrf Mardini Arif Beyin Raporu (1903)
2.
Mutasarrf Celal Beyin Raporu (1906)
Osmanl
Devleti,
hu
raporlardaki
nlemleri
uygulamasna kar n Dersimdeki ekyalk ve isyan
bir trl bitmek bilmemitir. Bunun zerine Osmanl
Devleti 1907de, 1908de, 1909da, 1911de, 1912de ve
1916da Dersimdeki isyanc airetler ve ekyalar
zerine askeri harekt dzenlemitir." Ancak pei sra
girilen savalar nede niyle bu harektlar sonusuz
kalmtr.
1937193Sdeki Son Dersim Harektna kadar blgeye
JOOden fazla sefer dzenlendiini iddia edenler
olmutur. rnein Tan gaze tesinin 11 Austos 1937
tarihli saysnda Boa kan 108 Seferden Sonra
Dersim balkl bir haber yaymlanmtr. Haberde
Dersimin dalk yaps ve airetlerin silahl gc
nedeniyle isyanlarn bir trl bastrlamad iddia
edilmitir.
Demek ki neymi? Dersime askeri harekt
dzenleyen sadece Gen Cumhuriyet deilmi, Osmanl
da kesin olarak tespit edebildiinize gre tam 6 kez
Dersime askeri harekt dzenlemek zorunda kalm...
Dersimin lk Provas Kogiri 19371938deki Dersim
syamnn habercisi 19201921deki Ko giri syan'dr;
Kurtulu Sava yllarndaki Kogiri, Cumhuriyet dne
mindeki Dersmin ilk byk provasdr/ Kogiri syan
(Ekim 1920, Haziran 1921), Sevr Antlamasna gre
Anadoluda nce zerk, sonra bamsz Krdistan
kurmay amalayan Krt Teali Cemiyetinin almalar
sonucunda patlak vermitir.
Krt Teali Cemiyeti sekreteri Alier Bey, Ekim 1920de
etrafna toplad 150 kiilik bir eteyle Kemah
evresinde soygunlara bala mtr. TBMM, Alierin
bozgunculuuna son vermek iin Haydar ve Alian

beyleri Alierin zerine gndermitir. Bu srada TBMM


Hay dar ve Alian beyleri devlette grevlendirmitir:
Alian Bey Refahiye kaymakam vekilliine, Haydar Bey
de mraniye bucak mdrlne atanmtr. Ancak
ok gemeden mraniye Bucak Mdr Haydar Bey,
mraniyede Krt Teali Cemiyetinin bir ubesini
kurmu, Re fahiye Kaymakam Vekili Alian Bey ise,
ngilizlerle sk diyalog iine girmitir.
Atatrk, Krtleri de Milli Hareketin etrafnda
toplamak iin baz Krt airet liderlerini TBMMye davet
etmi, bu srada Alian Beye de milletvekillii teklif
etmitir; ancak Alian Bey bu teklifi reddetmitir.
Kogiri syan, etnik blclk yaparak bamsz
Krdistan kurmak isteyen ngiliz ibirlikisi ayrlk
Krtlerce
karlmtr.
Nitekim
isyanclarn
hazrladklar Krdistan bayra ve Krdistan mar
bunun kantdr. Kogiri syanna katlanlarn ellerinde
yeil krmzbeyaz renklerden oluan Krdistan bayra,
azlarnda ise, Krdistan in ordular/ Kahrettiler
barbarlar/ Vatan iin leceiz/ s temeyiz Moollar
szlerinden oluan Krdistan mar vardr.
Krt Teali Cemiyeti, Baytar Nuriyi (Dersimi) Sivasa,
Alian Beyi ise Dersime gndermitir. Daha sonra
Baytar Nuri, Sivasn Zara, Div rii ve Kangal ileleriyle,
mraniye, Beypnar, Celalli, Sincan, Hamo, Znara ve
Domurca bucaklarnda; Alian Bey de Dersimde Krt
Teali Cemiyetinin ubelerini kurmulardr.
Baytar Nuri, Sivasn Kangal ilesinin Yellice
bucanda
Hseyin
Abdal
Tekkesinde
yapt
toplantda,
blgedeki
ayrlk
airetlere
Sevr
Antlamasna uygun olarak bir Krt devleti kurulmas
dncesini ka bul ettirmitir. Baytar Nuri, bu
toplanty bir Alevi tekkesinde yapa rak, Alevi Krtlerin
de isyana katlmalarn salamaya almtr.
Kogiri syan ncesinde, Dersimin Hozat ilesinde de
baz Krt airetleri arasnda Hozat toplants
yaplmtr. Refahiye Kaymakam Vekili Alian Bey

yanndaki 100 adamyla birlikte Dersime gelerek bu


rada emigezek ve Hozat airetleriyle yapt
toplantda isyandan sz etmitir. Dersim ileri
gelenlerinden Seyit Rza bu toplantya katlmam tr,
nk onun Hozat airetlerine hi gveni yoktur.
Toplant sonun da Baytar Nurinin babas brahim
Aann hazrlad bir bildiriyle Krt airetleri TBMMye
isteklerini iletmilerdir. Bu bildiri, blgenin ileri ge
tenlerinden
Mio
Aa
tarafndan,
Ankaraya
ulatrlmas iin Dersim mutasarrfna verilmitir. Mio
Aa, bildiriyi verirken Dersim mutasar rfna, "Bu
isteimize yirmi drt saat zarfnda cevap gelmedii
takdirde
bu
parmaklarmla
senin
gzlerini
kartrmdemitir.
Ankaraya gnderilen 15 Kasm tarihli bildirideki
ayrlk Krt istekleri unlardr:
1.
Krdistan muhtariyet (zerk) daresini muvafakat
eden (kabul eden) stanbul Saltanat hkmetinin bu
baptaki kararn Mustafa Kemal hkmetinin de kabul
edip etmediinin aklanmas.
2.
Krdistan muhtariyet idaresi hakknda Mustafa
Kemal hkmeti nin gr noktasnn ne olduu
hususunda aair riiesasna (airet bakanlarna) acele
cevap verilmesi.
3.
Elaz, Sivas, Malatya ve Erzincan mntkalar
hapishanelerinde tutuklu bulunan btn Krtlerin
derhal serbest braklmas.
4.
Krt ounluu bulunan mntkalardan Trk
memurlarn ekil mesi. Kogiri mntkasna gnderildii
haber alnan mfrezelerin derhal geri ekilmesi.
Baytar Nurinin babas brahim Aann hazrlayp
Mio Aann Ankaraya gnderdii bu bildiriden sonra
Bat Dersim airet liderleri adna 25 Kasmda TBMMye
bir bildiri daha gnderilmitir. Bu bildi ride TBMM yle
tehdit edilmitir:
Sevr Antlamas gereince Diyarbakr, Elaz, Van ve
Bitlis il lerinde bamsz bir Krdistan kurulmas

gerekiyor. Bu nedenle bu oluturulmaldr. Yoksa bu


hakk silah zoruyla almaya mecbur kala camz beyan
ederiz.
Anadolunun emperyalistlerce kuatld bir ortamda,
ayrlk Krt airetlerinin bu istekleriyle sarslan
TBMM, blgeye nasihat he yetleri gndererek ve baz
Krt airet liderlerine milletvekillii teklif ederek isyan
ortamn datmaya almtr. TBMMnin bu hamleleri
ksmen sonu vermi ve Mio Aa, Diyap Aa, Ahmet
Remzi ve Bin ba Haan Hayri milletvekili olmulardr.
Baz Krt airet liderlerinin ayrlk Kiirtlere ihanet
ederek Ankaraya gidip TBMMye katlmalar zerine
birdenbire ayrlklar arasnda Seyit Rza n plana
kmtr. Adamlaryla birlikte kynden karak
Dersime giden Seyit Rza, Sivastaki isyanclara gidecek
yardm organize etmeye balamtr. Btn plan ve
program da hazrlamtr: K atlatlr atlatlmaz
bamszlk ilan edilecektir. syanclardan Baytar Nuri,
bu plan yle aklamtr: lk nce Dersimde
Kiirdistan istiklali ilan edilecek. Hozata Krdistan
bayra ekilecek. Krt milli kuvveti, Elaz, Malatya
istikametinden Sivasa doru hareket ederek Ankara h
kmetinden resmen Krdistan istiklalini tanmasn
isteyecek.
syann yeni nderlerinden Seyit Rza, TBMMye
katlan Krt mil letvekillerinin Dersimi temsil
etmediklerini, nk Dou Anadoluda bir Krt
ynetimi kurularak bamszln ilan edildiini
bildirmitir.
Bu srada Dersimdeki ayrlk airet liderleri
zerindeki bas ksn artran TBMM, Baytar Nuriyi
tutuklamtr. Baytar Nurinin tutuklanmasna isyanc
airetler byk tepki gstermilerdir. Seyit Rza, Baytar
Nurinin hemen serbest braklmasn, aksi halde hi za
man kaybetmeden Dersimden Sivasa saldracaklarn
bildirmitir.'Bir taraftan Yunan ilerleyii, dier taraftan
da i isyanlarla uraan TBMM, yeni bir isyan gze

alamayarak Seyit Rzann isteini kabul edip Baytar


Nuriyi serbest brakmtr. Bu arada Dersim
mutasarrf da tehdit edilerek blgeden uzaklatrlm
ve blgenin tm hkimiyeti airetlerin eline gemitir.
Alian Beyin giriimleriyle toplanan kuvvetlerin
banda bulu nanlar arasnda Alier de vardr. lk
aamada Dersimden yola kan yaklak 2500 kiilik
kuvvet Kemah zerinden Kuruaya ulamtr.
syanclar
yollar
zerindeki
Trk
kylerini
yamalayarak birok kiiyi ldrmlerdir.
syan atei iyice ykselmeye balaynca TBMM, 10
Martta, Ela z, Divrii ve Zarada skynetim ilan
edilmesine ve Sivasta bir sk ynetim mahkemesi
kurulmasna karar vermitir.
TBMM, 13 ubat tarihli Bakanlar Kurulu kararyla
Merkez Or dusu Komutan Nurettin Paay Kogiri
syamn bastrmakla grev lendirmitir.
Nurettin Paann komutasndaki, Topal Osman
takviyeli Merkez Ordusu, 11 Nisan 1921de isyanclarn
stne yrmtr.
Buna karn Alian Bey, 26 Martta Plmr
airetlerine
yazd
bir
mektupta
Krdistanm
bamszlndan sz ederek bunun, byk devletlerce
de kabul edilmi olduunu hatrlatmtr.
Alier ve arkadalar da 8 Nisan 1921de TBMMye bir
mektup gndererek, Divrii, Refahiye, Kuruay, Kemah
kazalarnn zerk bir vilayet haline getirilerek bana
yerli Krtlerden birinin geirilmesini istemilerdir.
Nurettin Paa isyan bastrdktan sonra yaymlanan
duyuruya gre, 272 ekya l olarak ele geirilmi, 56
ekya af dileyerek teslim olmu, 200 eitli cins tfekle
bir hayli cephane, 118 atla birok koyun ve hay vana el
konulmu ve 207 asker ve yoklama kaa
yakalanmtr.
Kogiri syanyla Dersim syan arasndaki ban ve
srekliliin en ak kantlarndan biri, 19201921
Kogiri syannda n saflarda yer alan Baytar Nuri,

Alier Bey ve Seyit Rza gibi isimlerin. Dersim


syannda da karmza kacak olmasdr. Dersim
syannm eleba Seyit Rza ile Baytar Nurinin Kogiri
syannn perde arakasndaki kkrtclarndan olduu
gerei Cumhuriyet tarihi yalanclarnca hep gzden
karlmtr.zetlemek gerekirse:
Kogiri syan ncesinde Refahiye Kaymakam Vekili
Alian Beyin Dersimde Krt Teali Cemiyetinin bir
ubesini kurarak halk isyana tevik etmesi, Kogiri
syan ncesinde, Alian Beyin nderliinde Dersimin
Hozat ilesinde baz Krt airetleri (emigezek ve
Hozat ai retleri) arasnda Hozat toplantsnn yaplmas
ve bu toplantda TBMMye kar isyana karar verilmesi,
Hozat toplants sonunda Baytar Nurinin babas
brahim Aann hazrlad bir bildiriyle ayrlk Krt
airetlerinin TBMMye zerk Krdistan isteklerini
iletmeleri, Bat Dersim airet liderleri adna da 25
Kasmda TBMMye, ba msz Krdistan kurulmasna
izin verilmedii takdirde isyan edi leceinin bildirilmesi,
Baz Dersim airetlerinin zerk ve bamsz Krdistan
istekleri zerine TBMMnin blgeye nasihat heyetleri
gnderip baz Krt airet liderlerine milletvekillii teklif
etmesi ve baz airet liderle rinin bu teklifi kabul edip
TBMMye katlmas zerine kynden kp Dersime
gelen Seyit Rzann Sivastaki isyanclara gidecek
yardm organize etmesi, syann yeni nderlerinden
Seyit Rzann TBMMye katlan Krt milletvekillerinin
Dersimi temsil etmediklerini, nk Dou Anadoluda
bir Krt ynetimi kurularak Krdistann bamszl
nn ilan edildiini bildirmesi, Seyit Rza ve isyanc
liderlerin isyan plan hazrlamalar. Baytar Nurinin
ifadesiyle: lk nce Dersimde Krdistan istiklali ilan
edi lecek. Hozata Krdistan bayra ekilecek. Krt
milli kuvveti, Ela z, Malatya istikametinden Sivasa
doru hareket ederek Ankara hkmetinden resmen
Krdistan istiklalini tanmasn isteyecek , Dersimdeki
ayrlk airet liderleri zerindeki basky artran

TBMMnin isyanclardan Baytar Nuriyi tutuklamas


zerine Seyit Rzann, Baytar Nurinin hemen serbest
braklmasn, aksi halde hi zaman kaybetmeden
Dersimden
Sivasa
saldracaklarm
bildirmesi.
Grld gibi 19371938 Dersim syamnn kkleri
gerekten de 19201921 Kogiri syannda gizlidir.
Kurtulu Sava srasnda, n giliz emperyalizmine
gvenerek, Sevr Antlamasna dayanarak zerk ve
bamsz Krdistan isteiyle isyan edip amalarna
ulaamayanlar, Cumhuriyet dneminde hemen hemen
ayn amalarla birka kere daha isyan etmilerdir.
Dersimin kinci Provas: Ar Emperyalizm ibirlikisi
etnik ayrlklar Cumhuriyet dneminde Nasturi syan
ve eyh Said syan bata olmak zere ok sayda bl
c isyanla Trkiye Cumhuriyetini paralamak istemi,
ancak baarsz olmulardr. Cumhuriyet dneminde
Dersim syanndan nceki en etkili Krt isyanlardan
biri hi tartmasz Ar syamdr.
Ar syan, Kogiri syanndan sonra, Dersim
syannn ikinci provasdr.
lk Ar syan Mays 1926da, kincisi Eyll 1927de,
ncs de Eyll 1930'da kmtr.
kinci ve nc Ar syanlarnn arkasnda
KrtErmeni dayan masyla kurulan ayrlk Hoybun
Cemiyeti vardr. Hoybun Cemiyeti, eyh Said
syanndan
sonra
yurtdna
kaan
asilerce
kurulmutur.
Hoybun Cemivetinin kuruluuyla ilgili ilk toplant
1927 ubat'nda ngilizlerin Revandiz Kaymakamlna
getirdikleri
Seyyit
Tahann
evinde
yaplmtr.
ngilterenin Irak olaanst komiser yar dmcs
Edmonds'un organize ettii bu toplantda Trkiyede
karla cak bir isyanla ilgili olarak u kararlar
alnmtr:
a)
ngilizler, Krtlere para ve ihtiya halinde silah
yardm yapacaktr.

Nasturiler,
Krt
kyafetleri
giyerek
isyana
katlacaktr.
c)
Hazrlklar
tamamlandktan
sonra
harekete
geilecektir.
d)
syan emdinli Yksekovadan balayacak ve hedef
Vann ele ge irilmesi olacaktr.
Tanak Ermenilerinden Leon Emirizyon, Sultanyan ve
Aris adl kiilerin de katld ikinci toplant Mart
1927de yine Seyyit Tahann evinde yaplmtr. eyh
Saidin olu Ali Rza ile kaak subaylardan Kasm ve
hsan Nurinin de katld bu toplantda cemiyetin ad
Hoybun olarak belirlenmitir.
1927 yl boyunca devam eden toplant ve
faaliyetlerden sonra 5 Ekim 1927 tarihinde Lbnann
Bihamdun kentinde geni apl bir kongre yaplarak
Hoybun Cemiyeti kurulmutur.
Kurulu hazrlklarna Irakta ngilizlerin kontrolnde
balanan Hoybun Cemiyeti, esas kurulu kongresini
Fransann kontrolnde ve Ermenilerin gl olduu
bir blgede yapmtr. Kongrede cemiyetin bakanlna
Krt Celadet Ali Bedirhan seilmitir. Merkez heyeti
yeliklerine ise, Sreyya Bedirhan, Kmuran Ali
Bedirhan, Memduh Se lim, Nizamettin, Tevfk Cemil,
Haso Aa, Mustafa Bozan, Halil Rahmi, Cesim Aa
(ihnu) erif, brahim ve Emin Ali Aa seilmilerdir.
Hoybun
Cemiyeti,
dorudan
gen
Trkiye
Cumhuriyetini para layarak bamsz Krdistan
kurmay amalamtr. Nitekim, kongrede Hoybun
Cemiyetinin kurulu amac Trk
Krdistann
bamszl ola rak tespit edilmi, Trkiyenin dndaki
hibir millet ve devlete kar aleyhtar ve tecavzkr bir
vaziyet almamay iar ittihaz etmitir.
Hoybun Cemiyeti liderleri, 21 Haziran 1928 tarihinde
Halepte Ermenilerle bir ittifak yapmlardr. Bu ittifak,
Hoybun Cemiyeti Ba kam Celadet Ali Bedirhan ile
Tanaklarn Cemiyet nezdindeki temsil cisi Vahan
Papazyan arasnda yaplmtr.
b)

Ar syann planlayan Hoybun Cemiyeti, Dersimi en


nemli is yan merkezlerinden biri olarak grmtr.
Hoybun Cemiyetinin faali yetleriyle ilgili ileri
Bakanlnn Babakanla yazd 18 Temmuz 1929
tarihli gizli raporun 11. maddesindeki Dersim, ruh
meselesi dir. Krt harektna istinat noktas tekil eder.
Haydaranl, Bahtiyarl, Lolanl, Balabanl, Karakiyhili,
Arelli ve arkl airetlerinin tamamen elde edilmesi
lazm geldiinden bu hususu Hoybun Cemiyeti deruhte
eder. Bu durum mtereken tespit edilerek karar altna
alnmtrifadeleri, Dersim syamnn hazrlklarnn
Ar syan ncesinde ba ladn gstermektedir.
Nitekim
Ar
syanna
katlan,
destek
olan
isyanclardan bazlar Dersim syannda da karmza
kacaktr.
HoybunTanak ittifaknn ok nem verdii Dersim
blgesinde Kogirili Alier, Hoybun bildirilerini airetler
arasnda yayarak Der sim airetlerinin de Ar syamna
destek olmasna zemin hazrlamtr. Sonuta Dersim
airetleri zerinde dini bir otoriteye sahip olan Sey yit
Rza, devlet grevlilerine kar direnie gemi, bunun
zerine Ar blgesinden oraya da kuvvet kaydrlmak
zorunda kalnmtr. Bylece merkezi Ar olan
ayaklanmann btn Dou Anadolu blgesine ya
ylmas hedeflenmitir. Hoybun Cemiyeti datt
bildiriler ve yapt propaganda ile isyanclarn moralini
yksek tutmaya almtr. Ni tekim cemiyetin 1
Eyllde yaymlad bir bildiride, Trk ordusuna byk
kayplar verdirildii belirtilmi, ayrca Trk kuvvetleri,
baz kyleri yamalayp birok insan ldrmekle
sulanmtr.'
Birinci Ar syan, 16 Mays 1926da Yusuf Tao ve
etesinin ran snrn geip Beyazit kylerinden hayvan
alarak Ar yaylalarna snmas ve Has Tellinin halk
kkrtmasyla balamtr. syan ba arya ulamadan
bir ay sonra bastrlmtr.

1927 Eyllnde kinci Ar syan balamtr.


Avrupada ve Amerika'da etkili olan ve Amerikada bir
ubesini aan Hoybun Cemi yeti, kinci Ar syanm
desteklemitir. Trkiye, Temmuz 1927de Sov yet Rusya
ile yapt bir anlama ile Krt isyanlarna kar
Rusyay ken di yanma ekmeye almtr. Nitekim
Ar syannda Sovyet ordular snra asker yarak
isyanclarn hareket alann daraltmtr. 1928 ylna
gelindiinde hsan Nuri liderliindeki isyanc Krt
gruplar Ar Dana hkim olmulardr. 2000 kiiden
fazla isyanc Krt dalara kmtr.
Hoybun Cemiyetinin destekledii nc Ar syan,
1930 yln da balamtr. Mays 1930da 4. ve 6.
Kolordular Ar Da yaknla rnda toplanarak Ar
syann bastrmak iin harekete gemitir.
714 Eyll 1930 tarihleri arasnda yaplan askeri
harektla Ar syan tamamen bastrlmtr.
Bata hsan Nuri olmak zere isyann elebalar
rana kamtr. ran tarafndan tutuklanan hsan Nuri
ksa bir sre sonra serbest bra klm ve kendisine ran
ordusunda grev verilmitir.
Nuri Dersimi, baz Dersim airetlerinin nc Ar
syann do rudan desteklediklerini yle ifade
etmitir:
925926dan beri Ar'da toplanm olan Krt
kahramanlar nn faaliyeti, yukarda bahsettiimiz gibi
1930 yl balarnda daha faz la alevlenmi ve btn
Krdistan iine alacak ekilde yayldn Der simli
Seyit Rzaya haber vererek bu hareketi desteklemenin
zorunlu olduunu bildirmitim. Bunun zerine Seyit
Rza ve Kealan airetleri 1930 yl ilkbaharnda
ayaklanarak Erzurum ve Erzincan mntkala rnda
bulunan
Trk
kuvvetlerine
iddetle
saldrya
baladlar.
Jandarma Genel Komutanl da Dersim adl
raporunda baz Dersim airetlerinin Ar syamn
desteklediini dorulamtr. Rapo ra gre ayaklanan

Plmr airetleri Bat Dersim airetlerini isyana


katamamtr. Rapordaki u cmle de dikkat ekicidir:
Zeylan tediba t srasnda bulunan bir Hoybun
tamiminde Dersimin altnc bir Hoy bun mntkas olarak
gsterilmesi bu mtalaaya kuvvet vermektedir. Vali Ali
Kemali tarafndan 9 Ekim 1931 tarihinde ileri
Bakanlna gnderilen bir raporda Biri Transz dieri
Arap olmak zere iki kiinin Seyit Rzann yanna
geldikleri ve Seyit Rzann kardei Seyit Aa ile Mazgirt,
Palu ve Kigi kazasm dolatklar bildirilmitir.
Ayn dnemde Seyit Rzanm KrtErmeni ortak
rgtlenmesi olan Hoybun Cemiyetiyle de ilikide
olduu anlalmaktadr. 18 Aralk 1930 tarihli yazda
ileri Bakanl, Ermeni Tanak Komitesi mfettilerin
den Uzanyan, harite bulunan ajanmza Ermenilerin
Dersime el attk larn kapal cmlelerle ihsas etmitir,
demitir. 12 Aralk 1934 tarihli ileri Bakanl
raporunda ise biri Ermeni dieri Krt Bogos ve Meh
met adl iki Hoybuncunun Dersime gelerek Seyit Rza
ile grtkleri, ondan ok yardm grdkleri, hatta
Seyit Rzann Hoybuna ye oldu u ve Hoybuna ayda
50 lira vermeyi kabul ettii bildirilmitir. Rapo ra gre
Hoybuncular bu faaliyetlerinden sonra Halepe
dnmlerdir. Grld gibi 1937 Dersim syamndan
nce FransaTanakHoybun ekseni ile Seyit Rza
arasnda ok dikkate deer ilikiler vardr.
Hoybun Cemiyeti, Ar syannn bastrlmasndan
sonra gcn byk oranda kaybetmesine ramen
Trkiyeye kart faaliyetlerine devam etmitir. zellikle
Fransa, Hatay sorunundan dolay Hoybun Cemiyetinin
faaliyetlerini desteklemeye devam etmi ve 1930larn
sonlarnda
cemiyetinin
almalar
Suriyede
younlamtr.
Siyasi Krtle kltrel bir zemin hazrlamak
amacyla amda 1932 ylnda Hawar dergisi
karlmaya balanmtr. Celadet Ali Be dirhan ve
Kmuran Bedirhan tarafndan Hoybun Cemiyetinin

yayn organ olarak 15 gnde bir Krte ve Franszca


olarak yaymlanan bu dergi, 1943 ylna kadar
karlmtr.
Hoybun Cemiyetinin 1930 ylnda at Antakya
ubesi de 1935 ylndan sonra faaliyetlerini arttrmtr.
Hoybun Cemiyetinin ktibi umumisi olan ve ayn
zamanda Antakya ubesinin de bakanln yapan
Antakya Lisesi felsefe retmeni Memduh Selim, 1936
yl ba larnda Trkiye snrna yakn Krt kyleri
zerinde propaganda faali yetlerini younlatrmtr.
1936 yl balarndan itibaren Hoybun Lideri Celadet
Ali Bedirhan skenderun, Halep ve Beyruttaki Tanak
nderleriyle grmeler yapa rak Cezire zerinden
Trkiyeye kar bir hareket yapmay planlamtr.
Ayrca TanakHoybun ibirliine Trkiyeye kar
dmanca duygular besleyen amdaki erkez
Cemiyeti de dahil edilmitir. Bu konuda Ce ladet Ali ile
erkez Cemiyeti Bakan Abdullah Bey arasnda bir
ittifak yaplarak Trkiyeye kar cemiyetin birlikte
hareket etmesi kararla
nrlmrr.
Bu
ittifakn
yaplmasndan
sonra
Trkiyeye kar 1937 yl balarnda veya ilkbaharda
harekete geilmesi uygun bulunmu ve Trki ye
iindeki baz airetlere isyana hazrlk yapmalar iin
talimat verilmi tir. Nitekim 1936 yl sonlarnda
Trkiyenin gney snrnda birtakm ete saldrlar
grlmeye balam, 1937 yl bandan itibaren bu
sald rlar daha da artmtr.Bu srada Fransa,
ngilterenin Musul sorununu zmek iin kulland
modeli
kullanarak
Trkiyeye
ynelik
blc
hareketleri kkrtma yoluna gitmitir. Trkiye
asndan Hatayn n plana kt 1937 ylnda
Fransa, gizli yollarla Dersim syann tevik et mitir.
Bunun zerine Trkiye, 8 Temmuz 1937 tarihinde
Afganistan, Irak ve ran ile Sadabat Paktn kurarak
blgeden ynelebilecek blc hareketleri nleme

yoluna girmitir. Ancak Trkiyenin abalarna ra men


1937 ylnda Dersim syannn kmas nlenememitir.
19201921 ylnda Kogiri syannda Trkiyeyi blp,
zerk veya bamsz Krdistan kurmaya alan Baytar
Nuri (Dersimi), Ali er Bey ve Seyit Rza 1926, 1927 ve
1930 tarihli Ar isyanlarnda da sahne almtr.
Tesadfe bakn ki ayn isimler 19371938 yllarnda ki
Dersim syannda da sahne alacaklardr.
Grld gibi Dersim syan, asla sadece Dersim
syan deil dir! Dersim syan, 19201936 arasndaki
emperyalist destekli Krt isyanlarn, bu sredeki
yeni isyan hazrlklarnn, gen Trkiye Cumhuriyetine
kar kurulan kirli ittifaklarn nihai bir sonucudur.
zetlemek gerekirse; 1921deki Kogiri syamn
ngiltere desteklemitir; Kogiri sya | nna katlan
isyanclarn elebalar 19371938de Dersim syamnda
da karmza kmtr.
1924teki Nasturi syann ngiltere desteklemitir.
1925teki eyh Said syann ngiltere desteklemitir.
1925teki eyh Said syan sonrasnda yurtdna
kaan isyanc lardan bazlar 1927 ylnda Ermenilerle
birlikte Trkiye Cumhuriyeti kart Hoybun Cemiyetini
kurmutur. Hoybun Cemiyetini ngiltere, Fransa ve
ABD desteklemitir.
1927 ve 1930daki Ar syan Hoybun Cemiyetince
desteklenmitir.
1937de
Krt
Hoybun
Cemiyeti,
ayrlk
Ermenilerle ve erkez lerle Trkiyeye kar bir ittifak
yapp
skenderun,
Halep
ve
Beyrutta
isyan
hazrlklarna balamtr.
Sonu olarak 19371938deki Dersim syannn
altyaps 1920 1936 arasnda hazrlanmtr.
Dersim Raporlar Gen Trkiye Cumhuriyeti, 1926
ylnda daha Ar syanlar de vam ederken Dersimin
her an patlamaya hazr bir bomba olduunu grerek
Dersimle ilgilenmeye balamtr.

1926 ylndan itibaren Dersimi daha iyi tanmak,


Dersimdeki so runlar ve zm yollarm aratrmak
zere Dersime inceleme heyetle ri ve raportrler
gnderilmitir.
Cumhuriyet dneminde Dou ve Dersim konusunda
hazrlanan raporlar, makaleler, kitaplar unlardr:
1.
Ziya Gkalpin Krt Airetleri Hakknda Sosyolojik
Tetkikler adl Kitab (1924).
2.
Ktahya
Milletvekili
Neit
Hakk
Uluun
Doudan Bir Mek tup balkl almas (1925).
3.
Mlkiye Mfettii Hamdi Beyin Raporu (1926).
4.
Elaziz Valisi Cemal (Bardak)nn Raporu (1926).
5.
Milli Emniyet Hizmetleri (MEH) Tekilatnn Van
Vilayeti Rapo ru (1928).
6.
Hamit Pehlivanl, Yeni Trkiye, S. 2324,
EyliilAraltk 1998, s. 432437. MEHin Urfa Vilayeti
Raporu (1928).
7.
MEHin Hakkri Vilayeti Raporu (1928).
8.
MEHin Elaziz Vilayeti Raporu (1928).
9.
MEHin Mardin Vilayeti Raporu (1928).
10. MEHin Siirt Vilayeti Raporu (1928).
11. MEHin Diyarbakr Vilayeti Raporu (1928).
12. Elaziz Valisi Nizamettin Atakerin Raporu.
13. Birinci
Umum Mfettii brahim Tali (ngren)
Beyin Birinci Raporu (1930).
14. Byk
Erkn Harbiye Reisliine Rapor (Fevzi
akmak Raporu)
(1930)
.
15. Halis Paa (Korg. mer Halis
Byktay) Raporu
(1930).
16. Dahiliye Vekili kr Kaya Raporu (1931 ).
(1931)
Birinci Umum Mfetti brahim Tali Beyin
kinci Raporu .
17. Jandarma Umum Kumandanl Raporu (1932).
18. Erzincan Valisi Ali Kemali Beyin Erzincan kitab
(1932).

smail Hsrev Tkinin Trkiye Ky ktisadiyat adl


kitab (1934).
20. Bavekil smet nnnn Raporu (1935).
21. ktisat Vekili Celal Bayarn ark Raporu (1936).
22. Dahiliye Vekili kr Kayamn Umumi Mfettiler
Konferansn a konumas (1936).
23. Birinci Umum Mfettii Abidin zmenin Umumi
Mfettiler Konferansndaki konumas (1936).
24. nc Umum Mfettii Tahsin Uzerin Umumi
Mfettiler Kon feransndaki konumas (1936).
25.
Drdnc Umum Mfettii Korg. Abdullah
Alpdoann Umumi Mfettilikler Konferansndaki
konumas ve Raporu (1936).
Drdnc Umum Mfettilii kinci Raporu (1937
veya 1938).* Grld gibi gen Trkiye Cumhuriyeti,
19241938 arasnda, genelde Krt sorunu, zelde
Dersim konusunda tam 27 adet rapor, ki tap ve
konuma hazrlatmtr. Atatrk, btn bu raporlardan
(al malardan) kan ortak analizlere ve sonulara
gre Dersim politikas n biimlendirmeye almtr.
Yani, Cumhuriyet tarihi yalanclarnn iddia ettikleri
gibi gen Cumhuriyetin Dersim politikas, Atatrkn
durup dururken ortaya att bir politika deil; uzun
aratrmalar, incelemeler, gzlemler ve sosyolojik
tahlillerden sonra, yaanan olaylar da dikkate alnarak
gelitirilmi son derece gereki, sistemli ve
btncl bir politikadr.
Gen Cumhuriyetin Krt isyanlarn nlemeye
ynelik Dou ra porlar, zellikle eyh Said
syanndan sonra 19251928 yllarnda younlamtr.
1930daki Ar syamndan sonra Dersim syammn ilk
iaretlerinin grlmesi zerine, 1930larn ortalarnda
yerinde ince lemeler yaplmtr.
Atatrk, Dou raporlarna ok byk bir nem
vermitir. Bu ne denle 1930da Genelkurmay Bakan
Mareal Fevzi (akmak) Paa, 1935te Bavekil smet
nn ve 1936da ise ktisat Vekili Celal Bayar, bizzat
19.

blgeye giderek incelemelerde bulunmular ve bu


incelemeleri sonunda hazrladklar raporlar Atatrke
sunmulardr. Genelkur may Bakam Mareal Fevzi
(akmak) 18 Eyll 1930 tarihinde Baba kanla bir
rapor sunmutur. smet nn 21 Austos 1935te,
Celal Bayar ise 10 Aralk 1936da Dou raporlarn
Atatrke takdim etmi lerdir. Atatrk bu raporlar
dikkatle okuduktan sonra Dersim strateji sini
belirlemitir.
Raporlar
dikkatle
incelenecek
olursa
gen
Cumhuriyetin soru nu zmeye kararl olduu
grlecektir. Bu uurda, Toprak Reformu yaplmas ve
blgenin Trkletirilmesi gibi radikal yntemlere ba
vurmaktan bile sz edilmitir. En nemlisi de sorunun
sadece askeri yntemlerle deil; siyasi, sosyal, kltrel,
ekonomik, toplumsal ve sos yolojik yntemlerle
zlebilecei zerinde durulmutur.
Dou Perinekin dedii gibi, Kemalist ynetimin ark
(Dou) raporlar hakl kmtr. O raporlar yazanlar,
aalk ve eyhlie da yanarak birlik ve btnlk
salanamayacam yana yakla anlatyor lard. O
raporlarda, Eer Cumhuriyet derebeylie klcn
vurmazsa, onlar Cumhuriyet'e kllarn indirecekler,'
feryatlar ykseliyordu. Hakl kmadlar m?
Tunceliye gnderilen valiler, komutanlar, bakanlar ve
hatta ba bakanlar ve bunlarn hazrladklar raporlar,
Atatrkn airetlerin Dersimini bar yoluyla Trkiye
Cumhuriyetinin Tuncelisi yap mak iin ne kadar ok
aba harcadnn en ak kantdr. Bu gerei, Dersim
svanina katlan Baytar Nuri bile kabul etmitir. Ancak
Rza Zelvutun ifadesiyle, Dersim'i kurtarlm blge
yapmaya abalayan derebeyler, 15 yllk bu bar
arlarna silahla karlk verdiler. Babakan R. Tayyip
Erdoann 23 Kasm 2011 tarihli konuma snda,
eitli tarihlerde dersim raporlar hazrlanyor," diyerek
Jan darma Genel Komutanl Raporundan yapt bir
alnty szm ona Dersim katliamna! belge diye

sunmas son derece yanltr. nk Jandarma Genel


Komutanl Raporu da dahil btn bu Dou rapor lar,
CHPnin Tuncelide bir katliam yapmay deil,
Tuncelinin btn sorunlarn en ince ayrntsna kadar
belirleyip bu sorunlarn zm yollarn ortaya
koyduunu gstermektedir. En nemlisi de bu rapor
lar hazrlatan hkmet, Tunceli halkn ezen aalar,
eyhleri, hlar, seyitleri etkisiz hale getirerek blgedeki
feodal dzeni ykp, Tuncelili leri aalarn, seyitlerin
kullar olmaktan kurtarp Cumhuriyetin zgr bireyleri
haline getirmek istemitir.
Dersim
Airetlerini
kna
abalar
Dersim
raporlarnda, Meclisteki Dersim konumalarnda devle
tin efkat eli tabiri kullanlmtr. Gen Cumhuriyet,
Tunceli ve civa rndaki sorunlar zmek, blge halkn
ezen ve Cumhuriyete bakal dran airet liderlerini
ikna etmek iin 19261937 arasnda ok aba
harcamtr.
Hkmet, 1926 ylnda Mlkiye Mfettii Hamdi Beyi
Dersime gndermitir. Daha nce belirtildii gibi,
Dersimde incelemeler yapan Hamdi Bey Cumhuriyetin
ilk Dersim raporunu hazrlamtr.
Gen Cumhuriyet daha sonra da Cemal (Bardak)y
Dersimin bal olduu Elaza vali atamtr. Cemal
Bardak, Hozata giderek Koua aireti dndaki
btn airet reislerini Dersime davet etmi tir. Ayrca
Diyarbakr Valisi Rza Beyle Diyarbakr Umum
Mfettii zzettin Paay da Hozata armtr. Cemal
Bardak, Hozata gelen airet reislerini askeri trenle
karlamtr. Toplantya Seyit Rza ve Baytar Nuri
yresel kyafetlerle katlmlardr.
Atatrkn isteiyle, Elaz Valisi Cemal (Bardak) ve
Blge Mfettii zzettin Paa blgeye giderek airet
reisleriyle yaptklar top lantda; Dersimde sknet
saland takdirde isteyen Dersimliye Elazda ve
Malatyada toprak verileceini ve daha nce srgn
edilen Dersimlilere af karlacan vaat etmilerdir.

Dahas, Vali Cemal Bey, Dersimlilerden bir heyet


oluturup Dersimli Baytar Nuri ile birlikte Ankaraya
gtrmtr.
Cemal Bardak, Dersim konusundaki gr ve
nerilerini bir ra porda toplayarak hkmete
sunmutur.
Bu arada Cemal Bardak, Atatrkn ve Trkiye
Cmhu riyetinin AleviKrtlerle dost olduu, yeni devletin
ok yakn zamanda Dersim ve civarn her bakmdan
kalkndraca gibi vaatleri Dersimli airetlere iletmek
iin Baytar Nuriden yardm istemitir. Baytar Nuri,
Cemal Bardaknn bu szlerini airetlere ileteceini
belirterek, Seyit Rza ve dier isyanc airet resileriyle
grmtr. Ancak bir Krt olan ve gizlice
isyanclara destek veren Baytar Nuri, airet reisle riyle
ok baka eyler konumutur. Baytar Nuri bu gerei
anlarnda yle itiraf etmitir: Hkmetin msaadesi
olmakszn Dersime git mek benim iin mmkn
olmadndan bu frsattan faydalanarak Seyit Rza ile
milli davamzla ilgili btn meseleleri grtk ve
Adat'tan ayrldm...
Daha sonra Cemal Bardak, Aslanan, Beytan,
Pezgeran ve Mak suda airet reisleriyle bir toplant
yapmtr. Bardak, bu toplantda airet unlar
sylemitir:
Aalarm! Gazi Paann sizlere zel olarak selam
var. Beni size o gnderdi, itiim su ile yemin ediyorum
ki
o
Alevidir.
Dnyadaki
.
biitiin
Alevileri
sevindirecektir. Beti de Aleviyim. Bir Alevi olarak size
sz veriyorum. Yollarnz yaplacak, okullarnz alacak,
topra ol mayanlara Erzincan'da, Elaz'da toprak
verilecek. Ancak sizden bir hizmet bekliyorum. Yaknda
hkmet kuvvetleri gelecek ve teden beri Dersim'in
adn lekeleyen Koua Aireti'ni slah edecek. Sizin
de bu kuvvetlere yardmc olmanz diliyorum. Koan
Aireti slah edildikten sonra Dersimde her ey yoluna

girecek. Hkmet, Dersim'e gven duyup Dersimlilerin


her eit isteklerini yerine getirecek. "
Cemal Bardaknm bu grmesinden sonra Dersimli
airetler den bazlar hkmeti destekleme karar
almlarsa da baz airetler Trkiye Cumhuriyeti
hkmetine meydan okumaya devam etmitir.
Hkmet, isyan baladktan sonra da airetleri ikna
etmeye al mtr. rnein General Abdullah
Alpdoan Paa 12 Mays 1937de Tunceliden ileri
Bakanlna gnderdii bir raporda sabrla sulu lar
belirlemeye ve Seyit Rza dahil tm isyanc liderlerle
grp onlar isyandan vazgeirmeye altn
anlatmtr.
1937de I. Dersim syan baladktan sonra hkmet
iki ay Dersime operasyon yapmayarak airetleri ikna
etmeye almtr. ileri Bakanl, 28 Nisan 1937de
Tunceliye geni apl bir operas yon yapmadan nce
airetlerin ikna edilmesini istemitir:
Dersim airet reisleri, Hkmet kuvvetlerini kendi
aralarndan uzaklatrmak maksadyla zaman zaman
karakollarmza tecavzler yapmlar ve kuvvetlerimiz
tarafndan tart edilmilerdir. Bu ileri ya panlar Yukar
Abbas Ua, Haydaran, Yusufhan, Kureyan airetle
ridir. Bu airetler Nazimiye, Hozat, Ovack, Plmr
blgelerindeki airetleri de kendi hareketlerine itirak
ettirmek iin almaktadrlar. Bu airetlerin bu
hareketleri devam ettirmeleri ve geniletmek isteme leri
ihtimali vardr. Tunceline muhit ve zellikle Krtlere
meskun olan illerde her trl olaylar karlayabilecek
ekilde tedbirli bulunulmas, istihbarat ilerine nem
verilmesi ok lazmdr.
Grld gibi hkmetin Dersimi haritadan silmek
gibi bir ha zrl yoktur. Tam tersine hkmet
blgedeki isyanc airetleri ikna etmek iin btn
yollar denemeye kararldr.
Dersim 19301931 ve Fevzi akmak Ar syamnn
ardndan Douda incelemelerde bulunan Genelkur

may Bakan Mareal Fevzi (akmak) Paa, 18 Eyll


1930 tarihinde Babakanla bir rapor sunmutur.
Fevzi akmak raporunda, bir an nce Dersime askeri
harekt dzenlenmesi gerektiini belirtmitir.* Fevzi
Paanm bu nerisi dorultusunda, Ar syanm
bastrmak tan dnen 7. Alay, 3. Tmen Komutan Halis
Paann komutasnda Dersime gnderilmitir.
Halis Paa, airet liderlerine haber gndererek bu
askeri harektn sadece asi Abasan Airetine ynelik
olduunu belirterek, dier airet lerin tarafsz
kalmalarn istemitir. Ancak bu uyarya ramen
Balkan, Arelian, Haydaran, Demenan ve Kalan
airetleri Abasan Airetini des teklemiler ve 7. Alaya
kar ok sert bir direni gstermilerdir.
24
Ekim 1930 tarihinde 7. Alay saldrya gemi ve
baz kylerde ki asiler etkisiz hale getirilmitir.
28
Ekim 1930 tarihinde asilerin sert direniiyle
karlaan 7. Alay, Dabekin kuzeyine ekilmi, ancak
orada da tutunamayarak Panciras kynn batsna
kaydrlmtr.
Komutanln verdii rapora gre bu atmalarda 200
kadar asi Krt imha edilirken, 6 asker ehit edilmi, 10
asker de yaralanmtr.
Bu srada Erzincandaki 73. Jandarma Bl Dou
Dersime sevk edilmi, Elaz Valisi Fahri Bey de 200
kiilik bir askeri birlikle Nazimiyeye gelmitir.
Neit Hakk Ulu, Tunceli Medeniyete Alyor adl
kitabnda 1931 yl Dersimini yle anlatmtr:
1931 sonbaharnda Dersim gene azgnd. Dersim'in
iindeki >e yresindeki halk yer yer ikyet ediyordu.
Hay dar anlar Kiya, Yu kar Abbasllar ve yine Seyit
Rzann himaye ettii Kogirililer, Ke maliye, Refahiye,
Zara ve Sivasa kadar soygunculuk yapyorlard. ki yl
iinde Dersimde yaplan sularn takibi iin karlan
mahkemeye
arma,
tutuklama
ve
yakalama
mzakerlerinin ve zel mzakerlerin toplam 4680i
bulmutu.

Dersimi evreleyen kazalarn 150.000 nfttsluk


halk, Dersimli lerin art arda ve srekli, taaaruz ve
tecavzlerinden bkmt. Dersime vahit yrelerin
kazan ve bayatlar Dersimlilerin ayaklar altnda i
neniyordu. Toplu ve byk etelerin ky basmas, sr
gtrmesi, mu kavemet edenleri ldrmesi, son aylarn
adi vakalar arasna gemiti. Dersinle yakn yerlerdeki
halk, malndan, canndan emin deildi, bu balkn
manevi cesaret ve mukavemeti de krlmt.
Dersim'in ii daha ackl idi. emigezek, Pertek,
Mazgirt ve Ho zat kazalarnda airet bayatndan
ayrlm iftilerin de aalarn eline dt
grlyordu. Devlete asker ve vergi veren bu halk
cann ve maln korumak iin kendilerine musallat olan
airetlere de hara ver mek mecburiyetindeydiler;
soyuluyorlar, ldrlyorlard.
Airetler arasndaki dmanlk da pek canl bir halde
idi. Bu d manlk, tarih boyunca birbirlerini
soymalarndan baka, eski idarelerin airetleri birbirine
krdrmakla Dersime hkim olunabileceini zanne den
sakat hareketlerden de hatralar ve izler tayordu.
1932 ylnda Genel Mfetti Dr. brahim Tali
(ngren) grevden alnm yerine Sivas Valisi Vehbi
Bey atanmtr.
Bu srada Genel Kurmay Bakam Fevzi (akmak)
Paa, Babakan la sunduu yeni bir raporda,
Dersimin devaml sorun karttn, Dersim halknn
cahil olduunu, blgede corafi koullarn ok kt
olduunu, yollarn yetersiz olduunu, Dersimlilerin
geim sknts ek tiklerini, arazinin tarma uygun
olmadn, topraklarn belli airetlerin elinde olduunu,
insanlarn yaad evlerin ok yetersiz olduunu be
lirterek, alnmas gereken nlemleri yle sralamtr:
2.
1. Anayollarn yapm, Silahlarn toplanmas,
Reislerin, aa ve eyhlerin, bir daha dnmemek zere
batya srgn edilmeleri, Reisler alndktan sonra
halktan azgn olanlarn toplatlarak uzak yerlerde z

Trk kylerine yerletirilmeleri; D ersimde kalacak


olanlara reislerin arazilerinin datlmas.
Fevzi Paamn raporunda, Dersimden ncelikle
kartlmas ge reken reisleri sralarken, ilk srada
Seyit Rza, oullar ve karde o cuklarna yer vermi
olmas ok dikkat ekicidir.
Atatrk ve Tuncelide Islahat Atatrk, 1935 ylnda
Meclisi a konumasnda Tuncelide ya placak
slahat programn yle aklamtr:
Yeniden iki genel ispektrlk ve yeniden baz
vilayetlerin kurul mas da lzumlu grlmektedir. Bu
arada Dersim blgesinde esasl bir slahat programnn
tatbiki de dnlmtr.
Milletimizin layk olduu yksek medeniyet ve refah
seviyesine varmasn alkoyabilecek hibir engel
dnmeye yer braklmadn ve braklmayacan
huzurunuzda sylemekle bahtiyarm (bravo ses leri,
alklar).
Tuncelideki icraatmz neticeleri, bu hakikatin yakn
ifadesidir. leri hkmetiliin iar, halk kudretine
olduu
kadar
efkatine
de
samimiyetle
inandrabilmesidir. Byk, kk btn Cumhuriyet
memurlarnda bu zihniyetin en geni lde inkiafna
nem vermek ok yerinde olur.
Uzun yllardan beri devam eden ve zaman zaman
had bir e kil alan Tunelideki toplu ekavet (ekyalk)
hadiseleri,
muayyen
bir
program
dahilindeki
almalarn neticesi olarak ksa bir zamanda ber taraf
edilmi, o mntkada bu gibi vakalar bir daha tekerrr
etmemek zere tarihe devrolunmutur (bravo sesleri).
Cumhuriyetin feyzinden yurdun dier evlatlar gibi
oradakiler de tamamyla istifade edeceklerdir.
Atatrk, Tuncelideki ekyaln, Milletimizin layk
olduu yk sek medeniyet ve refah seviyesine
varmasn engellemesine izin veril meyeceini, bunun
iin de Tuncelide bir slahat program uygulana
can 1935 ylnda aklamtr.

Atatrkn Tunceli slahat programn aklarken


syledii, leri hkmetiliin iar, halk kudretine
olduu
kadar
efkatine
de
samimiyetle
inandrabilmesidir. Byk, kk btn Cumhuriyet
me murlarnda bu zihniyetin en geni lde inkiafna
nem vermek ok yerinde olur, szleri, Atatrk
Dersimde soykrm yapmak istiyor dur diyen
Cumhuriyet tarihi yalanclarn utandracak niteliktedir.
Hkmetin halka evkat gstermesini isteyen Atatrk,
Cum huriyer memurlarnn bu zihniyete sahip
olmalarnn nemine iaret ermitir.
Tunceli'deki ekyal bitirmek iin belirli bir
program ereve sinde alldn belirten Atatrk,
Cumhuriyet'in feyzinden yurdun dier evlatlar gibi
oradakiler de tamamyla istifade edeceklerdir, di yerek,
Cumhurivetin Tunceli halkna sahip kacan ifade
etmitir.
1935 ylnda smet nn, Dou gezisini tamamlayp
dnnce, ha zrlad rapor dorultusunda almalar
balatlmtr.
Dnemin iki nemli generali Kzm Orbay ve Abdullah
Alpdo an, Tunceliyi batan baa gezerek, Dersimin
medeniyete almas iin gereken nlemler konusuna
raporlar hazrlamlardr. ki komu tan, I. Umum
Mfettile grm, halk dinlemi, kasabalar, airet
leri, kyleri, yollar, kprleri incelemi ve grlerini
Babakan smet nnye sunmulardr.
Dou raporlar dorultusunda hkmet Tuncelide
ncelikle yol lar, kprleri ve klalar yaptrmtr.
25
Aralk 1935 tarihinde 2884 sayl Tunceli linin
dare si Hakknda Kanun adyla zel bir kanun
karlmtr. Turgut zakmann ifade ettii gibi,
1925ten beri Dersim hakknda birok inceleme
yaptrlm, kurullar kurulmu, raporlar yazdrlmt.
Kanun bu birikimin rnyd. Seyitleri, aalan, tatsz
olaylar dndren Dersim ad Tunceli olarak

deitirilmi, bylece beyaz bir sayfa al mt, yeni iller


ileler kurulmutu.
Bu kanun dorultusunda Tunceli iline, Genel
Mfettilik yetki leriyle donatlan korgeneral rtbesinde
bir vali atanmtr. Bu g reve atananlara 4. Umum
(Genel) Mfettii ad verilmitir. Kanuna gre subaylar
kaymakam ve nahiye mdr olarak atanabilecektir. 4.
Umum Mfetti ildeki baz kiileri bir yerden baka bir
yere naklet meye yetkilidir. Yarglama sreleri de
ksaltlmtr. Umum mfettie yarglama konusunda
da baz yetkiler tannmtr. Bu kanun 4 Ocak 1936da
yrrle girmitir.
Babakan smet nn, Mecliste Tunceli Yasasnn
gerekesini:
1936 Kendilerini birtakm aalarn ve miitegallibenin
nfuz tesirlerinden korumaya muktedir olamayan cahil
ve zavall halk hkmet cihazla ryla korumak, diye
aklamtr.y lnda 4. Genel Mfettilik ve Tunceli Vali
Komutanlna getirilen Abdullah Alpdoan Paa,
greve gelir gelmez blgede bir dizi nlem almtr:
O nlemler unlardr:
1.
Dersim, Elaz ve Binglde skynetim ilan etmi,
Yollarn ve kprlerin yapmna hz vermi, Kahmut,
Sin, Karaolan, Amutka, Danzik, Haydaran gibi bucak
merkezlerinde birer karakol yapm, binalarn inaatna
balam, Kulanda yeni bir ile oluturmu, Askere
gidilmesini ve vergi verilmesini istemi, Bakalarnn
malna gz koyulmamasn istemi, Btn airet
liderlerini Elazda toplayarak grmeler yapm;
silahlarn, kanun ve asker kaaklarnn teslimini ve
Devrim Ka nunlarna uyulmasn istemi, Bu istekleri
sonusuz kalnca da blgeye yeni askeri birlikler kay
drmtr.
ngiliz
Bykeliliinin
1936
Trkiye
Yllk
Raporunda hk metin ve Abdullah Alpdoan Paann
Tuncelideki faaliyetleri yle anlatlmtr:

ileri: 1935 yllk raporunda deinildii gibi Dersim,


Tunceli vi layeti olarak yeniden organize edildi. Merkezi
Elaz'da olan Genel Mfettiliin bana atanan Genel
Mfetti ve Genel Vali General Abdullah Alpdoan, yln
ilk
aylarnda
greve
balad
ve
bu
blgeyi
kalkndrmaya koyuldu. Blgeyi yattrarak ve eitimi
yaygnlatrarak
kalkndrmay
amalyor.
Fakat
Dersim, soygun ve yama igdlerine sahip ilkel Krt
airetlerinin yaad blge olarak eski bir ne sahiptir
ve Dersim Krtle ri 1936 ylnda da yol kesmiler,
soygunlar
yapmlardr.
Majestelerinin
Trabzon
Konsolosu yl iinde Dersim Krtlerinin Erzurum
yresinde birok yol kestiklerini ve birok soygun
yaptklarm rapor etti. Bunlar da Dersimli Krt
ekyalarn eski hayatlarndan pek vazgemediklerini
gstermektedir.
(...)
Eitim
Trk
hkmetinin
programnda ok nemli bir yer tutuyor. 1936da
13.834 ilkokulda 680.000 ocuk okuyordu. Saylar
13Se ulaan Halkevleri de eitime katlyor.
O gnlerde 11 yanda olan Mehmet Kangutan,
Abdullah Alpdo an Paanm Tuncelide yaptklarn
yle gzlemlemitir:
Abdullah (Alpdoan) Paa buraya geldii zaman hem
adli hem idari btn yetkilere sahipti. stese adam
ldrebilirdi... Btn airet reislerine emir kard.
Dedem Karabali airetinin reisi olduu iin ona da emir
kardt: Herkes airetin silahlarm gndersin, fes
yasak... De dem belki yiizyz elli tfei katrlara odun
ykler gibi ykledi, gn derdi. Herkes apka giydi.
Tccarlarda apka kalmad. Ve adam yol yapmaya
balad.
Atatrkn
hastal
zamanndaym...
Abdullah Paa ey istiyordu: Askere gideceksiniz,
verginizi vereceksiniz, birbi rinizin malna gz
koymayacaksnz... Abdullah Paann bu icraatna
ramen tek tk hadiseler oluyordu.
ktisat Vekili Celal Bayar, Dersime gittiinde Vali
Abdullah Alpdoanla da grm ve bu grme

sonundaki izlenimlerini ra poruna, General Abdullah


Alpdoan balyla yle aktarmtr:
Geen haftaki Dou seyahatimde Dersim meselesi en
kt dev relerden birini yayordu. Bu defaki
seyahatimde Drdnc Umumi Mfetti, General
Abdullah Alpdoann izahatn dinledim. Onun, kan
dklmeden bu meselesinin halli ve Dersim halknn
dier vatan dalardan farkl olmayarak birer vatanda
haline gelebilecekleri hak kndaki midi bal bana bir
hadisedir.
Mntkasndaki ilerle ok yakndan bir alaka ve
ciddiyetle uraan ve esasl malumata sahip bulunan
Alpdoan, buna muvaffak olduu tak dirde, yalnz
bundan dolay vazifesini iyi yapm saylr ve takdir
olunur Celal Bayarn bu aklamalarndan, Dersim
airetlerinin isyan ateini iyice alevlendirmeye
baladklar bir dnemde bile Abdullah Alpdoan
Paann, Dersime silahl bir mdahale yapmadan bu
soru nu halletmeye alt anlalmaktadr.
Hkmet Tunceliye yatrmlar arttrmtr. Nfusa
kaydolmayan ve askerlik yapmayanlarn cezalar
kaldrlm, askerlik sresi alt aya indirilmi, vergiler
hafifletilmitir. Tunceliye gnde 60 kamyon inaat
malzemesi girmitir. Her yanda inaatlar balamtr.
Salk merkezleri yaplm ve 19 okul almtr.
Kyllere toprak verilmitir. Aalar alanmtr. Tarm
Bakanl kylere cretsiz tohum ve fidan dat mtr.
Tunceli halk aalarn, eyhlerin, seyitlerin ellerinden
kaymaya balamtr.
Dnemin ileri Bakan Faik ztrak, 7 Temmuz
1939 tarihinde Mecliste yapt konumada 19371938
yllarnda Tuncelide yaplan imar faaliyetlerini yle
sralamtr:
A.
Bina naat:
B.
Plmr, Nazimiye, Mameki, Sin ve Ovackta 9
kla Nazimiye, Mameki, Hozat, Ovack ve Pertekte 5
hkmet kona Dazi, Hakis, Seyidan, Tllk,

Karaolan ve Amutkada 6 karakol Nazimiye, Mazgirt,


Sahsik, Trmek, Dervicemal, ncik, Trk tanr ve
Ovackta 8 okul Kprler (Betonarme):
1.
60 metre tulnde Alian Kprs.
2.
180 metre tlnde Klkr Kprs 60 metre
tlnde Cip Kprs 106 metre tlnde Pertek
Kprs 60 metre tlnde Singe Kprs Plmrde
drt beton kpr (Ahap kprler)
C.
180 metre tlnde Dinar 120 metre tlnde
Mameki 60 metre tlnde Seyithan Yollar:
1.
ElazMameki oesi (100 km) bitmitir.
869
Zelyut, age., s. 294.
2.
NazmiyeMameki, MamekiSin, SinOvack ve
SinHozat yollar otomobil iletmesine almtr.
Pertekemizgezek yolu almak tadr.
D. Memur ve Subay Evleri:
1. Nazimiyede 6, Mamekide 48, Sinde 8, Ovackta
10, toplam 72 ev yaptrlmtr.'
Gen Cumhuriyet ilk 15 ylnda en byk yatrm
Douya yap mtr. Plmr subay ve memur evleri
iin 80.000 TL, okul inaat lar iin 90.000 TL, Elaz
hastanesi iin 100.000 TL, karakol inaat ve tamiratlar
iin 100.000 TL, Bingl Hkmet Kona iin 50.000 Tl,
sulama ve telefon iin 70.000 TL harcanmtr. Halkn
eitim, salk, iletiim, gvenlik ihtiyalar iin toplam
260.000 TL harcan mtr. 23 Temmuz 1938 tarihli bir
cetvele gre Tunceli slahat iin toplam 7.052.170 TL
harcanmtr. 2.959.805 TL harekt masraflar na,
4.092.365 TL de imar ve bayndrlk almalarna
harcanmtr.Douda en ok yatrm yaplan illerden
biri Tuncelidir. Tunceli yol laryla, binalaryla,
kprleriyle, salk kurumlaryla, okullaryla, ba
laryla, baheleriyle, tarlalaryla Dounun parlayan
yldz yaplmak istenmitir. En ok okul Tunceliye
yaplacak, Tunceli okuryazar oran en yksek il
olacaktr. Elazda yatl bir kz okulu alacak,
ailelerinin izin verdii kzlar bu okulda okuyarak

meslek sahibi, kendine, evresi ne ve milletine faydal


ada bireyler olarak yetieceklerdi. te aalar, beyler,
hlar, eyhler ve seyitler bu gzelliklerden, bu
medeniyetten korkmutur.
Atatrkn Hayal Ettii Dou Atatrk, 1937de
Tunceliye yapt geziden sonra Celal Bayar, kr
Kaya, Ali etinkaya, Kzm Orbay ve Abdullah
Alpdoan ile Elaz stasyonunda bir toplant yapmtr.
Bu toplantya ait 17 Kasm 1937 tarihli belgeye gre u
kararlar alnmtr:
1. Arazi, su, hava bakmndan barnlmas g olan
blgeler hal knn daha iyi eraiti haiz yerlere nakli
teemml edilmeli ve mali klfet tahmin edilerek tespit
edilmelidir.
2.
Pertek arazisi iyidir. Tedavi keyfiyeti nazar dikkate
alnmal.
3.
Byk kesif kyler yaplmal ve kltr temin
edilmelidir.
4.
Maden amelesi olarak ka aile naklolunabilir?
5.
Mnferit da kylerini toplayp ovalara teksif
edilmeli.
Girlayik te pancar mntkas tesis ederek dallar
ovaya indir mek lazmdr.* Grld gibi Atatrk ve
arkadalar Dersimlileri yerlerinden, yurtlarndan
srmeyi, kyleri iindekilerle birlikte yakmay planlama
mlar; salksz, eitimsiz, yoksul ve airet reislerinin
basks altnda yaayan insanlar salkl, eitimli,
zengin ve gvenli bir yaama ka vuturmak iin proje
gelitirmilerdir. Arazisi kt olan blgelerdeki
insanlarn
daha
iyi
artlara
sahip
blgelere
gnderilmesi, da kylerin deki insanlarn ovalara
indirilmesi gibi nlemler blge insann daha iyi yaam
koullarna kavuturmak amac tamaktadr.
Babakan
Erdoann
23
Kasm
2011deki
konumasnda Der simle ilgili bir baka belgeyi de
bugn burada aklyorum. 23 Aralk 1938. Atatrkn
vefatndan yaklak 1 ay sonra. smet nn cum

hurbakan, Celal Bayar babakan. Bu bir kararname.


yle diyor: Tunceliden garba nakillerine karar verilen
ceman 12.000 kiinin 11.683 kiinin mrettep
mahallerine sevk ve isknlar icra edilmi...
Her eyden nce Tunceli ve civarndaki baz
airetlerin Bat illeri ne g ettirilmesi ile ilgili kanunlar
Atatrkn salnda karlmtr. rnein 19 Haziran
1927de 1097 sayl Baz ahslarn ark Mnt
kalarndan Garp Vilayetlerine Nakline Dair Kanun
karlmtr. Bu kanuna gre Douda devrimlere kar
kan, gvenlii bozan 1500 kii ile kaak ve mahkm
durumundaki 80 isyanc aileleriyle birlik te Bat illerine
sevk edilmitir. Kendilerine, terk edecekleri topraklara
karlk yeni topraklar verilmitir. 1 4 Haziran 1934te
de 2510 sayl skn Kanunu karlmtr. Bu
kanunlar erevesinde Douda hem gvenlii bozan asi
airetlerden bazlar hem de airetlerin basksna maruz
kalan yokluk ve yoksulluk iindeki halkn bir blm
batya g ettirilmitir. G ve iskn planlan ilk bata
sadece 2000 kiiyle snrldr. Bu say daha sonra
7000e kmtr. 1939da bu saynn 12.000e yaklat
anlalmaktadr. 28 Temmuz 1938 tarihli bir bel geye
gre Dou illerinden g ettirilenler Batda zmit,
Karabk, Zon guldak gibi sanayi ve maden
sektrlerinin youn olduu yerlere ve iyi tarm yaplan
Erzincana yerletirilmitir. Yani hkmet. Dou
halkn hem aalarn zulmnden hem de yokluk ve
yoksulluktan
kurtarmtr.
nsanlar
i
bulup
geimlerini rahata salayabilecekleri yerlere g et tirip
yerletirmitir." Hkmet, batya sevk ettii ailelere ev,
toprak, pulluk ve hayvan vermitir. 1947 ylnda, yani
smet nnnn Milli eflii" dneminde CHPnin
zorunlu skn Kanununu kaldrmasyla 8228 kii
Tunceliye geri dnmtr. 3500 kii ise Tunceliye
dnmeyi tercih etmeyerek batda kalmtr.
Yani Babakan Erdoann 19371938de Dersimden
u kadar kii batya sevk ve iskn edilmi/ diyerek

rakamlar verip bu sevk ve iskn kt bir durum gibi


aktarmas, bu ii yapanlar sulamas hi de gereki ve
doru bir yaklam deildir.
Atatrk, Tunceli gezisinde Hazer Gl evresini
incelemi ve bu rasnn halkn spor ve elence
ihtiyalarn karlayacak ekilde dzen lenmesini
istemitir. 4. Genel Mfettilik bu dorultuda yaplan
ilk almalar, 3 Aralk 1937 tarihli bir yazyla
Baveklete bildirmitir:
Hazer Glnn Atatrk tarafndan tetkik buyurulan
ky ksm nn taraf devletlerinden emir buyurulan
haritasn tayyare ile aldrdm. Fotoraflar Ankarada
Harita Dairesinde gnderilerek bunun mar Kanunu
hkmlerine gre 1/1.000: 1/3.000 mikyasnda iki
eit ha rita halinde baslmasn ve bu basm iinin
abuklatrlmasn Harita Genel Direktrlnden
ricada bulundum. Baslp gelince haritalarn yksek
huzurlarna takdim edileceini arz ederim.
Atatrkn Tunceli halknn yararlanmas iin Hazer
Gln bir spor ve elence parkna dntrmek
istemesi blgeye ve blge insanna verdii deerin
iaretidir. Atatrkn Hazer Gl Projesi, o dnemde
Tunceliye yaplan karakol, yol, kpr, telefon gibi
yatrm larn sadece askeri amal olduu iddiasn da
rtmektedir. Belge lerde getii ekliyle bu projenin
amac, Blgedeki mnevverlerin ve her snf halkn
yazlk ve spor elence ihtiyalarn tatmin etmek zere
gzelletirilmesi dir.
.
Atatrk'n Hazer Gliiniin elence ve spor amal
olarak dzenlenmesini istemesi zerine bir imar plan
hazrlamak iin gerekli hava fotoraflar ekilip yetkili
makamlara sunulmutur. 4. Umum Mfettilik, yaplan
hu almalar Temmuz 193S tarihli bir raporla
Babakanla sunmutur.
Dounun her bakmdan kalknmasn amalayan
Gneydou Anadolu Projesi de Atatrke ait bir

projedir. Projenin ilk admlar 1930'larn sonlarnda


atlmtr.
Atatrk, Diyarbakr, Malatya, Elaz ve Tunceli
gezisinde yann daki Sabiha Gkene, nasl bir Dou
hayal ettiini yle ifade etmitir:
nsan turii yaplacak ilerin azameti karsnda ok
cce kalyor Gken... Getiimiz yerlerde fabrikalar
grmek istiyorum, ekilmi tarlalar, dzgn yollar,
elektrikle donanm kyler, kk, fakat canl, tertemiz,
salkl insanlarn yaayabilecei evler, byk yemyeil
or manlar grmek istiyorum.
Grbz ocuklartn, iyi giyimli ocuklarn yzleri
sararmamak, dalaklar i olmayan ocuklarn
okuduu okullar grmek istiyorum.
stanbul'da ne medeniyet varsa, Ankara'ya da ne
medeniyet ge tirmeye alyorsak, zmiri nasl mamur
klyorsak, yurdumuzun her tarafn ayn medeniyete
kavuturalm istiyorum. Ve bunu ok ama ok yapmak
istiyorum.
Dedim ya, insan mr ok byk ileri baarabilecek
kadar uzun deil. Mamur olmal, Trkiyenin her bir
taraf mreffeh olmal...
Devletin yapamadn, millet; milletin yapamadn
devlet yap mak. Her eyi yalnz devletten ya da her eyi
yalnz milletten beklemek doru olmaz. Devlet ve millet
lke sorunlarn gslemede daima el ele olmaldr.
Ben yapabildiim kadarm yapaym, sonra ne olursa
olsun, benim kitabmda yok. Gelecei, gelecein
Tiirkiyesini dnmek grevim. Bir i aldk zerimize,
bir savan stesinden geldik, imdi ekonomik alanda
sava veriyoruz, daha da vereceiz... Bu heyecan
yaatmak, bu heyecann rnlerini grmek lazm.
Dou ve Gneydou Anadoluda fabrikalar, ekili
tarlalar, dzgn yollar, elektrikli kyler, tertemiz, canl
ve salkl insanlarn yaaya ca evler, grbz ocuklar
ve byk yemyeil ormanlar grmek iste yen

Atatrkn en byk amalarndan biri dousuyla


batsyla btn Trkiyenin kalknmasdr.
Trkiye Cumhuriyetini kuran Trkiye halkna Trk
milleti de nir, diyen Atatrk, Misak Milli snrlar iinde
yaayan
tm
Trkiye
halkn
her
bakmdan
kalkndrmak iin hibir ayrm yapmadan vata nn her
blgesine ok nemli yatrmlar yapmtr.
Atatrkn gen Cumhuriyetinin Trkiyenin dier
blgeleri gibi Dou ve Gneydou Anadolu blgelerini
kalkndrmak iin yapt yatrmlar, asrlardr blge
halkn smren feodal unsurlarn; aala rn, eyhlerin
ve hlarn tepkisini ekmitir. Gen Cumhuriyetin bu
yatrmlar devam ederse blge halk zerindeki
nfuzlarn tamamen kaybedeceklerini dnen bu
feodal unsurlar, Trkiyeyi blp para lamak isteyen
ayrlk unsurlarla anlaarak, gen Cumhuriyete ba
kaldrmalardr. Gen Cumhuriyetin adalamaya
ynelik dev rimlerini, dinsizlik olarak adlandrp, bu
ynde propaganda yapan feodal unsurlar, blgede
yaplan yollar, kprleri, santralleri tahrip ederek
karakollara saldrmlardr. te, 19371938 Dersim
syan by le bir ortamda patlak vermitir.
I.
Dersim syan ve Harekt (1937)
Martnn ortalarna doru Suriyeden Dersim
blgesine giren baz Ermenilerin ve Kogrili Alierin
etrafta yapt olumsuz propaganda halk zerinde
byk etki yaratmtr. Bu propaganday yle
zetlemek mmkndr:

Dersimdeki kadnlar gece askerlerin olacak!

Elaz Halkevinde yaptklar gibi kadnlarla


erkekleri birlikte toplayp, mumlar sndrecekler!

Evlerin iki kaps olacak, bir kapda polis


bekleyecek
ve
sizlerin
btn
kazandklarnz
toplayacak!

Ekmek, odun, hatta keilere toplayacanz mee


yapraklar bile vesikaya (izin kdna) balanacak,
bunlardan bile vergi alna cak!

Sizleri de Ermeniler gibi kesecekler ve srecekler!

Ankara Seyit Rzay kabul ediyor, onu Dersimin


reisi sayyor!
Trk hkmeti istese de Dersime giremez, buna
yetecek gc yoktur, nitekim gemite de girememitir!
Yukar Abbas Ua Aireti Reisi Seyit Rza;
Haydaran, Demenan, Yusufan, Kureyan, Abbas Ua
ve Bahtiyar airetlerine adamlar gn dererek bunlarn
hkmet aleyhine ittifak kurmasn salamtr.
Devlet raporlarna gre Dersim syanfna 91 airetin
sadece 6s katlmtr.
15
Mart 1937de Diyarbakr ile Mardin arasndaki
Karakpride
ok
byk
apl
bir
soygun
gerekletirilmitir. Soyguncular blgedeki gvenlik
glerini atlatp Suriyeye kamtr.
Bu srada Dersim airetlerinden Yusufhan airet reisi
Kamer Aanm olu, Yzba smail Hakk Beyi
ldrmtr.
21 Mart 1937de (Nevruz gecesi) Demenan ve
Haydaran ai retleri TunceliErzincan arasnda Harak
Deresi zerindeki Kahmut Kprsn ykp Puh
nahiyesini basmtr. Bu saldrda kpry ko rumakla
grevli karakol yklm ve 33 jandarma eri ehit
edilmitir.
25
Mart 1937de Seyit Rzamn adamlar, Sin
kyndeki Sin Karakolunu basmtr.
27 Mart 1937de Abasanlar, Det (Geyiksuyu)
Karakolunu bas mtr.
27 Mart 1937de KahmutPuh arasndaki telefon hatt
kesilmitir. 27 Mart 1937de Kahmut Karakolunu
takviye iin gnderilen jandarmaya pusu kurulmutur.
26
Nisan 1937de 36 jandarmalk Askisor Karakolu
100 kadar ekya tarafndan kuatlmtr.
27
Nisan 1937de saat 23te, 80 kiilik bir kuvvet Puh
yaknlarn daki 9. Seyyar Jandarma Taburu Svari
Blne saldrmtr.

12 Mays 1937 gecesi Mazgirtin kuzeydousundaki


Beiktepede bulunan 9. Seyyar Jandarma Taburuna,
2. Jandarma Svari Birliine, Mazgirt Sabit Jandarma
Blne ayn anda baskn yaplmtr. Ayr ca Mazgirt
Kprs tahrip edilmitir.
zetle: 1937 ylnda, 21 Mart' 22 Marta balayan
Nevruz gece si, airet reisi Seyit Rza, nderliini
benimseyen kimi airetlerle birlikte, kurulan karakollar
basarak, 33 askerimizi ehit ederek, yaplan kp rleri
ykarak, Cumhuriyetin yerletirmeyi amalad insan
ve yurtta haklarn, zgr birey yurttalk dzenini
Dersime sokmamak ve airet dzenini eskisi gibi
srdrmek zere ayaklanmay balatmt. Tunceli
Erzincan yolundaki kpr yaklm, blgenin telefon
hatlar kesilmi, Jandarma birliklerine pusu kurulmu,
Puh buca karakoluna baskn dzenlenmi, Sin
Karakolu baslm, Mazgirt Kprs yklmt.Bu
gelimeler zerine 3 Mays 1937de Trk hava
kuvvetlerine bal bir uak filosuyla Dersime ynelik
askeri harekt balamtr.
Bakanlar Kurulu Karar syann bymesi zerine 4
Mays 1937de Ankarada Cumhur bakan Atatrkn
ve Genelkurmay Bakan Mareal Fevzi akmakm da
katldklar bir hkmet toplants yaplmtr.
Bu toplant sonunda Gayet Gizlidir balkl u
Bakanlar Kurulu karar alnmtr.
"Son gnlerde Tuncelide vukua gelen hadiselere dair
raporlar 4 Mays 1937 tarihinde Atatrkn ve
Marealin huzurlarnda incelene rek ve grlerek
aadaki sonuca varlmtr:
1.
Toplanan kuvvetlere Nazimiye, Keizekan (Aa
Bor), Sin, Karaolan hattna kadar, iddetli ve etkili bir
taarruz hareketi ile va rlacaktr.
2.
Bu defa isyan etmi olan blgedeki halk toplanp
baka yere nakil olacaktr. Bu toplama ii de kylere
baskn edilerek hem silah toplanacak hem de bu

suretle elde edilenler nakledilecektir. imdilik (2000)


kiinin nakli tertibat hkmete ele alnmtr.
Deerlendirme: Sadece taarruz harektyla ilerlemekle
yetinildik e isyan ocaklar daimi olarak yerinde
braklm olur. Bunun iindir ki, silah kullanm
olanlar ve kullananlar, yerinde ve sonuna kadar zarar
veremeyecek hale getirmek, kyleri btnyle tahrip
etmek ve aileleri uzaklatrmak lzumlu grlmtr.
Mays 1937de, Trkiye Cumhuriyeti Genelkurmay
Bakanl, Atatrkn bakanlnda yapt toplantda
alman yukardaki karar lar ieren uyan bildirileri
hazrlamtr. Bu bildiriler, 4. Genel M fettilik
tarafndan yeni Trke ve Osmanlca harflerle yerel dile
gre (krmanaZazaca) oaltlarak uakla blgeye
atlmtr. Bildirilerde, syanclarn bir an nce teslim
edilmeleri, aksi halde isyanclara yar dm edenlerin de
zarar grecekleribelirtilmitir.
Bu uyar bildirilerinden de bir sonu alnamaynca
tenkil (bas trma) ve tedip (uslandrma) harektna
balanmtr.
Harekt hazrlklarnn yapld o gnlerde smet
nn, 14 Ha ziran 1937de Mecliste yapt bir
konumada Dersim Harekt konu sunda ilk nemli
aklamalar yapmtr.
Hkmetin iki seneden beri Tuncelide bir slahat
program uygu ladn, programn amacnn blgeyi
uygarlatrmak olduunu, ancak bu program orada
kanunlara uymayan baz airetlerin ho karla
mayarak muhalefet ve direni gsterdiklerini, bu
nedenle 1937 Nisan balarnda baz zel tedbirler
almak zorunda kaldklarn ve slahat programna
muhalefet eden airetlerin direniini krdktan sonra
sla hat programn hayata geirmeye kararl olduklarn
belirtmitir. n n szlerini yle srdrmtr:
Bugnk vaziyet udur: Orada jandarma ve
hkmet kuvvet leri tamamyla duruma hkimdirler.
Tuncelide yeniletirme progra m aralksz devam

edecektir. Yol yapyoruz, okul yapyoruz, karakol


yapyoruz. O blgede baz kayplarn olduu haberleri
fslt halinde dolayor. O blgede meydana gelen
kayplar olduu gibi sizlere ak taryorum:
ay iinde toplam 13 ehit, 18 yaralmz olmutur.
ehitleri mizden biri temendir. Tekrar ediyorum,
yeterli askerimiz orada mevcuttur. Islahat program
takip olunmaktadr. Cumhuriyet hk meti oraya
slahat programn siis olarak gtrmedi. Ne denli
uzarsa uzasn biz bu program orada yrteceiz. kan
ufak tefek glkler bizi yldramaz. Byk Millet
Meclisinin kararn yrtmekten geri durmayacaz
Babakan smet nn, Meclisteki bu konumasndan
hemen son ra Tunceliye hareket etmitir.
nn, 18 Haziran 1937 tarihinde, Recep Saydam,
Kzm zalp ve Jandarma Genel Komutan Naci Tnaz
yanna alarak Elaza git mitir. 21 Haziran 1937
tarihinde Savunma Bakan Refik Saydam, 3. Ordu
Mfettii Orgeneral Kzm Orbay, 4. Ordu Mfettii
Korge neral Abdullah Alpdoan ve 7. Kolordu Komutan
Korgeneral
Galip
Denizle
birlikte
durum
deerlendirmesi yaparak 22 Haziranda yap lacak genel
taarruz plann grmtr.
I.
Dersim Harektna Trk ordusu kara gc dnda
hava g cyle de katlmtr. Elazdan havalanan Trk
uaklar, hem gzlem yapm hem de en sarp noktalar
bombalamtr.'
Harekta girien 8623 kiilik Trk ordusu Haziran
I937de is yanclar saklandklar yerlerde sktrmtr.
syan destekleyen Baytar Nuri Dersiminin ifadesine
gre Trk ordusuyla isyanclar arasnda bir harp
(sava) yaanmtr.
syann liderlerinden Demenanl Cebrail, Seyit
Rzann teslim ol masn istemise de Seyit Rza bu
istei kabul etmeyerek isyann ele balaryla Munzur
Suyu kenarnda Halvoride bir toplant yapmtr.

Toplantda Seyit Rzann istei ile isyana devam karar


alnmtr.
syanclardan Kogirili Alier ile Bahtiyar airet reisi
ahin ile am cas Alian ldrlmtr. Bu arada
Alier ile ahin Trk ordusunca deil, yine Dersim
airetlerince ldrlmtr.
syann lideri Seyit Rza, 10 Eyllde Erzincanda
yakalanmtr.
21 Mart 1937de balayan isyan, 10 Eyll 1937de
sona ermitir. Elazda kurulan mahkemede 58 isyanc
yarglanm, 11 kii idam ce zasna, 33 kii de ar
hapis cezasna arptrlmtr. Yarglamalardan sonra
14 kii berat etmi, Seyit Rzayla birlikte 7 kii idam
edilmitir.
II. Dersim syan ve Harekt (1938)
1937 Dersim Harektna ramen slah olmayan
Krt airetleri, 2 Ocak 1938de bir kere daha
ayaklanmlardr.
Tunceli blgesinde asker kaaklarn toplamakla
grevli sabit jandarma mfrezelerinden 7 jandarma eri,
Kr Abbas, Keeci ve Bal ua ai retlerine mensup
isyanclarca pusuya drlerek ldrlmtr. Ayrca
isyanclar, Mercan Karakolunu basarak 2 eri daha
ehit etmilerdir.
4 Ocakta balayan katilleri arama almalar sonu
vermemi tir. K artlarndan dolay ve gerekli
hazrlklarn yaplabilmesi iin II. Tunceli Harekt 12
Haziran 1938e kadar ertelenmitir.
Kapsaml bir harekt plan hazrlayan Genelkurmay
Bakanl, Tunceli ve civarna, Orgeneral Kzm Orbay
komutasndaki kolor dunun katld bir operasyon
daha dzenlemitir.
Haziran sonuna kadar karlkl kayplar yledir:
Trk ordusu: 33 ehit, 60 yaral syanclar: 163 l ve
yaral Yaklan ky: 60

Daha nce de akladmz gibi bu kyler


boaltldktan sonra ya klmtr. Ama isyanclarn bir
daha buralara dnp yuvalanmalarn engellemektir.
16 Eyll 1938de arama, tarama ve silahtan
arndrma almala ryla II. Dersim Harekt
tamamlanmtr.
Seyit Rza Masal ve Gerekler Babakan R. Tayyip
Erdoan, 23 Kasm 2011deki konumasn da, "...
Dersim Operasyonlar sonucunda tutuklanan ve aslan
Seyit Rzann, 1915 olaylar srasnda, igalci ordulara
kar savatndan, dnemin valisi tarafndan da, Din
ve
namusuyla
bize
hizmet
etti,
diyerek
ereflendirdiinden kimse bahsetmiyor... diyerek
Dersim syammn eleba Seyit Rzann isyankr
olmadn, hatta tam aksine din ve namusuyla devlete
hizmet eden biri olduunu iddia etmitir.
Peki, ama 1937de idam edilen Seyit Rza gerekten
de susuz yere, bou bouna m idam edilmitir?
Seyit Rza gerekten de din ve namusuyla devlete
hizmet etmi bir airet reisi midir?
Dnya Savanda Seyit Rza Seyit Rzann 1. Dnya
Savanda yararllk gsterdiini, vatan savunduunu
iddia eden sadece Babakan R. Tayyip Erdoan
deildir. Hseyin Avgn de, Dersim 1938 ve Zorunlu
skn adl kitabnda Seyit Rzadan yle sz etmitir:
Ruslara kar savata dl ald. 1937'de vatana ihanet
iddiasyla adil olmayan bir ekilde yarglanp idam
edildi
Ancak Seyit Rzann akl hocalarndan Nuri Dersimi,
Babakan Erdoan ve Hseyin Aygnn iddialarm
yllar nce yalanlamtr. yle ki, Nuri Dersimi
Kiirdistan Tarihinde Dersim adl kitabnda Enver
Paann I. Dnya Sava balarnda Dersim airetlerini
Ruslara kar savamak iin ardn ancak
airetlerin bu arya olumlu ce vap vermediklerini
belirtmitir. Ayrca Kogiri ve Dersim isyanlarnn
eleba Alierin I. Dnya Savanda Ruslara yardm

ettiini yazm tr. Nuri Dersimi, I. Dnya Savan


Rusyann kazanacan dnen Dersim airetlerinin
Osmanl tarafnda arpmak istemediklerini de
eklemitir.
OsmanlInn Ruslara yenilmesi ve Erzurumun
dmesi, baz Dersim airetlerini sevindirmitir. Nuri
Dersiminin ifadeleriyle: Erzurumun dmesi, Rus
saldrlarnn devam, Osmanl ordula rnn geri
ekilmesi ve Cemalettin Efendinin geri dnmesi
(Krtleri Osmanlnn yannda savamaya ikna etmek
iin gnderilmi din ada m), Dersim ve zellikle Dou
Dersim airetleri arasnda bir tela ve kaynamaya
neden olmutu. Dou D er simin Demenan, Hay dar
an, Kureyan, Karsan, Alan, eyhan, uran, Yusufhan
ve Pilvenk airet leri 30 Mart 1916da on bin kiilik
silahl kuvvetlerle ksmen Mazgirt, Nazimiye ve ksmen
de Hozat, Pertek merkezleri zerine hareketle bu ileleri
tamamen istila ederek Osmanl memurlarn ortadan
kaldrm lardr. Elaziz vilayetine doru yryerek
Krdistan davasn emrivaki eklinde halletmeye
almlar ve btn o yreyi hkimiyetleri altna
almlard.
Nuri Dersiminin anlattna gre Ruslarn Erzincan
igal etme si zerine baz Dersim airetleri yine
Osmanl ordusuna saldrmtr. Erzincan dtkten
sonra Alier, Dersime gelip Ruslarla bir anlama
yapmtr. Bu anlama ile Krdistann bamszln
saladn iddia etmitir. Bu srada baz Dersim
airetleri Osmanlya kar Ermenilerle anlamtr.
Ancak 1917 ylnda Rusyada meydana gelen Bolevik
h tilali sonrasnda Ruslar Dou Anadoluda igal
ettikleri ehirleri Erme nilere brakp geri ekilmitir.
Ancak Ermeniler, hem Trkleri hem de Krtleri
katletmeye balamtr. Bu nedenle ok gemeden
KrtErmeni ittifak sona ermitir. Dersim airetleri I.
Dnya Savann sonlarnda Ruslarn boaltt
blgeleri Ermenilere brakmamak iin Osmanl or

dusuyla
birlikte
Ermenilere
kar
savamaya
balamtr.
Nuri Dersiminin yazdklar gvenilmezdir. Bu nedenle
onun an lattklarn baka birilerinin anlattklaryla
veya resmi belgelerle do rulamadan kullanmak
yanltc sonular verebilir. Bu nedenle baka
kaynaklara da gz atalm.
I.
Dnya Sava srasnda Baz Dersim airetlerinin
Ruslarn ya nnda Osmanlya kar savatn
19331934 yllarnda hazrlanm olan Jandarma Genel
Komutanlnn Dersim adl raporu da do
rulamaktadr. Raporda ok ayrntl bir ekilde Osmanl
ordularnn bir taraftan Ruslarla savarken dier
taraftan baz Dersim airetleriyle savamak zorunda
kaldklar anlatlmtr.
Fevzi akmak, 1935 ylnda verdii Dnya Savanda
Dou Cephesi adl konferansnda baz Dersim
airetlerinin Rusyay destek lediini yle ifade
etmitir:
1916 ylnda Ruslar Mamahatuna ilerledikleri srada
Ermenileri ve firari Mustafa'y Tunceliye gndererek
Balabanl, Kreyanl, Ko ua airetlerine silah verip
Trklerle mcadele iin kkrtmlard. " Dou
Tuncelide Nazimiye Krtler tarafndan ele geirilmi,
Ho zat kuatlm, Mazgirt, Pertek ve arsancak
yamalanmt..."
I.
Dnya Savanda Dou Cephesinde komutanlk
yapan Kzm Karabekir de 1918de yazd bir raporda
Seyit Rzadan yle sz et mitir:
Yukar Abbas Ua Aireti Reisi Seyit Rza Bu adam
Ruslar a dehalet etmi; Ruslarn byklne kanat ge
tirmi ve Osmanl hkmeti kart bir hnzrdr.
Ermeniler ile mu haberesi (haberlemesi), ekyal,
edepsizlii ve nihayet sahtekrl olmakla beraber:
Hozat' mdafaa ve hkmet lehine hareket etmek gibi
hizmetleri de vardr. "

Erzurum ve Erzincan igal edilirken Ruslarla ibirlii


yapan Seyit Rza, Ruslar ekilip blge Osmanl
hkimiyetine girmeye balaynca kvrak bir manevrayla
Osmanl tarafna gemitir. Nitekim Fevzi ak mak da
yukardaki
konferansndaI.
Dnya
Savann
sonundaki Bolevik htilalinden sonra baz Dersim
airetlerinin yava yava Rus lardan ayrlp Trklere
yaklamaya baladklarn yle ifade etmi tir: Rus
Ordusunun htilali zerine Ruslardan midi tamamen ke
sen Kiirtler Trklere yanatlar ve daha itaatkr oldular.
I. Dnya Savanda ok ar kayplar veren Osmanl
Devleti de daha nceki ihanetleri unutarak Seyit Rza ve
Dersim airetlerini kendi yanna ek mek iin elinden
gelen her eyi yapmtr. rnein Enver Paa iktidar,
Dersim airetlerini iyice devlete balamak iin Seyit
Rzaya bir madal ya bile vermitir.
1925 Seyit
Rzann zellikleri ylnda Dersim ve
civarnda almalar yapan Neit Hakk Ulu, Derebeyi
ve Dersim adl almasnda Seyit Rza hakknda ok
nemli bilgiler vermitir. te o bilgilere gre Seyit Rza
gerei:
Seyit Rza, Pizvankta trbesinde, ama ufak bir kaleyi
andran mazgall, siperli trbesinde yatan Seyit brahim
isminde birinin olu dur. 65 yalarnda, uzun boylu,
uyumlu, endaml, kr sakall, siyah ve gr kal, cazibeli
gzl, byk ve gagams burunlu bir daldr. Bana
giydii klahn zerine yeil ve siyah kark sark
sarar, ayana alvar ve srtna bir palto giyer. Bu din
grnle Dersimin en tipik adam dr. Hilekr, oynak,
elastik, politik Seyifin i hayat bir srdr. Esrar ier
derler ve fakat shhatine ok itina ettii de bilinir. (...)
Bunun girdii evin halk artk cehennemlik deildir.
Bir ev onu getirmeye muvaffak olduktan sonra yarn
ahrette cennetin en yksek katnda bir kk temin
etmi demektir. Seyit, nazldr. Her eve, her adra
gitmez. Onun gnln yapmak, her trl fedakrln
gsteril mesiyle mmkndr. (...)

te bu Seyit Rzann dedeleri hibir hkmet saygs


bilmeden Sultan Hamit devrine kadar geldiler.
Sultan Hamit devri kolayd. (...)
1908 senesi ilkbaharnda artk Dersim bir istibdat
sultam iin bile hazmedilemeyecek kadar azmt.
Dersim hibir ey dinlemiyor du. Bugn en akll ve
uslu grnen Dersim balar, en nde Diyap Aa
olduu halde ayaklanmlar, Ovack havalisinde
bulunan ktalar kuatmlard. Asi Dersimlileri, Seyit
Rza kumanda ediyordu. Gar nizon kumandam neden
sonra bir neferi kuatma hattndan kara rak Kemaha
gnderebildi ve oradan Drdnc Ordu Miri, nihayet
Abdiilhamitten Dersimi bastrma iradesini alabildi.
Hemen drt ta raftan 1718 tabur asker topland.
Taburlar
nce
kuatmay
kaldrarak
Ovack
Garnizonunu kur tardlar. Hozatl asilerin hepsi
Munzur Suyu tarafna atld, bir ksm daa snd.
Tam o srada Merutiyet ilan edildi. Aalar ardlar,
memurlar aaladlar. Ekya mukavemetten vazgeti,
takip durdu. (...)
Asker garnizonlarna dnnce Dersim yine eski
Dersim oldu. Ha reket neticesiz kald. Yaplan
fedakrlklar boa gitti. Seyit Rza bu hareketin de
kahraman idi.
Bu Seyitin kendisini saydrmak iin politikas bakn
nedir: O yle bir valinin, her kumandann ayana kolay
kolay gitmez. Bir muta sarrf, bir vali geldi mi dier
airet aalar srlerle niine akarken Seyitten haber
kmaz, bu Dersime yaylr. Seyit Rza, yeni bir vesile
den istifade etmitir. Vali bunu bir izzetinefis meselesi
yaparsa, derhal zerine yrmesi, onu vurmas icap
eder.
Fakat Seyite bu ehemmiyeti neden vermeli? O
gelmezse ne olur? O da kim oluyor? Bir Dersim
ekyasndan ne fark var?

Fakat bunun muhitte yapaca tesir baka grnr:


Seyit Rza valiyi hie sayd, gelmedi, denir. Dersimi
yine nam tutar diye kor kulur. (...)
Bana Seyit Rzann 1912de de bir bastrmaya
uradn syledi ler ve hadiseyi yle naklettiler:
Dersimi bilen, Dersimin aclarn ocukluundan beri
duyan Ko ma hl Saroullarndan Sabit Bey, buraya
ittihatlarn mutasarrf olarak gnderilir. Sabit Bey,
eski hesaplar bir tarafa brakarak bundan sonra ciddi
bir disiplin tesisi yolunda didinirken, bir gn Tercan'da
iki katrn Seyit Rzann yardaklar tarafndan
alnd ikyeti gelir.
Mutasarrf Dersim'de ufak bir tecavz, hrszl
derhal tepele yerek bir dahasma imkn vermemeyi
kafasna koymutur. Byk bir bastrma mfrezesi
hazrlatr. 400 jandarma toplanr. Hozatl Hzr
avu'un emrine verilir. Hzr avu, bayatn Dersim
dalarnda za bta memurluunda geirmi. Dersim i
deresiyle, tepesiyle en iyi bilen jandarmadr.
Drt yiiz jandarma ve bir o kadar milis airet efrad,
Seyit Rzann zerine gnderilir. arpma olduka
iddetli olur. Drt milis bu taraf tan, sekiz asi br
taraftan lr. Seyit Rza, Kutuderesine, D ersim'in bu
ebedi ekyalk ocana kaar. Bastrma kuvvetleri
btn yukar Abbas Ua'n tepeledikten sonra dner.
(...)
Seyit Rza, menfaati iin her eyi yapabilecek bir
karakterdedir.
Merutiyetten evvel Ermeni komiteleriyle birlikte
alm, Ta naksiityan Konitesi'ne yazlarak onlarn
gayelerine and imi derlerdi.
stelik Milli Miicadelenin balarnda Zara ve
mraniye havali sinde karklklar karan airet
reislerinden Alian Bey'in ktibi, akl hocas olan Alier
ve Kogiri airetinden elini kana bulayan birok ka tiller
senelerden beri Seyit Rza'ya snmt.

Alieri tesadf m yoksa bir tertip mi Seyit Rza'ya


ktip yapm t, o da mehuld...
1925 ubatnda eyh Said isyan ettii vakit Dersim
aalar Cumhuriyete ballklarn teyide geldiinde
Seyit Rza bunlarn ara snda yoktu. Hakikaten o
yerinden kmldamad, ama kendisinin iti mada deer
bir adam olmadn ispat etti...
1925 Maysnda Dersim'in merkezine kadar tefti iin
giden ordu mfettii, bu Dersindi Aa'y Hozat'ta el
pmeye gelenler arasnda grmemiti. Seyit Rzann
ad Cumhuriyete bal aalar arasnda ko caman bir
soru iareti gibi dolanyordu.
Ben Seyit Rza'y grmedim, fakat Dersim'in
kasabalsndan, bir Sivasldan, bir Einliden fark
olmayan kasabalsndan Seyit Rzay yle dinledim:
(...) Bir gn Seyit Rza'mn yannda idim. Civardan bir
kyl ve kars alayarak geldi ve Seyit'in iren
ayana kapand:
Ne olur, hayvanm size getirmiler, verin, diye
yalvard. (...)
Seyit sakaln svad ve bana dnd.
Gryor musun, mal giden ne tuhaf oluyor, diye
glmeye ba lad. Seyit glyor, etrafnda diz ken
drt be yardaks bu sz kahkahalaryla teyit
ediyorlard.
Olu yanma sokuldu:
Ne yapalm, biz de byle vergi alr, fukara sayesinde
geiniriz,d edi.
Sonra rendim. Seyit Rzann biare kyly, iine
bakacak diye gnderdii adam her zamanki tarifeyi
tatbik etmi, 300 mecidiye alma dka hayvann
vermemi.
Aslen neslen Trk olduuna phem olmasa da, byle
adamlara nasl Trk diyeyim? (...)
Neit Hakk Uluun aratrmalarna gre Seyit
Rzann belli ba l zellikleri ve faaliyetleri unlardr:
1.
Hilekr, oynak, elastik ve politiktir.

Esrar ier.
3.
Onun
girdii
evin
halknn
cehennemden
kurtulacana inanlr! Bu nedenle bir eve gitmek iin
bir hayli rvet alr. Rvetidir.
4.
Halk soyar, halkn maln gasp edip zorla vergi
toplar.
5.
II. Abdlhamid dneminde 1908deki Dersim
syann da Seyit Rza kumanda etmitir. II.
Abdlhamid, Seyit Rzanm nderliin deki bu isyan
1718 tabur askerle ancak bastrabilmitir.
6.
kinci Merutiyetten nce Ermeni komiteleriyle
alm Tanak Styan Komitesine yazlmtr.
7.
1908de kinci Merutiyetin ilanndan sonra
Dersim bir kere daha isyan etmitir. Bu isyann lideri
de yine Seyit Rzadr.
8.
1912de Hozatl Hzr avuun emrine verilen 400
jandarma Se yit Rzanm zerine gnderilmitir.
9.
Kogiri syannn elebalarmdan Alian Bey ve
Alieri Seyit Rza himaye etmitir.
10. 1925
eyh Said syannda Dersim aalar
Cumhuriyete ballk larn bildirdiklerinde, Seyit Rza
ballk bildirmemitir.
Osmanl dneminde Dersim blgesinde silahl birlikler
olutu rup evredeki karakollara ve garnizonlara
saldran airetler yama ve apul eylemleriyle halk
canndan bezdirmitir. te Seyit Rza da bu yamac
ete reislerindendir. Seyit Rza bu eylemleri yznden
daha Osmanl Devleti zamannda idama mahkm
edilmitir.
te
belgesi:
(28/Z
/1330
(Hicr)
(08.12.1912) Pazartesi: Dersm'in Yukar Ab basi
(Abbas Ua) Aireti Reisi oltb gyaben idam cezasna
mahkum olan Seyid Rtzanm hukukt ahsiye davas
haki olmak zere afin. (Babakanlk Osmanl Arivi;
Dosya No : 156, Gmlek No : 1330/Z 04, Fon kodu :
,.MMS)
ileri Bakan kr Kaya, Baveklete gnderdii 29
Mays 1933 tarihli raporunda Seyit Rzamn Krganllar
2.

tarafndan ldrlen olunun intikamn almak iin


Hozat kaymakamndan cephane talep ettiini, eer
verilmezse alacan ve cephanenin kendisine helal
olaca n belirtmitir. Ayn belgenin devamnda Vali
Tevfik Beyin raporun da, Seyit Rzamn Bahtiyar aireti
reislerine yazd mektupta kendisine katlmalarn aksi
halde onlar idamla tehdit ettii grlmektedir. Vali
Tevfik Bey, Seyit Rzamn Dersim zerindeki etkisinden
yle sz et mitir: Vaziyet udur: Btn manas ile
hkmeti tanmayan Seyit Rza Bahtiyarllardan mada
garbi Dersimin btn airetlerini nfuzu altna alm
ve onlarn musellah muavenetlerini (yardmlarn) temin
etmi ve Ktrganlarn reisi Selman aay amanna
drm ve epeyce dmanlarn tepelemi ve bu
suretle Dersimde teferrt etmitir.Cengiz zakncnn
Trkiye Ky ktisadiyat adl dergiden ak tardna gre
Dersimde 230 kye egemen olan Seyit Rzamn her yl
kendi Maliye Bakann(!) stanbula gndererek
Dersimden stanbula gitmi airet yelerini buldurup
onlardan da vergi ald; vermeyenlerin Dersimde
bulunan yaknlarna bask yapt; sahibi olduu
kylerden gelip geenlerden toprak bast paras bile
ald bildiriliyordu. Airet yeleri devlete vergi
vermiyor, fakat airet reisi Seyit Rzaya vergilerini
dyorlard. Devlete askerlik yapmyor, fakat a