You are on page 1of 6

3.9.

BITUMEN-PRODUKT SEDIMENATA ZEMLJINE KORE

«O porijeklu bitumena postoji više teorija, od kojih se organska teorija može uzeti kao
najverodostojnija. Po ovoj teoriji, bitumen je nastao razaranjem nižih životinjskih vrsta
(infuzorija i mekušaca), sedimentiranih u nekadašnjim morima i jezerima.
Po definiciji, datoj na V kongresu Međunarodnog udruženja za puteve, bitumeni su
prirodne ili pirogene mešavine ugljovodonika ili njihovih kombinacija, koje mogu biti
gasovite, tečne, polučvrste ili čvrste, a potpuno su rastvorljive u ugljen-disulfidu (CS2).
Uže posmatrano, bitumen je mrkocrna, na normalnoj temperaturi viskozna do čvrsta
masa, potpuno rastvorljiva u uglje-disulfidu (CS2), a nalazi se u prirodi, ili je dobijena
preradom nafte i njenih derivata.
Prirodni bitumen se nalazi u prirodi kao sastavni deo prirodnih asfalta. Najpoznatiji je
trinidad-asfalt iz Selenica, dok ga ima na više mesta i najpoznatiji je iz Vrgorca, Dolca, Brača,
Buštrenja i dr. sa prostora Republike Hrvatske, Albanije itd.!
Bitumen za kolovoze se dobija preradom nafte i njenih derivata, a svojstva su mu
podešena za izradu kolovoza.
Prema važećem standardu «Bitumen za kolovoze» imamo sedam vrsta bitumena, i to:
BIT 200, BIT 130, BIT 90, BIT 60, BIT 45, BIT 25 i BIT 15.
Ova oznaka vrste bitumena sadrži simbol «BIT» koji ukazuje da se radi o bitumenu za
kolovoze, i prosečnu vrednost penetracije na 298° K (25 oC) izraženu u 10-1 mm.
Standardom propisana ispitivanja su:
– penetracija (dubina prodiranja) na 298 K (25 oC),
– tačka razmekšanja po metodi prstena i kuglice,
– indeks penetracije (IP),
– duktilitet (rastegljivost) na 298 K (25 oC),
– tačka loma po Frasu (Fraass),
– količina nerastvorljivih sastojaka u ugljen-tetrahloridu,
– sadržaj parafina,
– zapreminska masa,
– gubitak mase grejanjem na temperaturi od 436 K (163 oC),
– smanjenje penetracije posle zagrevanja,
– tačka loma po Frasu poslije zagrevanja,
– dinamička viskoznost na 333 K (60 oC), i
– kinematička viskoznost na 408 K (135 oC).
Ispitivanjem penetracije, tačke razmekšavanja po PK, duktiliteta i tačke loma,
dobijamo osnovne informacije o reološkom ponašanju bitumena. Određivanjem dinamičke i
kinematičke viskoznosti dobijamo dopunske informacije o reološkom ponašanju bitumena i
njegovoj temperaturnoj osetljivosti tj. promeni viskoznosti u funkciji temperature. Čine se
pokušaji da se klasifikacije bitumena vrše ne na osnovu vrednosti penetracije na 298° K
(25 oC) već na osnovu vrednosti viskoznosti na 333 K (60 oC) ili nekoj drugoj temperaturi.
Nerastvorljivi sastojci u bitumenu i sadržaj parafina određuju se u cilju utvrđivanja
čistoće bitumena.
Indeks penetracije nekog bitumena predstavlja merilo za njegovu osetljivost prema
temperaturnim promenama, tj. merilo zavisnosti promene viskoziteta bitumena u funkciji
temperature. Izračunava se iz vrednosti tačke razmekšavanja po PK i vrednosti penetracije na
298 K (25 oC), a grafički se dobija iz nomograma. Vrednost indeksa penetracije za bitumene
za kolovoze treba da se kreće između -1,0 i + 0,7.
Ispitivanje gubitka težine, izdizanja, tačke loma po Frasu i smanjenja dubine prodiranja
posle petočasovnog zagrevanja na 436° K (163 °C) vrši se u cilju određivanja promena koje

251
nastaju u bitumenu posle njegovog izlaganja dejstvu visokih temperatura i dugotrajnog
zagrevanja.
Uzimanje uzoraka, prethodna, redovna i kontrolna ispitivanja bitumena vrši se po
važećem standardu i njih obavljaju ustanove koje imaju pravo da izdaju ateste. Ispitivanja na
gradilištima asfaltnih kolovoza vrše se po posebnim tehničkim propisima za odnose
kolovozne zastore.
Bitumen za kolovoze isporučuje se u cisternama i u bačvama.
Prema tehničkim uslovima za izradu asfaltnih betona primijenjuju se najčešće sledeće
vrste bitumena:
– za asfaltne betone za habajuće slojeve 0/2, BIT 90, BIT 60 i BIT 45
– za asfaltne betone za habajuće slojeve 0/4, 0/8, BIT 90, BIT 60
– za asfaltne betone za habajuće slojeve 0/11 i 0/16, BIT 90, BIT 60 i BIT 45
– za asfaltne betone za vezne slojeve 0/22 BIT 60 i BIT 45
Za površinske obrade najčešće se primenjuje bitumen vrste BIT 200, za makadamske
načine BIT 200, BIT 130, BIT 90 i BIT 60, a za livene asfalte bitumeni vrste BIT 25 i BIT
16.» (21)

Slijedeća vrsta bitumena jeste – razrijeđeni bitumen


«Razređeni bitumen (Cutback, Verschnittbitumen) jeste bitumen čija je viskoznost
privremeno snižena dodatkom podesnih ulja za razređivanje, koja posle ugrađivanja
delimično ispare. Ulja za razrijeđivanje bitumena mogu biti katranskog porekla (katranska
ulja iz katrana kamenog ili mrkog uglja), naftni derivati ili mešavina jednih i drugih.
Razređeni bitumen za kolovoze predviđa pet vrsta razređenog bitumena za različite
primene, i to: RB 0/1, RB 5/10, RB 30/50, RB 100/170 I RB 200/300, gdije oznaka «RB»
znači skraćenicu za razređeni bitumen, a brojna oznaka viskoznosti dotične vrste, odnosno
vreme isticanja određene količine razređenog bitumena kroz diznu standardnih dimenzija,
izraženo u sekundama.
– Vrsta razređenog bitumena RB 0/1 predviđena je za natapanje (penetraciju) relativno
vezanih, koherentnih zemljišta;
– Vrsta RB 5/10 predviđena je za natapanje nekoherentnih zemljišta;
– Vrsta RB 30/50 predviđena je za razna prskanja i prethodna obavljanja kamenih
agregata;
– Vrsta RB 100/170 predviđena je za prskanje i obavijanje mešavina otvorenog i
zatvorenog tipa;
– Najviskoznija vrsta razređenog bitumena RB 200/300 predviđena je za primenu u
letnjim mesecima za vreme velikih vrućina za iste svrhe kao i vrsta RB 100/170 (293° do
363° K).
S obzirom na različitu viskoznost pojedinih vrsta razređenog bitumena, ova veziva se
primenjuju bez zagrevanja ili uz prethodno zagrevanje da bi im se još više smanjila
viskoznost i omogućilo optimalno obavijanje kamenog agregata filmom ugljovodoničnog
veziva. Temperatura zagrevanja kreće se od 20 °C do 90 °C (293° do 363° K)
Asfaltne mešavine izrađene sa razređenim bitumenom kao vezivom mogu se pre
ugrađivanja uskladištiti izvesno vreme i ugrađivati u hladnom stanju.
Ispitivanje razređenog bitumena vrši se po važećim standardima. Osnovna ispitivanja
su viskoznost i destilacija. Vrši se i ispitivanje tačke zapaljivosti, lepljivosti i ponašanje filma
veziva pod vodom. Ostatak destilacije podvrgava se ispitivanju tačke razmekšavanja po PK,
duktiliteta, sadržaja pepela i nerastvorljivih sastojaka.
Uzimanje uzoraka ispitivanja i kontrola ispitivanja vrše se po standardu koji važi za
dato područje.

252
Razređeni bitumen je zapaljivi materijal i pri radu se stoga trebaju preduzeti
odgovarajuće mere predosrožnosti.
Razređeni bitumeni su se malo koristili za izradu kolovoza na putevima iz tog razloga
što je njihova podela izvršena prema viskoznosti, a ne prema vremenu isparljivosti uljanih
komponenata, kao što je to u većini stranih standarda, gdije su predviđeni tipovi RC (brzo
isparavajući), MC (srednje isparavajući) i SC (sa sporim isparavanjem). Nov standard za
razređene bitumene, otkloniće ovaj nedostatak i doprineti široj primeni razređenog bitumena.
Bitumenske emulzije
Pod bitumenskom emulzijom podrazumevamo proizvode koje sačinjava voda sa
znatnim količinama dispergovanog bitumena, koji se održava u suspenziji pomoću emulgatora
rastvorenog u vodi. Procent bitumena iznosi 50 do 60%, a ima i emulzija sa 70% bitumena.
Čestice bitumena moraju biti jednoličnog prečnika, a koji se kreće oko jednog mikrona.
Razlikujemo anjonske ili takozvane bazne bitumenske emulzije. Pretežno se
upotrebljavaju pri primeni kamenog agregata od karbonatnih stena, a katjonske bitumenske
emulzije pri primeni kamenog agregata od eruptivnih stena.
Bitumenske emulzije se dele i prema stepenu stabilnosti, odnosno brzini raspadanja pri
dodiru sa različitim frakcijama kamenog agregata. Po obavljanju kamenog agregata, prskanju
površine kolovoznog zastora, odnosno po ugrađivanju bitumenske emulzije u zator, fino
dispergovani delići bitumena se sastave i obrazuju opnu bitumenskog veziva.

Prema brzini raspadanja, odnosno stepenu stabilnosti, kao i prema alkalnosti,


razlikujemo sledeće vrste bitumenskih emulzija:
– AN, anjonska nestabilna bitumenska emulzija sa brzim raspadanjem, koja se
primenjuje za površinske obrade, penetracije, popravke i dr.,
– KN, katjonska nestabilna bitumenska emulzija, sa brzim raspadanjem, koja se
primijenjuje u iste svrhe kao i vrsta AN, ali za eruptivni kameni materijal,
– AP, anjonska polustabilna bitumenska emulzija, sa srednje sporim raspadanjem,
koja se primenjuje za izradu mešavina otvorenog tipa, čije je najmanje zrno 2 mm.,
– KP, katjonska polustabilna bitumenska emulzija, sa srednje sporim raspadanjem,
koja se primenjuje u iste svrhe kao i vrsta AP, ali za eruptivni kameni agregat.,
– AS, anjonska stabilna bitumenska emulzija, sa sporim raspadanjem, otporna na
mehaničke i hemijske uticaje, koja se primenjuje za mešavine zatvorenog tipa uz
primenu zrna svih veličina, uključivši i filter.,
– KS, katjonska stabilna bitumenska emulzija, sa sporim raspadanjem, otporna na
mehaničke i hemijske uticaje, koja se primenjuje u iste svrhe kao i vrsta AS, ali za
eruptivni kameni agregat.,
– AP-R, anjonska polustabilna fluksirana (razređena) bitumenska emulazija, koja se
primenjuje za pripremu hladnih asfaltnih mešavina sposobnih za duže lagerovanje.,
– KP-R, katjonska polustabilna fluksirana (razređena) bitumenska emulzija, koja se
primenjuje u iste svrhe kao i vrsta KR, ali za eruptivni kameni agregat.

Niti jedna vrsta bitumenske emulzije ne sme se ugrađivati na prosečnim dnevnim


temperaturama ispod +10 oC.
Osnovna ispitivanja emulzije su stepen stabilnosti, mikroskopska slika, sadržaj
bitumena, viskoznost i ponašanje bitumenskog filma pod vodom.
Emulzije se isporučuju u limenim bačvama ili u cisternama.

Katrani

253
Katran se dobija suvom destilacijom drveta, mrkog i kamenog uglja i naziva se prema
svom poreklu, npr. katran kamenog uglja. Katran kamenog uglja je sporedan proizvod pri
koksovanju kamenog uglja. Kod hidroizolacija dolazi u obzir samo primena katrana kamenog
uglja, a izuzetno katran mrkog uglja.
– Destilisani katran
Destilizani katran je katran kod koga su odestilisana lakše isparljiva ulja do pogodnog
stepena.
– Separisan katran
Separisan katran sastoji se od katranske smole i posebno odabranih katranskih ulja u
određenoj srazmeri.
– Smola katrana kamenog uglja
Smola katrana kamenog uglja je crn, viskozan do čvrst i topiv ostatak destilacije
katrana. Što se veći dio katranskih ulja odestiliše, smola je tim tvrđa. Razlikujemo tri vrste
smole katrana kamenog uglja sa sljedećim rasponom tačke razmekšavanja po PK:
meka smola 50 do 60 oC, odn. 323 do 333 K PK
srednja smola 75 do 90 oC, odn. 348 do 363 K PK
tvrda smola preko 90 oC, odn. preko 363 K PK
Za hidroizolacije pogodna je meka smola katrana kamenog uglja.
Katranska veziva
Katrani su proizvodi koji sadrže tečne i viskozne ugljovodonike, a dobijaju se suvom
destilacijom kamenog i mrkog uglja, drva i drugih organskih materijala, a takođe i kao
sporedni produkt pri proizvodnji gasa.
Sirovi katran je mrkocrna viskozna masa, karakterističnog mirisa, koja se sastoji od
mešavine ulja razne tačke ključanja, smole, slobodnog ugljenika i manje količine naftalina,
fenola, antracena i dr.
Glavna razlika između katrana i bitumena jeste u tome što katrani brže stare usled
procesa otparavanja lakših ulja, kao i oksidacije i polimerizacija.
Sem toga katranska veziva pokazuju veću osetljivost na promenu temperature od
bitumenskih veziva. S druge strane, prionljivost katranskih veziva za kameni agregat bolja je
od prionljivosti bitumenskih veziva.
Katran za kolovoze
Katran za kolovoze je katran kamenog ili mrkog uglja, različitog sastava, koji se dobija
naročitom preradom sirovog katrana.
Katran za kolovoze, - predviđeno je šest vrsta katrana za kolovoze. Njihova podijela
vrši se prema viskoznosti koja se meri vremenom isticanja određene količine katrana pri
temperaturi od 30oC iz viskozimetra za katran.
Oznaka K označava da se radi o katranu za kolovoze, a brojne vrednosti označavaju
minimalnu i maksimalnu viskoznost određene vrste katrana za kolovoze.
Za kolovoze na putevima najčešće se primenjuju sledeće vrste katrana i to:
– za površinske obrade, u proleće K 10/17, K20/35, K 40/70,
– za površinske obrade, leti K 40/70, K 80/125, K 140/240,
– za natopljene makadame, u proleće K 40/70,
– za natopljene makadame, leti K 80/125, K 140/240,

254
– za vezne slojeve kod asfaltnih betona K 140/240, K 250/500.
Osim čistog katrana postoji i mešavina katrana i bitumena. Prema njemačkim DIN
1995 propisima, to je mešavina 85% katrana za kolovoze i 15% bitumena tačke
razmekšavanja po PK od 54 do 59oC. Ima četiri vrste ovih mešavina i one se označavaju sa
BT 40/70, BT 80/125, BT 140/240, BT 250/500.

Hladni katran za kolovoze


To je katran za kolovoze sa malim količinama lako isparljivih rastvarača koji na
vazduhu brzo ispare. Hladni katran je lako zapaljiv i na buradima to treba jasno označiti.

Asfalti
Asfaltom se naziva mešavina bitumena sa kamenim materijalom. Ove mešavine mogu
nastati u prirodi, i to su onda prirodni asfalti, ili su veštačke mešavine koje se primenjuju za
izradu nosećih, veznih i habajućih slojeva kolovozne konstrukcije, kao i u hidroizolacijama.
(Sl. 212)

Sl. 212. Asfaltna baza po tehnologiji jedne Švicarske kompanije

Prirodni asfalti
Prirodni asfalti nalaze se na Zemlji u širokim prostranstvima i njihov nastanak vezan je
za sedimentne formacije paleozojske, mezozojske i kenozojske periode, tj. za geološke
formacije kada je na površini Zemlje mogao da nastane život.
Prirodni asfalti korišćeni su za izolacije i puteve u starom Vavilonu, ali veća primena
prirodnog asfalta počela je polovinom devetnaestog stoljeća. Najpoznatiji je asfalt sa
Trinidada koji u prečišćenom stanju (Trinidad epure) ima 50 do 60% bitumena, dok je ostatak
prirodni filer.
Nalazišta asfaltnih stepa, koje sadrže relativno malu količinu bitumena, poznata su u
Nemačkoj, Švajcarskoj, Francuskoj i Italiji.
Ovi prirodni asfalti primjenjuju se za izradu asfaltnih kolovoza i za hidro izolacije.
Veštački asfalti

255
To su mešavine bitumena za kolovoze, bitumenskih emulzija, razređenog bitumena ili
katrana za kolovoze, sa mineralnim agregatima: filerom, peskom i kamenom sitneži.
Razlikujemo više tipova asfalta:
– površinske obrade, kojih ima više vrsta,
– penetracije, polupenetracije, zasuti i mešani makadami,
– asfaltni betoni,
– liveni asfalti,
– specijalni asfalti.
Asfaltne mešavine i ostali tipovi asfalta ugrađuju se u sve slojeve kolovozne
konstrukcije, u noseće, vezne i habajuće slojeve. (Sl. 213) (21)

Sl. 213. Postrojenje i tehnološki tok produkcije veštačkog asfalta

To je zapravo cijena bitumena


organskog sedimenta, bez koga je skoro
nemoguće zamisliti suvremeno građevi-
narstvo. Zato i zbog toga uz poštovanje
vrijednosti bitumena daju se
retrospektivno ilustracije nekih baza za
produciranje asfalta na osnovu evidentnih
ugljovodoničnih jedinjenja. (Sl. 214)

Sl. 214. Reprezentativne baze asfalta na azijskim


prostorima

256