UNIVERSITY OF THE AEGEAN - FACULTY OF HUMANITIES

DEPARTMENT OF MEDITERRANEAN STUDIES

11th International Conference
on Greek Linguistics
(Rhodes, 26-29 September 2013)

Selected Papers / Πρακτικά

Edited by
G. Kotzoglou, K. Nikolou, E. Karantzola,
K. Frantzi, I. Galantomos, M. Georgalidou,
V. Kourti-Kazoullis, Ch. Papadopoulou, E. Vlachou

RHODES 2014

UNIVERSITY OF THE AEGEAN - FACULTY OF HUMANITIES

DEPARTMENT OF MEDITERRANEAN STUDIES

11th International Conference
on Greek Linguistics
Selected Papers / Πρακτικά

Edited by
G. Kotzoglou, K. Nikolou, E. Karantzola,
K. Frantzi, I. Galantomos, M. Georgalidou,
V. Kourti-Kazoullis, Ch. Papadopoulou, E. Vlachou

Laboratory of Linguistics
of THE SOUTHEASTERN Mediterranean

Table of Contents
Preface .......................................................................................................................................................................................................................... 1
Plenary Papers .............................................................................................................................................................................................

[5-61]

Brian D. Joseph
Language and sustainability in the Greek context ..................................................................................................................................... 5
Μαριάνθη Μακρή-Τσιλιπάκου
Πρακτικές κοινωνι(ογλωσσι)κής κατηγοριοποίησης: Κατηγορίες μέλους ....................................................................................... 19
Angela Ralli
Morphological variation in Modern Greek and its dialects ................................................................................................................ 46
PAPErs from the main session and the workshops .......................................................................................................

[65-1868]

Ζωή Αλεξοπούλου, Σοφία Μαντζανίδου & Ουρανία Μήλιου
Μελετώντας Γλώσσα και Περιβάλλον: Μία πρόταση διδακτικής εφαρμογής
στη Μελέτη Περιβάλλοντος της Δ΄Δημοτικού .............................................................................................................................................. 65
Μανώλης Αμβροσιάδης & Κατερίνα Φραντζή
Φύλο και χρήση επιθέτων στον κοινοβουλευτικό λόγο ............................................................................................................................ 80
Άννα Αναστασιάδη-Συμεωνίδη
Νέο Πρόγραμμα Σπουδών για τη Νεοελληνική Γλώσσα στην υποχρεωτική εκπαίδευση ........................................................... 93
Άννα Αναστασιάδη-Συμεωνίδη, Ελευθερία Ζάγκα & Μαρίνα Ματθαιουδάκη
Συνδυαστικές προσεγγίσεις στη γλωσσική διδασκαλία: Η περίπτωση του CLIL ......................................................................... 102
Μαρία Αντωνίου
Μεταφράζοντας τίτλους άρθρων εφημερίδων: Η περίπτωση της Monde Diplomatique

.......................................................

114

Βενετία Αποστολίδου, Νικολίνα Κουντουρά & Ελένη Χοντολίδου
Το νέο Πρόγραμμα Σπουδών για το μάθημα της Λογοτεχνίας στην υποχρεωτική εκπαίδευση .............................................. 125
Αργύρης Αρχάκης
Φωνές αντίστασης σε μαθητικά κείμενα μεταναστών ............................................................................................................................ 138
Φρειδερίκος Βαλετόπουλος & Ελένη Μότσιου
Φόβος και έκπληξη: Ορισμός και περιγραφή ............................................................................................................................................ 151
Maria Barouni
Disambiguating concessive at least .............................................................................................................................................................. 166
Ευαγγελία Βλάχου, Χρυσούλα Παπαδοπούλου, Σταματία Στελλά & Μάριος Φεσόπουλος
Η έννοια της ποσοδεικτικότητας διαγλωσσικά: Συγκριτική μελέτη ελληνικών-εβραϊκών ...................................................... 179
Μαριάνθη Γεωργαλίδου & Βεράνα Κυπριώτη
Αφήγηση και ταυτότητα: Η περίπτωση των δίγλωσσων στα ελληνικά
και τουρκικά μουσουλμάνων της Ρόδου ...................................................................................................................................................... 196
Μιχάλης Γεωργιαφέντης
Ποικιλία στη σειρά των προτασιακών όρων στις αναιτιατικές και
ανεργαστικές δομές της ελληνικής .................................................................................................................................................................. 210
Stergios Chatzikyriakidis
Polydefinites in Modern Greek: The missing LINK . . ............................................................................................................................. 218
Valentina Christodoulou
The construction of membership identities in a Greek-Cypriot student society:
Forms of participation and language choices ......................................................................................................................................... 237

[ v ]

Katerina Christopoulou & George J. Xydopoulos
Η μεταφορά και η μετωνυμία στο περιθωριακό λεξιλόγιο της ΝΕ .................................................................................................... 248
Μαρία Γιάγκου, Βίκυ Κάντζου & Σπυριδούλα Σταμούλη
Ο γραπτός αφηγηματικός λόγος των αλλόφωνων μαθητών: Μελέτη των γλωσσικών
χαρακτηριστικών που διακρίνουν επίπεδα γλωσσομάθειας ................................................................................................................. 261
Έφη Γκαρέλη, Έφη Καπούλα, Στέλα Νεστοράτου, Ευαγγελία Πρίτση,
Νίκος Ρουμπής & Γεωργία Συκαρά
Η διδασκαλία της νέας ελληνικής σε τμήματα φοιτητών Erasmus:
Προβληματισμοί και διδακτικές προτάσεις ................................................................................................................................................. 277
Μαριάννα Γκιουλέκα
Δηλώνοντας μορφολογικά την οριστικότητα: Δεδομένα από την ποντιακή
και την καππαδοκική ........................................................................................................................................................................................... 294
Διονύσης Γούτσος & Γιώργος Πολυμενέας
Η ταυτότητα ως συνάρτηση του τόπου στον λόγο του κινήματος των πλατειών .......................................................................... 306
Διονύσης Γούτσος & Γεωργία Φραγκάκη
Πρόσφατη γλωσσική αλλαγή στα ελληνικά: Σχεδιασμός του διαχρονικού σώματος
ελληνικών κειμένων του 20ού αιώνα ............................................................................................................................................................ 318
Δήμητρα Δελλή
Η πολυσημία του ρήματος (επι)νέμω και των παραγώγων του στις διαλέκτους
της αρχαίας ελληνικής: Το παράδειγμα της αρχαίας Μεσσήνης ......................................................................................................... 330
Μαρία Δημάση & Παρασκευή Σαχινίδου
Η συγκειμενική διακειμενικότητα της κατανόησης και παραγωγής λόγου στα πλαίσια
του γλωσσικού μαθήματος: Δείκτης γλωσσικής αξιολόγησης και κειμενοποίηση
της ταυτότητας του υποκειμένου ...................................................................................................................................................................... 347
Ειρήνη Δημητροπούλου
«Παλαβολέξης» στη Χορτιάτη: Οι νεολογισμοί και οι λειτουργίες τους ......................................................................................... 361
Angeliki Efthymiou, Georgia Fragaki & Angelos Markos
Aspects of productivity of the Modern Greek prefix iper-: A corpus-based study .................................................................... 373
Alexis Evangeliou
The morphosyntactic structure of the Greek past/passive participle ............................................................................................. 384
Ελευθερία Ζάγκα, Μαρία Μητσιάκη & Μαρία Τζεβελέκου
Η διδασκαλία της ελληνικής ως δεύτερης γλώσσας (Γ2) στο νέο Πρόγραμμα Σπουδών
για τη Νεοελληνική Γλώσσα .............................................................................................................................................................................. 403
Μαρία Ζέρβα
Πώς η κουβέντα γίνεται εθνική αφήγηση .................................................................................................................................................... 416
Valantis Fyndanis, Michaela Nerantzini, Irini Choudala & Eva Maria Tsapakis
Production of functional categories in agrammatic aphasia and task-related
processing demands: The role of ±distant cues ....................................................................................................................................... 428
Alejandro García-Aragón
Knowledge acquisition by means of etymological reasoning: The Environment
seen through the Modern Greek lens ........................................................................................................................................................... 439
Alejandro García Aragón & Miguel Sánchez Ibáñez
The lexical paradox of Boomerang terms: Terminological dependency of Modern
Greek in the environmental domain ............................................................................................................................................................. 451
Zoe Gavriilidou
Intensifying prefixes in Greek .......................................................................................................................................................................... 468
Zoe Gavriilidou, Kostandinos Petrogiannis, Achilles Bardos,
Penelope Kambakis-Vougiouklis, Lydia Mitits & Nursen Molla
Translation and cultural adaptation of the SILL into Western Thracian Turkish
for measuring strategy use in Muslim students learning Greek as a second language ......................................................... 479

[ vi ]

Chiara Gianollo & Nikolaos Lavidas
Greek cognate datives: From modification to focus .............................................................................................................................. 488
Voula Giouli & Aggeliki Fotopoulou
Developing language resources for sentiment analysis in Greek .................................................................................................... 501
Δήμητρα Θεοφανοπούλου-Κοντού
Προτασιακές συγκριτικές δομές της νέας ελληνικής: Οι δείκτες απ’ όσο(ς), απ’ ό,τι ............................................................... 512
Ευαγγελία Θωμαδάκη
Πληθυντικός και περιληπτικά ..................................... ...................................................................................................................................... 524
Ευαγγελία Θωμαδάκη & Χριστίνα Μάρκου
Εκφράζοντας έκπληξη: Γλωσσικά μέσα στην ελληνική και στη βουλγαρική γλώσσα ................................................................ 537
Παρασκευή Θώμου
Αφαιρετικά σχήματα (patterns) σε ένα λεξικό πολυλεκτικών λεξικών μονάδων
(multi-word units) της ΝΕ ................................................................................................................................................................................. 549
Παρασκευή Θώμου & Aσπασία Χατζηδάκη
Διδασκαλία πολυλεκτικών λεξικών μονάδων (multi-word units) της νέας ελληνικής
ως δεύτερης γλώσσας σε ηλεκτρονικό περιβάλλον μάθησης ............................................................................................................... 560
Evia Kainada
F0 alignment and scaling as markers of prosodic constituency ...................................................................................................... 580
Evia Kainada & Mary Baltazani
The vocalic system of the dialect of Ipiros ................................................................................................................................................. 591
Konstantinos Kakarikos
Gender agreement and nominal inflection in Ancient Greek ............................................................................................................. 603
Aikaterini-Lida Kalouli
“Translating” Modern Greek to a computational language ............................................................................................................. 616
Μαρία Καμηλάκη
Γλωσσικές αναπαραστάσεις γυναικών και έμφυλα στερεότυπα στον σύγχρονο
ελληνικό κινηματογράφο: H περίπτωση της κωμωδίας ......................................................................................................................... 632
Πηνελόπη Καμπάκη-Βουγιουκλή & Άγγελος Μάρκος
Aυτοαξιολόγηση της γνώσης διαλέκτων/ιδιωμάτων από φοιτητές της φιλολογίας
με τη χρήση της ράβδου ...................................................................................................................................................................................... 645
Αφροδίτη Καποθανάση
Η διδασκαλία του φαινομένου της ομοηχίας στην υποχρεωτική εκπαίδευση:
Η περίπτωση των εγχειριδίων Γραμματικής του Γυμνασίου ............................................................................................................... 658
Ioanna Kappa
Epenthetic consonants in the Western Cretan dialect ........................................................................................................................... 674
Ελένη Καραντζόλα & Μαρία Χαλβατζιδάκη
Πρώιμη κρητική σε αφηγηματικά και νοταριακά κείμενα (16ος αι.) ............................................................................................... 689
Βασιλική Καρκαντζού & Σταματία Κουτσουλέλου
Μάνα δεν είναι μόνο μία: Η ανίχνευση της ταυτότητας της «μάνας» μέσα
από χρήση συμπλεγμάτων σε σώματα θεατρικού λόγου ........................................................................................................................ 703
Kalliopi Katsika & Shanley Allen
Processing subject and object relative clauses in a flexible word order language:
Evidence from Greek ........................................................................................................................................................................................... 715
Γεωργία Κατσούδα & Μαρία Βραχιονίδου
Η μητρωνυμία στα νεοελληνικά ιδιώματα και διαλέκτους ................................................................................................................... 727
Σύλα Κλειδή & Αγγελική Τσόκογλου
Υπό έλεγχο ή εκτός ελέγχου; ............................................................................................................................................................................. 738

[ vii ]

Μαρία Κολιοπούλου, Θεόδωρος Μαρκόπουλος & Νικόλαος Παντελίδης
Πόντος, Καππαδοκία, Αϊβαλί: Προκλήσεις ενός ψηφιακού σώματος γραπτού υλικού ............................................................. 750
Βασιλεία Κούρτη-Καζούλλη, Γιάννης Σπαντιδάκης & Άσπα Χατζηδάκη
Η εκμάθηση της ελληνικής ως δεύτερης/ξένης γλώσσας μέσα από το πρόγραμμα κοινοτήτων
μάθησης του διαδικτυακού μαθησιακού περιβάλλοντος για τη διασπορά ...................................................................................... 760
Δημήτρης Κουτσογιάννης, Βασιλική Αδάμπα, Σταυρούλα Αντωνοπούλου,
Μαρία Παυλίδου & Ιωάννα Χατζηκυριάκου
Όψεις της διαλογικότητας στις διδακτικές πρακτικές διδάσκοντος την ελληνική γλώσσα ...................................................... 775
Σταματία Κουτσουλέλου
Φύλο και γλωσσικές επιλογές: Μια προσέγγιση μέσα από σώματα θεατρικού λόγου ............................................................... 788
Μαρία Κουφάκη
Οι υπαρκτικές δομές στα νέα ελληνικά .. ....................................................................................................................................................... 800
Σπύρος Κρουσταλάκης
Από τη θεωρία στην πράξη: Διδάσκοντας γλώσσα με αφορμή την ιστορική γνώση
στην Α’ Γυμνασίου ................................................................................................................................................................................................ 820
Μαγδαληνή Κ. Κωνσταντινίδου
Στοιχεία για το ιδίωμα της επαρχίας Άργους (Δυτική Αργολίδα) ...................................................................................................... 830
Μαρία Κωνσταντίνου & Fabienne Baider
Εννοιολογικές μεταφορές και αρνητικά συναισθήματα στον εξτρεμιστικό λόγο της Χρυσής Αυγής .................................... 843
Chryssoula Lascaratou
From metaphor to empathy: Conceptual vs. experiential understanding of pain ................................................................... 855
Angelos Lengeris & Katerina Nicolaidis
Greek consonant confusions by native listeners in quiet and noise .............................................................................................. 866
Angelos Lengeris, Ioanna Kappa, Nitsa Paracheraki & Kostandinos Sipitanos
On the phonetics of retroflexion in the (western) Cretan Dialect ................................................................................................... 874
Nikos Liosis
Language varieties of the Peloponnese: Contact in diachrony ....................................................................................................... 884
Nikos Liosis & Eirini Kriki
Towards a typology of relative clauses in late Medieval Greek ...................................................................................................... 895
Ευγενία Γ. Μαγουλά
Φωνολογία και εκπαιδευτική γλωσσολογία ............................................................................................................................................... 909
Βασιλική Μακρή, Μάριος Ανδρέου & Νίκος Κουτσούκος
Ενσωμάτωση δάνειων λέξεων: Απόδοση γένους στα ουσιαστικά της κατωιταλικής ................................................................ 920
Angeliki Malikouti-Drachman & Gaberell Drachman
On the status of the foot in Greek phonology .......................................................................................................................................... 933
Ευάγγελος Μαλμέν
Το γνωστικό αντικείμενο της Λογοτεχνίας ως έρεισμα για τη διδασκαλία γλώσσας:
Διδακτική εφαρμογή ............................................................................................................................................................................................ 941
Ειρήνη Μανιού, Μαριάννα Κονδύλη & Λίζα Παΐζη
Γραμματικά σύνδρομα της ονοματοποίησης στην ελληνική ................................................................................................................ 953
Έλενα Μάντζαρη & Μαβίνα Πανταζάρα
Γενικά και ειδικά ηλεκτρονικά λεξικά της νέας ελληνικής .................................................................................................................. 968
Stella Markantonatou, Antonis Anastasopoulos & Yanis Maistros
Using object noun and clitic frequencies in the study of transitivity and
verb polysemy in Modern Greek ................................................................................................................................................................... 987
Χριστίνα Μάρκου
Φρασεολογικές μονάδες δηλωτικές χρώματος στην ελληνική, τη ρωσική
και τη βουλγαρική ............................................................................................................................................................................................... 998

[ viii ]

Maria Martzoukou
Prosodic cues in sentence comprehension: Evidence from subject/object
ambiguities in Greek ....................................................................................................................................................................................... 1013
Κατερίνα Μαρωνίτη & Αναστασία Στάμου
Κοινωνιογλωσσικές αναπαραστάσεις του φύλου σε κείμενα μαζικής κουλτούρας για παιδιά:
Η περίπτωση των κινουμένων σχεδίων ................................................................................................................................................... 1027
Maria Mastropavlou
The status of grammatical gender in the lexicon: Exploring the role of suffixes in online
gender processing and lexical access in Greek ................................................................................................................................... 1040
Nikos Mathioudakis
The fuzzy areas of guessing or inferencing the idiosyncractic vocabulary
of Kazantzakis’ Odys(s)ey ............................................................................................................................................................................. 1054
Nikos Mathioudakis & Athanasios Karasimos
Dialectic and idiomatic aspects in Odys(s)ey by Nikos Kazantzakis ........................................................................................ 1070
Elizabeth Mela-Athanasopoulou
Dialect fieldwork evidence of the Ionian Sea islands and the notion of word
identification in Modern Greek ................................................................................................................................................................... 1089
Dionysios Mertyris
Deflexion in Northern Greek: The loss of the genitive ..................................................................................................................... 1100
Milena Milenova
The acquisition of new and similar sounds: Εvidence from bulgarian learners of Modern Greek ............................... 1113
Lydia Mitits
Language learning strategy use in Greek as a second versus English as a foreign language ....................................... 1122
Ricardo Moreno-Briseño
Is Greek viewpoint aspect translatable into English and Spanish? ............................................................................................ 1135
Ιφιγένεια Μουλίνου
Δραστικότητα και ευθύνη στο δίκαιο των ανηλίκων ........................................................................................................................... 1144
Israel Muñoz Gallarte
The Greek-Spanish dictionary of the New Testament (DGENT): Contextual factors
and some practical examples ...................................................................................................................................................................... 1152
Thanassis Nakas & Georgia Katsouda
Lexical blending: A new typology ............................................................................................................................................................. 1165
Στέλα Νεστοράτου
Γλωσσικός σεξισμός στη διδασκαλία των ονομάτων της ελληνικής
ως δεύτερης ή ξένης γλώσσας ...................................................................................................................................................................... 1177
Katerina Nicolaidis & Mary Baltazani
An investigation of acoustic and articulatory variability during rhotic
production in Greek ......................................................................................................................................................................................... 1192
Καλομοίρα Νικολού, Μαρία Ξεφτέρη, Παναγιώτα Γκουτζηγιάννη
& Μαρία Παπουτσάκη
Η σύνθεση στα κυκλαδικά ιδιώματα: Μια πρώτη προσέγγιση ........................................................................................................ 1208
Νικόλαος Ντάγκας
Φωνολογική περιγραφή του ιδιώματος των Βεντζίων Γρεβενών .................................................................................................. 1226
Θεόδωρος Ξιoύφης
H κωδικοποίηση της συναισθηματικής αιτιότητας μέσω των προθέσεων
της νέας ελληνικής γλώσσας ......................................................................................................................................................................... 1239
Μαριάνθη Οικονομάκου & Μανόλης Σοφός
Γλωσσικά «λάθη», γλωσσική ιδεολογία και διδασκαλία της γλώσσας:
Μια έρευνα πεδίου ............................................................................................................................................................................................ 1250

[ ix ]

Ευγενία Δ. Παγκουρέλια & Μαρία Παπαδοπούλου
Πτυχές της τροπικότητας στον επιχειρηματολογικό λόγο: Πόσο συνειδητά επιχειρηματολογούν
οι μαθητές στα γραπτά τους; ......................................................................................................................................................................... 1263
Ιωάννης Παπαγιαννόπουλος & Μαριάννα Κονδύλη
Συμπύκνωση και σύνδεση της εμπειρίας:  Γλωσσική ανάλυση των σχολικών κειμενικών
ειδών της Ιστορίας και της Βιολογίας στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση ........................................................................................ 1275
Ασπασία Παπαδήμα & Ευάγγελος Κουρδής
Yποτιτλίζοντας κείμενα μαζικής κουλτούρας σε κυπριακή διάλεκτο ............................................................................................ 1289
Δέσποινα Παπαδοπούλου, Αλέξανδρος Τάντος, Maja Pejčić & Σωτήρης Τάντος
Η προτεραιότητα του φορέα εμπειρίας: Θεματικοί ρόλοι και σειρά όρων στα ελληνικά ..................................................... 1301
Lena Papadopoulou
“My deepest condolences”: Greek pragmatemes [in a funeral] ................................................................................................. 1315
Lena Papadopoulou & Elina Chadjipapa
The semantic class <material> of Greek adjectives: Lexicographical treatment and
applications on machine translation (GR-ES) and learning Greek ............................................................................................. 1325
Αικατερίνη Πάππου-Ζουραβλιόβα
Ουρανικοποίηση/ουράνωση στις νεοελληνικές διαλέκτους της πρώην Σοβιετικής Ένωσης,
σε σύγκριση με τα ελληνικά ........................................................................................................................................................................... 1333
Αικατερίνη Πάππου-Ζουραβλιόβα & Κλειώ Μάρκου
Συγκριτική μελέτη του συστήματος τονισμού της ρωσικής και ελληνικής
(στο πλαίσιο της διδασκαλίας της ρωσικής σε ελληνόφωνους) ...................................................................................................... 1347
Anna Piata
Emotion and time conceptualization in poetic discourse ................................................................................................................ 1361
Περικλής Πολίτης & Ευάγγελος Κουρδής
Η χρήση γεωγραφικών διαλέκτων σε τηλεοπτικές διαφημίσεις: Μια πρόταση
για τη διδακτική τους αξιοποίηση ............................................................................................................................................................... 1377
Maria Pontiki, Zoe Angelou & Haris Papageorgiou
Sentiment analysis: Building bilingual lexical resources ............................................................................................................... 1390
Apostolos Poulios
Transporting age identities across situations: The case of the elderly ..................................................................................... 1401
Προκόπης Προκοπίδης, Αλεξάνδρα Μπέλλος, Χάρης Παπαγεωργίου
& Γιώργος Μαρκόπουλος
Δεδομένα και πειράματα για την αυτόματη συντακτική ανάλυση ελληνικών κειμένων ........................................................ 1412
Αθηνά Προύντζου & Γιώργος Ι. Ξυδόπουλος
Μια πρώτη περιγραφή του διαλεκτικού λεξιλογίου περιοχών της ορεινής
και πεδινής Ηλείας ............................................................................................................................................................................................ 1424
Angeliki Psaltou-Joycey, Areti-Maria Sougari, Eleni Agathopoulou
& Thomaï Alexiou
The role of age, gender and L1 strategies in the L2 strategies of primary
school children in Greece ............................................................................................................................................................................. 1436
Βαρβάρα Πυρομάλη
Παράγοντες που επηρεάζουν τη χρήση γαλλικών δάνειων λέξεων στη νέα
ελληνική γλώσσα: Μια έρευνα στις ψευδόφιλες μονάδες ................................................................................................................. 1449
Anka Rađenović & Ivana Milojević
Multiple choice tests: Guessing or knowing? ...................................................................................................................................... 1462

[ x ]

Ανθή Ρεβυθιάδου, Βασιλεία Κούρτη-Καζούλλη, Αμαλία Ρόντου-Γκόρου,
Τάνια Ζουράβλεβα, Ιωάννης Σπαντιδάκης, Μαίρη Σουκαλοπούλου,
Κωνσταντίνος Κωνσταντουδάκης, Χρήστος Ζάρρας, Αλέξης Νικολαΐδης
& Νέστορας Πελεσόγλου
Τα 7 κλειδιά του δράκου: Ένα ηλεκτρονικό μαθησιακό περιβάλλον για την αλβανική
και τη ρωσική ως γλώσσες κληρονομιάς ................................................................................................................................................. 1471
Antonio Puigdollers Revuelta
(In)equality comparison in Modern Greek .......... .................................................................................................................................. 1483
Dámaris González Romero
The influence of the contextual factor in the New Testament adjectives .................................................................................. 1495
Θεοδώρα Σαλτίδου, Αναστασία Γ. Στάμου & Τριαντάφυλλος Η. Κωτόπουλος
Η «γλώσσα των νέων» ως υφολογικός πόρος όλων των ηλικιών στον τηλεοπτικό λόγο:
Το παράδειγμα των ελληνικών σειρών ................... .................................................................................................................................. 1504
Ειρήνη Σανουδάκη
Επίσημα συμφωνικά συμπλέγματα στην ελληνική παιδική γλώσσα:
Δεδομένα μιας δοκιμασίας επανάληψης ψευδολέξεων ...................................................................................................................... 1520
Matthew J.C. Scarborough
On the phonology and orthography of the Thessalian mid-long vowels .................................................................................. 1535
Δήμητρα Σερακιώτη
Σκιαγράφηση προσώπου μέσα από θεατρικό κείμενο βάσει των γλωσσικών επιλογών ...................................................... 1549
Μαρία Σηφιανού & Αγγελική Τζάννε
Σύντομες επαγγελματικές συνδιαλλαγές ................................................................................................................................................... 1561
Ελπίδα Σκλήκα
Εξέταση των λημμάτων αποτέλεσμα, συνέπεια, επίπτωση, επίδραση σε ηλεκτρονικά
σώματα κειμένων ............................................................ .................................................................................................................................. 1574
Ελένη Σκούρτου, Πολυξένη Λάμπρου & Μάνος Δεληγιαννάκης
Ημερολόγια και κείμενα ταυτότητας παιδιών Ρομά στην Ελλάδα: Ζητήματα ταυτότητας,
γραμματισμού και γλωσσικής ποικιλομορφίας ...................................................................................................................................... 1587
Eleni Staraki
Imperatives and deontic modality ............................................................................................................................................................. 1593
Pepi Stavropoulou, Dimitris Spiliotopoulos & Georgios Kouroupetroglou
Where Greek text to speech fails: Requirements for speech synthesis in spoken dialogue systems ............................. 1604
Vojkan Stojičić, Predrag Mutavdžić & Πολύδωρος Γκοράνης
Περί ελληνικών φρασεολογισμών και των αντίστοιχών τους σερβικών ..................................................................................... 1621
Γεωργία Στύλου
Η σύνθεση σε δίγλωσσους μαθητές στη Γερμανία ............................................................................................................................... 1632
George Tambouratzis, Marina Vassiliou & Sokratis Sofianopoulos
PRESEMT: A hybrid machine translation system based on large monolingual corpora ................................................... 1642
Alexandros Tantos, Despina Papadopoulou & Andreas Charatzidis
Discourse and grammatical effects on pronoun resolution in Greek ......................................................................................... 1655
Anne Temme & Elisabeth Verhoeven
Clitic-left dislocation vs. scrambling: Comparing the linearization properties of German
and Greek experiencer verbs ....................................................................................................................................................................... 1668
Δημήτριος Τζιμώκας
Ηλεκτρονικό σώμα κειμένων (ΗΣΚ) εκμάθησης της ελληνικής ως δεύτερης γλώσσας:
Προκαταρκτικές παρατηρήσεις .................................................................................................................................................................... 1679
Larisa V. Topka
Certainty and uncertainty in terms of prototypical situation ........................................................................................................ 1695

[ xi ]

Radoslava Trnavac & Maite Taboada
Discourse relations and affective content in the expression of opinion in texts .................................................................... 1705
Βάσια Τσάμη, Αργύρης Αρχάκης, Σοφία Λαμπροπούλου & Βίλλυ Τσάκωνα
H αναπαράσταση της γλωσσικής ποικιλότητας σε τηλεοπτικά κείμενα μαζικής κουλτούρας ............................................. 1716
Ianthi M. Tsimpli, Maria Andreou, Eleni Agathopoulou & Elvira Masoura
Narrative production, bilingualism and working memory capacity: Α study
of Greek-German bilingual children ........................................................................................................................................................ 1730
Marina Tzakosta & Aristea Kalantzi
How loose are loose compounds? Evidence from experimental data ....................................................................................... 1743
Marina Tzakosta & Efrosini Stavroulaki
Variable phonological patterns in morphologically complex and morphologically
simple Greek pseudowords: Εvidence from (a)typically developing children ....................................................................... 1759
Katerina Tzortzi & Stella Markantonatou
The ‘medical event’ in a conceptually organized lexicon ............................................................................................................... 1774
Άννα Φτερνιάτη
Δεξιότητες γραμματισμού μαθητών του δημοτικού σχολείου και ισχύον διδακτικό υλικό .................................................. 1786
Michael Vereno
The bagpipe in antiquity – A Greek instrument? ................................................................................................................................ 1803
Christos Vlachos
Remarks on (Modern Greek) gapping ..................................................................................................................................................... 1813
Ουρανία Χατζηδάκη & Ιωάννα Κ. Λεκέα
Η ρητορική στρατηγική της αυτοαπαλλαγής από την ευθύνη για τον θάνατο
του Αθ. Αξαρλιάν στις προκηρύξεις της «επαναστατικής οργάνωσης 17 Νοέμβρη» .............................................................. 1827
Ιωάννα Χατζηκυριάκου
Εφαρμόζοντας κριτική ανάλυση λόγου στην τάξη: Το γλωσσικό μάθημα .................................................................................. 1839
Αναστασία Χριστοφίδου, Αθανάσιος Καρασίμος & Βασιλική Αφεντουλίδου
Έλεγχος, παρακολούθηση και ταξινόμηση νεολογισμών με το ηλεκτρονικό πρόγραμμα
ΝεοΔημία: Η προσέγγιση των νέων δανείων ......................................................................................................................................... 1850

[ xii ]

H ΣΥΝΘΕΣΗ ΣΤΑ ΚΥΚΛΑΔΙΚΑ ΙΔΙΩΜΑΤΑ: ΜΙΑ ΠΡΩΤΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ

Καλομοίρα Νικολού1, Μαρία Ξεφτέρη2, Παναγιώτα Γκουτζηγιάννη1
& Μαρία Παπουτσάκη1
1

Πανεπιστήμιο Αιγαίου, 2Πανεπιστήμιο Αθηνών
nikolou@rhodes.aegean.gr, mariaxefteri@yahoo.gr

Abstract
This paper presents a corpus-based study of compound words in two dialectal
varieties of Cyclades spoken in the islands of Syros and Naxos. More specifically, we
provide a detailed description and classification of the compound types attested in the
two dialects based on phonological, morphological and semantic criteria. Exocentric
compounds are more closely examined and questions are raised regarding their
morphological analysis. With respect to headedness we propose a different compound
taxonomy. Finally, the comparative examination of the dialectal data revealed that
there are no crucial differences between the two varieties as far as compounding is
concerned.
Λέξεις-κλειδιά: κυκλαδικά ιδιώματα, ιδίωμα Σύρου, ιδίωμα Απειράνθου Νάξου,
σύνθεση, εξωκεντρικότητα
1. Εισαγωγή
Οι σύνθετες λέξεις της Ελληνικής έχουν αποτελέσει προσφιλές θέμα γλωσσολογικής
έρευνας τις τελευταίες δεκαετίες. Πρόσφατα, η μελέτη της σύνθεσης έχει επεκταθεί
και σε διαλεκτικό επίπεδο, με ιδιαίτερη έμφαση στη νότια ομάδα των νεοελληνικών
γλωσσικών ποικιλιών (Ανδρέου & Κολιοπούλου 2011, Ralli & Andreou 2012), στην
οποία η σύνθεση θεωρείται μια διαδικασία σχηματισμού νέων λέξεων με υψηλή
παραγωγικότητα (Giannoulopoulou 2006). Στο πλαίσιο αυτό η παρούσα εργασία
εξετάζει τη σύνθεση λέξεων στα κυκλαδικά ιδιώματα, που συνιστούν επίσης ένα
σύνολο γλωσσικών ποικιλιών της νότιας διαλεκτικής ζώνης (Κοντοσόπουλος 2001,
Trudgill 2003). Πιο συγκεκριμένα, σε αυτή την εργασία επιχειρείται η λεπτομερής
περιγραφή και συστηματική παρουσίαση του φαινομένου της σύνθεσης στα ιδιώματα
της Σύρου και της Απειράνθου Νάξου.
Τα δύο αυτά ιδιώματα, σύμφωνα με τις υπάρχουσες ταξινομήσεις, ανήκουν στην
ίδια διαλεκτική υποομάδα της περιοχής των Κυκλάδων, καθώς εμφανίζουν αρκετές
γλωσσικές ομοιότητες. Με βάση τον Κοντοσόπουλο (2001) τα ιδιώματα των νησιών
της Σύρου και της Νάξου κατατάσσονται στην κατηγορία των κυκλαδικών ιδιωμάτων
νότιου φωνηεντισμού, ενώ κατά τον Trudgill (2003) συμπεριλαμβάνονται στην ομάδα
των βορείων Κυκλάδων (Northern Cyclades). Η συγκεκριμένη υποκατηγορία
θεωρείται, σύμφωνα με τον Κοντοσόπουλο (2001: 57), ως η πιο αντιπροσωπευτική
της ευρύτερης ομάδας των κυκλαδικών ιδιωμάτων, καθώς περιλαμβάνει ιδιώματα
που μιλιούνται στα περισσότερα νησιά του κυκλαδικού συγκροτήματος (Κέα, Κύθνο,
Σέριφο, Κίμωλο, Ίο, Φολέγανδρο κ.ά.).
Στόχος της μελέτης αυτής είναι να εξετάσει κατά πόσο οι συγκεκριμένες
γλωσσικές ποικιλίες που μοιράζονται κοινά γλωσσικά χαρακτηριστικά εμφανίζουν
αναλογίες και ως προς το φαινόμενο της σύνθεσης. Η ανάλυση των σύνθετων δομών
βασίζεται σε εκτενές σώμα διαλεκτικών δεδομένων αποτελούμενο από μονολεκτικές
In G. Kotzoglou et al. (eds), 2014, Selected Papers of the 11th International Conference on Greek Linguistics,
1208-1225. Rhodes: University of the Aegean.

s e l e c t e d pa p e r s / π ρα κτ ι κ α

σύνθετες λέξεις που αντλήθηκαν από γραπτές και προφορικές πηγές των δύο
ποικιλιών. Παράλληλα, επιχειρείται η συγκριτική προσέγγιση του διαλεκτικού υλικού
και η αντιπαραβολή του με τις σύνθετες δομές της Κοινής Νέας Ελληνικής (στο εξής
ΚΝΕ), με σκοπό να εντοπιστούν τα σημεία τομής και απόκλισης. Απώτερος στόχος
είναι η ανάδειξη νέων σχημάτων σύνθεσης που είτε δεν απαντούν είτε είναι λιγότερο
παραγωγικά στην ΚΝΕ, καθώς και η ταξινόμηση των διαλεκτικών συνθέτων με βάση
μορφολογικά, φωνολογικά και σημασιολογικά κριτήρια.
Το υπόλοιπο μέρος του άρθρου οργανώνεται ως εξής: στην ενότητα 2 δίνονται
συνοπτικές πληροφορίες για τη γλωσσογεωγραφική κατανομή των κυκλαδικών
ιδιωμάτων με έμφαση στα βασικά χαρακτηριστικά των ιδιωμάτων της Σύρου και της
Απειράνθου Νάξου. Στην ενότητα 3 περιγράφεται η μεθοδολογία συλλογής του
διαλεκτικού υλικού και η οργάνωσή του σε βάση δεδομένων. Η ενότητα 4
περιλαμβάνει την τυπολογική ταξινόμηση των σύνθετων λέξεων και την
ομαδοποιημένη περιγραφή τους συνοδευόμενη με αντιπροσωπευτικά παραδείγματα.
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην κατηγορία των ενδοκεντρικών και εξωκεντρικών
συνθέτων, για τα οποία προτείνεται μια νέα προσέγγιση. Το άρθρο ολοκληρώνεται με
την παρουσίαση των συμπερασμάτων αυτής της εργασίας (ενότητα 5).
2. Κυκλαδικά ιδιώματα
Ο όρος κυκλαδικά (ή κυκλαδίτικα) ιδιώματα αναφέρεται σε ένα σύνολο διαλεκτικών
ποικιλιών τα οποία εντάσσονται στη νότια ζώνη των γλωσσικών ποικιλιών της
Ελληνικής. Το νησιωτικό σύμπλεγμα των Κυκλάδων χαρακτηρίζεται από έντονη
διαλεκτική διαφοροποίηση, γεγονός που καθιστά δύσκολη την ταξινόμηση των
επιμέρους τοπικών ποικιλιών. Για παράδειγμα, ο Κοντοσόπουλος (2001: 55)
διακρίνει τέσσερις διαφορετικές ομάδες ιδιωμάτων με σημαντικότερα κριτήρια την
αποβολή / διατήρηση των άτονων φωνηέντων και τις ομοιότητες με άλλες νότιες
διαλέκτους (κρητική, δωδεκανησιακή, κτλ.). Η σύνθετη αυτή διαλεκτική κατάσταση
των Κυκλάδων αποτυπώνεται και στον Trudgill (2003: 60), ο οποίος ομαδοποιεί τις
επιμέρους διαλεκτικές ποικιλίες της περιοχής των Κυκλάδων σε πέντε κατηγορίες
βάσει φωνολογικών φαινομένων (π.χ. τσιτακισμός, ουρανικοποίηση των υπερωικών
συμφώνων, κτλ.).
Κοινός παρονομαστής στη μελέτη των κυκλαδικών γλωσσικών ποικιλιών είναι η
έλλειψη σύγχρονων γλωσσολογικών αναλύσεων των γραμματικών τους φαινομένων.
Σε αυτό έχει πιθανόν συντελέσει η άποψη ότι πολλά από τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά
τους τείνουν να εκλείψουν κάτω από την πίεση της ΚΝΕ (βλ. Κοντοσόπoυλο 2001:
57). Ως εκ τούτου, οι συγκεκριμένες ποικιλίες της Ελληνικής δεν έχουν μελετηθεί
συστηματικά ως τώρα, συνιστώντας ένα ανοιχτό πεδίο γλωσσολογικής έρευνας.
2.1 Το ιδίωμα της Σύρου
Το ιδίωμα της Σύρου (στο εξής ΙΣ) μιλιέται στο ομώνυμο νησί του κυκλαδικού
συμπλέγματος. Αν και υπάρχουν μικροδιαλεκτικές διαφορές μεταξύ των χωριών του
νησιού, στην ουσία πρόκειται για ένα ενιαίο γλωσσικό ιδίωμα που μιλιέται σε
ολόκληρη τη νησιωτική επικράτεια (Ρούσσος 1973). Η νησιωτική αυτή ποικιλία
σταδιακά υποχωρεί, καθώς χρησιμοποιείται πλέον από περιορισμένο αριθμό,
ηλικιωμένων κυρίως, ομιλητών.

[ 1209 ]

1 1 t h I n t e r n a t i o n a l C o n f e r e n c e o n G r e e k Li n g u i s t ic s

Οι αποκλίσεις του ΙΣ από την ΚΝΕ εντοπίζονται κυρίως σε φωνολογικό και
μορφολογικό επίπεδο. Ένα χαρακτηριστικό φωνολογικό φαινόμενο είναι ο
τσιτακισμός (π.χ. μπρίτσι < μπρίκι (Ρούσσος 1967)), ο οποίος απαντά στα
περισσότερα κυκλαδικά ιδιώματα (Κοντοσόπουλος 2001). Από μορφολογική άποψη,
ένα ενδιαφέρον χαρακτηριστικό είναι ότι η αιτιατική του πληθυντικού των αρσενικών
ουσιαστικών είναι όμοια με την ονομαστική (π.χ. τις γιατροί < τους γιατρούς)
(Κατσουλέας 1993: 73). Από άποψη λεξιλογίου, το ιδίωμα παρουσιάζει ομοιότητες
με τα κρητικά και αιγαιοπελαγίτικα ιδιώματα, ενώ είναι διανθισμένο και με ξένες
λέξεις, κυρίως ιταλικής προέλευσης (π.χ. αλιάδα < ιταλ. agliata = σκορδαλιά,
γέμελλος < ιταλ. gemello = δίδυμος) (Κατσουλέας 1993: 75-6).
Σε επίπεδο σχηματισμού νέων λέξεων, η σύνθεση περιγράφεται ως μια διαδικασία
ιδιαίτερα δυναμική για τον εμπλουτισμό του λεξιλογίου (Πρίντεζης 1981). Ωστόσο,
δεν υπάρχουν αναφορές για το φαινόμενο της σύνθεσης στις γραμματικές περιγραφές
του ιδιώματος, παρά μόνο διάσπαρτα σύνθετα, που συνήθως χρησιμοποιούνται για
την περιγραφή άλλων γλωσσικών φαινομένων.
2.2 Το ιδίωμα της Απειράνθου Νάξου
Το ιδίωμα της Απειράνθου (τ’ Απεράθου) Νάξου (στο εξής ΙΑΝ) μιλιέται στη
βορειοανατολική περιοχή της Νάξου, περιλαμβάνοντας τους κατοίκους του χωριού
Απείρανθος (Απεράθου), των παραλιακών περιοχών που ανήκουν στην ίδια
κοινότητα (Μουτσούνα ή Τριάκαθας κ.ά.) και του χωριού Δανακός.
Το ιδίωμα αποκλίνει από τα ιδιώματα των υπόλοιπων χωριών της Νάξου καθώς
και από την ΚΝΕ σε όλα τα επίπεδα γλωσσικής ανάλυσης και στο λεξιλόγιο. Πιο
συγκεκριμένα, σε φωνολογικό επίπεδο παρατηρούνται διάφορα φωνολογικά
φαινόμενα, όπως η αποβολή του /γ/ σε μεσοφωνηεντική θέση ή στην αρχή της λέξης
(π.χ. λίο < λίγο, ειτονιά < γειτονιά) (Οικονομίδης 1952: 226, Ζευγώλης 2006α: 56,
Κοντοσόπουλος 2001: 58). Από μορφολογική άποψη, χαρακτηριστικός είναι ο τύπος
τση της γενικής ενικού του θηλυκού άρθρου (π.χ. τση λαλάς < της γιαγιάς)
(Οικονομίδης 1952: 230). Σε συντακτικό επίπεδο παρατηρείται η μεταρηματική θέση
της κλιτικής προσωπικής αντωνυμίας (π.χ. λέω σου < σου λέω) (Οικονομίδης 1952:
257, Ζευγώλης 2006ε: 32, Ξεφτέρη 2009: 255-6). Όσον αφορά το λεξιλόγιο, το
ιδίωμα παρουσιάζει ομοιότητες με τα υπόλοιπα ναξιώτικα, τα κυκλαδικά και τα
κρητικά ιδιώματα, ενώ είναι διανθισμένο με ξένες λέξεις ιταλικής, τουρκικής και
ενετικής προέλευσης (Οικονομίδης 1952: 260 κ.εξ.).
Αυτό που διαφοροποιεί τη διαλεκτική εικόνα του ΙΑΝ από τα υπόλοιπα ναξιώτικα
ιδιώματα είναι ότι το πρώτο μοιράζεται αρκετά κοινά στοιχεία με ιδιώματα της
δυτικής αλλά και της ανατολικής Κρήτης (Σιγάλας 1949, Οικονομίδης 1952,
Ζευγώλης 1998). Οι ομοιότητες αυτές, που απαντούν και σε άλλα νησιά των
Κυκλάδων (Μήλο, Θήρα), ενισχύουν την άποψη περί κυκλαδοκρητικής γλωσσικής
συγγένειας (βλ. Newton 1972, Κοντοσόπουλο 2001).
Σε επίπεδο σύνθεσης τo ΙΑΝ είναι ιδιαίτερα πλούσιο σε σύνθετους σχηματισμούς
ποικίλης μορφής (Οικονομίδης 1952: 255-6). Ωστόσο, όπως προαναφέρθηκε και για
το ΙΣ, απουσιάζει τόσο η συστηματική μελέτη του φαινομένου, όσο και η σύγχρονη
γλωσσολογική του προσέγγιση.
Οι υπό εξέταση διαλεκτικές ποικιλίες μοιράζονται αρκετά κοινά γλωσσικά
φαινόμενα, πολλά από τα οποία χαρακτηρίζουν το σύνολο των κυκλαδικών
ιδιωμάτων γενικότερα (βλ. Κοντοσόπουλο 2001). Ωστόσο, ο βαθμός διατήρησης των
διαλεκτικών στοιχείων διαφέρει στις δύο ποικιλίες. Tο ΙΑΝ, σε σχέση με το ΙΣ, έχει

[ 1210 ]

s e l e c t e d pa p e r s / π ρα κτ ι κ α

καταφέρει να διατηρήσει ακόμα και σήμερα το διαλεκτικό του χρώμα σε όλα τα
επίπεδα ανάλυσης, και, ως εκ τούτου, παρουσιάζει μεγαλύτερο βαθμό απόκλισης από
την ΚΝΕ (Ξεφτέρη 2009). Το ερώτημα το οποίο θα μας απασχολήσει στις επόμενες
ενότητες είναι κατά πόσο οι δύο κυκλαδικές ποικιλίες διαφοροποιούνται ή όχι σε
επίπεδο σύνθεσης.
3. Μεθοδολογία
3.1 Συλλογή διαλεκτικού υλικού
Για τους σκοπούς αυτής της έρευνας και ελλείψει γλωσσολογικών μελετών για το
φαινόμενο της σύνθεσης στις υπό εξέταση ποικιλίες, κρίθηκε αναγκαία η αναζήτηση
και η συλλογή διαλεκτικού υλικού.
Ο μεγαλύτερος όγκος των διαλεκτικών δεδομένων προέρχεται από τη
συγκέντρωση και αποδελτίωση αδημοσίευτου και δημοσιευμένου γραπτού
γλωσσικού υλικού. Συγκεκριμένα, συλλέχθηκε υλικό από πρωτογενείς και
δευτερογενείς γραπτές πηγές. Στις πρωτογενείς γραπτές πηγές συγκαταλέγονται
αδημοσίευτα έγγραφα, όπως χειρόγραφες γλωσσικές συλλογές (Ρούσσος 1967), και
δημοσιευμένο υλικό, όπως λαογραφικά βιβλία στα οποία εμπεριέχονται παροιμίες,
αινίγματα, τραγούδια και διάφορα κείμενα προφορικής παράδοσης (Στεφάνου 1994,
Πρίντεζης 1981, Ζευγώλης 2006α,β,γ,δ,, Σφυρόερας 1984, Κεφαλληνιάδης 1985,
Μπαρδάνης 2000, Πολυκρέτης 2008, Οικονομίδης 2010), καθώς και τεύχη
περιοδικών με άρθρα που αφορούν την ιστορία, τη λαογραφία και τη γλώσσα της
Σύρου και της Απειράνθου Νάξου όπως είναι, για παράδειγμα, τα Συριανά Γράμματα,
τα Συριανά και Τ’ Απεράθου. Στις δευτερογενείς γραπτές πηγές συγκαταλέγονται
διάφορα γλωσσάρια (Κλων 1879, Λειβαδάρας 2005) και γραμματικές περιγραφές των
ιδιωμάτων που έχουν δημοσιευτεί σε φιλολογικά περιοδικά, σε συλλογικούς τόμους
καθώς και σε πρακτικά συνεδρίων (Οικονομίδης 1952, Ζευγώλης 2006ε, Τσουκνίδας
1994), απ’ όπου αντλήθηκαν διάσπαρτα διαλεκτικά σύνθετα.
Τα γραπτά γλωσσικά δεδομένα συμπληρώνει η καταγραφή προφορικού
διαλεκτικού υλικού το οποίο συλλέχτηκε από φυσικούς ομιλητές των δύο ποικιλιών
στο πλαίσιο επιτόπιας έρευνας στη Σύρο και την Απείρανθο Νάξου. Η μέθοδος που
χρησιμοποιήθηκε για τη συλλογή του προφορικού υλικού ήταν η ελεύθερη
συνέντευξη που αποσκοπούσε στην απόσπαση καθημερινού και αυθόρμητου φυσικού
λόγου (Αρχάκης & Κονδύλη 2002). Πιο συγκεκριμένα, το προφορικό αρχείο
απαρτίζεται από 19 συνολικά ηχογραφήσεις ενήλικων ατόμων με ηλικιακό εύρος 5588 έτη, από τις οποίες οι 10 ανήκουν σε γυναίκες πληροφορήτριες και οι 9 σε άνδρες
ομιλητές. Η διάρκεια κάθε συνέντευξης ήταν περίπου 45-60 λεπτά. Σε δεύτερη φάση,
από τα ηχητικά αρχεία απομονώθηκε το υλικό που αφορά το υπό εξέταση φαινόμενο,
δηλαδή όλες οι σύνθετες λέξεις, οι οποίες στη συνέχεια καταχωρήθηκαν στη βάση
διαλεκτικών δεδομένων. Για τον ακριβή εντοπισμό των σύνθετων δομών βοήθησε
σημαντικά η αντιπαραβολική μελέτη του προφορικού υλικού με τα δεδομένα που
προέκυψαν από την έρευνα στις γραπτές πηγές.
3.2 Δημιουργία βάσης δεδομένων
Για την ενδελεχή μελέτη των χαρακτηριστικών των σύνθετων λέξεων, το συλλεχθέν
υλικό οργανώθηκε σε διαλεκτική βάση δεδομένων. Πιο συγκεκριμένα, η βάση

[ 1211 ]

1 1 t h I n t e r n a t i o n a l C o n f e r e n c e o n G r e e k Li n g u i s t ic s

δεδομένων απαρτίζεται από 1028 μονολεκτικές σύνθετες λέξεις, εκ των οποίων οι
328 προέρχονται από το ΙΣ και οι 700 ανήκουν στο ΙΑΝ. Το διαλεκτικό υλικό
ταξινομήθηκε ανά γλωσσική ποικιλία και αλφαβητικά. Στη συνέχεια, τα διαλεκτικά
σύνθετα κατηγοριοποιήθηκαν σύμφωνα με τις εξής παραμέτρους: (α) τη
μορφολογική δομή, (β) την ενδο(/εξω)κεντρικότητα, (γ) τη σχέση μεταξύ των
συνθετικών όρων και (δ) τη γραμματική κατηγορία στην οποία ανήκουν. Επιπλέον,
για κάθε λεξικό στοιχείο δόθηκαν συνοδευτικές πληροφορίες σχετικά με τη
διαλεκτική πηγή προέλευσης και τη σημασιολογική απόδοσή του στην ΚΝΕ. Στη
βάση δεδομένων δεν συμπεριλήφθηκαν σύνθετα που απαντούν επίσης στην ΚΝΕ
(π.χ. ασπρόρουχα, αγροτόπαιδο, ψωμοτύρι, κτλ.) ή σύνθετα1 στα οποία το δεύτερο
συστατικό δεν εμφανίζεται ποτέ ως ανεξάρτητη λέξη στο λόγο (π.χ. -βολώ, -κόπος,
κτλ.).
4. Είδη συνθέτων στα κυκλαδικά ιδιώματα
Η σύνθεση (compounding) αποτελεί μια μορφολογική διεργασία εμπλουτισμού του
λεξιλογίου μιας γλώσσας. Πρόκειται για τη διαδικασία συνένωσης δύο λεξικών
μορφημάτων που έχει ως αποτέλεσμα το σχηματισμό μιας νέας λεξικής μονάδας με
συγκεκριμένο σημασιολογικό περιεχόμενο. Τα κυκλαδικά ιδιώματα παρουσιάζουν
πληθώρα σύνθετων δομών όπως αναφέρεται στην υπάρχουσα βιβλιογραφία
(Οικονομίδης 1952, Πρίντεζης 1981), γεγονός που επιβεβαιώνεται και από την
παρούσα διαλεκτολογική έρευνα.
Πιο συγκεκριμένα, σε αυτήν την ενότητα επιχειρείται μια αναλυτική περιγραφή,
μέσα από ενδεικτικά παραδείγματα, των ειδών σύνθεσης που απαντούν στο ΙΣ και
ΙΑΝ. Η παρουσίαση των σύνθετων λέξεων οργανώνεται σε έξι υποενότητες ανάλογα
με: (α) τη μορφολογική τους δομή, (β) τον τονισμό και την προσωδιακή δομή, (γ) τη
γραμματική κατηγορία στην οποία ανήκουν, (δ) την ενδο/εξωκεντρικότητα, (ε) τις
σχέσεις που αναπτύσσουν οι συνθετικοί όροι μεταξύ τους και, (στ) κάποιες ειδικές
δομές σύνθεσης χαρακτηριστικές των ιδιωμάτων που μελετάμε. Ιδιαίτερη έμφαση
δίνεται στη θεωρητική προσέγγιση των ενδοκεντρικών και εξωκεντρικών δομών, για
τις οποίες προτείνεται μια νέα ταξινόμηση.
4.1 Μορφολογική δομή σύνθετων λέξεων
Η πρώτη διάκριση των διαλεκτικών συνθέτων σε επιμέρους κατηγορίες έγινε με
κριτήριο τη δομή των συνθετικών τους. Στα κυκλαδικά ιδιώματα, όπως και στην
ΚΝΕ, τα στοιχεία που μετέχουν στη σύνθεση μπορεί να είναι είτε ένα θέμα είτε μια
πλήρης λέξη. Οι περισσότεροι μελετητές2 που έχουν ασχοληθεί με τη σύνθεση στην
ΚΝΕ διακρίνουν δύο μορφολογικές κατηγορίες μονολεκτικών σύνθετων λέξεων με
βάση την εσωτερική τους δομή. Ακολουθώντας την ίδια κατηγοριοποίηση, οι βασικές
δομές σχηματισμού των διαλεκτικών συνθέτων διαμορφώνονται ως εξής:
(1)

α [ΘΕΜΑ-ΘΕΜΑ]
[[προβατ]Θ-ο-[κούδουν]Θ -ο]ΚΛ ΕΠΙΘ

(ΙΑΝ)

Γνωστά και ως σύνθετα με δεσμευμένο θέμα κατά την ορολογία της Ralli (1992) και Ράλλη (2005,
2007).
2
Βλ. Ralli (1992), Drachman & Malikouti–Drachman (1994), Nespor & Ralli (1994, 1996),
Revithiadou (1997), Νικολού (2003, 2008), Ράλλη (2005, 2007), Ralli (2013), μεταξύ άλλων.
1

[ 1212 ]

s e l e c t e d pa p e r s / π ρα κτ ι κ α

[[[κακ]Θ-ο-[[δρομ]Θ -ιά]ΠΑΡ ΕΠΙΘ -]ΚΛ ΕΠΙΘ
‘ανώμαλος δρόμος’
β [ΘΕΜΑ-ΛΕΞΗ]
[[μαντηλ]Θ-ο-[θήκη]Λ]
[[φραγκ] Θ-ο[[[συρ]Θ]ιανή]ΠΑΡ ΕΠΙΘ] Λ]
‘καθολική Συριανή’

(ΙΣ)

(ΙΑΝ)
(ΙΣ)

Πιο συγκεκριμένα, τα σύνθετα στο (1α) σχηματίζονται από τη συρραφή δύο θεμάτων
με τη βοήθεια του συνδετικού φωνήεντος -ο-.3 Στη σύνθετη αυτή βάση προστίθεται
υποχρεωτικά ένα κλιτικό επίθημα το οποίο φέρει τα απαραίτητα χαρακτηριστικά της
κλίσης (αριθμό, πτώση, κλιτική τάξη) ή ένα παραγωγικό επίθημα, όπως το -ιά. Οι
σύνθετοι σχηματισμοί στο (1β) δημιουργούνται από την προσκόλληση ενός θέματος
σε μια ήδη σχηματισμένη μορφολογικά λέξη.
Στην περίπτωση που το πρώτο συνθετικό είναι άκλιτη λέξη, όπως κάποιο
μονομορφηματικό επίρρημα (π.χ. απάνω, ξανά), συναντάμε τα εξής ―λιγότερο
συχνά― δομικά σχήματα που απαντούν και στην ΚΝΕ (βλ. Ράλλη 2005, 2007):
γ [ΛΕΞΗ-ΘΕΜΑ]
[[απανώ]Λ-[χραμ]Θ -ο]ΚΛ ΕΠΙΘ
δ [ΛΕΞΗ-ΛΕΞΗ]
[[ξανα]Λ-[βόσκω]Λ]

(ΙΑΝ)
(ΙΑΝ)

Χαρακτηριστικό των παραπάνω σχηματισμών με πρώτο συστατικό λέξη είναι η
απουσία του συνδετικού φωνήεντος -ο- που είναι ενδεικτική της χαμηλότερης
δομικής συνοχής μεταξύ των δύο συνθετικών. Σε αντίθεση, όμως, με ό,τι συμβαίνει
στα σύνθετα τόσο του ΙΑΝ όσο και της ΚΝΕ, τα σύνθετα στο (2) δείχνουν ότι στο ΙΣ
το συνδετικό φωνήεν εμφανίζεται σε περιβάλλον όπου το πρώτο συνθετικό είναι
άκλιτη λέξη, όπως μετά από το επίρρημα πολύ:
(2)

α πολι-ο-πίνω
<
πολύ
‘πίνω πολύ’
β πολι-ο-λέω
<
πολύ
‘(τα) παραλέω, υπερβάλλω’

πίνω

(ΙΣ)

λέω

(ΙΣ)

Στις παραπάνω δομές η παρεμβολή του συνδετικού φωνήεντος έχει ως στόχο να
ενισχύσει τη χαλαρή συνοχή μεταξύ των δύο συνθετικών.
4.2 Τονισμός και προσωδιακή δομή σύνθετων λέξεων
Τα σύνθετα της ΚΝΕ όσο και των υπό εξέταση διαλεκτικών ποικιλιών δεν
παρουσιάζουν ομοιόμορφο τονικό σχήμα, αλλά ο τόνος τους καθορίζεται από τη
μορφολογική κατηγορία στην οποία ανήκουν. Έτσι τα σύνθετα με δομή [ΘΕΜΑ ΘΕΜΑ]
τονίζονται συνήθως στην προπαραλήγουσα (3α), εκτός και εάν στη δομή υπάρχει
κάποιο παραγωγικό επίθημα που φέρει εγγενείς τονικές ιδιότητες (π.χ. -ιά), οπότε και
Ένα βασικό χαρακτηριστικό των σύνθετων σχηματισμών της ΚΝΕ και των διαλέκτων της είναι ότι
τα συνθετικά μέρη συνδέονται μεταξύ τους με το φωνήεν /ο/, το οποίο είναι γνωστό ως συνδετικό
φωνήεν ή δείκτης σύνθεσης, όπως έχει προταθεί να ονομάζεται από τη Ράλλη (2005, 2007).
3

[ 1213 ]

1 1 t h I n t e r n a t i o n a l C o n f e r e n c e o n G r e e k Li n g u i s t ic s

έλκει τον τόνο (π.χ. κακοδρομιά). Προσωδιακά τα σύνθετα αυτής της κατηγορίας
οργανώνονται σε μία φωνολογική λέξη. Τα σύνθετα που συμμετέχουν σε αυτόν τύπο
σύνθεσης από μορφολογική και προσωδιακή άποψη είναι όμοια, αλλά διαφέρουν ως
προς τη θέση του τόνου.
(3)

α [voskoko!pelo]ΦΛ
β [kakoDrom≠a!]ΦΛ

<
<

βοσκ-ο-κόπελ-ο
κακ-ο-δρομ-ιά

(ΙΑΝ)
(ΙΣ)

Αντίστοιχα στην κατηγορία των συνθέτων με δομή [ΘΕΜΑ ΛΕΞΗ] συναντάμε δύο
τονικά σχήματα. Ο τόνος μπορεί να είναι είτε στη συλλαβή που φέρει τόνο η πιο
εγκιβωτισμένη λέξη του σύνθετου σχηματισμού (π.χ. βοσκός) είτε στην
προπαραλήγουσα4 (4β). Προσωδιακά τα σύνθετα που διατηρούν τον τόνο του
δεύτερου συνθετικού οργανώνονται σε μια επαναδρομική φωνολογική λέξη (Νικολού
2008), ενώ τα σύνθετα με τόνο στην προπαραλήγουσα σχηματίζουν μια φωνολογική
λέξη. Αξίζει να σημειωθεί ότι τα σύνθετα αυτής της κατηγορίας παρουσιάζουν όμοια
μορφολογική δομή, αλλά διαφέρουν ως προς την προσωδιακή τους οργάνωση και τη
θέση του τόνου.
(4)

α [provato[vosko!s]ΦΛ ]ΦΛ΄
β [telo!vurtsa]ΦΛ

<
<

προβατ-ο-βοσκός
τελ-ό-βουρτσα

(ΙΑΝ)
(ΙΣ)

4.3 Βασικές γραμματικές κατηγορίες
Τα σύνθετα των κυκλαδικών ιδιωμάτων ταξινομούνται σε τέσσερις γραμματικές
κατηγορίες ανάλογα με την κατηγορία τoυ β΄ συστατικού-κεφαλής τους: ουσιαστικά,
επίθετα, ρήματα και επιρρήματα. Το διαθέσιμο υλικό είναι πολύ πλούσιο σε σύνθετα
όλων των ειδών. Στις υποενότητες που ακολουθούν θα περιοριστούμε σε λίγα
παραδείγματα για κάθε είδος σύνθετου σχηματισμού που κατανέμονται ανάλογα με
τη γραμματική κατηγορία των συνθέτων και τις κατηγορίες των επιμέρους
συστατικών τους.
4.3.1 Ουσιαστικά
Στα σύνθετα ουσιαστικά εντοπίζονται δομές που αποτελούνται (α) από δύο
ουσιαστικά (5), (β) έχουν ως πρώτο συνθετικό επίθετο (6) και (γ) έχουν ως πρώτο
συστατικό ένα επίρρημα (7).
- ουσιαστικό + ουσιαστικό
(5) α φραγκόπαπας
‘καθολικός παπάς’
β βοσκοκόπελο
‘νεαρός βοσκός’
- επίθετο + ουσιαστικό
(6) α ξινόδεντρο

<

φράγκ(ος)

παπάς

(ΙΣ)

<

βοσκ(ός)

κοπέλ(ι)
νεαρό αγόρι

(ΙΑΝ)

<

ξιν(ός)

δέντρο

(ΙΣ)

Για κάποιους ερευνητές, όπως είναι οι Nespor & Ralli (1994, 1996), τα σύνθετα του τύπου
τελόβουρτσα κατατάσσονται σε εκείνα με μορφολογική δομή [ΘΕΜΑ ΘΕΜΑ] με βάση το κριτήριο της
θέσης του τόνου στην προπαραλήγουσα.
4

[ 1214 ]

s e l e c t e d pa p e r s / π ρα κτ ι κ α

‘δέντρο με εσπεριδοειδείς καρπούς’
β νυντροφάσολα
<
(ά)νυδρ(α)
‘αμπελοφάσουλα’
- επίρρημα + ουσιαστικό
(7) α πανώγραμμα
<
‘το πάνω μέρος της
επιστολής, η διεύθυνση’
β κατώχραμο
<
‘κατωσέντονο’

φασόλ(ι)α

(ΙΑΝ)

πάνω

γράμμα

(ΙΣ)

κάτω

χράμ(ι)
(ΙΑΝ)
είδος σεντονιού

4.3.2 Επίθετα
Στα σύνθετα επίθετα των νησιωτικών ποικιλιών απαντούν συνδυασμοί δύο επιθέτων
(8), ουσιαστικού και επιθέτου (9), επιρρήματος και επιθέτου (10), ενώ σπανιότερα
συναντάμε σύνθετα επίθετα με α΄ συστατικό κάποιο αριθμητικό (11).
- επίθετο + επίθετο
(8) α μισοκαραφλός
<
μισ(ός)
‘άντρας με μισή καράφλα’
β μαυροντρίχωτο
<
μαύρ(ο)
‘ζώο με αρκετό μαύρο τρίχωμα’
- ουσιαστικό + επίθετο
(9) α γεροντολεύτερος
<
γέροντ(ας)
‘μεγάλος σε ηλικία και ανύπαντρος’
β αγγελοχτυπημένος
<
άγγελ(ος)
‘αυτός που τον χτύπησε
ο άγγελος του θανάτου (Χάρος)’
- επίρρημα + επίθετο
(10) α μυριοχαριτωμένος
<
‘πολύ χαριτωμένος’
β αδικολαβωμένος
<
‘αυτός που λαβώθηκε με
άδικο τρόπο’
- αριθμητικό + επίθετο
(11)
χιλιοτρύπητος
‘χιλιοτρυπημένος’

<

καραφλός

(ΙΣ)

τριχωτό

(ΙΑΝ)

λεύτερος

(ΙΣ)

χτυπημένος

(ΙΑΝ)

μύρι(α)

χαριτωμένος (ΙΣ)

άδικ(α)

λαβωμένος

(ΙΑΝ)

χίλι(α)

τρυπητός

(ΙΑΝ)

4.3.3 Ρήματα
Για τον σχηματισμό σύνθετων ρημάτων συμμετέχουν στοιχεία που ανήκουν στις
κατηγορίες του ρήματος, του ουσιαστικού, του επιρρήματος ή του αριθμητικού. Στο
(12) παρατίθενται συνδυασμοί δύο ρημάτων, χωρίς ωστόσο να αποτελούν προτιμητέο
σχήμα ρηματικής σύνθεσης στα κυκλαδικά ιδιώματα. Αντίθετα, αυξημένη
παραγωγικότητα εμφανίζουν τα ρηματικά σύνθετα με πρώτο συστατικό ουσιαστικό

[ 1215 ]

1 1 t h I n t e r n a t i o n a l C o n f e r e n c e o n G r e e k Li n g u i s t ic s

(13) ή επίρρημα (14). Τα αριθμητικά είναι, επίσης, πιθανόν να χρησιμοποιηθούν ως
πρώτα συστατικά σε σύνθετους ρηματικούς σχηματισμούς (15), αν και τέτοιου είδους
σχηματισμοί εμφανίζονται σποραδικά.
- ρήμα + ρήμα
(12) α παιζογλαντάω
‘αδιαφορώ’
β πααινοφέρνω
‘πηγαίνω και φέρνω’

<

παίζ(ω)

<

πααίν(ω)

- ουσιαστικό + ρήμα
(13) α αγγελοσκιάζομαι
<
άγγελ(ος)
‘έχω προθανάτιες
παραισθήσεις, βλέπω τον άγγελό μου’
β λιομαζώνω
<
λι(ες)
‘μαζεύω ελιές’
ελιές
- επίρρημα + ρήμα
(14) α πολι-ο-πίνω
<
‘πίνω πολύ’
β καλοπιστεύγω
<
‘πιστεύω με σιγουριά’
- αριθμητικό + ρήμα
(15)
ντριπηδώ
‘πηδώ πολύ ψηλά’

<

γλαντάω
γλεντάω
φέρνω

(ΙΣ)
(ΙΑΝ)

σκιάζομαι
φοβάμαι

(ΙΣ)

μαζώνω
μαζεύω

(ΙΑΝ)

πολύ

πίνω

(ΙΣ)

καλ(ά)

πιστεύγω
πιστεύω

(ΙΑΝ)

τρι(ς)

πηδώ

(ΙΑΝ)

4.3.4 Επιρρήματα
Ο σχηματισμός μέσω σύνθεσης νέων επιρρημάτων είναι ελάχιστα παραγωγικός,
καθώς στο corpus εντοπίστηκε μία μόνο καταγραφή σύνθετης λέξης από το ΙΑΝ που
ανήκει στην κατηγορία του επιρρήματος. Σύμφωνα με τα δεδομένα μας, η κατηγορία
των σύνθετων επιρρημάτων απουσιάζει εντελώς από το ΙΣ.
(16)

ξώλαμπρα
‘μετά το Πάσχα’

<

(έ)ξω

Λαμπρ(ή)

(ΙΑΝ)

4.4 Ενδο- / εξωκεντρικότητα
Κομβικό ρόλο σε αυτή τη διάκριση των συνθέτων διαδραματίζει η έννοια της
κεφαλής (head). Πιο συγκεκριμένα, με τον όρο κεφαλή της σύνθετης δομής
αναφερόμαστε στο στοιχείο που προσδίδει τη γραμματική κατηγορία, τις
σημασιολογικές ιδιότητες και τα μορφοσυντακτικά χαρακτηριστικά στο σύνθετο
σχηματισμό (Scalise & Fábregas 2010). Έτσι με βάση το αν η κεφαλή αποτελεί ή όχι
μέρος της εσωτερικής τους δομής, τα σύνθετα διακρίνονται σε ενδοκεντρικά
(endocentric) και εξωκεντρικά (exocentric).

[ 1216 ]

s e l e c t e d pa p e r s / π ρα κτ ι κ α

4.4.1 Ενδοκεντρικά σύνθετα
Ένα από τα συνθετικά μέρη των ενδοκεντρικών συνθέτων αποτελεί τη κεφαλή, η
οποία στην Ελληνική (Ράλλη 2007) και στα υπό εξέταση ιδιώματα βρίσκεται στα
δεξιά της δομής. Για παράδειγμα, το σύνθετο γουρνότοπος στο (17α) αντλεί τα
βασικά γραμματικά και σημασιολογικά του χαρακτηριστικά από το δεξί συνθετικό
μέλος τόπος. Τα συνθετικά σε θέση κεφαλής δηλώνονται με έντονα τυπογραφικά
στοιχεία στα ακόλουθα σύνθετα:
(17) α γουρνότοπος
<
γουρ(ού)ν(ι)
‘χοιροστάσιο’
β αδελφομοιράζω
<
αδελφ(ός)
‘μοιράζω την πατρική περιουσία
σε κάθε παιδί’
γ προβατόμπουκα
<
πρόβατ(ο)
‘είδος κουδουνιού
των προβάτων’
δ ηλιοβγάλημα
<
ήλι(ος)
‘ανατολή του ήλιου’

τόπος

(ΙΣ)

μοιράζω

(ΙΣ)

μπούκα
(ΙΑΝ)
‘είδος κουδουνιού’
βγάλημ(α)

(ΙΑΝ)

4.4.2 Εξωκεντρικά σύνθετα
Στα εξωκεντρικά σύνθετα η κεφαλή δεν είναι ένα από τα δύο συνθετικά, με άλλα
λόγια το κεντρικό στοιχείο βρίσκεται εκτός της εσωτερικής τους δομής. Και στις δύο
κυκλαδικές γλωσσικές ποικιλίες συναντάμε μεγάλη ποικιλία εξωκεντρικών δομών, οι
οποίες αφορούν χαρακτηριστικά ανθρώπων και ζώων. Ενδεικτικά είναι τα
παραδείγματα στο (18):
<
κακ(ή)
(18) α κακόσαρκος
‘αυτός που επουλώνονται
δύσκολα οι πληγές του’
β απανωχωρίτης
<
απάνω
‘ο κάτοικος της Άνω Σύρου’
γ καλαποδομούρης
<
καλαπόδ(ι)
‘άσχημος με προγναθισμό’
δ πολυένης
<
πολύ
‘αυτός που έχει πολλά γένια’
ε στραβοκέρα
<
στραβ(ά)
‘η κατσίκα που έχει στραβά κέρατα’
στ κρασοπινάς
<
κρασ(ί)
‘αυτός που πίνει συνέχεια κρασί’

σάρκ(α)

(ΙΣ)

χώρ(α)

(ΙΣ)

μούρ(η)

(ΙΣ)

(γ)έν(ια)

(ΙΑΝ)

κέρα(τα)

(ΙΑΝ)

πίν(ω)

(ΙΑΝ)

Έτσι στο (18α) το γεγονός ότι η σύνθετη λέξη κακόσαρκος είναι επίθετο, δεν
καθορίζεται από τη μορφοσυντακτική κατηγορία του πρώτου ή του δεύτερου
συστατικού, όπως συμβαίνει στα ενδοκεντρικά σύνθετα που παρουσιάστηκαν στο
(17). Επιπλέον, το αντικείμενο αναφοράς του συνθέτου δεν συμπίπτει με το
αντικείμενο αναφοράς κάποιου από τα δύο συνθετικά. Με απλά λόγια, το
συγκεκριμένο σύνθετο δεν αναφέρεται σε κάποια κακή σάρκα, αλλά σε ένα έμψυχο
υποκείμενο με αυτό το χαρακτηριστικό. Σύμφωνα με τα παραπάνω δεδομένα, τα
[ 1217 ]

1 1 t h I n t e r n a t i o n a l C o n f e r e n c e o n G r e e k Li n g u i s t ic s

εξωκεντρικά σύνθετα αντλούν τα σημασιολογικά, γραμματικά και μορφοσυντακτικά
τους χαρακτηριστικά είτε από διάφορα παραγωγικά επιθήματα όπως τα -η(ς), -ά(ς), ίτη(ς), -άτ(ος) είτε από ένα μη λεξικά πραγματωμένο παραγωγικό επίθημα ()
(Ράλλη 2007). Το γεγονός ότι η εξωκεντρικότητα απαντά σε ποσοστό περίπου 23%
επί του συνόλου των συνθέτων του corpus δείχνει τη μεγάλη παραγωγικότητα των
εξωκεντρικών δομών στις δύο διαλεκτικές ποικιλίες.
Για την ανάλυση της εξωκεντρικότητας έχουν προταθεί διάφορες μορφολογικές
προσεγγίσεις με πρόσφατη εκείνη των Ανδρέου (2010) και Ralli & Andreou (2012).
Σύμφωνα με τους συγκεκριμένους ερευνητές που εξετάζουν δεδομένα από την ΚΝΕ
και την κυπριακή διάλεκτο, το διαγνωστικό κριτήριο για να χαρακτηριστεί μια
σύνθετη δομή ενδοκεντρική ή εξωκεντρική είναι η σειρά με την οποία εφαρμόζονται
οι διαδικασίες της σύνθεσης και της παραγωγής. Όπως υποστηρίζεται, ένα σύνθετο
είναι εξωκεντρικό, όταν η παραγωγή έπεται της σύνθεσης. Η αντίστροφη σειρά
εφαρμογής (παραγωγή και μετά σύνθεση) ή μόνο σύνθεση χωρίς παραγωγικό
επίθημα είναι ένδειξη ενδοκεντρικότητας.
Η γενίκευση ότι η διάκριση μεταξύ ενδοκεντρικών και εξωκεντρικών δομών
καθορίζεται αποκλειστικά από δομικά κριτήρια και όχι σημασιολογικά δεν είναι
ωστόσο απόλυτα ασφαλής στην περίπτωση σύνθετων δομών, όπως οι ακόλουθες:
(19)

αχαμνοκαιριά
κακοδρομιά
βαρυχειμωνιά

<
<
<

αχαμν(ός) καιρ(ός)
κακ(ός)
δρόμ(ος)
βαρύ(ς)
χειμών(ας)

*καιριά
(ΙΑΝ)
*δρομιά
(ΙΣ)
*χειμωνιά
(ΚΝΕ)
Σύνθεση >> Παραγωγή

Σύμφωνα με την ανάλυση των Ralli & Andreou (2012), οι παραπάνω δομές είναι
εξωκεντρικές, εφόσον πρώτα σχηματίζεται το σύνθετο θέμα που λειτουργεί ως βάση
και στη συνέχεια προστίθεται το παραγωγικό επίθημα -ιά. Ωστόσο, υπάρχουν
σοβαρές σημασιολογικές ενδείξεις για να θεωρήσουμε τις δομές στο (19)
ενδοκεντρικές ή, όπως θα υποστηριχθεί παρακάτω, εν μέρει ενδοκεντρικές. Είναι
προφανές ότι το σημασιολογικό βάρος φέρεται από το δεξί συνθετικό δρομ- και όχι
από το παραγωγικό επίθημα -ιά. Σε αντίθεση, δηλαδή, με τα εξωκεντρικά σύνθετα,
όπως είναι ο κακόσαρκος, η σύνθετη λέξη κακοδρομιά ‘ανώμαλος δρόμος’ δηλώνει
ένα είδος δρόμου. Με άλλα λόγια, το αντικείμενο αναφοράς του συνθέτου, η
εξωγλωσσική οντότητα στην οποία παραπέμπει, συμπίπτει με το αντικείμενο
αναφοράς του β΄ συνθετικού. Αυτό που παρατηρούμε σε αυτή την ομάδα λέξεων
είναι ότι οι ιδιότητες της κεφαλής δεν αντιπροσωπεύονται από ένα μόνο στοιχείο,
αλλά διαχέονται σε δύο συστατικά του συνθέτου: το β΄ συνθετικό-θέμα φέρει τις
σημασιολογικές και κατηγοριακές ιδιότητες του συνθέτου και το παραγωγικό
επίθημα προσδίδει τα μορφοσυντακτικά χαρακτηριστικά του. Επομένως, τα
διαλεκτικά δεδομένα συνηγορούν υπέρ μιας διαφορετικής προσέγγισης της
εξωκεντρικότητας, όπως είναι αυτή που προτείνεται από τους Scalise, Fábregas &
Forza (2009). Οι εν λόγω μελετητές υποστηρίζουν ότι οι ιδιότητες της κεφαλής
διαχέονται από περισσότερα του ενός συστατικά σε έναν σύνθετο σχηματισμό.
Αναγνωρίζουν τρία είδη κεφαλής και, κατ’ επέκταση, εξωκεντρικότητας: (α)
σημασιολογική (semantic): η σημασιολογική τάξη του συνθέτου δεν απορρέει από τις
σημασιολογικές τάξεις που εκφράζουν τα επιμέρους συστατικά του, (β) κατηγοριακή
(categorial): το στοιχείο σε θέση κεφαλής δεν επιβάλλει τη λεξική του κατηγορία στο
σύνθετο και (γ) μορφολογική (morphological): τα μορφολογικά χαρακτηριστικά
(γένος, κλίση, αριθμός) του συνθέτου δεν είναι όμοια με τα μορφολογικά χαρακτηριστικά των εσωτερικών του συστατικών.
[ 1218 ]

s e l e c t e d pa p e r s / π ρα κτ ι κ α

Με βάση τη διαβαθμίσιμη έννοια της εξωκεντρικότητας και ακολουθώντας την
τριχοτόμηση των Scalise, Fábregas & Forza (2009), προτείνουμε ότι τα σύνθετα των
κυκλαδικών ποικιλιών και, κατ’ επέκταση, της ΚΝΕ, διακρίνονται σε τρεις κατηγορίες οι οποίες παρουσιάζονται συνοπτικά στον ακόλουθο πίνακα:
Πίνακας 1: Τύποι σύνθετων λέξεων ως προς την ενδο-/εξωκεντρικότητα
ΤΥΠΟΙ ΣΥΝΘΕΤΩΝ
ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ
ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ
α. ενδοκεντρικά

β. μερικώς
ενδοκεντρικά

γ. εξωκεντρικά

το β΄ συνθετικό-λέξη
μεταβιβάζει όλες τις ιδιότητες
της κεφαλής στον σύνθετο
σχηματισμό

νερ-ο-χοχλιός
< νερ(ό) χοχλιός
‘σαλιγκάρι της θάλασσας’

το β΄ συνθετικό-θέμα
αποτελεί τη σημασιολογική
και κατηγοριακή κεφαλή της
σύνθετης δομής

i. ραχιδ-ο-κοκκαλ-ιά
< ραχίδ(ι) κόκκαλ(ο)
ii. κακ-ο-δρομ-ιά
< κακ(ος) δρόμ(ος)

κανένα συνθετικό μέλος δεν
μεταβιβάζει τις ιδιότητές του
στον σύνθετο σχηματισμό

καλαποδ-ο-μούρ-η-ς
< καλαπόδ(ι) μούρ(η)
‘άσχημος με προγναθισμό’

(ΙΣ)

(ΙΑΝ)
(ΙΣ)

(ΙΣ)

Στην απόλυτη διάκριση ανάμεσα σε ενδοκεντρικά και εξωκεντρικά σύνθετα
προτείνουμε μια ενδιάμεση κατηγορία, τα μερικώς ενδοκεντρικά σύνθετα, στα οποία
το β’ συνθετικό επιβάλλει μεν τα σημασιολογικά και κατηγοριακά χαρακτηριστικά
του, αλλά όχι τα μορφολογικά. Έτσι σύνθετα όπως ραχιδοκοκκαλιά και κακοδρομιά
δεν μπορούν να θεωρηθούν αμιγώς ενδοκεντρικά, γιατί το παραγωγικό επίθημα -ιά
έχει ενεργό ρόλο στη σύνθετο σχηματισμό, καθώς διοχετεύει τα μορφολογικά
χαρακτηριστικά του στο σύνολο της δομής. Πιο συγκεκριμένα, το -ιά συμμετέχει στο
σχηματισμό του συνθέτου κακοδρομιά και αλλάζει το γένος και την κλίση του β’
συνθετικού (δρόμος), ιδιότητες που καθιστούν το συγκεκριμένο επίθημα μορφολογική κεφαλή της δομής. Τέτοιου είδους σύνθετα είναι μεν σημασιολογικά και
κατηγοριακά ενδοκεντρικά αλλά μορφολογικά είναι εξωκεντρικά και για αυτόν το
λόγο τα κατατάσσουμε σε μια ξεχωριστή υποκατηγορία των ενδοκεντρικών δομών.
Οι παραπάνω επισημάνσεις μάς οδηγούν στο συμπέρασμα ότι δεν υπάρχουν αυστηρά
διαχωριστικές γραμμές μεταξύ ενδοκεντρικών και εξωκεντρικών σύνθετων δομών.
4.5 Σχέσεις μεταξύ των συνθετικών
Τα συστατικά των σύνθετων λέξεων αναπτύσσουν μεταξύ τους σχέσεις
(μορφοσυντακτικές/σημασιολογικές) ανάλογες με εκείνες που αναπτύσσουν τα
συστατικά μιας φράσης. Με βάση το είδος της σχέσης μεταξύ των συστατικών τους,
τα σύνθετα διακρίνονται σε παρατακτικά (coordinate), προσδιοριστικά (attributive)
και υποτακτικά (subordinate) (Bisetto & Scalise 2005, Lieber 2009).
4.5.1 Παρατακτικά σύνθετα
Στα παρατακτικά σύνθετα τα δύο συστατικά παρατίθενται χωρίς το ένα να
προσδιορίζει το άλλο. Οι σχηματισμοί αυτοί αποτελούνται από στοιχεία που
βρίσκονται στην ίδια γραμματική κατηγορία, δηλαδή είναι συνδυασμοί δύο
[ 1219 ]

1 1 t h I n t e r n a t i o n a l C o n f e r e n c e o n G r e e k Li n g u i s t ic s

ουσιαστικών (20α, β, δ), δύο επιθέτων (20ε) ή δύο ρημάτων (20γ, ζ). Η σημασία τους
είναι διαφανής και δηλώνει το άθροισμα των σημασιών των δύο όρων του συνθέτου.
(20) α αγουδουρόλαδο
<
‘λάδι με αγούδουρα’
β μητερομπαμπάδες
<
‘μητέρες και μπαμπάδες’
γ χτυποβροντώ
<
‘χτυπώ δυνατά’
δ παππουδολαλάδες
<
‘παππούδες και γιαγιάδες’
ε κοντόσγουρος
<
‘κοντός και σγουρός’
στ πααινόρχομαι
<
‘πηγαίνω και έρχομαι’

αγούδουρ(ας)

λάδ(ι)

(ΙΣ)

μητέρ(ες)

μπαμπάδες (ΙΣ)

χτυπ(ώ)

βροντώ

(ΙΣ)

παππούδ(ες)

λαλάδες

(ΙΑΝ)

κοντ(ός)

σγουρός

(ΙΑΝ)

πααίν(ω)

έρχομαι

(ΙΑΝ)

Στη συντριπτική τους πλειοψηφία τα παρατακτικά σύνθετα που απαντούν στο corpus
είναι ονοματικά (88,9%). Από αυτά το μεγαλύτερο ποσοστό των παρατακτικών
συνθέτων είναι ουσιαστικά (76%) και έχουν την τάση να εμφανίζονται με τη μορφή
των pluralia tantum (62%) (βλ. Αναστασιάδη-Συμεωνίδη 1996 για την ΚΝΕ). Τα
σύνθετα αυτά που δεν διαθέτουν ενικό αριθμό απαντούν και στα τρία γένη στις υπό
εξέταση ποικιλίες, σε αντίθεση με την ΚΝΕ όπου τα αντίστοιχα σύνθετα είναι
ουδέτερου γένους.5
4.5.2 Προσδιοριστικά σύνθετα
Στα προσδιοριστικά σύνθετα ο συνθετικοί όροι βρίσκονται σε σχέση προσδιορισμού
μεταξύ τους. Στα ονοματικά προσδιοριστικά σύνθετα το α΄ συνθετικό είναι επίθετο
(21α, γ, δ), ενώ στα ρηματικά είναι επίρρημα (21β):
(21) α μικροκούδουνο
‘μικρό κουδουνάκι’
β αργομασουλάω
‘μασάω αργά’
γ μαυροσυκάμινο
‘μαύρο μούρο’
δ αουράχλαδα
‘άγουρα αχλάδια’

<

μικρ(ό)

κουδούν(ι)

(ΙΣ)

<

αργ(ά)

μασουλάω

(ΙΣ)

<

μαύρ(ο)

συκάμινο

(ΙΑΝ)

<

ά(γ)ουρ(α)

αχλάδ(ι)α

(ΙΑΝ)

4.5.3 Υποτακτικά σύνθετα
Τα υποτακτικά σύνθετα αποτελούνται από δύο συνθετικά (κεφαλή/μη κεφαλή)
μεταξύ των οποίων αναπτύσσεται μια συντακτική σχέση ρήματος-συμπληρώματος.
Το β΄ συστατικό είναι συνήθως ρήμα (22β) ή ρηματικό παράγωγο (22α, γ) και
λειτουργεί ως κεφαλή, ενώ το α΄ συστατικό είναι το συμπλήρωμα της κεφαλής. Σε
αυτή την κατηγορία εντάσσονται και σύνθετα που έχουν ένα ουσιαστικό σε θέση
5

Για παράδειγμα μαχαιροπήρουνα, βλ. Αναστασιάδη-Συμεωνίδη (1996).
[ 1220 ]

s e l e c t e d pa p e r s / π ρα κτ ι κ α

κεφαλής, το οποίο συνδέεται με τη σημασιολογική σχέση της ‘κτήσης’ με το α’
συνθετικό (Bisetto & Scalise 2005) (22δ).
(22) α κρεβατόστρωση
<
κρεβάτ(ι)
‘το στρώσιμο του κρεβατιού’
β ψαλιδοκόβω
<
ψαλίδ(ι)
‘κόβω με το ψαλίδι’
γ αλατάρμεμα
<
(γ)αλατ
‘το άρμεγμα του γάλατος’
δ λιόφυλλο
<
(ε)λι(ά)
‘το φύλλο της ελιάς’

στρώσ(η)
στρώσιμο
κόβω

(ΙΣ)
(ΙΣ)

άρμεμα

(ΙΑΝ)

φύλλο

(ΙΑΝ)

4.6. Ειδικές κατηγορίες σύνθεσης
4.6.1 Σύνθετα με επαναδρομική δομή
Αρκετοί σύνθετοι σχηματισμοί εμφανίζονται με περισσότερα των δύο συνθετικών
δημιουργώντας επαναδρομικές δομές. Δύο (23α, β) ή όλα (23γ) τα συνθετικά μέλη
των επαναδρομικών σύνθετων δομών βρίσκονται σε σχέση υπόταξης μεταξύ τους:
(23) α κρυφονυχτοπερπατώ
< κρυφ(ά)
β καλοασφαλτοστρωμένος < καλ(ά)
γ φραξαμπασόκλαδο
< φράξ(ω)
‘κλαδί που φράζει την αμπασά’

νύχτ(α)
άσφαλτ(ος)
αμπασ(ά)
είσοδος

περπατώ (ΙΣ)
στρωμένος (ΙΣ)
κλαδ(ί)
(ΙΑΝ)

4.6.2. Παράγωγα με βάση σύνθετο θέμα
Στα κυκλαδικά ιδιώματα συναντάμε πολλές περιπτώσεις δόμησης παραγώγων με
βάση σύνθετο θέμα, όπου το β΄ συνθετικό μέλος δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως
ολοκληρωμένη λέξη. Σύμφωνα με τα παρακάτω δεδομένα, πρώτα σχηματίζεται μια
σύνθετη βάση και στη συνέχεια προστίθεται ένα ονοματικό (24α, β) ή ρηματικό (24γε) παραγωγικό επίθημα:
(24) α
β
γ
δ
ε

μπαινοβγασ-ίδι
ανεβοκατεβασ-ίδι
αχαμνοκαιρ-ίζει
χιονονερ-ίζει
μαλλιοκουβαρ-ιάζομαι

*βγασίδι
*κατεβασίδι
*καιρίζει
*νερίζει
*κουβαριάζομαι

(ΙΑΝ)
(ΙΑΝ)
(ΙΑΝ)
(ΙΣ)
(ΙΣ)

Τέτοιου είδους δομές είναι ενδεικτικές του υψηλού βαθμού σύνθεσης που εμφανίζουν
οι υπό εξέταση ποικιλίες, καθώς παρατηρούμε ότι μια φράση της ΚΝΕ μπορεί να
εκφραστεί μονολεκτικά από μια σύνθετη λέξη στο ΙΣ και ΙΑΝ. Έτσι οι φράσεις της
ΚΝΕ γίνομαι μαλλιά κουβάρια ή ρίχνει χιονόνερο αποδίδονται στα κυκλαδικά
ιδιώματα από τα σύνθετα μαλλιοκουβαριάζομαι και χιονονερίζει, αντίστοιχα.

[ 1221 ]

1 1 t h I n t e r n a t i o n a l C o n f e r e n c e o n G r e e k Li n g u i s t ic s

4.6.3 Σύνθετα με δομή [Ρήμα Ουσιαστικό]
Στα κυκλαδικά ιδιώματα συναντάμε επίσης ονοματικούς σύνθετους σχηματισμούς με
πρώτο συστατικό ρηματικό θέμα. Τα σύνθετα στο (25) με το δομικό σχήμα [Ρήμα
Ουσιαστικό] έχουν δημιουργηθεί με βάση το αρχαιοελληνικό πρότυπο σύνθεσης το
οποίο δεν είναι πλέον παραγωγικό στη ΚΝΕ αλλά απαντά σε αρκετές νεοελληνικές
διαλέκτους (βλ. Ralli 2013). Το συγκεκριμένο σχήμα σύνθεσης είναι ιδιαίτερα
διαδεδομένο και στις ρομανικές γλώσσες (Scalise, Fábregas & Forza 2009).
(25) α

ρεψόσκωτος
<
‘αυτός που (μακάρι) να ρέψει το συκώτι του’
β χασοφεγγαριά
<
‘το χάσιμο του φεγγαριού’
γ αλλαξοκαιριά
<
‘η αλλαγή του καιρού’

ρεψ- σ(υ)κώτ(ι) (ΙΑΝ)
χασ- φεγγάρ(ι) (ΙΑΝ)
αλλαξ- καιρ(ός) (ΙΣ)

5. Συμπεράσματα
Στην παρούσα εργασία παρουσιάστηκε μια λεπτομερής και όσο το δυνατόν
ολοκληρωμένη τυπολογική περιγραφή των σύνθετων δομών που απαντούν στα
κυκλαδικά ιδιώματα της Σύρου και της Απειράνθου Νάξου. Προσεγγίζοντας
αντιπαραβολικά τα διαλεκτικά δεδομένα, διαπιστώσαμε ότι οι δύο κυκλαδικές
ποικιλίες διαθέτουν περισσότερα σημεία σύγκλισης παρά διαφορές σε επίπεδο
σύνθεσης λέξεων. Στις ομοιότητες συγκαταλέγονται η πληθώρα των εξωκεντρικών
σύνθετων δομών, τα κοινά σχήματα παρατακτικών συνθέτων, με τα ονοματικά να
είναι πολύ πιο παραγωγικά από τα ρηματικά, καθώς και η μεγάλη ποικιλία παραγώγων με βάση σύνθετο θέμα. Επίσης, ο σχηματισμός σύνθετων επιρρημάτων φαίνεται
να έχει χαμηλή παραγωγικότητα στα κυκλαδικά ιδιώματα, γεγονός που επιβεβαιώνεται από τη μειωμένη παρουσία τους στο corpus. Ως προς τα σημεία διαφοροποίησης, αξίζει να σημειώσουμε ότι στο ΙΣ το συνδετικό φωνήεν εμφανίζεται όταν το α΄
συνθετικό είναι άκλιτη λέξη, σε αντίθεση με το ΙΑΝ και την ΚΝΕ που απουσιάζει σε
αντίστοιχα περιβάλλοντα.
Πέρα από την αναλυτική παρουσίαση των ειδών σύνθεσης των κυκλαδικών
ποικιλιών, σε αυτή τη μελέτη ασχοληθήκαμε ιδιαίτερα με την κατηγορία των ενδο/
εξωκεντρικών δομών. Από τα διαλεκτικά δεδομένα που πραγματευτήκαμε προέκυψε
ότι υπάρχουν αρκετές περιπτώσεις που δημιουργούν ερωτηματικά για το διακριτό
των ορίων τους. Όπως δείξαμε, υιοθετώντας την υπόθεση της διάσπασης των
ιδιοτήτων της κεφαλής σε περισσότερα του ενός συστατικά (Scalise, Fábregas &
Forza 2009), υπάρχουν δομές που επιδεικνύουν χαρακτηριστικά τόσο ενδοκεντρικότητας όσο και εξωκεντρικότητας. Για την καλύτερη αντιμετώπιση τέτοιων
περιπτώσεων προτείναμε μια νέα τριμερή ταξινόμηση των σύνθετων λέξεων ως προς
την ενδο/εξωκεντρικότητα και δείξαμε ότι είναι πιο λειτουργική μια προσέγγιση που
συνδυάζει δομικά και σημασιολογικά κριτήρια.

[ 1222 ]

s e l e c t e d pa p e r s / π ρα κτ ι κ α

Βιβλιογραφία
Ελληνόγλωσση
Αναστασιάδη-Συμεωνίδη, Άννα. 1996. “Η νεοελληνική σύνθεση”. Στο Φώτης
Καβουκόπουλος και Γεωργία Κατσιμαλή (επιμ.), Ζητήματα Νεοελληνικής
Γλώσσας, 97-120. Πανεπιστήμιο Κρήτης: Τμήμα Φιλολογίας.
Ανδρέου, Μάριος. 2010. Η Σύνθεση στην Κυπριακή: Ζητήματα Εξωκεντρικότητας.
Μεταπτυχιακή διπλωματική εργασία, Πανεπιστήμιο Πατρών.
Ανδρέου, Μάριος, και Μαρία Κολιοπούλου. 2011. “Η σύνθεση στην κυπριακή και
καλύμνικη διάλεκτο: μια πρώτη συγκριτική προσέγγιση”. Νεοελληνική
Διαλεκτολογία 6: 7-29. Αθήνα: Κέντρο Ερεύνης των Νεοελληνικών Διαλέκτων και
Ιδιωμάτων.
Αρχάκης, Αργύρης, και Μαριάννα Κονδύλη. 2002. Εισαγωγή σε Ζητήματα
Κοινωνιογλωσσολογίας. Αθήνα: Νήσος.
Ζευγώλης, Γεώργιος. 1998. Έποικοι Κρητικοί στ’ Απεράθου της Νάξου. Αθήνα.
Ζευγώλης, Γεώργιος. 2006α. “Το σύγχρονο λαϊκό τραγούδι στην Απείρανθο της
Νάξου.” Στο Μ. Βαρδάνης κ.ά. (επιμ.), Φιλολογικά και Λαογραφικά Μελετήματα,
53-103. Αθήνα. Αρχικά δημοσιευμένο ως αυτοέκδοση (Αθήνα, 1937).
Ζευγώλης, Γεώργιος. 2006β. “Απεραθίτικα. Ο λαός μέσα από τα τραγούδια του.” Στο
Μ. Βαρδάνης κ.ά. (επιμ.), Φιλολογικά και Λαογραφικά Μελετήματα, 104-111.
Αθήνα. Αρχικά δημοσιευμένο στην εφημ. Ριζοσπάστης, 31.7.1946.
Ζευγώλης, Γεώργιος. 2006γ. “Ποιμενικά της ορεινής Νάξου.” Στο Μ. Βαρδάνης κ.ά.
(επιμ.), Φιλολογικά και Λαογραφικά Μελετήματα, 116-156. Αθήνα. Αρχικά
δημοσιευμένο στο Λαογραφία ΙΕ΄:61-110 (1953).
Ζευγώλης, Γεώργιος. 2006δ. “Μια νέα τεχνοτροπία στα λαϊκά τραγούδια στ’
Απεράθου της Νάξου.” Στο Μ. Βαρδάνης κ.ά. (επιμ.), Φιλολογικά και Λαογραφικά
Μελετήματα, 178-185. Αθήνα. Αρχικά δημοσιευμένο στο Νέα Εστία (55) 640
(1954).
Ζευγώλης, Γεώργιος. 2006ε. “Γλωσσικά φαινόμενα από τα ιδιώματα της Νάξου.” Στο
Μιχάλης Βαρδάνης κ.ά. (επιμ.), Φιλολογικά και Λαογραφικά Μελετήματα, 21-37.
Αθήνα. Αρχικά δημοσιευμένο στο Mélanges Octave et Melpo Merlier ΙΙ (Athènes,
1956).
Κατσουλέας, Σταύρος. 1993. “Η Σύρος στην ιστορική γλωσσολογία. Παρατηρήσεις
στο συριανό ιδίωμα.” Λεξικογραφικόν Δελτίον 18: 63-78. Αθήνα: Ακαδημία
Αθηνών.
Κεφαλληνιάδης, Νίκος. 1985. Η Απείρανθος (Ιστορία – Μνημεία – Λαογραφία).
Αθήνα: ΠΛΟΑ (Πολιτιστικός Λαογραφικός Όμιλος Απειράνθου).
Κλων, Στέφανος. 1879. “Γλωσσάριον Σύρου”. Bulletin de Correspondance
Hellénique 3: 20-29.
Κοντοσόπουλος, Νικόλαος. 2001. Διάλεκτοι και Ιδιώματα της Νέας Ελληνικής.
Αθήνα: Εκδόσεις Γρηγόρη.
Λειβαδάρας, Νικόλαος. 2005. Το Γλωσσικό Ιδίωμα της Ερμούπολης Σύρου. Σύρος.
Μπαρδάνης, Φλώριος. 2000. Στ’ Απεράθου όπου η Ψυχή Τραγουδάει.
Νικολού, Καλομοίρα. 2003. Μορφολογική και Φωνολογική Ανάλυση των
Μονολεκτικών Σύνθετων Λέξεων της Ελληνικής. Πτυχιακή Εργασία, Πανεπιστήμιο
Αιγαίου.
Νικολού, Καλομοίρα. 2008. Η Φωνολογική Λέξη στην Ελληνική και η Σύγκρισή της με
την Αραβική: Πορίσματα και Εφαρμογές. Διδακτορική Διατριβή, Πανεπιστήμιο
Αιγαίου.
Ξεφτέρη, Μαρία. 2009. “Κοινωνιογλωσσική προσέγγιση του ιδιώματος τ’ Απεράθου
Νάξου (όπως διατηρείται στην Αθήνα)”. Στο Νίκος Λαβίδας, Ελισάβετ

[ 1223 ]

1 1 t h I n t e r n a t i o n a l C o n f e r e n c e o n G r e e k Li n g u i s t ic s

Νουχουτίδου κ.ά. (επιμ.), Πρακτικά 4ης Συνάντησης Μεταπτυχιακών Φοιτητών του
τμήματος Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών (1-3 Ιουνίου 2007), 251-260.
Αθήνα: Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών.
Οικονομίδης, Δημήτριος. 1952. “Περί του γλωσσικού ιδιώματος Απειράνθου
Νάξου.” Αθηνά 56: 215-275. Αθήνα: Η εν Αθήναις Επιστημονική Εταιρεία.
Οικονομίδης, Δημήτριος. 2010. “Απεραθίτικα της Νάξου αινίγματα.” Ανάτυπο από
την Επετηρίδα Εταιρείας Κυκλαδικών Μελετών 20: 107-122. Αθήνα: Εταιρεία
Κυκλαδικών Μελετών.
Πολυκρέτης, Στέφανος. 2008. Η Απείρανθος Νάξου μέσα απ’ τα Τραγούδια του Λαού
της. Αθήνα.
Πρίντεζης, Γιώργος. 1981. Γυμνές Αναμνήσεις: Συριανή Λαογραφία. Αθήνα.
Ράλλη, Αγγελική. 2005. Μορφολογία. Αθήνα: Πατάκης.
Ράλλη, Αγγελική. 2007. Η Σύνθεση Λέξεων: Διαγλωσσική Μορφολογική Προσέγγιση.
Αθήνα: Πατάκης.
Ρούσσος, Ευάγγελος. 1967. “Γλωσσικόν υλικόν από την Σύρον.” Χειρόγραφο
σημειωματάριο με αρ. 883. Κέντρο Ερεύνης Ελληνικών Διαλέκτων και
Ιδιωμάτων, Ακαδημία Αθηνών.
Ρούσσος, Ευάγγελος. 1973. “Το γλωσσικό ιδίωμα της Σύρου.” Θάρρος (Μάρτιος
1973) 1-2. Σύρος.
Σιγάλας, Αντώνιος. 1949. “Γλωσσικά ιδιώματα και εποικισμοί της Νάξου.” Ναξιακόν
Αρχείον 15:192-216.
Στεφάνου, Μιχαήλ. 1994. Συριανές Σελίδες. Σύρος: Τυποκυκλαδική.
Σφυρόερας, Νίκος. 1984. Δημοτικά Τραγούδια από τ’ Απεράθου της Νάξου. Αθήνα:
Απεραθίτικος Σύλλογος Νάξου.
Τσουκνίδας, Γεώργιος. 1994. “Ρηματικά ουσιαστικά στο ιδίωμα της Απυράνθου.”
Στο Ι. Προμπονάς και Στ. Ψαρράς (επιμ.), Πρακτικά του Α΄ Πανελληνίου Συνεδρίου
με θέμα «Η Νάξος διά μέσου των Αιώνων», 961-976. Αθήνα.
Ξενόγλωσση
Bisetto, Antonietta, and Sergio Scalise. 2005. “The classification of compounds.”
Lingue e Linguaggio 2: 319-332.
Drachman, Gaberell, and Angeliki Malikouti-Drachman. 1994. “Stress and Greek
compounding”. Phonologica 1992: 55-65.
Giannoulopoulou, Giannoula 2006. “Dialectological research and linguistic theory:
the case of compounding.” In Mark Janse, Brian Joseph,and Angela Ralli (eds),
Proceedings of the 2nd International Conference of Modern Greek Dialects and
Linguistic Theory, 68-82. Patras: University of Patras.
Lieber, Rochelle 2009. “A lexical semantic approach to compounding.” In Rochelle
Lieber and Pavol Štekauer (eds), The Oxford Handbook of Compounding, 78-104.
Oxford: Oxford University Press.
Nespor, Marina, and Angela Ralli. 1994. “Stress domains in Greek compounds: a case
of morphology-phonology interaction.” In Irene Philippaki-Warburton, Katerina
Nikolaidis, and Maria Sifianou (eds), Themes in Greek Linguistics, 201-208.
Amsterdam and Philadelphia: John Benjamins.
Nespor, Marina, and Angela Ralli. 1996. “Morphology-phonology interface:
Phonological domains in Greek compounds.” The Linguistic Review 13: 357-382.
Newton, Brian. 1972. The Generative Interpretation of Dialect: A Study of Modern
Greek Phonology. Cambridge: Cambridge University Press.

[ 1224 ]

s e l e c t e d pa p e r s / π ρα κτ ι κ α

Scalise, Sergio, and Antonietta Bisetto. 2009. “The classification of compounds.” In
Rochelle Lieber and Pavol Štekauer (eds), The Oxford Handbook of Compounding,
49-82. Oxford: Oxford University Press.
Scalise, Sergio, Αntonio Fábregas, and Francesca Forza. 2009. “Exocentricity in
compounding.” Gengo Kenkyu 135: 49-84.
Scalise, Sergio, and Αntonio Fábregas. 2010. “The head in compounding.” In Sergio
Scalise and Irene Vogel (eds), Cross-Disciplinary Issues in Compounding, 109126. Amsterdam: John Benjamins.
Ralli, Angela, and Marios Andreou. 2012. “Revisiting exocentricity in compounding:
evidence from Greek and Cypriot Greek.” In Ferenc Kiefer, Maria Ladani, and
Peter Siptar (eds), Current Issues in Morphological Theory, 65-82. Amsterdam:
John Benjamins.
Ralli, Angela. 1992. “Compounds in Modern Greek.” Rivista di Linguistica 4 (1):
143-174.
Ralli, Angela. 2013. Compounding in Modern Greek. Springer.
Revithiadou, Anthi. 1997. “Prosodic Domains in Greek Compounding.” In Gaberell
Drachman, Angeliki Malikouti-Drachman, John Fykias, and Chrysoula Klidi (eds),
Proceedings of the 2nd International Conference on Greek Linguistics, 107-116.
Salzburg: W. Neugebauer Verlag GmbH Graz.
Trudgill, Peter. 2003. “Modern Greek dialects: a preliminary classification.” Journal
of Greek Linguistics 4: 45-64.

[ 1225 ]

Master your semester with Scribd & The New York Times

Special offer for students: Only $4.99/month.

Master your semester with Scribd & The New York Times

Cancel anytime.