You are on page 1of 88

numer specjalny

MICHAŁ GLOCK

Krążowniki typu „Kirow”
i „Maksym Gorki”
Michał Glock

KRĄŻOWNIKI TYPU „KIROW” I „MAKSYM GORKI”

Rys. Michał Glock

Cena 39,00 zł

18

Okręt doświadczalny OS-24 (eks-krążownik Woroszyłow). Szare: nadbudówki, kadłub powyżej linii wodnej, uzbrojenie, wyposażenie radarowe Czarny: kapy na kominach, pas na linii
wodnej. Czerwony: gwiazdy na dziobie. Ceglastoczerwony: kadłub poniżej linii wodnej. Naturalny kolor mosiądzu: śruby napędowe. Jasnobrązowy: pokłady. Białe: burtowe oznaczenie
alfanumeryczne, pasy na lądowisku dla śmigłowców.

Krążownik Kirow w 1944 r. po przełamaniu blokady Leningradu. Szare: nadbudówki, kadłub powyżej linii wodnej, uzbrojenie. Czarny: kapy na kominach, pas na linii wodnej.
Czerwony: gwiazdy na dziobie, pływaki trałów-parawanów. Ceglastoczerwony: kadłub poniżej linii wodnej. Naturalny kolor mosiądzu: śruby napędowe. Jasnobrązowy: pokłady.

Krążownik Mołotow w sierpniu 1942 roku po upadku Sewastopola. Kamuflaż - nieregularne plamy koloru ciemnoszarego, białego, brązowego, żółtego, beżowego, wrzosowego:
nadbudówki, kadłub powyżej linii wodnej, uzbrojenie, pokład. Czarny: kapy na kominach, pas na linii wodnej. Czerwony: gwiazdy na dziobie, pływaki trałów-parawanów.
Ceglastoczerwony: kadłub poniżej linii wodnej. Naturalny kolor mosiądzu: śruby napędowe.

Rys. Wawrzyniec Markowski

Krążownik Maksim Gorki w 1941 roku tuż po wybuchu wojny. Szare: nadbudówki, kadłub powyżej linii wodnej, uzbrojenie. Czarny: kapy na kominach, pas na linii wodnej. Czerwony: gwiazdy
na dziobie, pływaki trałów-parawanów, pas na pierwszym kominie. Ceglastoczerwony: kadłub poniżej linii wodnej. Naturalny kolor mosiądzu: śruby napędowe. Jasnobrązowy: pokłady.

Krążownik Kirow na przełomie 1940/1941 r. Szare: nadbudówki, kadłub powyżej linii wodnej, uzbrojenie. Czarny: kapy na kominach, pas na linii wodnej. Czerwony: gwiazdy na
dziobie, pływaki trałów-parawanów. Ceglastoczerwony: kadłub poniżej linii wodnej. Naturalny kolor mosiądzu: śruby napędowe. Jasnobrązowy: pokłady.

Rys. Wawrzyniec Markowski

Michał Glock

Krążowniki typu
„Kirow” i „Maksym Gorki”

Tarnowskie Góry 2006

OKRĘTY WOJENNE numer specjalny 18
Drodzy Czytelnicy

Okładka: Ćwiczenia artyleryjskie na Łazarze
Kaganowiczu, połowa lat 50-tych.
Fot. zbiory Siergiej Bałakin

Po krótkiej tym razem przerwie, przekazuję na Wasze ręce kolejną monografię, poświęconą tym razem radzieckim krążownikom typu „Kirow”
i „Maksym Gorki”. Okręty te wydają się znane. Jednak, gdy zaczynamy szukać dokładniejszych materiałów na ich temat, to natrafiamy na pewne
problemy. Okazuje się, że w minionej epoce jednostki te były znane shiploverom bardziej od strony propagandowej niż merytorycznej. Aby wypełnić tą dotkliwą lukę wydaliśmy niniejszą monografię w której znajdziecie
dokładne opisy techniczne okrętów, jak ich służbę. Całość wzbogaciliśmy
licznymi rysunkami i planami generalnymi. Najbardziej dumni jednak
jesteśmy z fotografii, z których większość będzie w Polsce prezentowanych
po raz pierwszy. W tym miejscu szczególnie serdecznie pragnę podziękować Siergiejowi A. Bałakinowi z Rosji, gdyż to większość pochodzi z jego
zbiorów, a inne pomógł nam pozyskać.
Wdzięczni będziemy za uwagi oraz sugestie, które będą przydatne przy
opracowywaniu kolejnych naszych monografii.
Życzę miłej lektury.
Jarosław Malinowski

Strona tytułowa: Suszenie bielizny na Kirowie,
okres przedwojenny.
Fot. zbiory K. Kułagin

Krążowniki typu
„Kirow” i „Maksym Gorki”
Michał Glock

Podziękowania

Redaktor serii: Jarosław Malinowski
Rysunki: Michał Glock, Waldemar Kaczmarczyk
Plansze kolorowe: Wawrzyniec Markowski
Opracowanie graficzne: Jarosław Malinowski
Skład, druk i oprawa: Drukpol, Tarnowskie Góry
Źródła fotografii/Photo credit:
Zbiory Centralnyj wojenno-morskoj muzej
Zbiory Siergiej A. Bałakin
Zbiory A. Carkow
Zbiory Ota Janeček
Zbiory K. Kułagin
Zbiory A. Kuzenkow
Zbiory Przemysław Federowicz
Zbiory Borys Lemaczko
Zbiory Anatolij N. Odajnik
Zbiory P. Piłatow
Zbiory Władymir P. Zabłockij

ISBN 83-915653-6-X
ISSN 1231-014X
Copyright © Wydawnictwo „Okręty Wojenne” 2006
Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej książki
nie może być kopiowana w żadnej formie, ani żadnymi metodami mechanicznymi ani elektronicznymi,
łącznie z wykorzystaniem systemów przechowywania
i odtwarzania informacji bez pisemnej zgody właściciela praw autorskich.
All right reserved. No part of this book may be reproduced or transmitted in any form or by any means,
electronic or mechanical, includiong photocopying,
recording or any information storage and retreival
system without written from copyright owner.

Uwaga!

Niniejszym pragnę serdecznie podziękować moim przyjaciołom
Grzegorzowi Ochmińskiemi, Wawrzyńcowi Markowskiemu i Andrzejowi Nitce za pomoc przy zbieraniu materiałów niezbędnych do napisania
niniejszej monografii oraz za udzielenie wielu rzeczowych uwag dotyczących tekstu.
Chcę wyrazić także swoją wielką wdzięczność dla moich przyjaciół z Torunia, z którymi przypadł mi zaszczyt studiować za okazane mi wsparcie w czasie kiedy było mi ono niezbędne. Dziękuję J. Fila oraz K. Górze,
Ł. Jankowskiemu, A. Janowskiemu, M. Piś, T. Leszczyńskiemu i B. Bauer.
Rodzinie i Przyjaciołom pracę tę dedykuję.
Autor

Wydawca

Wydawnictwo „Okręty Wojenne”
Krzywoustego 16, 42-605 Tarnowskie Góry
www.okretywojenne.pl
tel. (032) 384-48-61
e-mail: okrety@ka.home.pl
Wszelkich informacji dotyczących cen oraz warunków nabycia
innych naszych tytułów udzielamy listownie, telefonicznie
i e-mailem pod adresem redakcji.

Niniejsza monografia zawiera trzy rozkładówki z 6 planami okrętów w skali 1:400.
Stanowią one jej integralną część i nie mogą być sprzedawane oddzielnie.

Geneza budowy okrętów
Woroszyłow na nastrojowej fotografii w pobliżu Jałty. 1950 rok.

Rozważania w radzieckich kręgach dowódczych marynarki wojennej nad nowymi dużymi jednostkami artyleryjskimi prowadzono już
od połowy lat 20-tych, kiedy w skład
marynarek wojennych światowych
mocarstw zaczęły wchodzić nowe
okręty będące wypadkową postanowień konferencji rozbrojeniowej
w Waszyngtonie i potrzeby redukcji środków finansowych wydawanych na zbrojenia morskie.
Zdawano sobie jednocześnie sprawę, że na pewno w przewidywalnej
przyszłości w skład rodzimej floty
nie wejdzie żaden nowy pancernik
pomimo prowadzenia prac koncepcyjnych między innymi nad ukończeniem krążowników liniowych
typu Izmaił. Postanowiono zatem
skoncentrować się na krążownikach mniejszych wielkości mających swe odpowiedniki we flotach
wszystkich potęg morskich ówczesnego świata. Ukończone w latach
1927-1928 Czerwona Ukraina i Profintiern, jako że były konstrukcjami
jeszcze z czasów carskich (ich założenia techniczno-taktyczne powsta-

ły jeszcze przed wojną) nie mogły
zachwycać nowoczesnością rozwiązań konstrukcyjnych, zaś ukończony w 1932 roku Krasnyj Kawkaz był
ze względu na zastosowane rozwiązania techniczne traktowany raczej
jako okręt o charakterze doświadczalnym. Rozpoczęto wtedy bliższe przyglądanie się konstrukcjom
zagranicznym.
Na początku lat 30-tych klasę krążowników można podzielić na dwie
grupy:
1. Duże jednostki przeznaczone do
samotnych rajdów na szlakach żeglugowych przeciwnika, eskorty i dalekiego rozpoznania na rzecz głównych zespołów floty, o wyporności
nieprzekraczającej 10 000 t i uzbrojeniu maksymalnie w 10 armat kalibru maksymalnie 203 mm, zwane
powszechnie w literaturze ciężkimi1.
2. Mniejsze okręty o wyporności nie
większej niż 6000 - 7500 ton i uzbrojone w armaty kalibru nie większego
niż 155 mm zwane lekkimi2.
Naturalnie dużo łatwiej było
Rosjanom zbudować mały krążownik, jednak nie posiadano dla takie-

Fot. zbiory Siergiej Bałakin

go stosownego uzbrojenia, ponieważ
nie było w tym czasie opracowanych
wzorów nowych armat kal. 152 mm,
natomiast posiadane nowe armaty kal. 130 mm raczej nie były brane
pod uwagę ze względu na ich planowane wykorzystanie na projektowanych niszczycielach (proj. 7)
i na budowanych liderach typu
Leningrad. Armaty starszego wzoru
również kalibru 130 mm wykorzystywane na krążownikach typu
Swietłana miały niezadowalające
osiągi.
Zadecydowano się wtedy, że nowe
krążowniki będą musiały być uzbrojone w nowe armaty kal. 180 mm.
Pierwsze wzory tych armat z zamkiem klinowym (B-1-K) wykorzystywano na krążowniku Krasnyj
Kawkaz, natomiast nowsze wzory
tych armat, ale już z zamkiem śrubowym (oznaczone B-1-P) i posiada1. Dyskant J. W., Konflikty i zbrojenia morskie 1918 –1939, Gdańsk 1983, s. 181. Określenie
„ciężkie” powszechnie zaczęło obowiązywać po
I konferencji londyńskiej, gdzie wprowadzono powyższy podział, do tej pory ta klasa okrętów była powszechnie nazywana „waszyngtońskimi”.
2. Dyskant J. W., op. cit., s. 182.

3

Pierwszym radzieckim „krążownikiem ciężkim” był niezbyt udany Krasnyj Kawkaz, tutaj w początkąch swojej służby. Fotografia
wykonana w czasie jednego ze świąt państwowych, na co wskazuje gala banderowa.
Fot. zbiory Anatolij N. Odajnik

jących warstwową konstrukcje lufy
postanowiono zainstalować na projektowanych krążownikach3.
Wybór armat kal. 180 mm był
podyktowany także względami natury
politycznej. Związek Radziecki przez
cały okres dwudziestolecia międzywojennego odgrywał ważną rolę na
arenie międzynarodowej jako inicjator konferencji rozbrojeniowych, dlatego że trudno było pogodzić potrzebę rozbrojenia i zbrojenia własnych
okrętów w najcięższe dozwolone
armaty (kal. 203 mm). Oczywisty jest
także aspekt trudności technicznych
związanych z opracowaniem zupełnie nowych wzorów armat 203 mm,
z którymi radziecki przemysł lat
30-tych prawdopodobnie poradziłby sobie dopiero w następnym dziesięcioleciu. Pomijając uzbrojenie
krążownika Pietropawłowsk (eksLützow), na którym miano zainstalować niemieckie armaty kal. 203 mm,
działa tego kalibru miały wchodzić na
wyposażenie projektowanych dopiero po wojnie jednostek projektu 66.
Innym problemem była budowa samego okrętu mającego nosić
na pokładzie nowe wzory armat.
Wielkie trudności, jakie napotkano przy konstruowaniu pierwszych
okrętów podwodnych i liderów typu
Leningrad nie napawały optymi-

4

zmem dowództwa floty, szczególnie
że budowa znacznie większego okrętu niosła ze sobą trudności proporcjonalne do jego wielkości.
Rozważano zatem dwa warianty:
zamówienie nowych krążowników
zagranicą lub budowę w kraju, jednak pomoc specjalistów zagranicznych w tym przypadku była niezbędna. Po zapoznaniu się z ofertami
zagranicznymi (stoczni francuskich,
amerykańskich, niemieckich) postanowiono o kontynuowaniu współpracy z Włochami, którzy już od
połowy lat 20-tych kooperowali z radzieckimi stoczniami.
Rozważano także budowę co najmniej dwóch typów krążowników:
jednego przeznaczonego do służby
na zamkniętych akwenach Bałtyku
i Morza Czarnego, wyporności
w granicach 6000 t i uzbrojonego
w 4 – 6 armat kal. 180 mm w podwójnych wieżach, oraz jednostek
przeznaczonych na otwarte akweny
Oceanu Spokojnego o wyporności
w granicach 10 000 ton i uzbrojeniu
w maksymalnie 8 armat w czterech
wieżach. Prowadzenie wstępnych
prac projektowych nad okrętem
zlecono 15 kwietnia 1932 szefowi
Wydziału Szkolno-Budowlanego
sztabu E. S. Pancerżańskiemu4.
W pracach na późniejszym etapie

uczestniczyli także przedstawiciele
Komitetu Naukowo-Technicznego.
Nowy krążownik miał za zadanie osłonę własnych wybrzeży przed
ewentualnym desantem przeciwnika, zabezpieczenie przejścia okrętów
podwodnych w rejony operacyjne,
sił lekkich w czasie ataku oraz dalekie rozpoznanie na korzyść własnych sił liniowych (których nota bene
nie posiadano).
Nowe krążowniki miały stać się
także trzonem szybkich grup uderzeniowych mających w razie konieczności atakowanie wybranych punków na wybrzeżu przeciwnika.
W lecie 1932 roku delegacja
dowództwa floty wybrała się z wizytą do Włoch, aby zapoznać się
z ofertami tamtejszych stoczni.
Od razu uwagę radzieckich gości
zwrócił budowany od 1931 krążownik Raimondo Montecuccolli.
Okręt wypornością jak i planowaną
prędkością na poziomie 38 węzłów
3. Kiński A., Krążownik Krasnyj Kawkaz, „Nowa
Technika Wojskowa” lipiec 2001, Warszawa 2001, s.
39. Armaty kal. 180 mm z zamkiem klinowym (co
jest rzadko spotykanym rozwiązaniem na armatach
dużego kalibru) zostały zbudowane z myślą o uzyskaniu dużej szybkostrzelności, konstrukcja jednak
okazała się niedopracowana. Po przeprojektowaniu w nowym wzorze armaty zainstalowano zamek
śrubowy, co spowodowało spadek szybkostrzelności
z 6 do 2 strzałów na minutę.
4. Czernyszew A. A., Krejsiera tipa „Kirow”,
„Morskaja Kollekcija” nr 1/2003, Moskwa 2003, s. 2.

(siłownia o mocy 110 tys. KM produkcji Beluzzo) idealnie odpowiadał
na potrzebom Rosjan.
Dnia 19 marca 19335 naczelnik
sił morskich Władimir M. Orłow
zatwierdził specyfikacje nowego krążownika. Nowa konstrukcja miała
być zbudowana w ZSRR przy pomocy włoskich konstruktorów i z wykorzystaniem niezainstalowanej jeszcze siłowni włoskiego krążownika.
Obok siłowni zakupiono także szereg
elementów wyposażenia. Zakupiono
także siłownię wcześniej planowaną
dla krążownika Eugenio di Savoia,
a która miała być zainstalowana na
drugim planowanym radzieckim
krążowniku.
Idea budowy dwóch typów krążowników została negatywnie zweryfikowana przez Radę Pracy
i Obrony. Stwierdzono między innymi, że budowa w pierwszym etapie dwóch krążowników według
dwóch różnych projektów znacznie wydłuży cały cykl projektowania oraz spowoduje, nawet przy
częściowej unifikacji wyposażenia,
znaczne wydłużenie budowy całej
serii okrętów. Zadecydowano o zbudowaniu tylko jednego typu krążownika na tyle uniwersalnego,
aby można go było wykorzystywać

zarówno na zamkniętych akwenach
Bałtyku, jak i na otwartych przestworzach oceanu. Dnia 29 listopada 1934 roku Rada Pracy i Obrony6 zatwierdziła ostatecznie projekt
nowych krążowników, które planowano budować w ramach II pięciolatki. Projekt zakładał uzbrojenie
okrętu w aż 9 armat kal. 180 mm
w trzech wieżach. Przy pomocy włoskich konstruktorów udało się przekonstruować stanowisko dwulufowe na trzylufowe, przy czym ciężar
wzrósł o 30 t7. Wzrosła wyporność
do 8800 t (pełna), koszty wykonania
oraz stopień trudności, stąd konieczna stała się jeszcze ściślejsza współpraca konstruktorów włoskich.
Projekt został oznaczony nr 26 niejako na pamiątkę numeru projektu
krążowników włoskich, na których
się w dużym stopniu wzorowano8.
W pierwszym etapie kolejnego planu pięcioletniego postanowiono wybudować, jak już wspomniano, dwa krążowniki. Wobec
zbrojeń japońskich postulowano
włączenie co najmniej jednego do
Floty Oceanu Spokojnego, jednakże
ogłoszenie przez Niemcy i Rumunię
swoich planów rozbudowy marynarki wojennej, w składzie których
miały znajdować się duże krążowni-

ki, spowodowały, że pierwsze radzieckie krążowniki proj. 26 trafiły po
jednym na Bałtyk i Morze Czarne.
W sumie w planach rozbudowy floty
w następnych pięciolatkach przewidziano budowę aż 15 krążowników
tego typu. Aż 8 miało zasilić Flotę
Oceanu Spokojnego, dalsze 4 miały
służyć na Morzu Czarnym natomiast
dla Floty Bałtyckiej przewidziano
3 okręty. W praktyce udało się zbudować tylko 6 okrętów (po 2 dla sił na
Dalekim Wschodzie, Bałtyku i Morzu Czarnym), gdyż postęp w dziedzinie budownictwa okrętowego był
tak duży, że radzieckie kierownictwo
marynarki wojennej uznało projekt
26 (i pochodne 26-bis, 26-bis-2) za
mało nowoczesny i zleciło rozpoczęcie budowy jednostek nowej generacji uzbrojonych w nowoopracowane
armaty kal. 152 mm (projekt 68).
Można uznać, że radzieckiej marynarce udało się zbudować ciężki
okręt artyleryjski, będący oficjalnie
grubo poniżej ustalonych limitów
choć dysponujący prawie równą siłą
ognia cięższym zachodnim odpowiednikom.
5.
6.
7.
8.

Tamże, s. 4.
Czernyszew A. A., Ibidem, s, 3.
Tamże, s. 4.
Op. cit., s. 3.

Włoski krążownik lekki Raimondo Montececcoli, którego plany stały się bodźcem do opracowania jednostek radzieckich,
jednak w zmodyfikowanej formie.
Fot. zbiory Leo van Ginderen

5

Opis konstrukcji
Kirow tuż przed wojną w rejonie Kronsztadu. Uwagę zwraca brezentowa osłona katapulty.

Opis techniczny krążowników
projektu 26

Kadłub i nadbudówki
Kadłub nowych radzieckich krążowników został zaprojektowany przy wydatnej pomocy włoskich
inżynierów i z wykorzystaniem
rysunków linii teoretycznych budowanych w połowie lat 30-tych włoskich krążowników typu Duca
d’Aosta, dzięki czemu charakteryzował się elegancką linią pokładu,
którą odziedziczyły wszystkie typy
radzieckich krążowników artyleryjskich z typem Swierdłow włącznie.
Kadłub miał wymiary: długość całkowita 191,3 m (187 m na
KLW), szerokość 17,65 m9 (17,6 m
na KLW). Zanurzenie w zależności od wyporności wahało się od
5,75 m do 7,22 m. Wyporność konstrukcyjną szacowano na 7885 t10,
normalną (tj. z częścią zapasów,
całą wodą kotłową i paliwem)
8590 t, zaś w pełnej gotowości bojowej krążowniki projektu 26 wypierały 9436 t (dane dotyczą początkowego okresu służby).
Podwyższony pokład dziobowy
rozciągał się na 1/3 długości kadłuba wykonanego metodą nitowa-

6

nia. W środkowej części kadłuba
zastosowano mieszany układ wiązań, tj. składający się z elementów
poprzecznych i wzdłużnych, natomiast w części dziobowej i rufowej
układ poprzeczny. Rufa miała charakterystyczne zakończenie w postaci pawęży ułatwiającej stawianie
min wchodzących na uzbrojenie jednostek. Rozwiązanie to zostało zastosowane po raz pierwszy na dużym
radzieckim okręcie wojennym i było stosowane w przemodelowanej
formie na wszystkich krążownikach
projektów 26 bis, 68K, 68-bis.
Odstępy pomiędzy wręgami
w części dziobowej (do 61 wręgi)
i rufowej (od wręgi nr 219) wynosiły 500 mm, na śródokręciu odstępy
wynosiły 750 mm.
Podwójne dno rozciągało się
pomiędzy wręgami nr 61 i 224.
W zbiornikach dna przechowywano
miedzy innymi zapasy paliwa oraz
wody kotłowej. W praktyce zbiorniki zostały zaplanowane z niewielkim błędem, przez co kadłuby krążowników projektu 26 miały stałe
niewielkie przegłębienie na dziób
wahające się pomiędzy 0,5 m,
a 1,5 m w zależności od wielkości

Fot. zbiory Siergiej A. Bałakin

załadowanych zapasów. Cały kadłub został podzielony przez 18 grodzi wodoszczelnych na 19 przedziałów. Teoretycznie zalanie trzech
dowolnych przyległych do siebie
przedziałów nie powinno zagrażać
bezpieczeństwu okrętu. Praktyka
pokazała, że jednostki projektu
26 i 26 bis są niezwykle odporne
na uszkodzenia i Kirow nawet po
zatopieniu 9 przedziałów i przyjęciu 2000 ton wody nadawał się do
remontu (co prawda uszkodzenie
zostało odniesione w 1945 roku na
relatywnie płytkich wodach i w pobliżu bazy w Kronsztadzie).
Należy także zaznaczyć, że kadłub krążownika Kirow wykonany w stoczni nr 189 im. S.
Ordżonikidze był areną niezwykłego, choć charakterystycznego dla
ZSRR lat 30-tych, współzawodnictwa stachanowców. Wodowanie
nastąpiło w nieprawdopodobnie
szybkim (jak na radzieckie realia11)
tempie, mianowicie w rok i 38 dni
9. Szirokorad A. B., Korabli i katjera WMF SSSR
1939-1945 gg., Mińsk 2002, s. 9.
10. Tamże, s. 9.
11. Warto zaznaczyć, że Brytyjczycy 30 lat
wcześniej w rok i jeden dzień zbudowali pancernik
Dreadnought

od położenia stępki. Naturalnie
odbiło się to negatywnie na jakości wykonywanych połączeń, co
w praktyce było niebezpieczne dla
szczelności przedziałów kadłuba
w razie zaistnienia uszkodzeń i odkształceń pokładu. Wzmocnienie
kadłuba przeprowadzono dopiero tuż przed wojną i w trakcie jej
trwania, gdy wyszły na jaw poważne odkształcenia części dziobowej
po napotkaniu na Bałtyku silnego
sztormu.
Niepokój konstruktorów wzbudzał także uskok pokładu. Miejsce
to było szczególnie narażone na
uszkodzenia, a niepokój był o tyle
uzasadniony, że pierwsze większe
radzieckie okręty nawodne – lidery
typu Leningrad także miały problemy ze sztywnością kadłuba właśnie
w rejonie uskoku pokładu dziobowego i wymagały przez to poważnych wzmocnień.
Do budowy okrętów używano dwóch rodzajów stali. Kadłub
i ważniejsze elementy wyposażenia były wykonane ze stali magnetytowej, zaś nadbudówki i co mniej
ważne części wyposażenia wykonano ze standardowo używanej stali
okrętowej typu 3.
Wysoka wolna burta na dziobie
(prawie 7 metrów), oraz wysokość

metacentryczna wynosząca ok.
1 metra sprawiały, że okręty bardzo
dobrze radziły sobie w złych warunkach atmosferycznych, choć jak już
wspomniano zdarzały się uszkodzenia odniesione w czasie sztormów, niemniej jednak nie były one
poważne.
Nadbudówki i ich układ były charakterystyczne dla włoskiego stylu
budowania okrętów wojennych.
Dziobowa nadbudówka była trzykondygnacyjna. Na dachu pierwszej kondygnacji stał czworonożny
maszt, którego podpory przechodziły przez pokładówki wyższych
kondygnacji. Od dziobu nadbudówka była połączona z opancerzonym
stanowiskiem dowodzenia. Jego
górna część była otoczona oszklonym pomostem sterówki. z boków
sterówki umieszczono chowane
skrzydła pomostów manewrowych.
Na dachu sterówki umieszczono
platformę z dziobową baterią działek przeciwlotniczych kal. 45 mm
typu 21-K, natomiast na dachu
pierwszej kondygnacji nadbudówki
ustawiono cztery (po dwa na burtę)
wielkokalibrowe karabiny maszynowe typu DSzK kal. 12,7 mm.
W tylniej części nadbudówki
umieszczono dwa przyrządy kierowania ogniem przeciwlotniczym

SPN-100 (Kirow) lub SPN-200
(Woroszyłow i następne jednostki proj. 26 bis12). W tej części nadbudówki dziobowej umieszczono
także kabinę radiową. Na platformach umieszczonych pomiędzy
nogami masztu znalazło się miejsce na reflektory bojowe oraz na
dziobowy dalmierz DM-1,5 służący do kierowania dziobową baterią działek przeciwlotniczych.
Na szczycie masztu umieszczono
zespół dalmierzy KPD3-6 odpowiadających za dostarczanie informacji o celu. Za nadbudówką umieszczono szeroki, pochylony ku rufie
pierwszy komin zakończony charakterystycznym kołpakiem. Po
bokach komina przewidziano miejsce na dwa wodnosamoloty KOR-1.
Na pokładzie tuż przed uskokiem
pokładu ustawione zostały dwa
kratownicowe dźwigi obsługujące
samoloty oraz kutry i szalupy okrętowe. Rufowa nadbudówka była
niezwykle długa. Na jej dziobowej
części umieszczono katapultę, a na
pokładzie po bokach wyrzutnie torped. Za katapultą stał drugi komin,
zaś na dachu nadbudówki na jego
wysokości umieszczono 6 dział
12. Płatonow A. W., Encikłopedja sowietskich
nadwodnych korabliej 1941-1945, Sankt Petersburg
2002, s. 98.

Kirow w okresie przedwojennym. Dobrze widoczne rozmieszczenie kominów oraz elementy śródokręcia i pokłady dziobowej
nadbudówki.
Fot. zbiory Siergiej A. Bałakin

7

przeciwlotniczych kalibru 100 mm
(2 baterie po 3 na burtę). Za kominem stał trójnożny maszt rufowy
połączony z kominem pomostem,
na którym ustawiono reflektory.
Do masztu przymocowany był bom
ładunkowy obsługujący kutry i łodzie stojące na nadbudówce rufowej na stelażach. Na końcu nadbudówki umieszczono drugą baterię
działek przeciwlotniczych.
Opancerzenie
Kadłub jednostek proj. 26 został
opancerzony w klasyczny sposób.
Podstawowym elementem była
pancerna cytadela. Jej boki tworzył pancerny pas burtowy szeroki na 3,4 m (z czego 1,3 m znajdowało się pod wodą) o grubości
50 mm. Pas rozciągał się pomiędzy 61 i 219 wręgą i chronił 64,5%
długości kadłuba. Na jego górnej
krawędzi rozciągał się pancerny
pokład o grubości 50 mm. Przód
i tył cytadeli ograniczały pancerne
grodzie, także o grubości 50 mm.
Pancerna cytadela miała za zadanie ochraniać urządzenia napędowe, komory amunicyjne, centralę
artyleryjską oraz pomocnicze urządzenia i mechanizmy. Takiej samej
grubości był pancerz chroniący
wieże artylerii głównej oraz barbety. Aby osłonić przed odłamkami ważniejsze elementy wyposażenia osłonięto je płytami o grubości
6-8 mm. Tej grubości maski miały
stanowiska dalmierzy, stanowiska
armat kal. 100 mm itp. Główne
stanowisko dowodzenia osłonięto
płytami 100 mm (dach) i 150 mm
(boki). Przedział maszynki sterowej
został zabezpieczony pancerzem
o grubości 20 mm. Należy zaznaczyć, że ten sposób opancerzenia
nie stanowił dostatecznej ochrony
przed pociskami lekkich krążowników przeciwnika (co najwyżej
niszczycieli) i na kolejnych jednostkach proj. 26 bis ochrona pancerna
żywotnych mechanizmów została
znacznie wzmocniona.

Tabela nr 1. Zapasy słodkiej wody na krążownikach proj. 26
Nazwa okrętu

Woda kotłowa [t]

Woda do mycia [t]

Woda pitna [t]

Kirow

317

99

89

Woroszyłow

314

97

80

Źródło: Płatonow A. W., Encikłopedja sowietskich nadwodnych korabliej 1941-1945, Sankt Petersburg
2002, s. 99-100.

Urządzenia napędowe
Siłownia nowych radzieckich
krążowników została zaprojektowana przez włoskich inżynierów i pierwotnie miała być instalowana na
włoskich krążownikach. Siłownię
Kirowa miał pierwotnie otrzymać
krążownik Eugenio di Savoia, natomiast Woroszyłow miał siłownię
włoską, jednak nie była ona wcześniej przeznaczona dla żadnego konkretnego okrętu.
Siłownie były zaprojektowane we
Włoszech w oparciu o najnowsze
dostępne technologie i dla radzieckiej
marynarki wojennej były swoistym
novum, ale także nastręczały sporo
trudności w prawidłowej obsłudze. Przy rozplanowaniu urządzeń
napędowych w kadłubie szczególnie
zadbano o możliwie małą podatność
na uszkodzenia. Sama siłownia składała się z dwóch oddzielnych zespołów. W każdym umieszczono 3 kotły
i jeden zespół turbin. Kotły nr 1, 2, 3
każdy w oddzielnym przedziale zasilały w parę dziobową maszynownię
i spaliny odprowadzały do dziobowego komina. Kotły nr 4, 5, 6 zasilały turbiny w rufowej maszynowni. Każdy zespół turbin miał moc
55 tys. KM i składał się z trzech turbin: wysokiego, średniego i małego ciśnienia. Turbiny dla obu pierwszych krążowników zbudowano we
Włoszech, natomiast wraz z turbinami zakupiono także licencję na ich
produkcję w ZSRR. Wszystkie późniejsze krążowniki projektu 26-bis,
68K i 68-bis posiadały turbiny TW-7,
których dokumentację oparto właśnie na projekcie włoskim. Podobnie
było z kotłami, przy czym do ZSRR
nie trafiły całe kotły lecz tylko ich
automatyka, z którą Rosjanie nie

Tabela nr 2. Zapas paliwa na krążownikach proj. 26.
Nazwa okrętu

Zapas normalny [t]

Zapas pełny [t]

Zapas maksymalny [t]

Kirow

610

1370

1600

Woroszyłow

600

1150

1430

Źródło: Płatonow A. W., Encikłopedja sowietskich nadwodnych korabliej…, s. 99-100.

8

potrafili sobie sami poradzić. Same
zaś kotły wykonano w zakładach
stoczniowych w których budowano
krążowniki według włoskiej dokumentacji.
Kotły typu Yarrow-Normand13
wytwarzały parę o temperaturze 325°C i ciśnieniu 25 atmosfer.
Powierzchnia grzewcza kotła wynosiła 1250 m² (4005 rurek o długości 3,5 m). Woda kotłowa znajdowała się w zbiornikach stanowiących
element dna podwójnego. Zapasy
słodkiej wody na okrętach ilustruje
tabela nr 1 powyżej.
Dodatkowo na okrętach zainstalowano instalację do destylacji wody
morskiej. Na Kirowie zainstalowano
dwa urządzenia o wydajności 72 t/
dobę zaś na Woroszyłowie także dwa,
jednak o wydajności 64 t/dobę.
Wszystkie kotły były opalane
mazutem typu „F” (zapasy paliwa
na konkretnych jednostkach różniły
się pomiędzy sobą ilustruje to tabela
nr 2 poniżej).
Napęd z turbin przekazywany
był na wały napędowe za pośrednictwem przekładni redukcyjnych. Koła zębate i całe mechanizmy zostały zaprojektowane także
we Włoszech. W tym czasie podobne prace konstrukcyjne zostały podjęte także z ZSRR, jednakże zębatki rodzimej konstrukcji okazały się
mało odporne na zużycie i wszystkie radzieckie przekładnie zostały
wymienione jeszcze w czasie prób,
gdyż nie nadawały się do eksploatacji. Na końcu każdego wału napędowego znalazła się trójpiórowa,
brązowa śruba napędowa o średnicy 4,7 m. Dziobowa maszynownia
napędzała prawy wał napędowy,
rufowa lewy.
Uzbrojenie artyleryjskie
Pierwotnie przewidywano uzbrojenie nowych krążowników w 6-8
armat kal. 180 mm w podwójnych
13. Conway’s All the World’s Fighting Ships
1922-1946, London 1987, s. 327.

Dziobowe wieże MK-3-180 artylerii głównej Kirowa w czasie ćwiczeń tuż przed wojną.

wieżach. Jednak pierwotne zamierzenia skorygowano po analizie
zagranicznych konstrukcji uzbrojonych przeważnie w 9 armat w potrójnych wieżach. W ostatecznym
projekcie na nowych krążownikach
postanowiono ustawić 9 armat
nowego typu B-1-P w trzech
nowych wieżach MK-3-180. Wieże
(a w zasadzie ich ruchoma część
oznaczona B-27) zostały opracowane w Leningradzkich Zakładach
Mechanicznych im. Stalina przy
wydatnej pomocy włoskich konstruktorów. Projekt wież dwudziałowych przerobiono na wieże
trójdziałowe, przy czym najwięcej zmian wymagało wspólne dla
wszystkich armat łoże. Wieża dla
trzech armat z oczywistych powodów był cięższa od pierwotnego
dwulufowego projektu o ok. 30 ton.
Jak już wspomniano wszystkie
trzy armaty spoczywały na jednym
łożu i wszystkie były podnoszone
i opuszczane wspólnym mechanizmem. Naturalnie takie rozwiązanie, choć prostsze w zastosowaniu,

w praktyce było dosyć nieszczęśliwe dla stanowisk artylerii głównej,
gdyż uszkodzenia jednej armaty lub
jednego z mechanizmów w wieży oznaczało wyeliminowanie całej
wieży.
Dwie wieże umieszczono na dziobie, przy czym druga stała w superpozycji. Trzecia wieża została umieszczona na pokładzie
rufowym.
Armaty kal. 180 mm miały lufy
długości 57 kalibrów (10 345 mm
z zamkiem) i złożoną konstrukcję z wymiennymi „koszulkami”,
przy czym zastosowano w nich
dwa rodzaje gwintów. Pierwotnie
zastosowano gwinty o głębokości 3,6 mm, jednakże do roku
1941 wszystkie armaty na krążownikach otrzymały koszulki o głębszych gwintach, a więc zapewniających większą żywotność
lufy i lepszą celność. Bruzd było
40 i miały długość 10 160 mm.
Komora nabojowa miała objętość
53,2 dm³. W przeciwieństwie do
wcześniejszego modelu armat kal.

Fot. zbiory Siergiej A. Bałakin

180 mm zastosowanych na krążowniku Krasnyj Kawkaz armaty otrzymały bardziej konwencjonalny zamek śrubowy w miejsce
klinowego – charakterystycznego
dla armat szybkostrzelnych mniejszych kalibrów. Zamek otwierał
się hydraulicznie do góry (gdyż
ustawienie armat bardzo blisko
siebie na wspólnym łożu wykluczało otwieranie zamka na boki).
Szybkostrzelność pierwotnie
oszacowano na 6 strzałów (później założenia skorygowano do
5,5 strzałów). Żywotność lufy określono na 320 strzałów. W praktyce
nie udało się w warunkach bojowych strzelać szybciej niż 2 strzały
na minutę. Pocisk o masie 97,5 kg
(w zasadzie wszystkie pociski
bojowe miały podobną masę) były
wystrzeliwane z szybkością początkową 920 m/ s na maksymalną
odległość ponad 37 000 metrów.
Każde działo miało swoje podajniki podające pociski i ładunki miotające. Załoga wieży składała się
z 50 ludzi.

9

+50˚

Wieża MK-3-180 dział 180 mm

-5˚

rys. Michał Glock

Elewacja wieży umożliwiała podniesienie luf +48° (na Kirowie) i +50°
(na pozostałych okrętach). Silniki
elektryczne pozwalały na podnoszenie luf z szybkością 10° na sekundę

(ręcznie 0,2° na sekundę). W sumie
w każdej z wież MK-3-180 znajdowało się 11 silników elektrycznych
o łącznej mocy 67,2 kWt14. Całe
stanowisko wraz z częścią barbe-

ty ważyło w zależności od miejsca
ustawienia na pokładzie od 236 t
(wieża nr 3 na rufie) poprzez 241 t
14. Encykłopedia ote… s. 968.

Alarm przeciwlotniczy na Woroszyłowie w czasie wojny, widoczna rufowa wieża dział 180 mm.

10

Fot. Siergiej A. Bałakin

Tabela nr 3 Rodzaje pocisków do dział B-1-P
Rodzaj pocisków

Masa [kg]

Długość [mm]

Masa ładunku
wybuchowego [kg]

Masa ładunku
miotającego [kg]

Typ zapalnika

Przeciwpancerny wz. 1928*

97,5

863

2,0

40 typu 180/60

KTMB,BZM,KTD

Przeciwpancerny wz. 1928*

97,5

913

1,95

40 typu 180/60

KTMB

Burzący wz. 1928*

97,5

967

7,3

40 typu 180/60

MR

Burzący wz. 1928*

97,5

965

7,0

40 typu 180/60

KTMF

Przeciwpancerny wz. 1928 (BO-08)

97,5

914

1,95

40 typu 180/60

KTMB,KTMB-2

Przeciwpancerny wz. 1928

97,5

902

1,82

40 typu 180/60

KTMB,KTMB-2

Półprzeciwpancerny wz 1928 (P-07)

97,5

966

7,0

40 typu 180/60

KTMF, KTMF-2

Półprzeciwpancerny wz 1928

97,5

966

6,8

40 typu 180/60

KTMF, KTMF-2

Burzący wz 1928

97,5

966

7,0

40 typu 180/60

KTMF

Szrapnel wz 1928 (OF-50)

97,5

955

7,86

40 typu 180/60

RGM

Szrapnel wz 1928

97,5

954

7,97

40 typu 180/60

RGM

Szrapnel wz 1928 (OF-026)

98,27

969

7,52

40 typu 180/60

RGM

Rozpryskowy wz 1928 (DG-026)**

97,5

967

7,52

40 typu 180/60

WM-16

Przeciwbetonowy wz 1928

97,5

963

8,57

40 typu 180/60

KTMF

* Dotyczy armat z mniejszą głębokością gwintu
** Pocisk przeciwlotniczy

(wieża nr 1) do 247 ton (wieża nr 2).
Różnice w ciężarze wynikały z różniej wysokości barbet. Stanowiska
mogły obracać się po 135° na każdą
burtę. Prędkość obrotu wynosiła 8°
na sekundę w przypadku wykorzystywania silników elektrycznych lub
0,5° na sekundę ręcznie.

Funkcję ciężkiego uzbrojenia
przeciwlotniczego na okrętach
pełniło po 6 armat (2 baterie po
3 armaty) kal. 100 mm typu B-34.
Armaty stały na pojedynczych lawetach osłoniętych maskami przeciwodłamkowymi. Całe ciężkie uzbrojenie przeciwlotnicze umieszczono

Stanowisko armat kal. 100 mm typu B-34 USM.

w rejonie rufowego komina. Takie
rozwiązanie niestety było dosyć
nieszczęśliwe, gdyż jedno trafienie
bombą lub pociskiem większego
kalibru mogło wyeliminować całą
posiadaną ciężką artylerię przeciwlotniczą. Pierwotnie planowano na miejscu pojedynczych armat
Fot. zbiory Siergiej A. Bałakin

11

+70˚
Działo B-34 kal. 100 mm

-5˚

rys. Michał Glock

ustawianie podwójnych stanowisk
armat kal. 100 mm na podstawach
Minizini. Jednak waga tych stanowisk oraz przestarzałe rozwiązania konstrukcyjne spowodowały, że
te pochopnie zakupione stanowiska
trafiły na pokłady starych czarnomorskich krążowników. Trzy trafiły
na Krasny Krym i Czerwoną Ukrainę
oraz cztery na Krasnego Kawkaza.
Armaty kal. 100 mm ustawione
na nowych krążownikach były opracowywane w zakładach Bolszewik
(dawny Obuchow) w zasadzie od
połowy lat 30-tych, jednakże końcowe prace przy tych stanowiskach
zbiegły się w czasie z budową i wykańczaniem pierwszych krążowników projektu 26.
Armata kal. 100 mm B-34 miała lufę o długości 56 kalibrów
(5795 mm, w tym część gwintowana 5350). Lufa nie miała konstrukcji wielowarstwowej, więc w razie
zużycia cała podlegała wymianie.
40 bruzd miało głębokość 1,5 mm.
Komora nabojowa miała objętość
7,985 dm³. Sam zamek był klinowy
i charakterystyczny dla dział szybkostrzelnych. Strzelano pociskami

12

zespolonymi o masie 30 kg (właściwy pocisk 15,8 kg). Prędkość
początkowa pocisku wynosiła 900 m/s. W zasadzie ładowanie odbywało się ręcznie, zaś same
pociski trafiały na stanowisko za
pomocą wind z komór amunicyjnych położnych na śródokręDziałko 21-K kal. 45 mm

rys. Waldemar Kaczmarczyk

ciu. Żywotność lufy obliczono na
800 strzałów.
W roli lekkiej artylerii przeciwlotniczej na krążownikach projektu
26 ustawiono po 6 już nienajnowszych działek kal. 45 mm typu 21-K.
Ustawienie tych działek było podyktowane opóźnieniem w produkcji

Tabela nr 4. Zapas pocisków do dział na krążownikach projektu 26, 26 bis 26-bis-2
Standardowy
Kirow
Maksim Gorki
Kalinin
Maksymalny
Kirow
Maksim Gorki
Kalinin

kal.180 mm

kal.100 mm

kal. 85 mm

kal. 45 mm

kal. 37 mm

kal.12,7 mm

900

1800

-

3600

-

75 000

900
900

1800
-

2800

5400
3600

30 000

50 000
75 000

924

2000

-

3900

-

-

924
924

2000
-

3000

5850
3900

-

-

działek przeciwlotniczych nowych
wzorów kal. 37 mm typu 70-K.
Działka, podobnie jak na pancernikach, zostały ustawione w bateriach po trzy. Pierwsza trójka została ustawiona na dachu głównego
stanowiska dowodzenia, zaś pozostałe na pokładzie na skraju rufowej
nadbudówce.
Działa kal. 45 mm typu 21-K
miały lufy o długości 46 kalibrów (2072 mm), 16 bruzd w lufie o głębokości 0,5 mm miało
długość 1650 mm. Działka wyposażono w półautomatyczny, pionowy zamek klinowy o masie 10,5 kg.
Odrzut przy oddawaniu strzału wymusił zastosowanie specjalnych hydrauliczno-sprężynowych
oporopowrotników. Masa poje-

dynczego stanowiska przygotowanego do strzału wynosiła około
0,5 tony. Szybkostrzelność wynosiła 25 strzałów na minutę, jednak w praktyce nie strzelano szybciej niż 18-20 strzałów na minutę.
Pocisk o masie 1,065 kg-2,41 kg
był wystrzeliwany z lufy z prędkością w przedziale 335-880 m/s na
dystans 5000 m (przy strzelaniu do
celów powietrznych) i do 9200 m
przy strzelaniu w poziomie.
Obok działek kal. 45 mm na
przedniej nadbudówce umieszczono także 4 wielkokalibrowe karabiny maszynowe kal. 12,7 typu DSzK.
Na uzbrojenie krążowników
wchodziły także dwie trójrurowe
wyrzutnie torped kal. 533 mm typu
39-Ju. Zostały one ustawione na

Wyrzutnia torped Woroszyłowa gotowa do strzału, połowa lat 50-tych.

śródokręciu na wysokości katapulty.
Torpedy typu 53-38 (licencja włoska)
zostały umieszczone bezpośrednio
na wyrzutniach. Nie przewidziano torped zapasowych, zaś uzbrojenie głowic następowało w razie
konieczności tuż przed akcją bojową. Odpalenie torped następowało za pomocą niewielkiego ładunku
prochowego (900 gramów prochu
czarnego). Masa całego stanowiska
wynosiła około 11,6 tony.
Wyposażenie lotnicze
Do korygowania ognia oraz rozpoznania na wyposażenie nowych
krążowników przyjęto także dwa
wodnosamoloty typu KOR-1.
Samoloty nie posiadały hangaru przez co były narażane na
Fot. zbiory Siergiej A. Bałakin

13

Łódź latająca Beriew Be-4 (KOR-2)

uszkodzenia wywołane warunkami atmosferycznymi względnie
od prowadzonego ognia artyleryjskiego własnego lub przeciwnika.
Samoloty miały masę 2,486 tony
i napędzane były jednym silnikiem M-25 o mocy 675 KM. Były
to samoloty o konstrukcji drewnianej, dwupłatowe z jednym dużym
pływakiem centralnym i dwoma
pomocniczymi. Samolot miał składane skrzydła tak, że mieścił się na
platformie o wymiarach nie większych niż 11×11 m (czas składania
skrzydeł wynosił prawie 40 minut,
choć planowano, że wyniesie ono
10 minut). Moc silnika pozwalała na maksymalny lot z prędkością 277 km/h, zaś zapas benzyny pozwalał na trzygodzinny lot
(zasięg ok. 860 km). Interesujące,
że nowe samoloty były niejako tymczasowym rozwiązaniem do czasu
opracowania konstrukcji wodnosamolotu lub łodzi latającej mającej
być powszechnie wykorzystywaną
na wielkich jednostkach floty, które
dopiero zamierzano zbudować.
Samolot KOR-1 (Be-2) nie zadowalał swoimi osiągami (szczególnie
zła była dzielność morska) i nawet
nie przeszedł prób państwowych
(!). Jednakże produkcja 13 maszyn
została podjęta w 1937 roku, gdyż
w przeciwnym razie okręty floty

14

rys. Michał Glock

radzieckiej nie posiadałyby żadnego
samolotu pokładowego, ponieważ
dotychczas używane łodzie latające KR-1 (radzieckie kopie niemieckiego Heinkla HD-55) były wycofane z linii w 1938 roku i nie było
ich następców. Interesujące, że
KOR-1 był ostatnim powszechnie
wykorzystywanym wodnosamolotem marynarki radzieckiej. Oprócz
krążowników proj. 26 trafił także
na pokład Krasnego Kawkaza oraz
pancerników Marat, Oktjabrskiej
Rewolucji oraz Pariżskiej Kommuny.
Dla nowych krążowników specjalnie zakupiono w niemieckiej firmie Heinkel 4 katapulty K-12 W.
Masa katapulty wynosiła 21 t, zaś
jej długość 24 m. Pozwalała ona na
start maszynom o masie do 2750 kg
z prędkością 125 km/h (przyspieszenie 4 g). Dwie katapulty przeznaczono na nowe krążowniki, zaś
pozostałe wykorzystano do celów
badawczych (jedna katapulta trafiła
na pokład specjalnie zaadoptowanej
barki stojącej w bazie w Oranienbaumie) i opracowania własnych
urządzeń podobnego typu15.
Pod koniec wojny na krążowniku Mołotow testowano nowy typ
pokładowych samolotów rozpoznawczych typu Be-4 oznaczonych
jako KOR-2. Niestety samoloty te
nie miały okazji wejść na uzbroje-

nie żadnego z radzieckich okrętów
pomimo, że były uznawane za konstrukcje udaną.
Nowe krążowniki wyposażono
także w broń przeciw okrętom
podwodnym. Na pawężowej rufie
umieszczono dwie zrzutnie bomb
głębinowych, natomiast cztery dalsze wyrzutnie typu BMB-1 umieszczono na pokładzie rufowym przed
rufową wieżą artylerii głównej.
W magazynach krążowników przechowywano do 20 dużych bomb
głębinowych typu BB-1 oraz do
30 małych BM-1. W czasie wojny
oczywiście zabierano ich więcej: do
30 dużych i 60 małych.
Na wypadek nocnej walki okręty wyposażono w cztery reflektory
bojowe o średnicy lustra 90 cm. Na
Kirowa trafiły początkowo cztery
włoskie reflektory typu OG-90 (firmy
Galileo16 o masie 654 kg i natężeniu światła 168 kandeli), standardowo używane na dużych włoskich jednostkach, zaś Woroszyłow
otrzymał ich radzieckie kopie typu
MRE-39,0-2 (masa 600 kg, natężenie światła 160 kandeli). W czasie
wojny reflektory włoskie na Kirowie
15. Kiński A., Zabłockij W., Oczy Wielkiej Floty –
Beriew Be-4, „Nowa Technika Wojskowa”, styczeń
2001, Warszawa 2001, s.33-36
16. Płatonow A. W., Encikłopedja sowietskich
nadwodnych korabliej 1941-1945, Sankt Petersburg
2002, s. 515.

zostały zastąpione przez urządzenia
rodzimej konstrukcji.
Ponieważ marynarka radziecka,
w przeciwieństwie do floty carskiej,
nie posiadała rozbudowanych sił
minowych do zadań związanych ze
stawianiem zapór minowych, przystosowano do stawiania min wszystkie nowo budowane okręty wojenne
oraz pod tym kątem modernizowano
stare okręty. Nowe krążowniki także
miały być zdolne do stawiania ofensywnych pól minowych na wodach
przeciwnika. Na zainstalowanych
torach minowych znalazło się miejsce dla 164 min wzoru 1912 względnie dla 100 cięższych nowych min
typu KB-1. Miny były spuszczane do
wody z dwóch pochylni umieszczonych na skraju rufy.
Aby zabezpieczyć krążowniki
przed możliwością wpłynięcia na
miny kontaktowe na wyposażeniu
okrętów znalazły się trały-parawany
typu „K-1”. Łącznie na każdym z nowych krążowników zainstalowano 4 trały (po 2 na burtę). Niestety
pomysł z wykorzystaniem tego

typu trałów na szybkich krążownikach okazał się chybiony, gdyż trał
był zaprojektowany do wykorzystania przy prędkości 14-18 węzłów,
natomiast krążowniki podobnie jak
wszystkie nowe niszczyciele także
wyposażone w trały tego rodzaju, z reguły w czasie działań bojowych (a także ćwiczeń) poruszały
się z większą prędkością, przy której trał przestawał spełniać swoje
funkcje lub po prostu urywał się
pod naporem wody. Trały umieszczono na stelażach na barbecie drugiej wieży artylerii głównej.
Od początku wojny instalowano także na większych nawodnych
jednostkach urządzenia demagnetyzacyjne mające chronić kadłub
przed detonacją dennych min magnetycznych. Urządzenie było niezwykle proste i składało się z kabla
oplatającego kadłub oraz generatora słabego pola magnetycznego
dezaktywującego zapalniki w minie
magnetycznej.
Nowe radzieckie krążowniki przygotowano do odpierania ataku gazo-

Trał-parawan na specjalnym stelażu przy burcie Woroszyłowa.
Dalej widać jak dźwig kratownicowy opuszcza na wodę
sześciowiosłową jolę.
Fot. zbiory Siergiej A. Bałakin

wego względnie zabezpieczono przed
zgubnymi skutkami odniesionych
uszkodzeń, kiedy to część pomieszczeń mogła wypełnić się dymem.
Wszystkie ważniejsze pomieszczenia (SD, centrala artyleryjska itp.)
zostały podłączone do 8 specjalnych
urządzeń mających za zadanie filtrowanie i oczyszczanie powietrza.
Zainstalowane dmuchawy pozwalały w ciągu godziny na wymianę do
300 m³ powietrza każda.
Krążowniki przystosowano także
do stawiania zasłony dymnej. Na
pokładzie znalazły się dwa systemy
wytwarzania zasłony dymnej. DA1 był połączony z kominami i w zależności od tego jakie wykorzystano mieszaniny nafty/mazutu można
było uzyskać dym czarny lub biały.
Na rufie zainstalowano system
DA-2 który wytwarzał dym dzięki
reakcji chemicznej S-4 (chlor i tlenek siarki17).
17. Pyzik R., „Brzydkie kaczątka” stalinowskiej
floty cz. III, „Okręty Wojenne” nr 46, Tarnowskie
Góry 2001, s.40-52. Były to standardowe wyposażenie radzieckich jednostek przełomu lat 30 i 40-tych.

Gotowy do opuszczenia na wodę trał-parawan typu K-1 na
Woroszyłowie. W tle pancernik Pariżskaja Kommuna.
Fot. zbiory Siergiej A. Bałakin

15

Nadbudówka dziobowa Kirowa tuż po ukończeniu budowy. Fotografia wykonana
przez wywiad fiński.
Fot. „Suomen Laivasto Sodassa”

Systemy kierowania
ogniem artyleryjskim
Do kierowania ogniem nowe
radzieckie krążowniki otrzymały najnowocześniejszy ówcześnie
system opracowany w 1938 roku.
System typu „Mołnia”, bo o nim
mowa, został opracowany w zakładzie nr 112 Elektropribor, który był
głównym dostawcą tego typu wyposażenia dla radzieckich jednostek.
System ten został opracowany na
podstawie włoskiej dokumentacji
i wcześniej zainstalowany (oczywiście na mniejszą skalę) na liderach
proj. 1 typu Leningrad.
Za głównego twórcę uważa się
inż. W. R. Zarnickiego. System
składał się z centrali artyleryjskiej
CAS-2 (opracowanej w 1936 i wzorowanej na centrali Galileo) będącej
niejako sercem całego systemu, skąd
przekazywano informacje dotyczące celu do wież artylerii głównej, a w razie konieczności także do
baterii artylerii przeciwlotniczej i na
wyrzutnie torped. Danych dotyczących celu dostarczał główny zespół
dalmierzy KPD ³-6 (stanowisko
otrzymało oznaczenie B-20). Zespół
ten składał się z trzech sześciome-

16

trowych dalmierzy stereoskopowych typu DM-6, wizjerów WMC2 oraz noktowizorów N-1. Jeden
z dalmierzy zajmował się pomiarem
odległości od celu, drugi mierzył
odległość padania własnych pocisków, zaś trzeci był niejako zapasowym i w razie konieczności mógł
dokonywać pomiarów za pozostałe dalmierze. Stanowisko umieszczono na platformie na szczycie
czworonożnego masztu na wysokości ok. 26 m nad lustrem wody.
Umieszczenie dalmierzy na jednym
stanowisku, choć znacznie poprawiało celność, było dosyć niebezpieczne, gdyż istniała realna możliwość wyłączenia całego systemu
jednym celnym trafieniem nawet
odłamkiem. Aby temu jakoś zaradzić każda wieża została wyposażona w swój własny dalmierz DM-6,
aby w razie konieczności samodzielnie prowadzić ogień. Centrala
została umieszczono wewnątrz kadłuba pod dziobową nadbudówką.
Stanowisko KPD³-6 ważyło 13 ton
i obsługiwane było przez 9 ludzi.
Artyleria przeciwlotnicza (tylko
stanowiska kal. 100 mm) była naprowadzanacentralniezapomocąsystemu

„Horyzont-1”. System ten składał się
z dwóch stanowisk SPN-100 (Kirow)
lub SPN-200 (Woroszyłow). Każde
stanowisko było wyposażone w dalmierz stereoskopowy DM-3 o bazie 3 metrów. Dalmierze umieszczone były w rufowej części nadbudówki
dziobowej. Dane tam uzyskane były
przekazywane do centrali odpowiadającej za prowadzenie i korygowanie
ognia artylerii przeciwlotniczej SO26. Stamtąd dane dotyczące celu przekazywano na stanowiska. Wszystkie
6 pojedynczych stanowisk było zorganizowanych w dwie baterie (po jednej na burtę). W razie uszkodzenia
systemu „Horyzont-1”korygowaniem
ognia mógł zająć się system kierowania ogniem artylerii głównej.
Kierowanie ogniem artylerii przeciwlotniczej kal. 45 mm (później
37 mm) było możliwe dzięki danym
otrzymywanym z trzech dalmierzy
typu DM-1,5 (dalmierz półtorametrowy). Dwa z dalmierzy ustawiono
na nadbudówce dziobowej (na platformie reflektorów powyżej baterii armat kal. 45 mm), trzeci trafił na dach niewielkiej nadbudówki
stojącej za stanowiskami łodzi na
rufie. W razie konieczności celowanie działkami przeciwlotniczymi mogło obywać się bez pomocy
dalmierzy. Na pokładach znalazło
się także miejsce na cztery wielkokalibrowe karabiny maszynowe
kal. 12,7 DSzK. Karabiny te stały
na pierwszym pokładzie nadbudówki dziobowej (po dwa na burtę)
i w razie konieczności mogły być
także obsługiwane przez dalmierze
DM-1,5.
Celowanie wyrzutniami torped mogło odbywać się za pomocą
systemu „Mołnia”.
Wyposażenie dodatkowe
Na krążownikach nie przewidziano wyposażenia radarowego,
zresztą w ZSRR dosyć późno w porównaniu z innymi krajami rozpoczęto prace nad tego typu urządzeniami, niemniej jednak do wybuchy
wojny jedno z pierwszych takich
urządzeń trafiło na pokład krążownika Mołotow. Był to radar
typu „Redut-K” i służył do wykrywania celów powietrznych. Jako
że było to jedyne tego typu należycie działające urządzenia we
Flocie Czarnomorskiej tuż począt-

ku wojny okręt był wykorzystywany jako część systemu Obrony
Przeciwlotniczej Bazy Główniej.
W późniejszym okresie na jednostkach radzieckich pojawiły się brytyjskie radary typów 281 i 291, radary
kierowania ogniem artylerii głównej typów 284 i 285 oraz radary kierowania ogniem przeciwlotniczym
typu 282. Wszystkie trafiły na pokłady radzieckich okrętów na mocy
umowy Lend-Lease. W późniejszym
okresie radziecki przemysł elektroniczny na brytyjskich wzorach
skonstruował własne urządzenia
radarowe, zaś po wojnie kopiowano
także urządzenia pochodzenia niemieckiego zdobyte w czasie działań
wojennych i przejęte na okrętach
przyznanych w ramach reparacji
wojennych (na przykład krążownik Nürnberg – późniejszy radziecki
Admirał Makarow).
W celu utrzymywania łączności
na okrętach zainstalowano system
„Błokada-2” opracowywany od
połowy lat 30-tych. System składał
się z szeregu odbiorników i urządzeń nadawczych. W pierwotnej
konfiguracji na okrętach zainstalowano nadajniki pracujące na długich falach: „Uragan”, „Szkwał”,
radiotelefon „Briz” oraz pracujący
na krótkich falach „Buchta”.
Odbiorniki pracujące na falach długich były reprezentowane przez urzą-

dzenia „Dozor”, „Purga”, „Wichr”
i „Mietel”. Łączność na szczeblu taktycznym zapewniał radiotelefon
„Rejd”, zaś specjalnie do utrzymywania łączności z wojskami desantowymi w razie konieczności niesienia im pomocy zainstalowano
radiostację PB-38. Urządzenia krótkofalowe miały zasięg w granicach
do 7000 mil zaś długofalowe do
1200 mil. Oczywiście na pokładach
okrętów nie zabrakło optycznych
środków łączności, w tym 5 przenośnych reflektorów sygnalizacyjnych
o średnicy lustra 45 cm, zestawów
flag sygnałowych oraz rakiet.
Energię elektryczną na nowych
jednostkach zapewniały liczne generatory prądu. Na Kirowie znalazły
się cztery włoskie turbogeneratory parowe typu Franko – Tozi o mocy po 165 kW, oraz generatory dieslowskie: jeden firmy Ansaldo i drugi
z radzieckich zakładów „Krasnyj
Dizel” typu 8-L4. Miały one taką
samą moc jak generatory parowe,
jednakże ich przeznaczeniem było
zapewnianie prądu w razie awarii lub uszkodzenia. Prąd w instalacji krążownika miał napięcie 230 V.
Inny zestaw generatorów znalazł się na pokładzie Woroszyłowa.
Generatory włoskie zastąpiły produkowane w rodzimych zakładach
urządzenia typu PST 44/23 standardowo montowane później na

Duży barkas motorowy przed opuszczeniem na wodę. W tle jeden
z krążowników typu Swierdłow.
Fot. zbiory Siergiej A. Bałakin

wszystkich krążownikach projektu
26 bis. Dodatkowo zainstalowano
generatory dieslowskie. Wszystkie
generatory miały moc po 165 kW,
jednakże wytwarzały prąd o napięciu 220V.
Wyposażenie nawigacyjne składało się z dwóch kompletów żyrokompasów. Na Kirowie zainstalowano żyrokompasy niemieckiej
firmy Einschutz, na Woroszyłowa
trafił jeden taki żyrokompas i jeden rodzimej produkcji typu „Kurs2”. Dodatkowo na okrętach zainstalowano wykreślacze kursu firmy
Sperry oraz rodzimej produkcji „Kurs”. Na krążownikach ustawiono jeszcze 4-5 magnetycznych
kompasów 127 mm (2 główne i 23 pomocnicze). Do określania prędkości krążowniki wyposażono wzorem wcześniejszych konstrukcji
w logi GO Mk III.
W celach komunikacyjnych lub
ratunkowych na pokładach okrętów ustawiono szereg łodzi i kutrów.
Największe były kutry KS-26 napędzane silnikami spalinowymi pozwalającymi na uzyskanie prędkości do
9 węzłów. Kutry z reguły były wykorzystywane przez dowódcę lub
admirała przebywającego na pokładzie. Stały na nadbudówce rufowej
za grotmasztem i były obsługiwane przez duży bom ładunkowy przytwierdzony do podstawy masztu.

Ćwiczenia załogi w spuszczaniu czterowiosłowej joli
z żurawików rufowego pokładu. Fot. zbiory Siergiej A. Bałakin

17

Maksim Gorki krótko po wcieleniu do służby. Na katapulcie wodnosamolot KOR-1.

Dla załogi przewidziano dwa duże
barkasy o wyporności 3 t i prędkości
8 węzłów ustawione na pokładzie
w rejonie katapulty i obsługiwane
przez kratownicowe dźwigi przeznaczone głównie dla wodnosamolotów. Mniejsze sześciowiosłowe jole
umieszczono na wychylanych żurawikach na rufie, zaś jeszcze jeden
jol i mniejszą czterowiosłową łódź
roboczą ustawiono po obu stronach
dziobowego komina.
Skład pokładowych środków pływających nie był stały i ulegał częstym zmianom, dlatego trudno jest
ustalić jakie łodzie pokładowe znajdowały się na okrętach w konkretnych momentach ich służby.
Nowe krążowniki oferowały również zupełnie nowy, niespotykany na żadnym starszym okręcie
radzieckim standard pomieszczeń
dla załogi. W nadbudówce dziobowej umieszczono kabiny dla oficerów wysokiego stopnia wchodzących w skład dowództwa
okrętu. Przewidziano także oddzielne pomieszczenia dla sztabu, gdyż
krążowniki od początku były pomyślane jako jednostki flagowe dla
zespołów floty. Kajuty starszych oficerów znajdowały się także w dziobowej części kadłuba pod górnym pokładem. Młodsi oficerowie
umieszczeni byli w kajutach w nad-

18

budówce rufowej oraz w rufowej części kadłuba. Podoficerowie
i marynarze zostali rozmieszczeni w 14 kubrykach. Ustawiono
w nich 506 piętrowych koi. W razie
konieczności w wyznaczonych miejscach można było podczepić dodatkowych 67 koi. Załoga stołowała
się w 3 dużych mesach (marynarze
i podoficerowie) przy czym oficerowie mieli swoją jadalnię.
Świeżego pieczywa dostarczała mechaniczna piekarnia okrętowa. Na pokładzie znalazło się także
miejsce dla salonów oficerskich,
klubu z wyposażeniem kinowym,
sauny, licznych łaźni, mechanicznej pralni i prasowalni. Szpital na
12 łóżek (dodatkowe 4 w izolatce)
wyposażony był w ambulatorium,
salę operacyjną, rentgen, aptekę,
oraz gabinet dentystyczny.
Załoga pierwotnie składała się
z 44 oficerów, 124 podoficerów
i 566 marynarzy. Razem 734 ludzi,
jednak w chwili wejścia do służby „na burcie” Kirow miał tylko
692 ludzi, co było spowodowane niesprawnością części urządzeń pokładowych lub ich brakiem.
W toku służby załogi okrętów stale
się powiększały, co było spowodowane instalacją coraz nowszych
systemów i urządzeń pokładowych
oraz zwiększeniem ilości działek

Fot. zbiory Siergiej A. Bałakin

przeciwlotniczych. Na Kirowie pod
koniec wojny było 872 ludzi załogi
zaś na Woroszyłowie 881.

Opis techniczny krążowników
projektu 26 bis

Radzieckie dowództwo bardzo
zadowolone było z projektu pierwszych nowoczesnych krążowników,
jednak przy budowie kolejnych
podobnych jednostek postanowiono ten bardzo dobry projekt jeszcze poprawić, przede wszystkim zaś
nowe okręty miały być budowane
tylko przy wykorzystaniu rodzimych
elementów wyposażenia. Nie ulega
wątpliwości, że decyzję tę podjęto w wyniku znacznego pogorszenia się stosunków z Włochami, co
było konsekwencją trwającej wojny
domowej w Hiszpanii, w szczególności zaś popieraniem przez rząd
Mussoliniego frankistów. Poza tym
obawiano się ze strony włoskich
inżynierów aktów sabotażu, o który zresztą Włosi byli podejrzewani w wyniku serii awarii na Kirowie
w czasie jego wyposażania.
Różnice pomiędzy projektem
włoskim i jego radziecką kontynuacją były widoczne, choć nie należy
ich uznawać za znaczne.
Przede wszystkim okręty projektu 26 bis opracowanego przez biuro
konstrukcyjne nr 17 (CKB-17)

w Leningradzie. Prace nad poprawionym projektem trwały w zasadzie do końca 1937 roku, a więc nie
opierały się na żadnych doświadczeniach zebranych w wyniku eksploatacji Kirowa czy Woroszyłowa,
gdyż te jeszcze były w budowie.
Konstruktorzy skoncentrowali się na przebudowie dziobowej
nadbudówki. Jak już wspomniano krążowniki projektu 26 wzorem
konstrukcji włoskich zostały zaopatrzone w czworonożne maszty, na
szczytach których ustawiono stanowisko dalmierzy. Niestety zgodnie z przewidywaniami okazało się
w czasie pierwszych prób, że maszty bardzo dobrze przekazują drgania, dzięki czemu przyrządy kierowania ogniem były narażane na
uszkodzenia.
Postanowiono zatem, że nowe krążowniki muszą mieć niższe i mniej
wrażliwe na drgania nadbudówki
których trzonem miała być solidna
maszto-wieża, dokładnie taka jaką
na swoich najnowszych konstrukcjach stosowali Włosi. Nowa nadbudówka dziobowa miała tę zaletę,
że znacznie poprawiała widoczność
w kierunku dziobu, co miało znaczenie dla baterii artylerii przeciwlotniczej kal. 100 mm umiejscowionej w rejonie rufowego komina.
Zgodnie z zaleceniami zarządu uzbrojenia nowe krążowniki powinny mieć wzmocnione
uzbrojenie przeciwlotnicze, dlatego dodano jeszcze jedną potrójną baterię działek kal. 45 mm typu
21-K. Oczywiście w praktyce takie
wzmocnienie okazało się iluzoryczne, głównie za sprawą przestarzałości konstrukcji tych działek.
Rys. Michał Glock

Schemat opancerzenia
Maksim Gorki (mm)

rys. Michał Glock

1
2
3
4
5
6
7
8
9
10










Przyrząd kierowania ogniem KPD3-6
Reflektor bojowy o lustrze 90 centymetrów typu MPE-e9,0
Dalmierz DM-1,5
Inklinometr
Noktowizor
Działko kal. 45 mm 21K
Kompas
Wielkokalibrowy karabin maszynowy kal. 12,7 mm typu DSzK
Reflektor sygnalizacyjny o lustrze 45 centymetrów typu MSPR-ł4,5
Przyrząd kierowania ogniem SPN-200

Szczególne zaniepokojenie w dowództwie floty budziło opancerzenie nowych krążowników nie odbiegające od starszych konstrukcji,
a miejscami nawet cieńsze (Krasnyj
Kawkaz posiadał pancerz burtowy
o grubości 76 mm). Postanowiono
o wzmocnieniu opancerzenia burtowego do 70 mm. Wzmocniono także
pancerne grodzie do 70 mm, pancerz chroniący maszynkę sterową do
30 mm, a także pancerz chroniący
wieże artylerii głównej do 50-70 mm
(przód wieży). Większych zmian nie
wymagało stanowisko dowodzenia
oraz osłony KPD i stanowiska armat
kal. 100 mm.
Przy rozpatrywaniu konstrukcji
tych jednostek można zauważyć, że
znacznie zmodernizowano systemy
kierowania ogniem zarówno dział
artylerii głównej, jak i przeciwlotniczej. Na nowych jednostkach montowano system kierowania ogniem
„Mołnia AC”. System ten został nieznacznie unowocześniony przez
dodanie systemów zapewniających

dokładniejsze przeliczanie danych
oraz poprawę systemów stabilizacji. Zainstalowano także nowszą
centralę kierowania ogniem CAS-1.
System kierowania ogniem przeciwlotniczym także został unowocześniony do standardu „Horyzont2”. Na mniejszej wysokości znalazł
się KPD³-6. Na krążownikach proj.
26 znajdował się on 26 metrów
nad lustrem wody, zaś na nowych
krążownikach KPD znalazł się
6 metrów niżej. Poza tymi zmianami wyposażenie nie uległo większym zmianom.
Nowe krążowniki jak już wspomniano miały być wyposażone
w urządzenia rodzimej konstrukcji. Przede wszystkim dotyczyło to
urządzeń napędowych oraz wyposażenia nawigacyjnego i lotniczego.
Na nowych okrętach zainstalowano wyłącznie urządzenia napędowe własnej konstrukcji (a właściwie
zbudowane własnymi siłami, ale na
licencji włoskiej). Turbiny TW-7 stały
się podstawową jednostką napędo-

19

Fot. zbiory Siergiej A. Bałakin

Kalinin na podejściach do Władywostoku w 1944 roku.

wą wszystkich radzieckich krążowników 68K i 68 Bis. Siłownia miała
moc 110 000 KM (2 × 55 000 KM)
i w czasie prób okazała się mniej
zawodna niż włoskie prototypy.
Przeprojektowano zbiorniki dna
podwójnego aby zwiększyć zasięg
krążowników.
Podobnie jak maszyny kotły także
produkowano już wyłącznie w zakładach radzieckich.
W czasie prób obliczono, że rodzimej konstrukcji kotły przy identycznych parametrach wytwarzanej pary,
są znacznie bardziej ekonomiczne
w użyciu. Naturalnie wraz ze wzrostem zasięgu wzrosło zapotrzebowanie na słodką wodę niezbędną zarówno dla załogi jak i kotłów. Zbiorniki
na Maksymie Gorkim i na Mołotowie
miały identyczną objętość. Zapas
wody kotłowej wynosił 315 ton, wody
do celów higienicznych było 105 ton,
zaś pitnej 95 ton. Na okrętach zainstalowano 4 destylatory wody słonej
o wydajności 72 t/dobę.

Krążowniki otrzymały także
pierwsze radzieckie nowoczesne katapulty typu ZK-1 budowane
w Leningradzie na podstawie niemieckiej dokumentacji.
Z drobniejszych ulepszeń należy
wymienić instalowanie wydajniejszych urządzeń pożarowych oraz
nowocześniejszych pomp służących
do osuszania (względnie zatapiania) wodoszczelnych przedziałów
kadłuba.
Krążowniki projektu 26-bis miały
także nowsze generatory elektryczne zapewniające napięcie 230 V. Na
krążownikach było w sumie 6 generatorów rodzimej konstrukcji:
4 parowe typu PST 44/23 o mocy
165 kWt każdy, oraz 2 dieslowskie
(awaryjne) o takiej samej mocy.

Opis techniczny krążowników
projektu 26 bis-2

W zasadzie w literaturze cztery
krążowniki projektu 26 bis zwykło
się traktować jako jednostki jedne-

Tabela nr 5. Zapas paliwa na krążownikach proj. 26 bis
Nazwa okrętu

Zapas normalny [t]

Zapas pełny [t]

Zapas maksymalny [t]

Maksim Gorki

640

1311

1750

Mołotow

640

1311

1621

Źródło: Płatonow A. W., Encikłopedja sowietskich nadwodnych korabliej…, s. 99-100.

20

go typu. Jest w tym wiele racji jednakże nie jest to do końca prawda.
Przede wszystkim pierwsze krążowniki budowane na Daleki
Wschód były budowane w stoczni
nie posiadającej należytego zaplecza produkcyjnego. Kalinin był
w zasadzie budowany pod gołym
niebem na niewykończonym jeszcze suchym doku. Prace mogły być
prowadzone tylko przy współudziale doświadczonych pracowników
stoczniowych z zakładów mających
swe siedziby w europejskiej części
Związku Radzieckiego.
Budowa obu krążowników
przebiegała dosyć wolno, co dało
budowniczym okazję do wprowadzania na bieżąco poprawek
do oryginalnego projektu 26-bis.
Pierwszą rzeczą, na którą zwrócono szczególnie uwagę była zbyt
słaba konstrukcja dziobowej części
ujawniona w czasie służby Kirowa,
gdy ten wszedł w strefę silnego
sztormu, co spowodowało liczne
uszkodzenia głównie w części dziobowej. Poza tym uwagę budowniczych przyciągały liczne problemy
z systemami kierowania ogniem,
co spowodowało, że już w czasie
prac wyposażeniowych wiele elementów przekonstruowano.

Tabela nr 6. Zapas paliwa na krążownikach proj. 26 bis – 2
Nazwa okrętu

Zapas normalny [t]

Zapas pełny [t]

Zapas maksymalny [t]

Kalinin

650

1406

1759

Kaganowicz

650

1331

1714

Źródło: Płatonow A. W., Encikłopedja sowietskich nadwodnych korabliej…, s. 99-100.

Jednakże podstawową różnicą pomiędzy jednostkami dalekowschodnimi i ich europejskimi odpowiednikami była
artyleria przeciwlotnicza. W czasie
prac wyposażeniowych okazało się
że zamówione w Leningradzie stanowiska armat kal. 100 mm typu
B-34 nie będą dostarczone na
czas, głównie z powodu oblężenia
miasta przez wojska niemieckie.
Podobnie miała się sprawa z elementami, które zamówiono w stalingradzkich zakładach metalowych. Zniszczenie miasta i licznych
zakładów spowodowało znaczne
problemy w wykańczaniu okrętów.
Jako że „potrzeba jest matką wynalazku” budowniczowie ze stoczni
nr 199 postanowili prowizorycznie

zainstalować na jednostkach armaty kal. 85 mm na stanowiskach 90K. Naturalnie tych nowoczesnych
armat także nie posiadano w wystarczającej ilości, więc początkowo na Kalininie zainstalowano po
cztery stanowiska dla armat kal.
76 mm typu 34-K i tyleż nowych
90-K. Dopiero po pewnym czasie
krążowniki otrzymały wymagany
skorygowanym projektem zestaw
ciężkiego uzbrojenia przeciwlotniczego.
Inną różnicą było znaczne przeprojektowanie zbiorników na paliwo dzięki czemu krążowniki zabierały znacznie więcej mazutu niż
ich europejskie odpowiedniki. Było
to związane z dużym akwenem
jaki przypadł jednostkom do patro-

lowania. Wydaje się że dodatkowe zbiorniki zostały zainstalowane
na pokładzie kosztem pogorszenia
warunków służby załogi.
Zmian wymagały głównie pomieszczenia umieszczone pod pokładem pancernym przylegające do
zbiorników paliwa.
Dane dotyczące zapasów paliwa
i wody przedstawiono w tabelach
nr 6 i poniżej.
Interesująco prezentują się także
dane dotyczące zabieranej słodkiej
wody służącej zarówno do zasilania kotłów jak i dla potrzeb zaokrętowanej załogi. Znaczne zmniejszenie zapasu wody przeznaczonej
dla załogi okrętu wskazywałaby na
ograniczenie jej liczby związanej
z przejściem na etaty pokojowe lub
na sporadyczne wykorzystanie krążownika do rejsów patrolowych.
Wody kotłowej zabierano na
Kalininie 320 t (Kaganowicz 200 t),
wody do celów higienicznych 125 t
(tylko 56 t), wody pitnej 90 t, (28 t).
Na obu jednostkach zainstalowano

Tabela nr 7. Dane porównawcze krążowników
Projekt 26 (Kirow)

Projekt 26-bis (Maksim Gorki)

Projekt 26-bis-2 (Kalinin)

Wyporność [t]:
standardowa
normalna
pełna

7885
8590
9436

8177
8882
9728 (10 081)

8400
9105
10 040

Długość kadłuba maksymalna/KLW [m]

191,3/187

191,4/187

191,2/187

Szerokość [m]

17,7

17,7

17,7

Zanurzenie [m] przy wyporności:
standardowa
normalna
pełna

5,75
6,15
7,22

5,75
6,30
7,49

5,88
6,30
-

Moc siłowni [KM]

113 500

129 750

126 900

Prędkość maksymalna [w]

36

36,1

36

Zasięg przy prędkości [Mm/ w]

3750/18

4880/18

5590/18

Zapas paliwa maksymalny [t]

1550

1750

1707

9 × 180 L/57 (3 × III)
6 × 100 L/56 (6 × I)
6 × 45 21-K (6 × I)
4 × 12,7 DSzK (4 × I)
6 × 533 wt (2 × III)

9 × 180 L/57 (3 × III)
6 × 100 L/56 (6 × I)
9 × 45 21-K (9 × I)
4 × 12,7 DSzK (4 × I)
6 × 533 wt (2 × III)

9 × 180 L/57 (3 × III)
8× 85 90-K (8 × I)
6 × 45 21-K (6 × I)
10 × 37 70-K (10 × I)
6 × 12,7 DSzK (6 × I)
6 × 533 wt (2 × III)

Opancerzenie [mm]:
pokład
burty
stanowisko dowodzenia
wieże art. głównej

50
50
50
50

70
70
70
70

70
70
70
70

Załoga

692

898

812

Koszt budowy [mln rubli]

60

70

108

Uzbrojenie

Źródła: Szirokorad A. B., Korabli i katjera WMF SSSR 1939-1945 gg., Mińsk 2002, Czernyszew A. A., Krejsiera tipa „Maksim Gorkij”,
„Morskaja Kollekcija” nr 2/2003, Moskwa 2003, Czernyszew A. A., Krejsiera tipa „Kirow”, „Morskaja Kollekcija” nr 1/2003, Moskwa 2003.

21

po dwa podobnej mocy destylatory wody słonej o wydajności 130 t/
dobę.
Oczywiście wyposażenie krążowników budowanych do służby na wodach dalekowschodnich
różniło się w wielu szczegółach od
jednostek ze stoczni europejskich.
Różnice w konstrukcji zaprezentowano w tabeli nr 7.

Modernizacje krążowników
projektów 26 i 26-bis

Ćwiczenia artyleryjskie na pokładzie Kirowa w okresie powojennym. Na pierwszym
planie działko kal. 37 mm typu 70-K. Na przednim maszcie widoczne wyposażenie
radarowe.
Fot. Centralno wojenno-morskoj muzej
Tabela nr 8. Porównanie danych technicznych działek plot. instalowanych na radzieckich okrętach
Typ

70-K

21-K

Kaliber [mm]

37

45

Długość lufy [ kal./mm]

L/73,5; 2720

L/46; 2072

Zamek

klinowy, pionowy

klinowy, pionowy

Masa na stanowisku ogniowym [kg]

1350

500

Waga pocisku [kg]

0,732-0,758

1,065-2,41

Szybkostrzelność [strz./min.]

100

25

Żywotność lufy [strz.]

1500

3000

Prędkość początkowa [m/s]

880

880

Donośność pionowa [m]

6300

5000

Donośność pozioma [m]

8400

9200

Obsługa

5-6 ludzi

3 ludzi

22

Modernizacje krążowniki przechodziły praktycznie cały okres
wojenny, gdyż każdy dłuższy postój
w bazie wykorzystywany na doraźne remonty, w czasie których usuwano uszkodzenia i przy okazji
instalowano nowe wyposażenie.
W zasadzie główną intencją wojennych modernizacji było
wzmocnienie artylerii przeciwlotniczej przez instalację nowoczesnych
automatycznych działek plot. kal.
37 mm typu 70-K w miejsce przestarzałych stanowisk działek kal.
45 mm typu 21-K.
Naturalnie stanowiska 70-K
instalowano w miejscach w których wcześniej stały działka kal.
45 mm, jednak miejsce dla nowych
stanowisk znajdowano także dzięki demontażowi wyposażenia lotniczego (katapulty i wodnosamoloty). Najcięższe uzbrojenie plot
pod koniec wojny nosił Kirow,
na którym w trakcie modernizacji w 1943 roku umieszczono aż
8 stanowisk armat kal. 100 mm
typu B-34 oraz dodatkowo 12 działek kal. 37 mm i dwa czterolufowe
zestawy Vickersa z wielkokalibrowymi karabinami maszynowymi
kal. 12,7 mm. Dodatkowe działa
kal. 100 mm zostały zainstalowane
po zdjęciu katapulty.
Katapulta została zdjęta także
z drugiego bałtyckiego krążownika
Maksim Gorki i dzięki oszczędnościom wagowym na kadłubie zainstalowano obok standardowych sześciu armat kal. 100 mm także 12 (lub
1518) działek kal. 37 mm (czterdziestki piątki zdjęto). Dodatkowo
ustawiono dwa poczwórnie sprzężone zestawy Vickersa kal. 12,7 mm
i pozostawiono rodzimej konstruk18. Płatonow A. W., Encikłopedja sowietskich
nadwodnych korabliej 1941-1945, Sankt Petersburg
2002

Działko 70-K kal. 37 mm

Rys. Waldemar Kaczmarczyk

cji karabiny DSzK kal. 12,7 mm
w liczbie czterech sztuk19.
Podobne zmiany przeprowadzono na krążownikach czarnomorskich, jednakże w tych przypadkach
okręty te zatrzymały na wyposażeniu stare działka kal. 45 mm typu
21-K obok nowoczesnych automatów kal. 37 mm typu 70-K. (Patrz
rysunek wyposażenia artyleryjskiego na str. 24)
Podobnie jak krążowniki bałtyckie, Woroszyłow i Mołotow straciły swoje katapulty w czasie działań
wojennych, jednakże na drugi z krążowników powróciła ona w 1944,
aby móc w tym okresie przeprowadzać próby z nowymi wodnosamolotami KOR-2 (Be-4).
Bardzo ważnym elementem
modernizacji wojennych krążowników była instalacja – najczęściej
brytyjskiego – wyposażenia radiolokacyjnego (amerykańskie radary
trafiły na wyposażenie krążownika
Kaganowicz).
Po zakończeniu wojny krążowniki były najsilniejszymi i najwartościowszymi okrętami radzieckimi.
Pancerniki Pariżskaja Kommuna

i Oktjabrskaja Rewolucja były u kresu swoich dni, zaś nowoczesne krążowniki projektów 68-K i 68-bis
dopiero na ukończeniu. Nie powinno zatem dziwić, że okręty w tym
okresie poddawano intensywnym
modernizacjom mających na celu

utrzymywanie okrętów w aktywnej
służbie przez następne lata.
Generalnie zaplanowano, że w latach 1948-1950 modernizację miały
19. Tamże. Pisze o 6 pojedynczych wkm kal.
12,7 mm typu DSzK.

Kirow – rufowe stanowisko dalmierza DM-1,5 w czasie odpierania ataku lotniczego
około 1943 roku. Zwracają uwagę wukaemy DSzK kal. 12,7 mm.
Fot. Centralno wojenno-morskoj muzej

23

Kirow 1944

Kirow 1953

Woroszyłow 1944

Mołotow 1944

Sława 1961

Kalinin 1945

24

MK-3-180

70-K kal. 37 mm

B-34 kal. 100 mm

W-11 kal. 37 mm

90-K kal. 85 mm

wkm kal. 12,7 mm DSzK

21-K kal. 45 mm

wkm kal. 12,7 mm Vickers

rys. Michał Glock

Tabela nr 9. Radary wykorzystywane na krążownikach projektu 26, 26 bis
wg stanu na 1944 rok
Krążownik

Radar wykrywania
celów nawodnych

Kirow

291

284, 2 × 285

2 × 282

Woroszyłow

281

284, 2 × 285

2 × 282

Maksim Gorki

291

284, 2 × 285

2 × 282

Mołotow

„Redut-K”

„Mars-1”

2 × 282

Kalnin

281, SG

2 × „Jupiter-1”

2 × 282

Łazar Kaganowicz

281, SG

2 × 285

2 × 282

Radar kierowania Radar kierowania ogniem
ogniem art. głównej
przeciwlotniczym

Źródło: Płatonow A. W., Encikłopedja sowietskich nadwodnych korabliej 1941-1945, Sankt
Petersburg 2002

przechodzić najstarsze Kirow i Woroszyłow, jednak stocznie mające
dokonywać modernizacji były zbyt
mocno obciążone zamówieniami
i przeprowadzone na krążownikach
prace miały w konsekwencji charakter bardziej kosmetyczny.
Na prawdziwy remont Kirow
został wysłany pod koniec 1949 roku
(zaraz po zakończeniu prac modernizacyjnych prowadzonych w stoczni nr 189). Projekt modernizacji
przygotowało biuro konstrukcyjne nr 15 (CKB-15), zaś wykonania
podjęła się stocznia nr 194, bardziej
znana dotychczas z budowy okrętów podwodnych. Modernizację
drugiego krążownika Mołotow prowadziła stocznia nr 497 w Sewastopolu, natomiast projekt przygotowało biuro konstrukcyjne nr 56.
Do stoczni krążownik trafił pod
koniec 1952 roku. Projekt do realizacji został zatwierdzony 18 września 1951 roku.
W zasadzie modernizacja polegała na ujednoliceniu wyposażenia
z kończonymi w tym czasie krążownikami projektu 68-K i 68-bis.
Przede wszystkim modernizacji
wymagała artyleria przeciwlotnicza. W miejsce armat B-34 ustawiono ich nowszą wersję B-34 USM
(Kirow) i B-34 USMA (Mołotow). Na
okrętach zainstalowano nowoczesny
system kierowania ogniem „Zenit26”. Trzonem systemu były dwa stanowiska SPN-500, które miały za
zadanie zbieranie informacji dotyczących celu. Stanowiska te przeniesiono z nadbudówki dziobowej
i ustawiono na pokładzie bliżej rufy
w rejonie uskoku pokładu. Lekkie
pojedyncze działka plot. kal. 37 mm
zastąpiono stanowiskami z podwójnymi działkami plot kal 37 mm typu

W-11 (stanowiska te opracowywano już od 1940 roku, zaś na wyposażenie przyjęto po wojnie20. Na
Kirowie ustawiono 9 takich stanowisk, zaś na Mołotowie 11. W czasie

modernizacji wymieniono także
całe wyposażenie radarowe. Na
okrętach ustawiono radar wykrywania celów morskich „Rif”, lotniczych „Gjus” kierowania ogniem
art. głównej „Załp” oraz kierowanie
artylerią uniwersalną „Jakor”.
Przebudowano także rufową
nadbudówkę. Maszt rufowy został
przeniesiony przed drugi komin.
Pomiędzy kominami znalazły się
wszystkie większe kutry okrętowe
obsługiwane właśnie przez bom
przytwierdzony do tego masztu.
Ciężar nowego wyposażenie wymusił zdjęcie całego przestarzałego
wyposażenia. Zdjęto wyrzutnie tor20. Pyzik R., „Brzydkie kaczątka” stalinowskiej floty cz. III, „Okręty Wojenne” nr 46, Tarnowskie Góry
2001, s.40-52.

Nadbudówka dziobowa Woroszyłowa. Fotografię wykonano na początku lat
50-tych.
Fot. zbiory Anatolij N. Odajnik

25

Kirow po dużej modernizacji. Parada na Newie w latach 60-tych.

ped, ciężkie dźwigi kratownicowe
obsługujące kiedyś wyposażenie
lotnicze (zresztą to ostatnie zdjęto
dużo wcześniej z Kirowa i dopiero
w czasie modernizacji z Mołotowa),

wyrzutnie bomb głębinowych traktowane jako nieperspektywiczne.
Podobne prace zaplanowano na
pozostałych krążownikach jednakże
zakres prac miał być nieco większy.

Stanowisko działek przeciwlotniczych kal. 37 mm typu
W-11 na Kirowie. W tle widoczna lewoburtowa bateria
dział przeciwlotniczych kal. 100 mm na podstawach
B-34 USM.
Fot. zbiory Siergieja A. Bałakina

26

Fot. zbiory P. Piłatow

Pierwszy do stoczni nr 194 w grudniu 1953 roku trafił Maksim Gorki,
zaś równo rok później do stoczni nr
497 przeprowadzono Woroszyłowa.
Zakres prac miał być zbliżony do

Stanowisko działek przeciwlotniczych kal. 37 mm typu W-11.
Dalej dalmierz ciężkiej artylerii przeciwlotniczej na stanowisku
SPN-500. W tle eskortowiec proj. 50 (oznaczenie NATO – Riga).
Fot. zbiory Siergiej A. Bałakin

modernizacji poprzedniej dwójki, jednakże na wyposażenie miały
trafić zupełnie nowe wzory uzbrojenia i elektroniki. Po pierwsze Na
pokładzie miano zainstalować stanowiska poczwórnie sprzężonych
działek kal. 45 mm typu ZIF-68.
Przewidziano także nowsze systemy kierowania ogniem „Fut-B”,
„Załp-M2”, nowszy radar wykrywania celów morskich „Rif-A”, radary „Maczta-P”, „Fut-N” i system
„Zwiedoczka”. Podobne wyposażenie miało trafić na pokłady krążowników projektu 68-bis, a konkretnie
jednej z wersji – 68-bis ZIF.
Niestety nad programem modernizacji krążowników Woroszyłow
i Maksim Gorkim oraz na całym
programie budowy krążowników
artyleryjskich długim cieniem położyła się śmierć Stalina – wielkiego orędownika okrętów artyleryjskich. Jego następcą został Nikita
S. Chruszczow, niezbyt przychylny
rozbuchanym ambicjom floty kierowanej niezmiennie przez ostanie
prawie 15 lat przez admirała floty
N. G. Kuzniecowa.
Inna sprawa, że modernizacja
starych krążowników okazała się
w zasadzie mało celowa, gównie
dlatego, że efekty były niewspół-

miernie małe do gigantycznych
wydatków. Przebudowa pierwszej
pary krążowników kosztowała prawie 400 milionów rubli (za te pieniądze można było zbudować dwa
krążowniki projektu 68-K lub bis).
Poza tym w tym czasie rozpoczęły się intensywne prace nad stworzeniem licznych systemów rakietowych, które miały spowodować, że
okręty artyleryjskie miały na stałe
przejść do historii.
W tym czasie wszelkie prace
nad krążownikami projektu 68bis zostały zaprzestane, zaś po niedługim czasie nieukończone kadłuby złomowano (pomimo, że
niektóre okręty były gotowe niemal w 85%21). Zatrzymano także
prace przy modernizacji krążowników Woroszyłow i Maksim Gorki.
Nie podjęto także żadnych prac na
ostatniej parze krążowników proj.
26-bis Łazarze Kaganowiczu (od
3 sierpnia 1957 Pietropawłowsku)
i Kalininie.
Postanowiono wtedy przebudować kadłuby krążowników na
okręty eksperymentalne, na pokładach których miano testować nowe
rodzaje broni rakietowych, według
dwóch projektów. Maksim Gorki
miał być przystosowany do opero-

wania rakietami skrzydlatymi wchodzących na wyposażenia dużych
okrętów rakietowych, między innymi atomowych krążowników projektu 63 (wg tego projektu zaplanowano przebudowanie jednego lub
dwóch nieukończonych jednostek
typu Swierdłow proj. 68-bis).
Na dużych jednostkach planowano ustawienie wyrzutni rakiet
P-20 i P-40. Ponadto na przebudowanym krążowniku chciano testować rakiety P-6 mające wchodzić na
wyposażenie okrętów podwodnych
projektu 651 i rakiet P-15 będące
uzbrojeniem jednostek podwodnych projektu 639.
Z kolei Woroszyłow miał być przystosowany do operowania z rakietami P-35, w które planowano
uzbroić niszczyciele (później klasyfikowane jako krążowniki rakietowe) projektu 58 (typ Groznyj).
Na wyposażeniu miały znaleźć się
także systemy M-3 przeznaczony
dla okrętów OPL proj. 81 oraz dla
niszczycieli proj. 61 rakiety systemu
M-1 oraz „Wołna”.
Przebudowa obejmować miała
nie tylko zdjęcie całego uzbrojenia
21. Malinowski J., Krążowniki lekkie typu
„Swierdłow”, „Okręty Wojenne” nr 2 specjalny,
Tarnowskie Góry 1998, s. 16-33.

Mołotow podnoszący parę przed wypłynięciem z bazy sewastopolskiej. Wygląd jednostki po modernizacji. Szczególną uwagę
zwraca „włoska” sylwetka krążownika.
Fot. zbiory Siergiej A. Bałakin

27

OS-24 - wyraźnie widać elementy wyposażenia, w tym wyrzutnie rakiet systemu „Sztorm” i „Osa” oraz systemy naprowadzania.
Bliżej przepływający kuter torpedowy typu P-6 (proj. 183).
Fot. zbiory Siergiej A. Bałakin

artyleryjskiego, ale także przebudowę siłowni w tym likwidację połowy kotłów. Oprócz tego na kadłubie
miały pojawić się nowe nadbudówki, maszty systemów naprowadzania oraz docelowo także lądowisko
i hangar dla śmigłowca. Uzbrojenie
artyleryjskie miały reprezentować
dwa stanowiska poczwórnie sprzężonych armat kal. 57 mm typu
ZIF-75.
Niestety przebudowa według
pierwotnych panów nie została zrealizowana. Głównym powodem był
zbyt długi czas przebudowy okrętów. Według optymistycznych założeń stoczniowców krążowniki byłby
ukończone długo po przyjęciu na
wyposażenie floty systemów, które
miały być wypróbowywane na jednostkach.
Ostatecznie przebudowa jednostek
została zawieszona. Na polecenie
dowództwa floty zebrały się komisje,
aby zbadać zasadność przebudowy
jednostek. Komisja bałtycka (badająca sprawę przebudowy Maksima
Gorkiego) zaopiniowała zaprzestanie
prac, gdyż systemy rakietowe były
już wykorzystywane na nowych jednostkach względnie zrezygnowano
z nich jako nieperspektywicznych.
Zalecono przebudowę kadłuba na
jednostkę pomocniczą, np. pływającą bazę okrętów podwodnych, okręt
desantowy czy szybki warsztatowiec.
Ostatecznie zdecydowano, że
koszty będą zbyt duże i kadłub

28

początkowo zakonserwowano, później sprzedano na złom.
Krążownik Woroszyłow miał
dłuższą historię. Przede wszystkim
prace nad demontażem elementów
wyposażenie były mniej zaawansowane, więc początkowo chciano
przebudować krążownik trochę na
wzór amerykańskich jednostek typu
Galveston22, które zachowały dziobowe wieże artylerii głównej, zaś
rufowe zastąpione zostały nadbudówkami kompleksu rakietowego.
Według podobnej filozofii przebudowano krążownik projektu 68-bis
Dzierżyński (przebudowę oznaczono symbolem 70E). Niestety projekt możliwy do realizacji był jednak zbyt drogi i w zasadzie opłacało
się go wdrażać tylko na nowszych
okrętach.
Powrócono wtedy do pierwotnego projektu przebudowy jednostki
na okręt eksperymentalny.
Projekt 33 został zmodernizowany. Na okręcie miano testować
systemy bliskiej ochrony rakietowej
„Sztorm” z rakietami W-611 (masa
1844 kg, wymiary: długość 6,1 m,
szerokość 0,6 m, ze statecznikami
ok. 1,8 m, głowica o masie 120 kg,
paliwo stałe). Naturalnie wraz z instalacją wyrzutni rakiet na okręcie
testowano system ich kierowania
„Grom”. Na okręcie zainstalowano także system rakietowy „Osa”
(lub „Osa-M.”) znany także w naszej
marynarce wojennej. Dwie pojedyncze wyrzutnie umieszczono na

wysokości drugiego komina po jednej na burtę.
Instalacja nowego wyposażenia spowodowała zmiany w wyglądzie jednostki. Przede wszystkim po
zdjęciu wież artylerii głównej i przeciwlotniczej znacznie rozbudowano nadbudówki. W dziobowej części
znalazła się wyrzutnia rakiet z prowadnicą B-187. W rufowej części
znalazł się magazyn rakiet. Na jego
dachu umieszczono lądowisko dla
śmigłowca Ka-25 oraz stanowisko
kierowania lotami. W miejscu gdzie
wcześniej znajdowały się łodzie okrętowe ustawiono nowy maszt kratownicowy, na którym znalazły się nowe
systemy łączności i radary systemu naprowadzania rakiet systemu
„Osa”. Drugi taki maszt został zbudowany niezwykle blisko dziobowego komina, przez co spaliny mogły
zakłócać pracę umieszczonych na
nim urządzeń. Na dachu dziobowej
nadbudówki umieszczono radary
systemu „Grom”. W celu bezpośredniej ochrony okrętu przed atakiem
lotniczym na dziobowym skraju rozbudowanej nadbudówki rufowej
umieszczono dwa stanowiska dla
armat kal. 57 mm. Stanowiska ZIF31B składały się z dwóch przeciwlotniczych armat kal. 57 mm.
Innym ciekawym elementem
w jaki wyposażono dawny krą22. W zasadzie ten typ krążowników powinno
się nazywać typem Cleveland ponieważ to właśnie
jednostki tego typu przebudowano na okręty rakietowe.

żownik był system naprowadzania rakiet. Jego trzonem był stacja
RTS-8 umieszczona na podwoziu
kołowym (!). Po prostu w celu przyspieszenia prac nad wykończeniem
jednostki postanowiono na pokładzie nadbudówki ustawić standardowe ciężarówki ZIŁ z koniecznym
wyposażeniem. Naturalnie samochody te zostały na stałe przytwierdzone do pokładu.
Zmianie uległo także całe wyposażenie nawigacyjne. Na okręcie zainstalowano 2 żyrokompasy systemu „Kurs-5”, 4 kompasy
magnetyczne: UK1M-3 (trzy sztuki)
i UK1M-1 (jedna sztuka), log typu
MGŁ-50. Nowe były także systemy
radiolokacyjne oraz radiowe (dane
dotyczące jednostki zamieszczono
w tabeli obok).
Na okręcie szkolili się przede
wszystkim oficerowie obsługujący
wyposażenie rakietowe. Pierwszym
typem okrętu na pokładzie którego
znalazły się testowane między innymi na OS-24 systemy rakietowe były
krążowniki śmigłowcowe projektu
1123 typu Moskwa. Zresztą dzięki
OS-24 wyszkolonych zostało wielu
oficerów i marynarzy, którzy trafili
na większość jednostek z wyposażeniem rakietowym.
Prace nad okrętem były nadzorowane przez trzy różne biura konstrukcyjne Wiodącym projektantem
był inżynier z CKB-17 D. J. Szifrin.
W pracach uczestniczyły także
biura CKB-56 i CKB-57. Prace na
Woroszyłowie trwały prawie 10 lat.
Krążownik już jako okręt eksperymentalny powrócił do służby
1 grudnia 1965 roku, kiedy to oficjalnie zakończono prace nad projektem. Niestety postęp techniki był
niezwykle szybki i po przymiarkach
z instalacją na OS-24 systemu rakietotorped komplesu „Mietel” (przebudowa miała być wykonana według
wariantu 33MP) stwierdzono, że
jednostka w tak podeszłym wieku
nie nadaje się do służby w charakterze okrętu szkolnego i eksperymentalnego zarazem. Kadłub dawnego
krążownika czekała jeszcze ostatnia
przebudowa związana z przeklasyfikowaniem na pływające koszary.
6 października okręt OS-24 zmienił nazwę na PKZ-19, zaś 2 marca
1973 został ostatecznie wykreślony
z listy okrętów floty radzieckiej

Ogólnie można stwierdzić, że
przebudowa dwóch pierwszych krążowników mająca częściowo ujednolicić ich wyposażenie z najnowszymi konstrukcjami proj. 68-bis
była słusznym kierunkiem działań. Dzięki temu oba krążowniki, tj. Kirow i Mołotow, pozostawały
w służbie przez długi czas spełniając niezwykle ważną rolę jednostek
szkolnych. Niestety zbyt duże koszty takiej modernizacji spowodowały, że następne dwa krążowniki nie
doczekały się podobnej przebudowy.
Można uznać, że decyzja o niekontynuowaniu modernizacji wg wcześniejszych założeń była słuszna, choć
patrząc na początkowo powolny
rozwój radzieckiej broni rakietowej
decyzja była przedwczesna.

Nie wiadomo natomiast wiele
o zamiarach dotyczących modernizacji lub przynajmniej daleko posuniętych remontów na obu
dalekowschodnich krążownikach.
Jest to o tyle dziwne, że do czasu
wprowadzenia do służby jednostek
proj. 68 bis były to jedyne ciężkie
jednostki na Oceanie Spokojnym.
Do czasów obecnych w literaturze
wspomina się o planie przebudowy tych jednostek na okręty śmigłowcowe mające spełniać podobne zadania, jak zbudowane później
jednostki typu Moskwa, jednak
brak pomysłu na taką przebudowę oraz brak funduszy spowodowały, że jednostki dotrwały końca
swoich dni w prawie pierwotnym
stanie.

Tabela nr 10. Podstawowe dane taktyczno-techniczne okrętu eksperymentalnego OS-24
Wyporność [t]
– standardowa
– normalna
– pełna
Wymiary [m]
Długość:
– maksymalna
– na KLW
Szerokość:
Zanurzenie przy wyporności:
– standardowej
– normalnej
– pełnej

8100
8930
9770

191
187
17,56
5,52
5,93
6,29

Moc urządzeń napędowych [KM]

61 200

Prędkość [w]
– maksymalna
– krążownicza
– ekonomiczna

29,8
24,4
19,9

Rodzaj i moc generatorów [kWt]

2 × turboparowe prądu zmiennego po 400
2 × turboparowe prądu stałego po 300
2 × generatory dieslowskie prądu zmiennego po 500
2 × generatory dieslowskie prądu stałego po 500

Uzbrojenie rakietowe

1 × II wyrzutnia rakiet systemu M-11 „Sztorm”
1 × II wyrzutnia rakiet systemu „Osa”

Uzbrojenie artyleryjskie

2 × II kal. 57 mm typu ZIF-31B

Zapasy okrętowe [t]
– paliwo
– smary
– olej napędowy
– woda do celów gospodarczych
– woda pitna

1395
38
66,5
65
33

Autonomiczność [dób]

20

Załoga
– oficerowie
– podoficerowie
– marynarze

26
21
314

Źródło: Rabinierzon J. A. Opytnyj korabl OS-24 projekta 33M cz. II, „Gangut” nr 20, Sankt
Petersburg 1999, s. 48-56.

29

Przebieg służby
Efektowna fotografia Kirowa z okresu tuż po wcieleniu do służby. Na nadbudówce dziobowej rozłożone skrzydła pomostów
manewrowych.
Fot. zbiory I. Moszczanski

Kirow

Krążownik Kirow był pierwszym okrętem projektu 26, którego budowę (o numerze 269) uroczyście rozpoczęto w stoczni nr 189 im
S. Ordżonikidze w Leningradzie.
Stępkę położono 22 października
1935 w obecności licznie przybyłych
oficjeli. Na uroczystości byli obecni między innymi: przedstawiciel
Komitetu Centralnego partii M. I.
Kalinin i dowódca marynarki wojennej, admirał floty (fłagman fłota
1 ranga23), W. M. Orłow. Patronem
okrętu był szef organizacji partyjnej w Leningradzie Siergiej Kirow.
Patronami pozostałych okrętów
także byli wysocy przedstawiciel partii bądź zasłużeni członkowie rządu
(pisarz Maksim Gorki był wyjątkiem).
Budowa postępowała niezwykle szybko, gdyż czynniki partyjne
i rządowe bardzo się budową interesowały, szczególnie, że krążownik był największym i najnowocześ-

30

niejszym dotychczas budowanym
w ZSRR okrętem. Propaganda
radziecka szczególnie uwypukliła
działalność stachanowców w czasie budowy. Kadłub z częścią instalacji uroczyście zwodowano 30 listopada 1936 roku (budowa trwała rok
i 38 dni24). Niestety, pomimo dużego zaangażowania sił i środków,
prace niterskie pozostawiały wiele
do życzenia.
Poza tym włoski projekt zakładał
relatywnie lekką konstrukcję części
dziobowej kadłuba co w konsekwencji było przyczyną poważnych uszkodzeń w czasie pływania w sztormie.
W budowie uczestniczyło szczególnie wielu techników z zakładów
Ansaldo gdzie zakupiono turbiny,
kotły i znaczną część wyposażenia.
Dnia 12 marca 1937 po raz
pierwszy uruchomiono turbiny (nie
zamontowano jeszcze śrub napędowych). Na przełomie czerwca i lipca 1937 roku krążownik, celem
ostatecznego wyposażenia, został

przeholowany do Kronsztadu gdzie
postawiono go na dok. Tam kadłub
został oczyszczony i zainstalowano
śruby napędowe.
W połowie września 1937 roku
na kadłubie ustawiono wieże artylerii główniej i przystąpiono do montażu central artyleryjskich. Próby na
okręcie rozpoczęły się dosyć niefortunnie. W czasie jednego z pierwszych samodzielnych rejsów,
12 sierpnia 1937 r., w siłowni okrętu miał miejsce nieszczęśliwy wypadek. W wyniku pęknięcia głównego
przewodu parowego 17 robotników
zostało rannych (wielu z nich zmarło z ran w szpitalu).
Dawała o sobie znać także delikatna konstrukcja dziobowej części okrętu. W czasie strzelania artylerii głównej pokład uległ w wielu
23. Skrickij N. W., Ruskije admirały, Moskwa
2003, s. 308.
24. Czernyszew A. A., Krejsiera tipa „Kirow”,
„Morskaja Kollekcija” nr 1/2003, Moskwa 2003,
s. 14.

miejscach zwichrowaniu (aby
temu zapobiec pokłady wokół wież
zostały dodatkowo wzmocnione).
Wypadkami natychmiast zainteresowało się NKWD co spowodowało aresztowanie dwóch kolejnych
głównych budowniczych okrętu:
inżynierów N. W. Grigoriewa i W. Ł.
Brodskiego. Obaj zostali przesłuchani, przyznali się do winy (prawdopodobnie „dobrowolnie”) i zostali
rozstrzelani, zaś ich następcą został
W. S. Bożenko. Naturalnie, szybko
wydalono licznych włoskich robotników jako podejrzanych o sabotaż.
W czasie jednego z rejsów próbnych krążownik natrafił na sztorm
o sile 8° w skali Beauforta i odniósł
przy okazji kolejne liczne uszkodzenia.
Kolejny wypadek miał na okręcie
tuż przed oficjalnym przyjęciem do
służby w lecie 1938 roku. W czasie
testów wyrzutni torped nastąpiła
awaria jednej z nich. Torpeda bez
głowicy bojowej zatoczyła pełną
cyrkulację i uderzyła o burtę okrętu. Winnym uznano przewodniczącego komisji odbiorczej wiceadm.
(fłagmana 1 ranga) A. K. Wekmana.
Naturalnie wypadek z torpedą był
tylko wygodnym pretekstem do
usunięcia admirała gdyż koniec

lat 30-tych to okres wielkich czystek w siłach zbrojnych. Na miejsce Wekmana wyznaczono kmdr
por. (kpt. 2 rangi) M. M. Dolinina.
Dnia 9 września 1938 roku już pod
nowym kierownictwem przystąpiono do oficjalnych prób prędkości.
Niestety, nie udało się osiągnąć zakładanych rezultatów. Krążownik przy
wyporności 8742 t i mocy maszyn
113 500 KM płynął z maksymalną prędkością 35,94 węzła zamiast
kontraktowanych 36 węzłów. Moc
maszyn także okazała się niższa
od przewidywanej (o 13 000 KM).
Problemy z układem napędowym
polegały najprawdopodobniej na
niezbyt ścisłym trzymaniu się projektu technicznego przez radzieckich
stoczniowców. Innym problemem,
jakiego do wojny z Niemcami nie
udało się rozwiązać, była niesprawność systemów kierowania ogniem.
Specyficzna konstrukcja wież z blisko osadzonymi armatami, w połączeniu z niesprawnymi systemami
kierowania ogniem, spowodowały, że okręt był najgorzej strzelającą
jednostką Floty Bałtyckiej w latach
1938-1939.
Tym niemniej oficjalne podniesienie bandery bojowej miało miejsce
26 września 1938 roku. Początkowo

Okres przedwojenny, na pierwszym planie kuter torpedowy typu G-5.

okręt wchodził w skład Eskadry
razem z pancernikami Oktjabrsjaka
Rewolucja i Marat. Wchodzenie do
służby nowoczesnych niszczycieli
spowodowało, że krążownik (jedyny
okręt tej klasy na Bałtyku jeżeli nie
liczyć starej Awrory) został włączony w skład szybkiego, uderzeniowego (w zamyśle radzieckich sztabowców) zespołu okrętów – Oddziału Sił
Lekkich (z ros. OLS).
W pierwszym okresie służby krążownik był wizytówką radzieckiej
myśli technicznej (w praktyce włoskiej) i był niezwykle często odwiedzany przez funkcjonariuszy partyjnych, na pokładzie często przebywali
także dowódcy Floty Bałtyckiej jak
i całej Marynarki Wojennej z Ludowym Komisarzem MW adm. floty
Kuzniecowem.
Początek II wojny światowej we
wrześniu 1939 r. zastał krążownik (podobnie jak większość dużych
jednostek radzieckich) w gotowości w bazie w Kronsztadzie. Flota
radziecka w tym czasie intensywnie przygotowywała się do inwazji na republiki bałtyckie (głównie
Estonię), oraz do zajęcia południowej Finlandii. Działania polityczne,
jakie podjęto w sierpniu 1939 roku
(pakt Ribbentrop-Mołotow), w zaFot. zbiory Borys Lemaczko

31

sadzie dawały ZSRR wolną rękę
w działaniach na zachodzie, jednak
działania zbrojne przeciwko państwom nadbałtyckim (Litwa, Łotwa,
Estonia) traktowano jako ostateczność. Bardziej skuteczne okazały się
naciski polityczne wspierane demonstracjami militarnymi.
Sytuacja był inna jeżeli chodzi
o Finlandię. W tym przypadku działania wojenne okazały się niezbędne. W toku przygotowań do akcji
zbrojnej rozśrodkowano siły mające uczestniczyć w ataku. Do portów
w jeszcze niepodległej Estonii przeszły jednostki mające atakować fińskie wyspy w Zatoce Fińskiej, do
portu w Lipawie skierowano zaś
OLS z krążownikiem Kirow w roli
jednostki flagowej kontradm. (fłagmana 2 rangi) N. N. Nieswickiego
i niszczycielami Smietliwyj25 i St
riemitielnyj26. Krążownik z niszczycielami nie znalazł się w Lipawie bez powodu – planowano ten
zespół wykorzystywać do nagłych
ataków na wybrane punkty fińskiego wybrzeża i do zwalczania żeglugi przeciwnika.
Pierwszym zadaniem zespołu
OLS było prowadzenie rozpoznania
i zwalczanie żeglugi na podejściach
do portów południowej Finlandii.
Zespołem dowodził już nowy
dowódca OLS kpt. I rangi (kmdr) B.
P. Ptochow. Zespół w pełnym składzie (tj. krążownik i dwa wspominane niszczyciele) opuścił Lipawę
30 listopada 1939 roku. Naturalnie
kontrola żeglugi nie przyniosła
efektów, gdyż większość napotkanych statków było bandery niemieckiej (a więc jeszcze sojuszniczej)
i płynęła do Leningradu. Po całodziennym pływaniu krążownik na
noc zakotwiczył u wybrzeża wyspy
Hiuma. W godzinach wieczornych
odebrano rozkaz przeprowadzenia
dywersyjnego rajdu przeciwko fińskiej baterii artylerii nadbrzeżnej
umieszczonej na wyspie Russarö,
na której ustawiono sześć armat kal.
254 mm o maksymalnym zasięgu
ognia ponad 24 tys. metrów. Okręty
radzieckie miały wykonać klasyczne
rozpoznanie walką i sprawiać wrażenie jakoby w rejonie Hanko (na
podejściu do którego leży właśnie
Russarö) radzieckie siły chcą wysadzić desant. Przy okazji zakazano
zespołowi radzieckiemu wystawiać

32

się na ostrzał wrogiej baterii. Cała
operacja został bardzo źle zaplanowana przez sztab Floty Bałtyckiej.
Przede wszystkim nie rozpoznano
sytuacji minowej na podejściach do
wyspy, co dla zespołu radzieckiego
mogło zakończyć się tragicznie.
W godzinach rannych 1 grudnia radzieckie okręty zeszły z kotwic i prędkością 20 węzłów ruszyły ku wyspie, do której dopłynęły
około 10.55. W tym czasie bateria
fińska otworzył ogień uzyskując
nakrycie zespołu (lecz żadnych bezpośrednich trafień). Po rozpoczęciu ostrzału okręty zespołu zawróciły, co uchroniło je przed niechybnym
wpłynięciem na miny postawione
tuż przed wojną w tym rejonie przez
fińskie okręty. Po wykonaniu zwrotu
krążownik otworzył ogień i wystrzelił 35 pocisków artylerii głównej z takim samych skutkiem jak Finowie.
W drodze powrotnej zespół przeprowadził jeszcze kilka kontroli jednostek handlowych i 2 grudnia bezpiecznie wpłynął do Lipawy. W tym
czasie rozpoczęły się przygotowania do wysłania do Zatoki Botnickiej
zespołu składającego się Kirowa,
liderów Leningrad27 i Mińsk28 ora
z 8 niszczycieli celem przerwania
żeglugi pomiędzy Finlandią i Szwecją. Trudna sytuacja lodowa oraz
zagrożenie minowe spowodowały,
że operacja planowana na styczeń
1940 roku została dowołana.
Na początku 1940 roku krążownik
zimował w Lipawie. Ważnym wydarzeniem w tym okresie było uczestnictwo w ostatnich wielkich manewrach floty na wschód od Gotlandii
w sierpniu 1940 roku. Po zakończonych manewrach krążownik przeszedł z Tallina do Lipawy (na pokładzie byli zaokrętowani Ludowy
Komisarz MW adm. floty Kuzniecow
ze swoim zastępcą adm. Lwem
Gallerem, d-ca Floty Bałtyckiej adm.
Tribuc oraz d-ca OLS kpt. I rangi
Cziepanow).
Dnia 1 września na zachód od
wysp Moonsundzkich zespół radzieckich okrętów (z Kirowem płynął dodatkowo Mińsk i niszczyciele) napotkał na silny sztorm. W jego
wyniku poważne uszkodzenia odniosła dziobowa część kadłuba oraz
delikatne przyrządy nawigacyjne.
Poważne uszkodzenia odniósł także
Mińsk i niszczyciele. Remonty okrę-

tów w zasadzie trwały do początku wojny z Niemcami tj. do czerwca
1941 roku.
Dnia 14 czerwca 1941 r. krążownik wraz z Maksimem Gorkim został
przebazowany do Ust’Dwińska na
Łotwie, gdzie umieszczono dowództwo OLS, którego jednostką flagową
był właśnie Kirow, (d-ca kpt. I rangi
B. P. Drozd).
W dniu ataku niemieckiego krążownik stał na redzie Rygi, gdzie
był celem jednego z pierwszych
ataków niemieckiego lotnictwa.
Wojska niemieckie przemieszczały się bardzo szybko i już po pięciu
dniach rozpoczęcia ataku stanęły
na linii rzeki Dwina. Zagrożone tym
samym zostały radzieckie siły morskie w rejonie Zatoki Ryskiej i Wysp
Moonsundzkich. z Rygi okręty OLS-u
wyszły wieczorem 27 czerwca i udały się do bazy w Kuivaste29. Niestety
w tym czasie zaczęto rozpoznawać
liczne niemieckie zagrody minowe
postawione skrycie tuż przed rozpoczęciem wojny. Zablokowane były
zarówno wyjścia z zatoki na otwarty Bałtyk (Cieśnina Irbeńska) jak i na
Zatokę Fińską, jednakże przejście
na północ nie było zagrodzone całkowicie, gdyż nie stwierdzono min
w Cieśninie Moonsundzkiej. W tym
czasie Flota Bałtycka odczuwała
dotkliwy brak trałowców niezbędnych dla zabezpieczenia działalności
głównych sił floty na Zatoce Fińskiej,
oraz bezpieczeństwa szlaków żeglugowych. Co gorsza cieśnina była
częściowo już zablokowana przez
zatopione statki tak, że mogły przez
nią przechodzić tylko jednostki o zanurzeniu nie większym niż 6 metrów
25. Niszczyciel proj. 7. Zbudowany w latach 1936-1938 w stoczni nr 189 w Leningradzie
Wyporność normalna 1657 t. Wymiary: dł. 113 m,
szer. 10,2, zan. 3,27 m.Uzbrojenie: 4 × 130 mm
(4×I), 2 × 76,2 mm plot, 2 × 45 mm plot, 6 wt
kal. 533 mm, 60-88 min. Prędkość 39 w. Załoga
197 osób.
26. Niszczyciel proj. 7 dane jak niszczyciel Smietliwyj. Od 1940 roku w składzie Floty
Północnej.
27. Lider (przewodnik flotylli) proj. 1. Zbudowany
w latach 1932-1936 w stoczni nr 190 w Leningradzie. Wyporność normalna 2282 t,. Wymiary dł.
127,5 m, szer. 11,7 m, zan. 4,18 m. Uzbrojenie: 5 ×
130 mm (5×I), 2 × 76,2 mm (2×I) plot, 2 × 45 mm
plot, 8 wt kal. 533 mm, maksymalnie 124 miny (wzoru 1908). Prędkość 40 w. Załoga 250 osób.
28. Lider (przewodnik flotylli) proj. 38.
Zbudowany w latach 1934-1939 w stoczni nr
190 w Leningradzie Wyporność 2237 t. Uzbrojenie
jak wyżej, lecz dodano jeszcze jedno stanowisko armat plot kal. 76, 2 mm.
29. Zbiorowa, Chronika Wielkoj Otiecziestwoennoj
Wojny Sowietskogo Sojuza na Bałtijskom Morie i Ładożskom Ozierie, t.1. 22 VI-31 XII 1941 , Moskwa –
Leningrad 1945

Słaba jakościowo, lecz bardzo interująca, fotografia przedstawiająca Kirowa w czasie postoju w Leningradzie na przełomie
1941 i 1942 roku.
Fot. zbiory K. Kułagina

zaś zanurzenie załadowanego zapasami krążownika przekraczało
7 metrów. Jako, że nie było innego w miarę bezpiecznego wyjścia
postanowiono pogłębić dla krążownika tor wodny tak, aby okręt mógł
przejść po odciążeniu go ze zbędnych zapasów. Prace przy pogłębianiu zaczęto już 28 czerwca w godzinach rannych i w tym samym czasie
przystąpiono do zdejmowania z krążownika zapasów wody oraz paliwa
(co spowodowało odciążenie kadłuba o ponad 300 ton i zmniejszenie zanurzenia do około 6,5 metra).
Prace zakończono w godzinach wieczornych 30 czerwca. Przez cieśninę
krążownik został przeprowadzony
przy pomocy holowników sprowadzonych na miejsce z ewakuowanej
Rygi. Początkowo krążownik poddał się silnemu w cieśninie prądowi i zszedł z pogłębionego toru wodnego... Dopiero po kilku godzinach
udało się przeprowadzić go przez
cieśninę. Następnie zespół okrętów
przeszedł do Tallina. Oczywiście
udało się sprowadzić przed cieśninę
trałowce, które osłaniały ewakuowane okręty na trasie do bazy głównej.
Jako, że trałowce w czasie wykonywania prac trałowych nie mogły
poruszać się z prędkością większą
niż 14 węzłów taka też była prędkość
całego zespołu. Co prawda okręty

były wyposażone w trały parawany
K-1 jednakże pierwsze doświadczenia z ich wykorzystaniem nie były
zbyt zachęcające, gdyż trały mogły
podcinać minliny wzdłuż burt jednostki, jednak nie chroniły jej gdy
wpłynęła dziobem bezpośrednio na
minę.
Uzupełnianie zapasów bojowych
zdjętych z okrętu i przygotowanie go
do walki zajęło prawie cztery dni...
Już 5 sierpnia 1941 roku pod
Tallin zaczęły podchodzić pierwsze oddziały niemieckie, zaś Zatokę
Tallińską zaczęły atakować samoloty niemieckie z lotnisk położonych w okolicach Rygi. Krążownik
od pieszych dni niemieckiego ataku
na miasto prowadził ogień artyleryjski, najpierw do samolotów przeciwnika, następnie także od oddziałów
bezpośrednio atakujących miasto.
Dnia 22 sierpnia krążownik po raz
pierwszy otworzył ogień do atakujących oddziałów, które wyszły na brzegi zatoki na wschód od miasta. Tego
dnia oficjalnie utworzono Zespół
Wsparcia Obrony Tallina. W jego
skład wchodziły liczne niszczyciele, lidery oraz krążownik Kirow.
W czasie prowadzenia ostrzału krążownikowi, manewrującemu na niewielkiej redzie, portu stale towarzyszył holownik S-103. Następnego
dnia po powstaniu zespołu wspar-

cia Kirow wraz z liderem Leningrad
ostrzeliwał niemieckie pozycje na
podejściach do wschodniego sektora obrony miasta. Po dwóch dniach
Niemcy podciągnęli pod miasto
baterie artylerii kalibru 105-150 mm.
Przed pociskami tych baterii stojący na redzie krążownik musiał zejść
z kotwicy i rozpocząć ryzykowne
manewry unikowe (w czym znowu
towarzyszył mu holownik). Wraz ze
zmasowanym ostrzałem z lądu reda
tallińska atakowana była w tym dniu
7 razy przez niemieckie bombowce
jednak ataki nie przyniosły zadowalających rezultatów.
W czasie uchylania się od bomb
krążownik dostał się pod ogień baterii z brzegu. W pokład na rufie trafił
pocisk kalibru 150 mm i wyrządził
spore szkody. Między innymi uszkodzeniu uległa część instalacji ppoż.
Pożar ogarnął kubryk nr 12, zajęło się także 6 bomb głębinowych
BM-1, zginęło przy tym 9 ludzi,
natomiast dalszych 30 było rannych (część z nich jeszcze zmarła).
Ataki lotnictwa i artylerii spowodowały spore uszkodzenia w wyposażeniu okrętu. Odłamki pochodzące
z 500 pocisków i ponad 300 bomb
wybuchających w pobliżu kadłuba
podziurawiły nieopancerzone części burt nadbudówek. Uszkodzeniu
uległy także 2 z 3 dalmierzy umiesz-

33

Skutki ataków niemieckiego lotnictwa przeprowadzonych 4 i 24 kwietnia 1942 roku.
Szczątki rufowego komina oraz osmalone stanowiska armat przeciwlotniczych.
Przy burcie okręt warsztatowy.
Fot. Centralno wojenno-morskoj muzej

czonych w KPD³-6. Uszkodzenia
(szczególnie przyrządów kierowania ogniem) spowodowały, że zadecydowano o zaprzestaniu ostrzeliwania przeciwnika, szczególnie,
że było on już na przedmieściach
i ostatnia linia obrony prawie się
już załamała. W czasie obrony miasta krążownik ostrzeliwał Niemców
36 razy i zużył 235 pocisków głównego kalibru30.
Dnia 27 sierpnia podjęto decyzję
o ewakuacji miasta. Główne zadanie
ewakuacji wzięła na siebie flota przy
czym dowódca Floty Bałtyckiej adm.
Tribuc podniósł swą flagę na Kirowie
będącym jednocześnie okrętem flagowym Sił Głównych. Na pokład

jednostki załadowano także złoto
zdeponowane w Gosbanku.
Przed północą krążownik wraz
z pozostałymi jednostkami Sił
Głównych przeszedł na kotwicowisko pomiędzy wyspami Naissar
i Aegena gdzie nastąpiła koncentracja floty przed wyruszeniem do
Kronsztadu. Szczególnie ważne
było aby okręty i statki z ewakuowaną ludnością przeszły za dnia przez
najniebezpieczniejsze zaminowane
rejony. Zespół przeżył w tym czasie
zmasowane ataki lotnicze oraz atak
kutrów torpedowych operujących
z rejonu szkierów fińskich. W czasie
przejścia trały krążownika przecięły minliny dwóch min zaś 3 dalsze

Przyburtowe lodowisko. Zima początek 1943 roku. Zwraca uwagę kamuflaż okrętu.
Fot. Centralno wojenno-morskoj muzej

miny unieszkodliwiły trałowce. Dnia
29 sierpnia krążownik szczęśliwie
rzucił kotwice na radzie Kronsztadu.
Niestety cała operacja nie przebiegła
tak pomyślnie jak sobie tego życzyło dowództwo – w jej trakcie stracono 30 transportowców i 15 okrętów
eskorty.
Następnego dnia krążownik przeszedł do Leningradu, pod który akurat podchodziły oddziały niemieckie.
Okręt od razu został włączony w system obrony miasta. Na krążowniku
zainstalował się sztab floty koordynujący udział okrętów we wspieraniu obrońców miasta tym samym
zlikwidowano OLS i jego okręty
weszły w skład Eskadry. Swą flagę
na okręcie podniósł wiceadmirał
Drozd. W tym czasie powstały także
pierwsze plany dotyczące zniszczenia okrętów radzieckich na wypadek
zdobycia miasta.
Pierwszą operacją okrętu było
wspieranie walk na północ od miasta na Przesmyku Karelskim.
Wsparcie oddziałom 23 Armii krążownik zapewniał przez cztery dni (do 8 września) po przejściu do Kronsztadu. Następnie
okręt ostrzeliwał, wraz z pancernikiem Oktjabrskaja Rewolucja31, rejon
Oranienbaumu. W tym okresie znacznie nasiliły się naloty na kronsztadzką
bazę. Ataki skierowane były przeciwko pancernikom tam stojącym oraz
krążownikowi. Wówczas to zdecydowano o przeprowadzeniu niewielkiej
modernizacji. W miejsce mało skutecznych działek kal. 45 mm typu 21K ustawiono na dziobowej nadbudówce 5 automatycznych działek kal.
37 mm typu 70-K.
Kulminacja pierwszego zmasowanego ataku na Kronsztad nastąpiła
w dniach 19-25 września. Poważne
uszkodzenia odniosły oba radzieckie pancerniki służące we Flocie
Bałtyckiej oraz Kirow. W pokład
krążownika trafiły 2 bomby (prawdopodobnie o masie 250 kg). Jedna
z bomb wybuchła na pokładzie pancernym na wysokości 110 wręgi, zaś
30. Tamże, s. 100-110.
31. Pancernik typu Sewastopol. Zbudowany
w latach 1909-1914. Modernizowany w latach
1925-1926, 1931-1934. Wyporność 25 464 t (normalna). Wymiary: dł. 184,8 m, szer. 26,9 m, zan. 9,5 m.
Uzbrojenie: 12 × 305 mm (4×III), 16 × 120 mm
(16×I), 6 × 76,2 plot (6×I), 24 × 7,62 plot (6×IV),
4 wt. kal. 450 mm. Prędkość 22,5 w. Opancerzenie:
Burty 125-225 mm, pokłady 25-125 mm, stanowisko
dowodzenia 120-250 mm, art. główna 150-305 mm.
Załoga 1100 osób.

34

Zamaskowany Kirow w lecie 1943 roku. Zwraca uwagę skrócony maszt rufowy i specjalne kominowe wsporniki dla anten
radiowych.
Fot. Centralno wojenno-morskoj muzej

druga okazała się niewypałem. Na
okręcie zginęło tylko 3 ludzi jednak
wielu zostało rannych od odłamków.
W pokładzie górnym była dziura o powierzchni około 4 m², zniszczeniu uległo 10 kajut (oficerskich),
kambuz a kilka pomieszczeń zostało zalanych w czasie gaszenia pożaru. Szkód przysporzyły także liczne
pociski z baterii niemieckich, padające w pobliżu okrętów. W burtach
było prawie 80 przestrzelin a ponad
50 iluminatorów zostało wybitych.
Wybuchy spowodowały także rozregulowanie przyrządów kierowania
ogniem artylerii głównej i przeciwlotniczej. Ta ostatnia do 25 września
wystrzeliła łącznie 263 pociski kal.
100 mm, 827 pocisków kal. 45 mm
oraz 370 pocisków z nowych działek
kal. 37 mm. Co najmniej dwa z atakujących bombowców nurkujących
zostały zestrzelone przez artylerzystów krążownika a ponadto prawdopodobnie uszkodzono dalszych
12 samolotów. Na pozycje niemieckie i fińskie w tym okresie wystrzelono ponad 500 pocisków głównego
kalibru.
Trudna sytuacja wokół Leningradu
i znaczne zagrożenie ze strony lotnictwa spowodowały, że okręt przebazowano ponownie do miasta. Kirow

został ustawiony w pobliżu basenu
wyposażeniowego stoczni nr 194 im
A. Marti. Naturalnie okręt został
odpowiednio pokryty kamuflażem.
Sytuacja na froncie i odcinanie miasta od łączności ze światem spowodowały, że praktycznie wszystkie
okręty stanęły w rezerwie. z krążownika zdjęto część załogi, z której
sformowano batalion piechoty morskiej.

Zamarznięcie Newy i wschodniej
części Zatoki Fińskiej jeszcze pogorszyły sytuację.
Zgonie z rozkazem d-cy Eskadry
krążownik miał utrzymywać 6 dobową gotowość. W służbie pozostawała tylko jedna sprawna wieża artylerii głównej. Warto także zaznaczyć,
że krążownik był w czasie oblężenia
miasta i spowodowanego tym niedoboru wszystkiego opalany ropą

Zbiórka załogi na pokładzie rufowym. Wiosna 1943 roku. Zwraca uwagę siatka maskująca
rozwieszona na lufach artylerii głównej.
Fot. Centralno wojenno-morskoj muzej

35

Kirow podczas ostrzeliwania celów lądowych w czasie deblokady Leningradu 1944.

(mazutem) pomimo tego, że większość okrętów musiała zadowolić
się drewnem lub w najlepszym przypadku węglem, zaś jednostki pomocnicze, jak holowniki czy lodołamacze, praktycznie stały z wygaszonymi
wszystkimi kotłami.
Zima 1941/42 roku była dla miasta
i floty w nim stojącej wielką próbą
wytrzymałości. Jednak, na przekór
problemom zaopatrzeniowym, prowadzono na niektórych okrętach
prace remontowe. Na Kirowie pracowali pracownicy stoczni, która go
zbudowała. Ich głównym zadaniem
było załatanie przestrzelin i remonty
maszyn (także uszkodzonych w wyniku bliskich wybuchów bomb i pocisków przeciwnika).
Operacja „Eisstock”, która miała
za zadania zniszczenie radzieckich
okrętów w Leningradzie spowodowała także uszkodzenia na Kirowie
(choć nie były one znaczne w porównaniu do innych okrętów uszkodzonych, bądź zatopionych w tym
czasie).
Dnia 4 kwietnia 1942 roku zamaskowany krążownik stał się celem
dla dziesięciu bomb. Dziewięć z nich
wybuchło na jeszcze zamarzniętej Newie zaś jeden przebił pokład

36

na dziobnie, burtę i wpadł do wody
gdzie nastąpiła eksplozja. Naturalnie
bliskie wybuchy spowodowały
znaczne uszkodzenia. Uszkodzony
został KPD i po jednym dziele kal.
100 mm i 45 mm stojące na rufowej
nadbudówce. W pierwszym okresie powietrznych ataków artyleria
przeciwlotnicza Kirowa wystrzeliła
207 pocisków kal. 100 mm, 390 kal.
45 mm, 650 kal. 37 i ponad 1000 kal.
12,7 mm.
Najcięższy nalot (podczas którego krążownik odniósł największe,
jak na razie, uszkodzenia) miał miejsce 24 kwietnia. Tego dnia niemieckie samoloty znacznie nasiliły ataki.
Na pokład okrętu zrzucono prawie
50 bomb z których trzy32 lub cztery
trafiły, zniszczeń dokonał także jeden
z licznie wystrzelonych przez wroga
pocisków kal. 152 mm33.
W zasadzie wszystkie uszkodzenia ograniczyły się do rufowej części okrętu, a konkretnie do rufowej nadbudówki. Przestały działać
praktycznie wszystkie stanowiska ciężkiej artylerii przeciwlotniczej kal. 100 mm i liczne działka
kal. 45 mm i 37 mm. Zalane zostały
komory amunicyjne i wiele pomieszczeń pod pokładem (w czasie gasze-

Fot. Centralno wojenno-morskoj muzej

nia pożaru). Szczególnie groźny dla
okrętu był pożar rufowego komina
(gdyż zdradzał miejsce postoju okrętu bateriom artylerii wojsk oblegających miasto). Na szczęście pożar
udało się ugasić stosunkowo szybko.
Rannych było 46 ludzi, zaś dalszych
7834 lub 8535 zginęło.
W nocy z 24 na 25 kwietnia krążownik przeprowadzono na Newę
aż za most lejtnanta Szmidta, zaś na
jego miejscu ustawiono stary okręt
szkolny Swir, który uległ rano zmasowanym atakom niemieckiego lotnictwa.
Po przeholowaniu okrętu na
nowe miejsce pracownicy stoczni nr 189 niezwłocznie przystąpili do prac naprawczych, przy okazji
postanowiono dokonać modernizacji okrętu. Przede wszystkim naprawy wymagały wszystkie stanowiska
armat kal. 100 mm, dodatkowo na
nadbudówce rufowej wygospodaro32. Płatonow A. W., Encikłopedja sowietskich
nadwodnych korabliej 1941-1945, Sankt Petersburg
2002, s. 102-103
33. Czernyszew A. A., Krejsiera tipa „Kirow”,
„Morskaja Kollekcija” nr 1/2003, Moskwa 2003, s.
16
34. Płatonow A. W., Encikłopedja sowietskich
nadwodnych korabliej…, s. 102-103.
35. Czernyszew A. A., Krejsiera tipa „Kirow”…,
s. 17.

wano miejsce jeszcze na jedną parę
tych stanowisk więc na okręcie było
ich w sumie osiem. Wymiany doczekały przestarzałe i mało efektywne
działka kal. 45 mm typu 21-K (na
nowsze automaty kal. 37 mm typu
70-K). Naturalnie w czasie modernizacji zdjęto także katapultę gdyż od
początku wojny nie była ona wykorzystywana. Dzięki tym działaniom
wygospodarowano miejsce właśnie pod czwartą parę armat kal.
100 mm oraz wstawiono dodatkowe działka kal. 37 mm tak, że ich
liczba na okręcie wynosiła 12 sztuk.
W ramach leand-lease na okręcie pojawiły się dwa poczwórnie
sprzężone wielkokalibrowe karabiny maszynowe Vickersa. Na rufowej nadbudówce zainstalowano
także nowy maszt.. W miejsce ciężkiego masztu trójnożnego ustawiono
lekką palową konstrukcję. Wymiany
wymagały także liczne elementy wyposażenia, uszkodzone podczas wybuchów niemieckich bomb
(miedzy innymi dalmierze, reflektory itp.). Przeprowadzono także operację wzmocnienie newralgicznych

miejsc pokładu. W sumie na pokładach krążownika położono 270 ton
płyt pancernych o grubości 30 mm.
Dnia 27 stycznia 1943 roku Decyzją
Rady Najwyższej ZSRR krążownik,
za wkład w obronę miasta, został
odznaczony orderem Czerwonego
Sztandaru – jednym z najwyższych
radzieckich odznaczeń.
Naturalnie prace remontowe ze
względu na trudności w zaopatrzeniu w materiały konstrukcyjne był
prowadzony dosyć długo i zakończył
się w lutym 1943 roku. W tym czasie
krążownik został ponownie przeholowany i zamaskowany aby nie stanowił zbyt widocznego celu dla niemieckiego lotnictwa. W lecie 1943 roku
rozpoczęto przygotowania do odblokowania miasta. Przede wszystkim
okręty stojące w Leningradzie rozpoczęły intensywniejsze niż dotychczas
ostrzeliwanie przeciwnika.
Właściwa operacja deblokady
miasta rozpoczęła się w styczniu
1944 roku. Dnia 18 stycznia weszła
w życie nowa organizacja dowodzenia jednostkami stojącymi na Nawie.
Okręty zostały podzielone na grupy

Kirow w czasie salutu z okazji deblokady Leningradu – 27 stycznia 1944 roku.

artyleryjskie. Kirow był flagowym
okrętem wiceadm. J. F. Ralla dowodzącego grupą nr 2. Pierwszą akcją
przeprowadzoną z nowego miejsca postoju przy nabrzeżu uniwersyteckim było ostrzeliwanie pozycji niemieckich w pasie natarcia
radzieckiej 42 Armii. 19 stycznia
na pozycje niemieckie wystrzelono 72 pociski kal. 180 mm. Blokada
została oficjalnie zerwana 27 stycznia 1944 roku. Do końca działań
wojennych krążowniki i większe
radzieckie okręty wciąż pozostawały
w Leningradzie (względnie w Kronsztadzie) gdyż Zatoka Fińska była
niezwykle gęsto zaminowana, natomiast trałowce, które „uchowały się”
na Bałtyku były dosyć zużyte, a nowe dopiero przechodziły próby zaś
ich załogi konieczne szkolenia.
Kirow oficjalnie został przeprowadzony do Kronsztadu w maju
1945 roku gdzie remontowano między innymi urządzenia napędowe
(co było konieczne po prawie 3 letnim postoju).
Po zakończeniu remontu, 16 października 1945 roku, krążownik
Fot. Centralno wojenno-morskoj muzej

37

Kirow po dużej modernizacji ustawiony na Newie w czasie parady z okazji jakiegoś święta państwowego. Zwraca uwagę
bogate wyposażenie radarowe.
Fot. zbiory Siergiej A. Bałakin

przystąpił do prób mechanizmów
i szkolnego strzelania z dział artylerii głównej. Na okręcie w czasie
ćwiczeń przebywał wiceadm. L. A.
Władimirski. Próby chciano przeprowadzić możliwie szybko aby
okręt mógł wziąć udział w obchodach rocznicy wybuchu Wielkiej
Rewolucji Październikowej. Niestety
na okręcie nie wykonano jeszcze
wszystkich prac remontowych i niesprawnych było wiele systemów
okrętowych – nie działały jeszcze
w pełni pompy oraz nie podłączona była instalacja demagnetyzacyjna. Brakowało także wielu członków
załogi głównie dlatego, że nie wszystkie oddziały maszynowni działały
(i nie były obsadzone).
17 października, tuż po wyjściu
z Kronsztadu w kierunku na poligon
artyleryjski, okręt wszedł na leżącą
na dnie (21 metrów głębokości) niemiecką minę magnetyczną prawdopodobnie typu S (o sile wybuchu
równiej 910 kg trotylu). Krążownik
szedł z prędkością 16 węzłów.
W gotowości nr 3 znajdowały się
obie głównie turbiny oraz 2 główne kotły nr 2: (dziobowa kotłownia)
i nr 5 (rufowa) oraz turbogenerator

38

nr 4. Eksplozja nastąpiła o godzinie
12.4836 i spowodowała natychmiastowe zatrzymanie wielu działających urządzeń, w tym turbin.
Natychmiast ogłoszono alarm i pozamykano wszystkie drzwi w grodziach wodoszczelnych. Niestety
w pierwszych chwilach po wybuchy zatopione zostały obie komory amunicyjne wież artylerii główniej na dziobie, centrale artyleryjskie
i kotłownia nr 1. Mniej więcej do
wysokości 155 wręgi nie działały ani
urządzenia przeciwpożarowe ani
instalacje osuszające. Po zatrzymaniu maszyn krążownik zaczął powoli dryfować w kierunku brzegu. Aby
zapobiec niekontrolowanemu przemieszczaniu się kadłuba po uczęszczanym szlaku żeglugowym postanowiono rzucić kotwicę.
Natychmiast podjęto decyzję
o wzmocnieniu grodzi wodoszczelnej umieszczonej na 104 wrędze
nie udało się natomiast założyć plastrów uszczelniających gdyż wyrwa
w kadłubie okazała się zbyt duża.
Przez 10 minut od katastrofy kadłub
krążownika przyjął 1000 ton wody
a co gorsza w tym czasie zgasł główny kocioł nr 2 gdyż do paleniska tra-

fił mazut wymieszany z wodą, która
do zbiorników przedostała się przez
wyrwę w kadłubie. Na szczęście, jak
już wspomniano, okręt znajdował
się na ruchliwym szlaku żeglugowym prowadzącym do Leningradu.
Po godzinie 13 w nieopodal przepływał duży holownik morski Sierdobol
zmierzający do Leningradu jednak nie zareagował on na widok
wystrzelonych czerwonych rakiet,
oznaczających wzywanie pomocy. Nie wiadomo czy kapitan zignorował sygnał czy może myślał, że to
ćwiczenia, w każdym bądź radzie
holownik zastopował dopiero, gdy
przed dziobem okrętu zaczęły padać
pociski kal. 37 mm wystrzeliwane
z pokładu Kirowa. Dzięki radiostacji
na holowniku (urządzenia nadawcze na krążowniku zostały uszkodzone) wezwano pomoc z nieodległego Kronsztadu. Pierwszy na ratunek
przybył trałowiec TSzcz 186.
W tym czasie w maszynowni trwały intensywne prace nad uruchomieniem niesprawnych mechanizmów
oraz jednego z dodatkowych kotłów.
Na początku postanowiono urucho36. Czernyszew A. A., Krejsiera tipa „Kirow”…,s. 20

mić kocioł nr 4 mieszczący się w rufowej grupie kotłów. Zanurzenie
w wyniku nieustannego zalewania kolejnych przedziałów znacznie
wzrosło. Na dziobie wynosiło 9,9 m,
na rufie 4,3 m. Niewielki przechył
na lewą burtę 3,5° nie miał tendencji do pogłębiania się więc nie istniało niebezpieczeństwo przewrócenia
się kadłuba.
Operację holowania rozpoczęto
około godziny 15.00. Przygotowanie
lin holowniczych trwało do 15.20.
Niestety kadłub okrętu zanurzył się
niezwykle głęboko co było przyczyną znacznego oporu i pękania założonych lin holowniczych. Około
17.30 do krążownika podszedł niszczyciel Strojnyj37. Na pokładzie przebyło dodatkowych 50 ludzi z załogi
pancernika Oktjabrskaja Rewolucja
i krążownika Maksim Gorki mających pomagać w akcji ratowniczej.
z Kronsztadu przybył także holownik redowy K-77.
Krótko po przybyciu dodatkowych
okrętów zagasł kocioł nr 4 również
zalany przez zanieczyszczony wodą
mazut. Postanowiono wtedy uruchomić kocioł nr 6 z ostatniej kotłowni.
W tym czasie zadecydowano o uruchomieniu turbin aby pomóc zespołowi holowniczemu. W tym czasie

dołączył do niego kolejny holownik
Cecylia. Niestety załoga nie był poinformowana o uruchomieniu siłowni na okręcie i gwałtowne zerwanie
holu oraz uderzenie o kadłub krążownika spowodowały, że holownik położył się na burtę i szybko
zatonął. Prawie całą załogę udało
się uratować (poza jednym człowiekiem). Warto zaznaczyć, że holownik Cecylia był jedyną jednostką
zatopioną przez krążownik w czasie
całej jego służby. Po godzinie holowania Kirow przybył na Wielką Redę
Kronsztadu, gdzie po raz kolejny rzucono kotwicę. W tym czasie w kadłubie pomimo wytężonej pracy drużyn awaryjnych było już 2000 ton
wody zaś zalane były pomieszczenia
na długości prawie 70 m. Niestety
napór wody był zbyt duży dla pomp
okrętowych i nawet ustawianie
dodatkowych motopomp nie mogło
poprawić sytuacji. Dopiero przyjście lodołamacza Malgin i statku
Trefpliew poprawiło położenie okrętu. W krytycznym momencie dziób
zanurzył się na 11,2 m pod wodę zaś
rufa tylko na 3,9 m
Walkę z wodą prowadzono przez
cały 18 października, niestety bez
większych rezultatów. Następnego
dnia krążownik przeprowadzono

Kolejne ujęcie Kirowa podczas tej samej parady, lecz tym bardziej z rufy.

w pobliże doku „Wielszczyńskiego”.
Przegłębienie nadal utrzymujące
się na poziomie 4 m nie pozwalało
na bezpieczne wprowadzenie kadłuba gdyż mógł on się przełamać.
Zadecydowano wtedy o przyłączenia do kadłuba 2 pontonów (każdy
po 20 ton) aby nieco wyrównać
przechył. Po pracach adaptacyjnych
28 października 1945 roku Kirow stanął na doku. W czasie oględzin kadłuba wykryto duży otwór 10 × 40 m
wywołany potężnym wybuchem
podwodnym. Stwierdzono także
brak wielu nitów i istnienie niewielkich otworów, przez które sączyła
się woda. Najpoważniejsze było jednak wgięcie do środka części stępki.
Remont trwał przez ponad rok i zakończył się 20 grudnia 1946 roku.
Oczywiście nie obyło się bez sądu
nad winnymi tragedii. Interesujące,
że nie przedstawiono zarzutów admirałowi Władymirskiemu zaś winnymi zaniedbania uznano dowódcę,
zastępcę i dowódcę zespołu maszynowni.
37. Niszczyciel proj. 7U. Zbudowany
w 1936-1941 w stoczni nr 190 w Leningradzie. Wyporność normalna 2256 t. Wymiary:
112,5 m×10,2 m×5,0 m. Uzbrojenie: 4 × 130 mm
(4×I), 2 × 76,2 mm plot (2×I), 3 × 45 mm plot
(3×I), 4-5 km kal. 7,62 mm, 6 wt. kal. 533 mm
(2×III), 60-96 min. Prędkość 30 w. Załoga 207 osób.

Fot. zbiory Siergiej A. Bałakin

39

Jedna z licznych uroczystości na pokładzie Kirowa na przełomie lat 60-tych.

Fot. zbiory Siergiej A. Bałakin

Kirow na beczce w Leningradzie. Zwraca uwagę rozbudowana nadbudówka rufowa.

Fot. zbiory Siergiej A. Bałakin

40

Kirow w czasie prac związanych ze złomowaniem, 1974 rok.

Później krążownik pływał w składzie 4 Floty (południowy Bałtyk).
W 1949 r. (w listopadzie) krążownik
został odstawiony do rezerwy i postawiony do stoczni nr 194, która
dokonała przebudowy i modernizacji. Prace zakończono w kwietniu
1953 roku. Po ponownym wprowadzeniu do służby krążownik wszedł
w skład 4 Floty natomiast od 11 lipca
1955 roku w skład 8 Floty (północny
Bałtyk). Dnia 2 stycznia 1956 roku
obie bałtyckie floty radzieckie rozwiązano i na ich miejsce powołano
Flotę Bałtycką. Kirow po reorganizacji wchodził w skład 12 Dywizjonu
Krążowników. W lipcu tego roku
wraz ze Swierdłowem38 i 4 niszczyc
ielami przeprowadzał ćwiczenia na
Morzu Północnym a później także
na Bałtyku.
Po okresie konserwacji i tym samym
przeniesienia do rezerwy, 3 sierpnia 1961 roku okręt przeklasyfikowano na jednostkę szkolną. Na pokładzie odbywały się praktyki słuchaczy
Wyższej Szkoły Morskiej. Pomimo roli
jednostki szkolnej Kirow jako jednostka flagowa uczestniczyła w ćwiczeniach sztabowych „Siewier” w lipcu
1968 roku i „Okiean” kwiecień – maj
1970. W między czasie krążownik
odbył wiele wizyty zagranicznych –
w Gdyni był dwukrotnie. Pierwszym
razem 25-29 czerwca 1965 roku pod

flagą adm. I. I. Bajkowa z niszczycielem Soruszitielnyj39 i dwoma okrętami
podwodnymi. Drugim razem zawitał
do Gdyni także pomiędzy 26-29 czerwca ale w 1970 roku. Tym razem zespołem radzieckim dowodził admirał W.
A. Kastanow a krążownikowi towarzyszyły fregata (nazwa nieustalona) oraz
niszczyciel Nieustraszimyj40. Na pokładzie gościli także słynni kosmonauci
Walentina Tiereszkowa i Jurij Gagarin.
Dziobowa część kadłuba w czasie
złomowania. Wyraźnie widoczne barbety
wież artylerii głównej.
Fot. zbiory K. Kułagin

Fot. zbiory K. Kułagin

Z okazji 50-lecia utworzenia
sił morskich ZSRR 14 grudnia
1972 roku krążownik został uhonorowany specjalnym odznaczeniem
Komitetu Centralnego, oraz odznaczeniami Rady Najwyższej i Rady
Ministrów ZSRR. Niestety były to
już ostanie lata pod banderą wojenną. Dnia 22 lutego 1974 roku została ona zdjęta zaś okręt przeznaczony na złom. Przeżył większość
nowszych krążowników proj. 68-K
i wszystkie które powstały w oparciu o plany 26 i 26-bis. Nie cały krążownik został złomowany. Dwie jego
dziobowe wieże zostały wystawione
na jednym z Leningradzkich osiedli jako pomnik i przetrwały tam do
dzisiaj.
38. Krążownik proj. 68-bis. Zbudowany w latach 1949-1952 w stoczni nr 189 w Leningradzie.
Wyporność 13 230 t. Wymiary: 210 m×12 m×7,3 m.
Uzbrojenie: 12 × 152 mm (4×III), 12 × 100 mm
plot (6×II), 32 × 37 mm plot (16×II), 10 wt kal.
533 mm (2×V). Prędkość maksymalna 33,7 w.
Opancerzenie: burty 100 mm, pokład 50 mm, wieże art. głównej 175 mm, stanowisko dowodzenia
130 mm. Załoga 1270 osób.
39. Niszczyciel proj. 30 bis. Zbudowany w latach 1950-1952 w stoczni nr 190 w Leningradzie.
Wyporność 2316 t, wymiary: 120,5 m×12 m×3,9 m.
Uzbrojenie: 4 × 130 mm (2×II), 2 × 85 mm plot
(1×II), 7 × 37 mm plot (7×I), 10 wt kal. 533 mm
(2×V), bomby głębinowe, do 60 min. Prędkość 36 w.
Załoga 285 osób.
40. Niszczyciel proj. 41. Zbudowany w latach 1950-1955 w stoczni nr 190 w Leningradzie. Wyporność 3010 t, wymiary:
133,83 m×13,57 m×4,42 m. Uzbrojenie: 4 ×
130 mm plot (2×II), 16 × 45 mm plot, 8 × 25 mm
plot, 10 wt kal. 533 mm (2×V), 2 miotacze rakietowych bomb głębinowych RBU-2500, 48 min.
Prędkość 33,5 w. Załoga 305 osób.

41

Woroszyłow około 1942 roku w rejonie Sewastopola.

Woroszyłow

Drugi z krążowników projektu
26 został rozpoczęty 15 października 1935 roku na pochylni stoczni nr 198 im. A. Marti w Nikołajewie. Interesujące że uroczystość
położenia stępki (nr budowy 297)
nastąpiła na tydzień przed oficjalnym rozpoczęciem prac nad bliźniaczym Kirowem służącym później we
Flocie Bałtyckiej. Prace na pochylni nr 1 przebiegały znacznie wolniej niż przy okręcie budowanym
nad Bałtykiem, a przez to były bardziej staranne i w czasie prób nie
występowały problemy jakie zauważono na Kirowie. Podstawowa różnica pomiędzy okrętami polegała na
znacznie większym udziale elementów produkcji krajowej niż importowanych z Włoch. Spowodowało
to wydłużenie okresu budowy okrętu. Prace na pochylni trwały do
28 czerwca 1937 roku, kiedy okręt
został uroczyście zwodowany. Prace
wykończeniowe trwały znacznie dłużej. Pierwsze próby mechanizmów
rozpoczęły się w lecie 1939 roku,
zaś cykl oficjalnych prób rozpoczęty
został 4 grudnia 1939. Potrwały one
do 27 maja 1940 roku. Próby prędkości przebiegły nader pozytywnie.
W kwietniowych próbach krążow-

42

nik osiągnął prędkość 36,72 węzła
przy mocy maszyn 122 500 KM.
Uroczystość poniesienia bandery wojennej na drugim radzieckim
nowoczesnym krążowniku odbyła
się 20 czerwca 1940 roku.
Po intensywnym okresie ćwiczeń, zgrywaniu załogi i naprawach
zauważonych usterek krążownik
stał się jednym z najlepszych radzieckich okrętów na Morzu Czarnym.
Między innymi dlatego został wybrany na okręt flagowy kontradm. T. A.
Nowikowa dowódcy Oddziału Sił
Lekkich Floty Czarnomorskiej.
W składzie tego związku taktycznego wziął udział w ostatnich przed
wojną wielkich manewrach morskich w rejonie Odessy.
W czasie rozpoczęcia niemieckiego ataku na ZSRR krążownik stacjonował w Sewastopolu. Zgodnie
z przygotowanymi wcześniej planami jednostka miała wraz z zespołem niszczycieli dokonać rajdu pod
rumuńskie wybrzeże (a konkretnie
port w Konstancy) celem zakłócenia
żeglugi niemieckiego sprzymierzeńca, a przede wszystkim zniszczenie
instalacji naftowych znajdujących
się w rumuńskim porcie.
Ostatecznie plan został zmodyfikowany. W obawie o utratę cenne-

Fot. zbiory Siergiej A. Bałakin

go krążownika na nierozpoznanych
wodach przeciwnika do bezpośredniego ataku na wybrzeże rumuńskie wyznaczono dwa czarnomorskie lidery Moskwę i Charkowa41.
Krążownik Woroszyłow miał zaś
stanowić ubezpieczenie akcji wraz
z dwoma niszczycielami.
Z bazy w Sewastopolu zespół
osłony wyszedł w 2,5 godziny po
okrętach zespołu uderzeniowego. Flagę na Woroszyłowie podniósł
kontradm. T. A. Nowikow. Niestety
początkowo krążownik na zaplanowane miejsce spotkania z liderami
szedł samodzielnie, gdyż niszczyciel
Smyszlienyj42 w czasie wychodzenia
z bazy zaczepił parawanem przeciwminowym o dno, doznał niewielkich uszkodzeń i nie zdążył na spotkanie z krążownikiem, natomiast
niszczyciel Soobrazitelnyj co prawda
wyszedł wraz z krążownikiem, lecz
niedomaganie w siłowni spowodowało, że krążownik oddzielił się od
okrętu eskorty, który dopiero w późniejszym czasie do niego dołączył.
Jak wiadomo operacja u rumuńskich wybrzeży dla okrętów radzie41. Oba lidery projektu 1. Dane techniczna jak
Leningrad.
42. Niszczyciel Smyszliennyj i Soobrazitielnyj
projektu 7U. Dane jak Strojny.

ckich zespołu uderzeniowego zakończyła się tragicznie, gdyż lider
Moskwa zatonął na rumuńskich
minach, zaś Charkow odniósł poważne uszkodzenia siłowni, co gorsza
był atakowany przez samoloty, dostał
się pod ostrzał baterii artylerii nadbrzeżnej i stał się celem ataku niezidentyfikowanego okrętu podwodnego (prawdopodobnie Szcz 20643,
który został omyłkowo zatopiony
przez niszczyciel Soobrazitielnyj).
Po otrzymaniu informacji o fiasku
operacji krążownik otrzymał rozkaz
powrotu do Sewastopola bez eskorty
ponieważ niszczyciele, towarzyszące
mu zostały wysłane na pomoc uszkodzonemu Charkowowi. Krążownik
Woroszyłow przybył do bazy około
południa 26 czerwca. Ze względu
na zagrożenie minowe na miejsce
postoju został wprowadzony przez
dywizjon trałowców44.
Następny okres w działalności krążownika wiąże się z szkoleniem załogi oraz instalacją wyposażenia demagnetyzacyjnego. Prace
zaczęły się od 28 czerwca przy czym
w pierwszym rzędzie instalację

miał otrzymać pancernik Pariżskaja
Kommuna45 zaś krążowniki w późniejszym okresie. Prace na każdym
krążowniku miały nie trwać dłużej
niż 5 dni.
Po okresie względnego spokoju krążownik został wyznaczony do
przeprowadzenia ostrzału wojsk
niemieckich zbliżających się do
Perekopu łączącego Krym z resztą
kraju.
W godzinach rannych 19 września z bazy w Sewastopolu wyszedł
Woroszyłow i udał się z prędkością 30 węzłów w kierunku północnym. Eskortę okrętu stanowiły tylko
myśliwce, gdyż niszczyciele wykonywały swoje zadania w rejonie
oblężonej Odessy. Celem był rejsu
był rejon Składowska i Aleksiejewki. Ostatni z rejonów ostrzeliwano
około 10.20 z maksymalnego dystansu prawie 37 tys. metrów. Łącznie na
wybrane punkty wybrzeża wystrzelono tego dnia 148 pocisków głównego kalibru (wg innych źródeł 15546).
W nocy z 24/25 września krążownik
wraz z niszczycielem Smyszlienyj
przeszedł do nowej bazy w Nowo-

rosyjsku. Na miejsce przeznaczenia dotarł w godzinach popołudniowych.
Naturalnie zmiana dyslokacji
radzieckich okrętów nie uszła uwadze niemieckiego dowództwa. Nad
bazy radzieckie na Kaukazie wysyłano zwiady lotnicze mające identyfikować stojące tam okręty i zbierać
informacje dotyczące ich ruchów.
Miały one pomóc w zaplanowa43. Okręt podwodny typu „Szcz” serii V-bis-2.
Zbudowany w latach 1934-1936 w stoczni nr
200 w Nikołajewie. Wyporność nawodna (podwodna): 591,3 t (707,6 t), Wymiary: dł. 58,75 m, szer.
6,2 m, zan. 4 m. Uzbrojenie: 6 wt. kal. 533 mm, 2 ×
45 mm plot typu 21-K. Załoga 39 osób.
44. Zbiorowa, Chronika Wielkoj Otiecziestwiennoj
Wojny Sowietskogo Sojuza na cziernomorskim teatrie
t. 1. 21 VI 1941-31 XII 1941, Moskwa 1946
45. Pancernik typu Sewastopol dane jak
Oktjabrskaja Rewolucja z niewielkimi różnicami.
Pancernik zbudowany w latach 1909-1914 w stoczni Bałtyckiej w Petersburgu. Modernizowany w latach 1924-1925, 1928-1929, 1933-1938. Na Morzu
Czarnym od 1930. Wyporność (w czasie wojny)
30 400 t. Wymiary 184,8 m × 32,5 m × 9,65 m.
Uzbrojenie: 12 × 305 mm (4×III), 16 × 120 mm
(16×I), 6 × 76,2 mm plot (6×I), 16 × 37 mm plot
(16×I), 8 wkm kal. 12,7 mm Vickersa (2×IV),
12 wkm kal. 12,7 mm DSzk. (12×I). Opancerzenie:
Burty 125-225 mm, pokłady 37,5-125 mm, stanowisko dowodzenia 120-250 mm, art. główna
150-305 mm Załoga 1564 ludzi.
46. Płatonow A. W., Encikłopedja sowietskich
nadwodnych korabliej 1941-1945, Sankt Petersburg
2002, s. 104-105.

Unikatowa fotografia z ostatnich przedwojennych wielkich manewrów Floty Czarnomorskiej. Na pierwszym planie Woroszyłow,
dalej niszczyciel proj. 7.
Fot. zbiory Siergiej A. Bałakin

43

Woroszyłow prawdopodobnie w 1942 roku w Poti przechodzi remont uszkodzeń i dozbrojenie w artylerię przeciwlotniczą.
Fot. zbiory Siergiej A. Bałakin

niu ewentualnego ataku lotniczego
(w tym czasie Sewastopol był stale
atakowany z powietrza).
Woroszyłow po przyjściu do
Noworosyjska stanął przy Nabrzeżu
Elewatorowym (zbożowym).
W czasie pierwszego zmasowanego ataku na bazę 2 listopada 1941 krążownik zainkasował
2 bomby, zaś dalszych 10 upadło blisko kadłuba powodując liczne uszkodzenia.
Pierwsza z bomb eksplodowała na pokładzie rufowym na wysokości 233 wręgi 4 metry poniżej
linii wodnej i w dnie wybiła dziurę
o powierzchni 8 m². Druga zaś bliżej pawęży rufowej na wysokości
273 wręgu. Uszkodzenia od wybuchu tej bomby okazały się znaczne, gdyż deformacji uległa burta na
powierzchni 16 m² dodatkowo pod
linią wodną wybita została dziura
o powierzchni 2,5 m². Uszkodzenia
odniosła w zasadzie prawa burta. Do
kadłuba dostało się ponad 600 ton
wody, co gorsza woda dostała się
także do tuneli wałów, zalane zostały pomieszczenia maszynki sterowej,
kubryków mieszczących się na rufie.
Pożar, który wybuchł w pomieszczeniach pod wieżą artylerii nr 3 na
rufie został ugaszony przez napływa-

44

jącą wodę. Dodatkowo, aby zapobiec przegłębieniu na prawą burtę
do lewoburtowych zbiorników przyjęto dodatkowo 200 ton. Dzięki temu
udało się utrzymać przegłębienie na
prawo w granicach 2,5°. Uszkodzony
ster został zablokowany w położeniu
20-25° lewo na burt.
Natychmiast postanowiono o przebazowaniu okrętu do bezpieczniejszej bazy w Poti gdzie zaplanowano przeprowadzenie remontu. Było
to bardzo słuszne posunięcie, gdyż
Noworosyjsk był częstym celem niemieckiego lotnictwa.
Ponieważ zalane zostały także
tunele wałów napędowych oraz
częściowo zbiorniki paliwa krążownik trzeba było przeholować do
Poti. Tego trudnego zadania podjął
się krążkownik Krasnyj Kawkaz47.
Niestety uszkodzenie steru znacznie utrudniało przeprowadzenie
całej operacji, gdyż kadłub początkowo schodził z kursu, co mogło spowodować zerwanie holu. Dopiero
częściowe usunięcie awarii siłowni i uruchomienie prawej turbiny
(30 obrotów/minutę) wstecz poprawiło sytuację. W czasie wyjścia z bazy nadleciały niemieckie samoloty
chcące zablokować okręty radzieckie w porcie za pomocą min mag-

netycznych zrzucanych na spadochronach. Na szczęście żadna z min
nie okazała się groźna dla krążowników. W nocy 3 listopada udało się
odblokować ster i ustawić w położeniu 0°. Naprawiono także siłownię. Nad ranem rzucono hol i krążownik samodzielnie skierował się
do Poti z prędkością nie większą niż
20 węzłów. Po przybyciu do bazy
natychmiast na pokład weszli pracownicy ewakuowanej z Sewastopola stoczni nr 201. Do prac remontowych wykorzystywano między
innymi specjalnie skonstruowany
keson.
Prace trwały praktycznie do
marca 1942 roku. Próby poremontowe odbyły się w połowie lutego, zaś
18 marca 1942 krążownik był gotów
do dalszych działań.
Pierwszą akcją po zakończeniu remontu było ostrzelanie wraz
z niszczycielem Swobodnyj48 rejonu
47. Krążownik typu Swietłana ukończony wg projektu 815. Zbudowany w latach 19131932 w stoczni Russud w Nikołajewie. Wyporność
normalna 8000 t. Wymiary: dł. 169,5 m, szer.
15,7 m, 6,6 m. Uzbrojenie: 4 × 180 mm (4×I),
8 × 100mm plot. (4×II), 4 × 45 mm plot. (4×I),
6 wkm kal. 12,7 mm plot. DSzK (6×I) 12 wt kal.
450 mm (4×III), 100 min morskich. Prędkość 29 w.
Opancerzenie: burty 76 mm, pokład 20-25 mm, stanowisko dowodzenia 75 mm, wieże art. głównej
25 mm. Załoga 878 ludzi.
48. Niszczyciel proj. 7U.

Teodozji. Operacja miała na celu
wsparcie walczących tam wojsk
radzieckich.
Celem były w zasadzie cztery miejscowości Dalnyj i Bliznyj Kamyszyn,
Władysławowka i Adżigił. W sumie
na niemieckie pozycje wystrzelono 190 pocisków głównego kalibru
(ok. 90 z niszczyciela). Po zakończeniu operacji oba okręty powróciły do
Tuapse.
Następnie krążownik skierowano do Noworosyjska. Skąd po raz
kolejny wyszedł, aby ostrzelać rejon
Teodozji. Tym razem Woroszyłowowi
towarzyszył lider Taszkient49.
Ostrzał zaczął się 03.45. Celem
armat krążownika była ponownie wieś Władysławowka (75 pocisków kal. 180), zaś Taszkienta
Dalnyj Kamyszyn (50 pocisków kal.
130 mm). Do Noworosyska okręty powróciły wieczorem 3 kwietnia,
przy czym Taszkient natychmiast
udał się do Batumi.
Dnia 10 kwietnia Woroszyłow
stał w Noworosyjsku ponownie
przy nabrzeżu elewatorowym.
Przeprowadzony tego dnia niemiecki nalot nie wyrządził krążownikowi bezpośrednich trafień, jednak

bliskie wybuchy bomb spowodowały liczne drobne uszkodzenia.
Następnego dnia przeszedł do
Batumi, zaś po przeprowadzonych
prowizorycznie pracach remontowych powrócił do Noworosyjska
25 kwietnia.
Następna operacja Woroszyłowa
została przeprowadzona 10/11 maja
1942 roku i była związana bezpośrednio z działaniami na lądzie,
a konkretnie lądowaniem 8 maja
niemieckich oddziałów na półwyspie tamańskim i działaniami zamierzającymi do zajęcia Noworosyjska.
Ostrzał prowadzono wraz z liderami Taszkient i Charkow jednakże operacja prowadzona była w nocy i przy
złej widoczności stąd rejon Tasz-Ałczij
ucierpiał tylko nieznacznie.
Po tygodniu względnego spokoju
krążownik został przeznaczony do
przewiezienia w trybie alarmowym
części oddziałów 9 brygady piechoty
morskiej w charakterze posiłków dla
oblężonego Sewastopola.
Operacja została zaplanowana
niezwykle drobiazgowo. W eskorcie
krążownika wypłynęły niszczyciele Soobrazitielnyj i Swobodnyj.
Marszrutę ustalono tak, aby krążow-

Woroszyłow prawdopodobnie w Batumi około 1943 roku.

nik wszedł do Sewastopola w nocy i jeszcze w nocy z niego wyszedł.
Na pokładach trzech okrętów znalazło się 3017 żołnierzy, 8 armat
kal. 122 mm, tyleż kal. 76,2 mm,
17 kal. 45 mm, 27 ciężkich karabinów maszynowych, 16 moździerzy oraz wiele innego sprzętu i ponad 60 ton zapasów. W drodze do
Sewastopola krążownik i niszczyciele wzmocniły eskortę transportowca
Gruzja osłanianego przez niszczyciel
Biezupriecznyj i trzy trałowce Szczit,
Jakor, Garpun i dwa ścigacze OP.
W tym okresie wojska niemieckie
przygotowywały się od kolejnego
szturmu na miasto to też działania
nasiliły także niemieckie samoloty atakujące konwoje na drodze do
Sewastopola. Krążownik i niszczyciele były atakowane kilkakrotnie
na trasie niemniej jednak udało się
do miasta dowieźć posiłki. 20 maja
o 21.30 krążownik rzucił kotwicę
49. Lider proj. 20 I. Zbudowany w latach
1935-1939 w stoczni OTO w Livoro we Włoszech.
Wyporność normalna 3422 t. Wymiary: 139,7 m. ×
13,7 m. × 4 m. Uzbrojenie (w 1941): 6 × 130 mm
(3×II), 6 × 37 mm plot (6×I), 6 × 12,7 mm plot
(6×I), później dod. 2 × 76,2 mm plot (1×II), 9 wt
kal. 533 mm (3×III). Prędkość 44,5 w. Załoga
250 osób.

Fot. zbiory Władymir P. Zabłockij

45

w Sewastopolu. Po wyładunki wiezionych wojsk i zapasów wziął na
pokład rannych i jeszcze przed świtem opuścił port. Naturalnie droga
powrotna także była niezwykle niebezpieczna gdyż okręt wraz z towarzyszącymi niszczycielami był atakowany jeszcze 10 razy. Uszkodzenia
od blisko padających bomb odniosły
urządzenia kierowania ogniem. Od
wstrząsów z użytku wyszła tymczasowo także jedna z turbin.
Remont w Tuapse trwał prawie
3 miesiące. Ponieważ natężenie walk
tymczasem osłabło prace nie były
prowadzone zbyt szybko, poza tym
Tuapse podobnie jak Poti miało bardzo skromne zaplecze stoczniowe
i dużo pracy przy bieżących naprawach niszczycieli, na których barkach spoczywał główny ciężar prowadzonych operacji.
Do służby krążownik powrócił
w połowie listopada 1942 roku akurat na czas, aby wziąć udział w dużej
operacji wymierzonej w linie komunikacyjne przeciwnika na zachodnim wybrzeżu Morza Czarnego.
Operacja była pomyślana tak by
utrudnić zaopatrzenie niemieckich
oddziałów atakujących już radzie-

ckie bazy na wschodnim wybrzeżu
Morza Czarnego.
W operacji miały wziąć udział
dwa zespoły okrętów. Zespół pierwszy składał się z Woroszyłowa, lidera
Charkow i niszczyciela Soobrazitielnyj.
Drugi zespół składał się z Biesposzczadnyj i Bojkij. Woroszyłow miał
ostrzelać Sulinę i zniszczyć możliwie
dokładnie wszystkie znajdujące się
tam instalacje przeładunkowe. Lider
wraz z niszczycielem miał dokonać
rozpoznania bojem rejonu Fidonisi
i ostrzelać port w Burgas. Okręty
drugiego zespołu miały zaś ostrzelać
rejon Kalikarii i Szabler.
Krążownik wraz z pozostałymi okrętami pierwszego zespołu wyszedł z Batumi o 17.30 29 listopada 1942 roku, pozostałe
okręty wyszły z Tuapse następnego
dnia w godzinach nocnych. Na miejsce przeznaczenia okręty dotarły
w godzinach rannych 1 grudnia.
Ostrzał spowodował duże straty i zaskoczenie przeciwników. Krążownik strzelał trójdziałowymi
salwami i posłał na pozycje nieprzyjaciela 46 pocisków głównego kalibru i 57 kal. 100 mm. Niestety same
atakujące okręty były narażone na

Woroszyłow wychodzi z Batumi. Rok 1944.

46

poważne uszkodzenia gdyż znajdowały się na rumuńskich polach
minowych. Po raz kolejny dowództwo radzieckie nie rozpoznało rejonu na który wysłano własne okręty.
Pomimo postawienia trałów parawanów nie udało się uniknąć uszkodzeń powodowanych przez wybuchające miny. Na szczęście żadna
nie wybuchła bezpośrednio przy
kadłubie niemniej jednak o godzinie
08.06 wybuchła w pobliżu okrętu
wybuchła pierwsza z min zaś minutę później także druga. Miny wybuchły po obu stronach kadłuba na
wysokości stanowiska dowodzenia.
Na pokład zwaliły się kaskady wody
które wyrządziły znaczne uszkodzenia w wyposażeniu. Między innymi
przestały działać dalmierze centrale
kierowania ogniem i wszystkie delikatniejsze urządzenia. Do kadłuba
dostała się także woda przedostające
się przez szczeliny powstałe w kadłubie. Chwilowo spadała także prędkość, gdyż wstrząsy spowodowały
chwilowe odcięcie dopływu ropy do
kotłów i pary do turbin.
Po wykonaniu zadania krążownik
wraz z pozostałymi okrętami udał
się w drogę powrotną w czasie któFot. zbiory Władymir P. Zabłockij

Woroszyłow w okresie powojennym. Widoczna bateria armat plot kal. 37 mm typu 70-K ustawiona na dachu drugiej wieży
artylerii głównej oraz rozliczne wyposażenie radarowe.
Fot. zbiory Ota Janeček

rej radzieckie jednostki były śledzone przez niemieckie samoloty rozpoznawcze.
Po przybyciu do Poti na pokładzie
znaleźli się pracownicy stoczni nr
201 mający usuwać zaistniałe uszkodzenia.
Kolejną operacją którą po miesięcznym remoncie miał przeprowa-

dzić Woroszyłow była akcja wspierania ataku oddziałów 47 armii
w rejonie góry Kołdun. W akcji
wzięły udział także niszczyciele
Soobrazitielnyj, Biesposzczadnyj i Bojkij. Dowództwo nad zespołem objął
D-ca eskadry L. A. Władymirskij.
Ostrzał nakazanego rejonu rozpoczął się o 04.30 1 lutego 1943 roku.

Ogień miał być początkowo korygowany przez wysłanych na ląd
specjalnie wyszkolonych obserwatorów, jednak niedomaganie radiostacji spowodowały, że okręt musiał
prowadzić ogień samodzielnie. Nad
akwen na którym działały okręty dowództwo floty wysłało także
łodzie latające MBR-2 które zrzuciły

Fotografia lotnicza Woroszyłowa wykonane tuż po wojnie. W tle widoczne okręty podwodne.

Fot. zbiory Siergiej A. Bałakin

47

Alarm bojowy na Woroszyłowie. Załoga zajmuje stanowiska bojowe. Uwagę zwracają żołnierze wojsk lądowych palący
w spokoju papierosy pod wieżą artylerii głównej.
Fot. zbiory Siergiej A. Bałakin

48

flary oświetlając cele ataku. Na pozycje przeciwnika krążownik wystrzelił 240 pocisków kal. 180 mm.
Pozycjom niemieckim wyrządzono poważne szkody gdyż pociski
trafiły wiele punków zaopatrzenia.
W połowie lutego Woroszyłow został
przebazowany z Poti do Batumi.
Niestety po tragicznie zakończonym
rajdzie lidera Charkow i niszczycieli Sposobnyj i Biesposzczadnyj (patrz
służba Mołotowa) duże radzieckie
okręty nawodne w zasadzie zaprzestały prowadzenia działań.
Przez ponad rok krążownik jak
inne duże jednostki stał bezczynnie
w Batumi. Dopiero w miarę postępu wojsk na froncie krążownik przeszedł najpierw do Noworosyjska
(18 sierpnia 1944) potem zaś pod
flagą wiceadm. Basiastego wszedł do
wyzwolonego Sewastopola (5 listopada 1944).
8 lipca 1945 bandera okrętu został
udekorowana Orderem Czerwonej
Gwiazdy za wojenne zasługi.
Po okresie niewielkich modernizacji krążownik od 9 lipca 1946 wyszedł
z Sewastopola i udał się w rejs po
wschodnich wodach Morza Czarnego.
Na pokładzie znajdował się D-ca

Floty Czarnomorskiej admirał Filip
S. Oktjabrskij. Rejs trwający prawie
cały miesiąc zakończył się stwierdzeniem że krążownik nadaje się tylko do
natychmiastowego dużego remontu.
Pierwszy etap polegający na gruntownej odbudowie układów napędowych
oraz na pracach naprawczych systemów kierowania ogniem. Niestety
w tamtym czasie nie zdecydowano się
na gruntowny remont przeprowadzony na wzór Kirowa.
Pod koniec tak 40-tych krążownik wchodził w skład 50 Dywizji
Krążowników. W czasie kampanii
1949 roku krążownik został uznany za najlepiej strzelający krążownik
na Morzu Czarnym. Wielką zasługę
w wyszkoleniu artylerzystów miał dca okrętu kmdr (kpt. I rangi) S. M.
Łobow (późniejszy d-ca pancernika
Sewastopol i już w randze kontradm.
d-ca Floty Północnej).
W kwietniu 1954 krążownik został
postawiony na doku północnym
stoczni nr 497 w Sewastopolu gdzie
miał przejść remont i dużą modernizację. Ze składu floty został wykreślony 14 lutego 1956 roku. Niestety
prace jakie pierwotnie zaplanowano
(patrz rozdział poświęcony moderni-

zacjom) nie zdołano wykonać. W tym
czasie pojawiło się kilaka projektów przebudowy jednak żaden nie
zyskał uznania w dowództwie floty.
W końcu postanowiono przebudować okręt na jednostkę doświadczalną na pokładzie której miano
testować rakietowe systemy przeciwlotnicze mające być instalowane na
nowobudowanych jednostkach floty.
Poza tym krążownik miał spełniać
niezwykle ważną rolę okrętu szkolnego dla oficerów aby ci mogli zapoznać
się w praktyce z nowymi systemami
uzbrojenia. Modernizację prowadzono w dwóch etapach. W pierwszym
okręt przebudowywano wg projektu
33 (do 31 grudnia 1961). Następnie
projekt skorygowano do standardu
33M. Okręt ostatecznie ukończono
w 1964 roku (po 10 latach budowy).
W składzie floty pojawił się jako OS24 dnia 1 grudnia 1965 roku.
Służba szkoleniowa w zasadzie zakończyła się na przełomie
1970/1971 roku. Od 6 października 1972 okręt został sklasyfikowany jako pływające koszary pod oznaczeniem PKZ-19. Oficjalnie okręt
zakończył swoją służbę po 33 latach
2 marca 1973 roku.

Woroszyłow jako OS-24 w latach swej świetności w Sewastopolu. Widać wyrzutnie rakiet systemu „Sztorm” na dziobie
i bogate wyposażenie elektroniczne.
Fot. zbiory K. Kułagin

49

OS-24, uwagę zwracają wysokie maszty kratownicowe oraz rozliczne systemy radarowe na dziobowej nadbudówce.
Fot. zbiory Siergiej A. Bałakin
OS-24 po wycofaniu ze służby w oczekiwaniu na złomowanie.

50

Fot. zbiory K. Kułagin

PKZ-19 (eks-OS-24) w czasie złomowania, brak już dziobowego masztu.

Fot. zbiory K. Kułagin

PKZ-19 oczekuje na złomowanie. Przy burcie na złomowanie czekają także okręty podwodne. Bliżej jednostka proj.
613 (oznaczenie NATO – Whiskey) dalej widać bliźniaczą jednostkę przebudowaną na nosiciela rakiet przeciwokrętowych
(proj. 644).
Fot. zbiory K. Kułagin

51

Maksim Gorki w 1941 roku, tuż przed rozpoczęciem wojny, w okolicach Tallina.

Maksim Gorki

Budowę nowego krążownika dla
Floty Bałtyckiej rozpoczęła stocznia nr 189 im. Sergo Ordżonikidze
w Leningradzie (nr budowy 270).
Nowy okręt powstawał według dokumentacji dostarczonej przez CKB17 (do 1937 roku biuro nazywało
się Centralnym Biurem Konstrukcji
Okrętowych nr 1 w skrócie z rosyjskiego CKBS-1). Budowę okrętu rozpoczęto na tej samej pochylni, na której wcześniej budowano
krążownik Kirow. Oficjalne rozpoczęcie budowy nastąpiło 20 grudnia
1936 roku. Na uroczystym położeniu stępki byli obecni liczni przedstawiciele partii oraz oficerowie z dowództwa marynarki wojennej.
Za budowę odpowiedzialnym był
początkowo N. F. Muczkin zaś jego
następcą był W. S. Bożenko, znany
z wielu publikacji poświeconych
radzieckiej marynarce. Budowa
kadłuba, co prawda, nie przebiegała w tak zawrotnym tempie jak to
miało miejsce przy budowie Kirowa,

52

jednak dzięki temu prace niterskie
i spawalnicze były dokładniejsze, co
miało wpływ na późniejszą odporność na uszkodzenia. Wodowanie
odbyło się 30 kwietnia 1938 roku.
Następnie kadłub przeholowano do
nabrzeża wyposażeniowego stoczni, gdzie przystąpiono do montowania siłowni oraz urządzeń pomocniczych (między innymi generatorów
elektrycznych, pomp itp.). W maju
rozpoczęto próby maszyn głównych
(przy czym nie zainstalowano jeszcze
śrub napędowych). Próby maszyn
były konieczne ponieważ obawiano się powtórki poważnych awarii jakie miały miejsce na Kirowie.
Szczególną uwagę zwracano na
główne ciągi parowe i ich uszczelnienie. Maskim Gorki był pierwszym dużym radzieckim okrętem, na
który trafiły radzieckie zespoły turbin TW-7, opracowane na podstawie dokumentacji turbin zainstalowanych na krążownikach proj. 26.
Na przełomie września i października 1939 krążownik trafił do doku

Fot. zbiory Ota Janeček

gdzie oczyszczano jego podwodną część przed rozpoczęciem prób
prędkości. W czasie postoju w doku w stoczni odbył się 2 września
1939 miting, w którym uczestniczyli członkowie załogi okrętu (zgodnie
tradycją załoga uczestniczyła w końcowej fazie prac wykończeniowych
dzięki czemu mogła lepiej zapoznać się z wyposażeniem jednostki)
oraz pracownicy stoczni. Spotkanie
poświecono rozpoczętej właśnie
wojnie pomiędzy Polską a Niemcami oraz sprawie ochrony ludności
zamieszkałej w zachodniej Białorusi
i Ukrainie. W czasie powrotu na
okręt załamał się pomost po którym stoczniowcy i marynarze wchodzili na pokład krążownika. Zginęło
37 ludzi, którzy spadli na dno doku
i dodatkowo zostali zmiażdżeni spadającymi elementami konstrukcji
pomostu, następnych dwóch zatruło
się oparami 9 grudnia w czasie kontroli szczelności zbiornika na paliwo
samolotowe. Jesienią, po oczyszczeniu kadłuba, zainstalowano śruby

i 11 września krążownik został
wyprowadzony z doku. Pomiędzy
22 i 24 września przeprowadzono pierwsze próby z samodzielnym wyjściem w morze. Oficjalne
próby prędkości przeprowadzono
pomiędzy 14 października a 1 listopada 1939 roku. Krążownik nie był
jeszcze wtedy w pełni wyposażony
– nie zainstalowano ani systemów
kierowania ogniem, ani armat kal.
100 mm. W kolejce w magazynach
czekały jeszcze spalinowe generatory (zamontowano tylko generatory parowe), centrale kierowania
ogniem artylerii przeciwlotniczej
i wiele innego sprzętu.
Krążownik przechodził próby
w rejonie wyspy Hogland i Seiskari. Jako, że flota została postawiona
w stan gotowości z powodu działalności domniemanych polskich okrętów podwodnych na Zatoce Fińskiej,
krążownikowi towarzyszyły trałowce mające sprawdzać akwen prób
gdyby postawiono na nim miny.
Próby ostatecznie przebiegły zadowalająco. W czasie prób Maksim
Gorki uzyskał prędkość maksymalną
36,1 węzła przy wyporności 8748 t
(pełna 9728 t) przy mocy maszyn
129 750 KM (planowana moc
maszyn 110 000 KM). Zasięg przy
prędkości ekonomicznej 17,6 węzła
oszacowano na 4880 mil morskich przy zapasie 1750 ton mazutu
typu F.
Po zakończeniu prób przystąpiono do ostatniego etapu prac wyposażeniowych, mających na celu
instalację i przetestowanie systemów kierowania ogniem. Jako, że
system „Mołnia-AC”, odpowiadający za kierowanie ogniem artylerii
głównej, był pierwszym całkowicie
radzieckim systemem tego rodzaju miał wiele niedociągnięć i usterek podobnie zresztą jak system
„Horyzont-2” służący do kierowania
ogniem przeciwlotniczym. Usuwanie
usterek obu systemów trwało praktycznie do wybuchu wojny.
Tuż przed oficjalnymi uroczystościami związanymi z podniesieniem na okręcie bandery wojennej
w 4 kotłowni doszło do poważniej
awarii kotła – w wyniku poparzeń
zostało rannych 5 ludzi.
Pierwszym „publicznym występem” nowego nabytku floty było
uczestniczenie w paradzie z oka-

zji Dnia Floty (27 lipca 1940).
Krążownik został z tej okazji przeholowany na Newę gdzie zajął miejsce na czele szyku okrętów Floty
Bałtyckiej. Oficjalna uroczystość
związana z przyjęciem w skład
marynarki wojennej odbyła się dnia
12 grudnia 1940 roku. W obecności
załogi i licznie zaproszonych gości
z kręgów partyjno-rządowych na
flagsztok wciągnięto banderę wojenną. W następnych dniach krążownik wraz z zespołem niszczycieli 2 Dywizjonu przeszedł do Tallina,
będącego od czerwca 1940 roku
bazą główną floty (wcześniej był
nią Kronsztad). Okręt przezimował
w bazie gdzie trwały prace wykończeniowe zaś od maja 1941 rozpoczął serię ćwiczeń i testów zawiązanych z podwyższeniem gotowości
bojowej załogi i całego okrętu. Dnia
14 czerwca 1941 roku Maksim Gorki
wraz z pozostałymi jednostkami
Oddziału Sił Lekkich (z ros. OLS)
został przerzucony do nowej bazy
zespołu w Ust’Dwińsku nad Zatoką
Ryską. Tam też jednostki OLS zastał
wybuch wojny z Niemcami.
Pierwszą operacją radzieckiej
floty po rozpoczęciu działań wojennych była akcja zaminowania wejścia do Zatoki Fińskiej. Centralna
pozycja minowo-artyleryjska miała
być utworzona w poprzek Zatoki na
wysokości radzieckiej bazy w Hanko. Zespół minowy był dowodzony przez dowódcę Eskadry
Floty Bałtyckiej kontradm. D.D.
Wodowiczenkę (flaga na liderze
Mińsk) i składał się, oprócz jednostki flagowej, z lidera Leningrad, starych niszczycieli Artiom, Engiels i,
Karł Marks50 oraz stawiaczy min
Urał51 (przebudowany na krótko
przed wojną chłodniowiec Feliks
Dzierżyński) oraz Marti52. Zespół
radziecki na tych wodach postawił
do końca czerwca 3059 min morskich. W czasie pierwszej operacji
bliską osłonę zapewniał niszczyciel
Surowyj (proj. 7U) wraz z zespołem
trałowców i małych ścigaczy okrętów podwodnych oraz dwóch kutrów
torpedowych. Rozpoznanie lotnicze
wykryło w szkierach fińskich duży
zespół okrętów przeciwnika w składzie którego był prawdopodobnie
(zdaniem lotników) krążownik oraz
niszczyciele. Naprawdę w skład tego
zespołu wchodziły trzy duże pomoc-

nicze stawiacze min Tannenberg,
Hansestadt Danzig, Brummer które
właśnie postawiły zagrodę minową
„Apolda” rozciągającej się na północ
do Półwyspu Tahkuna.
Obecność właśnie tych okrętów
była powodem dla którego w morze wyszedł zespół okrętów OLS
mający chronić własne minowce w razie ataku przeciwnika. Pod
wieczór 22 czerwca z Ust’Dwińska
wyszedł krążownik Maksikm Gorki
(flagowy d-cy zespołu kpt. II rangi
I. G. Swiatowa – szefa sztabu OLS,
d-ca okrętu kpt. II rangi A. N.
Pietrow) w towarzystwie niszczycieli Gniewnyj, Gordyj i Strieguszczij
(wszystkie proj. 7). Okręty stanowiły
zespół dalekiej osłony sił minowych
i znajdowały się na zachód od stawianej zagrody minowej. Mniej więcej w tym samym czasie niewielki trałowiec BTSzcz-216 wykrył na
północ od wyspy Hiuma nieznane
pole minowe o czym niezwłocznie
poinformowano dowództwo w Tallinie. Niestety trałowiec był raczej
małą i powolną jednostką i nie mógł
samodzielnie określić zasięgu wykrytej zapory. Zespół radzieckiej osłony
wyszedł tym czasem na Zatokę i rozpoczął manewrowanie właśnie w rejonie wspomnianej niezidentyfikowanej zagrody minowej. O godzinie
03.3553 nad ranem 23 czerwca na
minę wpłynął niszczyciel Gniewnyj
(d-ca kpt. II rangi M. Ustinow)54.
Niszczyciel natknął się na minę
pomimo wystawionych trałów-parawanów typu K-1, w które wyposażone były wszystkie radzieckie okręty.
Mina wybuchła po najechaniu na nią
50. Niszczyciele typu „Nowik” Budowane w latach 1913-1917. Wyporność 1700-2200 t. Wymiary
długość 98-107 m, szer. 9,3-9,5 m, zan. 3,8-4,9 m.
Uzbrojenie: 4 × 102 mm (4×I), 1 × 76,2 mm plot,
2-4 × 45 mm plot (2-4×I), 6-9 wt kal. 450 mm (23×III), do 60 min morskich. Prędkość 27 w. Załoga
168 ludzi.
51. Pomocniczy stawiacz min przebudowany
w latach 1939-1940 z chłodniowca Feliks Dzierżyński.
Wyporność 5560 t. Wymiary: dł. 104 m, szer. 14,6 m,
zan. 6 m. Uzbrojenie 4 × 76,2 mm plot (4×I), 4 ×
45 mm plot (4×I), 2 wkm kal. 12,7 mm plot, od 244543 min (w zależności od typu). Prędkość 12,5 w.
Załoga 220 ludzi.
52. Stawiacz min przebudowany w latach 19331936 z dawnego jachtu parowego cara Sztandart.
Wyporność 6189 t. Wymiary: dł. 122,3 m, szer.
15,4 m, zan. 6,8 m. Uzbrojenie:: 4 × 130 mm (4×I),
7 × 76,2 mm plot (7×I), 3 × 45 mm plot (3×I), do
550 min (w zależności od typu). Prędkość 18,7 w.
Załoga do 390 ludzi.
53. Czernyszew A. A., Krejsiera tipa „Maksim
Gorkij”, „Morskaja Kollekcija” nr 2/2003, Moskwa
2003.
54. Bałakin S. A., Gremjaszczyj i drugije eskadrennyje minonoscy projekta 7, „Morskaja Kollekcija” nr
2/1996, Moskwa 1996

53

Uszkodzony Maksim Gorki na podejściach do Kronsztadu.

bezpośrednio dziobem. W wyniku
eksplozji od razu zatonęła dziobowa część niszczyciela, natomiast
pozostała część utrzymywała się na
wodzie. Jednak próba holowania nie
udała się wobec czego postanowiono zatopić to, co zostało z niszczyciela Gniewnyj. Dzieła zniszczenia
dokończył (w zależności od źródeł)
ogniem artylerii jeden z niszczycieli lub krążownik Maksim Gorki. Po
zorientowaniu się w niebezpieczeństwie zespół radziecki począł ostrożnie wychodzić z zagrożonego rejonu. Niestety, po niecałej godzinie
od utraty niszczyciela, pod dziobem
krążownika eksplodowała kolejna
mina. Skutki wybuchu (na wysokości
24 wręgi) były bardzo podobne jak
w przypadku eksplozji na niszczycielu. Krążownik utracił dziób, który po
pewnym czasie od eksplozji odłamał
się i szybko zatonął. Jako, że Maksim
Gorki był kilkakrotnie większy od
niszczyciela dlatego, że postanowiono okręt uratować. Zniszczenia
ograniczyły się do 55 wręgi zaś
napór wody był powstrzymywany przez najbliższą gródź wodoszczelną umieszczoną na 61 wrędze.
Natychmiast drużyny awaryjne przystąpiły do wzmacniani tej grodzi za
pomocą drewnianych wsporników.
Dowódca okrętu po konsultacji z dowódcą operacji zdecydował się na
natychmiastowe wycofanie do bazy

54

w Tallinie. Niestety pierwsza próba
płynięcia rufą na przód (aby odciążyć uszkodzony dziób) nie powiodła się, gdyż okręt nie słuchał steru
i zataczał cyrkulacje. Postanowiono
wtedy wezwać jednostki ratownicze (aby wzmocnić dziobową gródź)
i dodatkowe trałowce (aby oczyściły z min drogę do Tallina). Na początek postanowiono dopłynąć do którejś z wysp i tam zaczekać na zespół
ratowniczy. Wybrano wyspę Wormsi
do której dopłynięto z prędkością
8 węzłów około 8 rano 23 czerwca. Po drodze na okrętach panowała bardzo napięta sytuacja, gdyż
obawiano się wrogich okrętów podwodnych. Kilkakrotnie okręty otwierały ogień artyleryjski do domniemanych podwodnych napastników.
Po dopłynięciu do wyspy napotkano kolejny problem, gdyż krążownik
nie mógł rzucić kotwic gdyż te zatonęły razem z dziobową częścią kadłuba, postanowiono zatem wpłynąć
uszkodzoną dziobową częścią na
mieliznę przy wyspie i tak doczekać
przypłynięcia zespołu ratowniczego. Operacja była niezwykle trudna
gdyż należało zatopić kilka przedziałów na dziobie aby kadłub należycie
unieruchomić co przy prądach panujących na tym akwenie nie było proste. Operacja zakończyła się około
południa. W między czasie ostatni niszczyciel eskorty Strieguszczij

Fot. zbiory K. Kułagin

(Gordyj wcześniej odpłynął z rozbitkami z Gniewnego) uważnie patrolował akwen wokół unieruchomionego krążownika, powtarzały się także
fałszywe alarmy o okrętach podwodnych. Około 12.40 na miejsce
„cumowania” uszkodzonej jednostki dopłynął także, na liderze Mińsk,
dowódca operacji minowej kontradm. D. D. Wodowiczenko.
W południe z Tallina wyszedł
zespół ratowniczy w skład którego wchodziły jednostki należące do Ochrony Rejonu Wodnego
(ORW) bazy głównej. Jednostką
flagową zespołu został trałowiec
BTSzcz-208 Szkiw na którym przebywał dowódca zespołu (a zarazem dowódca ORW) kpt. II rangi
A. A. Mieleszkin. Dodatkowo w zespole znajdowało się 5 trałowców,
w roli eskorty miały iść stare niszczyciele Artiom i Wołodarskij, które jednak do zespołu ratowniczego dotarły rano następnego dnia. Dodatkowo
wyznaczono 5 ścigaczy OP typu
„MO-4”, kutry torpedowe oraz okręt
hydrograficzny Don i okręt pomocniczy Neptun. Po drodze do zespoły dołączyły jeszcze okręty pomocnicze Zarnica oraz Kama. Wieczorem
większość jednostek ratowniczych
znalazła się w rejonie wyspy Wormsi.
Trałowce rozpoczęły poszukiwanie min zaś do krążownika podeszły okręty pomocnicze. Na Kamę,

celem odciążenia części dziobowej
okrętu, wyładowano 1200 pocisków
kal. 180 mm (komory amunicyjne dwóch pierwszych wież artylerii
głównej, oraz 6 torped. Rozpoczęto
także prace związane z założeniem plastra ochronnego i założenia dodatkowych drewnianych
wzmocnień grodzi. Rano 24 czerwca prace na krążowniku były ukończone i rozpoczęto wypompowywanie wody z wcześniej zatopionych
przedziałów dziobowych. Następnie
Maksim Gorki został ściągnięty
z mielizny przy pomocy Neptuna
i Zarnicy. Po uformowaniu kolumny marszowej z trałowcami na przedzie okręty ruszyły na wschód w kierunku Tallina. O godzinie 11.58 na
minie magnetycznej (prawdopodobnie) poderwał się flagowy trałowiec BTSzcz-208 i szybko zatonął wraz z całą załogą. Po naradzie
na pokładzie krążownika postanowiono zmienić szyk okrętów i przede wszystkim iść bliżej brzegu (głębokość nie większa niż 8-9 metrów).
Zmianę szyku wymusiły pojawiające
się na horyzoncie niemieckie samoloty rozpoznawcze. Zdecydowano,
że okręty pójdą w szyku w którego
centrum znalazł się uszkodzony krążownik. Po bokach miały iść niszczyciele i kutry torpedowe zaś przodem
trałowce z BTSzcz-218 na czele. Szyk
zamykały jednostki pomocnicze.
Inne ujęcie uszkodzonego krążownika.

We wczesnych godzinach rannych na redę portu w Tallinie odarł
zespół ratowniczy, zaś sam krążownik celem oględzin został przeprowadzony do północnego mola portu.
Uszkodzenia wymagały skomplikowanych napraw, więc zadecydowano o przeprowadzeniu okrętu do
bazy w Kronsztadzie szczególnie, że
do Tallina już zbliżały się odziały niemieckie i rozpoczynały się zmasowane naloty lotnicze i ostrzał niemieckich baterii artylerii lądowej.
Eskortę Maksima Gorkiego w czasie przejścia do Kronsztadu stanowiły początkowo tylko lekkie jednostki.
Przodem szły trałowce zaś po bokach
ścigacze okrętów podwodnych typu
„MO-4” oraz kutry torpedowe później
do zespołu dołączono także 3 stare
niszczyciele. Rejs przebiegł względnie spokojnie jeżeli nie liczyć zniszczenia przez trałowce 4 min.
Około 18.30 27 czerwca krążownik stanął na wielkiej redzie bazy
w Kronsztadzie. Przejście całego
zespołu odbywało się z prędkością
13-14 węzłów gdyż większa prędkość, a tym samym napór wody
mogłaby spowodować pęknięcie
godzi wodoszczelnej.
Po wpłynięciu na redę do krążownika podszedł holownik bazowy KP1 i przeholował okręt do doku gdzie
natychmiast rozpoczęto wyładowywanie zapasów i kolejne oględziny.

Do Kronsztadu specjalnie ściągnięto
specjalistów ze stoczni nr 189 która
zbudowała krążownik oraz jego
głównego budowniczego W. S.
Bożenkę.
Pierwszy etap prac poległa na
odcięciu uszkodzonych fragmentów pokładów i burt oraz na wzmocnień grodzi wodoszczelnej poważnie
nadwyrężonej w czasie przejścia do
doku.
Drugim etapem prac było zbudowanie, według dokumentacji stoczniowej, brakującego fragmentu kadłuba. Pracę w niezwykle szybkim
tempie wykonała stocznia nr 189.
Specjalnie w tym celu zorganizowano grupę 400 osób, które w ciągu
15 dni (od 3 lipca 1941) zbudowały
fragment kadłuba o ciężarze 150 ton.
Wykorzystano także wiele elementów ze znajdujących się akurat w budowie krążowników projektu 68K
(typu Czapajew55). Następnie nowa
dziobowa część Maksima Gorkiego
został zwodowana przy pomocy wielkiego 200 tonowego dźwigu pływającego i po zalaniu balastem została ona przeholowana do
Kronsztadu. Prace przebiegały bardzo sprawnie. Od 21 lipca rozpoczęto prace spawalnicze i niterskie nad
połączeniem nowego dziobu z resztą
55. Breyer S., Krążowniki lekkie typu Czapajew,
„Okręty Wojenne” nr 1 specjalny, Tarnowskie Góry
1997, s. 2-5

Fot. zbiory K. Kułagin

55

Prace remontowe na Maksimie Gorkim dokonywane w Kronsztadzie przy
wykorzystaniu elementów z nieukończonych krążowników typu Czapajew.
Fot. zbiory Anatolij N. Odajnik

kadłuba. Naturalnie na krążowniku
w tym czasie przeprowadzono szereg innych prac modernizacyjnych.
Przede wszystkim wymieniono stare
i mało użyteczne działka kal. 45 mm
typu 21-K na nowsze kal. 37 mm
typu 70-K w liczbie 10 sztuk. Zdjęto
także katapultę i całe wyposażenie
lotnicze a także założono nową instalację demagnetyzacyjną, niezbędną z powodu licznych min magnetycznych, postawionych przez okręty
oraz samoloty przeciwnika.
Dnia 2 sierpnia krążownik został
wyprowadzony z doku. Remont
okrętu, który doznał tak znacznych
uszkodzeń był wielkim wyczynem
radzieckich stoczniowców i marynarzy z załogi okrętu. W czasie pokoju

56

podobne uszkodzenie bez wątpienia
byłoby naprawiane przez co najmniej 4 miesiące, natomiast w czasie
wojny większość prac zakończono
tylko w 1 miesiąc pomimo zagrożenia Kronsztadu ze strony atakujących oddziałów niemieckich.
Po skróconym cyklu prób i pobraniu niezbędnego wyposażenia
(w tym także amunicji) krążownik
przeszedł do Leningradu gdzie już
wcześniej stała prawie cała Flota
Bałtycka (w tym także drugi z radzieckich nowoczesnych krążowników – Kirow).
Tuż przed wypłynięciem do obleganego miasta krążownik uczestniczył w obronie przeciwlotniczej bazy
kronsztadzkiej.

Dnia 24 sierpnia 1941 roku krążownik rzucił cumy w leningradzkim porcie handlowym.
Zgodnie z decyzją Ludowego
Komisariatu Marynarki Wojennej
dnia 1 września rozwiązano OLS
zaś wszystkie okręty tego związku
taktycznego przekazano do Zespołu
Obrony Miasta. Przy okazji poważnie
traktowano sprawy związane z unieszkodliwieniem okrętów stojących
na Newie na wypadek gdyby miasto
upadło. Przede wszystkim wydano
serię poleceń na wypadek kapitulacji. Szczególnie ważne było jak najdokładniejsze zniszczenie okrętów
tak, aby w rękach wroga nie przedstawiały żadnej wartości.
Stojąc w porcie handlowym
Maksim Gorki po raz pierwszy
uczestniczy w ostrzale wojsk lądowych. 4 września na celowniku znalazły się oddziały fińskie szturmujące pozycje radzieckie z rejonu
wsi Biełostrów. Następne dni także
były związane z operacjami wsparcia jednostek armii w walkach na
lądzie. Do 17 września krążownik
uczestniczył w ostrzale wojsk atakujących Krasne Sioło. W tym okresie
krążownik 10 razy ostrzeliwał pozycje nieprzyjaciela wystrzelił łącznie
285 pocisków kal. 180 mm56.
Niestety pomimo zmobilizowania
ogromnych rezerw ludzkich i materiałowych wojska niemieckie podchodziły pod Leningrad wyjątkowo
blisko, tak, że duże okręty, stojące
przy przystaniach miasta, stały się
celem dla niemieckiej artylerii oblężniczej.
Już 19 września w pokład trafił pierwszy z pocisków (prawdopodobnie kal. 105 mm), następnego
dnia kolejne cztery (dwa wybuchły
na pokładzie, jeden na nadbudówce dziobowej i jeden trafił w pierwszy komin). Pożary, które wybuchły,
udało się szybko zlikwidować co
świadczyło o dobrym przygotowaniu grup awaryjnych. z załogi jednostki ubyło 7 zabitych i 28 rannych.
Kolejne pociski trafiły w mostek
nawigacyjny już dwa dni później
przy czym było 9 ofiar śmiertelnych.
Zgodnie z rozkazem dowództwa Eskadry krążownik przeszedł,
już pod nowym dowódcą kmdr por.
56. Czernyszew A. A., Krejsiera tipa „Maksim
Gorkij”…,s. 20.

(kpt. II rangi) A. N. Pietrowem, na
nowe miejsce postoju na Newę.
W czasie przejścia okrętowi towarzyszyły jednostki portowe, niezbędne
dla bezpiecznego przeprowadzenia
dużego okrętu relatywnie wąskim
torem wodnym.
Dnia 22 września krążownik
został przeprowadzony do nabrzeża stoczni nr 189, gdzie z nastaniem nowego miesiąca przystąpiono do prac remontowych, jednak
ich zasięg był znikomy i w zasadzie
ograniczył się do powierzchownej
naprawy przestrzelin.
Na początku października wciąż
ze stoczniowcami na pokładzie krążownik przeholowano do basenu
w porcie handlowym. Zmiana pozycji była związana z kolejnym szturmem oddziałów niemieckich. który
zostały odparty przez obrońców
dzięki akcji artylerii krążownika,
ostrzeliwującego niemieckie dywizje
w dniach 1-2 listopada.
Nowa pozycja została szybko
odkryta przez niemiecki zwiad i krążownik został ponownie ostrzelany
przez Niemców. Tym razem 22 listopada w pokład dziobowy trafił tylko
jeden pocisk, który eksplodował tuż
przed pierwszą wieżą artylerii głównej.
Następne dni upłynęły na akcjach
bombardowania pozycji niemieckich
przy czym szczególne nasilenie tego
typu operacji można zaobserwować
pod koniec roku.
Nowy 1942 rok przyniósł w pierwszym rzędzie nową strukturę organi-

zacyjną jednostek, stojących w basenach portowych i na Newie.
Przede wszystkim jednostki zostały podzielone na grupy wsparcia
ogniowego z których każda odpowiadała za konkretny odcinek frontu. Krążownik Maksim Gorki został
włączony w skład II grupy, ostrzeliwującej niemieckie oddziały na południu od miasta w sektorze na którym operowała radziecka 42 Armia.
W tym czasie znaczna część załogi
została zdjęta z okrętu i sformowano
z niej oddziały strzeleckie i posłano
na front przed miastem. Podobnie
postąpiono w latach 1918/19 kiedy
z okrętów dawnej floty carskiej formowano oddziały piechoty broniące
Piotrogrodu przed wojskami kontrrewolucjonistów.
W tym czasie w mieście odczuwano znaczne braki w zaopatrzeniu w paliwo dlatego też wszystkie
okręty (poza Kirowem) były opalane drewnem lub w najlepszym przypadku węglem przy czym nowoczesne jednostki miały wygaszone
główne kotłownie, a palono tylko
w kotłach pomocniczych, niezbędnych dla zapewnienia odpowiedniej
temperatury dla załóg.
W tym czasie na krążowniku
czynna była tylko jedna (dziobowa)
wieża artylerii głównej co było spowodowane głównie brakiem załogi
oraz niesprawnością części mechanizmów.
Ostra zima dawała się we znaki
także atakującym i głównie z tego
powodu ataki na jednostki radzie-

ckie, stojące w Leningradzie, były
podejmowane z mniejszym natężeniem. Dnia 21 stycznia 1942 w wyniku niemieckiego ostrzału w rejon
rufowego komina trafił pocisk kal.
152 mm, który zniszczył jedno ze stanowisk armat kal. 100 mm. W tym
okresie intensywnie zajęto się zamaskowaniem krążownika, który stanowił dobry cel dla niemieckiej artylerii oblężniczej. Wraz z końcem zimy
i pierwszymi roztopami na froncie lądowym stopniowo nasilały się
działania obu walczących stron. Na
początku lutego krążownik otrzymał zadanie zbombardowania niemieckich pozycji w rejonie góry
Woroniej skąd między innymi korygowano ogień niemieckiej artylerii.
Na niemieckie stanowiska spadło
w dniach 9-8 lutego aż 29 pocisków
kal. 180 mm.
Kwiecień 1942 okazał się najcięższym okresem wojny dla radzieckich okrętów stojących w Leningradzie i Kronsztadzie. Na wiosnę
bowiem Niemcy postanowili zdobyć
miasto lecz wcześniej nagłym i silnym uderzeniem bombowym zniszczyć trzon Floty Bałtyckiej. W tym
celu przeprowadzono na wielką
skalę operację lotniczą pod kryptonimem „Eisstock” (a później „Götz
von Berlichingen”). Ataki trwały
z różnym nasileniem prawie przez
cały miesiąc poczynając od 2 kwietnia. Sytuację trzonu floty radzieckiej komplikował gruby lód i brak
dużych lodołamaczy, niezbędnych
do jego kruszenia (oczywiście lodo-

Krążownik Maksim Gorki zamaskowany w czasie oblężenia Leningradu. Zwraca uwagę białe malowanie.

Fot. zbiory K. Kułagin

57

Krążownik Maksim Gorki zamaskowany, lecz w odmiennym ujęciu.

łamacze stały w porcie jednak trudna sytuacja paliwowa unieruchomiła je).
Dnia 4 kwietnia celem jednego
z ataków stał się Maksim Gorki, jednak żadna ze zrzuconych 70 bomb
nie trafiła bezpośrednio w kadłub
dzięki skutecznemu ogniowi przeciwlotniczemu. W pobliżu kadłuba wybuchły jednak 2 bomby. Jedna
około 7 metrów od prawej burty na
wysokości 2 wieży artylerii głównej, druga nieco bliżej kadłuba na
wysokości GSD. Uszkodzenia nie
były duże gdyż bomby wybuchły pod
lodem, który częściowo zaabsorbował siłę wybuchu. W następnym dniu
ataki były ponawiane, jednak bez
większych sukcesów. Naturalnie od
bliskich wybuchów rozregulowane
zostały przyrządy kierowania ogniem
więc niezwłocznie przystąpiono
do ich naprawy. Po jej zakończeniu
22 kwietnia z czynnej wieży artylerii głównej ostrzeliwano niemieckie
oddziały w rejonie wsi Ligowo. Po
dwóch dniach nad Leningradem
znalazła się kolejna fala niemieckich
samolotów z 1 Floty Powietrznej
(dawniej 1 Korpus Lotniczy57). Tym
razem celem stał się po raz kolejny
Maksim Gorki. Obrona przeciwlotnicza jednak po raz kolejny uniemożli-

58

wiła celne zrzucenie bomb. Poważne
uszkodzenia odniosły magazyny portowe które stanęły w płomieniach
oraz stojący przed dziobem krążownika transportowiec. z załogi ubyło
3 zabitych i 15 rannych58. Koniec
miesiąca przyniósł kolejne ataki jednakże z 15 bomb jakie padły w pobliżu kadłuba żadna nie wyrządziła
poważniejszych szkód, choć odłamki bomb spowodowały liczne przebicia w burtach i nadbudówkach.
W okresie niemieckiej ofensywy lotniczej artyleria wystrzeliła łącznie
504 pociski kal. 100 mm, 1377 kal.
37 mm i 2181 kal. 12,7 mm, zastrzelono przy tym na pewno tylko
2 bombowce nurkujące Ju-87, co nie
świadczy najlepiej o celności ognia
przeciwlotniczego.
Dnia 28 kwietnia w końcu udało
się przeholować krążownik do
nabrzeża wyposażeniowego stoczni
nr 196. Pilnego remontu wymagały
przyrządy kierowania ogniem i przekaźniki rozregulowane od bliskich
wybuchów. Od wstrząsów pękła
podstawa turbiny niskiego ciśnienia stojącej w dziobowej kotłowni.
Uszkodzenia odniósł również kocioł
nr 3, będący częścią dziobowego
zespołu kotłowni. Celem wzmocnienia obrony przeciwlotniczej na

Fot. zbiory K. Kułagin

okręcie zainstalowano dodatkowo
3 działka kal. 37 mm typu 70-K. Całe
lato na froncie trwały zażarte walki,
w których po stronie radzieckiej
aktywnie uczestniczyła artyleria jednostek radzieckich stojących na przystaniach Leningradu w tym także
artyleria Maksima Gorkiego. W tym
okresie tj. do sierpnia 1942 roku
krążownik 9 razy prowadził ostrzał
nakazanych rejonów i wystrzelił
łącznie 86 pocisków głównego kalibru. Następną zimę krążownik znów
spędził na koniecznych remontach. W tym czasie wzmocniono
także opancerzenie okrętu instalując na nim dodatkowe płyty pancerne o łącznej masie 225 ton. W tym
czasie nastąpiła wymiana zużytych koszulek armat kal. 180 mm.
Kolejny rok minął bez większych
niespodzianek poza sporadycznym
odpieraniem ataków lotniczych.
Kontynuowano także ostrzał pozycji niemieckich. Dnia 17 sierpnia
1943 roku przeprowadzono zmasowany ostrzał pozycji niemieckich
w rejonie wsi Znamienskoje. W tym
okresie łącznie z pozycji w porcie
57. Kosiarz E., Druga wojna światowa na Bałtyku,
Gdańsk 1988.
58. Czernyszew A. A., Krejsiera tipa „Maksim
Gorkij”…, s. 22.

handlowym wystrzelono 106 pocisków kal. 180 mm.
W miarę słabnięcia niemieckich
działań Flota Bałtycka przystąpiła, wraz z oddziałami 67 Armii, do
przełamywania pierścienia okrążenia. Przygotowania rozpoczęły się
jeszcze w lutym 1944 roku, zaś same
działania 13 lutego. Krążownik
otrzymał przydział do II grupy artyleryjskiej. Pierwszego dnia skoncentrowano się na ostrzale niemieckich węzłów komunikacyjnych
oraz wykrytych baz zaopatrzeniowych. 15 lutego na pozycje niemieckie wystrzelono 276 pocisków artylerii głównej. Przez następne 4 dni
w miarę potrzeb atakujących oddziałów krążownik wystrzeliwał średnio
po 80 pocisków dziennie.
Za działania bojowe 22 lutego
okręt został odznaczony Orderem
Czerwonego Sztandaru, zaś już po
dwóch dniach intensywnie ostrzeliwał niemieckie pozycje w pasie
natarcia 67 Armii i oddziałów Frontu
Wołchowskiego. Po zerwaniu blokady miasta i wycofaniu się Niemców
z południowego wybrzeża Zatoki
Fińskiej krążownik uczestniczył
w bojach przeciwko oddziałom niemiecko-fińskim w rejonie Wyborga.
Następnie ostrzeliwał fińskie pozy-

cje w rejonie Kuokkala. W czasie
Wielkiej Wojny Ojczyźnianej krążownik przeprowadził 126 razy ostrzał
nieprzyjacielskich pozycji i wystrzelił ponad 2300 pocisków artylerii
głównej. Artyleria przeciwlotnicza
na pewno zestrzeliła 5 niemieckich
samolotów i co najmniej drugie tyle
prawdopodobnie uszkodziła.
Tuż po zakończeniu działań wojennych krążownik został poddany gruntownemu remontowi w czasie którego
instalowano nowoczesne wyposażenie radarowe oraz łączności.
W tym czasie postanowiono o podzieleniu Floty Bałtyckiej na dwa
mniejsze związki taktyczne: na południu Bałtyku miała z Lipawy (później
z Bałtijska) działać 4 Flota, zaś na
północny z bazy w Tallinie operowała 8 Flota. Podział obejmujący także
inne floty wszedł w życie 25 lutego
1946 roku. Wyremontowany krążownik wszedł w skład 4 Floty jako
jej okręt flagowy (dokładniej flagowy
Eskadry).
Okres powojenny to czas intensywnych ćwiczeń z zespołami niszczycieli i lotnictwa.
Rok 1950 rozpoczął się od przygotowań do próbnych lotów jednej
z pierwszych konstrukcji Kamowa
– śmigłowca o współosiowym ukła-

Maksim Gorki tuż po wojnie zakotwiczony na Newie.

dzie wirników Ka-10. Do prób postanowiono wykorzystać rufowy pokład
krążownika Maksim Gorki. Na rufie
okrętu wyłożone specjalne siatki
zabezpieczające oraz wymalowano lądowisko dla śmigłowca o wymiarach 7 × 7 metra tuż za rufową
wieżą artylerii głównej. Udane lądowanie, a później start miały miejsce
7 grudnia 1950 roku.
Niestety czas dla okrętu biegł nieubłaganie. Wojenna służba oraz niechęć władz do utrzymywania starego
okrętu artyleryjskiego (szczególnie,
że po śmierci Stalina Chuszczow
prowadził politykę intensywnej
rakietyzacji sił zbrojnych, a floty
w szczególności) było nieopłacalne.
17 lutego 1956 roku Maksim Gorki
został przeznaczony do przebudowy
na okręt szkolny na którym miano
przeprowadzać próby nowych
systemów rakietowych jakie miały
w przyszłości wchodzić na wyposażenie sił morskich. Niestety, komisja,
która została zwołana przez dowódcę floty admirała N. I. Winogradowa
stwierdziła niecelowość takiej przebudowy i ostatecznie 18 kwietnia
1958 roku krążownik został skreślony z listy jednostek wojennych floty
i po krótkim czasie sprzedany na
złom.
Fot. zbiory Siergiej A. Bałakin

59

Sława (eks-Mołotow) wychodząca na ćwiczenia we wczesnych latach 60-tych.

Mołotow

Krążownik był budowany na tej
samej pochylni, na której wcześniej
budowano Woroszyłowa.
Skorygowany projekt dotarł do
stoczni nr 198 im. A. Marti w Nikołajewie pod koniec 1936 roku.
Natychmiast też rozpoczęto prace
przygotowawcze. Oficjalnie stępkę położono 14 stycznia 1937 roku.
Budowa pod numerem 329 przebiegała sprawnie. Kadłub wodowano
19 marca 1939 roku. Zbliżający się
wybuch wojny spowodował, że prace
wykończeniowe były prowadzone
bardzo szybko i jak to bywało w radzieckich stoczniach mało dokładnie.
Oficjalne wcielenie do służby nastąpiło na 8 dni przed wybuchem Wielkiej Wojny Ojczyźnianej
14 czerwca 1941. Choć załoga nie
była w pełni gotowa okręt został włączony do Oddziału Sił Lekkich, którego flagową jednostką był Woroszyłow.
W składzie tego związku taktycznego uczestniczył w wielkich manewrach morskich w rejonie Odessy
trwających do 15 do 19 czerwca.
Prawdopodobnie braki w wyszkoleniu załogi oraz niesprawność części mechanizmów przesądziły o tym,
że krążownik pierwszy etap wojny
spędził w bazie w Sewastopolu jako
kluczowy element systemu obrony

60

przeciwlotniczej. Swoje szczególne
znaczenie okręt zawdzięczał zainstalowaniu pierwszej radzieckiej stacji
radarowej „Redut-K” pozwalającej
wykrywać lecące samoloty już z odległości 100 mil. Wczesne wykrycie wroga było niezbędne dla należytej organizacji obrony i w miarę
możliwości wysłania na trasę wrogich samolotów własnych myśliwców. Krążownik został połączony
ze stanowiskiem kierowania obroną przeciwlotniczą bazy za pomocą kabla telefonicznego. Urządzenie
„Redut-K” okazało się niezwykle
sprawne szczególnie, że przez cały
okres bazowania Mołotowa w Sewastopolu musiało działać praktycznie
przez 20 godzin na dobę.
Niemieckie postępy na froncie
i zajęcie Perekopu oznaczało znaczne niebezpieczeństwo dla wszystkich radzieckich jednostek stojących
w Sewastopolu, gdyż wtargnięcie na Krym wiązało się także z zajęciem licznych lotnisk tam usytuowanych. Decyzję o przebazowani
trzonu radzieckich sił morskich do
baz położonych na wschodzie tj.
na wybrzeżach Kaukazu podjęto
31 października 1941. Wyznaczone
jednostki wyszły z bazy w godzinach
nocnych. Zespół okrętów następnego dnia dotarł bez przeszkód do

Fot. zbiory Siergiej A. Bałakin

Noworosyjska. W jego skład wchodził pancernik Pariżskaja Kommuna,
krążownik Mołotow, lider Taszkient
oraz niszczyciel Soobrazitielnyj.
Jeszcze tego samego dnia krążownik do bazy w Tuapse gdzie wzmocnił obronę przeciwlotniczą bazy.
Początek listopada był dla okrętu
niezwykle pracowity. Oddziały niemieckie w tym czasie okrążyły do
wschodu Sewastopol i wyszły nad
Morze Czarne w rejonie Teodozji.
W tym czasie postanowiono wesprzeć działania opóźniające prowadzone przez odziały Armii Czerwonej
jednostkami Floty Czarnomorskiej.
Mołotow do akcji wkroczył 8 listopada. W godzinach wieczornych
wyszedł z Tuapse i skierował się
w rejon Teodozji-Czaudy. Ostrzał
wybranych punktów na wybrzeżu
rozpoczął się krótko przed godziną 5 rano. Do zakończenia pierwszego etapu operacji (tj. do 04.5359)
wystrzelono do celów brzegowych 95 pocisków kal. 180 mm60.
Następnego dnia krążownik ostrzeliwał po raz kolejny cele na południowym wybrzeżu Krymu. Między
59. Zbiorowa, Chronika Wielkoj Otiecziestwiennoj
Wojny Sowietskogo Sojuza na cziernomorskim teatrie
t. 1. 21 VI 1941-31 XII 1941, Moskwa 1946s. 227.
60. Czernyszew. Płatonow podaje liczbę 100,
Chronika Wielkoj Otiecziestwiennoj Wojny… wylicza
110.

innymi ostrzelano rejon Sułtanowki
i Marfowki. Ostrzał zakończono
o 05.06 po wystrzelaniu na pozycje
niemieckie 100 pocisków artylerii
główniej. W obu przypadkach cele
lądowe były rażone z odległości nie
większej niż 25 000 m i nie mniejszej niż 19 000. W czasie powrotu
do Tuapse krążownik dwukrotnie
był atakowany przez lotnictwo przeciwnika. Za pierwszym razem ataku
dokonały samoloty torpedowe (prawdopodobnie Heinkle 111) za drugim
razem krążownik stał się celem dla
samolotów bombowych (łącznie
zrzucono na okręt 23 bomby61). Na
szczęście gęsty ogień przeciwlotniczy spowodował że torpedy i bomby
zostały zrzucone do wody w znacznej odległości od okrętu nie czyniąc mu szkody. W godzinach wieczornych 10 listopada krążownik
wszedł do bazy. 21 listopada krążownik wyszedł z Tuapse do Batumi
dokąd dotarł bez przeszkód następnego dnia. Częste przejścia z portu
do portu dużych jednostek radzieckich były wymuszone rozkazem
dowództwa floty, w którym zakazywano koncentracji dużych jednostek
w jednym porcie, aby nie stanowiły
celu dla niemieckiego lotnictwa.
W zasadzie cały grudzień Mołotow
spędził na naprawach i przygotowaniach do operacji desantowej
na półwyspie Krymskim. Operacja
Kerczeńsko-Teodozjańska miała za
zadanie odciągnięcie niemieckich
wojsk oblężniczych od Sewastopola
oraz w dalszej perspektywie odbicie całego Krymu z rąk niemieckich.
Krążownik miał wchodzić w skład
zespołu wsparcia ogniowego wraz
z liderem Taszkient oraz niszczycielem Smyszliennyj. Niestety kolejny szturm Sewastopola przeprowadzony w tym czasie wymusił zmianę
pierwotnych założeń i okręty zespołu wsparcia zostały przeznaczone do
przewiezienia dodatkowych oddziałów do oblężonej bazy. Do wspierania operacji desantowej oddelegowano zaś starsze krążowniki. Na
jeden z nich (Krasnyj Krym) przekazano jeden z 16-sto wiosłowych barkasów motorowych wraz z obsługą.
Kuter ten miał służyć do wyładunku
wojska wiezionego na pokładzie krążownika, gdyż we flocie radzieckiej
nie było dostatecznej ilości pływających środków desantowych.

W tym czasie krążownik powrócił do Tuapse gdzie przygotowano
okręt do przyjęcia na pokład wojska. Następnie Mołotow przeszedł
do Poti gdzie nastąpiło przyjęcie
pododdziałów 769 pułku z 386 dywizji strzelców (razem 1200 ludzi)
oraz zaopatrzenia mieszczącego się w 14 wagonach. Naturalnie
operacja była przeprowadzana
w dużym pośpiechu oraz przy złej
pogodzie. Część wojska zaokrętowano już na redzie gdyż pierwotnie zakładano przewiezienie ich
na pokładzie parowca Potiomkin.
Załadunek zakończono pomimo niesprzyjających okoliczności
dość szybko i 29 grudnia 1941 roku
Mołotow około 1 w nocy wpłynął do
Sewastopola. Operacja dostarczenia posiłków do twierdzy odbyła się
na dość szeroką skalę i wziął w niej
udział także jedyny radziecki pancernik na Morzu Czarnym Pariżskaja
Kommuna w osłonie dwóch niszczycieli. Wpłynięcie do zatoki sewastopolskiej tak potężnych jednostek
wsparcia na krótki czas poprawiło sytuację obrońców, jednak problemem pozostawało niemieckie lotnictwo, które mogło w każdej chwili
zbombardować okręty. Te tymczasem nie próżnowały natychmiast
przystąpiono do rozładunku przywiezionych zapasów i na prośbę
dowództwa obrony miasta ostrze-

liwania pozycji wojsk niemieckich.
Ostrzeliwano głównie rejon rzeki
Belbek w celu wsparcia obrońców wybudowanych tam fortyfikacji w tym potężnej baterii artylerii nadbrzeżnej nr 30 (4 × 305 mm
w dwóch wieżach pancernych typu
MB-2-1262).
Doraźnie ostrzeliwano także
wszystkie rejony koncentracji wojsk
niemieckich na północ od miasta. W tym okresie wystrzelono
205 pocisków głównego kalibru i odparto wraz z obroną przeciwlotniczą bazy 8 nalotów na stojące okręty. Od padających blisko burt okrętu
bomb rannych zostało wielu członków załogi z których 2 zmarło. Po
załadunku około 600 rannych krążownik wyszedł do Noworosyjska.
Następny rejs do Sewastopola
miał miejsce już następnego dnia po
przybyciu do bazy w Noworosyjsku.
1 stycznia 1942 roku z bazy wyszedł
kolejny konwój z zaopatrzeniem dla
oblężonego miasta szczególnie, że od
17 grudnia trwały walki o powstrzymanie pierwszego niemieckiego szturmu na bazę. Co prawda walki miały
się już ku końcowi jednak obrońcy byli
na tyle osłabieni, że realnie obawiano
się utraty miasta na początku stycznia.
61. Zbiorowa, Chronika Wielkoj Otiecziestwiennoj
Wojny…s. 229.
62. Konecki T., Sewastopol 1941-1942, 1944,
Warszawa 1987.

Mołotow w czasie ostrzeliwania pozycji niemieckich pod Sewastopolem
w listopadzie 1941 roku.
Fot. zbiory A. Kuzniecow

61

Bliski wybuch bomby w pobliżu kadłuba Mołotowa w czasie postoju w Sewastopolu, 1942 rok.

Obok krążownika do Sewastopola
skierowano transportowce Abchazja
i Biełostok z pododdziałami 386 dywizji strzelców63. W eskorcie szedł lider
Taszkient oraz niszczyciel Smyszlienyj.
Na Mołotowie tym razem zaokrętowanych było 700 żołnierzy oraz kilka
ton zaopatrzenia, a nawet wyrzutnia
niekierowanych pocisków rakietowych BM-864. Po rozładunku w Zatoce Południowej krążownik przeszedł
do Zatoki Północnej gdzie zajął pozycję ogniową i wspierał ogniem artylerii 3 i 4 sektor obrony oraz ostrzelał
niemieckie lotnisko polowe. Na pozycje nieprzyjaciela padło tym razem
94 pociski kal. 180 mm.
Po południu krążownik przeszedł
do Zatoki Południowej gdzie zaokrętował rannych (340 ludzi) i dodatkowo 160 cywilnych mieszkańców
miasta.
Po powrocie do Tuapse krążownik
otrzymał kolejny rozkaz popłynięcia
do Sewastopola z zapasami.
3 stycznia wyszedł z Tuapse by po
postoju w Noworosyjsku wpłynąć
5 stycznia znowu do oblężonej bazy.
W tym rejsie krążownikowi towarzyszył stawiacz min Ostrowskij65.
Przez następne dwa dni krążownik wraz z liderem Taszkient przeprowadził ostrzeliwanie niemieckich
pozycji. Był to niezwykle intensywny
ostrzał gdyż rozchodowano w tym
czasie 251 pocisków głównego kalibru. Wsparcie oddziałów lądowych

62

z mniejszym natężeniem prowadzono przez następne dni. Dnia 8 stycznia 1942 roku krążownik wraz
z niszczycielem Smyszlienyj przeszedł do Tuapse mając na pokładzie
539 rannych żołnierzy ewakuowanych z twierdzy. Do portu przeznaczenia krążownik wszedł następnego dnia rano.
Następne dni przyniosły pewne
uspokojenie na froncie wokół
Sewastopola jednak transportowce
wciąż dowoziły nowe posiłki i zapasy. Krążownik w tym okresie został
poddany przeglądowi mechanizmów i skalibrowaniu dział artylerii
głównej.
Niestety nawet stojąc w porcie okręt może odnieść uszkodzenia. Tym razem zaatakowała przyroda. Wybrzeże Kaukazu jest znane
z wiejących z północy silnych wiatrów nazywanych Bora. W nocy
z 22/23 stycznia nad portem i okolicznymi wodami rozhulał się silny
sztorm. Ponieważ wiatr wiał z północy z całą mocą uderzył on w burtę krążownika niestety cumy nie były
w stanie utrzymać na miejscu kadłuba i krążownik zaczął niespodziewanie przesuwać się w stronę przeciwległego prisu, o który kadłub
zahaczył po chwili rufą. Niestety nie
udała się także operacja rzucenia
kotwic gdyż napór kadłuba był tak
duży, że lewy łańcuch kotwiczny pękł
zaś jedna kotwica nie była w stanie

Fot. zbiory P. Lipatow

utrzymać kadłuba. W między czasie wiatr pchnął kadłub ma betonowe molo. Aby zapobiec zderzeniu wydano rozkaz „mała wstecz”
lecz zapomniano o beczce, do której
była przycumowana rufa okrętu. Na
skutki tego rozkazu nie trzeba było
długo czekać gdyż beczka wkręciła
się w śruby i całkowicie unieruchomiła krążownik. Na szczęście wiatr
umilkł co pozwoliło na odzyskanie
kontroli nad okrętem.
W wyniku „ataku” natury uszkodzeniu uległy także niszczyciele Bojkij, Smyszlienyj, zbiornikowiec Krieml (o kadłub którego
otarł się Mołotow), trałowiec T-409
Garpun, dwa kutry dozorowe, kadłub nieukończonego trałowca typu
Władimir Połuchin T-450. Na podejściach do Tuapse w czasie sztormu
zatonął dozorowiec SKA-01266.
Remont uszkodzonych okrętów
trwał do 14 lutego po czym krążownik przeszedł cykl prób poremontowych67.
63. Zbiorowa, Chronika Wielkoj Otiecziestwiennoj
Wojny Sowietskogo Sojuza na cziernomorskim teatrie
t. 2. 1 I 1942-3 VII 1942, Moskwa 1946 s. 10
64. Czernyszew A. A., Krejsiera tipa „Maksim
Gorkij”, „Morskaja Kollekcija” nr 2/2003, Moskwa
2003.
65. Pomocniczy stawiacz min eks-Czajka statek
towarowo-pasażerski.
66. Zbiorowa, Potieri bojewych korabljej i sudow
wojenno-morskiego fłota, transportnych rybołwnych
i drugich sudow SSSR w Wielkuju Otiecziestwiennuju
wojnu 1941-1945 gg, Moskwa 1959, s. 45, 166.
67. Płatonow A. W., Encikłopedja sowietskich
nadwodnych korabliej 1941-1945, Sankt Petersburg
2002, s. 107-108.

W związku z klęską wojsk radzieckich na Krymie i nie tylko w Sewastopolu ale także na wschodzie półwyspu okręty radzieckie otrzymały
rozkaz przeprowadzenia ostrzału
wybrzeża krymskiego w miejscach
gdzie koncentrowały się oddziały
niemieckie.
Dnia 20 lutego w Tuapse wyszedł
zespół okrętów w składzie Mołotow
w osłonie nieszcycieli Smyszlienyj
i Soobrazitielnyj. Zadaniem okrętów płynących pod flagę kontradm.
Basiastego (d-ca OLS) był ostrzał
rejonu Teodozji. Celem dział krążownika były niemieckie oddziały
stojące w Starym Krymie. Na cele
lądowe wystrzelono w czasie tej
akcji 60 pocisków głównego kalibru.
Ciężki sztorm panujący na morzu
i niska podstawa chmur w zasadzie
uniemożliwiły ataki niemieckiego
lotnictwa. Do Tuapse okręty weszły
o 16.30 21 lutego.
Ponowną akcję zaplanowano 27 lutego. Tego dnia Mołotow
znów pod flagą Basiastego wyszedł
w morze. Tym razem z krążownikiem szedł lider Charkow i niszczyciele Soobrazitelnyj i Smyszlienyj.
Krążownik z niszczycielem wzięły na cel wieś Dalnyj Kamyszyn zaś
pozostałe okręty zespołu Ałusztę
oraz Bliżnyj Kamyszyn. W pierwszej
części operacji krążownik wystrzelił 40 pocisków kal. 180 mm zaś
niszczyciele po 40-60 kal. 130 mm.
W godzinach nocnych zespól okrę-

tów rozdzielił się zaś do Mołotowa
w czasie ostrzeliwania przyłączył się
lider Taszkient wysłany pod wybrzeża Krymu jeszcze przez zespołem
Basiastego. Do północy krążownik
wystrzelił w kierunku na Teodozję
40 pocisków głównego kalibru.
Ostatni ostrzał wybrzeża przeprowadzono w czasie tej operacji
we wczesnych godzinach rannych
28 lutego.
Niestety dowództwo oddziałów walczących jeszcze na wybrzeżu domagało się dalszego wsparcia okrętów floty dlatego też
pomimo znacznego wyczerpania
załóg okręty OLS jeszcze dwukrotnie ostrzeliwały oddziały w rejonie Władysławowki, oraz ponownie
Bliznego Kamyszyna.
We wczesnych godzinach rannych
2 marca krążownik wraz z niszczycielami rzucił kotwicę w Tuapse68.
Kolejną operacją można było
przeprowadzić po niewielkim
remoncie dział artylerii głównej.
Dnia 14 marca z Tuapse wyszedł
Mołotow następnie dołączyły lider
Taszkient i niszczyciel Bditelnyj. Oba
wyszły w godzinach rannych z Noworosyjska. Ostrzał przeprowadzono około 4 godziny nad ranem
i na pozycje niemieckie wystrzelono około 80 pocisków kal. 180 mm.
Miejscowości w rejonie zalewu teodozjańskiego były ostrzeliwane jeszcze 16-17 marca. W sumie przez
dwa dni na cele lądowe wystrzelo-

Mołotow w pobliżu Batumi. Na katapulcie łódź latająca KOR-2.

no 150 pocisków głównego kalibru.
Aby choć częściowo zakłócić rajdy
radzieckich jednostek postanowiono zbombardować bazę w Tuapse.
Nalotu dokonano 18 marca jednakże jego skutki nie były zbyt dotkliwe. Stałe zagrożenie przeciwlotnicze portów północnokaukaskich
spowodowało, że najwartościowsze
jednostki przeniesiono do portów
położnych bardziej na południe między innymi do Poti.
Następnego dnia tj. 19 marca
w godzinach rannych krążownik
wszedł do Poti. Dnia 20 marca na
pokład weszli pracownicy sewastopolskiej stoczni nr 201 (ewakuowani z oblężonego miasta na jesień
1941 oku). Prace remontowe dotyczyły regulacji przyrządów kierowania ogniem oraz samych luf kalibru
180, których koszulki wymagały już
wymiany na skutek zużycia.
Remont krążownika był możliwy także dzięki temu, że do linii
powrócił drugi z nowoczesnych krążowników Woroszyłow wcześniej
remontowany po uszkodzeniach
odniesionych w czasie jednego z niemieckich nalotów.
Pogorszenie sytuacji w Sewastopolu i widoczne przygotowania niemieckich oddziałów do kolejnego (III
już szturmu) spowodowały, że flota
ponownie została zmobilizowana do
68. Czernyszew A. A., Krejsiera tipa „Maksim
Gorkij”, „Morskaja Kollekcija” nr 2/2003, Moskwa
2003.

Fot. zbiory A. Kuzniecow

63

przeprowadzenia operacji transportowych. Do przewiezienia posiłków
można było użyć tylko szybkich jednostek wojennych lub okrętów podwodnych. Szczególne zagrożenie niosło niemieckie lotnictwo, które na
wiosnę w praktyce wywalczyło panowanie w powietrzu.
Po zakończeniu prac remontowych krążownik przeszedł z Poti do
Noworosyjska.
Krótko po północy 12 czerwca krążownik wyszedł wraz z niszczycielem Bditeilnyj z Noworosyjska i po obraniu kursu na wschód,
później na północ skierował się do
Sewastopola. Na trasie eskortowano
przy okazji transportowiec Gruzja.
Naturalnie zespół był intensywnie
atakowany przez lotnictwo bombowe z Krymu. Na pokładzie krążownika było zaokrętowanych 2998 ludzi
(na niszczycielu 343) z 138 brygady
strzelców69 (była to część posiłków
dla załogi Sewastopola przysłana przez marszałka S. Budionnego
d-cy Frontu Północnokaukaskiego).
Dodatkowo na pokładzie znalazły się 16 armat pułkowych kal.
76,2 mm oraz 12 dział kal. 45 mm
oraz 8 moździerzy 120 mm. Oraz
ponad 1000 karabinów PPSz.
Załadowano także 150 ton zapasów
oraz leki i wiele innego wyposażenia. W czasie rejsu do atakujących
maszyn wystrzelono 96 pocisków
kal. 100 mm, 147 pocisków 37 mm
oraz ponad 1000 kalibru 12,7 mm70.
Zestrzelono 3 samoloty w tym
1 prawdopodobnie. Niestety do
portu nie dotarły dwa transportowce Abchazja i właśnie eskortowana
Gruzja71 które wiozły na pokładach
główny rzut oddziałów wsparcia.
W godzinach nocnych krążownik
wraz z niszczycielem rzucił kotwicę w Sewastopolu. Wyładunku dokonano w porcie węglowym, następnie oba okręty przeszły w rejon
Chersonia skąd ostrzeliwano oddziały niemieckie. Łącznie w tym dniu
wystrzelono ponad 130 pocisków
kal. 180 mm oraz ponad 80 z ciężkiej artylerii przeciwlotniczej (kal.
100 mm). Nad ranem na pokład załadowano ewakuowanych rannych
oraz kobiety i dzieci i okręty skierowały się do Tuapse. Oprócz prawie
1065 rannych i 350 kobiet i dzieci na
jednostkach zaokrętowano rozbitków
z zatopionego niszczyciela Swobodnyj

64

Mołotow odpiera atak niemieckiego lotnictwa. Widoczne działko kal. 37 mm typu
70-K, dalej poczwórnie sprzężone wuakemy Vickersa.
Fot. zbiory K. Kułagin

(razem 101 ludzi ) oraz transportowca Abchazja (30 ludzi).
Do Noworosyjska krążownik
dotarł we wczesnych godzinach rannych 14 czerwca po wyładowaniu
przewożonych ludzi w Tuapse.
Tego dnia na pokładzie po raz
kolejny znaleźli się żołnierze oraz
zapasy dla walczącego miasta. Tym
razem w rejsie krążownikowi towarzyszył niszczyciel Biezupriecznyj.
Przewożono po raz kolejny pododdziały 138 brygady. Do Sewastopola
krążownik dotarł północą 16 czerwca po czym spiesznie wyładowano
żołnierzy zaś same okręty zajęły się,
na prośbę z lądu, ostrzałem przedpola pozycji obronnych. Na celu znalazła się wieś Kamyszyn, na którą
wystrzelono w sumie 113 pocisków
z wież artylerii głównej. Następnie
na pokład wzięto rannych i ewakuowanych (w sumie ponad 2000 ludzi)
i jeszcze przed świtem okręty wyszły
z bazy i skierowały się najpierw do
Noworosyjska, a później do Poti.
Niestety posiłki na niewiele się
zdały gdyż walki w mieście przybrały wysoce nie korzystny obrót.
Ostatecznie radzieckie oddziały poddały się, względnie były ewakuowane do 3 lipca 1942 roku.
Praktycznie przez miesiąc większe okręty Floty Czarnomorskiej nie
podejmowały większych akcji przeciwko Krymowi głównie z obawy
niemieckiego lotnictwa.

W tym czasie niemieckie oddziały już szykowały się do ataku na
Kaukaz (jednym ważniejszych
celów był Noworosyjsk). Aby
zakłócić niemieckie przygotowania postanowiono przeprowadzić
rajd na Teodozję oraz ostrzelać niektóre punkty na wybrzeżu Zatoki
Dwujakornej. To ostatnie zadanie
wykonał towarzyszący krążownikowi lider Charkow (wystrzelił 59 pocisków kal. 130 mm). Naturalnie
zespół okrętów został wykryty jeszcze w czasie przejścia w rejon atakowanych celów. Znając położnie jednostek wroga niemieckie lotnictwo
przystąpiło do zmasowanych ataków
lotniczych na trasie zespołu znalazły
się także dwa włoskie kutry torpedowe MAS 568 i MAS 573 (należące do
10 dywizjonu MAS)72.
Ich ataki odparto w zasadzie bez
problemu, jednakże trudniejsze było
odpieranie zmasowanych ataków
69. Zbiorowa, Chronika Wielkoj Otiecziestwiennoj
Wojny Sowietskogo Sojuza na cziernomorskim teatrie
t. 2. 1 I 1942-3 VII 1942, Moskwa 1946, s. 283
70. Czernyszew A. A., Krejsiera tipa „Maksim
Gorkij”…
71. Zbiorowa, Chronika Wielkoj Otiecziestwiennoj
Wojny Sowietskogo Sojuza na cziernomorskim teatrie t. 2. 1 I 1942-3 VII 1942, Moskwa 1946, s. 286.
W zasadzie Gruzja dotarła do portu jednak nie zdążyła wyładować przywiezionego wojska i zapasów
gdyż dosięgły ją dwie bomby z niemieckich bombowców nurkujących. W późniejszym okresie wydobywano z zatopionych transportowców część przewożonego zaopatrzenia.
72. Benedyczak W., Uwagi o udziale Regia
Marina w wojnie ze Związkiem Radzieckim w latach
1942-1943, „Okręty Wojenne” nr 3, Tarnowskie Góry
1993, s. 53-60

lotnictwa. Pierwsze ataki w zasadzie nie wyrządziły okrętom większej szkody. Dopiero o 01.27 krążownikowi nie udało się wymanewrować
jednej z dwóch zrzuconych torped lotniczych. Torpeda pochodząca z samolotu bombowego He 111,
który został zresztą zestrzelony przez
obronę krążownika, trafiła dokładnie
w część rufową na prawej burcie na
wysokości 262 wręgi. Trafianie okazało się dla krążownika pechowe.
Wdzierająca się woda spowodowała,
że konstrukcja rufy została poważnie
nadwyrężona i po chwili po prostu
pękła. Na dno poszło z nią 18 ludzi.
Okręt praktycznie utracił sterowność, bowiem wraz z rufą na dno
poszedł ster, maszynka sterowa całe
wyposażenie chemiczne umieszczone na rufie (do stawiania zasłon dymnych). Deformacji uległ prawy wał
napędowy i co gorsza spowodował
on znaczne tarcie co z kolei spowodowało, że turbiny dziobowej maszynowni nie mogły prawidłowo pracować. W konsekwencji doprowadziło
do automatycznego otwarcia zaworów bezpieczeństwa i wypuszczenia
dużego obłoku pary z dziobowych
przedziałów kotłów. Uszkodzenie
siłowni spowodowało nasilenie ataków lotniczych gdyż sądzono, że

krążownik został bezpośrednio trafiony w maszynownię i będzie stanowił łatwy łup dla atakujących samolotów. Interesujące, że na pokładzie
zorientowano się, że okręt odniósł
uszkodzenie dopiero gdy stwierdzono że nie słucha steru i rozpoczął
wykonywać niezaplanowaną cyrkulację. W huku kanonady artyleryjskiej nie zorientowano się po prostu
początkowo, że okręt został trafiony.
Po potwierdzeniu uszkodzeń natychmiast wysłano marynarzy grup awaryjnych aby wzmocnili gródź wodoszczelną znajdującą się obok miejsce
trafienia feralnej torpedy. Zalanych
było wiele pomieszczeń na rufie
między innymi kubryki załogi oraz
pomieszczenia zapasowego stanowiska kierowania ogniem. Wysłano
także radiogram do dowództwa floty
informujący o sytuacji i fiasku akcji
mającej uchronić radzieckie bazy
na Kaukazie przed atakiem niemieckim. Po niedługim czasie gdy okręt
skierowano z prędkością 11 węzłów
do bazy (manewry wykonywano
maszynami, pomimo uszkodzenia
prawego wału napędowego powodującego dodatkowo silne wibracje
przy prędkości ponad 10 węzłów73).
Przygotowano także hol przewidziany do podania przy sprzyjają-

cej okazji na towarzyszącego lidera. Ataki niemieckiego lotnictwa nie
ustawały, co ciekawe nawet po przybyciu na miejsce akcji radzieckiej
osłony myśliwskiej (w operacji eskortowania uszkodzonego krążownika w sumie uczestniczył 63 myśliwce oraz 4 łodzie latające MBR-2).
Ostatni atak lotniczy nastąpił o 07.17.
W tym czasie eskorta uszkodzonego
okrętu zwiększała się o 6 kutrów torpedowych (przyszły o 05.30), niszczyciel Niezamożnik74 i duży dozorowiec Szkwał75 (pierwszy z okrętów
przyszedł z Noworosyjska, dugi z Tuapse) oraz trałowiec T-495, i 7 ścigaczy okrętów podwodnych i 8 kolejnych kutrów torpedowych.
Dnia 3 sierpnia krążownik rzucił
kotwicę na redzie w Poti. Już następnego dnia na pokład przybyli członkowie dowództwa floty oraz specja73. Czernyszew A. A., Krejsiera tipa „Maksim
Gorkij”…
74. Niszczyciel starego typu „Nowik”, a w zasadzie grupy typów. Zbudowany w latach 19161923 w Nikołajewie. Wyporność: 1276 t, wymiary:
92,75 m × 9 m × 3,8 m. Uzbrojenie: 4 × 102 mm
(4×I), 2 × 76,2 mm plot (2×I), 2 × 45 mm plot
(2×I), 5 × 37 mm plot (5×I), 2 × 12,7 mm plot
(2×I), 12 wt kal. 450 mm (4×III), do 80 min. Załoga
172 osób.
75. Dozorowiec proj. 2. Zbudowany w latach 1927-1933 w stoczni nr 198 w Nikołajewie.
Wyporność: 562 t, wymiary: 71,5 m × 7,1 m ×
2,7 m. Uzbrojenie: 2 × 102 mm (2×I), 3 × 45 mm
plot (3×I), 2 × 12,7 mm plot (2×I), 3 wt kal. 450 mm
(1×III), do 21 min. Załoga 101 osób.

Mołotow w charakterystycznym dla niego kamuflażu. Fotografię wykonano na przełomie 1942 i 1943 roku w jednym
z kaukaskich portów.
Fot. zbiory Władymir P. Zabłockij

65

Remont Mołotowa po utracie rufy w wyniku lotniczego ataku torpedowego
2 sierpnia 1943 roku.
Fot. zbiory K. Kułagin

liści ze stoczni nr 201. Zadaniem
tych ostatnich było zrobienie oględzin kadłuba i prezentacja propozycji sposobów remontu okrętu.
W zasadzie były dwa możliwe wyjścia. Pierwszym było zbudowanie
w doku rufowej części według dokumentacji stoczniowej, następnie przytwierdzenie tej części we właściwym
miejscu. Drugą drogą było wstawienie rufy już gotowej, a zdemontowanej (właściwie uciętej) z jednego
z krążowników projektu 68 stojących
w Poti. Wybrano to drugie rozwiązanie gdyż przy skromnym wyposażeniu stoczni w Poti o budowie nowej
rufy nie mogło być mowy.
Innym problemem na jaki napotkano były różnice w konstrukcji

rufy krążowników 26-bis i budowanych właśnie krążowników 68.
Oczywiście nie były to problemy,
z którymi stoczniowcy nie byliby
w stanie sobie poradzić, szczególnie
że prace związane z dobudowaniem
różnych części kadłubów do radzieckich jednostek z konieczności praktykowano często. Dość wspomnieć
o operacji dobudowania dziobu do
krążownika Maksim Gorki czy także
części dziobowej do niszczyciela
Storożewoj przy czym w tym przypadku zaistniały podobne problemy jak w przypadku Mołotowa gdyż
niszczyciel Storożewoj został zbudowany według projektu 7U zaś otrzymał on dziób od niszczyciela projektu 30.

Katapulta Mołotowa a na niej KOR-2 (Be-4). Próby łodzi latającej prowadzono
w 1944 roku.
Fot. Centralno wojenno-morskoj muzej

66

Do remontu Mołotowa oprócz
rufy odciętej od krążownika Frunze
(operację odcięcia przeprowadzono 3-24 grudnia) wykorzystano
także pióro steru zdjęte z krążownika Żelezniakow, maszynkę sterową zdjętą z krążownika Kaganowicz
oraz przekaźniki i wyposażenie
przedziału maszynki sterowej z nieukończonego podwodnego stawiacza min L-25. Problemy pojawiły się
także podczas dokowania kadłuba,
gdyż dostępny dok pływający miał
nośność tylko 5000 t zaś krążownik
miał masę ponad 8000 ton. Kadłub
Mołotowa został wprowadzony do
doku i odpowiednio przy okazji przebalastowany tak aby przegłębienie na
dziób nie miało więcej niż 3°. Dzięki
temu można było wykonać prace
w doku związane z przyłączeniem
części rufowej. Na ostatnim etapie
prac skorzystano z pomocy siłowników hydraulicznych. Najważniejszy
etap prac zakończono w połowie
stycznia 1943 roku. Następnie zajęto się połączeniem wewnętrznych
ciągów komunikacyjnych podłączeniem przewodów oraz zainstalowaniem wyposażenia. Problemem były
także prawa śruba napędowa oraz
prawy wał poważnie zdeformowany oraz przede wszystkim wsporniki obu wałów wymagające także
wymiany. Naturalnie nowe wyposażenie stwarzało pewne problemy. Najpoważniejszym była awaria
maszynki sterowej której naprawa
trwała od 20 czerwca prawie cały
miesiąc. Próby poremontowe prowadzone od 23 lipca zakończyły się
podpisaniem aktu przyjęcia robót
remontowych 31 lipca 1943 roku.
Niestety krążownik nie miał już
okazji uczestniczenia w boju, gdyż
po tragicznym rajdzie dwóch niszczycieli (Biesposzczadnyj, Sposobnyj)
oraz lidera Charkow przeprowadzonym 5-6 października 1943 roku,
w czasie którego wszystkie jednostki zostały zatopione, zakazano wszelkich akcji większych okrętów nawodnych z racji poważnego
zagrożenia ze strony lotnictwa.
Z perspektywy czasu należy stwierdzić, że decyzja o nie wysyłaniu już
do boju dużych okrętów nawodnych
była słuszna gdyż losy wojny w zasadzie rozstrzygnięte zostały na lądzie
przy minimalnym udziale sił morskich.

Mołotow na paradzie w Sewastopolu. Okres powojenny.

W tym okresie na krążowniku testowano wyposażenie lotnicze. Na pokładzie ustawiono nową
katapultę typu ZK 1a76 (stara katapulta zainstalowana w czasie

budowy była zakonserwowana).
W czasie postoju jednostki w Batumi na pokładzie testowano nowe
samoloty pokładowe przeznaczone dla radzieckich okrętów typu

Fot. zbiory Anatolij N. Odajnik

KOR-2 (Be-4). z katapulty krążownika startowały także specjalnie
76. Kiński A., Zabłockij W., Oczy Wielkiej Floty –
Beriew Be-4, „Nowa Technika Wojskowa”, styczeń
2001, Warszawa 2001, s.33-36.

Zatoka północna Sewastopola na przełomie lat 40-tych i 50-tych. W środku Mołotow, na lewo w głębi Woroszyłow, na
prawo Sewastopol. Bliżej okręt szkolny Ingul, dawny bułgarski torpedowiec Smeli typu Derżkij przejęty po zajęciu Warny
w 1944 roku.
Fot. zbiory K. Kułagin

67

Józef Stalin na pokładzie Mołotowa w 1947 roku.
Fot. zbiory K. Kułagin

przystosowane wersje angielskiego
myśliwca „Spitfire”.
5 listopada 1944 roku krążownik
wraz z pozostałymi dużymi okrętami uroczyście był witany w Sewastopolu gdzie okręty powróciły po
ponad trzyletniej tułaczce.
W zasadzie następny rok krążownik spędził w rezerwie dopiero w listopadzie 1945 został postawiony na
dok stoczni nr 497.
Po zakończeniu remontu krążownik przystąpił do przeprowadzenia
szkolenia marynarzy. W czasie ostrego strzelania na redzie Sewastopola
dnia 5 października 1946 roku
w dolnej części drugiej wieży artylerii głównej nastąpiła eksplozja
pocisku i pożar. Tylko natychmiastowe zatopienie komór amunicyj-

nych uratowało okręt od zagłady.
W czasie tego wypadku na okręcie
poszkodowanych zostało 23 ludzi
(zbici i ciężko ranni). Przyczyną
było prawdopodobnie nieprzestrzeganie instrukcji przeciwpożarowej
i słaba znajomość jednostki przez
niedoświadczoną załogę. W wyniku
prac specjalnej komisji powołanej
dla zbadania okoliczności wypadku wprowadzono na okrętach nowe
procedury oraz w czasie kampanii 1947 roku polecono ograniczyć ostre strzelania szczególnie
przez starsze krążowniki proj. 26.
Dnia 19 sierpnia 1947 roku na
pokładzie gościł sam Józef Stalin
i przedstawiciele rady ministrów w czasie wspólnej podróży z Jałty do Soczi. W eskorcie

Mołotow po dużej modernizacji, zwraca uwagę nowa sylwetka.

68

Wspólna pamiątkowa fotografia załogi z generalissimusem
Stalinem.
Fot. zbiory K. Kułagin

krążownika szły nowy niszczyciel
Ogniewoj77 i Lichoj (eks rumuński
Regele Ferdinand I78).
Koniec lat 40-tych to okres intensywnego rozwoju radzieckich systemów radiolokacyjnych powstających
w dużej mierze dzięki zapoznaniu
się z osiągnięciami angielskimi, amerykańskimi (Lend-Lease) oraz niemieckimi (dzięki jednostkom zdobycznym). W tym czasie remonty
i modernizacje polegały głównie na
77. Niszczyciel proj. 30
78. Niszczyciel typu Regina Maria. Zbudowany
w latach 1927-1930 w stoczni Pattison w Neapolu dla marynarki rumuńskiej. Wyporność 1821 t,
wymiary 102 m × 9,6 m × 3,5 m. Uzbrojenie: 4 ×
120 mm (4×I), 1 × 88 mm plot, 3 × 37 mm plot
(3×I), 2 × 20 mm plot (2×I), 2 × 13,2 mm plot
(2×I), 6 wt kal. 533 mm (2×III), 50 min. Załoga
241 osób. Niszczyciel został zdobyty w 1944 roku
po zajęciu Konstancy. Został zwrócony Rumunom
w 1951 roku.

Fot. zbiory Siergiej A. Bałakin

Dziobowe ujęcie Sławy pod koniec służby. Na maszcie bogate
wyposażenie radarowe.
Fot. zbiory Siergiej A. Bałakin

unifikacji wyposażenia starych jednostek i nowoczesnych krążowników
projektów 68-K, 68-bis. W 1948 na

Rufa Sławy, widoczne zakończenia torów minowych.
Fot. zbiory Siergiej A. Bałakin.

pokładzie krążownika znalazły się
systemy wykrywania celów morskich
„Rif” oraz powietrznych „Gjus-2”.

Rok później na wyposażenie wszedł
system „Zwieno” będący rdzeniem
systemu bojowego punku informacji.

Sława (eks-Mołotow) w Sewastopolu. Uwagę zwracają lekkie maszty trójnożne oraz bogate wyposażenie elektroniczne.
Fot. zbiory Siergiej A. Bałakin

69

Zwykły dzień na pokładzie Sławy. Na wieży artylerii głównej widać reflektor. Fot.
zbiory Siergiej A. Bałakin

Duży remont i modernizację krążownik przeszedł od końca
1952 roku do 28 stycznia 1955.
Prace wykonała sewastopolska
stocznia nr 487. Generalnie modernizowano wyposażenie radarowe,
łączności i co najważniejsze uzbrojenie przeciwlotnicze (bliżej patrz
część poświęcona modernizacjom)
Po remoncie i odbyciu obowiązkowych prób Mołotow wszedł w skład
Krążownik Sława kotwiczy w Sewastopolu.

70

50 Dywizji Krążowników jako okręt
flagowy dowódcy tego związku taktycznego kontradm. S. M. Łobowa.
W czasie jednej z największych
tragedii radzieckiej marynarki
wojennej – eksplozji na pancerniku
Noworosyjsk, krążownik przebywał
w bazie w Sewastopolu. W feralną
noc 29 października 1955 stał
w Zatoce Północnej na beczce nr
1. Załoga natychmiast przyłączy-

ła się do akcji ratowniczej, zaś tuż
po wybuchu na krążowniku ogłoszono alarm bojowy. O 01.40 na
Noworosyjska udała się pierwsza grupa ratowników (20 ludzi)
zaś po następnych 10 minutach
druga (18 ludzi). Na wodę spuszczono także wszystkie posiadane
kutry i barkasy mające uczestniczyć w ewakuacji załogi pancernika. Po zatonięciu okrętu załogi łodzi
Mołotowa uratowały 31 marynarzy
pancernika. W czasie trwania akcji
ratunkowej zginęło 5 członków
załogi krążownika.
W tym czasie trwała walka
o usunięcie najbliższych współpracowników Stalina ze stanowisk partyjnych. Jak zwykle posłużono się niezwykle nośną teorią
spisku mającego na celu usunięcie „światłego” kierownictwa partii na czele z Nikitą Chruszczowem.
Jakkolwiek niewiele miało to wspólnego z Marynarką Wojenną, jednakże walka na szczytach władzy
odbiła swe piętno na krążownikach
proj. 26-bis. Mianowicie wszystkie
one miały nazwy na część wybitnych działaczy partyjnych (oprócz
Maksima Gorkiego który był pisarzem). Krążowniki Mołotow i Łazar
Fot. zbiory Siergiej A. Bałakin

Fot. zbiory Siergiej A. Bałakin

Sława po wycofaniu ze służby oczekuje na złomowanie.

Kaganowicz79 jako, że ich patronami byli bliscy żyjący współpracownicy Stalina zamieszani w domniemany spisek przeciwko partii musiały
zmienić swoje nazwy. Mołotow od
3 sierpnia 1957 roku zmienił nazwę
na tradycyjną Sława, zaś Łazar
Kaganowicz na Pietropawłowsk.
Służba Sławy miała się jednak ku
końcowi szczególnie, że programy
rakietyzacji sił zbrojnych lansowane
przez N. Chruszczowa po pewnym
czasie przesunęły klasyczne okręty artyleryjskie do rezerwy. 14 stycznia 1959 roku Sława została przekazana do rezerwy i zakonserwowana
na rok w Sewastopolu. Rozrastająca
się flota radziecka potrzebowała
wykwalifikowanych kadr marynarzy
i oficerów, a co za tym idzie także
jednostek szkolnych. Do tego celu
miały służyć stare krążowniki które
jeszcze nie zostały przeznaczone na
złom.
W kwietniu 1961 roku krążownik Sława został przekazany do
150 Brygady Niszczycieli Floty
Czarnomorskiej w charakterze okrętu szkolnego. Jednocześnie zlikwidowano 44 i 50 dywizję krążowników. Nowa organizacja Floty
Czarnomorskiej spowodowała także
likwidację tzw Eskadry grupującej
najwartościowsze okręty. Monotonna
służba szkoleniowa była przerywana
tylko okresami remontów i kolejną
zmianą przydziału tym razem Sława

wchodziła w skład 21 Brygady jednostek przeciwpodwodnych.
Od 3 do 30 lipca 1967 krążownik
Sława uczestniczył w działaniach sił
radzieckich u wybrzeży Syrii, która
została pokonana po przegraniu
wojny sześciodniowej. Naturalnie
rola radzieckich okrętów w zasadzie ograniczała się do prowadzenia patroli wód międzynarodowych,
a poza tym był to swoista demonstracja siły i wywieranie presji na Izrael
w czasie rozmów pokojowych. Inną
ciekawą operacją w jakiej uczestniczył krążownik była pomoc załodze
niszczyciela Brawyj, gdy ten zderzył
się 9 listopada 1970 roku z brytyjskim lotniskowcem Ark Royal.

Po powrocie na Morze Czarne
krążownik po kolejnym remoncie
został przydzielony od 30 grudnia
1970 roku do 70 Brygady jednostek
przeciwpodwodnych.
Zużyte maszyny krążownika
pomimo remontów i modernizacji były zbyt przestarzałe, zaś sam
krążownik zbyt drogi w utrzymaniu. 4 kwietnia 1972 roku na okręcie
odbyła się uroczystość opuszczenia
bandery, Złomowanie krążownika
Sława rozpoczęło się jeszcze tego
samego roku w Inkermanie.
79. W literaturze przyjęła się nazwa Kaganowicz,
jednak po 1945 roku dodawano do niej imię Łazar
aby nie mylić dwóch barci Kaganowiczów z których
ten drugi był „wrogiem klasy robotniczej”.

Złomowanie Sławy w Inkermanie, 1973 rok.

Fot. Siergiej A. Bałakin

71

Krążownik Kalinin w interesującym kamuflażu, 1945 rok.

Kalinin

Krążownik Kalinin był pierwszym
z 8 (!) jakie miały zasilić Flotę Oceanu
Spokojnego. Jego budowy podjęła
się stocznia nr 199 w Komsomolsku
na Amurze im. Leninowskogo
Komsomoła. Stocznia w której postanowiono wybudować krążownik
sama była jeszcze w budowie i nie
wszystkie jej działy były już wykończone. Problemem były otwarte
pochylnie i doki, na których przyszło
pracować robotnikom. Jakkolwiek
nie miało to większego znaczenia
w okresie letnim, tak w zimie sprawa stawała się poważniejsza. Prace
kadłubowe oraz związane z instalacją części wyposażenia były w skutek niepogody prowadzone 10 – 15%
czasu dłużej. Niezadowalająca była
także jakość wykonywanych połączeń nitowych wykonywanych przez
niezbyt doświadczonych stoczniowców. Dlatego też w pracach konstrukcyjnych uczestniczyli doświadczeni
stoczniowcy z zakładów położnych
w europejskiej części ZSRR. Przy
budowie Kalinina pracowali robotnicy i inżynierowie ze stoczni nr
189 w Leningradzie.
Prace nad kadłubem rozpoczęły się w suchym doku 12 czerwca

72

1938 roku gdzie odbyła się uroczystość położenia stępki pod budowę nr
S-7. Pracami kierował A. Z. Gołłand.
Pierwszy etap prac zakończył się
8 maja 1942 roku, kiedy okręt został
wyprowadzony z doku nr 8 i skierowany do stoczni we Władywostoku,
gdzie dokonano wyposażenia jednostki. Tak długi czas budowy spowodowany był nieterminowością
dostaw stali i specjalnych elementów odlewnych, niezbędnych do
prawidłowego wykonania kadłuba
i fundamentów maszyn głównych.
W chwili rozpoczęcia działań wojennych 22 czerwca 1941 roku zaawansowanie prac na okręcie wynosiło
56%. Naturalnie działania wojenne spowodowały, że budowa okrętu
coraz bardziej przeciągała się w czasie. Stracono między innymi kontakty z zakładami produkującymi
wyposażenie do nowych krążowników mieszczącymi się w obleganym
przez prawie 3 lata Leningradzie.
W skutek zniszczeń produkcję zawiesiły zakłady „Barrikada” w Stalingradzie.
W związku z powyższym postanowiono opracować nowy projekt
wg, którego postanowiono ukończyć obie dalekowschodnie jednost-

Fot. zbiory K. Kułagin

ki. Przede wszystkim na jednostkach
nie zainstalowano armat plot. kal.
100 mm lecz w miejsce 6 stanowisk
„setek” ustawiono 8 armat przeciwlotniczych lecz mniejszego kalibru 85 mm typu 90-K. Oczywiście
istniały także problemy z pozyskaniem tych stanowisk więc początkowo na okręcie ustawiono armaty
plot. kal. 76 mm typu 34-K, wymieniane w miarę postępu dostaw na
stanowiska przewidziane w skorygowanym projekcie. Na okrętach
nie ustawiono początkowo wyposażenia lotniczego. Katapulty zamówione zostały z zakładach Kirowa
w Leningradzie i z powodu blokady
nie udało się ich dostarczyć, zresztą i tak nie było odpowiednich dla
nich samolotów gdyż KOR-1 był
tak nieudaną konstrukcją, że szybko wycofano go ze służby liniowej,
zaś KOR-2 (Be-4) dopiero przechodził próby.
Kalinin w miejsce katapulty
otrzymał dodatkowe działka kal.
37 mm typu 70-K w liczbie 6 sztuk.
Oficjalnie krążownik został zaliczony do Floty Oceanu Spokojnego
31 grudnia 1942 roku, zaś oficjalne podniesienie bandery i podpisanie protokołu przyjęcia jednost-

ki od stoczni nastąpiło 20 lutego
1943 roku. Oczywiście nie wszystkie mechanizmy okrętu były sprawne jednak krążownik był niezbędny
do działań.
Krążownik został włączony
w charakterze jednostki flagowej do
Oddziału Sił Lekkich (z ros. OLS)
Floty Oceanu Spokojnego wraz
z nowymi niszczycielami proj. 7.
OLS został utworzony 1 listopada 1942 roku. Pierwsze większe
ćwiczenia związane z szkoleniem
i zgraniem załogi odbyły się na
Zalewie Ussuryjskim, gdzie ochronę przeciwko wrogim jednostkom
zapewniały liczne trałowce, ścigacze okrętów podwodnych i kutry
torpedowe należące do grupy okrętów zabezpieczających rejon wodny
głównej bazy we Władywostoku.
Przyspieszenie budowy okrętu było związane z planem przebazowania go do Floty Północnej
całkowicie pozbawionej ciężkich
okrętów radzieckich. Marynarka
radziecka miała już kilka doświadczeń z przerzucaniem większych
okrętów z akwenów europejskich
na Daleki Wschód. Przed wojną
przebazowano z Bałtyku niszczyciele Stalin i Wojkow oraz kilka
trałowców. Dwa pierwsze okręty
Dziobowe wieże artylerii głównej Kalinina.

przeszły Wielką Drogą Północną,
zaś trałowce wysłano z zaopatrzeniowcami przez Kanał Panamski
lub Suez.
W czasie wojny szlakiem północnym przechodziło wiele statków w tym także niemiecki krążownik pomocniczy Komet. Już
w czasie wojny postanowiono przebazować z Dalekiego Wschodu lider
Baku oraz niszczyciele Razumnyj
i Razjariennyj (trzeci niszczyciel
Riewnostnyj 80 w skutek kolizji
i uszkodzeń pozostał na Dalekim
Wschodzie). Operacja nosząca oznaczenie EON-18 ubezpieczana była przez lodołamacz
Mikojan, transportowiec Wołga
oraz zbiornikowiec. 14 października 1942 zespół dotarł szczęśliwie do
bazy w Wajendze.
Sukces pierwszej operacji przebazowania jednostek radzieckich
z Władywostoku zachęcił Zarząd
Operacyjny Floty do zaplanowania
podobnej operacji. Naturalnie takie
przedsięwzięcie musiało być zaaprobowane przez naczelne dowództwo
tzw. Stawkę. Rozmowy na ten temat
prowadzono do 3 marca 1943 roku
kiedy z oficjalnym projektem wystąpił Ludowy Komisarz MW adm.
Kuzniecow.

Dowództwo radzieckie obawiało się szczególnie osłabienie sił
morskich przez zabranie jedynego w miarę sprawnego krążownika (drugi Kaganowicz wciąż był
w budowie). z drugiej jednak strony
wydaje się, że radzieccy przywódcy zdawali sobie sprawę ze słabości sił morskich na akwenie dalekowschodnim i miażdżącej przewagi
Japończyków, przy której posiadanie jednego, czy dwóch krążowników więcej nie miało absolutnie
znaczenia.
Rozkaz nr 00122 dotyczący przebazowania Kalinina i jednego z niszczycieli został podpisany przez adm.
Lwa Gallera 24 kwietnia 1943 roku.
Przygotowania do dalekiej trasy
dodatkowo w ciężkich warunkach
lodowych były niezwykle skomplikowanym procesem. Krążownik
trafił na dok, gdzie przystąpiono do
prac związanych z założeniem specjalnych wzmocnień kadłuba mających go chronić od lodu. Wymiany
wymagały także brązowe śruby
napędowe. Materiał z którego zostały wykonane był dosyć kruchy poza
tym śruby o średnicy 4,7 m wysta80. Niszczyciele projektu 7. Na akwenie dalekowschodnim nie służyła żadna jednostka proj. 7U.

Fot. zbiory Siergiej A. Bałakin

73

Dziobowe wieże artylerii głównej na Kalininie.
Fot. zbiory P. Piłatow

wały poza obrys kadłuba i przez to
były zarażone na poważne uszkodzenia. Dla okrętu przygotowano specjalne śruby stalowe o średnicy 3,5 m mające gwarantować
względne bezpieczeństwo przy przechodzeniu przez pola lodowe. Prac
przygotowawczych podjęła się stocznia nr 202 we Władywostoku im.
„K. Woroszyłowa”. W wyniku prowadzonych prac wyporność krążownika wynosiła 8960 t, natomiast
zanurzenie od 6,1-6,2 m.
Prace przebiegały dość szybko
gdyż były objęte specjalnym nadzorem z dowództwa floty.
4 maja rozkazem nr 00127 sformowano oddział okrętów mających przejść do Floty Północnej.
Obok krążownika Kalinin w jego
skład wszedł pechowy niszczyciel
Riewnostnyj oraz transportowiec
Urałmasz i zbiornikowce Kamczatka
i Łok-Batan. Zespołem miał dowodzić kontradm. S. F. Biełousow81.
Zespół miał opuścić Władywostok
25 czerwca 1943 roku. Przygotowano

74

Tory minowe na rufowym pokładzie Kalinina.
Fot. zbiory P. Piłatow

nawet cztery lodołamacze wysłane z Archangielska kilka miesięcy
wcześniej aby towarzyszyły zespołowi.
W wyniku zmiany sytuacji tak na
Północy jak i na Dalekim Wschodzie
przejście okrętów zostało odwołane rozkazem nr 00151 wydanym 1 czerwca 1943. Nie wiadomo
w zasadzie dlaczego podjęto taką
decyzję być może uznano, że o wiele bardziej przydatne od krążownika będą okręty eskortowe niezbędne w walce z niemieckimi okrętami
podwodnymi.
W zasadzie Kalininowi nie było
dane walczyć z przeciwnikiem. Po
zdjęciu lodowych zabezpieczeń
z kadłuba okręt przeszedł cykl prób
i testów skompletowanego uzbrojenia. W czasie rozpoczęcia działań
przeciwko Japonii krążownik stał
w stoczni remontowej. Działania
wojenne mające za zadanie opanowanie głównie Kuryli nie wymagały obecności ciężkich okrętów.
Przeprowadzane operacje desan-

towe przebiegały przy niewielkim
oporze japońskiej armii i bezczynności zniszczonej praktycznie floty.
Okres powojenny to w zasadzie
czas częstych ćwiczeń w czasie
których krążownik był najlepszym
w całej Flocie Oceanu Spokojnego
w 1946.
Od 17 stycznia 1947 do 23 maja
1953 roku wchodził w skład 5 Floty
w charakterze jednostki flagowej
(Flota Oceanu Spokojnego składała
się w tym czasie z dwóch Flot 5 i 7).
Zawirowania na arenie międzynarodowej i trwająca wojna w Korei
spowodowały, że krążowniki dalekowschodnie były stale w stanie
podwyższonej gotowości. Na pokładach gościli także często wysocy
rangą oficerowie. W czasie manewrów w 1951 roku na pokładzie
Kalinina znaleźli się D-ca 5 Floty
wiceadm. J. A. Pantalejew, d-ca
wojsk na Dalekim Wschodzie mar81. Czernyszew A. A., Krejsiera tipa „Maksim
Gorkij”, „Morskaja Kollekcija” nr 2/2003, Moskwa
2003, s.34.

Fot. zbiory A. Carkowa.

Kalinin we Władywostoku w 1958 roku. Okręt otrzymał dodatkowy maszt radarowy.

szałek R. J. Malinowski i d-ca obrony wybrzeża gen. S. S. Birjuzow.
Innym razem w 1954 raku na pokładzie gościł Nikita Chruszczow, A. N.
Mikojan, N. A. Bułgarin, marszałek
Malinowski i adm. floty Kuzniecow.
7 maja 1956 roku krążownik został przeniesiony do rezer-

wy i remontu. Do służby powrócił 1 grudnia następnego roku.
Ostatecznie zestarzenie się jednostki i wcielenie do służby
znacznie nowszych jednostek
typu Swierdłow 82 (projekt 68bis) spowodowało wycofanie
Kalinina z czynnej służby 6 lutego

1960 i przekwalifikowanie na pływające koszary pod nazwą PKZ-21.
z listy floty jednostka został wykreślona 12 kwietnia 1963 roku.
82. Do Floty Oceanu Spokojnego należały 7 września 1955 Dimitr Pożarskij i Admirał
Sieniawin zaś od 22 października 1956 Admirał
Łazariew i Aleksandr Suworow.

Kalinin w czasie postoju w głównej bazie Floty Oceanu Spokojnego pod koniec swojej służby.

Fot. zbiory Siergiej A. Bałakin

75

Fot. zbiory Siergiej A. Bałakin

Zamaskowany Kaganowicz w 1945 roku.

Kaganowicz

Ze wszystkich radzieckich nowoczesnych krążowników, których
budowę rozpoczęto pod koniec lat
30-tych krążownik Kaganowicz
miał najkrótszą służbę pozbawioną
wojennych epizodów.
Budowę ostatniego jak się miało
okazać krążownika podjęła się
stocznia nr 199 w Komsomolsku
nad Amurem. Budowę oznaczoną
numerem S-8 rozpoczęto 28 sierpnia 1938 roku w prawie 2 miesiące
po rozpoczęciu prac przy Kalininie.

Niestety prace postępowały bardzo
powoli, choć stoczniowcom z Komsomolska pomagali koledzy ze
stoczni nr 198 im. A. Marti z Nikołajewa. W chwili rozpoczęcia wojny
z Niemcami budowa była zaawansowana tylko w 29%. Prace kontynuowano po wybuchu wojny jednak
wojenne braki dawały się mocno we
znaki całemu przemysłowi stoczniowemu. Poza tym wiele elementów przeznaczonych pierwotnie dla
Kaganowicza było wykorzystanych
do reperacji będących w służbie

Miting załogi na pokładzie rufowym Kaganowicza przed wyjściem okrętu na próby
morskie.
Fot. zbiory A. Carkow

krążowników. Ster i maszyna sterowa trafiły nad Morze Czarne, gdzie
były wykorzystane do remontu krążownika Mołotow, który stracił
w wyniku nieszczęśliwego trafienia
torpedą lotniczą rufę z całym wyposażeniem. Wyprowadzenie z doku, w którym jednostka była budowana nastąpiło 6 maja 1944 roku.
Prace wyposażeniowe były prowadzone niezbyt śpiesznie i co ważniejsze mało dokładnie. 30 grudnia 1944 krążownik Kaganowicz
podniósł banderę wojenną, jednak
podpisany akt przejęcia jednostek
wyraźnie mówił o niedostatkach
zauważonych przy wyposażeniu
jednostki. W planach dowództwa
Floty Oceanu Spokojnego nie przewidziano aby okręt miał brać udział
w jakichkolwiek działaniach wojennych. W mniej więcej w tym czasie krążownik zmienił minimalnie
nazwę na Łazar Kaganowicz prawdopodobnie dlatego, że było dwoje braci Kaganowiczów i nie bardzo
wiadomo było kogo nazwa krążownika ma uhonorować. W tym
też okresie na pokładzie prowadzono intensywne próby z katapultą typu ZK-2a83 i nową łodzią
latającą KOR-2 (Be-4). Próby prze83. Kiński A., Zabłockij W., Oczy Wielkiej Floty –
Beriew Be-4, „Nowa Technika Wojskowa”, styczeń
2001, Warszawa 2001, s.33-36

76

Łódź latająca KOR-2 (Be-4) ustawiona
na katapulcie krążownika.
Fot. zbiory Anatolij N. Odajnik

biegały zadowalająco jednak
samolot nie wszedł na wyposażenie żadnego okrętu a jedynie i był
wykorzystywany z baz lądowych.
Podobnie jak Kalinin krążownik
pomiędzy 17 stycznia 1947 roku,
a 23 kwietnia 1953 roku wchodził
w skład 5 Floty.
W wyniku walk na szczytach władzy krążownik podobnie jak Mołotow
zmienił nazwę na bardziej tradycyjną. Od 3 sierpnia 1957 roku krążownik nosił nazwę Pietropawłowsk.
19 września 1958 na drodze
krążownika stanął najpotężniejszy od lat w tym rejonie świata tajfun. Huragan wcześniej spustoszył Japonię gdzie zniszczył ponad
20 tys. domów zaś setki tysięcy
mieszkańców znalazły się bez dachu
nad głową. Krążownik w tym czasie przemierzał Morze Ochockie.
Wiatr wiejący z prędkością 200 km/
h i morze 12° w skali Beauforta spowodowały w kadłubie okrętu niemałe uszkodzenia. Między innymi zalanych zostało wiele pomieszczeń pod
pokładem co było wynikiem wyrwaniem części wentylatorów i swoUstawianie na katapulcie.
Fot. zbiory Anatolij N. Odajnik

Start z pokładu krążownika.
Fot. zbiory K. Kułagin

77

Łazar Kaganowicz w okresie powojennym, 1946-1947. Na katapulcie łódź latająca KOR-2.

bodnym przedostawaniem się wody
do wnętrza. Rannych zostało wielu
członków załogi. Można spotkać

informację, że na pokładzie zginęło 20 ludzi, w tym co najmniej jeden
zmyty za burtę.

Krążownik poważnie uszkodzony zdołał jednak dotrzeć do bazy we
Władywostoku. Na ratunek wysła-

Łazar Kaganowicz w latach 50-tych. Uwagę zwracają radary umieszczone na śródokręciu.

78

Fot. zbiory Siergiej A. Bałakin

Fot. zbiory Siergiej A. Bałakin

ne zostały między innymi niszczyciele jednak ich pomoc okazała się
zbędna. Przez 2 lata okręt stał niemal bezczynnie we Władywostoku.
6 lutego 1960 podjęto decyzję o rozbrojeniu jednostki. Jeszcze przez
4 lata krążownik stał w głównej
bazie Floty Oceanu Spokojnego po
czy zimą 1964 podjęto decyzję o jego
złomowaniu.

Zakończenie

Kirow i następne jednostki tego
typu były bez wątpienia najlepszymi
radzieckimi okrętami zbudowanymi
w okresie międzywojennym. Miały
duży potencjał bojowy dzięki nowoczesnej i potężnej artylerii głównej,
wysokiej sprawności urządzeniom
napędowym oraz przemyślanej konstrukcji kadłuba zapewniającej dużą
odporność na uszkodzenia. Dzięki
daleko posuniętej współpracy z włoskim przemysłem okrętowym charakteryzowały się piękną sylwetką zasługując na miano wizytówki
radzieckiego przemysłu okrętowego
w okresie lat 30-tych.
Niestety przebieg wojny nie
pozwolił na wykorzystanie tych jednostek zgodnie z ich przeznaczeniem

jako rdzenia szybkich zespołów uderzeniowych w skład których miały
wchodzić także nowoczesne niszczyciele proj. 7 i 7U. Co prawda w czasie
wojny z Finlandią w 1939 roku udało
się przeprowadzić jedną taką akcję
(zresztą nieudaną) i zaplanować kilka
następnych, to jednak przyszło im
wykonywać inne zadania. W zasadzie
można stwierdzić że jednostki bałtyckie służyły przez całą niemal wojnę
w roli pływających baterii artyleryjskich, których zadaniem była walka
z niemieckimi oddziałami oblegającymi przez „900 dni” Leningrad.
Zresztą podobne zadania wykonywały krążownik Mołotow i Woroszyłow na Morzu Czarnym z tym
że oprócz ostrzeliwania celów lądowych jednostki te zajmowały się
transportowaniem żołnierzy i zaopatrzenia do obleganego Sewastopola
i ewakuacją rannych z twierdzy.
Natomiast żadnymi sukcesami
bojowymi nie mogą pochwalić się
jednostki dalekowschodnie. Przez
cały okres wojny z Japonią stały one
bezpiecznie w bazach Floty Oceanu
Spokojnego.
W czasie działań wojennych opisywane jednostki wykazywały się

dużą odpornością. Krążownik
Maksim Gorki w wyniku eksplozji miny utracił dziób pomimo
tego zachował zdolność do samodzielnego pływania. Podobnie jak
krążownik Mołotow, który w czasie ataku torpedowego stracił rufę.
Wielokrotnie uszkadzane były
także pozostałe jednostki walczące na Europejskim Teatrze Działań
Wojennych pomimo tego zawsze
cało wychodziły z opresji.
Konstrukcja jednostek była na tyle
dobra że stała się podstawą do opracowania kolejnych typów radzieckich krążowników. Przed wojną
rozpoczęto budowę jednostek typu
Czapajew (projektu 68) zaś po wojnie ich rozwinięciem były jednostki typu Swierdłow (projektu 68-bis).
Odziedziczyły one po pierwowzorze piękne „włoskie sylwetki”, dwa
szerokie kominy, trójnożne maszty i wieżowe nadbudówki, niewiele
zmieniono także w układzie napędowym.
Wypada stwierdzić że bez tych jednostek inaczej mogłyby potoczyć się
losy wielu radzieckich operacji morskich, w których jednostki te aktywnie wykorzystywano.

Krążownik Komsomolec typu Czapajew (eks-Czkałow, proj. 68), będący rozwinięciem poprzednich typów, doczekał się
ukończenia budowy dopiero po wojnie.
Fot. zbiory Ota Janeček

79

Wojenni dowódcy krążownika Kirow:
Kmdr ( kpt I rangi) M. G. Suchorukow do 31.10.1941 r.
Kmdr ( kpt I rangi) S. D. Sołołuchin od 01.11.1941 r. do 31.01.1945 r.
Kmdr por. ( kpt II rangi) M. D. Osadczij od 01.02.1945 r.
Wojenni dowódcy krążownika Woroszyłow:
Kmdr ( kpt I rangi) F. S. Markow do 27.03.1943 r.
Kmdr por. ( kpt II rangi) E. N. Żukow od 28.03.1943 r.
Wojenni dowódcy krążownika Maksim Gorki:
Kmdr ( kpt I rangi) A. N. Pietrow do 06.01.1942 r.
Kmdr ( kpt I rangi) I. G. Swiatow od 07.01.1942 r. do 17.02.1943 r.
Kmdr ( kpt I rangi) A. G. Wanifatiew od 18.02.1943 r.
Wojenni dowódcy krążownika Mołotow:
Kmdr ( kpt I rangi) J. K. Zinowiew do 06.03.1942 r.
Kmdr ( kpt I rangi) M. F. Romanow od 07.03.1942 r. do 06.03.1943 r.
Kmdr por. ( kpt II rangi) F. W. Żirow od 07.03.1943 r. do 27.12.1944 r.
Kmdr por. ( kpt II rangi) W. A. Parchomienko od 28.12.1944 r

.

Bibliografia
1. Bałakin S. A., Soobrazitielnyj i drugije eskadrennyje minonoscy projekta 7U,
„Morskaja Kollekcija” nr 6/1997, Moskwa
1997.
2. Bałakin S. A., Gremjaszczyj i drugije eskadrennyje minonoscy projekta 7,
„Morskaja Kollekcija” nr 2/1996, Moskwa
1996.
3. Biereżnoj S. S., Korabli i suda WMF
SSSR 1928-1945, Moskwa 1988.
4. Bołgarin P., Kornienko D., Ljachowicz
A., Liubczikow M., Zotkin N., Cziernomorskij
Fłot, Moskwa 1967.
5. Conway’s All the World’s Fighting
Ships 1922-1946, London 1987.
6. Czernyszew A. A., Krejsiera tipa
„Kirow”, „Morskaja Kollekcija” nr 1/2003,
Moskwa 2003.
7. Czernyszew A. A., Krejsiera tipa
„Maksim Gorkij”, „Morskaja Kollekcija” nr
2/2003, Moskwa 2003.
8. Konecki T., Sewastopol 1941-1942,
1944, Warszawa 1987.
9. Kosiarz E., Druga wojna światowa na
Bałtyku, Gdańsk 1988.
10. Lipiński J., Druga wojna światowa
na morzu, Warszawa 1994.
11. Perepeczko A., Burza nad
Atlantykiem t. I-IV, Warszawa 1999-2002.
12. Pertek J., Na Bałtyku, Arktyce i na
Morzu Czarnym, Poznań 1989.
13. Płatonow A. W., Encikłopedja sowietskich nadwodnych korabliej 1941-1945,
Sankt Petersburg 2002.
14. Szirokorad A. B., Korabli i katjera
WMF SSSR 1939-1945 gg., Mińsk 2002.
15. Waniejew G. I., Cziernomorcy
w Wielkoj Otieczestwiennoj Wojnie,
Moskwa 1978.

80

16. Wjunienko N. P., Cziernomorskij
Fłot w Wielkoj Otieczestwiennoj Wojnie,
Moskwa 1957.
17. Zbiorowa, Chronika Wielkoj
Otiecziestwiennoj Wojny Sowietskogo
Sojuza na cziernomorskim teatrie t. 1. 21 VI
1941-31 XII 1941, Moskwa 1946.
18. Zbiorowa, Chronika Wielkoj
Otiecziestwiennoj Wojny Sowietskogo
Sojuza na cziernomorskim teatrie t. 2.
1 I 1942-3 VII 1942, Moskwa 1946.
19. Zbiorowa, Chronika Wielkoj
Otiecziestwiennoj Wojny Sowietskogo
Sojuza na cziernomorskim teatrie t. 3. 4 VII
1942-31 XII 1942, Moskwa 1948.
20. Zbiorowa, Chronika Wielkoj
Otiecziestwiennoj Wojny Sowietskogo
Sojuza na cziernomorskim teatrie t. 4.
1 I 1943-30 VI 1943, Moskwa 1948.
21. Zbiorowa, Chronika Wielkoj
Otiecziestwiennoj Wojny Sowietskogo
Sojuza na cziernomorskim teatrie t.5. 1 VII
1943-31 XII 1943, Moskwa 1949.
22. Zbiorowa, Chronika Wielkoj
Otiecziestwoennoj Wojny Sowietskogo
Sojuza na Bałtijskom Morie i Ładożskom
Ozierie, t. 1. 22 VI-31 XII 1941 , Moskwa –
Leningrad 1945.
23. Zbiorowa, Chronika Wielkoj
Otiecziestwoennoj Wojny Sowietskogo
Sojuza na Bałtijskom Morie i Ładożskom
Ozierie, t. 2. 1 I –15 V 1942, Moskwa –
Leningrad 1945.
24. Zbiorowa, Chronika Wielkoj
Otiecziestwoennoj Wojny Sowietskogo
Sojuza na Bałtijskom Morie i Ładożskom
Ozierie, t.3, cz. I. 16 V-31VIII 1942, Moskwa
– Leningrad 1947.
25. Zbiorowa, Chronika Wielkoj
Otiecziestwoennoj Wojny Sowietskogo

Sojuza na Bałtijskom Morie i Ładożskom Ozierie, t.3, cz. II. 1 IX-31 XII 1942 ,
Moskwa – Leningrad 1947.
26. Zbiorowa, Chronika Wielkoj
Otiecziestwoennoj Wojny Sowietskogo
Sojuza na Bałtijskom Morie i Ładożskom
Ozierie, t.4,. 1 I-30 VI 1943, Moskwa 1949.
27. Benedyczak W., Uwagi o udziale Regia Marina w wojnie ze Związkiem
Radzieckim w latach 1942-1943, „Okręty
Wojenne” nr 3, Tarnowskie Góry 1993, s.
53-60.
28. Breyer S., Krążowniki lekkie typu
Czapajew, „Okręty Wojenne” nr 1 specjalny, Tarnowskie Góry 1997, s. 2-5.
29. Głuszenko W. I., W bazu wiernułsja
swoim chodom, „Gangut” nr 31, Sankt
Petersburg 2001, s. 74-84.
30. Kiński A., Krążownik Krasnyj
Kawkaz, „Nowa Technika Wojskowa”,
lipiec 2001, Warszawa, s.36-42.
31. Kiński A., Zabłockij W., Oczy Wielkiej
Floty – Beriew Be-4, „Nowa Technika
Wojskowa”, styczeń 2001, Warszawa 2001,
s. 33-36.
32. Kotow M. W., K istorii sozdania
opytnogo korablja projekta 33M, „Gangut”
nr 23, Sankt Petersburg 2000, s. 46-57.
33. Krasnow W. N., Sudostrojenie i sudoremont na Cziernom morie w 19411944 godach, Gangut nr 9, Sankt
Petersburg 1995, s. 22-36.
34. Malinowski J., Krążowniki lekkie typu
„Swierdłow”, „Okręty Wojenne” nr 2 specjalny, Tarnowskie Góry 1998, s. 16-33.
35. Nitka A., Powojenne wizyty zagranicznych okrętów w polskich portach cz. 1.
Wizyty z lat 1953-1989, „Przegląd Morski”
Gdynia.
36. Pyzik R., „Brzydkie kaczątka” stalinowskiej floty cz. III, „Okręty Wojenne”
nr 46, Tarnowskie Góry 2001, s.40-52.
37. Pyzik R., Pechowy rajd na Konstancę,
„Okręty Wojenne” nr 50, Tarnowskie Góry
2001 s. 48-55.
38. Rabinierzon J. A. Opytnyj korabl
OS-24 projekta 33M cz. I, „Gangut” nr 19,
Sankt Petersburg 1999, s. 38-47.
39. Rabinierzon J. A. Opytnyj korabl
OS-24 projekta 33M cz. II, „Gangut” nr 21,
Sankt Petersburg 1999, s. 48-56.
40. Zbiorowa, Potieri bojewych
korabljej i sudow wojenno-morskiego fłota, transportnych rybołwnych
i drugich sudow SSSR w Wielkuju
Otiecziestwiennuju wojnu 1941-1945 gg,
Moskwa 1959, s. 45, 166.
41. Strielbickij K.B., Jeszczie raz o podrywie krejsiera „Kirow” na minie w oktjabrie 1945 goda, „Stranicy morskoj istorii” nr 3, b.d., s. 20

Uwaga! Niniejszy plan stanowi integralną
część monografii Krążowniki typu „Kirow”
i „Maksym Gorki” i nie może być sprzedawany oddzielnie.

Kirow
(1941)

skala 1:1400

Rys. © Wydawnictwo „Okręty Wojenne”
© Michał Glock

Uwaga! Niniejszy plan stanowi integralną
część monografii Krążowniki typu „Kirow”
i „Maksym Gorki” i nie może być sprzedawany oddzielnie.

Maksym Gorki
(1941)

skala 1:1400

Rys. © Wydawnictwo „Okręty Wojenne”
© Michał Glock

Uwaga! Niniejszy plan stanowi integralną
część monografii Krążowniki typu „Kirow”
i „Maksym Gorki” i nie może być sprzedawany oddzielnie.

Kirow
(1943)

skala 1:1400

Rys. © Wydawnictwo „Okręty Wojenne”
© Michał Glock

Uwaga! Niniejszy plan stanowi integralną
część monografii Krążowniki typu „Kirow”
i „Maksym Gorki” i nie może być sprzedawany oddzielnie.

Mołotow
(1944)

skala 1:1400

Rys. © Wydawnictwo „Okręty Wojenne”
© Michał Glock

Uwaga! Niniejszy plan stanowi integralną
część monografii Krążowniki typu „Kirow”
i „Maksym Gorki” i nie może być sprzedawany oddzielnie.

Kalinin
(1958)

skala 1:1400

Rys. © Wydawnictwo „Okręty Wojenne”
© Michał Glock

Uwaga! Niniejszy plan stanowi integralną
część monografii Krążowniki typu „Kirow”
i „Maksym Gorki” i nie może być sprzedawany oddzielnie.

OS-24 (eks-Woroszyłow)
(1970)

skala 1:1400

Rys. © Wydawnictwo „Okręty Wojenne”
© Michał Glock