You are on page 1of 2

2

deVerdieping

VRIJDAG 45 JUNI 5346

Trouw

We groeien
weer, nou en?
De crisis, klonk het de afgelopen jaren, zou ons naast alle ellende
ook kansen bieden om orde op zaken te stellen. Volgens nieuwe
cijfers liggen de zeven magere jaren nu achter ons. Hebben we ons
lesje geleerd?
Kantoren aan het Gustav Mahlerplein op de Zuidas,

Ons welzijn hangt niet af
van dat ene procentje groei

‘In Nederland worden andere dingen
belangrijker dan economische groei’

De 2nanciële sector bleek tot op het bot verrot,
de huizenmarkt een zeepbel. Al snel na het
uitbreken van de crisis kwamen de analyses
van wat er allemaal voorafging aan de val van
de Amerikaanse zakenbank Lehman Brothers,
in 2008 het startsein voor jarenlange malaise.
Het moest beter, klonk het uit vele monden.
Dat werd breed getrokken: niet alleen de
bankensector en de woningmarkt gingen op de
schop, nee, de hele samenleving moest leren
van de crisis. Door bijvoorbeeld eens wat
minder de nadruk te leggen op consumeren,
en eindelijk te stoppen met het bouwen van
kolencentrales om echt te gaan investeren in
duurzame energie.
De economie bevindt zich inmiddels weer op
het peil van 2008, meldde De Nederlandsche
Bank begin deze week. Het Centraal Planbureau sloot zich een paar dagen later aan bij die
zonnige stemming: het herstel van de Nederlandse economie zet door. Hebben we de
kansen die de crisis ons bood, als stok achter
de deur voor noodzakelijke veranderingen,
voldoende benut? Of pakken we de draad van
voor 2008 gewoon weer op? Drie prominente
economen zijn wisselend enthousiast, maar
over één ding zijn ze het roerend eens: ons
welzijn hangt niet af van een procentje meer of
minder groei.

Hans Stegeman, hoofd speciale
projecten bij Rabobank, werkte
eerder als onderzoeker bij
het Centraal Planbureau.
Welke les heeft u getrokken uit de crisis?

“Dat alles wat ik voor 2009 deed aan voorspellingen veel te makkelijk was. En dat ik
het niet meer zo goed durf en niet nodig vind
om te zeggen dat de economie tot op de decimaal achter de komma vooruit gaat. Ik zeg
niet dat je geen ramingen moet doen. Ze zijn
nodig om beleid op te baseren, maar je moet
ramingen niet als absolute waarheid nemen.
Ik vind de groeicijfers ook niet zo belangrijk
meer. Het gaat nu weer wat beter, vooral door
tijdelijke factoren. Dat wordt dan direct tot een
structurele opleving verklaard.
Misschien is die groei ook wel steeds minder
van belang als je ziet wie er van profiteert. Als
groei alleen maar winsten van bedrijven betekent, en geen koopkracht en werkgelegenheid,
moeten we dan blij zijn?
Wat ik ook heb geleerd is dat je eerdere crises
uit bijvoorbeeld de jaren dertig niet kunt vergelijken met nu door alleen naar het bbp te kijken. Dat slaat nergens op. De welvaart is nu zoveel hoger.”
Moeten we weer vol inzetten op
economische groei of zijn er belangrijkere
doelen?

“Ik denk dat laatste. In een rijk land als Nederland worden andere dingen belangrijker
dan economische groei. Zoals een bredere opvatting van welvaart. Toch zie je vooral bij beleidsmakers dat economische groei voor hen
een heilig doel is. Terwijl iedereen weet dat
economische groei geen welvaart is.
Bij de meeste kabinetsformaties is er wel een
passage over milieu, zorg en andere welvaartsbegrippen. Alleen verdwijnen die als het weer
gaat over de harde cijfers over economische
groei, koopkracht en werkgelegenheid. Terwijl
het juist zou moeten gaan over bijvoorbeeld
duurzaamheid, sociale cohesie, zorg en onderwijs. Dat is onze toekomst. Niet die ene tiende
procentpunt economische groei.”

Hans Stegeman

Gaan we het voortaan beter doen, bent u
daar optimistisch over?

“Lastige vraag. Veel gaat nogal altijd op dezelfde manier, zoals het maken van economische groeiramingen. Toch is er ook een onderstroom van mensen die anders willen.
Denk aan de opmerking van Jesse Klaver over
economisme, de neiging om alles te reduceren tot economische groeicijfers. Dat valt in
goede aarde bij een grote groep mensen. Het
zou me niet verbazen als er meer van dat
soort geluiden komen. Ook economen denken daar over na. Hoe kom je tot een circulaire economie, wat is dat precies? Ik denk niet
dat de veranderingen snel gaan. De komende
jaren gaat het in de kranten gewoon nog over
de ramingen van het CPB en DNB.
Veel signalen die me op korte termijn hoopvol stemmen zie ik niet. De oorzaken van de
mondiale crisis zijn de private en overheidsschulden en de manier waarop Europa institutioneel in elkaar zit. De schulden zijn nog altijd
hoog en ook het probleem Griekenland is nog
niet opgelost. Als medicijn voeren we een onnoemelijk groot monetair experiment uit – de
euro –, zonder exitstrategie.”
MARCO VISSER

Trouw

deVerdieping

VRIJDAG ↵ JUNI ⌦↵

3

het zakencentrum van Amsterdam . FOTO LEX VAN LIESHOUT, ANP

‘We zijn enorme kuddedieren,
en ook nog eens hardleers’

‘De stemming is omgeslagen,
als het gaat om begrotingsdiscipline’

Esther-Mirjam Sent, hoogleraar
economie aan de Radboud Universiteit
en Eerste Kamerlid PvdA

Paul van Seters, hoogleraar
globalisering en duurzame ontwikkeling
aan de Universiteit van Tilburg

Welke les heeft u getrokken uit de crisis?

Zijn er lessen getrokken uit de crisis?

“Wat we hebben geleerd is dat sommige maatregelen alleen in een periode van crisis genomen kunnen worden. De financiële sector is
hervormd, de hypotheekrenteaftrek aangepakt, de AOW-leeftijd verhoogd. De vraag is alleen of een periode van crisis wel het beste moment is voor zulke hervormingen. Het ging al
slecht en dan geef je daar bovenop het vertrouwen nog eens een extra deuk met nieuwe onzekerheid.
Dat zie je terug in de huizenmarkt die er
enorm lang over doet om te herstellen. Een van
de redenen is de beperking van de hypotheekrenteaftrek terwijl net de huizenbubbel was gebarsten. Je ziet het nu opnieuw bij de discussie
over de verdere beperkingen van de hoogte
van de hypotheek. Dit is niet het moment om
te praten over een hypotheek van maximaal 90
procent van de woningwaarde. Er is net wat
rust.
Bij alle hervormingen kun je een tweede
kanttekening plaatsen. Hebben we wel de juiste kansen gegrepen? We proberen de financiële
sector te beteugelen met veel regelgeving en
toezicht. Maar misschien hadden we beter
sommige dingen kunnen verbieden en andere
volledig toestaan.”

“Ja, daar ben ik positief over. Waardoor is de
crisis ontstaan? Doordat grenzen wegvielen,
globalisering. Het begon met een vastgoedcrisis in de VS. Maar banken en financiële instellingen waren internationaal zo verknoopt geraakt dat er enorme risico’s waren ontstaan.
Dat was niet meer te behappen voor nationale toezichthouders.
In Europees verband is daar adequaat op gereageerd. Er zijn nieuwe instituten opgericht,
zoals de bankenunie, om de financiële sector
wel in de teugels te houden. En er zijn nieuwe
afspraken over begrotingsdiscipline gemaakt.
Die voorstellen ontmoetten eerst hoon. Dat
gaat nooit gebeuren, hoorde je. Maar de stemming is omgeslagen.
Als je er op terugkijkt is het spectaculair. Angela Merkel verdient een standbeeld voor hoe
ze Europa door de crisis heeft geleid. Over drie
of vijf of tien jaar kunnen we pas echt beoordelen of dit meer bestaanszekerheid voor Europese burgers heeft opgeleverd en of die dat
ook als zodanig erkennen. Als dat zo is, versterkt dat het democratisch draagvlak voor Europa. Dat moet dan uiteindelijk wel leiden tot
meer democratie binnen Europa zelf, zoals een
sterker Europees Parlement. Want daar valt
nog wel een gat.”

Moeten we weer vol inzetten op
economische groei of zijn er belangrijkere
doelen?

“Economische groei is geen doel op zich. Het
is een middel voor het stimuleren van het welbevinden. Ecologische en sociale stabiliteit zijn
net zo belangrijk als economische groei.
Beide kunnen we verbeteren door niet alleen
naar het bruto binnenlands product te kijken.
We prijzen ons nu gelukkig als het bbp groeit.
We zouden ons eigenlijk gelukkig moeten prijzen als we hoger scoren op de Human Development Index van de Verenigde Naties.
Als we welbevinden niet alleen zien als een
groeiend bbp, kun je de economie in balans

Esther-Mirjam Sent

met milieu en sociale omgeving zien. Nu is economische groei makkelijk meetbaar en een
breder welvaartsbegrip niet. Toch hebben we
daar grote behoefte aan. Het verhaal is net zo
belangrijk als de cijfers die we produceren.
Wat voor het welbevinden zeker belangrijk
is, is de werkgelegenheid. Daar zit een grote
uitdaging. Economische groei moet ook werkgelegenheid creëren. De werkgelegenheid blijft
vooralsnog achter. Daarnaast zijn er zorgen
over de toekomst. Zijn er nog voldoende banen
als software en robots straks het werk overnemen?”
Gaan we het voortaan beter doen, bent u
daar optimistisch over?

“Nee, ik ben daar niet optimistisch over. We
zijn echt enorme kuddedieren en ook nog eens
hardleers. Wij hebben last van rampenbijziendheid. Als een ramp net is gebeurd, schatten we de kans dat het nog eens gebeurt hoog
in. Als er vliegtuig neerstort, gaan we met de
auto. Maar een jaar later gaan we gewoon weer
met het vliegtuig. Datzelfde mechanisme zie je
terug bij de lessen die we kunnen trekken uit
de crisis.”
MARCO VISSER

Moeten we vol inzetten op economische
groei of zijn er belangrijkere doelen?

“We moeten goed nadenken over alternatieve manieren om de samenleving in te richten. Ook andere manieren ontwikkelen om
groei te berekenen dan alleen het bruto binnenlands product.
Tegelijkertijd ben ik een beetje ouderwets.
Welvaart is in hoge mate afhankelijk van economische groei. Maar er moet wel meer oog
komen voor de externe effecten, de schadelijke
kanten van groei. Dan bedoelen we nu vooral
de gevolgen van klimaatverandering.”

Paul van Seters

Gaan we het voortaan beter doen, bent u
daar optimistisch over?

“Groene groei, daar zouden we dus meer op
in moeten zetten. Er is heel veel in ontwikkeling op duurzaam gebied. Dat zie ik bij bedrijven en burgers. Of die ontwikkeling samenhangt met de crisis is lastig te zeggen. Ik
denk deels van wel. Het zou een psychologisch effect van de crisis kunnen zijn: we
moeten het anders doen.
Het is ook de geest van de tijd. Als je kijkt wat
Paul Polman doet bij Unilever, of Ikea dat
enorm in de zonnepanelen gaat, dan weet ik
niet of dat zoveel met de crisis te maken heeft.
Maar neem de Duitse energiereus E.on. Die is
zichzelf opnieuw aan het uitvinden. Het bedrijf
stoot fossiele takken af en gaat zich op duurzame energie richten. Dat is een-op-een aan de
crisis gerelateerd.”
ESTHER BIJLO