Nr. 4 - New York - Maj 2015 - $2.

00
LAMBROS BALTSIOTIS:

HAJREDIN ISUFI:

The Cham Albanians
of Northern Greece

Gjuha dhe identiteti çam
përballë shtetit dhe klerit grek

faqe 2 - 5

Parga

This paper focuses on the hypothesis that the
expulsion of Muslim Chams from Western Epirus
during the later part of 1944 and ... faqe 20 - 23

SEVDAI KASTRATI:

Një tregim i panjohur
i Faik Konicës

Tregimi Mendimet e Filopimin Trukuleskut filloi
të botohet për herë të parë në vazhdime në gazetën
“Dielli” të Bostonit më 17 gusht ...
faqe 16 - 17

SHKËLZEN RAÇA:

Disa aspekte studimore
mbi Sulin dhe suljotët faqe 6 - 11

Kështjella e Sulit

BLERINA SADIKU:

The Fundamental Rights of the Albanian Population of Chameria
in Front of Greek Municipal Law and International Law 1913–1926
Preveza

faqe 12 - 15

2

Maj 2015, Nr. 4

Gjuha dhe identiteti çam
përballë shtetit dhe klerit grek

Pamja nga Vola (Sivota)

Hajredin ISUFI

Gjuha
Çamërishtja ruan një ndër të folmet
periferike të toskërishtes jugore,
një gjendje të hershme të gjuhës
shqipe. Ajo bën pjesë në të folmen
periferike të toskërishtes jugore.
Çamërishtja është pjesë e pandarë e
truallit gjuhësor kompakt të shqipes,
që ruan akoma deri në ditët tona,
format origjinale të grupeve kl,
gl. (klumësht, klishë, kleshe, klaj,
gluhë, glisht, gluhë, i glatë, glemb,
etj). Çamërishtja, si një nga të folmet
e gjuhës shqipe, është mbizotëruese

në të gjithë hapësirën çame dhe ruan
dëshmi me vlerë për autoktoninë e
shqiptarëve në viset e Çamërisë. Këtë
dukuri absolute e kanë vërejtur dhe
kanë qenë të detyruar ta pranojnë
edhe kategoria e atyre studiuesve,
që nuk kanë qenë dashamirës të
shqiptarëve. Kështu p.sh. Pukëvili
shkruan në fillim të shekullit XIX:
“Si është e mundur të jetë shuar raca
greke në Thesproti dhe Kaoni, ku
shqiptarët shihen që janë vendas.
(Burimi: Pouqueville, Voyage…, vëll.
2, f.103. Pukëvili në këtë rast flet për
shqiptarët jo vetëm muhamedanë,
por edhe të krishterë: “Banorët e
fshatrave në të djathtë të Thjamit
që kam numëruar nga Sarkovica,
shkruan ai, janë shqiptarë të krishterë
të gjuhës çame”. (Po aty).

Marko Boçari, kapedani
i Sulit, filloi të mësonte
greqisht në vitin 1809 në
Korfuz dhe aty hartoi edhe
një fjalor greqisht-shqip.
Dëshmi të
historianëve
Në vitin 1880, në kohën e Lidhjes
Shqiptare të Prizrenit, studiuesi anglez

Valentino Chirol (Çajrëll), bëri një
vizitë të gjatë nëpër fshatrat e qytetet
e Çamërisë. Në veprën e tij ai ka
përshkruar edhe mbresat që i kishte
lënë e folmja e çamërishtes. Ai lidhur
me këtë shkruan: “Në hapësirën e
Çamërisë, që shtrihet nëpërmjet detit
Jon e lumit Kalama, nga njëra anë dhe
ujërave të Vuvos nga ana tjetër, e që
formojnë një trekëndësh të brendshëm,
është një gjuhë e pastër shqipe”.
(Burimi: Valentine Chirol, “Twixt
Greek and Turk, or Jottings during a
journey through Thessaly, Macedonia
and Epirus, in the Autumn of 1880”,
London MDCCC, LXXXI). Po ky
autor vijon më tej të tregojë se banorët
e këtij vendi janë puro çamë, një emër
që rrjedh thjeshtë nga emërtimi i
vjetër i lumit Kalama - the Thiames -

3

Maj 2015, Nr. 4
prej nga vjen prejardhja e fisit shqiptar
të çamëve, që është një nëndarje e
Toskërisë. Ata janë vendosur këtu që
në kohë që s’mbahen mend. (Po aty).
Njoftimeve të pasura që përmban vepra
e Çajrëllit, u shtohen edhe pohimet e
gjeografit greko-epiriot A. Psalidha.*
Në “Gjeografinë” e vet të shkruar në
çerekun e parë të shekulit XIX, ai e
konsideron Epirin deri në gjirin e Artës
(Ambrakisë) një tokë shqiptare, ku flitej
gjuha shqipe. (Burimi: A. Psalidha, në:
“Geographia Albanias kai Epireou”,
Janinë 1964, f.49.). Po sjellim shembuj
të tjerë: Historiani rumun, Kostandin
Burileano, i shoqëruar nga profesori
italian, Antonio Baldaci, në vitin
1906 bënë një udhëtim nëpër viset e
Çamërisë dhe arritën deri në periferi të
fshatrave të Janinës. Qëllimi i rumunit
në këtë udhëtim ishte studimor. Ai
hulumtonte se sa ishte e pranishme në
hapësirën çame elementi i popullsisë
baritore vllahe. Burileano mendonte se
në mungesë të burimeve dokumentare,
do të siguronte informacion rreth
objektil të temës së tij nga kontaktet
me banorët vendas çamë. Kjo e
shtyu studiuesin rumun që të kalonte
bashkë me profesorin italian fshat më
fshat e stan më stan. Ata ndryshe nga
parashikimet e tyre, hasën në vështirësi
serioze në komunikimin me banorët
vendas, qofshin këta myslimanë apo
të krishterë. Dy të huajt nuk arrinin të
komunikonin as në gjuhën greke, as në
gjuhën rumune e as në gjuhën italiane.
Çdo banor çam, të cilit i flitej në njërën
nga këto gjuhë, ngrinte supet, rrudhte
buzët dhe nuk jepte asnjë përgjigje. Të
huajt mbetën të shtangur përballë kësaj
dukurie. Këtë befasi, që Burileano vuri
re në Çamëri, e shprehu me këto fjalë
në veprën e tij: “Mbeta memec se nuk
gjeta asnjë njeri të fliste gjuhë tjetër,
veç shqipes”. (Burimi i cituar më lart).
Autori rumun e ka vizituar për qëllime
studimi këtë krahinë, prandaj njoftimet
e tij duhen konsideruar të sakta.
Historianët grek
për Çamërinë
Edhe “Enciklopedia e madhe greke”
pohon se banorët e Çamërisë flasin
shqip, por me një shqipe që ka një
dialekt të veçantë. Një ide të njëjtë për të
folmen shqip të popullsisë së Çamërisë,
ka edhe historiani grek Jani Kordhato,
në veprën e tij disavëllimëshe. Ai, kur
bën fjalë për të folmen e suliotëve
të krishterë, thotë: “Suliotët ishin
të krishterë nga raca e çamëve dhe
nuk e dinin fare greqishten. Ata, kur
donin të këmbenin korrespondencë
me Ali Pashën dhe me parinë helene,
u drejtoheshin shkruesve që dinin të
shkruanin e ta lexonin greqishten”. Dhe
për ta ilustruar mendimin e vet, autori
shkruan: “Marko Boçari, kapedani i
Sulit, filloi të mësonte greqisht në vitin
1809 në Korfuz dhe aty hartoi edhe një

Sulit”. Në vijim autori sjell “të dhëna
statistikore” për Epirin, përfshirë këtu
edhe Çamërinë, e sipas tij, popullsia e
Epirit nuk i kalonte 50.000 banorë dhe
se popullsia myslimane shqiptare në
Çamëri, sipas tij, në vitin 1920 ishte
21.000 banorë që flisnin gjuhën shqipe,
si dhe 4200 myslimanë në periferi të
Janinës e të Prevezës, që gjuhë amtare
kishin greqishten.
Autori i këtyre pohimeve, që na
i servir si “fakte”, me sa duket nuk i
njeh bashkëkombasit e tij grekë, që
janë marrë me studime në këtë fushë
e që janë më realistë, si në problemin
e statistikave të popullsisë shqiptare,
ashtu edhe në shtrirjen e të folmes së
gjuhës shqipe në atë krahinë. Njeri
prej tyre, P. Aravantinos në veprën e
tij (P. Aravantinos, Chronographia
tes Epiroi, tom. 11)   na sjell njoftime
të hollësishme për strukturën etnike
dhe fetare të popullsisë së vilajetit
të Janinës, ku bënte pjesë edhe Epiri
historik. Këtu janë renditur të gjitha
vendbanimet e vilajetit të Janinës të
ndara në kaza, fshat ose qytet, numri
i shtëpive, fenë e banorëve dhe gjuhën
që flitej prej tyre.
Pavdeksia e gjuhës
në këngë

Vajza çame nga Gjinikajt në Margëlliç (2014)

“Ata ndryshe nga parashikimet e tyre, hasën në vështirësi
serioze në komunikimin me banorët vendas, qofshin këta
myslimanë apo të krishterë. Dy të huajt nuk arrinin të
komunikonin as në gjuhën greke, as në gjuhën rumune e as
në gjuhën italiane. Çdo banor çam, të cilit i flitej në njërën
nga këto gjuhë, ngrinte supet, rrudhte buzët dhe nuk jepte
asnjë përgjigje. Të huajt mbetën të shtangur përballë kësaj
dukurie. Këtë befasi, që Burileano vuri re në Çamëri, e
shprehu me këto fjalë në veprën e tij: “Mbeta memec se nuk
gjeta asnjë njeri të fliste gjuhë tjetër, veç shqipes”
fjalor greqisht-shqip”. (Burimi: Jani
Kordhatos, Historia e Greqisë, vëll.9, f.
405). Në lidhje me ato që shqyrtuam më
sipër, e shohim me vend të përmendim
sa për ilustrim edhe disa burime të
tjera historike: P. A. Sallabanda ka
shkruar: “Burrat e parë të Sulit ishin
racë shqiptare”. Udhëtari francez,
Zhak Puzhad ve në dukje: “Suliotët
flasin vetëm shqip. Shqipja është gjuha
e tyre dhe ata e quajnë veten shqiptarë.
Edhe Mendelson Bartoldi, pohon:
“Suliotët janë pasardhës të krishterë

nga kombësia çame”. (Burimi: P.
A. Psalidha, To Souli, vep. e përm.,
Athinë, 1880, f. 411). Paradoksal, krejt
i pavërtetë, është pohimi i studiuesit
grek Lambros Baliçiotis se suliotët na
paskan qenë greqishtfolës. Madje ky
autor të folmen shqipe në Çamëri e
kufizon nga Konispoli në Filat, vazhdon
deri në qytetin e Paramithisë, e shtrin
atë në të gjithë pjesën e brendshme
të Çamërisë, duke përjashtuar nga
e folmja e shqipes “grekofonët
historikë të Pargës” dhe “grekofonët e

Deri në ditët tona në More dhe në
Greqinë e Veriut është ruajtur një këngë
shqipe, ku midis të tjerash thuhet:
Kjo gluha arbërishte/ është gluhë
trimërishte/ E flit Navarko Miauli/
Boçari dhe gjithë Suli.
Dhe për ta përfunduar çështjen e të
folurit të gjuhës shqipe nga shqiptarët
në Epir, përfshirë edhe Çamërinë, po
sjellim një dëshmi të kryeministrit
grek Venizellosi. Ai duke qenë kryetari
i delegacionit grek në Konferencën
e Paqes në Paris në vitin 1919, nën
presionin e fortë të rretheve patriotike
shqiptare dhe të delegacionit shqiptar,
me dashje ose pa dashje, u detyrua të
deklaronte më 24 shkurt 1919 përpara
Kryetarit të Konferencës së Paqes se në
qeverinë e përkohshme që ai pat krijuar
në Selanik, ishin gjenerali Danglis
dhe admirali Kunderjoti, që të dy me
origjinë shqiptare. E më pas deklaroi se
Kunderjoti “përdorte gjuhën shqipe kur
shkonte tek e ëma, sepse kjo flet vetëm
shqip”. (Burimi: A. Puto, Çështja
shqiptare në aktet ndërkombëtare pas
Luftës I Botërore, Vëll. III, ÖÖ

Redaksia
Kryeredaktor: Kristo Sotiri
Zëvendës-kryeredaktor: Ilir Ademaj
Redaktor: Endri Merxhushi
Art Design: Thoma Nasi
ChameriaOrganization@gmail.com
Adress: PO BOX 452 Addison, IL 60101

4

Maj 2015, Nr. 4

Pamje nga Kastri, Gumenicë

ÖÖ

Tiranë, 2001, f. 143).
Konkluzioni që del nga kjo deklaratë
e kryeministrit grek, nuk kërkon shumë
komente për të treguar sesa pa baza
janë përpjekjet e qarqeve shoviniste
greke, për t’i konsideruar ortodoksët
shqiptarë helenë.
Sulmi grek mbi
gjuhën shqipe

Qeveria greke bëri shumë përpjekje
për të penguar gjuhën e shkollën
shqipe në Çamëri. Përpjekjet e rretheve
patriotike çame për të hapur klube
patriotike dhe shkolla shqipe, qeveria
greke i pa si një rrezik serioz, që i
kanosej Greqisë nga ana e shqiptarëve.
Qarqet shoviniste greke në këtë kohë,
deklaronin hapur se për shkrimin e
gjuhës shqipe duhej përdorur alfabeti
i greqishtes, që kishte shkruar veprat
Homeri i madh. Reaksioni grek
shkonte edhe më tej, duke deklaruar
se shqipja nuk ishte tjetër veçse një
dialekt i gjuhës greke. (Burimi: Gazeta
“Shqiptari” nr. 49, datë 31 gusht 1899,
gazeta “Drita”, Sofje, nr. 38, datë 5
dhe 18 gusht 1904). Kleri ortodoks
grek mohonte krejtësisht kombin
shqiptar dhe gjuhën shqipe, duke
propaganduar se të gjithë ortodoksët
janë helenë, se gjuha shqipe s’është

gjuhë e Perëndisë, është e mallkuar
nga Zoti. (Burimi: Gazeta “Drita”,
Sofje, nr. 15, gusht 1902). Athina,
ashtu siç kishte vepruar në shek. XIX
kundër gjuhës shqipe tek arbërorët në
Peloponez, në të gjithë Salaminën, në
një zonë të Egrinës si dhe tek shqiptarët
që ishin në Lakoni, Vardhasi, në fushën
Elios etj, ndërmori një sulm frontal
edhe kundër ortodoksëve shqiptarë, që
flisnin gjuhën amtare shqipe në Çamëri
për t’i detyruar të flisnin greqisht dhe të
deklaroheshin helenë. Qeveria greke,
në bashkëpunim me Patriarkanën e
Stambollit, në fshatrat ortodokse në
Çamëri si dhe në fshatrat laramane
(të përziera), kishte filluar të hapte
shkolla greke qysh në vitin 1850. Në
fshatin Grikohor, një fshat i madh me
150 familje të përziera, myslimane e
të krishtera dhe ku në të dy besimet,
shkruan Zotos Mollossos, flitej vetëm
gjuha shqipe, në çerekun e fundit të
shekullit XIX, u hap një shkollë greke,
e cila po i helenizonte ortodoksët.
(Burimi: Z. Mollossos, Dhromologon,
Tom 4).
Qeveria mbyll
shkollat shqipe
u

Pas vitit 1881
përqendrua në

qeveria greke
një veprimtari

propagandistike në gjirin e popullsisë mësimi në to i ortodoksëve shqiptarë,
shqiptare të Shqipërisë së Poshtme, e shtyu Athinën të dendësonte punën
që synonte në rradhë të parë të për të minuar hapjen e shkollave
çrrënjoste shqiptarizmin në atë trevë shqipe dhe për të hapur kudo shkolla
dhe të mbillte urrejtjen dhe përçarjen greke. Greqia kërkonte me ngulm që
midis vetë shqiptarëve të krishterë shkollat e saj të ndiqeshin në radhë të
e myslimanë. Në pararojë të kësaj parë nga vajzat, nënat e ardhshme, nga
veprimtarie vazhduan të qëndrojnë si të cilat do të varej shartimi i gjuhës
gjithmonë kisha dhe shkolla greke, të greke tek elementi shqiptar ortodoks
cilave pushteti osman dhe vetë sulltani i Çamërisë. Në këtë drejtim u shqua
i kishte siguruar status të veçantë.
veçanërisht kleri grek, i cili u bë
Edhe shtypi grek në
këtë kohë villte vrer
kundër shkollës shqipe.
Moikom ZEQO
Gazeta greke “Ipiros”,
në një nga numrat e saj,
shkruante:
“Epirotët
që flasin pa përjashtim
gjuhën greke, nuk mund
Qafa e botës. Këtu është Mali i Dhimbjes,
të lejojnë futjen në
Shkëlqejnë vetëtimat mbi refugjatët,
Duke nuhatur gjakun që pikon.
shkollat e tyre të gjuhës
Oi, oi. Plakat kokëlidhura,
shqipe me alfabetin
Në ecje tundin duart.
shqiptar”. Zyrtarët e
Oi, oi. Lëkunden në ritin e erërave.
Athinës e shihnin me
Oi, oi. Një nuse e re – ja, lindi një fëmijë
shqetësim faktin, që siç
Në kapërcimin e Qafës së Botës,
shpreheshin ata: “Gratë
Si t’ia vemë emrin?
dhe fëmijët e fshatrave
Delet blegërinjë thekshëm,
ortodokse shqiptare në
Drama e tyre si e njerëzve, nxitojnë e pjellin në ecje qengja,
Çamëri flisnin vetëm
Lëpijnë gjakun e kripur të vetes.
shqip”.
Frekuentimi
Horizontet fustanellën e Osman Takës përhapin
Me mijëra pala.
i shkollave shqipe që
Qafa e Botës.
ishin hapur pas vitit
Jugu me oitë elegjiake të erërave.
1909 në shumë qendra
Qielli i gjakosur nga plagët e rrufeve!
e fshatra çame, si dhe

QAFA E BOTËS

5

Maj 2015, Nr. 4

zëdhënës më i besuar i politikës greke
për helenizimin e trojeve shqiptare dhe
aneksimin më vonë të tyre. Kështu,
p.sh. mitropoliti i Paramithisë, Neofiti,
në një raport zyrtar të datës 27 korrik
1909 mbi gjendjen e shkollave nën
juridiksionin e mitropolisë së tij në
fshatrat e krishtera, ngulte këmbë që
“të mos dërgoheshin mësues shqipfolës
në fshatrat e mitropolisë së tij ku flitej
shqip, se ata nuk mund të kontribuonin
në mësimin e gjuhës greke, siç është
qëllimi i çdo shkolle”. (Burimi: V.
Krapsites, I istoria tes Paramithias,
vep. f. 94).
Kleri grek
kundër çamëve
Mitropoliti Neofiti u angazhua me
zell të madh për hapjen e arsimit grek
tek popullsia shqiptare në fshatrat
e Frarit, Paramithisë, Margëlliçit,
veçanërisht tek vajzat. Arsyen e kësaj
përzgjedhjeje e shpjegon vetë ai në një
letër të datës 2 shtator 1909, kur sapo
qe emëruar mitropolit, ku i porosiste
shqiptarët e krishterë të juridiksionit
të tij t’i dërgonin vajzat e tyre në
shkollat greke. “Në këtë mënyrë
këto vajza, që nesër do të jenë nëna,
do të kontribuojnë që gjuha greke të
futet edhe në familje”, sqaronte me

cinizëm mitropoliti grek. (Burimi: V.
Krapsites, I istoria tes Paramithias,
vep. f. 94). Priftërinjtë grekë shkonin
nëpër fshatra ku flitej vetëm gjuha
shqipe e u lexonin të krishterëve
shqipfolës liturgjinë dhe lutjet
greqisht. Ortodoksët, nën Patrikanën
greke, konsideroheshin si pionierë të
kulturës, ndërsa myslimanët shqiptarë
si turq të egër.
Feja nisi të mbjellë përçarje midis
dy komuniteteve. Misionarë të kësaj
fushate u bënë klerikët dhe kishat.
Në Çamëri midis myslimanëve dhe
të krishterëve synohej të krijohej
një hendek i madh. Sharjet, fyerjet,
shpifjet nga ana e propagandës greke
ishin poshtëruese dhe shumë prej tyre
popullarizoheshin e bëheshin publike
në gazetat e botimet greke. Grekët
predikonin se “myslimani sa kohë
është gjallë, mban erë turku dhe kur
vdes nuk kalbet në varrin e tij, por
ngjallet e bëhet derr… Ai i krishterë
që merr grua një myslimane, kisha i
mohon vajin që e ka kunguar prifti
gjatë pagëzimit dhe gruaja e martuar
me mysliman kudo që shkon gjatë
gjithë jetës së saj, do të mbajë njollën
e turpit”. (Burimi: V. Krapsites…,
vepra e sipërpërmendur).
Kjo urrejtje patologjike kundër
shqiptarëve e shtyu Athinën që të
koordinonte veprimet me xhonturqit
kundër shkollës e gjuhës shqipe dhe
Lëvizjes Kombëtare Shqiptare. Çdo
përpjekje që bënin shqiptarët për hapje
shkollash e klubesh, për sigurimin e
librave shqip, qarqet shoviniste greke
i propagandonin pranë zyrtarëve të
lartë të vilajetit në Janinë “si përpjekje
të shqiptarëve për një Shqipëri të
Madhe”, në të cilën do të përfshihej
krejt vilajeti i Janinës deri në Prevezë.
(Burimi: E.Nikollaidhu, Alvaniqi
qinisisto vilajeti Janinou qe i simvoli
telezmou stin 1`anaptiksi, tis (19081912), Janinë 1964, faqe 25-26).
Kreu i lartë grek në Janinë villte vrerë
kundër shqiptarëve në përpjekjet e
tyre për të realizuar ato të drejta që
i lejonte kushtetuta xhonturke e vitit
1908, duke i fryrë çdo vit në vesh edhe
komiteteve xhonturke se shqiptarët
kanë për qëllim të shkëputen nga
Perandoria Osmane. Mitropoliti grek
në Athinë akuzat ndaj shqiptarëve ia
bëri prezent edhe Portës së Lartë në
Stamboll. Ai për ta bindur Portën
e Lartë se ishte një mik i saj besnik
dhe se do të luftonte çdo orvajtje që
do të dëmtonte Perandorinë Osmane,
i deklaroi Portës dhe Valiut të Janinës
se ai do të mbante anën e Portës, duke
u bashkuar me xhonturqit kundër
shqiptarëve. Siç shihet, Athina dhe
Stambolli, u bënë dy aleate kundër

“Kryeministri
grek Venizellos
deklaronte më
24 shkurt 1919
përpara Kryetarit
të Konferencës së
Paqes se Kunderjoti
“përdorte gjuhën
shqipe kur shkonte
tek e ëma, sepse kjo
flet vetëm shqip”.
Lëvizjes Kombëtare Shqiptare. Kleri
grek, duke luftuar kundër shkollës
shqipe në Çamëri, u mohonte
ortodoksëve shqiptarë kombësinë, kur
dihej se në 90 për qind e ortodoksëve
të kazasë së Filatit, Paramithisë dhe
Margëlliçit flisnin shqip në familje.
Kisha dhe propaganda greke bënte
presion jo vetëm që të mos shkonin
në shkollë shqipe, por të mos e flisnin
gjuhën shqipe as në shtëpi dhe as në
rrugë. Gazeta “Zgjimi i Shqipërisë”
njoftonte në editorialin e saj: “Në
Llakën e Sulit disa fshatra të krishtera,
që flisnin gjer dje gjuhën shqipe,
mësojmë se me nxitjen e kishës dhe
më shumë të komiteteve të Megali
Idesë, iu ndalua të flisnin gjuhën
shqipe”. (Burimi: Gazeta “Zgjimi i
Shqipërisë”, Janinë, nr. 69, datë 22
shkurt 1909)
Grekët nisin
spastrimin etnik
Në vitet që pasuan, Athina nisi
t’i intensifikojë veprimet e saj
për pushtimin e Çamërisë me
forca ushtarake dhe përpjekjet për
spastrimin etnik të shqiptarëve nga
Çamëria. Ndërkohë qeveria greke,
për të shuar e zhdukur çdo gjurmë të
etnisë shqiptare në Çamëri, mendoi
të ndryshojë toponiminë e emrave të
fshatrave, një pjesë e mirë e të cilëve
shpjegohen me fjalë të leksikut të
shqipes. Po përmendim disa prej
tyre si Gurrëz, Vreshta, Ledhëz,
Rrapëz, Grika, Rrezanj, Grikohor,
Arpicë, Arvenicë, Mazerrek, Varfanj,
Lopës, Gardhiq, Morfat, Spatharat,
Sharat, Nëneshat. Fshatit Gurrëz ia
ndryshuan emrin në Paleokastër e

Shënim i Zërit të Çamërisë: Udhëpërshkruesi amerikan Theodore Lyman që e ka
vizituar Janinën dhe Ali Pashë Tepelenën më 1819, është takuar në Janinë, kryeqytetin
e Shqipërisë, siç e quan Lyman me A. Psalidhën dhe thonë se ai është shqiptar.

sipër, fshatit Picar në Aetos, Koriqanit
në Ahllahvija, Skupicës në Kestrinë,
Lopsit në Asproklisi, Spatari në
Trikorfo, Galbaqit në Elaia, Dolanit
në Jeroplatanos, fshatit Vreshta në
Andelia, Salicës në Llaka, Peshtani në
Kriovrisi, Smokovina në Sikohor, Kuçi
në Poliner-i, Arvenica në Argirotopos,
Nista në Faskomilia, Arpica në
Perdhika, Vola në Sivota, Rrapëza në
Anthusa, Vrastova në Paleokastro,
Kurtesi në Mesovuni, Minina në
Nerajdha, Curila në Kalithea, Rezanji
në Shën Aji, Ledheza në Ladhohor,
Varfanji në Parapotam, Koshovica në
Shën Maria, Luarati në Katavothër
etj. etj.
Por përtej këtyre përpjekjeve duhet
thënë se në Çamëri si në të gjithë
Shqipërinë haset mbaresa at si për
shembull Progonat, Dukat, Jorgocat,
Morfat, Luarat, Sharat, Neneshat,
Ninat, Markat, Spatharat e plot emra
të tillë. Gjuhëtarët kanë arritur në
përfundimin se elementi fjalëformues
at lidhet me prapshtesën ates, e
cila takohet në emra fisesh ilire si
Labeates Dockleates etj. Autoktoninë
e shqiptarëve në krahinën e Çamërisë
e shprehin edhe toponimet e shumta,
që janë me origjinë shqiptare si p.sh.
Ledhëza (fshat në Gumenicë), Rrapëza
(fshat në Pargë). Në fshatin Kastri të
Gumenicës edhe sot e kësaj dite në
kujtesën e banorëve ruhen toponimet:
Bregu, Gropa, Gura, Driza, Guri i
Glate, Shkalla e Manoles, Gropa e
Jorgaqit, Grava e Demit, Palo Vreshtat,
Lisi i Lorit, Prroi i Thellë, Gropa e
Madhe, Bira e Vllahut..
Në fshatin Shulash të Gumenicës
po veçojmë disa toponime: Guri i
Bardhë, Bota e Bardhë, Gropa e Nasho
Ligorit, Burimet, Gropa e Fëlliqur,
Bregu i Angjelit, Mulliri i Fikut,
Shegëza, Kodrëza, Vidhet etj. Sado që
të përpiqet administrata lokale greke
për t’i zëvendësuar emrat e fshatrave
me origjinë shqiptare me emra greke,
banorët autoktonë të Çamërisë i
kanë transmetuar gjurmët e lashta të
autoktonisë së tyre nga brezi në brez
deri në ditët tona. Kështu p.sh. kur
pyet sot një çam dhjetëvjeçar se nga je,
ai të përgjigjet menjëherë se jam nga
fshati Lopës, ose nga Picari, ose nga
Vreshtat, ose nga Spatari. Është kjo
arsyeja që pavarësisht me ç’emër të ri
është pagëzuar ky ose ai fshat shqiptar
në Çamëri, brezi i dytë ose i tretë,
që kanë lindur në Shqipëri, pa asnjë
vështirësi gjejnë rrugë e shtigje për të
shkuar në fshatrat e tyre, të përkëdhelin
me duar shtëpitë rrënoja, të kalojnë
nëpër plantacionet me ullinj e livadhet,
të cilët i dinë me saktësinë më të madhe
se ku janë dhe pasi kthehen në Shqipëri,
u tregojnë gjyshërve dhe gjysheve,
mbresat nga fshati i të parëve. Është ky
mall i madh për vendin e të parëve, që
sa vjen e po shtohet tek brezat e rinj të
çamëve.

6

Maj 2015, Nr. 4

Disa aspekte studimore

Kështjella e Sulit

Shkëlzen Raça

R

ruga për në malet e
pakalueshme të Sulit, pra
aty ku dikur u ndërtua
epopeja e famshme e
valles së vdekjes të
suljotëve, edhe pse në një lartësi mbi
1200 metra mbi det, duket se nuk është
vështirë për t’u gjetur. Mjafton çdo
kalimtar i rastit të ndjekë me kujdes
rrugën kombëtare, e cila lidh qytezën e
re joniane, Gumenicën me kryeqendrën
e
Greqisë,
Athinën
nëpërmjet
Paramithisë. Si bazë orientimi për të
marrë rrugën e Sulit është fshati Gliqi.
Në pjesën lindore të këtij fshati gjendet
ura, nën të cilën kalon lumi Aheron, që
e ndan prefekturën e Çamërisë nga ajo
e Prevezës.
Nga cilido kënd i Gliqisë, me të
kthyer shikimin kah veriu, shtegu i
rrugës kombëtare mund ta dërgojë çdo
kalimtar nga rrugët gjarpërore njëra
pranë tjetrës, të cilat së bashku marrin
pamjen e një peizazhi të egër. Jo larg

Prej nga vjen emri Sul? Kur u popullua ai terren
shkëmbor e i lartë, gati i pakalueshëm për
shumëkënd? Mos vallë suljotët ishin vendas e më
pak të ardhur, apo në fund të fundit, para se të vinin
në Sul, kishin qenë herët, madje shumë herët, në
terrenet e Çamërisë pjellore?
nga aty janë shkallët e Xhavellajve,
më pas rrënja e lartësisë së vendit të
quajtur edhe sot Qafa (Kiafa) dhe sipër
saj një hapësirë relativisht e madhe
mbishkrimi shkronjash të mëdha, me
emrin Sul. Është pikërisht ky rajon,
me maja të larta e pamje të vrazhda,
që dikur ka bartur emrin Kasiopi.
Përndryshe, janë katër fshatra të Sulit:
Qafa, Avariku, Samoniva e Suli, sot
me fare pak shtëpi banimi, të cilat
nëpërmjet grykës së Avarikut dhe
të dy kodrave: Qafës dhe Kungjisit,
mundësojnë hyrjen në zonën e Sulit të
zhveshur nga gjelbërimi.
Historia e Sulit, që jo rrallë është
emëruar prej ndonjë anasi aty, si

Kakësuli, është e shumanshme,
komplekse dhe me plot dilema për
stdiuesit bashkëkohorë. Shumëçka
për Sulin dhe suljotët, të konsideruar
ndër banorët më të hershëm aty, nuk ka
marrë përgjigje. Shumë pyetje kërkojnë
përgjigje: Prej nga vjen emri Sul? Kur
u popullua ai terren shkëmbor e i lartë,
gati i pakalueshëm për shumëkënd?
Mos vallë suljotët ishin vendas e më pak
të ardhur, apo në fund të fundit, para se
të vinin në Sul, kishin qenë herët, madje
shumë herët, në terrenet e Çamërisë
pjellore? Padyshim që shumë nga këto
pyetje e dilema do të ishin zgjedhur
sikur ndonjë gjurmues t’i kishte hyrë
vjeljes së bazës dokumentare osmane,

venedikase apo ndonjë thesari tjetër të
vlefshëm në këtë hapësirë studimi.
Megjithatë, tani për tani, duke u
mbështetur në ato pak shkrime, për
këtë vend malor e malësorët e tij të
papërkulur, mbetemi të detyruar t’i
referohemi bibliografisë, relativisht të
pasur të historiografisë evropiane e asaj
ballkanike, kryesisht greke. Autorët e
shumë artikujve e jo pak veprave që
shtrojnë e trajtojnë aspekte të ndryshme
studimore rreth Sulit e suljotëve, dje
dhe sot u përballën e po përballën mes
dilemave të konsiderueshme, në funksion
të trajtimit sa më objektiv të fenomenit
historik e demografik të këtij rajoni të
Çamërisë dhe banorëve të tij.
E mendoj të arsyeshme që këtë artikull
ta nis nga shqyrtimi i pytjes së parë, për
të vënë në pah reminishencën e krijimit
të Sulit, si rajon malor i populluar dendur
deri në fillimet e shek. XIX dhe më pas,
i zbrazur nga suljotët. Çon jetën e vet në
këtë vend të zhveshur aty-këtu ndonjë i
moshuar, i cili e ka të vështirë të lërë tokën
e Marko Boçarit dhe ende është krenar
për bëmat e paraardhësve të vet. Për më
tepër, shumë, nga suljotët të përkujtojnë
rrënjët e forta në viset shkëmbore të
Sulit dhe nëpërmjet toponimisë nuk e

7

Maj 2015, Nr. 4

mbi Sulin dhe suljotët
kontestojnë origjinën shqiptare të tyre.
Në këtë kontekst, siç bën të ditur gjuhëtari
arbëror Petro Furiqi, toponimet si: Qafa,
Vira ose Bira, Breku i vetetimesë (Bregu
i vetëtimës), Gura, Dhembes (Dhëmbës),
Kungje, Murga e Fereza, nuk kanë si të
shpjegohen ndryshe, përveçse nëpërmjet
gjuhës shqipe.
Sidoqoftë, brenda qarkut kuptimor
të prejardhjes së toponimeve në këtë
krahinë malore, një segment problemor
mbetet çështja e burimit të emrit Sul.
Fillimisht, një shpjegim jo fort bindës në
këtë drejtim ofroi publicisti me prejardhje
nga Korça, Petridhi, i vendosur në
kryeqendrën e Greqisë gjatë gjysmës
së dytë të shek. XIX. I emocionuar më
tepër pas “besueshmërisë efektive” të
burimve narrative, ai përkujtoi legjendën
e banorëve të Gardhiqit,
lart Paramithisë, pas
ndjekjeve të egra të
pushtuesit otoman
dhe të agait, të
njohur me emrin
Suli.
Hë për hë, e
konsideroj
pak

besueshëm
qëndrimin
e
Petridhit
dhe

duket më
i kapshëm
mendimi
i

Marko Boçari, 1840

Furiqit. Ky i fundit i mbetet besnik
qëndrimit se Sul me prapashtesën i do të
thotë trung i drurit a lisit apo në instancën
e fundit shtyllë. Sipas Furiqit, Sul-i (shul)
është i njohur si emërvend dhe sot është
i përhapur edhe tek arbërorët e Kullurit
(Salaminës). Po ashtu si toponim, ka
shtrirje të gjerë në rrethin e Janinës, të
Prevezës, të Maratonës afër Athinës dhe
në katër fshatra të Moresë. Sido që të
jetë, kjo është një çështje e gjerë studimi
ndërdisiplinor, për çka do të bëhet fjalë
pas procedimit të disa qasjeve të tjera
problemore, në këtë fushë studimi.
Suli e suljotët njihen pak në burimet
relevante të kohës, por në literaturën
ekzistuese kanë një përhapje të gjerë
prezantimi. Nga baza e shkruar dhe
e botuar, elemente të rëndësishme
informimi për një analizë studimi
jashtë kuadrit botues ballkanik
vihen re dukshëm te veprat e
udhëpërshkruesve evropianë.
Në këtë kuptim, vlera të
pamohueshme, pavarësisht
mangësive të mundshme,
reflektojnë
materialet
informative, veçanërisht
të Pukëvilit (Pouqueville)
e të Likut (Leake).
Tek materialet e Etonit,
Qiampolinit (Ciampolini),
Hobhausit
(Hobhouse),
Doduelit (Dodwel), kjo gjë
reflektohet më pak.
Kur bëhet fjalë për
aktivitetin editorial të
historiografisë
greke,
rruga më çon tek njëri
ndër dëshmitarët e afërt

historisë s ë
S u l i t
e

Ndërkaq, si pjesë e patjetërsueshme e etnisë shqiptare,
suljotët prezantohen aty-këtu edhe me ngjyrime të errta,
në veprimet e jetës së tyre të përditshme. Të mësuar
me jetën luftarake, ata përbuznin punën e bujkut ose
në instancën e fundit nuk u nënshtrohen as rusëve.
Duke vjedhur dhe grabitur bagëtinë e fshatrave përreth
Korfuzit, ata refuzojnë t’i kthehen zellit për paqe sepse
asgjë tjetër nuk njohin, përveç se të pastrojnë armët dhe
të këndojnë me kitarë në shqipet heroizmin e tyre.
banorëve të tij, greku Pervos. Ai ishte
i pari që u njoh nga afër me suljotët
pikërisht në Sul, pas vitit 1803 te Shtatë
Ishujt e më tej në luftërtat e vitit 1822,
që suljotët zhvilluan kundër reparteve
ushtarake osmane. Për një autenticitet
të përafërt me Perevosin dallohet edhe
Lambridhis, ndërsa Aravantinoi, autori
i librit dy vëllimësh mbi Epirin, vë në
dukje detaje mbi Sulin, me gjasë duke u
mbështetur në referencat e Perevosit dhe
krejtësisht pak, në hulumtimet vetjake.
Ushqej mendimin se kontributi i epirotit
Lambridhis është më i kapshëm edhe se
kontributi i themeluesit të historiografisë
moderne
greke,
Paparigopullosit.
Lambridhis ofron një material të pasur,
mbi të gjitha në planin hulumtues të
historisë, atë të topografisë e të strukturës
sociale të Sulit, aq sa për shumëçka
plotëson dhe korrigjon të dhënat e
dëshmitarit e biografit, Pervos.
Po të shoshitet bagazhi i shkrimeve
në këtë vijë studimi, këtu e shumë kohë
më parë, vihet re përpjekja e një varg
autorësh drejt pasqyrimit të rolit të
fiseve suljote, brenda harkut kohor të
viteve 1788-1825. Boshti intepretues
ka si pikënisje dëshmitë gojore të vjela
nga pasardhësit e familjeve të mëdha
në Sul dhe të bartura prej tyre, brez
pas brezi. Por në tërë këtë kompleks
burimesh tregimtare, të gjithë kanë
një mangësi kolektive: deficitin e
vërtetësisë mbi popullimin e Sulit dhe
forcën e dëshmisë së qëndrueshme
mbi gjenezën e federatës së fiseve
suljote, si tipar thelbësor i organizimit
të tyre fisnor.
Sido që të jetë, do t’i kthehesha
paraprakisht, pak a shumë në gjerësi
e thellësi, përpjekjes për të ofruar një
paraqitje studimesh të deritanishme

rreth prejardhjes etnike të suljotëve
dhe kronologjisë të pranisë së tyre në
Sul. Në këtë kontekst, aty-këtu ndonjë
shkrimtar i historisë, si Kuconikas
rrëfen se suljotë janë banorë të hershëm
lart lumit Aheron, ndoshta që nga
gjysma e dytë e shek. XV. Po ashtu,
bashkëvendësi i tij, Ath. Gudhas, në
mungesë provash të drejtpërdrejta
shtrëngohet të shfaqë mendimin se,
pas vdekjes së Gjergj KastriotitSkënderbeut, grupe shqiptarësh të
krishterë ortodoksë nga terri mesjetar
diku rreth 200 persona, kryesisht të
farefisit militarist të Boçarenjve e atij
Xhavella, pas qëndrimit të shkurtër
në zonat fushore të Epirit, zunë vend
në Sul. Sipas ndonjë përkrahësi nga të
tjerët, në fakt po ruanin krishterimin
ortodoks dhe karakterin luftarak.
Në këtë pikë mendimi qëndron edhe
Hr. Hristovasilis, i cili mbështet në
traditën gojore mbi bazën tregimtare
të së cilës, pasardhësit e suljotëve ishin
fortifikata e fundit e Skënderbeut, pas
vdekjes së të cilit, ata zbritën drejt jugut,
duke gjetur strehim në malet e Suli.
Të tjerë autorë grekë, si J. Kordhatos,
theksojnë se “suljotët ishin shqiptarë të
krishterë nga Çamëria, ndërsa Novas e
Dh. T. Boçari i japin dorë pikëpamjes se
gjeneza e tyre ishte drejtpërsëdrejti nga
Shqipëria, mbase nga pjesa qendrore e
saj dhe Delvina. Historianët evropianë,
si Bertholdi e Finley, janë të njëzëshëm
në përfundimin se suljotët kishin qenë
pasardhësit e shqiptarëve të krishterë
ortodoksë, nga dega e çamëve.
Nisur nga kjo hipotezë, ka të ngjarë që
pas vdekjes së Heroit Kombëtar, arbërit
mesjatar Gjergj Kastriotit-Skënderbeut,
grupe të mëdha shqiptarësh të rrezikuar
nga islamizimi si dhe nga ÖÖ

8

Maj 2015, Nr. 4

ÖÖ

lufta për mbijetesë në viset
poshtë Shkumbinit, të kishin zënë
vend përkohësisht në tokat pjellore të
Çamërisë. Më vonë, me synimin për
të ruajtur traditën e jetës patriarkale,
pra ligjet e maleve shqiptare, të parët e
suljotëve marrin rrugën e ngritjes nëpër
qafën e maleve të Sulit. Në këtë kuptim
supozimi, autorë shkrimesh nga fusha
e studimeve suljote, para së gjithash,
kujtojnë se ikjen masive të popullatës
së krishterë drejt masivit malor të Sulit,
e ndihmoi dukshëm ndrydhja e egër e
pushtetit osman, me eksponentë të tyre,
siç ishin çifligarët e Gardhiqit.
Mirëpo, të gjitha këto mendime
mbesin hipoteza jo pak herë ato
qëndrojnë mbi shtyllat e burimeve
tregimtare. Madje kjo vlen, edhe për
dokumentet e shkruara, ato të shek.
XIX, ku reflektohet pretendimi bindës
rreth themelimit të vendbanimeve
suljote. Nuk përjashtohet nga ky rrëfim
edhe vepra e Perevosit,¹ përndryshe
burimit bazë për historinë e Sulit. Në
botimin e parë dhe të dytë të historisë së
tij, fryt i një pune angazhuese më tepër
në terren, ky biograf fillet e themelimit
të katër vendbanimeve suljote i
identifikon aty kah mesi i shek. XVII,
ndërsa në botimin e tretë kthehet prapa
në kohë njëqind vjet. Në këtë rrafsh
gjykimi, do të ishte fare e besueshme
kjo, porse dyshimi për vertetësinë e
teorisë së tij mbetet evidente sepse
Perevosi, në botimin e fundit nuk
i referohet asnjë elementi të ri.
Rrjedhimisht, përcaktimi kronologjik
për themelimin e katër vendbanimeve
të Sulit është i vetëkuptueshëm, se
mbështet në traditën gojore, domethënë
në kujtimet e tregimet e suljotëve të
moshuar, të cilët autori i njohu nga
afër, në kapërcyell të shek. XVIII.
Në përputhje me rrëfimet e të
moshuarve suljotë, në atë rajon malor
shtegtuan dhe zunë vend, në numër më
të madh, blegtorët e fshatrave të afërta,
rrafshnaltave dhe viseve fushore,
pas marrëveshjes ndërmjet tyre, pra
ndërmjet blegtorëve të krishterë të
fshatrave fushore e rrafshnaltave, jo
larg Sulit. Së bashku me familjet e
bagëtitë e veta, ata u larguan në një
vend, ku ishin në dijeni se përmbushte
kushtet për ekzistencë, duke ju
shmangur kështu trysnive nga banorët
fqinj të islamizuar. Mbështetur në këtë
rrëfim, duket se, familjeve të para të
blegtorëve që ju drejtuan Sulit, “në
intervale” të ndryshme kohore do t’u
bashkohen edhe familje të tjera nga
disa fshatra, derisa numri i tyre në këtë
zonë malore, arriti rreth 100 sosh.
Duke shfletuar literaturën vihet re
se, afër biografit Perevos është edhe
shkrimtari tjetër i historisë, Lambridhis,
veprat e të cilëve, konsiderohen si
dy burimet më të rëndësishme për të
kaluarën e këtij rajoni malor, sipër
Paramithisë. Dallimi ndërmjet tyre
qëndron vetën në mendimin e të
parit se, suljotët janë përziereje e një

Luftetar suliot në Korfuz, nga Louis Dupré (Paris 1825).

klani të vjetër blegtorësh shqiptarë,
të vendosur aty, duke i dhënë edhe
emrin zonës, me atë të albanofonëve e
grekofonëve të krishterë, të cilët zunë
vend në Sul në fillim të shek. XVII,
si pasojë e shmangies nga veprimet
arbitrare osmane dhe hakmarrjeve
farefisnore. Gjurmë identike në këtë
pikë interpretimi, gjejmë edhe te P.
e Sp. Arvantinoi si dhe shumica e
udhëpërshkruesve të huaj.
Natyrshëm, për një çështje të gjerë
e komplekse, nuk kanë munguar deri
më sot, edhe devijime pak a shumë
diametralisht të kundërta, lidhur
me krijimin e kompleksit të katër
fshatrave të Sulit. Kështu, pa vënë në
dukje vendin e kohën e saktë, Gudhas
e sheh krijimin e këtij kompleksi të
“urbanizuar” nga një pjesë ushtarake
e shqiptarëve ortodoksë, ithtarë të
Skënderbeut. Petridhi, popullimin

e kësaj zone e trajton si nismë të
banorëve të fshatit Sulanë nga Dhivri
i Delvinës, për të marrë rrugën e
mërgimit pas ushtrimit të dhunës nga
pushteti lokal otoman. Po sipas tij, me
të mbërritur në këtë masiv malor mbi
rrafshin e Çamërisë, “këta ardhacakë”,
i vunë tokës së tyre të re emrin Sul-i,
emër të cilin e mban edhe sot.
Është me interes që në vëzhgimet e
mëtejshme për këtë çështje, të vihet
në spikamë edhe një qëndrim tjetër, i
cili mund të anashkalohet në kuadrin
e studimeve për Sulin e suljotët. Bëhet
fjalë për teorinë e autorit të librit
historik mbi arbërorët (arvanitasit), K.
Biris. Sipas tij në Dibrën e gegëve të
Shqipërisë Verilindore, në Mesjetë ka
ekzistuar një vendbanim me elementë të
pastër grekë, elementë të cilët ai i vë në
një korrelacion identifikimi me banorët
e Dhivrit të Delvinës. Mendimin e tij

Roli që kishte gruaja në ndërmjetësimin dhe zhdukjen
e hasmërive, ishte një fenomen i rrallë, porse për
komunitetin suljot fare i zakonshëm. Pervos kujton
se gruaja suljote mund ta kryente atë rol, nga shkaku
i ndërgjegjes së burrave të Sulit, që i konsideronin
ato si qenie, para të cilave ishte e turpshme dhe
shpirtvogëlsi, bërja e rezistencës. Megjithatë, motivi
i vërtetë, që i bënte gratë të ndërhynin në konflikte
burrash, qëndronte pikërisht në faktin se ato mund të
evitonin rrezikun e akteve të vrasjeve.

rreth prejardhjes së suljotëve nga Dibra,
ai e mbështet në një karakteristikë, që
konsiston në qethjen e tamthit e të
pjesës së përparme të kafkës. Mirëpo,
ky qëndrim i Birit, vështirë se mund të
jetë i kapshëm kur kihet parasysh fakti,
se kjo dukuri e qethjes kishte përhapje
të gjerë tek malësorët shqiptarë edhe
në Shqipërinë të Veriut, me çka ky
fenomen do të ishte i veçantë, duke
reflektuar prejardhjen e suljotëve nga
Dibra. Po ashtu, nuk jam në dijeni se
ndonjë vendbanim i Dibrës të ketë
pasur grekë mesjetarë. Ka të ngjarë që
qyteti me rrethinë, sipas dokumenteve
historike kishte të bënte praninë e
shqiptarëve të ritit greko-bizantin. Po
ashtu, nga baza dokumentare osmane e
shek. XVI e regjistrimit kadastral për
Sanxhakun e Dukagjinit, bëhet e ditur
se në rajonin e Dibrës identifikohet
një vendbanim, me emrin Shullan. Ky
emërvend, pra Shullan-i, i cili gjendet
edhe në rrethin e Delvinës, sipas K.
Kristoforidhit identifikohet si vend me
hije, hijerësi.
Nisur nga sa më sipër, dilemat
rreth viteve e vendit nga zunë vend
suljotët në Sul, janë më se evidente.
Nuk dihet saktësisht, as kronologjia e
as rajoni natyrës fluide të tyre sepse
materiali i prezantuar i Perevosit
nga gurra popullore, po aq edhe baza
toponomastike e shkrimtarëve të tjerë
të historisë, janë larg vënies kapak të
problemit të shtruar. Vështirësia rrjedh
nga fakti se lëvizja e gjerë e banorëve
të fshatrave rreth Kardhiqit në drejtim
të Sulit, fenomen të cilin Perevos e
vendos me gjasë në shek. XVII, do

9

Maj 2015, Nr. 4
të kishte lënë ndonjë gjurmë kujtese,
sidomos në kushtet kur shumë fshatra
atëkohë ishin të islamizuara, por jo
gjithmonë të braktisura.
Sido që të jetë, masivi malor i përbërë
nga të katër vendbanime: Suli, Qafa,
Samoniva dhe Avariko, ridel në skenën
e historisë, në gjysmën e dytë të shek.
XVIII, duke identifikuar krejt këtë
rajon me veçantitë e veta që të tjerët
poshtë tyre, nuk i kishin. Që atëherë,
ato vendbanime njihen me emrin,
“katër fshatrat e mëdha”, duke u shtrirë
gjerë e gjatë anës lindore të masivit
malor të Sulit dhe që për banorë të
parë aty, identifikohen vetë suljotët.
Po në shek. XVIII, ky masiv malor del
i njohur edhe me emrin Kakosuli dhe
banorët e tij kakosuljotët, emërtim ky,
që bartet në këngët popullore dhe në
historiografinë e mëvonshme.
Sa i përket daljes në skenë të emrit
Sul-i në shek. XVIII, Perevosi pohon
se “nuk ndeshëm në asnjë burim të
shkruar rreth emrit, kronologjisë dhe
as për malet e Sulit”. Rrjedhimisht,
kjo sjell dilema edhe mbi prejardhjen e
banorëve të vendosur sipër Paramithisë
së Çamërisë, që shpeshherë në
fillet e shek. XIX duket se i kalojnë
dimensionet e arsyes shkencore,
duke shkelur hë për hë në frymën
e romantizmit, për epokën e artë
të lashtësisë. Duket se, mangësia e
provave bindëse, por që gjithashtu, më
pastaj, nxit këmbënguljen për të gjetur
të vërtetën mbi etimologjinë e gjuhën e
folur të banorëve të Sulit.
Ndër të parët, që mori guximin drejt
hulumtimeve në këtë drejtim, ishte
gjuhëtari Furiqi (Φoυρίκης), i cili
në hulumtimet do të mbështet në ato
pak shkrime të shek. XIX, e më tej
te përshtypjet e udhëpërshkruesve, si
dhe në sfondin e kundvështrimeve të
studiuesve më të vjetër dhe të atyre
bashkëkohorë. Mbështetur në studimet
e deriatëhershme, ai do të shkruante sa
vijon: “Sipas mendimit tonë zanafilla e
fjalës Sul-i duhet rikërkuar parimisht
në gjuhën e popullit, pra në faktin se
cili ishte ai që zuri vendin në ato male.
Mbase, askush nuk mund të vërë në
dyshim faktin se banorët e parë në ato
lartësira heroike ishin shqiptarë. Po
ashtu nuk duhet përgënjeshtruar fakti
për kërkimin e rrënjës të fjalës [Suli]
në gjuhën shqipe”.
Nisur nga një kundrim më arsyeshëm
vlerësimi sot, mendoj se gjykimi i
Furiqit, mund të jetë më afër realitetit.
Por, në këtë drejtim, është fare e
mundshme shfaqja e ndonjë pikëpamje
ndryshe rreth prejardhjes së toponimit
Sul-i. Të reflektoj më qartë këtu: Mos
në rastin konkret ndoshta bëhet fjalë
për një emër njeriu dhe që rrjedhimisht
shpreh relacion pronësie e vend krahine
apo Sul-i, në një variant tjetër dëshmie
më të fortë ka fuqinë e të vërtetës, e cila
ka të bëjë me një emër topografik dhe
jo për karakteristika gjeomorfologjike
të këtij thepi malor?

Dhimitër Boçari, djali Marko Boçarit

Në kuadër bredhjesh dhe dilemash,
Perevos, ishte i pari, që përmendi
traditën gojore të këtij rajoni malor,
duke përkujtuar se baza onomastike
e këtij emërvendi vinte nga një emër
personi, dikur pronë e një otomani
aty afër, i njohur me emrin Suli. E
para, gjithnjë sipas mendimit të këtij
biografi, ky pushtues aziatik “kishte
cenuar skajmërisht lirinë e mbijetesës
së suljotëve, ndërsa këta të fundit, duke
çmuar mbi të gjitha lirinë, braktisën
vatrën e parë të tyre dhe zunë vend
në Sul”. Ka mundësi që Pervos të
mbështetet në rrëfimet me ngjyrime
prej një miti, për të hedhur më pastaj
“xhevahirin” se suljotët ishin ata, që
vendstrehimit të ri i dhanë emrin e
ndjekësit të tyre.
Duket se Lambridhis, në fushën
e identifikimit të kësaj çështje të
ndërlikuar studimore, është më realist
dhe më i qartë. Kompleksin e katër
fshatrave, me një onomastikë të
përbashkët, ai e konsideron si prodhim
që rrjedh prej udhëheqësit të tarafit të
një brezi migrues, pra të një udhëheqësi
ushtrak a klani çamësh, i njohur
si Sul-i, prej nga, në përputhje me
observacionet e tij, malet e thepisura
sipër veriut të Paramithisë u thirrën me
po atë emër. Mendimit të Lambridhit
më vonë do t’i japin dorën, aty-këtu,
edhe ndonjë studiues i historiografisë
zyrtare greke të shekullit të kaluar, si
Pulos dhe Amandos, të cilët ndajnë
mendimin e përbashkët se Sul-i është

toponim në rasën gjinore, i këtij emri
të përveçëm, që në instancën e fundit
rrjedh nga emër personi si Saul.
Për rrjedhojë, këta dhe disa autorë
të tjerë shkrimesh historike, do të
shfaqin mendime diametralisht të
kundërta me atë të Furiqit, i cili është
ithtar i qëndrimit se Sul-i prezanton
emër topografik, që dëshmon tiparet
morfologjike të vendit. Diku pranë
tij, qëndron Petridhi, i cili edhe pse
pranon toponimin si identifikim
topografik, përmend fshatin Sulana, si
vend të origjinës, prej nga nisi lëvizja e
grupit migrues të suljotëve drejt Sulit.
Sidoqoftë, kjo hipotezë lypset marrë me
rezervë, nëse bëhet fjalë realisht për një
terren të emërtuar nga konfiguracioni
i vendit. Është i njohur fakti, se asnjë
nga katër vendbanimet me emër të
përbashkët Suli, nuk gjendet në majat e
larta malore. Pra, ato nuk identifikohen
me tipare gjeomorfologjike të terrenit,
sepse janë të vendosura në një lartësi
relativisht të vogël, deri në 600 metra,
tek pjesët anësore të vargmalit, të shtrira
nga ana lindore e tyre. Vendbanimi
Suli është i dukshëm vetëm nga krahët
e Samonivës e të Qafës dhe që vetë
ka dalje optike, gjithashtu në drejtim
të këtyre dy vendbanimeve. Pra, Suli
nuk gjendet në pozitë të dukshme, që
të mund t’i arsyetonte karakteristikat e
pikëvrojtimit, në drejtim të hapësirës
mbikëqyrëse.
Nga ky këndvështrim, grupe
shqiptarësh fliudë, duke u nisur nga

aspekti vrojtues i terrenit, do t’i
jepnin vendstrehimit të ri Sul-i në
qafën e malit, pra kah lartësitë, të cilat
përmbajnë formën e shtyllës si dhe
përparësitë e pamjes. Rrjedhimisht,
ka mundësi që ata të ishin përcaktuar
t’u japin pjesëve të qafës së largësive
të Sulit, emrat: Kungji, Bir, Vreke
vetetime, Qafa (Kiafa) si dhe majat e
vargmalit në pjesët anësore, ku gjenden
vendbanimet, Vuqi e Flamburo.²
Ka të ngjarë, kështu që emri Sul
nuk ka prejardhje nga karakteristikat
gjeomorfologjike të terrenit malor. Nëse
shtrohet me kujdes trendet e pranisë
së shqiptarëve në Epir përgjithësisht,
krijohet përshtypja se ata lëvizin e zënë
vend në Mesjetë, në shek. XIV e tutje,
ndoshta edhe më herët, të organizuar
në grupe të mëdha farefisnie gjaku, në
formë klanesh a fisesh dhe që secili
nga ato identifikoheshin me emrin
e të parit të fisit, pra të themeluesit
dhe udhëheqësi, të tyre. Të tillë
kishte mjaft, si: Shpatajt, Loshajt
e Mazrekajt. Pikërisht mbi bazat e
atyre patronimeve, emërtohen edhe
emërvendet, ku ata zunë vend në një
rajon të caktuar. Në këtë drejtim, vihen
re dy shembuj: pikë qëndrimet gjatë
shtegtimeve të grupeve migruese prej
shqiptarësh mesjetarë të Mazrekajve
adaptuan emrat e themeluesve të fisit,
si Mazrek (greqisht Mazaraqi) në
Kurenda dhe Mazrek në Çamëri.
Në favor të ithtarëve, të cilët i japin
dorë hipotezës se Suli identifikon
emrin e personit a vendin, pra jo atë
gjeomorfologjik, dëshmon kalendari
në dorëshkrim i Foto Xhavellës, i
shkruar ndërmjet vitit 1792 dhe fillimit
të vitit kalendarik 1793. Sa herë që
njëri ndër figurat e dalluara të kësaj
pjese të historisë përmend Sulin, e
shënon në rasën dhanore “στου Σούλη
” , pra në Sul. Po në këtë burim, në
fjalinë “Viti tragjik, kur sundimtari ose
pashai i Janinës, Aliu, thuri intrigën
kundër banorëve të Sulit”, emri aty
përmendet në trajtën gjinore njëjës, si
“Σουλίυ”, d.m.th., të Sulit. Tutje, me
po këtë emër, Suli prezantohet edhe në
këngën popullore: “E morën Sulin, e
morën”. Ndërkohë që disa vendbanime
me emrin Suli, në bazë të regjistrimit të
administratës venedikase të vitit 1700,
figurojnë në Korint, në Patra dhe në
Morenë Veriperëndimore.
Mbase, e gjithë kjo reflekton një të
vërtetë nga e kaluara e arbërit mesjetar:
Shqiptarët e kësaj epoke formojnë
vendbanime, duke u vënë emrin e të
parëve të fisit, siç është rasti në rajone
të përmendura më lart, natyrshëm
edhe në Epir e në Atikë. Pikërisht ky
fenomen është element substancial
vetëm për pasardhësit e tyre. Në këtë
kuptim, terreni afër Sulit ose edhe vetë
Suli duhej të ketë qenë vendqëndrim i
përkohshëm i ndonji grupi shqiptarësh
nomadë që ishin fliudë, duke kërkuar
kushte më të favorshme për mbijetesë
diku tjetër. Ky model lëvizjesh ÖÖ

10
ÖÖ

shtegtuese, sjell njëkohësisht
edhe bartjen e toponimeve, nga njëri
vend në tjetrin, çka sipas medievistit
gjerman, Georg Shtadtmyller (G.
Stadtmüller) është një provë e fortë,
për historinë e ngulimeve të grupeve
migruese.
Nisur nga emërvendet e pranishme
të gurrës shqipe, vjen përfundimi i
pakontestueshëm se suljotët ishin
shqiptarë të krishterë të besimit ortodoks.
Nëse kjo del zymtë tek Pervos, tek
autorët e tjerë, përfshirë edhe ata grekë,
apo ndër burimet e shkruara e gojore,
prejardhje e tyre shqiptare është më
se evidente. Kështu, Lambridhis është
mjaft kategorik rreth kësaj çështjeje.
Ai këmbëngul tek fakti se ”suljotët
janë një përzierje e ngulimeve të para
të shqiptarëve dhe e një grupi grekësh
aty afër, diku nga shek. XVII, si pasojë
e akteve të dhunshme të otomanëve,
duke zënë vend kështu, në Sul. Pranë
mendimit të tij qëndrojnë edhe disa
shkrimtarë tjerë grekë të historisë suljote
si: P. Aravantinoi, Sp. Aravantinoi,
Paparigopullos, Ap. Vakalopullos,
etj. Këtë mendim e mbështesin
edhe udhëpërshkruesit e
diplomatët evropianë të
akredituar në oborrin e
Ali Pashë Tepelenës
në Janinë si: Pukëvili,
Liku dhe Holland.
Në favor të së vërtetës
rreth origjinës shqiptare
të suljotëve, dëshmon edhe
muza popullore. Kështu,
në një frymëzim poetik,
që himnizon zbarkimin
e reparteve ushtarake nën
drejtimin e rusëve te Shtatë
ishujt e detit Jon, më vonë nën
administrimin francez, suljotët
dhe disa kapedanë himarjotë
përbëjnë
kompanitë
ushtarake shqiptare. Në vitin
1807, suljotët ishin në ballë
të betejës në Tenedin ndërsa
nga ushtarakët e Napolonit
trajtohen për bartës të
“regjimentit
shqiptar”.
Për këta të fundit, suljotët
ishin refugjatë, që quhen
“arvanitë” ose “albanesi”.
Ajo ç’është me interes dhe
për çka e konsideroj faktor
gjykimi të arsyeshëm e me
peshë të posaçme, është e
vërteta e pakontestueshme
për prejardhjen e tyre
shqiptare, e cila gjen
mbështetje të fuqishme edhe në bazën
jo të paktë të shkruar burimore greke.
Ndërkaq, si pjesë e patjetërsueshme e
etnisë shqiptare, suljotët prezantohen
aty-këtu edhe me ngjyrime të errta, në
veprimet e jetës së tyre të përditshme.³
Sa i përket organizimit shoqëror të
suljotëve, literatura historike dhe baza
sado e paktë burimore e shkruar, lënë
përshtypjen se ata ishin të organizuar

Maj 2015, Nr. 4
në fara, fise, klane a familje të mëdha.
Ka të ngjarë që kjo formë e organizmit
fisnor të ketë qenë identike me grupet
migruese të shqiptarëve, ku burimet e
shkuara mesjetare të fillimit të shek.
XIV, i karakterizojnë si fise, të cilat
nuk njohin pushtetin e mbretit, pra që
janë “άβασίλευτοι” . Rrjedhimisht, gati
pesë shekuj më vonë, ata do të cilësohen
si mjedis “anarkik” jashtë kontrollit
të pushtetit qendror, i veçantë vetëm
për organizmin shoqëror të grupeve
blegtorale, me tipare shtegtimi.
Sidoqoftë, duke analizuar rrjedhat
historike të strukturës shoqërore të
suljotëve, duket
se ata janë
të organizuar
sikurse
shqiptarët e

rajoneve malore të Shqipërisë Veriore.
Kështu, gjatë viteve 1720-1740,
fshatrat e Sulit tashmë ishin formësuar
krejtësisht,
duke
ndërtuar
aty
vendbanime të qëndrueshme, ndërsa
banorët e kësaj pjese të Çamërisë
u ishin përkushtuar blegtorisë dhe
organizmit të jetës patriarkale.
Që atëherë, ndoshta edhe më herët,
katër fshatrat e mëdha të këtij rajoni
të zhveshur e shkëmbor në Çamëri
ndahen në farefise ose familje të mëdha.
Sipas Pervos-it, në vendbanimet e
Sulit mbijetonin 450 familje me 22
farefise, ndër të cilat të njohur ishin:
Boçarenjtë,
Xhavellajt,
Drakajt,
Danglijat, Buzajt, Seatët, Nikajt,
Papajanët, Shahinajt dhe Kalogjeratët.
Qafa në këtë organizim dhe strukturë
shoqërore të suljotëve kishte 4 fise me
60 familje, ndër të cilat dalloheshin
farat: Zerva dhe Nikaj. Së bashku me
farefiset e Avarikut e të Samonivës,
ato prej kohësh do të përbënin një
potencë lufte dhe hera-herës në
kushtet e mbijetesës, element i

pashmangshëm
plaçkitjesh

organizuara, në pronat jashtë
komunitetit të tyre.
Në bërthamën e këtij organizimi,
emri i suljotëve lakohet si një element
mobilizimi në planin militarist për
meshkujt prej moshës 16 deri në atë
70 vjeçare. Ndërkaq, çështja e frymës
dhe e moralit rezistues shkoi aq larg,
sa në sistemin e kultivimit të artit të
luftës do të futej edhe gruaja. Ajo,
në rast gjendjeje lufte brenda Sulit,
kryente
funksionin
e
furnizimit,
pra
kishte rolin e
krahut ndihmës,
madje edhe të
sektorit të rregullt
t ë
s h ë r b i m i t
ushtarak.
Megjithatë, siç bëjnë të
ditur Perevos e Lambridhis,
një
varg
kompetencash
qëndronin në pushtetin e
udhëheqësit, i zgjedhur
nga këshilli i farës a i fist.
Rreth funksionimt të këtij
këshilli, ky i dyti i referohet
një të dhëne të tërthortë, sipas
së cilës “Çdo fyerje ndaj individit
konsiderohej sulm ndaj atdheut”, për
çka në raste të tilla, udhëheqësi ftonte
këshillin dhe merrte masa ndëshkuese,
ndërsa vendimi i këtij organi ishte fryt
i autoritetit të pakontestueshëm të tij.
Vendimmarrës ishte po ashtu edhe
roli i tij në rrethanat kritike për
sigurinë, kompaktësinë dhe
nderin e farefist. Nisur
nga ky “unitet”, burimet

dhe literatura në fillet e gjysmës së
parë të shek. XVIII informojnë për
një realitet ekzistues. Suljotët kishin
arritur tashmë të formonin federatën
ose konfederatën e fiseve të Sulit. Për
më tepër, ata shenjëzojnë vijën e kuqe,
e cila përkufizonte pushtetin e tyre, me
qytet: Filipiadha-Carkovicë-ParamithiMargëlliç-Pargë.
Duke udhëhequr jetën e izoluar nga
të tjerët, pra larg rrymave të ndryshme
të kulturës së shek. XVIII, madje edhe
më vonë, ata do t’i përmbahen vijës
së dispozitave të së drejtës së tyre
zakonore. Në këtë kuptim, te malet e
zhveshura të Sulit sundoi praktika e
hakmarrjes si një fenomen, që njihej në
jetën patriarkale të fiseve në Shqipërinë
e Veriut. Në Fjalorin shqip-greqisht të
Marko Boçarit, përmendet fjala “hasm”,
që ka kuptimin e armiqësisë dhe të
armikut si dhe fjala “hake” (hak), që do
të thotë, hakmarrje, marr hakun, term
ky që përdoret në gjuhën shqipe, por i
huazuar nga turqishtja. Ndërkaq, në po
këtë thesar të çmuar për leksikografinë
shqiptaro-greke, e shkruar nga dora e
vetë Marko Boçarit, figuron termi
“gjak”, që ka kuptimin e borxhit
të hakmarrjes të një individi, në
praktikën zakonore të Sulit. Duke ju
përmbajtur këtij kriteri zakonor, në fillet
si dhe rrjedhën e mëtejshme të konfliktit
merrnin pjesë përkrahësit e palëve të
hasmuara, pra krejt pjesëtarët farefisnorë
të vijës patriarkale. Kjo ndodhte se
pjesëmarrja e farefisit në grindjet
personale të një anëtari të tij trejtohej si
“një obligim i tërë sojit”. Nëse konflikti
rezultonte me vrasje, atëherë pasonin
vrasjet e ndërsjella ndërmjet familjeve të
mëdha në hasmëri.
Roli

kishte
gruaja

ndërmjetësimin dhe zhdukjen e
hasmërive, ishte një fenomen i rrallë,
porse për komunitetin suljot fare i
zakonshëm. Pervos kujton se gruaja
suljote mund ta kryente atë rol, nga
shkaku i ndërgjegjes së burrave të
Sulit, që i konsideronin ato si qenie,
para të cilave ishte e turpshme dhe
shpirtvogëlsi, bërja e rezistencës.
Megjithatë, motivi i vërtetë, që i
bënte gratë të ndërhynin në konflikte
burrash, qëndronte pikërisht në faktin
se ato mund të evitonin rrezikun
e akteve të vrasjeve. Po sipas,
Perevosit, suljotët u nënshtroheshin
një ligji, që sanksiononte vrasjen
e një gruaje, të barabartë me një
numër të konsiderushëm burrash të
farefistit të vrasësit, pra të barabartë
me numrin e fëmijëve të një nëne.
Roli ndërmjetësues i grave nuk ishte
gjithnjë i suksesshëm. Sigurisht
që konfliktet e familjeve të mëdha
suljote, duke shfaqur probleme të
theksuara në bërthamën e komunitetit
të tyre, shpeshherë manifestoheshin
me vrazhdësi të veçantë. Në këtë
kuptim, literatura historike vë në
dukje lëvizje farefisesh ose degësh

11

Maj 2015, Nr. 4
të tyre në fshatrat fqinje, si pasojë e
rrezikut dhe frikës nga hakmarrja e
pashmangshme.
Struktura ekonomike e suljotëve ishte
në përputhje me nivelin e zhvillimit
shoqëror të tyre. Krahasuar strukturën
e fshtarave fqinje, ajo ishte kryesisht
një strukturë e vonuar. Biografi Pervos
kujton se “suljotët janë laikë në fushën
e njohurive për artin dhe tregtinë dhe
se fusha e veprimit të përditshëm të
tyre është blegtoria”. Pasardhësi i
tij për studime suljote, Lambridhis
është më radikal në vlerësime për
këta malësorë me origjinë shqiptare,
duke shtuar se “Të vetmen veprimtari
në përditshmërinë e tyre, ata kanë
blegtorinë dhe plaçkitjen”. Ç’është
e drejta, suljotët merreshin me punët
agrare vetëm nëse ndërmjet farefiseve
ekzistonte konflikti, për çka ata
detyroheshin të lëviznin dhe të zinin
vend në vise fushore.
Në aspektin gjuhësor, mirëfilli
dihej se suljotët e masivit malor ishin
pasardhësit e shqiptarëve nomadë, të
cilë prej kohësh përbënin një potencë
të fuqishme politiko-ushtrake në Epir.
Ashtu të mbyllur në rajonin malor
sipër Çamërisë, ata flitnin shqip, duke
udhëhequr për shumë kohë jetë të
izoluar, ashtu të heshtur e pa u dëgjuar
nga të tjerët. Ishin, aty-këtu të rrethuar
nga grekofonë, të shtrirë në rrafshnalta
dhe në viset fushore. Koloneli i
artilerisë britanike, Lik (Leak), ishte
kategorik kur nënvizonte se “Suljotët
nuk ishin grekë, por shqiptar të
krishterë. Në shtëpitë e tyre, ata flitnin
gjuhën shqipe edhe pse të gjithë burrat
e Sulit e shumë nga gratë e tyre kanë
komunikuar edhe në gjuhën greke”.
Për të parë gjuhën e folur të suljotëve
shërben Fjalori shqip-greqisht i Marko
Boçarit, i shkruar prej tij në Korfuz në
vitin 1809, siç duket me kërkesën e
konsullit francez në Janinë, Pukëvil. Në
përputhje me botuesin dhe komentuesin
e tekstit, Johalas, vihet në dukje se pjesa
shqipe e fjalorit i përket dialektit toskë
të Shqipërisë së Jugut. Ai përmban mjaft
elemente gjuhësore arkaike, të cilat sot
korrespondojnë me shqipen e folur të
arbëreshëve të Italisë. Për më tepër, ky
autor konsideron se shumë elemente të
së folmes shqipe të nëndialektit çam, si
ata të fshatit Kanelaqi dhe posaçërisht
të fshatit Rrapëza (sot Anthusa) më së
pakti zënë vend, në leksikun e Fjalorit
shqip-greqisht të Marko Boçarit.
Megjithatë, disa konkluzione, si
ai se, Marko Boçari bën gabime
sintaksore më tepër në shqip e më pak
në greqisht apo se nëndialekti çam
nuk është shqipja e folur në fjalorin
e tij, duhet marrë me shumë rezervë.
Mbase, nuk duhet harruar fakti se
Fjalori u shkrua në vitin e largët
1809, pra pikërisht atëherë kur sa
kishte filluar me ritme të ngadalshme
procesi i “ndërgjegjësimit kombëtar”
tek popujt ballkanikë, në shumëçka i
dalluar, prej atij të shek. XVI-XVII.

Edward Lear, Suli (1849)

ALI PODRIMJA
(1942-2012)

ÇAMI QIELL
KA ÇABEN
Ai që zbret tatëpjetë udhës
është çami
Diellin kërkon para se të fundoset
në pikën e lotit të Janinës
Në Majë të Sulit ai që ngjitet
është djali i çamit
Mos ia trembni ëndrrën
Ka kohë që e kërkon Dodonën
Ku qiell ka shkabën
(Mali i Robit, 2011)

Po ashtu, në këtë kontekst, duhet
pasur parasysh edhe niveli arsimor i
Marko Boçarit rreth sajimit të Fjalorit,
jo vetëm të pjesës shqipe, por edhe të
asaj greke, po aq sa edhe mungesën e
një alfabeti të veçantë të shqipes si dhe
përkthimin e fondit leksikor të shqipes
me alfabetin grek. Rrjedhimisht, kur
zihet ngoje vetë përdorimi i fjalëve të
shqipes me alfabetin grek, kjo dukuri
qe e pranishme te shqiptarët e krishterë
ortodoksë, edhe tutje Kallamasit.
Nisur nga sa më sipër, në Çamëri
si dhe në rajonin e gjerë të Epirit,
korrespondenca e shkruar ndërmjet
shqipfolësve bëhej drejtpërsëdrejti në
greqisht, gjuhë të cilën, me gjasë e flitnin
një numër i madh banorësh, ndërkohë
që në këmbime zyrtare, ata shfrytëzonin
sekretarët grekë. Kështu, në greqishte
bëhej edhe korrospondenca e bejlerëve
çamë me Ali Pashë Tepelenën. Po në
këtë gjuhë, bejleri i njohur i Çamërisë,

Hasan Çapari i drejtohej në dy
dokumente, Foto Xhavellës.
Sidoqoftë, niveli i njohjes së shqipes
po aq sa edhe i greqishtes, jo vetëm i
Marko Boçarit, por edhe i suljotëve
të tjerë të dëgjuar, nuk ishte në atë
shkallë të kënaqshme, sipas të gjitha
paragjykimeve objektive, nga shkaku i
mungesës së arsimimit të tyre. Kështu,
në fjalorin e kryeheroit të Sulit vihet
re mangësia e pranisë së strukturës
gjuhësore në shqip dhe greqisht. Po
ashtu edhe mungesa e përvojës në të
shkruar, sa e tij aq edhe anëtarëve të
tjerë të farefisit Boçari, të cilët duhet
ta kenë ndihmuar gjatë përpilimit të
fjalorit shqip-greqisht, është e dukshme.
Niveli i ulët arsimor i suljotëve
ishte pasojë e mungesës së shkollave
në Sul si dhe e fuqisë së madhe
vendim-marrëse, pra larg koherencës
me botën e qytetëruar, duke qenë
kështu të varur nga strukturat e
organizuara arkaike të tyre. Ata patën
për shumë kohë prioritetin tjetër të
përditshmërisë jetësore, që bazohej
në një arsimim të kundërt: atë të
përvetësimit të artit luftarak, pra të

përdorimit të armës, duke e bartur
përvojën e kësaj veprimtarie nga
njëri brez në tjetrin. Për këtë arsye,
nuk ishte e rastit që suljotët vijojnë
jetën nga kujtimet ende të freskëta të
rezistencës e të luftës edhe pas rënies
së Kungjit, fortifikatës së fundit të
tyre, në dhjetorin e vitit 1803.
Kjo mendësi mbijetoi edhe atëherë
kur ata gëzonin statusin e shtetasve
të huaj në Korfuz e në Shtatë Ishujt e
Jonit, nën mbikëqyrjen e administratës
ruse, franceze dhe angleze. Ashtu të
mbyllur në lëvozhgën e tyre të jetës
patriarkale, suljotët mbetën edhe atje
jashtë sistemit arsimor, të paktën
pjesërisht, deri në mesin e viteve
30-të të shek. XIX. Deri atëherë, ata
përkujtuan me mall jetën patriarkale të
paraardhësve të tyre, doket e zakonet,
pa anashkaluar edhe gjuhën e folur
ndryshe nga të tjerët. Suljotët ishin ata,
të cilët e kujtonin dhe e respektonin
të kalurën, të cilën e identifikonin
me ligjet e “maleve shqiptare” dhe e
riprodhonin jo rrallë në legjenda të
bukura rrëfimi, rreth historisë të një
pjese të Epirit malor.

¹ Shënim i Zërit të Çamërisë: Përpos botimit të parë më 1803 dhe të dytë 1815 dhe
të tretë më 1856 në greqishte, vepra e Pervosit është botuar në italisht dhe në anglisht.
Shih PERRHAIBOS, CHRISTOPHOROS: History of Suli and Parga, containing their
chronology and their wars, particularly those with Ali Pasha, Prince of Greece. Written
originally in modern Greek by ΒΥΚ ΨΟ ΦΞΗΛΑ, ΑΩΚΑ [or rather ΒΥΚ ΨΟ ΨΞΗ ΛΑ,
ΑΩΚΑ, a numerical cipher for Xριστοφορου του Περρεβου και Χιλιαιρχου and translated
into English from the Italian of C. Gherardini [together with his preface and notes].
[With a plate.] A. Constable & Co.: Edinburgh, 1823, pp. xvi. 248.
³Të mësuar me jetën luftarake, ata përbuznin punën e bujkut ose në instancën e
fundit nuk u nënshtrohen as rusëve. Duke vjedhur dhe grabitur bagëtinë e fshatrave
përreth Korfuzit, ata refuzojnë t’i kthehen zellit për paqe sepse asgjë tjetër nuk njohin,
përveç se të pastrojnë armët dhe të këndojnë me kitarë në shqipet heroizmin e tyre.
²Kungji: sipas Lambridhit do të thotë gardh i vogël, kurse për Likun kodër; Bir:
sipas Lambridhit është fjalë e çamërishtes që shqiptohet ber; Vreke vetëtime: sipas
Lambridhit dhe gjuhëtarit arbëror Furiqit, që do të thotë shtyllë e vetëtimës; Vuqi: sipas
Furiqit ka kuptimin e një bime në gjuhën shqipe dhe Flamburo sipas Lambridhit është
toponim i shqipes, që do të thotë flamur.

12

Maj 2015, Nr. 4

The fundamental rights of the
in front of greek municipal law

View of Paramithia, Chameria, now in Greece

Blerina SADIKU

T

he
Conference
of
Ambassadors in London
in 1913 recognized the
independence of Albania,
but almost half of its
territory, which was predominantly
inhabited by Albanians, remained
outside the borders of the new state.
Chameria was one of these regions.
It was divided between Greece and
Albania after the finalization of the
latter’s borders with the Protocol of

Florence in 1925. The major part of
Chameria had been annexed by Greece
since the Conference of Ambassadors in
London in 1913. The toponym of this
region derives from the river Thyamis,
which is the name from antiquity for
the Kalama River, and also from the
Turkish word Çam, which means pine
tree in English. This toponym was used
during the Ottoman five centuries.
Albanians inhabiting the region of
Chameria found themselves between
Greek municipal law and international
law. Due to the fact that the nation-states
were a new concept for the international
arena, this situation created a certain
global turmoil. De jure, international
and municipal laws tented to protect
the fundamental human rights and
the rights of minorities as well, but de
facto it was very difficult to establish
peaceful coexistence between ethnicities
inhabiting the newly created nationstates. On the other hand, the international
arena was essentially seeking only a
superficial stability within these new
political entities through the use of the
instruments guaranteed by international
law. Soon, the creation of these types of
states in the Balkans further accentuated
the issue of coexistence between various

Eqerem bej Vlora wrote in
his memoires that Rauf
Fico, one of the delegates,
kneeled in front of the
Italian secretary of foreign
ministry, begging him to
save Chameria.
ethnicities. Greece sought to Hellenize
its state’s territory, while, on the other
side, Albanians included in the new
borders of Greece were forced to obey
this assimilation process despite the fact
that their Albanian national identity had
been preserved through centuries. After
the annexation of this region by Greece,
its population was reduced (Colonna di
Cesaro 1922, 75; Tsitselikis 2012, 76).
This fact conveys the consequences
of the pressure that was exerted on the
population for the achievement of the
highest possible degree of assimilation
policies.

Later on, it was considerably difficult
for the Albanians of Chameria to
continue preserving their national
identity due to official and unofficial
pressure. Greece aimed to achieve its
objectives through the collaboration of
the irregular military and clergy, as it
occurred in the massacre of Selan Creek
soon after the annexation of the region.
In March 1913, seventy-two men
from Chameria were massacred in
the Creek of Selan. Persecutions,
before and after this period, were
revealed to the public and condemned
not only by the Albanians inhabiting
the region of Chameria but also by
the representatives of the Albanian
government and other patriots as
well as several representatives of
the international community, like
diplomats and travelers. Albanians
constantly sought help from the
international political community,
but the latter’s intervention was
superficial in various circumstances,
as it was revealed, during the decades,
that the protection of this population’s
basic rights was never fully achieved
in the long run. In 1913, after the
International Commission of Control
aimed to establish the borders between

Maj 2015, Nr. 4

13

albanian population of chameria
and international law 1913–1926
Greece and Albania, as the finalization
of the conclusions of the Conference
of Ambassadors, the autochthonous
As the borders of Albania were not established until
population suffered persecutions like
1926, the population of north Greece, which had been for
arrests and forced transfer that had
many centuries predominantly inhabited by Albanians,
the aim to prevent this population
from interfering with the work of
was in the middle of turmoil that characterized Albania
the commission (Isufi 2007, 203;
and Greece’s relations of that period.
Elsie et al. 2013, 10–12). In May
1913, the Albanian government’s
representatives Mr. Mehmet Konitza
During these operations, however,
and Philip Nogga sent a letter to Sir to include under its rule the so-called
Edward Grey, who was at the time the Epirus region. In 1914, the Greek army the rights of the population of the
secretary of state at the Foreign Office infiltrated the Albanian borders aiming invaded territories were infringed in
and also the president of the Conference at the establishment of an Autonomous different ways. Various testimonies,
of Ambassadors in London in 1913. Republic of Northern Epirus. Arrests such as the letter reported in Elsie et
In this letter they condemned the and massacres of the population of these al. documentary book on Chameria
Greek authorities’ actions on forcing territories were quite usual. Greece from a British delegate of the
the Albanian population to accept the was one of the states that signed but did International Control Commission,
annexation of their land by the Greek not ratify the Convention of Hague of Mr. Harry Lamb, sent to Sir Edward
state, and those who opposed it were 1907 regarding the laws and customs Grey in 1914, show that the Greek
suppressed by all means: arrests, of war. Legally, Greece was not bound army infiltrated the southern border
forced transfer from their properties, by this convention, and informally of Albania while massacring the
the confiscation of the latter, massacres the protection of individuals’ rights population by burning and violating
and disappearances (Elsie et al. 2013, before the state’s interests was quite them and their properties and leaving
10–12). In June 1913, the government inconceivable. Despite the fact that a deserted land with a terrified
of Ismail Qemali sent a delegation this convention was considered as population (Harry Lamb Report to Sir
to Rome and Vienna to ask for help having a weak impact, its content has Edward Grey 15 July 1914).
Authors of the early 1900s paid
and save the territories whose fate a contemporary perspective as it states
the
importance
of
non-infringement
of
attention
to the controversy regarding
was being decided at the Conference
of Ambassadors in London 1912–13. the rights of individuals not involved in the content of international law
of the time and its effectiveness.
Eqerem bej Vlora, mentioned in war procedures.
Xhufi and Isufi’s article on the Violent
Annexation of Chameria by Greece
and the Albanian Efforts to protect
it, wrote in his memoires that Rauf
Fico, one of the delegates, kneeled
in front of the Italian secretary of
foreign ministry, begging him to save
Chameria (Eqerem bej Vlora 1973).
During this time, the international
system was very fragile, and this can
also be deduced from the fact that the
Great War exploded soon after the
Balkan Wars. Therefore, international
and municipal laws, not only of Greece
but also of all the states, existed only
de jure, without major effects in reality.
After the Treaty of London, the Treaty of
Bucharest and the Protocol of Florence
in 1913 and 1925, only few of the
Chameria region’s villages remained
within the Albanian state. Following
the Protocol of Florence in 1913,
Greece complained about the inclusion
of the so-called Northern Epirus into
the Albanian state. It continued to claim
the autonomy of this region before and
after the signing of the Protocol of
Corfu in 1914. During this time, the
local population was the first to suffer
Preveza, Chameria, now Greece
the suppression of Greece’s persistence

Tsitselikis mentions in his book the
opinion of two professors Tenekides
and Seferiades on the effectiveness
of international law during the first
decades of the 1900s based on bilateral
and multilateral treaties that had
been implemented (Tenekides 1926;
Seferiades 1928). They analyzed the
effectiveness of international law
from an impressive contemporary
point of view by noticing the
infringement of human rights due to
war procedures, stating that human
rights had been considerably violated
as the consequence of international
relations’ patterns that had not shown
proper attention to the treatment of
various populations (Tenekides 1926;
Seferiades 1928).
After the end of the Balkan Wars,
the Treaty of London, the work of the
International Commission of Control,
Chameria was in an irreversible state,
i.e. as the Protocol of Florence in
1925 would shown later, its major part
remained definitely under Greece’s
control. In the second half of 1913,
Greece signed a peace treaty with the
Ottoman Empire, after the weakening
of the latter at the end of the Balkan
Wars, in order to regulate the issues
of the respective minorities ÖÖ

14

Maj 2015, Nr. 4

ÖÖ

inhabiting
Greece
and
Turkey. The territory of the Balkans
had been de jure under Ottoman
jurisdiction, while the territory
inhabited predominantly by Albanians
was considered as an Ottoman
concession and later the population of
this territory was treated as Turkish.
In this treaty, the two signatories were
bound by the principle of reciprocity
on the treatment of the respective
populations,
but
the
Turkish
population in Greece was considered
in this way on religious basis,
therefore, the Muslim population
was considered as Turkish. The two
countries (Greece and the Ottoman
Empire) had to respect the civil,
political and economic rights of these
populations, but in reality this was
almost inapplicable. As the borders
of Albania were not established
until 1926, the population of north
Greece, which had been for many
centuries predominantly inhabited
by Albanians, was in the middle of
turmoil that characterized Albania and
Greece’s relations of that period.
In the peace treaty between Greece and
the Ottoman Empire, the fundamental
rights of the Muslim population were
sanctioned, especially through Article
6, referring to the property rights and
Article 11, referring to the civil and
political rights. They had the liberty
to fully enjoy their cultural, economic
and political rights. Apart from
few issues/restrictions for Greece
on public property management
claimed by Ottoman authorities,
other types of rights, as fundamental
rights, were accepted by the Greek
part also in the third protocol of
this treaty, where these restrictions
are conveyed. However, for what
regards the Albanian population, the
treaty concludes that “instructions in
schools should be in Turkish, and the
Greek language is obligatory” (Treaty
of Athens 1913). This statement
disregards the nationality of the
inhabitants of the Ottoman Empire’s
ceded territories; in this case, the
Albanian nationality of the population
inhabiting these territories, which are
included nowadays in the northern
Greek border. Anyway, Greece did
not respect this agreement, since it
aimed to expand its state territory
towards the north of Albania as well,
and the engagement of the irregular
military in this situation prevented
the autochthonous population to
enjoy their fundamental human rights.
Soon after the territorial expansionist
aims, Greece engaged in the so-called
agrarian reform, which was a further
denial of economic rights. The laws
that were implemented in this regard
never could properly compensate the
population for the land that was taken
from them.
On the other hand, Greece and Turkey

The land of Chameria was used for the settlement of
the Greek population coming from Turkey, while the
Albanian population of Chameria was continuously
under pressure and masses of people from this
region were obliged to flee towards Turkey. Many
of them were obliged to declare the willingness
of this transfer. In this situation, the position of
the autochthonous landowners was considerably
damaged and their life was made quite.
agreed to exchange their respective
minorities by the adoption of the
Treaty of Lausanne, but the migration
of the respective populations from
one country to the other was carried
out several years before this treaty
and also continued few years after
it. The Greek-Orthodox minority of
Turkey had to be exchanged with the
Muslim population of Greece, which
essentially was not Turkish.
The Greek state was based on
Article 17 of its Constitution of
1911 to formulate the laws of the
agrarian reform applied on large
property ownerships. Most Albanians
of Chameria were large landowners.
According to Law no. 232 of 1917 of
the agrarian reform, the owners of land
from the new territory of the Greek
state could not make any transactions
with their private properties. However,
there were other laws to complete the
agrarian reform as those of 1919,
1922, 1924 that aimed at a certain
indemnity for the taken properties, but
it never represented a real value of the
taken properties from the landowners.
The land of Chameria was used for
the settlement of the Greek population
coming from Turkey, while the
Albanian population of Chameria
was continuously under pressure
and masses of people from this
region were obliged to flee towards

Turkey. Many of them were obliged
to declare the willingness of this
transfer. In this situation, the position
of the autochthonous landowners was
considerably damaged and their life
was made quite.
Regarding the economic rights,
according to an author from 1926, this
period of the agrarian reform in Greece
can be considered as the one when
land was forcibly expropriated from
the legitimate owner (Evelipidis 1926,
14). In 1917, Law no. 232 aimed at
distributing land to poor farmers so they
could cultivate it and provide a stable
economy for their families, but this
was achieved through expropriating
land from the owners of the largest
properties. The territories of New
Greece did not have the permission
for any transaction of private property
(Efimeris tis Kivernisesos, arithmou
232, 1917). According to Evelipidis, it
was difficult to apply this decree law,
therefore, with Law no. 2052, in 1919,
some formalities of the previous land
law were changed with the aim to limit,
through decentralization, the land that
remained to the owners (1926, 18;
Efimeris tis kiverniseos, arithmos fillou
6, 1919). In 1920, according to Law no.
2521, poorer farmers had to work on
land and give a part of the products to
the owners, but this was not applied
until 1922, when Law no. 2921 was

implemented (Efimeris tis kiverniseos,
arithmos fillou 128, 1922; Evelipidis
1926, 18). In 1923 and 1924, further
decree laws aimed at putting justice
in the previous laws were formulated
and
implemented.
These
laws
sought to compensate owners for the
expropriated land in a small amount
and limit the largest land properties to
medium ones (Efimeris tis kiverniseos,
arithmos fillou 324, 1924).
Despite these laws, and the decree
law on December 1925, the population
of Chameria suffered these changes
because Cham Albanians were the
owners of large land properties and
other agricultural ownerships and were
obliged to coexist in a community
with Greek refugees; their lives were
made quite difficult since they had to
give up most of their private property
to this population’s needs.
Regarding the issues raised in the process
of exchange of populations, especially
Muslim Chams were forced, through local
and national decrees, to leave everything
behind and were transported by sea to
Turkey. Cham Albanians, due to their
religion, were misunderstood as Turks,
and consequently they were obliged to
leave all their properties in Chameria and
be involved in the process of (population
transfer to Turkey (Margaritis 2009,
119). This was one of the many denials
of the fundamental human rights of this
population, since they were treated as
objects for the fulfillment of Greece’s
duties in the international arena, in this
case, regarding the bilateral agreement
with Turkey.
On the other side, international laws
intended to respect minority rights
through several treaties, like the Treaty
of Sèvres. However, this treaty’s
aim was mainly to maintain a stable
international community from several
ethnic groups of nation-states to a
wider area and not properly to focus
on the real needs of national minorities
of nation-states, since, apart from few
declarations of recognition, it did not
bring many changes for the interest
The Albanians of Chameria could
not enjoy neither their cultural rights.

Bibliography
Primary sources

Evelipidis, C. 1926. La reforme agraire en Grece. Athens: Phd.diss.

AQSH. Koleksion Dokumentesh. Folder 1004. P. 3
On–line database of Greek Parliament et.gr Efimeris tis
Kiverniseos. Arithmos fillou 232. 1917
Efimeris tis Kiverniseos. Arithmos fillou 6. 1919
Efimeris tis Kiverniseos. Arithmos fillou 128. 1922
Efimeris tis Kiverniseos. Arithmos fillou 324. 1924

Isufi, H. 2007. Çamëria - Nëpërmjet Kronikave të Kohës 19021940. Tirana: Pegi.

Secondary sources
Colonna di Cesaro, G. A. 1922. L’Italia nell’Albania Meridionale.
Note e Documenti (1917-1918). Foli1gno: F. Campitelli.
Eqerem bej Vlora. 1973. Lebenserinnerungen. Band II (19121925): 19 quoted in Isufi Hajredin and Xhufi Pëllumb. 1997.
Aneksimi i dhunshëm i Çamërisë nga Greqia dhe Lufta e
Shqiptarëve për Mbrojtjen e saj. Studime Historike-Separat. No.
1-4. Akademia e Shkencave e Shqipërisë. Instituti i Historisë: 17.

“Letter from Mehmed Konitza and Philippe Nogga to Sir Edward
Grey 1913.” In The Cham Albanians of Greece. A Documentary
History, edited by Robert Elsie, Bejtullah Destani and Rudina
Jasini, 10–12. London: I.B. Tauris, The Centre for Albanian
Studies.
“Letter from Harry Lamb to Sir Edward Grey.” 1914. in The Cham
Albanians of Greece. A Documentary History, edited by Robert
Elsie, Bejtullah Destani and Rudina Jasini. London: I.B.Tauris,
The Centre for Albanian Studies: 17.
Margaritis, J. Bashkëpatriotë të padëshiruar – Të dhëna mbi
shkatërrimin e minoriteteve të Greqisë. Translated into Albanian
in 2009 by Maklena Nika. Tirana: Bota Shqiptare.

15

Maj 2015, Nr. 4
They found themselves in difficulty to
express their national identity because
Greece was implementing assimilation
policies in order to Hellenize its
nation-state. The clergy played a
considerable role in marginalizing the
Muslim community of Albanians of
Chameria, discriminating them several
times. This population neither could
have their national schools. In this
regard, the Albanian state had a weak
role; most of the time it pleased the
Greek state with the opening of Greek
schools in Albania, while Greece
put many obstacles to the opening of
Albanian schools in Greece, despite
its commitment under the League
of Nations to provide subsidies for
Albanian schools. Pupils were often
humiliated and, therefore were obliged
to leave education in Albanian and to
embrace that 198 The Fundamental
Rights of the Albanian Population of
Chameria one in Greek as the better
one. Essentially, these were parts of
assimilation policies of the Greek state.
Considering the pressure made on the
Albanians of Chameria for what regards
their basic human rights, it was quite
impossible to imagine the affirmation
of their political rights in the Greek
parliament and the local government
as well. Chams never had their
representatives in the Greek parliament,
while in the local government there
was a tendency to discriminate against
the Muslim population in terms of their
participation in public life (AQSH fold
1004, 3).
However, during 1926, the Greek
state recognized and respected, in the
short run, the fundamental rights of
the Albanian population in Chameria
at the League of Nations through
a declaration of its representative
Dendramis. One the other hand,
Albanian representatives at the League
of Nations constantly sought their
population’s fundamental rights in
Greece, even though their state had
a weak position in the international
arena. Neither the treaties on
minorities’ rights nor the declarations
of the Great Powers’ leaders, like the
declarations of President Wilson to
promote peace through his ideology
known as Wilsonianism, could stop
the rise of nationalism in the Balkans.
The consequent clashes were due to
the difficult co-existence of different
ethnicities. In the end, it was not the type
of policy that determined the respect of
“the other’s” fundamental rights during
the first years of the twentieth century.
It was simply the willingness of a
certain state to do so, and the Greek
state, since the beginning, had been
determined in its assimilation aims and
the Hellenization of its state territory
through ethnic cleansing policies.
Blerina Sadiku is the author of “The
emergence of the Cham issue (1820-1943”

George Gordon BAYRON
(1788-1824)

Tamburxhiu
Tamburxhi! Tamburxhi! thirrja jote ushton;
U ngjall trimave shpresën; për luftë na fton
Gjithë djemt’ e malsisë i thërret anembanë
Himariotët, Ilirët, Suliotët zeshkanë,
E kush është aqë trim sa Sulioti zeshkan,
Me fustane të bardhë e të zi tallagan?
Ja le tufën shqiponjës e bishës e zbret
Poshtë fushës me sulm si rrëkeja në det.
Të bijt’ e Himarës që s’falin as mikun,
Si mundet ta lënë të gjallë armikun?
Si s’markan dot gjak me pushkat besnike,
Ka shenj’ më të bukur se zemra armike?
Maqedoni dërgon bijt’ e tij fitimtarë
Lenë gjahun në pyll në gjak për të larë
Mandilet e kuqe, t’i skuqin më shumë
Në gjakun e luftës që rjedh posi lumë.
Kusarët e Pargës i ka deti shokë;
I zënë rob frëngjtë, i zbresin në tokë,
I shpien në burg, atje të kuptojnë
Se ç’janë vargonjt’ e sa rëndë rëndojnë.
Të dobëtit blejnë, u duhen paratë;
Fitoj, çdo gëzim që dua, me shpatë;
Prej s’ëmës rrëmbej të bijën truphedhur,
Mar nusen e re, me flokët e derdhur.
E dua fytyrën e bukur si lule.
Që shpirtin ma deh me këngë e pekule,
Pa silljani lirën prej odës së vet
E këngës t’ia thotë për vdekjen e t’et.
Kujtoni Prevezën, në dorë kur shtimë,
Armiqtë vajtuan por ne brohorimë;

Shtëpira që dogjëm, e plaçkë që ndamë Zengjinët i therrëm, të bukrat s’i ngamë.
Ne frikën s’e njohim, s’e njohim mëshirën,
Këto nuk i njeh kush lufton për Vezirin;
Që kur leu Profeti, s’ka parë Gjysmëhëna
Një trim kaq të madh sa Ali Tepelena.
I biri Myftari drejt Tunës po nget,
Gjaurët leshverdhë ta dinë ç’i pret;
Kur turren Delinjtë mbi lumin me gjak,
Të gjallë Moskovit i kthehen fort pak!
Silihtar! zhveshe kordhën e të Parit tonë;
Tamburxhi, kushtrimi ne shpresën na shton;
Ju male, që shihni si zbresin në zall,
Ja kthehemi mundës, ja nuk vimë gjallë.
E shqipëroi nga anglishtja Skënder Luarasi

MENDIMET E LORD BAJRONIT PËR GREKËT

N

ë një letër që i shkruante Henry Drury më 3
maj 1810 ndër të tjera thoshte me të tallur:
«I dua grekët, të cilët janë zuzarë të pëlqyshëm,
me të gjithë të ligat e turqve, por pa trimërinë
e këtyre». [I like the Greeks, who are plausible
rascals, - with all the Turkish vices, without their
courage.]
Më 1823 shkruante: «Më e keqja punë e grekëve
është që janë (për të përdorur një fjalë të trashë

por e vetmja që ka për të qëlluar të vërtetën)
gënjeshtarë aq të mallëkuar; kurrë, qëkur Eva
rronte në parajsë, s’është shfaqur kush aq i
pazoti të thotë të vërtetën se sa grekët». [The
worst of them is that (to use a coarse but the
only expression that will not fall short of the
truth) they are such damned liars; there never
was such an incapacity for veracity shown since
Eve lived in Paradise.]

16

Maj 2015, Nr. 4

T

Sevdai KASTRATI

regimi
Mendimet
e
Filopimin Trukuleskut filloi
të botohet për herë të parë
në vazhdime në gazetën
“Dielli” të Bostonit më 17 gusht, 24
gusht dhe 14 shtator 1934. Tregimi
u botua me pseudonimin Haju.
Redaktori i “Diellit” në një shënim
bën me dije se një shqiptar i njohur,
mik i Vatrës, ka për të botuar, nga koha
në kohë, në shtyllat e “Diellit”, një sërë
fantazirash letrare përmbi ca dukje të
Shqipërisë së sotme dhe ‘Haju’ në
shqip-kuco-vllahisht është për ‘ay’.
Për përcaktimin e saktë që tregimi
i takon Konicës na kanë ardhur në
ndihmë toponimi Shkalla e Tujanit
dhe H-ja. Të parën e ndeshim
te romani i papërfunduar “Dr.
Gjëlpëra zbulon rrënjët e dramës së
Mamurrasit” në tre raste: në fillim
të romanit “Jashtë Tiranës, mi një
kodrë pranë Shkallës së Tujanit,
dhe në dy raste të tjera “Një tokë
n’ udhë të Dúrrësit, dhe një tjatër
jashtë Tiranës në një bregore nga
ana e Shkallës së Tujanit”, ose
“Zulfikár Agë”, tha Ibn-el-Kelbi, “e
dini meselenë që na pruni sot këtú.
Zotni doktori dishrón me blé ató pes
ditë ar që kini nga udha e Shkallës
së Tujanit.” H e ndeshim në dy
raste kur Faik Konicës i shkruajnë
Loni P. Peristeri nga Marlboro i
Massachusetts-it dhe Koli J. Dallto
nga Younstown i Ohoio-s. Letrën
e Peristerit ai boton më 12 dhjetor
1925 tek rubrika Shtylla e Faik
Konicës në gazetën “Dielli”: Një i
qojtur Loni P. Peristeris më shkruan
nga Marlboro-i i Massachusettsit: “ne hje hatdhetar, iq dore nga
dijallezite... Jep demicien.” Konica

I
“Kafeneja Madhështore Boulevard
Saint Michel” ish vëndi ku mblídheshin
të gjithë njérëzit me rëndësí në Tiranë.
Ora ish nj’ a pesë pas dreke. Kafeneja
Madhështore – e palarë, e shtruar me
mobilla të shëmtúara dhe të vjetërúara e
të lódhura, e mbuluar si prej një mjégulle
të ndyrë nga qenefi gjysm’ i hapur dhe
kurrë i zbrazur e i spastruar – ish plot
gjallësí dhe jetë. Këtú kuvëndojin, atjé
kërcisjin zaret në tavllë, më tutje qeshjin;
dhe përmi tërë zhurmën, dëgjohej zëri i
mbrehtë i shërbénjësve që po porositjin
të pira. Menjëherë u-bë një pushím i
përgjíthëshm. Dikush pëshpëriti: Vjen
Zoti Filopimín Trukulesku!
I zoti i kafenesë, Barbajanesku, u-sul
përpara dhe me një të përulur tha,
“Misarthtë, Dómnule Filopimín!” edhé
fshiu një tryezë. Njeriu i ardhur ish i

Një tregim i panjohur i Faik Konicës

MENDIMET
E FILOPIMIN
TRUKULESKUT

gjatë, i mbushur nga trupi, me fytyrë të
verdhë, móllëzat e fáqeve të hédhura.
Nxori kapellon edhé u-duknë flokë të
zeza e të rrúdhura. Një shërbénjës i mori
kapellon dhe bastunin, edhé Filopimin
Trukulesku u-ul. Nga shumë tryeza të
tjera u-afëruan njerës t’ a përshëndoshin
me nderím, se Zoti Trukulesku ish i
fuqishmë, një nga dritat e Shqipërisë së
re. Nga një fjal’ e tij varrej fati i shumë
njérësve. Zoti Trukulesku i priti të gjithë

me një kryelartësí mbrónjëse dhe me një
njohje të shkurtër, se e kish mëndjen në
dy njerës të huaj që kishin ardhur me
të. Këtá ishin dy gazetarë, njëri Inglíz,
tjatri Amerikán. Dukej se që të tre kishin
patur një bisedím të gjatë, i cili édhe
po vazhdonte. “Po”, thosh Trukulesku,
“Shqipëria është vënt i paqyetëruar, i
ndyrë, i vogël, pa rëndësí, pa historí, pa
të pritme. Shqipëtarët janë të poshtër. Po
pak-nga-pak do të ndrohen të gjitha.” –

i përgjigjet: “Hunë hhjam hazër
të ’eq dorë, siç më hhjep hhurdhër
Qir Peristeris, hhi cili hhe do hhaqë
shumë Vatrën sa ’arón që s’ hhësht
hhas hhanëtar hhi Vatrës. Po hhjam
gati me një shart vetëm: që Qir
Peristeris të më hhjapë zotimin me
të shkrojtur se ka për të nxënë cilat
fjalë marin h në gjuhën shqipe, cilat
jo”. Letrën e dytë e boton po aty
më 10 nëntor 1925 duke shtuar se
ca njerëz i kanë shpallur luftë zërit
h. Humba, hëngra, hodha, bëhen
Umba, ëngra, odha, kurse Ura, elbi,
ara bëhen Hura, helbi, hara. Konica
në përfundim thotë se zëri h është
shenja masonike me anën e secilës
shqiptari njeh shqiptarin.
Një veçori të tillë e kam vërejtur
në Gjirokastër në vitet ’90: zërit h
i kishin shpallur luftë ca fshatra të
Tepelenës hiku për iku, herdhi për
erdhi dhe kështu me radhë.
Në vitet ’30 në gazetën “Dielli”
botohen një sërë shkrimesh përmbi
kuco-vllehët (çobanët) duke i
akuzuar për armiqësi ndaj shtetit
shqiptar. Fan S. Noli mendonte
ndryshe “Vlleht’ e Shqipërisë janë
aqë të pakë dhe aqë të shtypur sa
është një shaka të thuhet se kanë
lojtur atë roll nefast që u ngarkon
Dielli”.
Tregimi Mendimet e Filopimin
Trukuleskut u botua dymbëdhjetë
vjet pas tregimit Një ambasadë e
Zulluve në Paris dhe dhjetë vjet
pas romanit Dr. Gjëlpëra zbulon
rrënjët e dramës së Mamurrasit, por
mbeti i panjohur për lexuesit dhe
studiuesit e Konicës, sepse u botua
me pseudonim. Më poshtë po japim
tekstin e plotë të tregimit:

“Më ndjeni”, pyeti njëri nga gazetarët
të habitur, “ju vetë Shqipëtár jini?” Zoti
Trukulesku qeshi. – “Pëllëria mësi! jam
më Shqipëtár se çdo Shqipëtár tjatër. Po
më pëlqén e vërteta. Shqipëria s’ është gjë
fare, né Shqipëtarët jemi të liq e t’ egër.
Po me ndihmën e ca miqve, si Rumania,
do të vemi mbarë.”
Të dy gazetarët u-ngritnë dhe múarnë
leje. – “There is something strange about
this fellow”, pëshpëriti njëri. “Let us
go to that delightful Albanian inn ‘TE
SHKALLA E TUJANIT’ and talk it over”,
tha tjatri; edhé dúallnë që të dy.
Në këtó e sipër, një njerí i veshur me një
farë uniforme j’ u-afërua Zotit Trukulesku
me një zarf të math në dorë, edhé j’ a
dorëzój me fjalët: “Zoti Filopimín, kju
hëshçë një shkrím gaj Kryeministru.
Hëshçë rezervát.” Zoti Trukulesku e
hapi t’ a këndojë. Shërbénjësi Aristoteli
ndodhej prapa fronit, dhe unji kokën të

17

Maj 2015, Nr. 4
këndojë bashkë me Zotin Trukulesku.
Pastáj u-largua dhe vajti nga fron në fron
duke thënë, “Është rezervát!” e duke
pëshpëritur sicilitdo ca fjalë në vesh. Më
në funt u-afërua pranë tezgës ku ndodhej
një “megaphone”, një zë-madhonjës nga
Amerika, edhé e mori në dorë.

II
Johanica Celingesku kish arrirë dy
vjet më parë nga Amerika në Shqipërí
me qëllimin të hapë një shoe-shine për
të fshirë këpucët e Tiranës me mënyrën
e bukur që i ka hie një kryeqyteti. Kish
prurë përvéç vúrcave dhe fróneve
të prëhëshme, edhé një megaphone
për të thirrur shkónjësit. Se Jehonica
Celingesku ish bootblack i mbaruar.
Kish punuar tre vjet në shoe-shine-in
e Jim Smith-it në Conny Island, pranë
New York-ut, një llustraxhihane me
çkëlqím dhe me famë, të cilën i zoti,
stërnip i vërtetë i Barnum-it, e quante
me emërin gjëmonjës The Conny Island
Academy of Applied Science. Jim Smith-i
mburej se në “Akademí” të tij këpucët
“shëróheshin” me diturinë ekspertësh që
dijin cilësít’ e çdo soj lëkure edhé diljin
andéj të përsërítura posi trupi i një njeriu
me lëngatë del i spastruar dhe i ngjallur
nga Spitali i një Universiteti të mirë.
Dhe si gjith’ Amerikanët e kthiellt, Jim
Smith-i ish zëmërbardhë: sillej mirë me
punëtorët e tij, të cilët i quante “nxënës”,
students; dhe në funt tre vjetsh, posa
tregojin zotësí dhe kujdés në “mësimet”,
u jipte një dipllomë Doktori të Diturive
Praktike. Një të tillë dipllomë kish
fituar me kryelartësí edhé Johanica, të
cilin këtéj e tutje do t’ a qúajmë Doktór
Celingesku.
Me t’ arrirë në Tiranë, e para vizitë e
Doktór Celingeskut qé për Filopimín
Trukuleskun, të cilit i kish prurë edhé
një dhuratë. – “Dómnule Filopimín,
hardha të hy çfaq nderimet he mia. Hy
lutem të pranoni këtë dhuratkë të vogël.
Hunë dëshërój të ’ap një dyqankë në
Tiranë, hedhé tërë shpresën t’ ime he
kam tek hyve.” Me këtó fjalë e paraqiti
veten e tij Doktór Celingesku; edhé
duke parë pritjen e pëlqyer të Filopimín
Trukuleskut, j’ u-ngroh zëmëra dhe
nxori nga xhepi një zarf ku ish palosur
diplloma. Zoti Filopimín e mori dhe e
këndój:
THE CONNY ISLAND ACADEMY OF
APPLIED SCIENCE
NEW YORK STATE
This is to certify that Johannitza
Tselingescu, born at Moschopolis, Albania,
in 1902, has been granted, after extensive
studies and severe examinations, the
degree of Doctor of Applied Science.
Specialization: The care of leather.
Conny Island, N. Y., the 30th of June, in
the year 1931 of Our Lord.
Dick Brown
John Smith
Dean
President
(Këtú Vula e Akademisë)

Bilal Xhaferi
(1935-1986)

Natë Çame
Ndali çapin kopeja e ulqve
Në errësirën e thinjur me flokë bore.
Ndali çapin pranë staneve të heshtura
Kopeja e egër e pyjeve çame.
S’dëgjohen të lehura, s’dëgjohen blegërima,
Nuk duken më zjarret ku dremitin çobenët.
Vetëm deti rreh bregdetin me dallgë pa pushuar,
Vetëm hëna porsi dele e ndarë nga kopeja
Nëpër shtigjet e reve baret e vetmuar.
Ndali çapin kopeja e ulqve
Dhe përgjon e uritur në errësirën thinjoshe.
Ku ini ju çobenë me gunat e bardha?
Ku i kini delet që blegërinin kullotave?
Ku i kini qiprat, ku këmborët si këmbana?
Ku i kini qent e staneve që ulurinin si luanë?
Murrot, balot, gudot – armiqtë tanë të vjetër?
Ku janë që t’u tregojnë me çatallet e hekurt
Se si në shesh të luftës luftohet për jetën?
Hesht në errësirë Çamëria shkretëtirë,
Vetëm dallga rreh parreshtur shkëmbenjtë kryeulur
Dhe jehona e saj e gjerë nëpër natën joniane
Përzihet me ulurimen e ulqve të uritur.

Filopimín Trukuleskut i ndritnë
sytë. – “Thé se do të hapsh një dyqán?
Bizérika! Miku im Johanicë, ti flet si
i çmëndur. Me një dipllomë si kjo,
unë munt të çaj për ty një udhë të
bukur. Shqipëria ka nevojë për diturí
dhe për talént. Ti jé i paçmuar. Do të
shkoj me këtë dipllomë të madhe që
këtë çast te një mik i fuqishmë, edhé
nesër do t’ emërohesh nënë-prefékt
në qark të Jugë-Lindjes. Është një
pikë me rëndësí, se atjé hyn malli nga
Maqedhonia në Shqipërí. Mëmëdheu
ynë i dashur, Shqipëria, ka nevojë për
njerës me ndienjën e detyrës, të cilët
kanë sytë të hápura për kontrabandë.”
Këtú Filopimín Trukulesku pushój
një minutë, shikój Doktorin e Conny
Island-it në sy, afrój pakë fronin, dhe
vazhdój duke ulur zërin: “Natyrísht,
vëllá Johanicë, miqësia është miqësí,
dhe detyra s’ ka nevojë të jet’ e ashpër.
Nga nonjë herë, munt të vijë nonjë deng
për nonjë mik t’ onë: S’ prish punë sikur
të mbyllen sytë. Kuptove?” Doktor
Celingesku nënëqeshi: – “Dómnule
Filopimín”, tha “hunë do të jem hajú
më besniku njerí tek hyve. Detyra
hime hëshçë dhe do të jetë t’ u kënáq
hyve”. – “Vëllá Johanicë, puna ësht e
mbaruar!” tha Filopimín Trukulesku,
dhe u-ndamë.
Të nésërmen fletët kishin emërimin
e Zotit Doktór Johanica Celingeskut si
nënë-prefékt, me lëvdata për diturinë,
për zotësinë, për drejtësín’ e tij, edhé
për mundimet e tij për mëmën Shqipërí.
Celingesku i shiti fronet dhe vurcat, edhé
megaphone-in j’ a fali Barbajaneskut, i
cili me një kryelartësí të madhe e vuri
në tezgë. Këtë megaphone mori në dorë
Aristoteli.

III
“Zotërínj!” tha Aristoteli duke
pshtetur buzët në vërën e megaphoneit, “letra e fshehtë, ose ‘rezervát’ në
‘shqipen’ e re, çfaq se u-bë një përpjekje
në kufí të Sërbisë, po puna u-ndreq para
se të mahiset”. Filopimín Trukulesku
u-hoth më këmbë. – “Aristotél!”
briti, “mos u-prishe mëntsh? kush të
dha guximin të nxjersh në shesh të
fshehtat e Guvernës? Barbajanesku,
pa eja këtú: Nuk më thua, ç’ janë këtó
turpe?” – Barbajanesku u-krus me një
dukje lútëse: – “Domnule Filopimín,
më vjen shumë keq. Haristotél, mblith
plaçkat hedhé hu-çporr këtéj! Në huduksh prapë këtú, bizérika! hunë jam
hajú që do t’ thyej kockat.” Aristoteli
u-largua pa folur, shkoj në magjërí, me
Barbajaneskun pas.
Kafeneja Madhështore Boulevard
Saint-Michel pushój në heshtje: të
gjithë prisjin se ç’ do të ngjiste. Pakë
më von u-kthye Brabajanesku edhé
diç i pëshpëriti në vesh Filopimín
Trukuleskut, i cili u-ngrít, dhe që të dy
hynë brënda. – “Dómnule Filopimín”,
zuri të thotë Barbajanesku, “hu thirra
të hurdhëroni këtú se ka ngjarë një gjë
he tmerrshme. Haristoteli hëshçë një
njerí haqë hi poshtër sa nuk beso’et.
Më tha njëqínt he një të shara. Më
thirri ‘qeratá çobán’; hu-mburr se
hajú hi ka sytë ’ápura hedhé hi ka
kuptuar gjithë punët t’ ona; tha se jemi
’ajdutë hedhé kontrabandierë, spiunë
hedhé tradhëtorë, njerës harmíq
të vëndit që hi thëthihim gjakun
Shqipërisë hedhé hi ngulhim thikën
në kurríz. Kur hi thashë hunë se, Në

qënke haqë patriót sa thuha, psé hi
çfaq me megafón gjërat rezervát të
Guvernës, hajú më tha se s’ ka gjë të
fsh’ët në Tiranë, se ‘qeraténj çobanët’
janë tellalë të paguhar për të nxjerë
të gjitha në pazár, se të fshe’tat du’et
të mba’en në zyrat dhe jo të dërgo’en
në kafenetë, hedhé shtoj se hajú duke
për’apur shkrimin rezervát deshi të
japë një mësím si me të tallur. Tha
hedhé shumë të tjera. Në një fjalë,
Dómnule Filopimín, hajú hi poshtër
na ka përgjuar si harmík që hëshçë,
hedhé kam frikë se do na bëjë dëm.”
Filopimín Trukuleskut i ndritnë
sytë. E shikój Barbajaneskun me
zëmërim: – “Fajin më të math e ke ti,
Barbajanesku!” – “Hunë, Dómnule
Filopimín?” – “Da, ti, dobitókule! Pse
mer Shqipëtarë në shërbím tënt?” – “Më
ndjehni, Dómnule Filopimín, po hyve
vehtë më kini porositur të mos ’arrój se
këtú hi thonë Shqipërí hedhé du’et për
sy-he-faqe nga donjë’erë të hi jap punë
hedhé donjë Shqipëtari.” – “Porosinë
t’ ime, Barbajanesku, e kuptove
shtrëmber. Të porosita, dobitókule, t’ i
japësh punë nonjë Shqipëtari të fjetur,
jo një dhélpëre.” – “Po ku t’ i njósh,
Dómnule Filopimín? Hatá, mámalor!
duken të gjithë budallénj hedhé të
bindur kur kërkojnë punë; pastáj, kur
vjen okaziúnea, he ’eqin maskën hedhé
bë’et hajó që hu-bë sot.”
Filopimín Trukulesku u-ngrit dhe nisi
të shëtitë anë mb’ anë t’ odës, i dalldisur
në mendime. Qëndrój më në funt dhe j’
u-kthye Barbajaneskut: – “Dëgjó. Shko
mer-e me të mirë Aristotelin edhé sill-e
këtú se dua t’ i flas.”
Barbajanesku e gjeti Aristotelin
në magjërí, të shtruar përpara një
shishe konjaku. – “Trajaske kálea
Dobrobántsilor!” briti Aristoteli me të
parë Barbajaneskun. I zoti i Kafenesë
Madhështore fshehu hidhërimin dhe
nënëqeshi: – “Djali him, Haristotél,
të kam dashur kurdo’erë. Gaj muha
s’ ke parë donjë të keqe. Po ti, pa
marë në sy has miqësinë has vërsën
t’ ime, tallesh me muha. Ke punuhar
dy vjet në Rumaní hedhé ke mësuhar
ca fjalë të cilat hi përdór hedhé kur
nuk he do okaziúnea. ‘Trajske kálea
Dorobántsilor’ hëshçë sikur të thuhash
‘Roftë hudha he Dúrrësit!’; s’ ka donjë
kuptím fare.” – “Më pëlqen tingëllimi i
fjalës, Çobán, pa le të jëtë pa kuptím:
Është si një e krisur topi.” – “Pastáj,
djali him”, vazhdój Barbajanesku pa
vënë re të thënat e Aristotelit, ”kush të
dha leje të pish konják?” – “Më plasi
shpirti, Çobán, desha një të pirë, dhe
zgjodha më të mirën; s’ jam i marrë të
pi cujkën a rakinë që e bën ti vetë për
të helmuar botën.” – “Le të hi lëmë
shakatë taní, djali him Haristotél. Dëgjó.
Zoti Trukulesku të lutet të vish me muha
se ka një fjalë me tynë”. – “Më lutet?”
nënëqeshi Aristoteli; “Më lutet! Haha, më duket sikur Shqipëria zuri të
fitojë. Hajdé të shkojmë të shohim se ç’
dëshërón njeriu i math.”

18

Maj 2015, Nr. 4

Eda DERHEMI

I

shulli grek Hidra në juglindje të
Peloponezit ka një histori të gjatë shkruar
me gjuhën, zakonet dhe bëmat bëmat e
arbërorëve, një histori për të cilën krenohen
fort hidriotët dhe grekët përgjithësisht.
Por në versionin zyrtar, historia e Hidrës ka fshirë
tërësisht gjithçka arbërore në ishull, përfshirë
edhe vetë emrin arbëror. Tani është një ishull grek
veçantia e të cilit, veç bukurisë dhe shtëpive të
bardha si nuse zamani, karakteristike për shumë
ishuj grekë, janë mushkat që presin kokulura në
molin e ishullit të marrin turistët nëpër shtëpitë me
qera në rrugët e ngushta që qarkojnë fshatin duke
iu ngjitur drejt malit. Veçantia etnike e ishullit
është fshirë: askush nuk mund të gjejë gjurmë
të dukshme të rrënjëve jetëgjata e komplekse të
arbërorëve aty.
Nga vizitat e vjetëve të fundit në Greqi, kam
vënë re se njerëzia në masë njeh vetëm versionin
zyrtar; një version alternativ i historisë i fyen dhe i
bën njerëzit agresivë. E kam hasur thënë nga njerëz
të shtresave e hapësirave pa lidhje se Shqipëria
pushtoi Vorioepirin, pa zënë me gojë idenë që
grekët rrjedhin direkt nga Sokrati dhe kanë po atë
ADN si ai. Shumica, si kudo, do të besojë atë që e
lëviz sa më pak ose asfare gjendjen e tanishme të
njohjes që kanë. Gërmimi, dyshimi dhe përmbysja
e dijes, ende janë lodra të rrezikshme… si në
Mesjetë. Ndërtimi i krenarisë kombëtare, si në
plot vende të tjera, kryhet nëpërmjet ndërtimit të
miteve të thjeshta e të fuqishme (sado pak realiste
qofshin) që pastaj konsumohen nga njerëzit.
Në Ballkan janë të pakëta forcat intelektuale që
synojnë dekonstruktimin e mitit dhe ndritimin e të
vërtetave historike dhe shkaqeve të tyre. Greqia,
ashtu si Serbia, Shqipëria etj., s’bëjnë përjashtim.
Shumë e kufizuar është në Ballkan edhe larmia e
llogarive historike të shumë autorëve dhe shkollave
që do ta bënte ndoshta redundant intelektualin
vetëkritik aq të nevojshëm ndër ne. Ndaj e vërteta
e vuajtur, këtu është edhe më e rreckosur se
tjetërkund. Vdekja e shumëllojshmërisë etnike
dhe gjuhësore të popullsive të ndryshme në
territorin e Greqisë lidhet pikërisht me krijimin
e miteve të tilla agresive dominante që shfarosin
gjithçka jogreke si të ulët e të turpshme, mite që
përvetësohen e fuqizohen nga minoriteti aq sa
nga grupet dominante. Hidra është një rast tipik
i kësaj shfarosjeje ‘me dëshirën e vetë grupeve
etnike’ ose grupeve që rastësisht ‘harrojnë’ gjuhën
dhe të shkuarën e vet. Historia e Hidrës është në
fakt histori e doktoruar, dhe mospërmendja e
qëllimshme e shumë fakteve e bën atë histori të
rreme.
Zbres nga anija në molin modest të Hidrës
mbushur me kafene e restorante plot turistë, që
servirin një sallatë të vogël me domate për 9.5
Euro. Pa dyshim nuk kaloj pa vënë re mushkat

HIDRA, ARBËRORËT
DHE DOKTORIMI
I HISTORISË
e gomerët që më duken të ëmbël e të vuajtur
nën saçin e diellit. Para se të shkoj në Muzeun
historik të Hidrës, bëj një shëtitje nëpër rrugët
me dredha që i ngjiten fshatit. Bukur, pastër dhe
vapë, por asgjëkundi nuk ka shenjë të shqipes së
arbërorëve; as kur fshatarët pleq flasin me njëritjetrin, as nëpër emra rrugësh e sheshesh, as
nëpër emra kafenesh e restorantesh. Shoh buste
të heronjve ishullarë të revolucionit grek, dhe e
di që shumica janë arbërorë, por kjo as thuhet e
as nënkuptohet.
Kur hyj në Muzeun historik drejtohem për nga
biletaria. Dy vëllezër rreth të njëzetave punojnë
për mirëmbajtjen e muzeut, japin sqarime dhe

presin biletat. Janë të mësuar e të sjellshëm.
Pasi pres biletën u them se jam aq e gëzuar që
gjej një muze historik të kuruar nga Ministria
e Edukimit dhe Çështjeve fetare të Greqisë, në
një qytezë kaq të vogël. Shtova se jam e sigurtë
që do gjej plot materiale për punën që po bëj për
arbërorët, historinë dhe gjuhën e tyre.  “Fshati
nuk më dha asnjë shpresë se do gjeja diçka; ndaj
mund të mësoj këtu me bollëk atë që s’e gjeta
në rrugët e fshatit”- shtova. Njëri nga vëllezërit,
ai më energjiku e me sy më të qeshur, më tha:
“Po në muze, në fakt s’ka gjë për arbërorët…
ndoshta edhe ka…hëm… nuk besoj se ka gjë.”
Tani ishte radha ime ta humbja për pak. Edhe
aq e papritur nuk më erdhi, por nuk e mbaja dot
gojën që të mos pyesja. “Po a nuk është Hidra
një fshat arbëror? Si s’paska gjë për arbërorët
në një muze historik të Hidrës? Ti je prej
këtu? Ka arbërorë sot në Hidër?” “Jo, sot nuk
ka…Po, unë jam nga Hidra.” “Je arbëror?”, e
pyeta. “Po në origjinë ashtu jemi gati të gjithë
këtu.” “A ka njerëz që ende e flasin, pleq a
plaka shumë të vjetër”. “Jo. Nuk besoj se ka
ngelur njeri”- vazhdoi vëllai i qeshur, ndërsa
vëllai tjetër rrinte ngrysur. “Po ti a di ndonjë
fjalë në arbërishte? Gjuha ka jetuar deri para
pak dekadash këtu… jam e sigurtë që ka lënë
gjurmë.”
Djali pa nga i vëllai dhe më tha
“Unë di ca… por vëllai im di më shumë. Ka
ca fjalë të veçanta që ne i përdorim vetëm në
këtë ishull… kur nuk duam që të kuptohemi.
E dimë që ato vijnë nga arbërishtja.” Por
vëllai merrte pjesë pak ose aspak në bisedë.
Atëherë u dhashë një copë letër dhe u thashë
të më shkruanin në një listë gjithë sa dinin a
mbanin mend, ndërsa unë vizitoja muzeun. Do
ta merrja listën në dalje.

19

Maj 2015, Nr. 4
Në muze
Muzeu më bëhet shtëpi për ato pak orë. Ka
pak dhoma, pesë a gjashtë gjithsej në strukturën
e një godine të pasur tradicionale dy-katëshe
(muzeu ideal sipas meje), si dhe korridoret që
gjithashtu mbajnë dokumente dhe piktura, skica
e foto. Pjesa e arkivave, që në fakt i jep emrin
muzeut, nuk është e publikuar, por historia e
Hidrës në dy shekujt e fundit është qendrore
dhe e vizualizuar disafish me foto, piktura, skica
dhe ndonjë dokument.  Nuk ka vizitorë grekë;
ka vetëm europianë perëndimorë: francezë e
anglezë kryesisht. E di që kam një lidhje më të
veçantë se vizitorët e tjerë me portretet që varen
nëpër muret e muzeut. Shumica e admiralëve,
politikanëve apo piktorëve, si dhe grave të bukura
të pikturuara, kanë mbiemra shqip, ndonjëri me 
një “s” shtuar pas: rreth dhjetë personazhe nëpër
muze mbajnë emrin Kriezi, dhe janë nga admiralë
e pronarë anijesh – heronj të Revolucionit Grek,
në artistë, pasunarë e politikanë të pas-pavarësisë.
Pastaj vijnë ‘krerët’ e tjerë: Kriemadhi, Kriekuqi
e Kriebardhi; pastaj, Zogu e Mavridera; plot
admiralë nga dera e Kunduriotëve, Kulluriotëve
dhe Shahinëve; pastaj parakalojnë portretet e
anijeve me vela të familjeve arbërore dhe betejat
ku këto anije luftuan si kapitenë e admiralë që
ndërruan më pas fatin e Greqisë sidomos nga
familjet Kundurioti (që mbanin emrin Zerva kur
ishin ende në Sul), Krieziu dhe Miauli (ky i fundit
nga fisi i Bokëve apo Vokëve të Eubeas që flisnin
shqip para e pas revolucionit grek, e që mbiemrin
Miauli e patën marrë si nofkë, e që mbushnin me
qindra ishullin e Hidrës). Portreti i Eleni Krieziut
pikturuar nga Nikolla Voko (Boko) hijeshon
dhomën me dritën e syve të butë të Elenit. Më
kujton shumë Motrën Tone të Idromenos. Pastaj
vijnë veshjet e grave e burrave hidriotë, që kanë
fokus të merituar në muze si veçanërisht të bukura
e karakteristike. Një plakë e Hidrës është pikturuar
në vaj me kostumin e vet, e më tej shfaqet edhe
kostumi i saj original dhuruar muzeut. Një vitrinë
e gjerë e mbushur me fustanella, fustane të rënda
leshi të grave dhe shami karakteristike të Hidrës.
Pastaj shihen të tjera piktura që po ashtu theksojnë
veçantitë e veshjeve grarishte dhe burrërishte
të hidriotëve, si dhe veçantitë e tyre kulturore e
shpirtërore.
Muzeu është i mbushur me emra e bëma
heronjsh, vargje politikanësh të mençur e trimash
të çartur, si dhe me dëshmi kulturore e artistike që
lëvdohen me patos të spikatur. Por emri “arbëror”
e “arbërishte” nuk janë zënë me gojë as edhe një
herë të vetme në muze.  E nis nga e para… nga
kati përdhes deri tek dritarja e fundit në dhomën
gjysmë boshe të katit që sheh mbi det një pamje
përrallash, se mos më ka shpëtuar fjala pa vënë
re. Jo! Etniciteti i këtyre njerëzve që përndryshe
u është numëruar sasia e dhëmbëve në gojë,
është totalisht i munguar. Flitet për veçantitë
e veshjeve, të trimërive, të profesioneve e të
pasionit që i hodhi në detra lufte, por nuk thuhet
gjëkund se të gjithë i përkisnin një komuniteti a
“katundi” që s’qe grek për nga etniciteti, dhe se
që të gjithë flisnin një gjuhë që nuk ishte greqisht.
Unë nuk prisja të lidhnin këtë grup me shqiptarët
apo shqipen. Këtë lloj naiviteti ka vjet që e kam

Muzeu i Hidrës

Shumica e admiralëve, politikanëve
apo piktorëve, si dhe grave të
bukura të pikturuara, kanë mbiemra
shqip, ndonjëri me një “s” shtuar
pas: rreth dhjetë personazhe nëpër
muze mbajnë emrin Kriezi, dhe janë
nga admiralë e pronarë anijesh
– heronj të Revolucionit Grek, në
artistë, pasunarë e politikanë të paspavarësisë. Pastaj vijnë ‘krerët’ e tjerë:
Kriemadhi, Kriekuqi e Kriebardhi;
pastaj, Zogu e Mavridera; plot
admiralë nga dera e Kunduriotëve,
Kulluriotëve dhe Shahinëve
kaluar, sepse kam lexuar edhe studiues grekë me
doktorata që kujdesen (padashje?) të mos lidhin
kurrësesi “arbërorët” me “shqip apo shqiptarë”.
Por prisja që së paku fjalën ‘arbëror’ ta gjeja në
çdo mur dhome këtu. Përmendja e origjinës së
këtyre njerëzve (origjinë që ata e jetuan përgjatë
gjithë jetës dhe që nuk ishte veç rrënjë formale
historike) nuk është e domosdoshme vetëm ngaqë
kur flet për veçantinë e ishullarëve, nuk mund
të harrosh pikërisht atë çfarë e bën këtë ishull të
veçantë e të ndryshëm nga të tjerë. Por është e
domosdoshme edhe sepse jemi në një muze që
po tregon historinë e këtyre njerëzve nën tutelën
serioze e zyrtare të shtetit (Ministrisë së Arsimit
dhe Çështjeve Fetare), histori e cila nuk mund
të tregohet kurrë duke u fshehur etnicitetin dhe
gjuhën që flisnin.
Në këtë pikë jam e mbushur me trishtim, dhe jo
vetëm se është e padrejtë dhe e paramenduar ajo
që shoh edhe sikur të mos kish të bënte me një
kombësi që unë ndaj me gjysma-heronjtë e muzeut
ose me historitë e tyre politikisht të doktoruara;
jam e mbushur me trishtim se shoh sa pa shpresë
jemi ende ne në Ballkan të shohim në sy historinë
dhe njëri-tjetrin: pa hile, pa “të futme”, pa urrejtje
të fjalësuara a të nivelit para-verbal. E shoh se

shtetet jo vetëm nuk prijnë me
shembull progresiv njerëzit, por
u ushqejnë vështrime rrenacake
e armiqësore. E shoh se ajo
që duket në horizont sot nuk
është e bukur, dhe pa dyshim
që furnizon me energji të reja
negative grupet super-patriotike
që, teksa tundin flamurë festash,
shpërndajnë pluhur të hidhur
urrejtjeje për tjetrin. Ëndrra
europiane e Ballkanit, si për ata
që Pavarësinë formale e fituan në
shek. XIX si për ata që e fituan
në të XX, është vërtet vetëm
aq: një ëndërr, shpesh edhe e
keqpërdorur.
Në ikje
Në të dalë ndaloj rishtaz me dy vëllezërit tek hyrja
e muzeut. Më ftojnë të hyj në studion e Muzeut. U
flas për zhgënjimin në muze. U thashë se eliminimi
i përmendjes së gjuhës dhe etnicitetit të fshatit nuk
është i drejtë, nuk është shkencor, nuk është as
human. Më thonë se “ndoshta ngaqë kuruesit janë
përqendruar tek historia”… mua këtu m’u duk se
nuk kishte më kuptim të vazhdoja argumentimin.
U thashë vetëm se shtëpia ku Muzeu u ndërtua në
fillim të ekzistencës së vet në 1918, iu dhurua shtetit
po nga një arbëror, Gjikë Kuluri, pronar anijesh si
shumë bashkëfshatarë të vet, sepse donte që historia
e katundit të vet me shqipfolës si ai, të mos harrohej.
Por në fakt ‘u harrua’ copa më qenësore e saj. Me
njërin vëlla mund të lidhesha e të bisedoja hapur,
tjetri më shihte vazhdimisht me një lloj shemërie
të shurdhët, dhe e dija që ky i dyti ishte Ballkani
i vjetër burrëror, patriot e patriarkal që jeton ende
ndër plot 20-vjeçarë. I pyeta nëse mund të më jepnin
listën e fjalëve arbërishte që ende përdoren në ishull.
E mora dhe nisa prapë bisedën e lehtë dhe gazmore
me njërin vëlla. Po përpiqej të më shpjegonte se
ç’donin të thoshin shprehjet që ai i kish shkruar si
“Hana mounou!” dhe tjetrën si “M bitha!”. “Janë
fjalë të turpshme… nuk t’i them dot se ç’duan të
thonë”- më tha pasi m’i lexoi si i shqiptonin. Iu
përgjigja se unë flas shqip dhe i kuptoj mirë që të
dy shprehjet që përdoren ende në Shqipëri. Pastaj
folëm për ca fjalë që lidheshin me peshkimin dhe me
detin, dhe ca të tjera që s’i mora vesh. Njëra që m’u
duk simbolikisht me vend të mos e merrja më vesh,
kish kuptimin “jemi të një soji, jemi të ngjashëm e
të pandarë”, dhe ishte: “Tatsi, mitsi, kotsi!” (shkruar
prej tij kështu, por shqiptuar si “taci, mici, koci”).
Ndoshta do të thoshte “tasi, mishi, kosi/koci” në
kuptimin e ndarjes së ushqimeve bazë të grupit apo
lidhur me mishin e kockën? Nga ishulli më mbeti
një ndjesi e fortë humbjeje fjalësh, historie, miqësie,
komunikimi, jete.
Shënim i Zërit të Çamërisë: - Sipas Hahn-it
(1854) në ishujt Hidra (Nidrë), Specaj, Poro dhe
Salamina (Kulluri) shqiptarët janë aq të papërzier
saqë atje asnjë grua nuk e kuptonte e as nuk
dinte ta fliste greqishten. Të dyja kombësitë,
thotë ai, banojnë këtu prej shekujsh, njëra pranë
tjetrës, por janë të veçuara krejtësisht dhe nuk
bëjnë shkëmbime martesash.

20

Maj 2015, Nr. 4

The Cham Albanians
Lambros BALTSIOTIS
Panteion University, Athens

T

his paper focuses on the hypothesis that the
expulsion of Muslim Chams from Western
Epirus during the later part of 1944 and
beginning of 1945 by the guerrilla forces
of EDES, resisting the Italo-German
occupation occurred, contrary to conventional wisdom,
not only as a result of the Chams’ collaboration with the
forces of occupation, but rather as an outcome of state
policy, a policy which was embedded in the prevailing
nationalistic ideology of the Interwar period.
We argue that following the earlier Greek-Turkish
and Greek-Bulgarian exchanges of populations,
the expulsion of Muslim Chams was part of a
policy of the Greek state to exercise its alleged
right to oust “non-Greeks” from its territory. Within
the parameters of this ideological framework,
legislatively and practically as well as domestically
and internationally, the visibility of the Muslim Chams
had to be lessened. The target was the minimization of
their physical presence through the reduction of their
numbers and the reduction of their distinctiveness as a
separate religious and linguistic group.
In what follows we will attempt to present evidence
of the growing hostility between the two religious
communities (Orthodox and Muslim) of this part of
Western Epirus which occurred independently of their
linguistic affinities.¹ This growing hostility was tolerated
if not stirred by the Greek state itself. The Government
and the state bureaucracy utilized an instigative approach
to increase hatred between the communities in order to
successfully attain the aforementioned aims.
Subsequently we trace the methods that the Greek
governmental and public administrative bodies used in
order to eradicate the presence and surviving evidence
of the Muslim Chams in the area. There were two
additional factors which facilitated the execution of
these policies: the greater freedom of action the state
felt with the imposition of a “state of emergency” in
Greece starting from the period of expulsion up until
the early 1950s as well as the activities of the “deep”
state as a powerful actor up until the fall of the Colonels’
dictatorship in 1974.

View of Paramitha, 1942

View of Parga, Chameria, now in Greece

1. The land and the people
During the beginning of the 20th Century, the
northwestern part of the Greek region of Epirus
was mostly populated by an Albanian-speaking
population, known under the ethnonyme “Chams”
[Çamë, Çam (singular)in Albanian, Τσ(ι)άμηδες, Τσ(ι)
άμηςin Greek]. The Chams are a distinct ethno-cultural
group which consisted of two integral religious groups:
Orthodox Christians and Sunni Muslims. This group
lived in a geographically wide area, expanding to the
north of what is today the Preveza prefecture, the western
part of which is known as Fanari [Frar in Albanian],
covering the western part of what is today the prefecture
of Thesprotia, and including a relatively small part of
the region which today constitutes Albanian territory.
These Albanian speaking areas were known under the
name Chameria² [Çamëri in Albanian, Τσ(ι)αμουριά or
Τσ(ι)άμικο in Greek]. With the exception of the short
lived sanjak of Reşadiye, which was founded in 1910,
this region never constituted a distinct administrative
division under Ottoman rule. It was annexed to
Greece in the latter half of 1912, when the Ottoman
Empire was retreating from a large part of the Balkan
Peninsula as a result of the Empire’s defeat in the First
Balkan War. This was also the period when Albanian
independence was declared.
Applying linguistic principles, the whole area
constituted an Albanian speaking enclave, isolated
at least in strict geographical terms, with a continuum
of Albanian language in today’s Albania and adjoining
areas, i.e, Kosovo and the Republic of Macedonia. In the
north-eastern part of that area, east to the city of Filati
within Greek territory, a Greek speaking area began
growing and expanding eastwards to today’s Albanian
territory and up to the coast of Albania.
According to an official document 3,676 Greek

speaking and 30,726 Albanian speaking Muslims
were living in the sandjak of Reşadiye.³ For the Preveza
sanjak the same document provides a figure of 2,610
Greek-speaking Muslims. Based on this document it
seems that more than 32,000 Muslims, plus 900 Muslim
Gypsies, were unofficially recorded as living in that area
annexed to Greece. An additional 12,640 “Albanianspeaking Greeks” were also reported to inhabit the area.
These figures were relatively overstated with regards
to the Muslim population and underestimated with
regards to the Albanian speaking Christians. According
to a document based on the 1920 census, after the flight
of Muslim emigrants in 1913-1914, the number of the
Muslims residing in Epirus fell to 26,000 persons.4 In
1936, while some of the families had already migrated
to Turkey and Albania, the Albanian Consul at Janina
(Yanya in Turkish), counting the Muslim population
village by village, established the population of
Chameria at 23,048 persons. 5
The Albanian speaking area was quite compact and
well-marked by the local geography, as the Greek
speaking communities were settled at the eastern
mountainous areas. Chameria and Prevezaniko were
also symbolically distinguished as the land where the
Arvanitēs6 lived. We can rather confidently argue that
Muslim and Christian Chams of the plains made up
a distinct “ethno-economic” group.7 However, there
was a particular pattern in the settlements of religious
groups inside the area of Chameria annexed to Greece:
most Muslim villages were located at the center of
the area, while the large majority of the Christian
Orthodox Albanian speaking villages were to the south
and the east of the area. 8
Although the langue-vehiculaire of the area was
Albanian, a much higher status was attributed to the
Greek language, even among the Muslims themselves.

Maj 2015, Nr. 4

of Northern Greece
Thus, during the late Ottoman era, besides the official
Ottoman Turkish, Greek functioned as a second,
semi-official language, accepted by the Ottoman
Administration. This characteristic can be followed
partly from public documents of the era.
2. The situation prior to annexation
During the late 19th century, with the development of
the Albanian national movement, the city of Janina (the
administrative center of the sanjak and the vilayet), and,
to a lesser extent, Preveza in the south and the town
of Filati in the north all played an important role
in promoting the expansion of Albanian nationalistic
activities among Muslims. On the other hand, with the
exception of certain elites and prominent families, there
is no evidence that Albanian nationalist ideology had
gained strong support from the local Muslim population:
the pro-Albanian Leagues [Bashkimi] were quite weak
in Chameria, while the Albanian language schools,
which appeared after the Young Turk revolution,
hardly attracted any attention, despite the fact that they
were established by pro-Albanian elites in the small
towns of the area. 9
The Albanian-speaking, Orthodox population did not
share the national ideas of their Muslim neighbors and
remained Greek-oriented, identifying themselves as
Greeks. 10 Consequently, following the annexation of
the area by Greece they identified themselves with the
Greek state and, concomitantly, with the Greek nation.
But the fact that this Christian population was in close
contact with Muslims, spoke the same language and
was in geographical proximity to Albania proper was a
source of constant anxiety for the Greek state. The state
perception was that this partly monolingual Christian
population, some of whom were ignorant of the Greek
language, could easily be recruited to the ranks of
Albanian nationalists. As a local writer puts it, the
opening of Albanian language schools in 1909, and the
consequent spreading of propaganda, constituted a “very
dangerous” mixture for Christians living in the area.
The same assessment had already been expressed on an
official level by the Greek Consul at Janina in 1912.
Yet this situation was not a novelty. Prior to this period,
Chameria was already a nuisance both for the Greek state
and the Christians of Epirus who identified themselves
as Greeks. As the less ambitious Greek irredentists’
target in 1912 was to include all the areas up to a line
including Korçë-Gjirokastër-Himarë within the frontiers
of the expanded Greek state, aim was to obscure the
fact that the Christian, or even the Muslim population,
didn’t speak Greek but Albanian. 11 Concealing the
existence of the Albanian language appeared as a
concept as soon as the possibility of Greek expansion
into Epirus appeared. Dimitrios Hassiotis, a historian
and politician who supported Greek claims, writes in
1887 that in the whole of the Chameria region, only in
Paramithia do “some of the inhabitants understand the
Albanian language for commercial reasons” (author’s
emphasis). The initial distortion of facts was followed
by an effort to account for the allegedly “occasional”
use of Albanian. This “appeal to hope” is not only
applied to the distortion of the linguistic reality of the
area as perceived by non-natives, but is extended to a
wider spectrum of facts and evaluations. An example of
the way this “appeal to hope” was accepted as reality is
that Greek officers in the interwar period truly believe

that Italy and “Albanian propaganda” are to blame for
the reactions of the Muslims in Chameria and not Greek
policies implemented in the area.
The fact that the Christian communities within the
territory which was claimed by Greece from the mid19th century until the year 1946, known after 1913
as Northern Epirus 12, spoke Albanian, Greek and
Aromanian (Vlach), was dealt with by the adoption
of two different policies by Greek state institutions. The
first policy was to take measures to hide the language(s)
the population spoke, as we have seen in the case of
“Southern Epirus”. The second was to put forth the
argument that the language used by the population had
no relation to their national affiliation. To this effect the
state provided striking examples of Albanian speaking
individuals (from southern Greece or the Souliotēs)
who were leading figures in the Greek state. As we will
discuss below, under the prevalent ideology in Greece
at the time every Orthodox Christian was considered
Greek, and conversely after 1913, when the territory
which from then onwards was called “Northern Epirus”
in Greece was ceded to Albania, every Muslim of that
area was considered Albanian.
The existence of a region (Chameria) whose population
was roughly half Muslim and almost entirely Albanian
speaking was considered a serious problem for the Greek
state, which had to be confronted both practically and
discursively. Every pro-Albanian movement in these
areas had to be eliminated by all means. 13
3. The pre-1923 period
As soon as Greece annexed the lands of today’s
Greek Macedonia and Epirus in 1913, and Western
Thrace in 1920, the state had to deal with the existence
of a large Muslim population within its new territories.
This population spoke a variety of languages and had
a diverse social background, ranging from rich chiftlik
[çiftlik in Turkish] landowners to a large number
of landless workers, who cultivated the land in the
chiftliks, as well as small farm-owners. The Balkan
Wars, and Turkey’s ensuing hostile policy towards
its Greek-orthodox [Romioi] Christian populations,
who demanded recognition of their national identity
and declared their inclusion in the Greek nation, also
affected the situation of Greece’s Muslim population.
The newly annexed lands were known, in Greek legal
texts and in political discourse, as the Nēes Chorēs [Νέες
Χώρες], literally New Territories. After the annexation
of these territories by Greece as a consequence of the
Balkan Wars, a rather large number of Muslims who
lived in these lands emigrated to Turkey, especially in
the course of 1914. However, some of these people soon
returned. Simultaneously, new legislation provided for
the imposition of restrictions on the property rights of

Albanian-speaking population, known
under the ethnonyme “Chams” [Çamë,
Çam (singular)in Albanian, Τσ(ι)άμηδες,
Τσ(ι)άμηςin Greek]. The Chams are a
distinct ethno-cultural group which
consisted of two integral religious groups:
Orthodox Christians and Sunni Muslims.

21

View of Paramithia by George de la Poer Beresford, 1855.

the Muslim population inhabiting the New Territories.
As a result, the Muslim population felt uncertain about
its future, partly because of the newly implemented
legislation and partly due to the general political
atmosphere that was prevalentat the time. 14
Today there is sufficient archival evidence to
support the position that, although the enforcement
of the aforementioned legislation also affected the
Muslims of Epirus, 15 the Central Greek Government
had issued specific guidelines that allowed for better
treatment of the Muslims that were of “Albanian origin”
in the New Territories. As a result, in certain instances
the laws were not implemented in a strict fashion or in
an absolutely consistent manner.
In Chameria there were numerous chiftliks and
bastaines 16 which belonged to Muslim landowners
17 known as beys. Although in Balkan and western
historiography beyshave in general been portrayed
as religious, conservative and somewhat slothful
oriental figures, numerous beys of Chameria, and other
Albanian speaking areas, did not correspond to this
stereotype. They had internalized at least some western
ideas, such as women’s rights, participation in higher
education, etc. At the beginning of the 20th century these
beys were oscillating between the discovery of their
own (Albanian) nationalism and the safety provided
by belonging to the Ottoman Empire. By acting as
Ottoman elites, these notables had achieved high ranks
as officers of the Sublime Porte. Furthermore, there
were individual beys, largely from the southern areas
of Chameria, who remained cemaat [cemaat-i İslami]
oriented, even after the area’s annexation to Greece.
Besides beys, it seems that the majority of the
Muslim population consisted of middle sized estate
owners. The land they owned varied in size, fertility
and production. Although there is no sufficient written
proof to support the idea, it’s almost certain that
families owning very small parcels of land, or just a
few small fields and a small number of sheep, were
not an exception and were also present in villages. 18
Although Muslim Chams were not eager to fight on
the side of the Ottoman army during the Balkan Wars,
they were nevertheless treated by the Greek army as
de facto enemies, while local Christians were enlisted
in the Greek forces. For example, a few days after the
occupation of the area of Chameria by the Greek Army,
72 or 78 Muslim notables were executed by a Greek
irregular military unit in the religiously mixed town of
Paramithia, evidently accused of being traitors. During
the Balkan War, in late 1912, when Muslim Chams
were fighting on the side of the Ottoman Army, and
Christian Chams on that of the Greek Army, ÖÖ

22

Maj 2015, Nr. 4

The existence of a region (Chameria)
whose population was roughly half
Muslim and almost entirely Albanian
speaking was considered a serious
problem for the Greek state, which
had to be confronted both practically
and discursively. Every pro-Albanian
movement in these areas had to be
eliminated by all means.

ÖÖ

several local conflicts emerged. 19 While
there is no Greek source describing the behavior of the
Greek army against the Muslim population after they
seized the area, there are several relevant descriptions
in Albanian sources. There are only indirect (but clear)
references to atrocities committed by the Greek army. It
should be noted that in the spirit of the times, offensive
acts such as defilement of mosques and, obviously,
looting, would most certainly have taken place. 20
At the same time, a freeze was imposed by the Greek
state on the sale of land. Local Christians, some of
them landless farmers working at the chiftliks,
were impatient to improve their financial and social
condition under the new “Christian” authority. From the
very beginning of the area’s annexation it appears that
issues related to real estate and vakëf property, as well
as demands for raises in income, were being advanced.
According to a law passed in 1914, the occupation of
abandoned plots owned by Muslims was permitted, and
from 1917 onwards this regulation was enforced even
retroactively. The sale of land by Muslims was also
forbidden from the period starting from 1913 until 1920,
although it seems that the prohibition was not strictly
applied throughout this period.
The behavior of the Greek Army, in conjunction with
the legislation implemented at the time, deeply affected
the Muslims and confirmed the first serious fissure
between the Christian communities and the Greek
State on one side, and the Muslim communities on the
other. Tensions between Muslims and Christians in the
area began in the late 19th century when the Christian
element gradually improved its financial and social
status. 21 Soon after 1912-1913 it had a major ally
to fulfill its ambition: the Greek state. Nonetheless,
there is no strong evidence that mass migration
towards Turkey occurred after the annexation of the
area by the Greek State, not even in the year 1914,
unlike most areas in Greek Macedonia where this was
evidently the case. Despite this it is certain that there
were several individuals, families and extended families
that migrated to Turkey or Albania after 1913, although
there is scant evidence for these individual cases. The
evidence provided by secondary sources suggests that
emigrants were mostly from Paramithi and the southern
region. 22 It is also recorded that during the period of
1915-1916 there was a remarkable outflow of migrants
to the United States. These people were departing,
almost exclusively, from Filat and the nearby villages.
Furthermore we would argue that a second clash
between the two sides occurred during the short
invasion of the Italian army of the area in the spring of
1917. Although this occupation never really attracted
the attention of researchers, there is evidence from
the HAMFA proving that Muslim Chams received
the Italian Army as their liberator. This was not only

due to the fact that at that time Italy had claimed
protection over Albania and was supporting Albanian
interests, but mainly because Muslim Chams were
persuaded that the annexation of the area to Greece
was something that could be reversed, thus recovering
the higher social and financial status they previously
enjoyed. The mass enlisting of Muslims of Margëlliçi
(Margariti) to the Italian army, in an area where the
pro-Albanian movement was quite weak, if not totally
absent, illustrates the haphazard way in which the local
population dealt with this issue.
In the year 1919 the livelihood of the Muslim
communities had been drastically reduced, putting
them in a state of “misery” as described by the
Greek Authorities. This situation persisted despite
the fact that “violence” against Muslims and the
infringements upon their properties seemed to have
gradually decreased, albeit temporarily.
In the same period, when the Muslim Chams were
still considered by Greek politicians to be Muslim rather
than Albanian, theories that they were of Greek origin
were sporadically reintroduced into public discourse: for
example in a contemporary article they were described
as “Epirotēs converted to Islam” who speak a dialect
differing from Albanian and of greater affinity to Greek.
The question of the Greek origin of Muslim Chams
was a weapon to be used for many purposes. For
instance, the theory of a possible common GreekAlbanian, Pelasgic (or even Illyrian) origin- very popular
among Greeks and Albanians during late 19th and early
20th century- was initially used as an argument to
pursue expansionist Greek claims in Albanian-speaking
territories. This discourse of Greek or common origin
of the Muslim Albanian Chams was directed to the
Muslim community itself as well as international
observers, Greek politicians and Greek officials of the
local administration. 23 N. I. Anaghnostopoulos, the
author of this article, was a well-known agronomist/
scientist of the Interwar period, closely associated with
the Agrarian Bank [Αγροτική Τράπεζα]. Written during
the debate on the exchangeability of the Muslim Chams,
his essay defends their right to remain in Greece and calls
for a softer policy approach towards them. It appears that
the only way to persuade the state to let them continue to
live in the area was to base his argument on an assumed
common origin with the Greeks.
4. The period 1923-1928
The Greco-Turkish exchange of populations and the
way it was implemented in the area was, we argue, a
determining factor in the rift amongst the population. In
fact the exchange seems to have gradually led Muslims
to veer towards Albania in search of protection, and in
general, led to the creation of stronger links between the
Albanian state and the Muslim population of Chameria.
Albanian nationalism at the hands of Muslim villagers
and elites was turned into a useful tool for exerting
pressure on Greek state nationalistic demands such as
the creation of Albanian schools first appeared after
the mid-1920s. Albania was gradually viewed by the
community as a kin-state.
The compulsory exchange of populations between

A few days after the occupation of the area
of Chameria by the Greek Army, 72 or 78
Chams notables were executed by a Greek
irregular military unit in the religiously
mixed town of Paramithia, evidently
accused of being traitors.

Notes: - Survivors of the genocide who now
reside in the United States visiting Cham Orthodox
Albanians of Parga. The Chams of Parga still
speak Albanian among themselves. They greeted
Cham visitors from the USA and expressed
longing and sorrow for the relatives whose
parents were best friends before being expelled
to Albania in 1944. With tears in their eyes, they
share nostalgic moments of their childhood in
Paramithia and Parga. Unbeknownst to them the
chauvinistic genocide of the Greek Army would
separate thousands of Albanian families for over
half a century and impose a border north of Filat
near Konispol. - The Voice of Chameria

Greece and Turkey was based on the criterion of
religion as foreseen under the Lausanne Convention.
More specifically, the exchange was based on
classifying people according to the notion of millet,
and/or of genos, [γένος in Greek] the latter being
the way in which the concept was conveyed into
Greek national ideology. The adoption of the criterion
of religion was suitable for both countries, as it freed
them from concerns relating to ambiguous terms such
as “national consciousness”, which was difficult to
prove, and from the language criterion, which would
have challenged the Greek and Turkish nation-building
process and national claims.
It must be remembered that during this period no other
Balkan state or nationalist movement was eager to claim
the loyalty or allegiance of the Slav, Greek, Aromanian
and Romani speaking Muslims of Macedonia, some of
whom had already migrated to Turkey. This however
was not the case for the Albanian and Greek speaking
Muslims of Epirus. 24 The Albanian state, supported
by Italian politics, opposed the exchange of the
(Muslim) Albanian population of Greece, declaring that
this population was Albanian and not Turkish. Finally,
in 1926, that is three years after the negotiations

23

Maj 2015, Nr. 4
and the diplomatic bargaining had ended, the Muslim for the Muslims of Chameria, the populations were not the
population of Chameria was classified as being of real holders of their properties.
“Albanian origin” [αλβανικής καταγωγήςin Greek] and was
The presence of a population considered hostile to
exempted from the population exchange, thereby surpassing national interests near the frontier caused anxiety to
the religion criterion. 25 However, the intense diplomatic Greek officials which was exacerbated by a militaristic
rally regarding the fate of the relevant populations, as was perception of security and territory. The central Greek
well described by Greek sources of that time, had a much state was eager to push the “hostile” population to migrate
darker and more obscure dimension. The unwavering to Turkey. To that end it utilized harassment tactics which
determination of the Greek state to include the Muslims were carried out by local paramilitary groups. This was
of Chameria in the exchange of populations, alongside a practice that was well known and had been adopted as
policies that were implemented in the field and forced upon early as the period of the Balkan Wars.30 In other cases
the local population, which were in turn augmented by it just forced people to leave the country, after handing
the determination of local officers and the local Christian down ultimatums.31
For instance, as late as February 1925, the General
population, led to extreme effects on the ground.
Some of the measures and regulations that were Administration of Epirus undertook the task of carrying
imposed during this period were common for all large out a special operation with the purpose of persuading
estate owners. For example the 1920 regulation, regarding them to leave the country. Two years earlier, Greek
the return of a percentage of crops to the landless farmers, refugees from Asia Minor had been settled in the area.
applied to all large landowners. However some others These newcomers were used as a tool for applying more
affected Muslims only. According to the Decree of pressure against Muslims for them to decide to leave
February 13th of 1923, the expropriation of (real estate) Greece. The newcomers took advantage of the land
property was permitted for landless farmers and refugees expropriations, and settled in the houses of Muslims.
as a measure of retribution. On October 2nd of 1923, These actions were in accordance with legal provisions
the General Administration (Governorate) of Epiros applicable to the whole territory of Greece. 32 It is highly
announced, once again, restrictions on the sale and the probable, therefore, that some Muslims, pressed by the
legislation relating to expropriation and the presence of
renting of Muslims’ properties. 26
Furthermore, numerous land expropriations had taken refugees who presented a threat to them, sold their estates
place under the banner of agrarian reform. They affected and remained landless. 332 The restrictions imposed on
the totality of landowners,
the right to sell, rent or even
cultivate land, due to the
most of who were to be found
in the
New Territories.
consideration of Muslims
It is quite characteristic that it was in
as
“exchangeable”,
Amongst them were many
1880, when the British Valentine Chirol
gradually led to the
Muslims. Nonetheless, it
visited the Christian “Albanian” village
was not only the landowners
financial devastation of
the Muslim population.
of chiftliks who lost their
of Tourkopalouko (today Kypseli, at the
property. Several Muslim
In addition, it appears
northwest part of the Preveza prefecture),
that there was one more
farmers who owned a few
that his confidence for his Greek friends specific local group whose
stremmata 27of land were,
in Janina “was first shaken”. He was
interests clashed directly
illegally, included in the
expropriations. A striking
surprised that no one in the village spoke with those of Muslims:
The
Greek
speaking
example of this is the case of
or understood any other language than
mountainous population.
the “Paramithia-Siametia”
Albanian although his friends “had assured These were mainly stockexpropriation.
In
this
me that south [of the river] Kalamas there breeding
herdsmen,
case, the local Committee,
without fertile land, who
responsible for deciding
were no Albanian communities”
had been seeking in vain
which lands were to be
an improvement of their
expropriated,
determined
that the whole town of Paramithia would be expropriated, financial position for some time. From their perspective,
including the gardens. 28 Only houses were exempt. Other Chams were in possession of land which did not really
cases include villages which had mixed population or they belong to them, as they were not part of the nation.
were situated at the edge of the Muslim inhabited area, like
Thus, in the eyes of the Administration and the Greek
Petrovitsa and Dragoumi.
population of the area, the prospect of the Chams
Μost serious violations of the law and the relevant remaining in Greece was a misfortune that had to be
procedures regarding the expropriations of lands occurred reversed. 34 This perception would obviously guide
with regard to the issue of a. the non-restitution of 300 their actions for a long time to come, until the final act
stremmata to the owners of former chiftliks, b. the false of the drama was played out.
classification of specific land possessions as bastaina - even
There is no evidence suggesting that the Muslim
though they were actually chiftliks -, c. the expropriations population was strongly opposed to the idea of migrating
of small scale lands which were classified as chiftliks and d. to Turkey. Although no one was willing to leave his/
the extreme delays, which lasted up to several years, in the her land indefinitely, several sources indicate that as a
issuing of decisions for compensations regarding the land destination Turkey was far more appealing than Albania.
that had already been expropriated. These compensations This was also due to the poor economic situation in the
were for discreasfullylaw amounts or token payments vis- latter which was well-known to the people in the area.
à-vis the value of the land. It seems that in some cases it This phenomenon of warm regard towards migration
was more opportune to declare oneself as having Albanian to Turkey by the Muslims was widely used by Greek
nationality rather than Greek since in that way it would nationalist historians in order to prove the “Turkish
perhaps be possible to salvage some property, such as consciousness” of the population. This notion also
one’s houses. The comparison of figures on expropriations confused Greek politicians and diplomats of the time
that took place in Epirus as opposed to other areas is who, insisting on this assertion, failed to comprehend that
enlightening since it shows large discrepancies in terms of the population had gradually been “nationalized”, thus
the number of expropriations that were carried out. 29 Even constituting a de facto Albanian national minority.
until the early 30s, when the établis (non-exchangeable
individual) certificates were issued by the Greek Authorities
This article is to be continued in the following issue

Notes
¹It’s worth mentioning that the Greek speaking Muslim communities, which were the majority
population at Janina and Paramithia, and of substantial numbers in Parga and probably Preveza,
shared the same route of identity construction, with no evident differentiation between them and their
Albanian speaking co-habitants. These last mentioned Muslim communities were in some cases
bilingual in Greek and Albanian (see the specific chapter “La question de la langue dans quelques
villes et bourgades de l’Épire”, in Lambros Baltsiotis, L’albanophonie dans l’État grec. Expansion et
déclin des parlers albanais, diplôme de l’EHESS, Paris, 2002, pp. 305-312).

²

In certain sources Chameria includes the Greek-speaking area to the east of the city of Filati and
does not include the Albanian speaking area of Fanari, named alternatively “Prevezaniko”. The official
name of the area north of the Acheron River is Chameria in all Greek state documents for the whole
Interwar period.

³This registration is based on the Ottoman “1908 census”, by doubling the numbers as only males

were counted at 1908. It seems that the language figures are estimations made by Greek officials. This
figure does not include more than 4500 inhabitants of the Muslim villages of the Konispol area of the
kaza of Filati annexed to Albania.
4
Historical Archive of the Ministry of Foreign Affairs (HAMFA), Athens, 1923, file 6.7. After this document
the number of Muslims was estimated as following: a) at the Prefecture of Janina: 2,300 Greek
speaking, 700 Turkish speaking and 16,500 Albanian speaking b) At the Prefecture of Preveza: 900
Greek speaking, 300 Turkish speaking, 5,300 Albanian speaking and 100 Romani speaking. According
to various estimations the Muslim population of the town of Janina did not exceed 2,200 persons,
while a reasonable estimation for the rest of the prefecture, excluding the area that later formed the
prefecture of Thesprotia and the town of Parga, would lie between 10 to 15 hundred persons.
5
See Kaliopi Naska (ed.), Dokumente për Çamërinë (1912-1939), Drejtoria e Përgjithshme e Arkivave,
Tirana, 1999, pp. 682-685. The Consul mentions that around six hundred persons should be added
to the numbers for the Filati region, as his records are not accurate for this area. He also notes that
seven hundred people from this area had migrated to Turkey. He assumes a maximum of 25 to 28,000
Muslim Chams residing in the area.
6
Until the Interwar period Arvanitis (plural Arvanitēs) was the term used by Greek speakers to describe
an Albanian speaker regardless of his/hers religious background. In official language of that time the
term Alvanos was used instead. The term Arvanitis coined for an Albanian speaker independently of
religion and citizenship survives until today in Epirus (see Lambros Baltsiotis and Léonidas Embirikos,
“De la formation d’un ethnonyme. Le terme Arvanitis et son evolution dans l’État hellénique”, in G.
Grivaud-S. Petmezas (eds.), Byzantina et Moderna, Alexandreia, Athens, 2006, pp. 417-448.
7
See L. Baltsiotis, L’albanophonie…, op. cit., p. 29, where one can also find examples of the ethnic
division between the Greek speaking and Albanian speaking Christian population, even at Fanari.
8
The western limit of the area is the Ionian/Adriatic coast. For a detailed enumeration of the Albanian
speaking settlements of the area and their religious identity, see ibid, pp. 272-311, 393-397, 422-428
et Annexes pp. 552-594.
9
For a description of the Leagues and the educational initiatives in Chameria, Preveza and Janina,
see Leonidas Embirikos, Histoire de la langue albanaise en Grèce de la création de l’État hellénique
jusqu’à nos jours, Diplôme de l’EHESS, Paris 2002, pp. 117-120 and E. Nikolaidou,…, op. cit., passim).
10
We consider as the following reasons to have led to the near complete absence of proAlbanian feelings amongst the Orthodox population of the area: a. the non- existence of an Albanian
speaking Christian elite, made up of both landowners and merchants. In any case, a welleducated orthodox coming from the orthodox Albanian speaking community can hardly be located
in Chameria b. A rather large percentage of the Christian population consisted of landless farmers and
small scale land owners who lived in comparatively small villages. c. The larger settlements were
Greek-speaking or Greek-speaking oriented independently of the religion of the inhabitants d.
The hegemony of the Greek language held over both religious groups in the greater -area, from
Janina to Korçë and from Preveza to Përmet, (see L. Baltsiotis, “Οι Αρβανίτες”, S. Seferiadis &
D. Papadimitriou (eds.), Athens, 2011 (in press)).
11
It is quite characteristic that it was in 1880, when the British Valentine Chirol visited the Christian
“Albanian” village of Tourkopalouko (today Kypseli, at the northwest part of the Preveza prefecture),
that his confidence for his Greek friends in Janina “was first shaken”. He was surprised that no one in
the village spoke or understood any other language than Albanian although his friends “had assured
me that south [of the river] Kalamas there were no Albanian communities” (V. Chirol, “Twixt Greek and
Turk, or Jottings during a journey through Thessaly, Macedonia and Epirus, in the Autumn of 1880”,
Blackwood’s Edinbrurgh Magazine, n. 785, March 1881, p. 313).
12
Under the term Northern Epirus is recognized, in Greek irredentist, nationalistic bibliography and
public discourse, the area of today’s Albania that includes Korçë, Gjirokastër and Himarë.
13
For example, the impartial, otherwise known by Greeks as “moderate” president of the Albanian
Club of Janina was assassinated in the summer of 1912, probably after an order of the pro-Greek
League Ipirotiki Etairia (see L. Embirikos…, op. cit., p. 162).
14
For instance the Muslims in Epirus were temporarily not permitted to freely move in the
area (HAMFA, 1920, 151.4, The Staff of the Army to the Governor General of Epirus, 30.06.1919).
15
We mention for example, the restrictions for Muslim landowners to sell or hire their land after
1917, see Konstandinos Tsitselikis, Old and New Islam in Greece. Legal and Political aspects, (under
publication), especially the chapter: “Property Rights on Real Estate Belonging to Muslims”.
16
Bastaina is a kind of large scale property on which the farmer, although not owning the land, has
more rights compared to a chiftlik farmer: The right of cultivation can be sold or inherited and the farmer
cannot be evicted from the land he cultivates.
17
Despite the myth that Chameria had only chiftliks, comparisons with other areas show that Epirus in
general had the same percentage of chiftlik distribution with that of Macedonia and lower than that of
Thessaly (see Kostas Vergopoulos, Τοαγροτικόζήτημα, Εξάντας, Athens 1975, p. 136).
18
According to a 1936 document, at the Muslim village of Lopësi there are 170 families. More than one
hundred of them “prosper” as they own land at the Chameria plain, the rest of them being “poor and
driven to desperation” , The Local Authorities Inspector [attached at the General Governance of Epirus],
Janina 30.07.1936, HAMFA, 1936, 21.1. At the document it is underlined that at the neighboring village
of Koskë 150 persons left to Turkey during 1926-1927, reducing the current (at 1936) population to 450.
One can suppose that the emigrants were coming from the “poor” families, although further research
should be undertaken.
19
We must add that some of the “volunteer” units who were fighting on the side of the Greek
Army, were coming from the area. This factor, most probably contributed to the increase of
armed clashes. For a more detailed narration of the fighting and the battles that occurred in
the area during late 1912, the use of local population and the burning of villages by both sides
see K. D. Sterghiopoulos, (Οκτ.-Νοεμ. 1912), Athens, 1968.
20
Two written examples that come to us from the Greek side can illustrate the point. At his diary, a
Greek officer describes his sadness when he visited a mosque outside the city of Arta, at the Imaret
settling, and found it defiled by Greek soldiers (see, Lindia Tricha (ed.), Ημερολόγιακαιγράμματααπότ
ομέτωπο. Βαλκανικοί Πόλεμοι 1912-1913, Ε.Λ.Ι.Α., Athens 1993, p. 75. We should mention that no
battle or resistance to the Greek Army took place in the Imaret area.
21
For the financial and social changes at the area during the last decades before the annexation of the
area to Greece see Yannis Sarras, Ιστορικά λαογραφικά περιοχής Ηγουμενίτσας 1500-1950, Athens,
1985, passim. As the author puts it regarding the arrogant behaviour of Christians against Muslims
“Muslims had restricted their reactions to Christians, in a self-defence mode, they were reacting only
in the case that an offence against them was taking place” (ibid, p. 227). The gap created during late
19th century between religious denominations of the Ottoman Empire is described in N. Clayer, Aux
origins…, op. cit., pp. 540-549.
22
It’s quite indicative that already by 1920 inhabitants of Margëlliç (Margariti) could be found serving
in the Albanian Army (HAMFA, 1920/155.1, The 2/24 company (based at Margariti) to V
Military Area Headquarters, doc. dated the 26th of May 1920). For the fact that persons originating from
Chameria were serving i the Albanian army or were employees at the Albanian public services,
see various documents at HAMFA, 1921.10.1. Most of them were coming from the area of Margëlliç
(Margariti), where a lot of Muslims were landless farmers.
23
For the use of the Illyrian argument, in other words “the common ancestors of both the Albanians
and the Greeks” in front of the League of Nations by the Greek Chargé d’Affaires in order to reconstruct
the criteria of origin, see League of Nations, Official Journal, Feb. 1925, Annex 717, p. 247.
24
The Albanian claims on the Albanian speaking population of the areas of Kastoria [Kostur in
Albanian] and Florina [Follorinë in Albanian] did not ensure the non -inclusion of this Albanian speaking
Muslim population in the Greco-Turkish exchange of populations. Nevertheless, these claims and
related struggles were far from leading to any major bilateral or international debate.
25
According to a basically common legal process, a few hundred more individuals, Muslims, living
mostly in urban centers declared themselves to be of “Albanian origin” and some others
obtained Albanian nationality and thus avoided their inclusion in the exchange process. On the other
hand the (Muslim) population of Preveza, and the majority of that of Janina and of the small towns
of Konica, Parga and Poghoniani (ex-Voshtina), were considered “Turks by origin” and were
included in the exchange of the populations.
26
See Ioannis Nikolaidis, τα Γιάννινα του Μεσοπολέμου, vol. VII, Yanina 1993, p. 104. These heavy
restrictions were legally covering all Muslims, but they didn’t affect those who were part of the exchange
of populations as they left the country. For instance the prohibition of selling up to half of the gathering
plot was quite hard for the farmers.
27
One stremma is 1,000 square meters, roughly one fourth of an acre.
28
The term garden we referred to what in Greek used to be called baxēs [from Turkish bahçe] or
kēpos, an area usually adjoining the house, not larger than a few square meters were seasonal plants
and groceries were being cultivated for domestic consumption.
29
Until 1928 2,000,000 stremmata of large real estate of arable and non-arable land had been
expropriated in Epirus out of 1,450,000 stremmata of arable land. The corresponding numbers
are 2,550,000 and 8,760,000 stremmata for Macedonia and 2,730,000 and 4,000,000 stremmata
for Thessaly (see G. Kretsi, “From Land holding to Landlessness. The Relationship between the
Property and Legal Status of the Cham Muslim Albanians”, JGKS 5, 2003, pp. 125-138).
30
It must be underlined though that there is little evidence to support that this was the result of a
general, organized plan, but rather one among many other tactics followed by central and local officilas.
For several reports of this indirect enforcement to leave Greece for Turkey see the 1922-1925 (and
1926) documents at Kaliopi Naska (ed.),…, op. cit. and Ibrahim Hoxha, Viset kombëtare shqiptare në
shtetin grek, “Hasan Tahsini”,Tirana 2000, passim (critical).
31
For example, that was the case with some families in Parga (interview with Mr H., İzmir 2007). 60
HAMFA, 1925, f. Γ/68/Χ.
32
The great majority of the refugees were resettled when it was decided that the Muslim population
would not be exchanged.
33
See Giorgos Margaritis, Ανεπιθύμητοισυμπατριώτες: Εβραίοι-Τσάμηδες. Στοιχεία για την
καταστροφή τωνμειονοτήτων της Ελλάδας, Βιβλιόραμα, Athens 2005, pp. 141-142.
34
“For the sake of [Greek] national interests they should have been exchanged a long time ago”, writes
the Commander of the Corfu Garrison in his monthly report the 4th of October 1924 (HAMFA, 1924,
A/2/14). At that time Corfu was closely related with the opposite coast, that is, Chameria and
the Albanian ports.

24

Maj 2015, Nr. 4

Nestled in the heart of Little Italy,
Paesano’s epitomizes Italian culture and charm
Adress:136 Mulberry St. New York, NY 10013
(212) 956-1188