You are on page 1of 40

FAKULTET SPORTA I TJELESNOG ODGOJA

UNIVERZITET U SARAJEVU

Seminarski rad
Tema: Metode utvrdjivanja opšteg stanja zdravlja
sportiste

Odgovorni nastavnik: Student:

Prof. dr Nusret Smajlović dr Anes Talović

Sarajevo, januar, 2010. godine


SADRŽAJ:

1. Uvodne napomene 3

2. Sindrom sportskog srca 7

2.1 Morfološke, funkcionalne i elektrofiziološke promijene karakteristične za sportsko srce 9

3. Iznenadna srčana smrt u sportu 12

4. Sistematski pregledi sportista 16


4.1. Tok pregleda 19
4.1.1.Popunjavanje sportsko.medicinskog formulara 19
4.1.2. Fizikalni pregled 19
4.1.3. Krvna slika 26
4.1.4. Testovi opterećenja i spirometrija 26
4.1.4.1. Priprema za test fizičkog opterećenja 27
4.1.4.2. Trčanje 27
4.1.4.3. Kraj trčanja i mjerenja nakon napora 31

5. Testovi opterećenja 32
5.1. Test opterećenja na traci (Bruce-ov test i VO2 max test) 32
5.2. Konkonijev test 34
5.3. Kuperov test 36

6. Zaključak 39

7. Literatura 40

Metode utvrđivanja opšteg stanja zdravlja sportista dr Anes Talović 2


UVODNE NAPOMENE

Svetska zdravstvena organizacija (WHO) je u svom godišnjem izveštaju iz 2002.


godine naglasila da su smrtnost, oboljevanje i invaliditet koji su povezani sa hroničnim
nezaraznim bolestima, odgovorni za više od 60% smrtnosti u svetu, a da su nezdrav način
ishrane i manjak fizičke aktivnosti glavni faktori rizika tih bolesti.

Iz godine u godinu, iz dana u dan, pred sportiste se postavljaju sve veći zahtjevi te je
izloženost povredama sve veća. Granice ljudskih mogućnosti se svakodnevno pomjeraju.
Dokaz za to je činjenica da seniorske svjetske rekorde od prije 30 godina, danas
nadmašuju juniori. Zbog toga sportske povrede zauzimaju visoko mjesto u redoslijedu
učestalosti povreda u suvremenom svijetu. Da bi se ta učestalost smanjila, od velikog je
značaja kako preventiva tako i postupak neposrijedno poslije povređivanja. Preventiva
proizilazi iz razumjevanja suštine i mogućnosti različitih tokova u procesima izlječenja
povreda. Ove povrede su, po svojoj prirodi, najčesće lake povrede, ali mogu napraviti
velike probleme u odnosu na takmičarsku sposobnost, zbog varljivog uvjerenja da je
moguće brže izlječenje nego što to dozvoljavaju prirodni procesi. Liječenje sportskih
povreda je specifično, a ciljevi su tačno definisani: povrijeđeni sportista mora biti potpuno
izliječen, a oporavak mora biti cjelovit, jer se, inače, rizikuje ponovno povrijeđivanje, koje
je najčešće teže od predhodnog.

Povrijeđenog sportistu je moguće liječiti „dobro ili bolje” ali skoro nikada brže! Ne
postoje čarobne metode koje mogu ubrzati prirodan tok izlečenja, ali ih zato ima mnogo
koje taj tok mogu da produže. Poštovanje ovog stava je često uzrok sukoba ljekara i
okoline (uprave kluba, trenera, javnosti…). Pritisci su veći sto je kvalitet sportiste veći.
Reakcija sportiste na povredu je drugačija nego sto je to slučaj u običnim životnim
prilikama. Sportista je, često, spreman da igra i sa povredom koja, u običnom životu,
podrazumjeva bolovanje. Profesionalizacija sporta je samo još više zaoštrila sve ove
navedene probleme, jer povreda utiče na radnu sposobnost i zaradu i sportiste i kluba.
Navedeni problemi i sukobi su doveli do pojave „terapeuta” u sportu različitih struka i
obrazovnih profila.

Metode utvrđivanja opšteg stanja zdravlja sportista dr Anes Talović 3


Sportske povrede učestvuju u ukupnom broju povrijeda sa 10 - 15%, a najzastupljenije
su u dobu pune takmičarske zrelosti, a to je između 20. i 30. godine života. Najčešće se
povrijeđuje koljeno koje, uz skočni zglob, u osi lokomotornog sistema trpi najveće
opterećenje. Po učestalosti povreda po sportovima ubjedljivo prednjače skijaški sportovi
zbog same podloge na kojoj se obavljaju i zbog velikog rizika po početnike.

Povrede u sportu po toku mogu biti akutne i hronične, a po etiologiji endogene


(unutrašnje - anatomske i fiziološke promene tkiva usled premora i prenaprezanja) i
egzogene ( spoljašnje - nastaju delovanjem spoljnjih sila ili agensa). Egzogene povrede
po načinu delovanja povređujuće sile mogu biti direktne i indirektne (npr. sila izaziva pad,
a pad dovodi do povređivanja).

Tok povrede prolazi kroz četiri faze i to:

• oštećenje tkiva
• krvavljenje (hematom)
• reaktivno zapaljenje
• ožiljavanje ili osifikacija.

U najvećem broju slučajeva liječenje se sprovodi konzervativnom terapijom, a redje


nekim invazivnijim metodama pa i operativnim zahvatom, ukoliko je to neophodno.

No, da do povrede ne bi došlo, potrbno je sprovesti preventivne mijere i to kroz


nekoliko sledećih segmenata:

1. Prijedhodno selekcija sportista


2. Takmičarska spremnost
3. Sportska borilišta
4. Zaštitna oprema
5. Preventivna bandaža
6. Uticaj ranijih povreda
7. Kontrola i samokontrola

Zadaci predhodne selekcije su:

- da se utvrdi psihofizička sposobnost za bavljenje sportom,


Metode utvrđivanja opšteg stanja zdravlja sportista dr Anes Talović 4
- usmjeravanje ka određenoj grani i sportskoj disciplini,

- određivanje postupaka u osposobljavanju (naročito adolescenata) za učešće u


određenom sportu sa što manjim rizikom od povrijeđivanja.

Takmičarska spremnost je rezultat treninga, kondicije i sportskog iskustva. Od značaja


je i sportska tehnika, koja je rezultat treninga i dobre škole, a koja omogućava izvođenje
najtežih radnji uz minimum napora. Treba voditi računa o posebno opterećenim
regionima, posebno optrećenju misićnih grupa, koje treba podvrći posebnom režimu
vježbanja. Pretreniranost predstavlja veliku opasnost po sportistu, jer misići onda postaju
osetljiviji na povrede. Sportisti pokazuju preosetljivost na infekcije, a rane i prelomi sporije
zarastaju, jer veliki telesni napori smanjuju imunitet.

Sportska borilišta moraju ispunjavati sve uslove za što bezbjednije bavljenje sportom.
Npr. fudbalski teren mora biti ravan, sa pravilno podšišanom travom, bezbjedno obilježen
(ne krečom), sa dobrom drenažom, a danas i sa grijejanjem ispod trave (da se ne bi
pojavio led na terenu). Pravilnicima takmičenja bi trebalo da budu odrijeđeni standardi
koje tereni treba da ispunjavaju.

Kako treba da izgleda sportska i zaštitna oprema u svakom sportu, odrijeđeno je


odgovarajućim propisima. Odgovornost za ne primenjivanje i ne pravilnu upotrebu
zaštitne i sportske opreme snose sportista, treneri, delegati, sudije i sportski ljekari.

Pravilna upotreba preventivne bandaže moze spriječiti nastanak ili smanjiti intenzitet
povrede ligamenata, tetiva, pa i kostiju (npr. bandaža šake i ručnog zgloba u boksu koja je
pravilnikom takmičenja u ovom sportu i obavezna).

Prerano uključenje povrijeđenog sportiste, bez potpunog procesa izlječenja i


rehabilitacije, u trenažni proces i takmičenje može dovesti do repovređivanja i to, ne
rijetko, u većem stepenu nego što je primarna povreda. Ništa ne moze da ubrza prirodni
tok izlečenja povrede. Preparati koji se koriste u sportskoj medicini služe da subjektivne
tegobe koje su prisutne nakon povređivanja svedu na najmanju moguću mjeru te samim
tim budu podnošljivije do prirodnog izlečenja povrede. U zdravom sportskom kolektivu,
ljekar i trener ne mogu biti dva različita pola, tj. ne mogu i ne smeju biti suprotstavljeni, jer
obojica moraju da rade prvenstveno u interesu zdravlja sportiste. Bolje je sportistu
osposobiti „greškom” 7 dana kasnije, nego 1 dan ranije.

Da bi se sprječio nastanak povreda, neophodno je striktno poštovanje pravila igre. U


tim naporima, trener, sudija i ljekar moraju biti članovi istog tima, tima koji brine o
bezbednosti sportiste. Oni moraju biti ti koji će insistirati na striktnim pravilima takmičenja,
od poštovanja pravila igre, do poštovanja propisa u vezi terena i sportske i zaštitne
opreme. S druge strane, sportista mora nastojati da samokontrolu podigne na najviši
mogući nivo, čuvajući pri tom i sebe i protivničkog sportistu od povreda. Oba faktora su
neophodna istovremeno. Kvalitet i kriterijum suđenja se posebno izdvaja kao faktor zaštite
sportista.

Metode utvrđivanja opšteg stanja zdravlja sportista dr Anes Talović 5


Bezbijednost takmičara ovisi u celini i najviše od stepena organizovanosti
preventivnih mijera i stručnog nivoa tih mijera. Razne naučne discipline pomažu
da sportisti povećaju snagu, brzinu, izdržljivost, da poboljšaju tehniku i taktiku.
Njihovo usavršavanje, kao i poboljšanje kvaliteta izhrane, proširuju granice
tjelesnih sposobnosti i omogućavaju bolje prilagođavanje tkiva i cijelog organizma
na sve veće zahtijeve i opterećenja. Međutim, sportska medicina je na rubu
zbivanja kod sportske javnosti. O njoj se, uglavnom, zna u vezi terapeutskih
zalaganja i mogućnosti, a o njenom osnovnom cilju, sportskoj preventivi i kontroli
trenažnog procesa, se zna malo ili ništa, a čemu kumuju u velikoj mjeri i ljekari
drugih medicinskih usmerenja. Razloga za to ima vise, a jedan od osnovnih je to
što se sportska medicina shvata kao idealan teren za „tezgarenje”. Sportskih
povreda ima svakodnevno i uvek će ih biti, ali se njihov broj, prije svega uz pomoć
navedenih preventivnih mijera, može značajno smanjiti.

Tačna dijagnoza povrede je osnova sprovođenja terapeutskog tretmana kao i


procijene dužine takmičarske nesposobnosti. Iako je u medicini vrlo nezahvalno
bilo šta prognozirati neki okvirni rokovi postoje (npr. posle ligamentoplastike
prednje ukrštene veze, period oporavka traje 6-8 meseci). Raspon mogućih
rokova je individualan i ovisi od mnogo faktora (stepen povrede, agresivnost
dijagnostičke metode, vrsta terapeutskog tretmana i obim zahvata, anatomska
uslovljenost, individualni prag bola ...). Individualnost se ogleda i u medicinskoj
postavci da u medicini „ne postoje bolesti nego bolesnici”. Neophodno je da u
proces izlečenja bude uključena kvalitetna i stručno vođena fizikalna terapija
uključena u pravo vrijeme da bi deficit po organizam, nastao samim
povrijeđivanjem, bio što manji, te put povratka iz tog deficita što kraći i brži. Zbog
toga je u socio-ekonomskom a naročito u zdravstvenom smislu mnogo “jeftinije”
uložiti sve mogućnosti da do povrede ne dođe, nego je liječiti nakon nastajanja.

Metode utvrđivanja opšteg stanja zdravlja sportista dr Anes Talović 6


1. SINDROM SPORTSKOG SRCA

Uticaj fizičke aktivnosti na organizam dosada je mnogo puta i sa više aspekata analiziran,
s obzirom na brojne promijene koje nastaju uslijed njenog sprovođenja i to ovisno od vrste
i intenziteta. Neke od tih promijena su ustanovljene i u kvantitavnom i u kvalitativnom
smislu, međutim još uvijek ima onih koje nisu. Uopćeno govoreći, one mogu biti
cirkulatorne, morfološke, metaboličke, neurohormoralne i psihološke. Usporava se srčana
frekvenca, smanjuje se arterijski krvni tlak, kako sistolni, tako i dijastolni, povećava se
fizički radni kapacitet i postiže brži oporavak poslije akutnih opterećenja. Srčana potrošnja
kiseonika u naporu je manja, što povećava srčanu rezervu, a pumpna funkcija srca
poboljšana. Povećava se prokrvljenost skeletnih mišića, poboljšava insulinska
rezistencija, lipidni status (kako smanjenjem tjelesne mase i preraspodelom masti u
organizmu, tako i povećanim dejstvom enzima koji učestvuju u metabolizmu masti),
smanjuje adhezivnost trombocita. Fizička aktivnost dovodi do smanjenja simpatičke i
povećanja parasimpatičke aktivnosti. Smanjeno je ekscesivno izlučivanje adrenalina u bilo
kom stresu. Povećava se i električna stabilnost miokarda. Takođe, pod uticajem sportskog
treninga povećava se emocionalna stabilnost, smanjuje agresivnost i depresija, a
povećava motivisanost i adaptabilnost.

Sposobnost organizma da ostvari fizičku aktivnost velikog intenziteta je


zasnovana na funkcionisanju niza organa i organskih sistema, ali kardiovaskularni
sistem ima centralnu ulogu u ovom procesu.

Da bi se aktivnim mišićima dopremila dovoljna količina kiseonika pri ponavljanim


naporima velikog intenziteta srce podleže morfološkim, funkcionalnim i elektrofiziološkim

Metode utvrđivanja opšteg stanja zdravlja sportista dr Anes Talović 7


promijenama, koje su nazvane “sindromom sportskog srca” ili samo sportskim
srcem, tj. atletskim srcem.

Pojam “sportskog srca” je uveo 1899. godine švedski doktor S. Henschen, s obzirom
da su u to vrijeme polemike u vezi ovog fenomena već naveliko uzele maha. Dr Hope,
jedan od najvećih autoriteta u izučavanju bolesti srca 19. vijeka, je u to vreme objavio da
ne poznaje tako originalnu bolest srca, kao što je ona izazvana intezivnim veslanjem.

''Sportsko srce '' je i pored brojnih postojećih znanja fenomen nedovoljno istražen,
kako u anatomskom i funkcionalnom smislu, tako i sa aspekta njegovog odnosa prema
zdravlju. Ono često podrazumijeva ''sivu zonu'' između zdravlja i bolesti, dakle područje
nepoznato i podložno različitim tumačenjima, a dokaz da je to tako su iznenadne smrti
sportista koje se često dešavaju.

Definiše se kao skup morfoloških i funkcionalnih karakteristika srca koje se razvijaju


tokom vremena pod uticajem sportskog treninga. Odlikuje se povećanjem srca u celini, sa
povećanjem njegovih šupljina i debljine srčanog mišića, kao i povećanjem ekonomičnosti
srčanog rada u miru i u uslovima fizičkog opterećenja sa proširivanjem njegovih
maksimalnih funkcionalnih kapaciteta.

Razvoj fenomena sportskog srca pod uticajem treninga ima za cilj povećanje
ukupnog funkcionalnog kapaciteta organizma, gde je uloga srca najznačajnija. Povećanu
radnu efikasnost srce ostvaruje sniženjem srčane frekvence, jer brze kontrakcije troše
više energije; proširenjem komora, jer isti volumen krvi može biti istisnut iz srca manjom
kontrakcijom, sa manjim gubitkom energije kroz frikciju i tenziju; i povećanjem debljine
srčanog mišića koja mora da prati proširenje komora da bi se tenzija srčanog zida održala
u granicama normale, jer se tako spriječava patološka dilatacija i remodeling srca, što je
uvod u slabost srčanog mišića.

2.1 Morfološke, funkcionalne i elektrofiziološke promijene karakteristične za


sportsko srce

Metode utvrđivanja opšteg stanja zdravlja sportista dr Anes Talović 8


Morfološke adaptacione promijene karakteristične za sportsko srce su različite za
različite tipove fizičkog opterećenja. Kod kontinuiranog dinamičkog vježbanja, koje
karakterišu ritmičke izotoničke kontrakcije velikih mišićnih grupa, a čiji je rezultat vidljivo
kretanje u prostoru, mišići se ponašaju kao mišićna pumpa, vraćajući krv u srce, najviše
ga opterećujući volumenom krvi koja u njega pristiže (primeri ovakve fizičke aktivnosti bili
bi trčanje, plivanje i vožnja bicikla). Najupadljiviji je nalaz povećanog volumena srca, sa
poslijedičnim povećanjem debljine zida. Za razliku od dinamičkih sportova, statički
sportovi koji se karakterišu produženim izometričkim mišićnim kontrakcijama visokog
intenziteta, te ne dovode do vidljivog pomijeranja tijela, ali zato rezultuju znatnijm
povišenjem srednjeg arterijskog tlaka uslijed pritiska kontrahovanog mišića na zid krvnog
suda i opterećuju srce pritiskom u cirkulatornom sistemu (promer dizanje tegova).
Rezultat ovoga je povećanje debljine srčanog zida i ono nije praćeno povećenjem
dijametra srčanih šupljina. Važno je napomenuti da je usled ovoga kod dinamičkih
sportova ukupni radni kapacitet organizma, u smislu izdržljivosti, znatno veći nego kod
statičkih sportova koji predominantno razvijaju snagu pojedinih mišićnih grupa. Ovaj radni
kapacitet organizma, ili aerobna sposobnost, se mjeri potrošnjom kisika pri maksimalnom
naporu.

Slika 1. Odnos debljine srčanog mišića i dijametra srčanih šupljina kod dinamičkog viježbanja,
netreniranih osoba i statičkog viježbanja

Dijametar srčanih šupljina je kao adaptacioni odgovor na fizičku aktivnost, prema


sumirajućim rezultatima većine studija, povećan za oko 10% u odnosu na sedentarnu
populaciju, sa prosiječnom vrednošću od oko 54 mm, što je još uvijek u okviru granica
normale postavljenih za opštu populaciju (gornja granica ≤ 54mm). Međutim, vrijednosti
veće od 60 mm su ipak rijetke kada je zdravo sportsko srce u pitanju.

Debljina srčanog mišića je u prosijeku veća za 15 – 20% u odnosu na sedenarnu


populaciju, i prema većini studija iznosi oko 10.5 mm, sa svega 1% onih koji prelaze

Metode utvrđivanja opšteg stanja zdravlja sportista dr Anes Talović 9


vrednost od 12 mm koja se smatra gornjom granicom ovog parametra za opštu
populaciju. Zdravo sportsko srce ima najčešće debljinu zida manju od 13 mm. Najveće
vrednosti pripadaju veslačima i kanuistima.

Važno je napomenuti da je u sportskoj kardiologiji jedan od najznačajnijih


faktora koji razlikuje zdravo sportsko od bolesnog srca simetričnost srčanih
promijena, kao i koncentričnost remodelinga. Asimetričnost i ekscentrični
remodeling (proširenje komora ne prati debljanje srčanog mišića) govori u prilog
patološkog stanja.
Ukupna masa lijeve komore je prema većini studija za 45 – 50% veća kod
sportista u odnosu na sedentarnu populaciju, ali ipak njene vrednosti su kod svega
15 – 25% sportista veće od kriterijuma za hipertrofičnu kardiomiopatiju, oboljenje
koje je najčešći uzrok iznenadnih srčanih smrti u sportu
Minimalno vrijeme treniranja potrebno za razvoj promijena karakterističnih za
sportsko srce je 6 nedelja, a regresivne promijene nastupaju već nakon nakon
jedne nedijelje netreniranja.

Razlike u karakteristikama sportskog srca žena i muškaraca itekako postoje. Smatra se


da su dimenzije lijeve komore kod sportskog srca žena za 11% manje nego kod
muškaraca iste sportske discipline, godina, stepena utreniranosti i tijelesne mase; debljina
zida je 23% manja, a masa lijeve komore za čak 31%.
Interesantan je podatak da se adaptacione promijene karakteristične za sportsko srce
mogu vidijeti i u veoma ranoj mladosti. Ove promijene su viđene i kod dece stare 5
godina.

Genetski faktori imaju uticaja kada je u pitanju povećanje mase lijeve komore pod
uticajem sportskog treninga.

Najveće promene dimenzija srca daju sportovi kao što su biciklizam, plivanje, veslanje i
vožnja kajaka. Za razliku od njih, sportovi kao što su trčanje i ronjenje imaju mali uticaj na
dimenzije srca. Važno je spomenuti da 80% sportova daje promijene i dijametra i debljine
zida lijeve komore.

Pumpna sposobnost srca i sposobnost srca da se puni krvlju je prema većini studija
nepromenjena kod sportista u odnosu na sedentarnu populaciju. Ova činjenica je veoma

Metode utvrđivanja opšteg stanja zdravlja sportista dr Anes Talović 10


važna u razlikovanju sportskog srca od različitih patoloških stanja, koja se gotovo uvijek
manifestuju poremećajima ove funkcije. Odnos brzine ranog i kasnog punjenja lijeve
komore mora biti veći od jedan, a pokazao se kao najsnažniji neovisni prediktor ukupnog
funkcionalnog kapaciteta organizma.

Elektrofiziološke promene karakteristične za sportsko srce podrazumijevaju promijene


ritma srca, kao i promijene provođenja, što se manifestuje promjenama u EKG-u. Usporen
srčani rad je prisutan u više od pola svih sportista koji treniraju dinamičke sportove.
Zabilježena je frekvenca od čak 25 udara u minuti (normalna vrijednost za zdravu
sedentarnu populaciju je od 60 – 100 udara u minuti). Takođe, kod sportista su uobičajene
i neke vrste aritmija i blokovi u provođenju, koji se uglavnom gube tokom fizičke aktivnosti.
Takođe, prekid treniranja ponekad vodi normalizaciji srčanog rada i nalaza u EKG-u.
Osovina srca je često pomijerena udesno, a i ukupna voltaža talasa na EKG – u je kod
sportista veća.

S obzirom da je iznenadna srčana smrt u sportu veliki problem, veoma je važno da se


otkriju zdravstveni poremijećaji još na početku bavljenja fizičkom aktivnošću, jer se veliki
broj tih poremijećaja pogoršava tom aktivnošću, neki garantiraju veoma loše sportske
rezultate, a neki dovode do iznenadnih smrti. Kako su najčešći uzroci iznenadnih smrti
kardiološkog porijekla, važno je za sportske ljekare da dobro poznaju karakteristike
sportskog srca, te da prepoznaju eventualno maskirano oboljenje koje u sportu može
imati fatalne posledice. Kao riješenje za sprečavanje mogućnosti iznenadnih smrti
sportista nameće se sprovođenje obaveznih pregleda sportista, kako prije početka
bavljenja sportom, tako i tokom perioda treniranja i takmičenja.

2. IZNENADNA SRČANA SMRT U SPORTU

Metode utvrđivanja opšteg stanja zdravlja sportista dr Anes Talović 11


Bavljenje fizičkom aktivnošću predmet je kontroverznih razmišljanja još od vremena
starih Grka. Prvi događaj koji je zabilježen u literaturi, a tiče se ove teme, je mit o
Feidipidesu iz 490. god. p.n.e., koji govori o Atinjaninu koji je pretrčao 40 km od
Maratona, mjesta na kome se vodila bitka između Grčke i Persije, do Atine, da bi
proglasio pobijedu Grka. Neposredno nakon izvršenja svoga zadatka, mit govori da je
junak događaja izgubio svijest i preminuo. Legenda o Feidipidesu, koja je ukazivala na
opasnost ekstremnog fizičkog napora, nije u antičkoj Grčkoj utijecala na promjenu već
ustanovljenog mišljenja da je fizička aktivnost korisna po zdravlje, a koju su posebno
promovisali Herodicus, Hipokrat i Galen.

U 19. veku Jacob Mendez Da Costa je, ukazujući na opasnost bavljenja intezivnom
fizičkom aktivnošću, uveo pojam “vojničkog srca” i slične konstelacije “napor sindroma”,
pod kojima podrazumijeva tegobe koje su imali vojnici američkog civilnog rata, a koje su
podrazumijevale lupanje i ubrzan rad srca, vrtoglavicu i otežano disanje, a koji su bili
povezani sa ekscesivnim naporom.

Iznenadna srčana smrt je prirodna, ali neočekivana smrt iz srčanih razloga, koja je
nastupila tokom jednog časa od pojave subjektivnih tegoba, bez obzira da li je neko
oboljenje postojalo ranije.

Iako su uzroci i mehanizmi nastanka iznenadnih srčanih smrti manje više poznati,
veoma je teško predvideti ko su pravi kandidati za ovakav ishod.

Slika 2. Na lijevoj strani može se vidijeti slika Winston Churchil - a, jednog od britanskih predsijednika, koji je
bio poznat po pušenju cigareta, uživanju u jelu i piću i sedentarnom načinu života, a koji je pritom umro u 91.
godini. Na desnoj strani slike može se vidijeti slika uspiješnog mladog fudbalera iz Nigerije, Mark Vivien Foe –
a, koji je iznenada umro na terenu u 28. godini života.

Metode utvrđivanja opšteg stanja zdravlja sportista dr Anes Talović 12


Iznenadna srčana smrt može zadesiti kako one koji se rekreativno bave sportom, tako i
vrhunske sportiste. To je na neki način kuriozitet, iz prostog razloga što je opšte
prihvaćeno mišljenje da su sportisti fizički sposobni i zdravi ljudi, a samim tim i bavljenje
sportom aktivnost korisna po zdravlje. Medjutim, ako znamo da su sportisti osobe
takmičarskog duha, željne sportskog dokazivanja, a posljedično sklone minimiziranju
tegoba i disimulaciji, kao i nepridržavanju ljekarskih savijeta o veličini trenažnih
opterećenja naročito u periodu rekonvalescencije, to i nije neko iznenadjenje.

Takođe, promijene u organizmu koje izaziva intezivan trening su velike - funkcionalne i


anatomske, i to kako kratkoročne - tokom treninga, tako i dugoročne - poslije više godina
treniranja. Neke od tih promijena su korisne po zdravlje; za neke je to diskutabilno, a neke
izvijesno nisu. U ovim promijenama treba tražiti uzrok iznenadne smrti. I na kraju, kao
najznačajniji i najviše zabrinjavajući razlog ove pojave, treba spomenuti neotkrivena
prethodna oboljenja koja u sportu mogu postati fatalna. To je najviše zabrinjavajući
razlog, zato što ukazuje na nedovoljnu zdravstvenu kontrolu sportista kako u
predselekciji, tako i kasnije u toku treninga i takmičenja. Može biti utešno da je to i
razlog na koji se najviše može uticati, te tome treba posvetiti posebnu pažnju.

Još prije pedeset godina počela je da se obraća pažnja na ovakve događaje u sportu,
a prve ozbiljnije studije počele su da se objavljuju dvadesetak godina kasnije. To su bili
uglavnom opisi pojedinačnih slučajeva iznenadnih smrti sportista koje su se dešavale na
takmičenjima i tokom treniranja. Na primer, smrti dvadesettrogodišjeg fudbalera usled
infarkta miokarda još 1973. godine; dva skijaša maratonca od 50 i 59 godina koji su umrli
na stazi iz istih razloga; dva hrvača, jednog od 45 godina, umrlog takođe usled koronarne
bolesti neposredno posle borbe, a drugog od 21 godinu koji je preminuo u mirovanju usled
zapaljenja srčanog mišića; dva fudbalera mlađa od 30 godina na terenu i u toku utakmice
usled zapaljenja srčanog mišića; zatim dva fudbalera od 23 i 29 godina, opet u toku
treninga uslijed urođenih aortnih mana; košarkaša od 16 godina u toku utakmice, sa
obdukcionim nalazom anomalija koronarnih arterija. Ovi događaji su zaintrigirali javnost i
doveli do kasnijih ozbiljnijih istraživanja ovog problema, naročito otkada je u sport uložen
ogroman novac. Skoriji primijeri ovakvih događaja su slučajevi iznenadnih smrti čuvenih
košarkaša Reggi Lewis-a, iz Boston Celtics-a, kao i Hank Gathers-a, igrača Loyola
Marymount-a, koji su preminuli tijekom utakmica. Afera o smrti Hank Gathers-a, koja se
dogodila u martu 1990. godine, bila je predmet veoma komplikovanih pravnih
postupaka, a glavni okrivljeni bili su nadležni ljekari. Slična afera dogodila se zbog smrti
26-godišnje Anne Loyley na Bath half maratonu u Londonu, marta 1998. godine. Roditelji

Metode utvrđivanja opšteg stanja zdravlja sportista dr Anes Talović 13


ove devojke su pokrenuli veliku kampanju u smislu traženja odgovornosti za ovakve
događaje. Primijeri ovakvih događaja, nažalost, postoje i u našoj zemlji.

Incidenca iznenadne smrti kod sportista u velikoj mijeri varira od studije do studije, što
je uglavnom posledica dosada nesistematizovanih podataka. Kreće se oko 1.6 smrti na
100 000 sportista godišnje. Prema ovim podacima relativni rizik za iznenadnu smrt
sportista u odnosu na nesportiste je 2.1. Najčešće iznanada umiru fudbaleri, košarkaši,
plivači, biciklisti, a ređe ragbisti, gimnastičari, maratonci, teniseri, skijaši, džudisti,
odbojkaši, te dizači tegova.

Muškarci češće iznenada umiru u odnosu na žene, 18:1 kada su u ptanju opšti uzroci,
a 28:1 kada je u pitanju kardiovaskularna etiologija. Prema nekim podacima žene
učestvuju u ukupnoj incidenci iznenadnih smrti u sportu sa svega 15%. Ove razlike se
mogu objasniti većim brojem muškaraca koji se bave sportom, manjim trenažnim
opterećenjima žena, a možda i boljom kardiovaskularnom adaptacijom.

Sve dobne grupe su zahvaćena pojavom iznenadne smrti u sportu. Međutim


najzastupljenija je dobna grupa od 20-30 godina, što znači da su najviše pogođeni aktivni
sportisti. Nije zanemariv ovaj problem ni kada su u pitanju stariji sportisti, naročito u
sportovima kao što su trčanje po snijegu, skijaški maraton i tenis, koji tolerišu godine čak i
kada je vrhunski sport u pitanju, a pritom su napori koje ti sportovi iziskuju veliki. Rizik za
iznenadnu srčanu smrt je tada čak 4 – 5 puta veći nego za opštu populaciju iste starosne
dobi.

Najčešći uzrok iznenadne srčane smrti sportista je hipertrofična kardiomiopatija ( u


SAD jedna trećina sportista). Nešto su rjeđe kongenitalne anomalije koronarnih arterija,
zapaljenje srčanog mišića, dilatativna kardiomiopatija, Marfanov sindrom i displazija
desne komore, dok su rijetki, ali mogući uzroci sarkoid, prolaps mitralne valvule, stenoza
aortne valvule, arterosklerotska bolest koronarnih arterija (naročito kod starijih sportista) i
sindrom produženog QT intervala. Danas se zna da i udarci u grudni koš projektilima (kao
što su na primijer lopte za bejzbol), kao i tjelesni kontakti, mogu izazvati iznenadnu smrt
komocijom srca, bez predhodnog strukturnog i funkcionalnog oštećenja, pa se sve više
pažnje obraća i na ove uzroke.

Metode utvrđivanja opšteg stanja zdravlja sportista dr Anes Talović 14


Slika 3. Uzroci iznenadnih smrti sportista prema istraživanju Marona i sar. iz 1996 god. [27]. HCM-
hipertrofična kardiomiopatija, LAD- lijeva prednja descendentna koronarna arterija, ARVC- aritmogena
kardiomiopatija desne komore, MVP- prolaps mitralne valvule, DCM – dilated cardiomiopathy, LQTS –
sindrom dugog QT intervala.

Sistemska hipertenzija, zatim zloupotreba raznih supstanci (kokain može dati različite
kardiovaskularne abnormalnosti), su takođe potvrđeni uzroci iznenadnih smrti kod
sportista.

Kao riješenje za predviđanje mogućnosti iznenadnih smrti sportista i njihovo


sprječavanje, nameće se sprovođenje obaveznih pregleda sportista kako prije
početka bavljenja sportom, tako i tokom perioda treniranja i takmičenja. U tome su
uvek od pomoći aktuelne preporuke svetskih organizacija, trenutno su vežeće Bethesda
preporuke iz 2005. godine. Veoma je važno da se postave jasne granice između
fizioloških adaptibilnih promijena organizma na fizičko opterećenje i patoloških promijena
poslijedičnih različitim oboljenjima organizma kako bi se ove druge na vrijeme prepoznale,
te se time spriječili događaji o kojima je prethodno bilo riječi.

Metode utvrđivanja opšteg stanja zdravlja sportista dr Anes Talović 15


3. SISTEMATSKI PREGLEDI SPORTISTA

Sportska medicina je multidisciplinarna grana medicine čiji je cilj očuvanje zdravlja


učesnika u sportu i fizičkim aktivnostima prvenstveno kroz prevenciju, a zatim i kroz
terapiju i rehabilitaciju povrijeda. Još jedan bitan segment u okviru dijelatnosti sportske
medicine je unaprijeđenje psihofizičkih sposobnosti neophodnih za ostvarenje dobrih
takmičarskih rezultata.

Periodični sistematski pregledi su najmoćnije oružje u prevenciji i ranoj detekciji


povrijeda i oboljenja izazvanih sportskom aktivnošću. Razvojem i omasovljavanjem
sporta, učestalost i ozbiljnost zdravstvenih problema u znatnom je porastu. Zato vodeće
stručne asocijacije medicine sporta nastoje da osmisle što racionalnije modele pregleda
koji bi bili efikasni u procijeni zdravlja, a istovremeno ekonomični po pitanju materijalnih
troškova i utroška vremena.

U našoj zemlji, na žalost, zakonska regulativa ne reguliše u potpunosti problematiku


zdravstvene zaštite sportista, odnosno svih učesnika u fizičkim aktivnostima. Zahvaljujući
nedorečenosti sada važećeg Zakona, sportiste pregledaju i daju im saglasnost za
bavljenje sportom ljekari koji nisu stručno osposobljeni, van stručne metodologije
sportskomedicinskog pregleda, a čest je slučaj da se takmičarske knjižice ovijeravaju i
bez izvršenog pregleda. Rezultat ovakvog rada je sve veći broj akcidenata na sportskim
terenima.

Metode utvrđivanja opšteg stanja zdravlja sportista dr Anes Talović 16


Metodologiju sportskomedicinskog pregleda su donijele i usvojile vodeće relevantne
međunarodne asocijacije iz ove oblasti. Ona obuhvata:

• Anamnezu
• fizikalni pregled,
• antropometriju,
• funkcionalna testiranja,
• laboratorijske analize.

Anamneza je jedan od najznačajnijih dijelova pregleda. Ona sadrži podatke o


identitetu sportiste, vrsti i disciplini sporta kojom se bavi, dinamici i vrsti treninga kao i
podatke o ranijim oboljenjima i povredama. Dobro uzeta anamneza otkriva 60-75%
mogućih problema kod sportiste. Ona uz ostale komponente pregleda može otkriti različite
faktore koji utiču na radnu sposobnost.

Fizikalni pregled prikuplja niz podataka o trenutnom stanju i funkciji organa i sistema.
Na ovaj način se detektuju znaci oboljenja i deformiteta. Da bi se dobio cijelokupan uvid
radi se po sistemima i obuhvata pregled glave i vrata, pregled grudnog koša i pluća,
pregled srca i krvnih sudova, pregled abdomena, pregled urogenitalnog sistema, pregled
mišićno-skeletnog sistema, pregled kože, neurološki i psihijatrijski pregled. U slučaju
potrebe, radi procene trenutnog stanja, traži se konsultacija ostalih specijalističkih grana
(npr. ORL pregled kod ronioca ...).

Antropometrija je grana medicine koja se bavi mjerenjem morfoloških i funkcionalnih


parametara. Mnoga epidemiološka istraživanja ukazuju na povezanost određenih
antropometrijskih karakteristika sa rizikom nastanka i razvoja nekih kardiovaskularnih i
metaboličkih oboljenja. U okviru antropometrije radi se mjerenje visine i telesne mase,
određivanje visinsko-težinskog odnosa (BMI – body mass index), procijena uhranjenosti i
idealne tijelesne težine, određivanje sastava tijela sa distribucijom tijelesne masti,
procijena predviđenog rasta ... Sve mjere i izvedene vrednosti se upoređuju sa već
utvrđenim, opšte prihvaćenim, standardima razvrstanim po starosnoj dobi, polu, vrsti
sporta i disciplini. Odskakanje od standarda iziskuje niz prijedloga i preporuka u smislu
poboljšanja zdravstvenog statusa takmičara kao i poboljšanja takmičarskih rezultata.

Funkcionalna testiranja imaju za cilj procijenu trenutne funkcionalne, tj. radne


sposobnosti. Od izuzetnog su značaja u procijeni sposobnosti za bavljenje određenim
sportom, u procijeni nakom dužeg perioda mirovanja nakon povreda kao i u procijeni
fizičkih sposobnosti u toku samog trenažnog odnosno takmičarskog ciklusa. Treningom se
rezultati dobijeni funkcionalnim testiranjem mogu poboljšati. Od testova se rade osnovni
motorički testovi (dinamometrija i mijerenje fleksibilnosti trupa), funkcionalna ispitivanja
respiratornog sistema (spirometrija kroz čitav niz dobijenih i izvedenih vrijednosti plućnih
volumena) kao i procjena anaerobnog praga i aerobne sposobnosti (direktnim ili
indirektnim mjerenjem maksimalne potrošnje kiseonika Astrandoviim testom opterećenja
na bicikl ergometru ili pokretnoj traci, Balke VO2max Test, Conconi test, VO2 max Step
Test, Wingate test, Cooper test ...).

Metode utvrđivanja opšteg stanja zdravlja sportista dr Anes Talović 17


Laboratorijske analize mogu ukazati na zdravstveno stanje i na procjenu
funkcionalne sposobnosti. Kroz provjeru laboratorijskih vrijednosti možemo dobiti uvid u
funkcionalnu adaptaciju na vježbe odnosno trening. To ukazuje da, pored primarnog
zdravstvenog aspekta, laboratorijska mjerenja treba da pomognu i u planiranju treninga u
svrhu uspostavljanja optimalne sportske forme. Minimum analiza koje treba uraditi za
svaki pregled je krvna slika (sa osvrtom na status gvožđa), sedimentacija, nivo glukoze u
krvi i pregled urina, a opciono lipidni status (trigliceridi, ukupan holesterol, HDL holesterol,
LDL holesterol), bilirubin (ukupan, direktni, indirektni), urea, kreatinin, transaminaze,
enzimi, elektroliti i čitav niz ostalih analiza koje mogu ukazati na trenutno zdravstveno
stanje i na stanje funkcionalnih sposobnosti.

U medicinskoj terminologiji se ne pominju pojmovi kao što su „uvijek“, „nikad“ i „sto


posto“ što će reći da nema pregleda koji garantuje apsolutnu sigurnost sportisti pogotovo
danas kada su zahtijevi suvremenog sporta svakim danom sve veći i veći. Svedoci smo
evolutivnih pomaka ljudske vrste što se vidi i u pomjeranju rezultata u takmičarskom
sportu. Seniorske svijetske rekorde od prije trideset godina sada obaraju juniori i to na
treninzima. Sport je postao biznis, a biznis ne trpi greške. Profesionalizacijom se u sport
ulažu velike količine novca, pa se očekuju i veliki rezultati što iziskuje angažovanje
maksimalnih psiho-fizičkih sposobnosti sportiste. U cijelu priču se uključuje i priča o
dopingu što dodatno otežava zadatak očuvanja zdravlja.

Zbog svega toga, dobro obavljen sistematski pregled prije samog početka
bavljenja određenim sportom kao i periodični sistematski pregledi tokom cijelog
trenažnog vijeka sportiste, obavljeni po tačno utvrđenoj metodologiji i rukovođeni
doktrinarnim stavovima u sportskoj medicini, mogu u mnogome pomoći građenju
dobrih sportskih rezultata uz smanjenje mogućnosti zdravstvenih akcidenata na
sportskim borilištima.

SLIKA 4. test opterećenja

Test opterećenja

Ergospirometrijski test za određivanje direktne potrošnje kiseonika – izvodi se


pomoću maske, aparatom-gasnim analizatorom, metodom udah po udah, gde se
kontinuirano prate brojni parametri, kao što su: srčana frekvencija, frekvencija disanja,
ventilacija, potrošnja kiseonika, produkcija ugljen dioksida, respiratorni koeficijent,
kiseonički puls, maksimalna potrošnja kiseonika-relativna i apsolutna, i brojni drugi,
naravno i monitoring EKG-a u toku trajanja testa. Ovaj test može da se izvodi na različitim

Metode utvrđivanja opšteg stanja zdravlja sportista dr Anes Talović 18


ergometrima, koji su specifični za različite sportove, npr.veslački, plivački, kajakaški
ergometar, bicikl ergometar, tredmil – pokretna traka za trčanje (na kojoj trkči rade test),
Prije izvođenja testa vrši se provjera zdravstvenog stanja, koja se sastoji iz :

• laboratorijskih analiza (kompletna krvna slika, biohemijske analize krvi i nalaza


urina)
• antropometrijskih mjerenja
• EKG-a u miru
• fizikalnog pregleda po sistemima, mjerenja krvnog tlaka i pulsa
• spirometrije

Tok pregleda

Popunjavanje sportsko-medicinskog formulara

Nakon što popunite osnovne podatke, odgovorićete i na pitanja vezana za treninge,


povrede, ukoliko ste ih imali tokom života, podatke o preležanim bolestima, o eventualnoj
upotrebi nekih lijekova, alergijama i operativnim zahvatima. Potrebno je odgovoriti i na
podatke vezane iz vaše porodične anamneze, posebno o kardiovaskularnim bolestima ili
nekim drugim naslednim bolestima. Uzima se vaša sportska anamneza – kojim ste se
sportom u životu bavili i koliko dugo, kako podnosite napor…

Fizikalni pregled

SLIKA 5. EKG u miru

Ovaj dio pregleda započinje antropometrijom, a mjere se tjelesna visina, tjelesna težina
(preciznosti u gramima), određuje se BMI (visinko težinski odnos – eng. Body Mass
Index), procenat masti, vode i mišića. Za ljekare su bitni BMI i procenat masti. Vaga koja
ovo mjeri daje sama ocjenu od 1-10. I vi možete izračunati vaš BMI korišćenjem formula
za izračunavanje indeksa tjelesne mase.

Metode utvrđivanja opšteg stanja zdravlja sportista dr Anes Talović 19


Procenat tjelesne masnoće ili masti (eng. body fat percentage, BF ili FAT) je
pokazatelj količine masnog tkiva neke osobe i izražava se u procentima. Taj procenat je
kod žena veći nego kod muškaraca, prvenstveno zbog potreba rađanja, hormonalnih i
drugih funkcija. Kod muškaraca je neophodno da postoji 2-5% masti, dok je kod žena taj
procenat 10-13%. Masti se u telu skladište u potkožnom masnom tkivu, a osim toga,
masne naslage imaju i zaštitnu funkciju oko unutrašnjih organa.

Minimalni procenat masti koje ljudski organizam treba da ima prevazilazi već
pomenuti neophodni procenat masti, a zavisno od toga kakvi smo, postoji nekoliko
kategorija, manje ili više precizno prikazanih u sledećoj tabeli:

Procenat masti
Muškarci Žene
Masti neophodne za život 10 – 12 % 2–4%
Atletičare- trkače 14 – 20 % 6 – 13 %
Rekreativce i fitnes 21 – 24 % 14 – 17 %
Ne-trkače, prihvatljivo 25 – 31 % 18 – 25 %
Preterano uhranjene osobe 32 – 41 % 26 – 37 %
Gojazne osobe 42 %+ 38 %+
TABELA 1. procent masti po aktivnostima

Načini mjerenja procenata tjelesne masti su:

1. Infracrvenim svijetlom – talasi infracrvenog svetla “reaguju” sa mastima u


potkožnom tkivu i apsorbuju ga.
2. Rendgenskim skeniranjem -detektuje se tačan raspored masti u organizmu.
3. Matematički i mjerenjem: istiskivanjem vode ili vazduha – gustina (ρ =m/V) i
formulom BF = (4.95/ρ − 4.50) × 100
4. Bioelektričnim analizatorom - na osnovu električnog otpora koji se javlja prolaskom
kroz masna tkiva.
5. Skinfold metodom - gde se presavija deo kože sa masnim tkivom i mijeri se
specijalnim kleštima na nekoliko mesta, pa se pomoću matematičke formule računa BF.
6. Metoda visine i obima tjela - mijeri se obim grudnog koša, struka, kukova, vrata i
upoređuje se sa visinom.

SLIKA 6. biolektrični analizator

Najzastupljeniji način mjerenja BF poslednjih godina je bioelektrični analizator. To


je aparat u obliku kontrolora za video igrice, koji se sa obje ruke drži ispred sebe i za
unijete podatke: visinu, godiše i masu uz mjerenje koje traje 10-ak sekundi prikazuje na

Metode utvrđivanja opšteg stanja zdravlja sportista dr Anes Talović 20


displeju vaš BF. Bioelektrični analizator postoji i u obliku vage, pa se tu istovremeno
možete izvagati i izmjeriti procenat tjelesne masnoće.

Indeks tjelesne mase (eng. BMI- Body Mass Index) je statistički pokazatelj
uhranjenosti pojedinca. On stavlja u odnos težinu i visini, a primjenjiv je za sve osobe
starije od 20 godina. Iako ne prikazuje procenat masti u organizmu, BMI je koristan
pokazatelj koji se jednostavno mjeri. Određuje se formulom:

BMI = m / h2
m-masa osobe u kilogramima
h - visina osobe u metrima.
Jedinica mjere indeksa tjelesne mase je prema tome: kg/m2

GRAFIKON 1. BMI indeks

Indeks tjelesne mase je jednostavna numerička mjera koja pokazuje koliko je neko
debeo ili mršav. Ovaj pokazatelj omogućava profesionalcima (ljekarima, nutricionistima,
trenerima…) da lakše objašnjavaju pacijentima objektivne probleme. BMI se može
predstaviti grafički ako se na x osi izrazi masa u kilogramima, a na y osi visina u metrima.
Iz grafika se jasno može zaključiti da su osobe koje imaju BMI ispod 18,5 pothranjene,
dok su one preko 25 preterano uhranjene. BMI ispod 17,5 je znak da osoba možda pati
od anoreksije, a vrijednost preko 30 je indikacija gojaznosti.

BMI Stepen uhranjenosti Rizik za bolesti


<15 Teška pothranjenost Vrlo visok
15-17 Pothranjenost Umeren
17-18.5 Slaba uhranjenost Minimalan
18.5-25 Normalna uhranjenost Nizak
25-30 Preterana uhranjenost Umeren
30-35 Gojaznost I stepena Visok
35-40 Gojaznost II stepena Vrlo visok
>40 Gojaznost III stepena Ekstremno visok
TABELA 2. prikazuje relaciju BMI i rizikia za bolest

Metode utvrđivanja opšteg stanja zdravlja sportista dr Anes Talović 21


Indeks tjelesne mase se ne može upotrebljavati kao precizan način određivanja
masnog tkiva u odnosu na mišićnu ili koštanu masu, koji su pravi kriterijumi za
ocijenu uhranjenosti. Primijer tipične greške i slučaja gde je BMI loš pokazatelj su recimo
dvije osobe od kojih jedna ima viška masnog tkiva i gojazna je, dok sa druge strane je
bodibilder koji ima identičnu masu (težinu), ali i veoma razvijene mišiće. Njihov BMI bi
takođe bio jednak (BMI uzima u obzir samo visinu i težinu, a ne i količinu mišića) te bi lako
mogli da zaključimo da su bodibilderi gojazni, što naravno nije tačno. U principu BMI je
koristan, ali se za detaljniju analizu koriste i drugi pokazatelji poput procenta tjelesne
masti (body fat, BF) putem “skinfold” testa i bioelektričnim optorom.
Ova statistička krivulja BMI se označava kategorijama: Teška pothranjenost,
Pothranjenost, Slaba uhranjenost, Normalna uhranjenost, Preterana uhranjenost, Blaga
gojaznost, Teška gojaznost.
Uz određenje vrednosti BMI indeksa se vezuje i određeni rizik za oboljenja.

Može se uraditi i proširena antropometrija gde se pored tjelesne mase i visine mjere
još i obimi, dijametri zglobova, kožni nabori, a zatim se različitim formulama izračunava
tjelesna kompozicija i dobijaju precizniji rezultati.

Fizikalni pregled se izvodi po sistemima (glava, vrat, zubi, boja koža, vid, sluh, kičma,
tabani…), pluća, srce, EKG u miru, krvni pritisak, puls.

Metode utvrđivanja opšteg stanja zdravlja sportista dr Anes Talović 22


Postupak snimanja EKG-a

Slijed postupka Obrazloženje

1. Objasniti i raspraviti s pacijentom Kako bi bili sigurni da pacijent razumije postupak


postupak snimanja EKG - a. te mogao dati svoje mišjenje o istom.

2. Uputiti pacijenta da oslobodi prsni koš, Kako bi mogli pristupiti mjestima za postavljanje
te donje dijelove ekstremiteta elektroda.

3. Smjestiti pacijenta u udoban položaj, Kako bi osigurali optimalno snimanje EKG - a i


ležeći ili sjedeći. udobnost pacijentu.
4. Prikopčati 10 elektroda kako je
Preduvjet za snimanje EKG - a.
opisano na slici 4.
5. Zamoliti pacijenta da miruje i pokuša Kako bi postigli optimalno snimanje EKG - a bez
suzdržati se od pokreta,te normalno diše. smetnji koje uzrokuju mišićni pokreti.
6. Pokrenuti snimanje EKG - a, ovisno o Način snimanja EKG - a (automatsko, manuelno)
vrsti uređaja. ovisi o proizvođaču uređaja koji se koristi.
7. Na dobivenoj traci EKG - a, označi: U svrhu preveniranja gubljenja nalaza i/ili zamijene
ime i prezime pacijenta, spol, JMBG s nekim drugim.
8. Pacijenta obavijestiti da ste završili sa Pacijentu će biti lakše ako bude informiran i prije i
snimanjem i da će te otkopčati elektrode. tijekom provođenja dijagnostičkog postupka.
9. Pacijentu dati ubruse da se obriše te
Gel zbog svoje ljepljivosti i vlažnosti uzrokuje
mu pomoći ukoliko mu je pomoć
nelagodu kod pacijenta.
potrebna.
10. Informirati liječnika te mu dati na uvid Liječnik će na osnovu nalaza EKG - a odrediti
snimljeni nalaz EKG – a. daljnje postupke kod pacijenta.
Napomena: Prije kontakta s pacijentom i snimanja EKG-a, potrebno je upoznati se s
uređajem za snimanje, njegovim karakteristikama i opcijama koje nudi.

Metode utvrđivanja opšteg stanja zdravlja sportista dr Anes Talović 23


SLIKA 7. Einthowenov trokut

Izgled normalnog EKG-a


Normalni EKG ima karakteristične valove i zupce koji se označavaju abecedno slovima
počevši od slova P a završavaju sa slovom U.
P-val predstavlja depolarizaciju atrija (pretklijetke).
QRS-kompleks ocrtava depolarizacjiu ventrikula (klijetke).
ST-segment je dio krivulje između kraja QRS i početka T-vala a predstavlja trajanje
depolariziranog stanja ventrikula.
T-val označava repolarizaciju ventrikula.
U-val označava period u kojem je klijetka najpodražljivija.

Slika 8. Izgled normalnog EKG-a

Izgled normalnog EKG-a nije univerzalan, mnogi vanjski utjecaji mogu imati utjecaja na
izgled EKG-a. Strah, hiperventilacija, pušenje, pijenje hladne tekućine i uzimanje različitih
lijekova mogu bitno promijeniti izgled EKG-a kod zdrave osobe. Upravo iz ovog razloga
bilo kakvu dijagnozu srčanih bolesti nije moguće donijeti na temelju samog EKG-a. Ipak
ukoliko se EKG promatra unutar kliničke slike, fizikalnog statusa bolesnika i ostalih
dijagnostičkih pretraga, dobiveni podaci mogu biti krucijalni.

Metode utvrđivanja opšteg stanja zdravlja sportista dr Anes Talović 24


Na što obratiti pažnju kada gledamo EKG?

Nakon prvog pogleda na EKG najčešće smo zbunjeni izgledom valova i zubaca. Iz
ovog razloga ali i zbog mogućnosti da nam neka bitna promjena EKG-a promakne
najbolje je pri promatranju biti metodičan.

1. Frekvencija - određuje se tako da se 300 podjeli sa brojem velikih kvadratića u jednom


R-R intervalu.

2. Ritam - normalno su razmaci između pojedinih R-ova jednaki. Ovo nije slučaj ukoliko
postoje poremećaji srčanog ritma kao atrijska fibrilacija, atrijska undulacija, ekstrasistole,
itd.

3. Električna osovina - srednja električna os je zbroj svih pojedinih ventrikulnih


električnih sila pri depolarizaciji. Normalno leži između -30 i +90 stupnjeva (nulta linija je
usmjerena prema lijevom ramenu). Električna os može biti u lijevoj (manje od -30o) i
desnoj (više od +90o) devijaciji.

4. P-val - normalno se nalazi ispred svakog QRS-kompleksa. Nedostaje kod atrijske


fibrilacije, nodalnog ritma, itd. P-val može biti i promijenjena izgleda: dvostruki vrh, izrazito
uzdignut, itd.

5. PR-interval - od starta P-vala do početka QRS-kompleksa, normalnog trajanja između


0,12 i 0,20s. Duži PR-interval govori za smetnje atrioventrikulnog provođenja, kraći PR-
interval može biti posljedica brzog provođenja kroz akcesorne putove provođenja (Wolff-
Parkinson-White sindrom).

6. QRS-kompleks - normalno traje manje od 0,12s (tri mala kvadratića), ukoliko je


produžen moguć je defekt ventrikularnog provođenja (blokovi grana Hisova snopa). Visok
QRS sugerira hipertrofiju ventrikula. Normalan Q-zubac je uži od 0,04s i manji od 1/3
visine cjelokupnog QRS-a, ukoliko je veći od tih vrijednosti patološki je znak i najčešće
označava preboljeli infarkt miokarda.

7. QT-interval - od starta QRS-a do kraja T-vala, trajanje mu varira ovisno u frekvenciji.


Produžen je kod raznih stanja kao: infarkt miokarda, bradikardija, elektrolitni poremećaji,
utjecaj lijekova, itd.

8. ST-segment - obično u izoelektričnoj liniji, elevacija ili depresija ST spojnice govori za


infarkt ili ishemiju.

9. T-val - patološki ukoliko je obrnut (vrh prema dole) u I, II, i V4 - V6 odvodima. Visok i
špicast T-val nalazimo kod povišene koncentracije kalija u plazmi, a nizak spušten u
niskoj koncentraciji kalija u plazmi.

Metode utvrđivanja opšteg stanja zdravlja sportista dr Anes Talović 25


Abnormalnosti u EKG-u

1. sinusna tahikardija - sinusni ritam brži od 100/min, mogu je uzrokovati emocije, napor,
bol, infekcije, zatajenje srca, plućna embolija, perikarditis, hipertireoza, kofein, nikotin, itd.

2. sinusna bradikardija - sinusni ritam sporiji od 60/min, uzroci: dobra fizička kondicija,
sindrom bolesnog sinusnog čvora, infarkt miokarda, lijekovi (npr. beta-blokatori),
hipotireoza, itd.

3. atrijska fibrilacija - apsolutno nepravilan srčani ritam, s nedostatkom P-valova ali s


postojanjem tzv. F-valova visoke frekvencije (350 - 600/min). Uzroci: ishemična bolest
srca, hipertireoza, mitralna stenoza, alkohol, itd.

4. atrioventrikulski blokovi - zapreke provođenja električnog impulsa iz atrija u ventrikul.


Postoje tri stupnja ovisno o težini poremećaja provođenja, karakterizirani su produljenjem
PR-intervala ili potpunom nepovezanošću P-valova i ventrikulskih kompleksa (QRS).

5. elevacija (podizanje) ST-segmenta - uzroci: akutni infarkt miokarda, Prinzmetalova


angina, aneurizma lijevog ventrikula, akutni perikarditis.

6. depresija (spuštanje) ST-segmenta - uzroci: ishemija, predoziranje digitalisom.

7. inverzija T-valova - normalna pojava u nekim odvodima, ostali uzroci: ishemija,


hipertrofija lijevog ventrikula, plućna embolija, poremećaji intraventrikularnog provođenja,
itd.

8. ventrikularna hipertrofija - nema jednog sigurnog pokazatelja, već je potrebno uzeti u


obzir položaj električne osi, izgled QRS-kompleksa, i položaj ST-segmenta. Suspektna
hipertrofija lijevog ventrikula ukoliko je R-zubac u V6 veći od 25mm ili ukoliko je zbroj R-
zupca u V6 i S-zupca u V1 veći od 35mm. Suspektna je hipertrofija desnog ventrikula
kada je dominantan R-zubac u V1, obrnuti T-valovi u V1 - V3, i duboki S-zubac u V6.

EKG u miru se radi svakom ispitaniku i detaljno se opiše, a po potrebi, ako ima nekih
uočenih promjena, može se uraditi i ’’stress EKG test’’, kada se u toku napora prati EKG
i donosi konačan zaključak.
Pregleda se abdomen, kičma i stopala, što je veoma važno za trčanje i trkače.

Krvna slika

Kompletna analiza krvne slike je obavezna i sastavni je dio medicinsko-sportskog


pregleda za ovjeru takmičarskih knjižica. Biohemijske analize krvi se rade kao priprema za
testiranja ili kada je potrebno dopuniti nalaze u toku pregleda. Ukoliko neke vrijednosti
nisu u okvirima referentnih vrijednosti, rade se konsultativni i dopunski pregledi.

Metode utvrđivanja opšteg stanja zdravlja sportista dr Anes Talović 26


Testovi opterećenja i spirometrija

Slika 9. Spirometrija poslije trčanja

Prije napora (testa opterećenja) radi se spirometrija u miru. Poslije testa opterećenja
radi se spirometrija nakon 3, 5, 10 i 15 minuta, ukoliko ispitanik ima problema sa disajnim
sistemom. Bilježe se promijene u ventilatornim parametrima i mogući njihov pad usled
napora. Ovo je posebno bitno kod astme izazvane fizičkim naporom.

Kod spirometrije se mjeri nekoliko parametara:

forsirani vitalni kapacitet (FVC), forsirani ekspiratorni volumen u prvoj sekundi (FEV1) koji
je vrlo dobar pokazatelj da li postoji opstrukcija, vršni ekspiratorni protok (PEF), Tiffenau
index (FEV1/VC), i za astmu važni protoci kroz male disajne puteve.

Maksimalna voljna ventilacija (MVV) je test koji traje 12 sekundi i može izazvati blagu
nesvesticu, na šta nas doktori upozore da će nastati zbog hiperventilacije, jer se zadatim
ritmom mora maksimalno udisati i izdisati.

Priprema za test fizičkog opterećenja

Nakon izvršenih pregleda i testova u miru, otpočinje se priprema sportiste za


testiranje. Ljekari će odabrati i odgovarajući ergometar i protokol po kome će vas testirati;
normalno je da se konsultuju i treneri i nekada se rade testiranja po protokolima koji su
specifični za pojedine sportove, posebno ako se radi o vrhunskim sportistima.

Grudi se obrišu benzinom, naravno ako niste alergični, to vas pitaju, prije no što
pristupe brisanju, a onda se zalijepe elektrode, te se na njih prikače kablovi koji su spojeni
sa aparatom, da bi vam tokom testa na monitoru pratili rad srca. Na grudima je postavljen
i transmiter koji mjeri puls, a preko svega je mrežica koja drži sve da na neki način bude
fiksirano i da bi „zapis bio bolji“. Nakon ovoga ostalo je povezati i masku za disanje koja je
povezana sa aparatom i test može da počne.

Trčanje

U zavisnosti od sporta kojim se bavite i procijene vaše kondicije ljekari će odrediti


brzinu i nagib sa koga ćete početi trčanje. Trčaćete dok ljekari ne procijene da imaju sve
podatke koji su im potrebni, što će zavisiti od vaše kondicije, ili dok ne postignete
maksimalnu srčanu frekvenciju (max HR), koja se izračunava kada od 220 oduzmete
Metode utvrđivanja opšteg stanja zdravlja sportista dr Anes Talović 27
svoje godine starosti, ili dok „možete“. Obično, kod osoba koje imaju problema i liječe se
od astme, ovaj test se izvodi na srčanoj frekvenciji 60-80% od maksimalne. Dobro
odrađen test je onaj kojim se dostigne vrijednost respiracijskog koeficijenta od 1,1 a
ovaj koeficijent predstavlja količnik volumena izdahnutog ugljen-dioksida i utrošenog
kiseonika na nivou ćelija. Sve vrijeme praćen je EKG, kao i 3 min. nakon testa, nekada i
duže, ako je potrebno.

Elektrokardiogram može pokazati spektar promjena u mladih sportaša. Najčešće takve


promjene uključuju abnormalnosti repolarizacije i povećanu voltažu R ili S zubaca,
koji sugeriraju na hipertrofiju lijeve klijetke. Takvi se nalazi najčešće smatraju
bezazlenima, međutim mala, ali važna skupina sportaša bez dokaza o strukturalnoj bolesti
srca, ima drukčiji EKG nalaz od ovog koji se inače smatra bezazlenim. Naime, kao nalaz u
elektrokardiogramu ponavljaju se duboko inverzni T valovi, koji inače sugeriraju kako ipak
postoji skrivena bolest srca.

Test opterećenja s elektrokardiogramom je za sada najdostupnija i najpogodnija


metoda za procjenu ishemije miokarda zbog smenjene koronarne cirkulacije. Može se
primijeniti na velikom broju ispitanika. Potreba miokarda za kisikom u određenom naporu
je fiksna pa se u odgovarajućem opterećenju mogu javiti tipična anginozna bol te
ishemijske promjene ST-segmenta ili poremećaja ritma u elektrokardiogramu.

Depresija ST spojnice najvažniji je elemenat analize EKG-a opterećenja budući da


omogućuje otkrivanje ishemije sa znatnom pouzdanošću. U analizi ST spojnice prati se
njen položaj u odnosu na izolektričnu liniju, odnosno depresija ili elevacija, trajanje i smjer
nagiba.

Specifičnost testa je 90-95%, a senzitivnost 60-70%. Pokazalo se da je senzitivnost


testa opterećenja ovisna o broju zahvaćenih koronarnih arterija i da u slučaju dvije ili tri
kritične stenoze glavnih koronarnih arterija iznosi preko 90%.Od posebnog su značaja
visina postignutog testa opterećenja i pojava angine pektoris. Ako se depresija ST
spojnice pojavi kod niskog opterećenja uz postojanje anginozne boli sa sigurnošću se
može reći da se radi o teškom obliku koronarne bolesti s 2-3 stenozirane koronarne
arterije. Tipična angina pectoris bez ST depresije takođe je važan znak ishemije i u takvim
slučajevima test treba smatrati pozitivnim.

Depresija ST spojnice bez angine znak je "tihe ishemije". Pokazalo se da je depresija


ST spojnice u žena manje pouzdan znak ishemije (relativno veliki broj lažno pozitivnih
nalaza), nego u muškaraca. Međutim, ako se uporede muškarci i žene iste dobi sličnog
koronarografskog nalaza, onda je broj lažno pozitivnih nalaza u muškaraca i žena
podjednak. Ako je pacijent prebolio infarkt, depresija ST spojnice u opterećenju služi za
dokazivanje ishemije u dijelovima miokarda koji nisu zahvaćeni infarktom. U prisutvu
valvularnih mana i u drugih oboljenja koja su praćena hipertrofijom lijeve komore,
depresija ST spojnice nije izraz ishemije zbog stenoze koronarnih arterija, već nastaje
zbog subendokardne ishemija uslijed povišenog intraventrikularnog pritiska u vrijeme
opterećenja. Blokovi grana, WPW sindrom, sindrom prolapsa mitralne valvule, ortostatska
hipotenzija i hiperventilacioni sindrom otežavaju interpretaciju depresije ST spojnice.
Lijekove kao što je digoksin treba prekinuti 2 sedmice, a digitoksin 4 sedmice prije
testiranja. U slučajevima kad se pacijentu mora ordinirati digitalis zbog zdravstvenih
tegoba, depresiju ST spojnice, najmanje 2mm, treba koristiti kao kriterij pozitivnog testa.
Hipokalijemija (najčešće je posljedica liječenja diureticima, nitratima, beta blokatorima,
tricikličnim i drugim antihipertenzivima) može biti razlog lažno pozitivnih ili lažno
negativnih nalaza. Poremećaji ritma (SVES,VES, multifokalne ES sa R/T fenomenom i AV
blokovi) više su razlog prekidanja testa. Ovi poremećaji imaju mali značaj u

Metode utvrđivanja opšteg stanja zdravlja sportista dr Anes Talović 28


ergometrijskom otkrivanju ishemije miokarda, u inače asimptomatskoj populaciji. Njihov
značaj je veći ako se pojavljuju zajedno sa depresijom ST spojnice, ili ako se pojavljuju u
bolesnika nakon infarkta miokarda.

Elevacija ST spojnice - koja se pojavljuje u testu opterećenja u odvodima koji nisu


zahvaćeni infarktom, znak je transmuralne ishemije. Većinom je praćena anginoznom boli
i veoma je ozbiljan znak ishemije i najčešće znak teške proksimalne stenoze lijeve
descedntne koronarne arterije. U području infarkta (nakon 3 mjeseca) relativno je česta
pojava i odraz je hipokinezije, akinezije ili diskinezije (aneurizme) lijeve komore u tom
području.

Pojavljuje se i u Primzmetalovoj angini (vazospazam koronarne arterije) ali se brzo


gubi nakon odmora. Može se otkriti i u pacijenata nakon PTCA (perkutana transluminarna
koronarna angioplastika) sa ili bez STENT procedure testiranje srca.

Takođe se može registrovati nakon hiruške revaskularizacije miokarda (by-


passprocedure).

Prognoza bolesti u bolesnika sa ishemijskom bolesti srca na osnovu testa opterećenja

Jasno pozitivan test za bolesnika prestavlja i relativno lošu prognozu. Grupu sa niskim
rizikom sačinjavaju bolesnici sa normalnom ST spojnicom koji postižu frekvencu pulsa
iznad 160/min, opterećenje IV stepena i više u testu po Bruceu. Bolesnici sa visokom
rizikom imaju pozitivan elektrokardiografski nalaz testa, a trajanje testa se kreće do II
stepena opterećenja.

Rezultati testa opterećenja su važan faktor u izboru bolesnika za hirušku


revaskularizaciju miokarda i ocjenu uspjeha operacije. Ergometrija kao nespecifičan test
može služiti i za ocjenu fizičkih mogućnosi bolesnika sa ishemijskom bolesti srca.
Koronarni bolesnici sa anginom pectoris podnose najčešće samo niska fizička
opterećenja, a bolesnici nakon infarkta i hiruške revaskularizacije miokarda srednje teška
fizička opterećenja. Rezultate ergometrijskog testa treba uporediti sa opterećenjem
bolesnika u svakodnevnom životu, profesionalnom radu i rekreacionim aktivnostima.
Intenzitet rada koji je jednak ili blizu maksimalnog aerobnog kapaciteta podnosi se svega
koju minutu. Višesatni rad se dobro podnosi ako ne prelazi intenzitet rada veći od 30%
maksimalnog aerobnog kapaciteta u neutreniranih osoba.

Srčani bolesnik prekida test opterećenja zbog simptoma koji ga ograničavaju u daljem
naporu, ili zbog postizanja maksimalnog tj. submaksimalnog opterećenja (puls vezan za
dob i spol), najčešće pri opterećenju koje je znatno ispod očekivanog aerobnog
kapaciteta. Svi radni zadaci koji zahtijevaju intenzitet veći od postignutog opterećenja,
srčani bolesnici neće moći obavljati niti kratko vrijeme. Bolesniku treba dopustiti samo ona
opterećenja koja ne izazivaju porast pulsa više od 85% vrijednosti pulsa u testu
opterećenja, a i tada takva opterećenja mogu biti samo kratkog trajanja. Većina bolesnika
s ishemijskom bolešću srca može obavljati poslove koji ne zahtjevaju fizička naprezanja
(rad za pisaćim stolom, rad za mašinama). Za one koji moraju obavljati poslove sa većim
fizičkim naporima biti će potrebna detaljnija ispitivanja opterećenja na radnom mjestu. U
praktičnom radu bilo bi dobro postupiti tako da opterećenje postignuto na testu
opterećenja uporedimo sa opterećenjem u svakodnevnom životu i/ili ergonomskom
procjenom opterećenja radnog mjesta.

Metode utvrđivanja opšteg stanja zdravlja sportista dr Anes Talović 29


Mjerna jedinica koja olakšava upoređivanje opterećenja postignutog u testovima
opterećenja sa opterećenjem u svakodnevnom životu je 1 MET. 1 MET (metaboločka
jedinica) iznosi 3,5 ml kiseonika/kg/min i jednak je metabolizmu u mirovanju (ali ne u
bazalnim uslovima). Vrijednost u MET-ima dobije se dijeljenjem potrošnje
kiseonika/kg/min sa 3,5.

 Prema težini, visini i godinama starosti izračuna se teoretski maksimum.


 Mjerljivi parametri su: puls, krvni tlak i elektrokardiogram.
 test se najčešće izvodi na pokretnom sagu (protokol po Bruce-u).

Procjenjuje se:

o adekvatnost testa
o funkcionalna NYHA klasifikacija – I (60% i više); II (40-59%); III (20–39%);
IV (do 19%)
o kardiorespiratorna sposobnost
o integralni funkcionalni kardiovaskularni kapacitet i
test koronarne rezerve i poremećaja ritma.

Kontraindikacije za test

• srednja do teška aortna stenoza


• upalna stanja (perikarditis, miokarditis, endokarditis)
• hipertenzija sa RR u mirovanju ≥180/100 mmHg
• brza nekontrolisana fibrilacija pretkomora ili drugi poremećaji srčanog ritma
• kardijalna dekompenzacija

Dva dana prije izvođenja testa potrebno je smanjiti dozu beta-blokatora, a jutro prije
dolaska ih ne uzimati zbog uticaja na srčanu frekvenciju i ishod testa. Obavezno ujutru pre
dolaska uzeti ostalu terapiju za regulaciju tlaka.

Na temelju tih podataka, elektrokardiogram koji pokazuje abnormalnosti


repolarizacije može biti koristan za izdvajanje sportaša koji imaju povećan rizik za
razvoj strukturne bolesti srca. Sam elektrokardiogram nije dovoljan za nadziranje takvih
sportaša, ali ehokardiografija i selektivna dodatna testiranja nužna su za pojašnjenje
kardiološke dijagnoze.

Metode utvrđivanja opšteg stanja zdravlja sportista dr Anes Talović 30


Kraj trčanja i mjerenja nakon napora

Kada završite test, biće zabilježen vaš maksimalni dostignuti puls (max HR) i odmah
zatim biće izmjeren vaš pritisak. Doktori će vam pomoći da skinete masku i kablove.

Slika 10. Mijerenje pritiska poslije trčanja

Vrlo je bitno i to da se svaka fizikča aktivnost započinje postepeno, lagano se


zagrijevajući, a isto tako treba i nakon fizičke aktivnosti imati period posutpnog vraćanja
organizma u prvobitno stanje.

Metode utvrđivanja opšteg stanja zdravlja sportista dr Anes Talović 31


TESTOVI OPTEREĆENJA

5.1.Test opterećenja na traci (Bruce-ov test)

Funkcionalnim testom opterećenja provjerava se reackija organizma na fizički napor i


sposobnost organizma da se izloži fizičkom naporu. Potrebno je proći kroz određene
nivoe zdravstvene kontrole. Prvo se radi medicinsko-sportski pregled, a zatim se pristupa
testu fizičkog napora. Nakon testa ljekari utvrđuju da li je osoba uopšte sposobna da se
bavi sportom i daju savjet na koji način bi pojedinac trebalo da se izlaže fizičkom naporu.

Mjerenje VO2 max se obavlja testom opterećenja gde se otpor , a time i intezitet
vježbanja postepeno povećavaju (na traci ili ergo-biciklu), dok se mjeri odnos
koncentracije udahnutog kiseonika i izdahnutog ugljen dioksida u vazduhu pomoću maske
koja je stavljena na lice za svo vrijeme testa. Maksimalni VO2 se dostiže kada se
potrošnja kiseonika ustali na nekom nivou i pored povećavanja opterećenja i to je
najpouzdaniji pokazatelj nečije kondicije.

Slika 11. VO2 max test

VO2 max je maksimalna potrošnja kiseonika ili aerobni kapacitet koji organizam može
da transportuje i iskoristi u toku vježbanja sa postepenim pojačavanjem inteziteta. VO2
max se iskazuje ili u apsolutnom odnosu u litrima u minuti (l/min) ili u relativnom odnosu
u mililitrima po kilogramu u minuti (ml/kg/min). Ovaj relativni odnos se često koristi da
bi se sportisti mogli upoređavati u smislu izdržljivosti i snage.

Mjerenje VO2 max

Mjerenje VO2 max se obavlja testom opterećenja gde se otpor, a time i intezitet
vježbanja postepeno povećavaju (na traci ili ergo-biciklu), dok se mjeri odnos
koncentracije udahnutog kiseonika i izdahnutog ugljen dioksida. Inspirijum i ekspiriujum
mjere se posebnom aparaturom, a da bi se to postiglo trkač sve vrijeme testa nosi masku
koja je stavljena na lice. Maksimalni VO2 se dostiže kada se potrošnja kiseonika
ustali na nekom nivou i pored povećavanja opterećenja.

Kuper je dao svoje tumačenje VO2 max u relativnom odnosu (ml/kg/min) prema
obrascu:

Metode utvrđivanja opšteg stanja zdravlja sportista dr Anes Talović 32


VO2 max= (d-505)/45

gde je d=daljina u metrima pretrčana za 12 minuta.

Ovaj pokazatelj, VO2 max, je najmijerodavniji za određivanje kardiovaskularne


spremnosti, tj. forme i maksimalne aerobne snage.

Apsolutne vrijednosti VO2 max su 40-60% veće kod muškaraca u odnosu na žene.
Prosečan mlađi neutreniran muškarac bi imao VO2 max približno 3,5 l/min , odnosno 45
ml/kg/min. Što se tiče žena, mlađa neutrenirana ženska osoba bi u prosjeku imala VO2
max oko 2,0 l/min , odnosno 38 ml/kg/min. Ove vrijednosti se treninzima mogu značajno
unaprijediti, ovisno od pojedinca – manje ili više uspješno. Kondicija pa i VO2 max
vrijednosti opadaju sa godinama.

U sportovima izdržljivosti velika važnost se pridaje ovom parametru, a vrhunski


takmičari imaju veoma visoke VO2 max vrijednosti, od 75-95 ml/kg/min. Klubski trkači koji
se trče maratone imaju oko 70 ml/kg/min.
Prije otpočinjanja bilo kakvog testa opterećenja za mjerenje VO2 max, morate znati da
oni mogu biti i opasni zbog respiratornog i kardiovaskularnog napora, pa je obavezno
prisustvo ljekara prilikom njihovog obavljanja. Radi smanjenja rizika, razvijeni su i mnogi
sub-max testovi koji su jako slični VO2 max testu, ali se ne dostiže maksimum kao kod
VO2 testa. Rezultati su veoma komparativni.

Metode utvrđivanja opšteg stanja zdravlja sportista dr Anes Talović 33


5.2. Konkonijev test

Svaki čovjek ima odgovarajuće fizičke karakteristike, a Konkonijev test (Francesco


Conconi) se upotrebljava za mjerenje maksimalnog aerobnog i anaerobnog praga. Izvodi
se na pokretnoj traci postepenim povećavanjem brzine od veoma spore do neke dosta
brze. Tako se i trčanje ubrzava od nekog sporog džoginga, pa maltene do sprinta.
Trajanje testa nije od presudnog značaja.

Da bi nastavak teksta bio jasniji, treba objasniti i pojam laktata. Najprostije rečeno, to je
u stvari mlječna kiselina koja predstavlja nusproizvod anaerobnog metabolizma, dakle bez
prisustva kiseonika.

Mlječne kiseline pri niskom intezitetu vežbanja u niskim zonama nema- jer se aerobnim
metabolizmom obezbjeđuje sva energija. Kako se brzina opterećenja povećava, tako i
potrebe tijela za energijom rastu i organizam prelazi u anaerobni režim.

Kod aerobnog praga počinje rasti koncentracija laktata u krvi, a kod anaerobnog praga
tijelo više ne može spriječiti nagomilavanje laktata.

Konkonijevim testom se mjere otkucaji srca prema odgovarajućem opeterećenju, tj.


brzini pokretne trake i formira grafik od ove dvije funkcije. Na x osi je brzina, a na y puls.
Brzina raste približno linearno, a u jednom momentu se grafik lomi pa puls raste sporije
nego prije toga. Ta tačka prijeloma predstavlja Anaerobni prag AT (Anaerobic threshold)
ili kako se još naziva Laktatni prag LT (lactate threshold). Test se nastavlja i posle te
tačke tako da osoba koja se testira uveliko prelazi anaerobni prag.

Što se tiče preciznosti, najnovija ispitivanja ne daju ohrabrujuće prognoze i neki


stručnjaci već smatraju da nije dovoljno precizan za određivanje AT, odnosno LT.

Izvođenje Konkonijevog testa je moguće i na stazi, ali tada je potrebno imati pulsmetar
sa GPS-om koji određuje tempo (brzinu), atletsku stazu od 400m i pomoćnika koji će
bilježiti ove reultate. Tada se na primer počinje sa brzinom 8km/h i svaki krug na istom
mjestu povećava za 1km/h i tu iščitava puls. U grafikonu su data dva realna primjera i
(približno) određene prijelomne tačke za oba slučaja.

Metode utvrđivanja opšteg stanja zdravlja sportista dr Anes Talović 34


Metode utvrđivanja opšteg stanja zdravlja sportista dr Anes Talović 35
5.3. Kuperov test

Kuperovim testom se daje odgovor u kakvoj ste formi, a trči se 12 minuta i mjeri se
pretrčana daljina. Što se tiče rezultata- prema godištu, polu i daljini koja se postiže, on
može biti od veoma loš do veoma dobar, prema priloženoj tabeli. Daljine koje se postižu
upadaju u srednjeprugaške dicipline ili nešto malo preko toga, rejting Veoma dobar znači
3700 m za iskusne atletičare muškarce i 3000m za žene. Za rekreativce oba pola i juniore
ta dužina je nešto kraća.

Kuperov test izvodite na mekoj i ravnoj podlozi


Treninzi uijvek imaju odgovarajući efekat, koji se ogleda u ubrzavanjem metabolizma.
Ovaj efekat treninga je otkrio dr. Kenet Kuper (Kenneth Cooper) krajem 60-tih godina
20.veka. Trening i ubrzavanje metabolizma jačaju pluća i pobošljavaju disanje, srce
postaje snažnije, krvni pritisak je niži i ukupni broj crvenih krvnih zrnaca je povećan.
Količina krvi se povećava, a sve ovo čini da krv efikasnije prenosi kiseonik. Ovo znači da
je povećan i VO2 max.

Kuper je predložio 12-minutni test (Kuperov test) koji daje odgovor u kakvoj ste
formi i koje treninge treba da radite nadalje. Izvođenje ovog testa je jednostavno, te se
koristi za procjenjivanje fizičke spremnosti u vojskama i policijama širom sveta. Kuperov
test ne zahteva nikave složene uređaje, laboratoriju, a sve što je potrebno je štoperica,
staza i patike. Zato ga možete i sami izvoditi, a gledajte da trčite po mekšoj podlozi.

Naravno, prije svakog fizičkog testa se preporučuje konsultacija sa ljekarom, jer se u


toku svakog jačeg treninga, trke i tesitranja, dolazi do efekta hipertenzije, koja se vraća u
prethodno stanje poslije treninga.

Metode utvrđivanja opšteg stanja zdravlja sportista dr Anes Talović 36


Kako se izvodi Kuperov test?

Kuperov test se trči 12 minuta i mijeri se pretrčana daljina. Prema godištu, polu i daljini
koja se postiže, rezultati Kuperovog testa mogu biti od veoma loš do veoma dobar.
Daljine koje se postižu upadaju u srednjeprugaške dicipline ili nešto malo preko toga.
Rejting veoma dobar podrazumijeva pretrčanu dužinu od 3700 m za iskusne atletičare
muškarce i 3000m za žene. Za rekreativce oba spola i juniore ta dužina je nešto kraća.

TABELA 3. Kuperov test, rekreativci i takmičari

Godine i pol Veoma dobro Dobro Prosiječno Loše Veoma loše

13-14 M 2700+ m 2400 - 2700 m 2200 - 2399 m 2100 - 2199 m 2100- m


13-14 Ž 2000+ m 1900 - 2000 m 1600 - 1899 m 1500 - 1599 m 1500- m
15-16 M 2800+ m 2500 - 2800 m 2300 - 2499 m 2200 - 2299 m 2200- m
15-16 Ž 2100+ m 2000 - 2100 m 1900 - 1999 m 1600 - 1699 m 1600- m
17-20 M 3000+ m 2700 - 3000 m 2500 - 2699 m 2300 - 2499 m 2300- m
17-20 Ž 2300+ m 2100 - 2300 m 1800 - 2099 m 1700 - 1799 m 1700- m
20-29 M 2800+ m 2400 - 2800 m 2200 - 2399 m 1600 - 2199 m 1600- m
20-29 Ž 2700+ m 2200 - 2700 m 1800 - 2199 m 1500 - 1799 m 1500- m
30-39 M 2700+ m 2300 - 2700 m 1900 - 2299 m 1500 - 1899 m 1500- m
30-39 Ž 2500+ m 2000 - 2500 m 1700 - 1999 m 1400 - 1699 m 1400- m
40-49 M 2500+ m 2100 - 2500 m 1700 - 2099 m 1400 - 1699 m 1400- m
40-49 Ž 2300+ m 1900 - 2300 m 1500 - 1899 m 1200 - 1499 m 1200- m
50+ M 2400+ m 2000 - 2400 m 1600 - 1999 m 1300 - 1599 m 1300- m
50+ Ž 2200+ m 1700 - 2200 m 1400 - 1699 m 1100 - 1399 m 1100- m

TABELA 4. Kuperov test, iskusni atletičari

m/ž Veoma dobro Dobro Prosečno Loše Veoma loše

Muškarci 3700+ m 3400 - 3700 m 3100 - 3399 m 2800 - 3099 m 2800- m

Žene 3000+ m 2700 - 3000 m 2400 - 2999 m 2100 - 2399 m 2100- m

Rezultati su uporedivi sa VO2 max testom prema Kuperovoj formuli:

VO2 max = (d-505)/45

gdje je d - pretrčana dužina za 12 minuta, pa ako se tabelarno predstavi ovaj odnos,


imaćemo:

TABELA 5. relacija Kuperov test i VO2 max

Metode utvrđivanja opšteg stanja zdravlja sportista dr Anes Talović 37


Pređena staza d (u metrima) Utrošak kiseonika(ml/kg/min)
manje od 1600 manje od 25,0
1600 - 1999 25,0 do 33,7
2000 - 2399 33,8 do 42,5
2400 - 2799 42,6 do 51,5
2800 i više 51,6 i više

4. ZAKLJUČAK

Metode utvrđivanja opšteg stanja zdravlja sportista dr Anes Talović 38


Pelliccia A. i suradnici proveli su veliku longitudinalnu studiju koja je obuhvatila 12 550
sportaša. Među njima su izdvojili 81 sportaša s abnormalnim elektrokardiogramom, koji je
uključivao inverzne T valove ( 2 mm u najmanje 3 odvoda, najčešće anteriornim i
lateralnim).

Od njih 81, kod 6% dijagnosticirana je kardiomiopatija, uključujući jednog koji je


iznenada umro u 24. godini života od klinički neprepoznate aritmogene kardiomiopatije
desne klijetke.

Od 80 preživjelih sportaša, kliničke i fenotipske karakteristike hipertrofične


kardiomiopatije razvile su se u njih 3 nakon 12 +/- 5 godina. U jednog se sportaša razvila
dilatativna kardiomiopatija nakon 9 godina. Nasuprot tome, svim sportašima s normalnim
elektrokardiogramom nakon 9 +/- 3 godina od inicijalne evaluacije nije postavljena
dijagnoza kardiomiopatije.

Druga srčana stanja koja su primijećena u toj skupini od 80 sportaša uključivala su


arterijsku hipertenziju (3 sportaša), bolest koronarnih arterija (1 sportaš), miokarditis (1
sportaš) i supraventrikularnu tahikardiju (1 sportaš).

Francesco Sofi i tim pregledali su značaj srčane evaluacije kod 30 065 ljudi, uključujući
23570 muškaraca koji su se htjeli baviti natjecateljskim sportom, a za to im je bilo
potrebno odobrenje liječnika. Abnormalnosti u EKG u mirovanju uočene su kod 1812
sudionika, međutim većina tih promjena okarakterizirane su kao blaga odstupanja od
normale. U EKG snimljenom prilikom ergometrijskog testiranja, kod 1459 sudionika su
uočene abnormalnosti, a kod njih 1227 te abnormalnosti nisu bile prisutne u EKG
snimljenom u mirovanju. Nakon testiranja, 196 sudionika proglašeno je nepodobnim za
sudjelovanje u natjecateljskom sportu, a njih 126 imalo je normalan EKG u mirovanju.

Za napomenuti je kako jedan mladi sportaš koji sudjeluje u natjecateljskom


sportu umre svaka 3 dana u SAD zbog neprepoznatog poremećaja
kardiovaskularnog sustava.

Kao riješenje za predviđanje mogućnosti iznenadnih smrti sportista i njihovo


sprečavanje, nameće se sprovođenje obaveznih pregleda sportista kako prije početka
bavljenja sportom, tako i tokom perioda treniranja i takmičenja. U tome su uvijek od
pomoći aktuelne preporuke svetskih organizacija, trenutno su vežeće Bethesda preporuke
iz 2005. godine. Veoma je važno da se postave jasne granice između fizioloških
adaptibilnih promijena organizma na fizičko opterećenje i patoloških promijena
poslijedičnih različitim oboljenjima organizma kako bi se ove druge na vrijeme prepoznale,
te se time spriječili događaji o kojima je prethodno bilo riječi.

5. LITERATURA

Metode utvrđivanja opšteg stanja zdravlja sportista dr Anes Talović 39


1. Marlet J., Dougherty L. Manual of Clinical Nursing Procedures - Fifth Edition. Blackwell Science,
Oxford 2000, 406 – 408.

2. Coxon V et al. Nursing Skills.Thomson Learning. Albany 1999, 1300-1305.

3. Pelliccia A.,Di Paolo F., Quattrini F.M., et al. Outcomes in Athletes with Marked ECG
Repolarization Abnormalities. N Engl J Med 2008; Volume 358:152-161

4. Maron BJ., Pelliccia A. The heart of trained athletes: cardiac remodeling and the risks of sports,
including sudden death. Circulation 2006; 114:1633-1644

5. Pelliccia A., Maron BJ., Culasso F., et al. Clinical significance of abnormal electrocardiographic
patterns in trained athletes. Circulation 2000; 102:278-284.

6. Longmore M., Wilkinson I. Oxford handbook of clinical medicine- fifth edition.

7. Vrhovac B. i suradnici. Interna medicina. Drugo promijenjeno i dopunjeno izdanje.1997.

8. Tinsley R. Harrison. Principi interne medicine. Prvo hrvatsko izdanje.

9. Duraković Z. i suradnici.˝Elektrokardiogram za studente i liječnike˝ Medicinska biblioteka,


Zagreb 1993.

10. Zvonko Rumboldt: ˝Praktikum interne medicine˝ Opća bolnica Split, jedinica za znanstveni rad,
1985.

11. Internet

Metode utvrđivanja opšteg stanja zdravlja sportista dr Anes Talović 40