You are on page 1of 20

Behandelgids ADHD bij volwassenen

,
cliëntenwerkboek
een programma voor cognitieve gedragstherapie
Steven A. Safren, Susan Sprich, Carol A. Perlman, Michael W. Otto

U ITGEVERIJ N I EUW E Z IJDS

Eerste oplage september 2006
Tweede oplage januari 2010
Derde oplage oktober 2011
Vierde oplage februari 2013
Vijfde oplage juni 2014
Oorspronkelijke titel: Mastering Your Adult ADHD – A Cognitive-Behavioral Treatment
Program. Client Workbook. New York: Oxford University Press. Originally published in
English in 2005. This translation is published by arrangement with Oxford University
Press, Inc.
Uitgegeven door: Uitgeverij Nieuwezijds, Amsterdam
Vertaling: Ralphien Boissevain, Utrecht
Zetwerk: Holland Graphics, Amsterdam
Omslagontwerp: Studio Jan de Boer, Amsterdam
© 2005, Oxford University Press, Inc.
© Nederlandse vertaling 2006, Uitgeverij Nieuwezijds
isbn 978 90 5712 229 3
nur 777

Bij de productie van dit boek is gebruikgemaakt van papier dat het keurmerk van de
Forest Stewardship Council (FSC) mag dragen. Bij dit papier is het zeker dat de productie
niet tot bosvernietiging heeft geleid.
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel
van druk, fotokopie, microfi lm, geluidsband, elektronisch of op welke andere wijze ook
en evenmin in een retrieval system worden opgeslagen zonder voorafgaande schriftelijke
toestemming van de uitgever.
Hoewel dit boek met veel zorg is samengesteld, aanvaarden schrijver(s) noch uitgever
enige aansprakelijkheid voor schade ontstaan door eventuele fouten en/of onvolkomenheden in dit boek.

Voorwoord
Een van de lastigste problemen waar mensen met een stoornis of aandoening
mee geconfronteerd worden, is de vraag waar ze de beste hulp kunnen vinden.
Iedereen heeft wel vrienden of familieleden die onder behandeling waren bij een
professionele hulpverlener die goed bekend staat en veel later van een andere arts
te horen kregen dat de oorspronkelijke diagnose onjuist was of dat de aanbevolen
behandeling ongeschikt en misschien zelfs schadelijk was. De meeste mensen
met een stoornis en hun gezin, pakken dit probleem aan door alles wat los en
vast zit te lezen over symptomen, informatie op internet te zoeken of actief bij
vrienden en kennissen om informatie te vragen. Overheden en beleidsmakers in
de gezondheidszorg zijn zich er ook bewust van dat mensen die hulp nodig hebben, niet altijd de beste behandeling krijgen – door hen aangeduid als ‘variatie in
de praktijk van de gezondheidszorg’.
Over de hele wereld proberen gezondheidszorgsystemen dit te verhelpen
door een evidence-based werkwijze te introduceren. Dit houdt simpelweg in dat
het in ieders belang is als cliënten de beste up-to-date hulp voor een bepaald probleem krijgen. Beleidsmakers onderkennen tevens dat het zinvol is consumenten
in de gezondheidszorg zoveel mogelijk informatie te geven, zodat ze intelligente
beslissingen kunnen nemen. Dit boek en de bijbehorende therapeutenhandleiding zijn voor dat doel in het leven geroepen. Ze bevatten de meest recente en
effectiefste interventies in gebruiksvriendelijke taal en voldoen aan de hoogste
normen, vastgesteld door een wetenschappelijke adviescommissie. Wanneer volwassenen met ADHD of hun omgeving een deskundige clinicus uitzoeken die
bekend is met deze interventies en oordeelt dat ze geschikt zijn, kunnen zij er dus
op vertrouwen dat ze de best mogelijke zorg ontvangen. Natuurlijk is alleen de
hulpverlener in de gezondheidszorg degene die de juiste combinatie van behandelmethoden voor jou kan uitkiezen.
Dit programma presenteert de eerste evidence-based psychische behandeling voor volwassenen met ADHD (attention deficit hyperactivity disorder, aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit). Op dit moment biedt het programma
de beste kans op enige verlichting van deze slopende aandoening. In het programma leer je vaardigheden om rechtstreeks de drie clusters van symptomen
te lijf te gaan die het leven voor volwassenen met ADHD zo moeilijk maken. Die
symptomen behelzen problemen met de aandacht en snel afgeleid zijn; problemen
met organiseren en plannen; en impulsiviteit. Dit programma is goed te combi-

behandelgids adhd bij volwassenen, cliëntenwerkboek

vi

neren met medicatie. Voor de ongeveer 50 procent van de mensen die betrekkelijk weinig baat vindt bij medicatie, kan dit programma voldoende zijn. Het
programma werpt de meeste vruchten af in samenwerking met je therapeut.
David H. Barlow, hoogleraar psychologie en psychiatrie, Boston University
Boston, MA
Literatuur
Biederman, J., Wilens, T.E., Spencer, T.J., Farone, S., Mick, E., Ablon, J.S. en
Keily, K. (1996). Diagnosis and treatment of adult attention-deficit/hyperactivity
disorder. In M. Pollack & M. Otto & J. Rosenbaum (red.), Challenges in clinical
practice (pp. 380-407). New York: Guilford Press.

Inhoud

Informatie over ADHD bij volwassenen en dit behandelprogramma
Hoofdstuk 1 Inleiding


Hoofdstuk 2 Overzicht van het programma



Hoofdstuk 3 Betrokkenheid van een gezinslid



Organiseren en plannen



Hoofdstuk 4 De basis: vaardigheden voor organiseren en plannen



Hoofdstuk 5 Diverse taken organiseren



Hoofdstuk 6 Probleemoplossing en management van overweldigende taken



Hoofdstuk 7 Omgaan met papierwerk



Afleidbaarheid verminderen



Hoofdstuk 8 De aandachtsspanne inschatten en afleiding uitstellen



Hoofdstuk 9 Je omgeving aanpassen



behandelgids adhd bij volwassenen, cliëntenwerkboek

viii



Cognitieve training
Hoofdstuk 10 Introductie op een cognitief model van ADHD



Hoofdstuk 11 Cognitieve training



Hoofdstuk 12 Herhaling en evaluatie van de vaardigheden voor functioneel denken





Extra vaardigheden
Hoofdstuk 13 Vaardigheden om uitstellen te voorkomen



Hoofdstuk 14 Terugval voorkomen



Literatuur



Over de auteurs



Informatie over ADHD bij volwassenen
en dit behandelprogramma

Hoofdstuk 1

Inleiding

Doelen

Weten wat de kenmerken zijn van ADHD bij volwassenen.

Begrijpen waarom ADHD-symptomen blijven bestaan bij volwassenen, ook
na behandeling met medicatie.

Beseffen dat ADHD een officiële diagnose is voor volwassenen.

Wat is ADHD?
Aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit is een officieel erkende, medische,
psychiatrische stoornis. ADHD begint in de jeugd, maar een groot aantal kinderen met ADHD houdt als volwassene ook veel symptomen.
Zoals weergegeven, vertonen mensen met ADHD drie soorten symptomen
die te maken hebben met:
1.

Aandachtstekort.

2.

Sterke impulsiviteit (of gebrek aan remmingen).

3.

Verhoogde activiteit (hyperactief).

Symptomen van hyperactiviteit
Zich als door een motor
aangedreven voelen
Rusteloos, ongedurig
Niet kunnen stilzitten
Altijd druk in de weer
Friemelen en wiebelen

Symptomen van aandachtstekort
Snel afgeleid
Moeite met organiseren
Snel verveeld
Moeite om te switchen van de ene
naar de andere taak
Moeite met plannen
Moeite zich te concentreren
Niet in staat onplezierige of
vervelende taken te doen

Symptomen van impulsiviteit
Anderen vaak in de rede vallen
Antwoord geven voordat vragen
goed en wel gesteld zijn
Er ongepast commentaar
uitflappen
Dingen doen zonder nadenken
Dingen doen waarvan
je later spijt hebt
Moeite met wachten

behandelgids adhd bij volwassenen, cliëntenwerkboek

4

De term ‘disinhibitie’ (ontremming) wordt soms ook gebruikt als beschrijving
van de symptomen impulsiviteit en hyperactiviteit. Veel mensen met ADHD
hebben op zijn minst een aantal symptomen van aandachtstekort, hyperactiviteit
en impulsiviteit. Veel mensen hebben symptomen die overwegend in één categorie thuishoren.
De term ‘Attention Deficit Disorder’ of ADD wordt soms gebruikt wanneer
iemand de symptomen van aandachtstekort vertoont maar niet van hyperactiviteit.

ADHD houdt geen verband met luiheid of intelligentie
ADHD is een probleem waarvoor copingvaardigheden kunnen worden aangeleerd.
Kate Kelly en Peggy Ramundo hebben een zelfhulpboek geschreven voor
volwassenen met ADHD, getiteld You Mean I’m Not Lazy, Stupid, or Crazy? De
titel geeft al aan welke onjuiste ideeën mensen met ADHD veelal over zichzelf
hebben.
ADHD is een neurobiologische stoornis, die niets te maken heeft met intelligentie, luiheid, talenten, krankzinnigheid en dergelijke. Dit programma, dat
meestal start na een stabiele medicatieve behandeling, kan de symptomen bij
volwassenen met ADHD helpen beheersen. Wanneer je actief vaardigheden leert
en regelmatig oefent, zul je grote verbeteringen zien.

Wat zijn de concrete criteria voor de diagnose ADHD?
Voor de diagnose ADHD gebruikt de geestelijke gezondheidszorg de criteria uit de
Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, gepubliceerd door de American Psychiatric Association (DSM-IV; APA 1994). Aan elk van de vijf criteria
(A-E) moet zijn voldaan om de diagnose ADHD te mogen stellen. In DSM-5 (APA
2013) zijn de criteria nagenoeg gelijk, waar deze afwijken, is dat aangegeven.
A. Zes of meer van onderstaande symptomen van aandachtstekort of zes of
meer van de symptomen van hyperactiviteit/impulsiviteit moeten aanwezig
zijn. (DSM-5: vanaf 17 jaar minstens vijf symptomen.)

1 · inleiding

5

Symptomen van aandachtstekort

Symptomen van
hyperactiviteit/impulsiviteit

Let vaak niet goed op details of maakt
slordige fouten in schoolwerk, werk of bij
andere activiteiten

Zit vaak met handen of voeten te wriemelen
of te schuiven op zijn stoel

Heeft vaak moeite de aandacht te houden
bij werk of spel

Staat vaak op van zijn plek in de klas of in
andere situaties waarin verwacht wordt dat
hij blijft zitten

Lijkt vaak niet te luisteren wanneer men
rechtstreeks tegen hem praat

Rent vaak rond of klimt op dingen in
situaties waarin dat niet gepast is (bij
adolescenten en volwassenen kan dit zich
beperken tot subjectieve gevoelens van
ongedurigheid)

Volgt instructies vaak niet op en maakt huis- Heeft vaak moeite zich rustig te vermaken
of te spelen
werk, klusjes of taken op het werk niet af
(niet uit verzet of omdat de instructies niet
begrepen zijn)
Heeft vaak moeite taken en activiteiten te
organiseren

Is vaak overenergiek of gedraagt zich alsof
hij wordt aangedreven door een motor

Vermijdt taken die een langdurige mentale
inspanning vragen, of heeft daar een hekel
aan

Praat vaak onophoudelijk

Raakt vaak dingen kwijt die noodzakelijk zijn Flapt er vaak een antwoord uit voordat de
voor taken of activiteiten
vraag goed en wel gesteld is
Is snel afgeleid door externe prikkels

Heeft vaak moeite op zijn beurt te wachten

Is vaak vergeetachtig bij dagelijkse
activiteiten

Valt anderen vaak in de reden of legt beslag
op anderen

B. Een deel van de symptomen was al voor het zevende levensjaar aanwezig.
(DSM-5: voor het twaalfde jaar.)
C. Sommige negatieve effecten van de symptomen zijn aanwezig in twee of
meer settings (bijvoorbeeld thuis en op het werk).
D. Er moeten duidelijke aanwijzingen zijn van klinisch significante handicaps
in het sociaal functioneren of op het gebied van opleiding en werk.
E. De symptomen doen zich niet uitsluitend voor in het beloop van schizofrenie of een andere psychotische stoornis en zijn niet beter verklaarbaar op
grond van een andere mentale stoornis (zoals stemmingsstoornis, angst-

behandelgids adhd bij volwassenen, cliëntenwerkboek

6

stoornis, dissociatieve stoornis of persoonlijkheidsstoornis. (DSM-5: onttrekkingssyndroom van een middel).

Hoe maak je onderscheid tussen de diagnose ADHD en normaal functioneren?
Het klinkt alsof sommige van de symptomen uit de vorige paragraaf op bepaalde
momenten voor vrijwel iedereen zouden kunnen gelden. De meeste mensen vinden bijvoorbeeld dat ze soms gemakkelijk afgeleid zijn of moeite hebben dingen
goed te organiseren. Dit gaat in feite op voor veel bestaande psychiatrische stoornissen. Iedereen voelt zich wel eens verdrietig, maar niet iedereen lijdt aan de
klinische diagnose depressie.
Dit is de reden voor de aanwezigheid van de criteria C en D. Wil de medische
diagnose ADHD overwogen worden, dan moet de persoon in kwestie significante problemen hebben met een aantal aspecten in zijn leven, zoals op het werk,
in relaties en/of op school. Deze twee criteria definiëren het probleem als in hoge
mate onaangenaam voor de persoon in kwestie met sterk negatieve gevolgen voor
bepaalde aspecten van zijn leven. Dit houdt in dat het probleem emotionele pijn
veroorzaakt en dat het probleem verstorend werkt op iemands privé-leven, zoals
op het werk, in relaties en/of op school.
Niet alleen kan de diagnose pas gesteld worden als sprake is van lijden en
negatieve effecten, maar deze moeten ook veroorzaakt worden door ADHD en
niet door een andere stoornis.

Hoe maken cognitieve variabelen en gedragsvariablen ADHD bij volwassenen erger?

Cognitieve componenten (gedachten en opvattingen) kunnen de ADHDsymptomen verergeren. Iemand die iets als overweldigend ervaart, richt
zijn aandacht op iets anders of denkt: ik kan dit niet aan… ik wil dit niet
doen… ik doe het later wel.

Gedragscomponenten zijn de dingen die mensen doen waardoor de symptomen kunnen verergeren. Concreet kan dit bestaan uit dat vermijden wat
je moet doen of geen systeem hebben om taken te organiseren.

Het model op de volgende pagina geeft weer hoe wij de invloed van ADHD op het
leven van volwassenen zien.

1 · inleiding

7

Volgens dit model zijn de kernsymptomen van ADHD biologisch van aard.
Maar naar onze mening hebben ook cognitieve variabelen en gedrag invloed op
de ernst van symptomen.
Neuropsychiatrische kernproblemen, beginnend in de jeugd, maken effectief
copinggedrag onmogelijk. Volwassenen met ADHD lijden per definitie chronisch sinds hun kinderjaren aan deze stoornis. Concrete symptomen, zoals snel
afgeleid zijn, ongeorganiseerdheid, moeite taken af te maken en impulsiviteit,
kunnen betekenen dat mensen met ADHD geen effectieve copingvaardigheden
aanleren.
Gebrekkige copingvaardigheden kunnen leiden tot falen en onder het eigen
kunnen presteren. Cliënten met deze stoornis presteren door dit gemis doorgaans continu onder hun kunnen of hebben ervaringen die ze als ‘mislukkingen’
aanmerken.
Onder eigen kunnen presteren en falen kan tot negatieve gedachten en opvattingen leiden. Een aaneenschakeling van mislukkingen kan tot gevolg hebben
dat je al te negatieve ideeën over jezelf vormt en taken benadert vanuit een negatief, disfunctioneel perspectief. De negatieve gedachten en opvattingen versterken het snel afgeleid zijn of vermijdingsgedrag.
Negatieve gedachten en opvattingen kunnen leiden tot problemen met de
stemming en vermijdingsgedrag versterken. Als gevolg van deze gedachten en
ideeën verleggen mensen hun aandacht nog sterker wanneer ze voor taken of problemen staan, terwijl ook aanverwante gedragssymptomen kunnen verergeren.
Het volgende model (oorspronkelijk gepubliceerd in Safren et al., 2004) laat zien
hoe deze factoren met elkaar in verband staan.

behandelgids adhd bij volwassenen, cliëntenwerkboek

8

Cognitief-gedragstherapeutische model van ADHD bij volwassenen

Achtergrond van
• falen
• onderpresteren
• relatieproblemen

Negatieve gedachten
en opvattingen
(negatieve uitspraken
over zichzelf, weinig
zelfrespect)

Kernproblemen
(neuropsychiatrisch)
wat betreft
• aandacht
• inhibitie
• zelfregulering
(impulsiviteit)

Stemmingsproblemen
• depressie
• schuldgevoelens
• angst
• woede

Geen compensatiestrategieën zoals
• organiseren
• plannen (takenlijst)
• uitstellen,
vermijdingsgedrag,
afleidbaarheid
aanpakken

Functionele handicaps

Is medicatie geen effectieve behandeling voor ADHD?
Jazeker.
Medicatie is momenteel de eerstekeus behandelmethode voor volwassenen
met ADHD en tevens de methode die het meest is onderzocht. De verschillende
soorten medicatie zijn: stimulantia, tricyclische antidepressiva en atypische antidepressiva. Maar een behoorlijk aantal individuen (tussen de 20 en 50 procent)
die antidepressiva slikken, worden als nonresponders beschouwd. Een nonresponder is iemand wiens symptomen onvoldoende afnemen door medicatie of die
geen medicatie tolereert. Ook volwassenen die wel tot de responders gerekend
worden, vertonen doorgaans een afname in slechts 50 procent of minder van de
kernsymptomen van ADHD.
Op basis van deze gegevens bestaan aanbevelingen voor de beste behandeling van volwassenen met ADHD uit een combinatie van psychotherapie – met
name cognitieve gedragstherapie – en medicatie. Veel kernsymptomen van
ADHD – aandachtsproblemen, hyperactiviteit en impulsiviteit – kunnen door
medicatie verminderen.

1 · inleiding

9

Als medicatie werkt, waarom dan cognitieve gedragstherapie?
Medicatie biedt geen concrete strategieën en copingvaardigheden.
Bovendien vereist de lagere algehele kwaliteit van leven waarmee ADHD bij
volwassenen gepaard gaat – onderpresteren, werkeloosheid of werk onder het eigen kunnen, financiële problemen en relatieproblemen – extra interventies ter
verbetering van de situatie.

Bewijzen dat ADHD bij volwassenen een reële, officieel erkende medische
aandoening is
Wij vinden het relevant om hier aandacht aan te besteden, aangezien ADHD in
het verleden een controversiële diagnose was.
Onderzoek van de laatste vijftien jaar heeft de validiteit van de diagnose aangetoond. Wij zullen de controverse over de diagnose beschrijven en een overzicht
geven van de bewijzen die experts ervan overtuigden dat het een veelvoorkomende medische diagnose is die veel lijden en belemmeringen tot gevolg heeft.
Psychiatrische en psychologische diagnoses zijn moeilijk te valideren vergeleken bij andere biomedische aandoeningen. ADHD bij volwassenen is een reele ziekte met een betrouwbare diagnose, die in de Verenigde Staten ongeveer
5 procent van de volwassen bevolking treft. [In Nederland komt ADHD bij 1
tot 3 procent van de volwassenen in de algemene bevolking voor. Bron: www.
adhdbijvolwassenen.nl.] Van oudsher is ADHD bij volwassenen een controversiele diagnose geweest. Eén reden is dat psychiatrische diagnoses in het algemeen
moeilijk te valideren zijn. Op veel andere medische terreinen kunnen artsen bloed
onderzoeken, röntgenfoto’s nemen, een biopsie uitvoeren of de temperatuur van
de cliënt opnemen om een diagnose te stellen. In deze gevallen vormen de duidelijke medische bewijzen een aanvulling op het verhaal van de cliënt. Maar bij
psychiatrische stoornissen is dat (nog) niet mogelijk. Artsen moeten de diagnose
voor een psychiatrische stoornis uitsluitend stellen op basis van het verslag van
de cliënt over zijn symptomen en hun eigen observaties van de cliënt of observaties door anderen. Daarom hebben psychiaters en psychologen een methode
ontwikkeld om psychiatrische stoornissen te classificeren op grond van clusters
van symptomen die mensen vertonen.

10

behandelgids adhd bij volwassenen, cliëntenwerkboek

Hoe valideren artsen psychologische of psychiatrische diagnoses? Om een psychologische of psychiatrische diagnose te valideren, bestuderen psychologen en
psychiaters daarom zulke gegevens als de mate waarin getrainde individuen het
eens zijn over een diagnose, de mate waarin de stoornis voorkomt in gezinnen
(met inbegrip van onderzoek naar adoptie om de relatieve invloed te bepalen van
biologie versus omgeving), neuro-imaging en neurochemische onderzoeken, en
de mate waarin mensen met het betreffende probleem eronder lijden. Dit is in
voldoende mate gedaan voor ADHD bij volwassenen.
Hoe weten we dat ADHD een echte diagnose is? In de afgelopen vijftien jaar is
genoeg wetenschappelijk bewijsmateriaal verzameld om te constateren dat ADHD
een reële, legitieme medische aandoening is die lijden en handicaps tot gevolg
heeft. Hiertoe behoort ook bewijsmateriaal dat de diagnose ADHD betrouwbaar
is bij volwassenen en voldoet aan de normen voor diagnostische validiteit die
ook voor andere psychiatrische diagnoses gelden. De kernsymptomen bij volwassenen bestaan uit tekorten in de aandacht, inhibitie en zelfregulering. Deze
kernsymptomen hebben functionele handicaps tot gevolg, zoals slechte prestaties
in studie en werk (zoals geringe vaardigheden in organiseren en plannen; snel
verveeld raken; niet in staat langere tijd te lezen of de aandacht bij papierwerk te
houden; dingen uitstellen; slecht tijdmanagement; impulsieve besluiten); geringe
sociale vaardigheden (problemen met vriendschappen; verplichtingen niet nakomen; geringe luistervaardigheid; moeite met intieme relaties) en gedragsproblemen (lager opleidingsniveau dan men op grond van aanleg zou verwachten;
slecht beheer van financiën; moeite het huishouden te organiseren; chaotisch in
routines). Meer bewijzen voor de validiteit van ADHD als diagnose komen uit
onderzoek naar medicatieve behandeling, genetisch onderzoek naar onder meer
adoptie en gezin, en neuro-imaging en neurochemie.
Kinderen met ADHD worden groter. Schattingen van het aantal volwassenen
met ADHD variëren van 1 tot 5 procent. Dit komt overeen met schattingen dat
ADHD 2 tot 9 procent van kinderen in de schoolgaande leeftijd treft, en met
vervolgonderzoek naar kinderen met de diagnose ADHD waaruit blijkt dat belemmerende ADHD-symptomen bij 30 tot 80 procent van de gediagnosticeerde
kinderen nog aanwezig zijn op volwassen leeftijd.

Hoofdstuk 2

Overzicht van het programma

Doelen

Informatie lezen over de totstandkoming van dit programma.

Meer te weten komen over de problemen van volwassenen met ADHD die
medicatief behandeld worden.

Begrijpen waarom het programma tot dusver zo’n succes is.

Begrijpen wat het programma inhoudt.

Dit behandelprogramma is bedoeld om onder begeleiding van een cognitief-gedragstherapeut te worden uitgevoerd. De behandeling is ontwikkeld door het
Cognitive-Behavioral Therapy Program aan het Massachusetts General Hospital.
Het is gebaseerd op de klinische ervaring van de auteurs, op inbreng van volwassenen met ADHD en op publicaties over de behandeling van volwassenen met
ADHD (Barkley, 1998; Hallowell, 1995; Mayes 1998; McDermott, 2000; Nadeau,
1995). Het is bedoeld voor mensen met de diagnose ADHD, die medicatie voor
ADHD krijgen en een stabiel medicatieregime volgen. De strategieën kunnen
nuttig zijn voor volwassenen met ADHD die geen medicatie kunnen verdragen;
wij hebben het programma echter alleen getest voor mensen die al medicijnen
gebruiken.

Hoe is het programma ontwikkeld?
Klinische ervaring van de auteurs. Het programma is opgezet door een groep
psychologen aan het Massachusetts General Hospital en de Harvard Medical
School nadat zij cliënten met ADHD in de MGH-kliniek behandeld hadden met
cognitieve gedragstherapie. Zo is het oorspronkelijk voortgekomen uit de klinische ervaring van de auteurs, uit algemene principes van cognitieve gedragstherapie en uit gepubliceerde klinische richtlijnen voor het werken met volwassenen
met ADHD.

behandelgids adhd bij volwassenen, cliëntenwerkboek

12

Inbreng van volwassenen met ADHD. Input in de ontwikkeling van het behandelprogramma kwam ook van cliënten met ADHD. Een van de auteurs voerde
vraaggesprekken met een groep cliënten die behandeld werden met medicatie,
en informeerde met welk soort problemen zij te kampen hadden en wat naar
hun mening zinvol zou zijn in het kader van een cognitief-gedragstherapeutische
behandeling.
De problemen die het meest genoemd werden door deze groep cliënten waren: (1)
organiseren en plannen; (2) afleidbaarheid en (3) daarmee gepaard gaande angst
en depressie. Andere zorgen hadden te maken met dingen uitstellen, woede beteugelen en communicatieproblemen. Hieronder volgen voorbeelden.

Organiseren en plannen
Problemen met organiseren en plannen houden in dat het lastig is erachter te komen welke logische
stappen gezet moeten worden om taken die overweldigend lijken te voltooien. Voor veel cliënten
leidt dit tot opgeven, uitstellen, angst en het gevoel incompetent te zijn en onder de maat te
presteren.
Wij hebben bijvoorbeeld meerdere cliënten gehad die werkeloos waren of werk deden dat
onder hun niveau lag, terwijl ze nooit echt goed naar een betere baan hadden gezocht. Het gevolg
was dat ze geen baan hadden, of een veel te laag betaalde baan of een baan die onder hun niveau
lag.
Afleidbaarheid
Snel afgeleid zijn resulteert in problemen op school en op het werk. Veel van onze cliënten
vertelden dat ze taken niet konden afmaken omdat andere, minder belangrijke dingen op hun weg
kwamen.
Een voorbeeld is achter de computer gaan zitten om aan een project te werken, maar
telkens internet opgaan om bepaalde websites of ebay-veilingen te bekijken. Eén student in ons
programma, die alleen woonde, stond telkens als hij aan zijn scriptie ging zitten werken weer op
om een of ander plekje in zijn flat schoon te poetsen (hoewel de flat al schoon genoeg was).
Stemmingsproblemen (gepaard met angst en depressie)
Naast de kernsymptomen van ADHD hebben veel van onze cliënten problemen met hun stemming.
Ze piekeren bijvoorbeeld over gebeurtenissen in hun leven en voelen zich verdrietig omdat
ze onder hun niveau denken te presteren of dat inderdaad doen. Veel mensen met ADHD melden
een sterk gevoel van frustratie bij taken die ze niet afmaken of niet zo goed doen als ze denken te
kunnen.

2 · overzicht van het programma

13

Is dit programma een succes?
Ja!
Ons onderzoek naar de behandeling wees uit dat het met mensen die dit
programma voltooien in aanvulling op hun medicatie, significant beter ging dan
met mensen die hun medicatie bleven gebruiken maar het programma niet volgden (Safren et al., ter perse).
We voerden een ‘gerandomiseerde gecontroleerde trial’ uit. Dit is de voornaamste wetenschappelijke methode om te testen of behandelingen werken. De
proef is gerandomiseerd in de zin dat cliënten die meedoen aan het onderzoek,
random uitgekozen worden voor de behandeling of voor de controlegroep.
Aan ons onderzoek deden alleen cliënten mee die met medicatie werden behandeld maar nog steeds grote problemen ondervonden. Zij kregen óf de in dit
boek beschreven behandeling óf helemaal geen extra behandeling (alle cliënten
bleven hun voorgeschreven medicijnen gebruiken).
Het onderzoek gaf aan dat mensen die het programma volgden, na de behandeling significant minder ernstige ADHD-symptomen hadden. Dit werd beoordeeld door onafhankelijke beoordelaars die niet wisten of de proefpersonen
wel of niet het programma volgden, en door de proefpersonen zelf die schriftelijke vragenlijsten over hun symptomen invulden. Volgens deze evaluaties namen
de symptomen van cliënten die het programma volgden, ongeveer 50 procent af
terwijl de veranderingen in de symptomen van de controlegroep te verwaarlozen
waren.

Wat houdt het programma in?
Het programma omvat regelmatige bijeenkomsten met een therapeut en huiswerk. Voor deze behandeling ga je naar bijeenkomsten met een cognitief-gedragstherapeut en krijg je huiswerkopdrachten. Wij hebben gemerkt dat wekelijkse
sessies het best werken. Zo heb je de kans de in de sessie besproken vaardigheden
te oefenen in de periode tussen twee sessies in. Ook zit er betrekkelijk weinig
tijd tussen twee sessies, zodat problemen met het uitvoeren van opdrachten snel
opgelost kunnen worden en vragen over de methode worden beantwoord. Toen
we eens in de veertien dagen sessies hielden, meldden cliënten dat ze het moeilijk
vonden omdat ze vergaten wat ze verondersteld werden in hun eentje te doen.

behandelgids adhd bij volwassenen, cliëntenwerkboek

14

De behandeling verschilt van traditionele psychotherapie. In feite heeft de
behandeling meer weg van een cursus volgen. Elke sessie heeft agendapunten en
in elke sessie krijg je huiswerkopdrachten. Oefenen is essentieel.
Het programma houdt in dat je buiten de sessies oefent! Dat moet vanaf het begin duidelijk zijn! Wij hebben gemerkt dat veel cliënten soortgelijke strategieën in
het verleden hadden geprobeerd maar het lastig vonden die te integreren in hun
dagelijkse leven. Met andere woorden, de neiging om snel afgeleid en vergeetachtig te zijn kan een obstakel vormen voor de behandeling. We zullen samen met
jou eraan werken om je echt nieuwe gewoonten voor vele jaren te leren.
Je zult de nieuwe vaardigheden net zo lang moeten oefenen totdat ze een tweede natuur zijn en je ze moeiteloos onthoudt en toepast.

Je zult in de verleiding komen om op te geven, maar niet in het begin. In het
begin zijn dingen nog nieuw en onbekend en daarom ook interessant. Mensen
geven het meestal niet meteen bij de start al op. Het middenstuk is soms het
zwaarst. Dat is de periode dat de nieuwigheid ervan af is, terwijl de vaardigheden
nog geen gewoonte zijn geworden. Bij veel mensen is aanvankelijk sprake van
verbetering, zelfs zoveel verbetering dat ze gaan denken de vaardigheden niet te
hoeven gebruiken. Dan stoppen mensen met de behandeling omdat het werk niet
meer nieuw en interessant is maar wel moeite kost; ze vallen terug, krijgen weer
problemen en denken: ik heb geprobeerd te veranderen en ik kon het niet. Zo
blijft de vicieuze cirkel van negatieve emoties en blijvende ADHD-symptomen
in stand.
Geef niet toe aan deze verleiding.

Dit is misschien wel het moeilijkste aspect van het behandelprogramma. De sleutel tot verbetering is: op het juiste spoor blijven, het programma net zo lang volhouden tot het gemakkelijk gaat. Oefenen.
Het programma kent ups en downs; soms zijn er tegenslagen. Een ‘down’ is
zeker niet het moment om op te geven, maar om te leren van de dingen die voorafgingen aan de terugslag en na te gaan hoe die in de toekomst aan te pakken zijn.
Dit is buitengewoon belangrijk.