You are on page 1of 4

Vergeten in geuren en kleuren

Vergeten is de core business van ons geheugen


Bij een Alzheimerpatint heeft vergeten de overhand, terwijl een soldaat
traumatische herinneringen maar wat graag zou wissen. Kennislink
brengt verslag uit van de Nacht van de Herinnering, een lezing over ons
geheugen van hoogleraar psychologie Douwe Draaisma (Rijksuniversiteit
Groningen).
door Stefanie Kraanen

We zullen het vanavond overwegend hebben over vergeten, de core


business van ons geheugen. De afgelopen honderd jaar is er heel veel
opgehelderd over het brein, begint Douwe Draaisma zijn lezing tijdens
De nacht van de herinning in Nijmegen. Hij is hoogleraar Geschiedenis
van de Psychologie aan de Rijksuniversiteit Groningen. We ontdekten
dat het geheugen een containerbegrip is, want er zijn heel veel soorten
geheugen. De vraag of je een goed geheugen hebt is dus eigenlijk
onnozel. Beter is: wat heb je voor srt geheugen?
Raadsels over vergeten
Draaisma weet ingewikkelde materie over geheugentypes luchtig te
brengen en ondersteunt dit met pakkende voorbeelden. Woordenschat is
typisch voor het permanente geheugen. Even snel een telefoonnummer
onthouden past weer in het straatje van je kortetermijngeheugen, licht hij
toe. Maar als er zo veel soorten geheugen zijn, zijn er dan ook soorten
vergeten? Waarom ben je bijvoorbeeld zo slecht in het onthouden van
dromen? En waarom verdringen fotos herinneringen? Probeer je maar
eens voor te stellen hoe je ouders er tien jaar geleden uitzagen!

Dan gaat Draaisma op de filosofische toer. Waarom hebben we wl


technieken om dingen te onthouden, maar niet om te vergeten? En is het
eigenlijk wel wenselijk om te vergeten? Onder het mom intuties van
het geheugen zet Draaisma de zaal weer aan het denken. Is je verleden
een som van je herinneringen? En we gaan er vanuit dat de toekomst
open ligt en ons verleden vast, maar is dat wel zo?

Vergeten in geuren en kleuren

Geheugenlaboratorium
Het is een spannende lezing. Met wendingen die soms verwarring zaaien,
maar later weer keurig synchroon lopen met de rode draad. Zo vertelt
Draaisma over zijn fascinatie voor een tv-programma van Caroline
Tensen: Kent u het programma DNA onbekend? Volgens de formule
is er altijd iemand die door een gerucht of een brief, of wat dan ook, het
vermoeden heeft dat zijn of haar vader niet de biologische vader is. Er
volgt DNA onderzoek waarvoor de vader die wordt geargwaand bloed
heeft afgestaan. Caroline gaat vervolgens met de twijfelende zoon of
dochter alle scenarios af. Wat als hij wel de vader is? Wat als dit niet zo
is? Wat de uitslag ook is, er zijn altijd tranen!

Dan komt de aap uit de mouw over Draaismas fascinatie: Iedere


aflevering is een soort geheugenlaboratorium. Een herinnering met een
nieuwe duiding kan een compleet andere betekenis krijgen. Om een
voorbeeld te geven; een vrouw beweert dat haar moeder vroeger vreemd
ging met de bloemenman. Haar broer zweert dat ze dat nooit zou doen.
Tt het moment dat hij zich herinnert dat hij altijd zo lang in de cabine
van de vrachtwagen van de bloemenman mocht spelen als hij wilde, als
hij langs kwam, vertelt Draaisma. De herinnering van de broer aan de
bloemenman krijgt door nieuwe informatie een heel andere betekenis.
Ons geheugen ligt kennelijk niet zo vast als we denken.
Optelsom van herinneringen
De hoogleraar komt ook terug op de vraag of je geheugen een optelsom
van herinneringen is: Het verhaal van je leven bepaalt ook een deel van
de herinneringen die in je leven figureren. Herinneringen geven een
versie van je leven en dat kan altijd veranderen. Je geheugen is dus geen
optelsom van herinneringen. Denk maar eens aan de zwart-wit televisie,
die was er pas n de kleuren TV.
Draaisma haalt een paradoxale uitspraak aan van Marten Toonder, de
schrijver en tekenaar van de Olivier B. Bommel-strips, die de
vloeibaarheid van herinneringen mooi weet te vatten: Iets wat in je
jeugd gebeurd is, is dikwijls het gevolg van een voorval op latere
leeftijd.
Deze paradox blijkt ook wetenschappelijk onderzocht. De hoogleraar
vertelt over een onderzoek waarbij mannen van middelbare leeftijd

dezelfde vragen krijgen voorgeschoteld als toen ze dertien jaar oud


waren. De antwoorden die ze als volwassenen gaven bleken dertig jaar
later verrassend vaak af te wijken. Bij de vraag wie neemt in huis de
meeste beslissingen kon vader bijvoorbeeld zomaar plaats hebben
gemaakt voor moeder. Herinneringen kunnen blijkbaar door nieuwe
informatie worden overschreven naarmate je ouder wordt.
Opzettelijk vergeten
Vergeten is niet altijd een manco. Er zijn mensen die dusdanig door hun
verleden worden achtervolgd dat ze niet normaal meer kunnen
functioneren. Denk aan soldaten met een oorlogstrauma. Draaisma vertelt
over een controversile vergeetpil die tegenwoordig op de markt is.
Deze pil heet Propranolol; een btablokker die normaliter wordt gebruikt
om je hartslag te vertragen en soms bij angststoornissen. De vraag is of
je mensen met een trauma hiermee kan helpen. Op dit moment duurt het
vergeet-effect maar twintig minuten. Je zou de pil dan altijd bij de hand
moeten hebben, zegt Draaisma.
Een andere methode die veronderstelt in te werken op nare herinneringen
is EMDR: eye movement desenzitation and reprocessing. Ook deze
methode is controversiel. Critici vinden dat er onvoldoende bewijs en
begrip is om de methode veilig in te praktijk in te brengen. Voorstanders
pleiten voor de methode omdat het werkt.
De theorie in een notendop: je kunt een nare associatie met een ervaring
uit je verleden deels wissen door de emotionele lading die eraan vastzit
los te koppelen. Dit gebeurt door de nare herinnering op te roepen en
tegelijkertijd je ogen te laten bewegen door de vingers van de therapeut te
volgen.

n Utrecht is ook veel onderzoek naar de methode gedaan door Marcel van
den Hout en Iris Engelhard. En van hun bevindingen is dat EMDR het
beste werkt als de afleiding niet te sterk is en niet te zwak is. Als je slecht
kunt multitasken kan je meer van de techniek profiteren. Ik vind dat
nogal suggestief. Het is een soort vergeettherapie, waarbij pakweg
nderde is vergeten. De ervaring is dus eerder veranderd dan vergeten.
De emotionele lading is niet meer wat het was, zegt Draaisma. De vraag
is berhaupt of je herinneringen opzettelijk moet willen wissen. Het
vormt je ook tot wie je bent. Het laatste woord is er in ieder geval nog
niet over gezegd.
Vergeten in geuren en kleuren

Pakweg twee uur later is de lezing ten einde. Draaisma heeft in geuren en
kleuren verteld over vergeten, onthouden en van alles daar tussenin. Zijn
lezing heeft mijn begrip over het geheugen overschreven met stof die nog
lang tot nadenken aanzet. En ik vermoed dat ik niet de enige ben.