You are on page 1of 73

Technisch Handboek

Gered Gereedschap

Samenstelling: Karin Spong


Amsterdam, mei 2009

Voorwoord
Gereedschap reviseren behoort tot de essentie van het werk van Gered Gereedschap. Met behulp van dit Technisch Handboek
wil de landelijke stichting de huidige maar vooral ook nieuwe vrijwilligers een praktische handreiking geven voor het
opknappen van basisgereedschappen.
De gereedschappen in dit handboek worden niet in alfabetische volgorde behandeld maar zijn gegroepeerd naar soort. In de
inleiding bij elke gereedschapsgroep wordt ingegaan op de algemene handelingen die nodig zijn om gereedschap op te
knappen. Daarna komen de eventuele speciefieke eisen bij iedere individueel gereedschap aan bod.
We hopen dat met dit handboek de basis wordt gelegd voor vele nieuwe transporten van kwalitatief goed opgeknapt
gereedschap naar technische scholen en startende ondernemers in Afrika, Azi en Latijns Amerika.
Karin Spong
Projectmedewerker Technisch Handboek

Samenstelling en eindredactie: Karin Spong, met bijdragen van Nicolette Verdenius, Peter Houmes en
de Technische Denktank van Gered Gereedschap bestaande uit:
Gerrit Hofstee (GG Borculo), Henk Sissing (GG Groningen), Henk Smith (GG Groningen), Foppe Grunefeld (GG Groningen)
Pim van de Kraats (GG Nijkerk), Sjraar Zegers (GG Voorst)
Dit handboek kwam tot stand dankzij:
Financile ondersteuning van

Illustraties

Vormgeving

Stichting Gered Gereedschap 2009


Postbus 3767
1001 AN Amsterdam
Tel. 020-6839609
E-mail: info@geredgereedschap.nl

-2-

Handgereedschap

-3-

Inhoudsopgave
1. Opknappen algemeen
1.1
1.2
1.3
1.4
1.5
1.6

Inleiding
Schoonmaken
Hout opknappen
Ijzer opknappen
Olin en vetten
Slijpen

5
6
7
8
9
10

2. Beitels

11

3. Boren

16

3.1 Boortjes

16

4. Centerpunt, Doorslag, Drevel, Priem, Holpijp

20

5. Hamers

22

6. Klemmen en schroeven

28

7. Krikken

31

8. Meet en aftekengereedschap

32

9. Messen

38

10. Houten schaven

39

11. Stalen schaven

42

12. Scharen

44

13. Schroevedraaiers

46

14. Sleutels

48

15. Snijders

52

16. Tangen

53

17. Tap- en snijgereedschap

58

18. Troffels

60

19. Vijlen

62

20. Zagen

65

21. Diversen

69

-4-

1. Opknappen algemeen
1.1

Inleiding
In dit hoofdstuk worden de algemene handelingen
van het opknappen besproken. Het gaat om het
schoonmaken, ontroesten, behandelen van
bewegende delen en het slijpen en wetten.
In de hierna volgende hoofdstukken komen de
gereedschappen zelf aan bod.

Per categorie gereedschappen worden de volgende


symbolen gebruikt om aan te geven wat er aan
opknappen vereist is:

Schoonmaken

Schuren

Ontroesten

Olien/vetten

Slijpen

1.2

Schoonmaken
Bij schoonmaken gaat het om het verwijderen van de
volgende zaken:

Olieresten

Verfresten

Plamuur/ gips/ cement resten etc.

Vet

Schoonmaken gebeurt veelal met een vijlborstel van


messing voor de groffe delen (geen staaldraadborstel
gebruiken) en wasbenzine voor het ontvetten.
NB: Wasbenzine is een vluchtige stof waar Arbo regels
op van toepassing zijn. Vluchtige stoffen mogen
alleen onder een afzuigkap gebruikt worden.
Er zijn ook reinigings vloeistoffen, deze zijn duurder.

-6-

1.3

Hout opknappen
Houten onderdelen hebben een aantal voordelen voor
ontwikkelingslanden. Ten eerste zijn ze in
ontwikkelingslanden relatief makkelijk te vervangen.
Verder is het voordeel van hout (met name voor
stelen) dat het transpiratie opneemt en makkelijk
ergonomisch gevormd kan worden.

Meest voorkomende mankementen


Bij hout moet vooral op het volgende worden gelet:
1. Houtworm
Schudt het gereedschap goed: als er boormeel
uitkomt dan is er waarschijnlijk nog houtworm
aanwezig. Het gereedschap moet bij voorkeur
weggegooid maar anders behandeld worden.
Behandelen kan chemisch, of door het
gereedschap twee weken in te vriezen.
2. Splijt
Dit komt veel voor bij hout.
Hoe storende het effect van splijt is verschilt per
gereedschap. Het wordt daarom bij de betreffende
gereedschappen zelf besproken.

Opknappen
Hout wordt opgeknapt door het te schuren en
eventueel te behandelen voor houtworm.
Schuren gebeurt met de volgende middelen:

Schuurpapier

Vijl / rasp (voor de bramen)

Vlakschuurmachine

Schaafmachines

Eindresultaat voor houten delen

Ze zijn splintervrij
De gehavende verf en lakresten zijn eraf
(gave lak natuurlijk zo houden)
Het vuil en vet is eraf

Afwerking
GG Amsterdam beveelt aan om hout af te werken met
lijnolie.
De lijnolie moet intrekken en daarna goed uitgeboend
worden, anders blijft het gereedschap kleverig.
Dit is vooral belangrijk bij onderdelen die nog
gedemonteerd moeten worden, anders wordt dat
lastig.

-7-

1.4

Ijzer opknappen
Bij ijzer is ontroesten het belangrijkste van het
opknappen.
Ontroesten gebeurt altijd van grof naar fijn.
Het ontroesten gebeurt met:

De zandstraalcabine (niet bij tandwielen,


boorkoppen en ingevette delen).
Bewegende onderdelen eerst demonteren,
anders komt het zand ertussen.
Schuurlinnen
De elektrische staalborstel
(het aanwezige roest wordt dan gepolijst.)

Staalwol

Cif en een schuurspons.

Meest voorkomende mankementen

Bij snij- of verspanend gereedschap zitten


er corrosieputten in het snijvlak.
Bij zagen: corrosieputten in de tanden.
In beide gevallen: gereedschap afkeuren.

Bij aftekengereedschap zitten er


corrosieputten in de aftekenkant : afkeuren.

Scharnierpunten mogen niet vast geroest


zijn.

Opknappen en eindtest
Na het schoonmaken en ontroesten moet het
volgende resultaat bereikt zijn:

De gereedschappen moeten roestvrij zijn


en gepolijst

De scharnierpunten van tangen moeten


soepel lopen; maar niet teveel speling
hebben.

De scharnierpunten van passers moeten


daarentegen iets stroef zijn

In het algemeen moet gecontroleerd zijn


of het gereedschap werkt.

Afwerking
Metalen onderdelen worden ingevet met een heel
dun laagje (smeer)olie; het gereedschap mag niet
druipen.
Zuurvrije vaseline is ook goed.

NB: vijlen mogen niet ingevet worden!!!!

-8-

1.5

Olien en vetten
Gereedschappen met bewegende onderdelen zullen
bij het opknappen vaak gesmeerd moeten worden.
Langzaam bewegende onderdelen worden alleen met
vet gesmeerdd en sneldraaiende onderdelen met olie.

Langzaam bewegende onderdelen zijn bijvoorbeeld


tandwielen van :

Borstboormachines

Handboormachines

Handslijpmachines.

Snel bewegende onderdelen zijn bijvoorbeeld


scharnierpunten en spindels.

Het komt regelmatig voor dat bewegende onderdelen


muurvast zitten als ze binnenkomen.
In dat geval doet een nacht weken in kruipolie vaak
wonderen.

Er zijn te veel verschillende smeermiddelen om op te


sommen, maar een paar specifieke zijn:

Grafiet: met name voor boorkoppen


Siliconenspray: tevens vuilafstotend, wel
duur.
Naaimachine olie.
Kruipolie: dunne olie speciaal voor het
losmaken van moeilijk bereikbare
onderdelen en bescherming tegen roest (in
een hele dunne laag.)

-9-

1.6

Slijpen
Slijpen hoeft alleen te gebeuren wanneer de snede
van een gereedschap is afgebrokkeld. Als de snede
gaaf is kan worden volstaan met scherpen of wetten.
Slijpen kan handmatig op een handslijpmachine maar
ook elektrisch.
Bij elektrisch slijpen moet goed opgelet worden dat
het staal niet verbrandt. Als het staal blauw wordt gaat
het mis.
Bij verbranden onthard het staal, waardoor met name
beitels hun functie verliezen.
Bij voorkeur de slijpsteen langzaam laten draaien en de
beitel regelmatig afkoelen in koud water.
Beweeg het gereedschap tijdens het slijpen
regelmatig heen en weer over de slijpsteen.

Slijpstenen
In tegenstelling tot wetstenen moeten slijpstenen
vetvrij bewaard worden. Bij verzenden worden ze
verpakt in papier omdat ze vaak naast ingevet
gereedschap liggen.
Slijpstenenmoeten af en toe ook schoongemaakt en
gescherpt worden, dit gebeurt met de
slijpsteenscherper.
De slijpsteenscherper zelf moet indien nodigontroest worden en het draaipunt moet soepel
draaien.

Slijpsteenscherper

Scherpen of wetten
Bij wetten wordt het onderste gedeelte van de vouw
op een fijne, geoliede steen geslepen.
Er mag nooit droog worden gewet.
Houd de wetsteen bij voorkeur onder een lopende
kraan, dan worden de spanen meteen afgevoerd.
Het wetten maakt de snede pas echt glad en scherp.
Wetten gebeurt door met een rustige, ovale beweging
over de steen te bewegen.
Op het laatste de vlakke kant twee keer over de steen
om de bramen af te werken.
Er zijn diverse vormen
wetstenen.

- 10 -

2. Beitels
Bij een beitel heet het schuin te slijpen vlak de vouw.
Bij de steekguts is de vouw aan de holle zijde
geslepen, bij de vermetguts zit de vouw aan de bolle
zijde.

2.2 Steenbeitels
Dit zijn de volgende beitels:

Bij beitels is er onderscheid in houtbeitels, steenbeitels


en metaalbeitels.

Meest voorkomende mankementen:


Voor alle beitels geldt dat het beitelijzer geen
roestputten mag hebben.
Slechte kwaliteit beitels mogen weg.

Breekbeitel

Koudbeitel

Puntbeitel

Voegbeitel

2.3 Metaalbeitels
Dit zijn de volgende beitels:
2.1

Houtbeitels
Dit zijn de volgende beitels:

Hak- of vermoorbeitel

Schaafbeitel

Schietbeitel

Steekbeitel

Gutsen

Het beitelijzer moet recht zijn.

Er moet tenminste 7 cm beitel over zijn.

Goede handvatten moeten bewaard


blijven.

De kop van het handvat mag niet kapot


geslagen zijn.

Koudbeitel

Ritsbeitel

Strikzetbeitel.

Opknappen steen- en metaalbeitels

Mankementen houtbeitels

Beitels met grote bramen afslijpen.

De metaalbeitels testen op hardheid op


een stuk staal.

De metaalbeitel wordt een beetje rond


geslepen.

De beitel niet te scherp slijpen, maar wel


aan beide kanten.

De steekguts wordt geslepen met een


afgerond wetsteentje.

2.4 gutsen

Opknappen houtbeitels

Er zijn speciale slijpstenen voor de gutsen.

Alle vlakke kanten moeten worden


gepolijst, ook de zijkanten.

De vouw in een hoek van 30 graden


slijpen.

Opknappen:
Schoonmaken

Handvatten moeten glad, splijt- en


splintervrij (schuren).

Schuren

De beitel moet stevig bevestigd zijn aan


het handvat.

Bij hakbeitels (kant-vermoor- en


schietbeitels) zit metalen ring aan de boven
en onderzijde tegen beschadiging door
hamerslagen. Als de ze ring mist en het
handvat kapotgeslagen is; deze inkorten en
een nieuwe ring plaatsen.

Ontroesten

Slijpen

- 11 -

Houtbeitels

Hak- of vermoorbeitel

Schaafbeitel

Steekbeitel

Schietbeitel

Steekguts

Vermetguts

- 12 -

Steenbeitels

Breekbeitel

Koudbeitel

Puntbeitel

Voegbeitel

- 13 -

Metaalbeitels
Koudbeitel

Strikzetbeitel

Ritsbeitel

- 14 -

Overigen
De gereedschappen hieronder zijn geen beitels, maar
worden op dezelfde manier opgeknapt.
D.w.z. dat ze ontroest worden en daarna geslepen.

Koevoet

De koevoet moet aan de ene kant twee


klauwen hebben, aan de andere kant een.

Alle klauwen moet eraan zitten en redelijk


scherp zijn. De twee klauwen aan n kant
moeten gelijk zijn.

De koevoet heeft vaak een platgeslagen


kromming: dan moet hij afgekeurd worden.

De steel van de koevoet moet recht zijn.


Beide kanten van de koevoet worden
geslepen.

Schraapstaal
Er zijn diverse vormen schraapstalen.

Verfschraper

Handbijlen

De bladen moeten aan beide kanten


scherp geslepen worden zonder baarden
De bijlsteel is zelfklemmend

- 15 -

3. Boren
3.1

Boortjes
Er zijn boortjes voor hout, kunststof, metaal en steen.
Ieder materiaal heeft eigenlijk zijn eigen geschikte
boor. De spiraalboor voor staal is meest universeel (hij
kan redelijk gebruikt worden voor hout, kunststof en
metaal).

Meest voorkomende mankementen

De geleidingsrand is te ver afgeslepen:


wegdoen.

De boortjes moeten nog minimaal 2/3 van


de oorspronkelijke lengte zijn, anders
wegdoen.

Opknappen
De metaalboortjes worden onder een hoek van 118
graden geslepen.
Steen- en betonboortjes worden in de praktijk niet
geslepen, omdat ze een speciale slijpsteen vragen
vanwege het geharde plaatje staal in de boorkop.
Bij houtboortjes gaat het met name om de
aanwezigheid van de centreerpunt.

Opknappen:

Ontroesten

Slijpen

- 16 -

Betonboor / steenboor
De koppen moeten heel zijn en niet versleten, anders
moeten ze weg.

Metaalboor
Als de metaalspiraalboren taps of voor de helft
afgeslepen zijn, kunnen ze weggegooid.

Slangenboor
Bij de slangenboor is het belangrijk dat de vleugels
aanwezig zijn .

Speedboor

Verzinkboor
Snijhoek is 90 graden.

- 17 -

3.2 Hand-; borst- en omslagboren.

Meest voorkomende mankementen


De vitale delen mogen niet verbogen zijn

De boorkop moet intact zijn en over hele


bereik goed klemmen; anders weg.

De boor moet in het verlengde van de


draaias liggen en de boorpunt mag niet
slingeren.

De bekken moeten goed sluiten en soepel


opengaan.

Alleen de booromslagen met een ratel


bewaren

Opknappen

De draaiende delen (handvat en knop)


moeten goed geolied worden zodat ze
soepel lopen

Gebroken spien moeten uitgedreven of


uitgeboord worden.

Ontbrekende handsteunen kunnen


gemaakt worden van een boutje van 10 cm.

Ontbrekende veertjes kunnen van een


ijzerdraadje gemaakt worden.

De boorkoppen moeten met grafiet


gesmeerd worden en niet met olie.

Boorkop

NB: handvatten en koppen van afgekeurden boren


bewaren.

Opknappen:
Schoonmaken

Schuren

Ontroesten

Smeren
(Boorkoppen grafiet)

- 18 -

Booromslag

Borstboormachine

Handboormachine

- 19 -

4. Centerpunt, Doorslag,
Drevel, Priem, Holpijp

Bovenstaande gereedschappen worden hier samen


behandeld omdat ze erg veel op elkaar lijken en er
regelmatig over een aantal regelmatig verwarring is.
De drevel wordt hier volledigheidshalve genoemd,
maar bij Gered Gereedschap komen er maar weinig
binnen. De functie van de drevel kan goed
overgenomen worden door de doorslag; vandaar dat
er binnen de gereedschapslijsten geen onderscheid
gemaakt wordt tussen de twee.
In de gesorteerde bakken liggen doorslagen en drevels
ook gewoon door elkaar.

Meest voorkomende mankementen

Het lichaam moet recht zijn, de punt


centrisch geslepen.

Als de pendrijver niet meer cilindrisch of


kromgeslagen is: afkeuren of recht maken.
De kop moet vlaks / haaks zijn.

De punten die bramen hebben worden


afgebraamd met vijl of slijpsteen.

Als de punten van de priem, centerpunt en


kraspen niet meer scherp of afgebroken zijn
moeten ze geslepen worden.

Opknappen

Opknappen:

Ontroesten

Slijpen

- 20 -

Centerpunt
Kenmerk: ronde punt

Doorslag
Kenmerk: holle punt

Drevel
Kenmerk: spitse punt

Priem
Kenmerk: scherpe punt.

Holpijp
De snijkant moet vlak zijn en nog enigszins scherp.
De slagkop mag geen baard hebben.

- 21 -

5.

Hamers
Er zijn houten hamers; kunststof hamers (rubber en
nylon) en metalen hamers.
Het grootste verschil in opknappen zit in de
bevestiging van de kop aan de steel.
Houten hamers zijn zelfwiggend, metalen
hamerkoppen moeten d.m.v. een wig stevig bevestigd
worden. Kunststof hamers worden ook met een wig of
spie bevestigd, rubberhamers zijn zelf wiggend.
De hamers worden per categorie hieronder
behandeld; alleen het opknappen van de hamerstelen
is algemeen.

Hamerstelen algemeen

Gespleten stelen moeten weg.

Te ver afgesleten stelen moeten ook weg.

Bij houtworm; hoe meer gaatjes, hoe


zwakker de steel. (En dus hoe onveiliger).
Dus weggooien.
De steel wordt in de lijnolie gezet.
Belangrijk bij stelen: de splinters moeten
eraf zijn.

Opknappen hamerstelen:

Schoonmaken

Schuren

- 22 -

5.1 Metalen hamers


Meest voorkomende mankementen

Het gat in de kop is te ver uitgesleten (de


kop moet worden vervangen).

De hamer heeft een gebroken kop:


afkeuren.

Er zijn stukken van de koppen weg of


schuinafgesleten: afkeuren.

Opknappen metalen hamers

Indien nodig moeten de kop en steel van


de hamer passend gemaakt worden.

Bij het bevestigen van de kop aan de steel


moet de kop haaks op de steel zitten en
goed gewigd zijn. Merktekens met
gewichtaanduidling aan de voorkant.

Voor ieder kop moet de juiste wig worden


gebruikt. De grootte van de wig hangt af
van de afmetingen van de steelkop.

Voordat een nieuwe steel geplaatsts wordt,


moet de oude kop eerst uitgeboord
worden.

De kop wordt in de smeerolie gezet.

Pen en baan worden niet ge(lijn)olied.

De hamerkop krijgt in Nijkerk een likje


zwarte verf.

Soort hamer

Gewicht kop

Steellengte

Bank

200 gr

29 cm

300 gr

30 cm

400 gr

31 cm

500 gr

32 cm

600 gr

33 cm

800 gr

35-38 cm

1000 gr

37-40 cm

1500 gr

45 cm

hamers

Klauw

Opknappen:
Schoonmaken

33-35 cm

hamers
Ontroesten
Vuistjes
Voor
hamers

26-30 cm
3000 a 4000

80 cm (32)

4000 a 5000

85 cm (34)

6000 a
10.000

90 cm (36)

- 23 -

Bankhamer / Penbankhamer
In de GG praktijk worden de bankhamer en de
penbankhamer door elkaar gebruikt.
Waar bankhamer op de lijsten staat is een
penbankhamer dus ook goed en vice versa.

A = penbankhamer (Engelse bankhamer)

B = Duitse bankhamer

C= Franse bankhamer

Smeedhamer
De smeedhamer kan gezien worden als een zware
bankhamer (vanaf 800 gr).

Bolbankhamer
De bolbankhamer heeft iets weg van de
penbankhamer maar heeft echt een andere functie.

Voorhamer
Grote, zware versie van de bankhamer

Klauwhamer
Bij de klauwhamer moeten de klauwen nog aan de
kop zitten en gelijk zijn, anders wordt hij afgekeurd.
Klauw aan het einde geslepen maar niet te scherp.
Het slagvlak moet loodrecht op de kop staan en
enigszins bol zijn.

Moker

- 24 -

Haarhamer

Metselkaphamer

Uitdeukhamers

- 25 -

Zelfwiggende hamers
Voor onderstaande hamers geldt dat de stelen niet
worden vastgemaakt: die wiggen zichzelf vast
vanwege hun vorm.

Pikhouweel

De kop moet loodrecht op de steel staan


en degelijk bevestigd zijn.

Stelen eventueel vernissen of behandelen


met lijnolie.

5.2 Houten hamers


Er zijn twee soorten houten hamers:

Blokhamers of mokers

Bolhamers of tonnetjes.

De blokhamer is voor zwaarder werk.


Op de gereedschapslijsten wordt geen onderscheid
gemaakt, omdat het niet altijd duidelijk is wat een
project nodig heeft.

Opknappen

Indien nodig moeten de afgesleten


stukken van de kop er afgezaagd worden
(tot het redelijke).
De steel moet in het midden blijven voor het
evenwicht.
Met name de kopse kant van de hamers moeten goed
geschuurd zijn.

Houten hamer- bolhamer

Houten hamer-moker
- 26 -

5.3 Kunststof hamers

Kunststof hamer
De steel van een kunststof hamer wordt met een
hamerspie vastgezet.

Voor zowel de nylon als rubber hamerkop geldt dat


deze versleten of uitgedroogd kunnen zijn; de kop
moet dan gewoon weg.
Draaibankbezitters kunnen nieuwe kunststofkoppen
draaien.

Rubberhamer
Zelf wiggend.

5.3.1

Overige
Loodklopper
Het klopgedeelte moet onbeschadigd zijn.

- 27 -

6. Klemmen en schroeven
Er zijn aluminium klemmen en stalen klemmen.
Aluminium roest niet, maar staal is veel sterker en
heeft daarom altijd de voorkeur.

Meest voorkomende mankementen

De spindels zijn roestig: ontvetten en


zandstralen

De bekken zitten scheef:


per geval bekijken:
vervangen of afkeuren

Het schroefdraad is versleten: afkeuren.

Opknappen

Bij het opknappen geldt dat aluminium


niet wordt ontroest, alleen schoongemaakt.

Staal wordt wel ontroest. Na het


ontroesten moet het volgende van
toepassing zijn op alle klemmen:

Alle spindels zijn roestvrij, schoongemaakt


en ingevet.

Het klemoppervlak is vrij van bramen en


heeft een goede klemwerking.

Opknappen:
Schoonmaken

Ontroesten

Smeren

- 28 -

Bankschroef

Het handvat moet recht en goed bruikbaar


zijn.

Bankschroeven moeten soepel zijn over


het hele bereik.

De schroefdraad mag niet zo ver versleten


zijn dat de bankschroef kan losspringen.

De bekken moeten nog parallel lopen.


Als de bekken niet in de bankschroef zitten
moeten ze vervangen worden.

Meubelmakersbankschroef
Zie bankschroef.

Machineklem

Handschroef

Spanplaten
Deze zijn van aluminium, dus roesten niet.
Alleen schoonmaken

- 29 -

Ketelklem
Komt weinig voor; daarom staat in de
gereedschapslijsten ook de lijmklem.

Lijmklem

Het handvat moet recht en goed bruikbaar


zijn.

Bij de lijmklem moeten de bewegende bek


en de schroefdraad soepel lopen.

Het stempel moet flexibel zijn.

De bewegende bek moet nog


vergrendelen.

Als de geleider van de lijmklem niet recht is


en/of
de bekken niet klemmen moet de klem
worden afgekeurd.

Pijpenklem

Verstekklem

Zaagklem (zaagvijlklem)

- 30 -

7. Krikken
Meest voorkomende mankementen

De krik staat niet stabiel .

De scharnierpunten hebben teveel speling.

Het schroefdraad is niet meer heel

Bij de hydraulische krikken: controleer op


oliedruk, niveau en lekkage (ook onder
belasting).

Hydraulische krik (garagekrik)

Potkrik (ook hydraulisch)

Opknappen:
Schoonmaken

Ontroesten

Smeren

- 31 -

8. Meet en
aftekengereedschap
8.1 Nauwkeurig meetgereedschap
Bij onderstaande meetgereedschappen moet
maatverdeling duidelijk leesbaar zijn en de
afleesstrepen tot de rand lopen.
Als een van beiden niet het geval is wordt het
gereedschap afgekeurd.
Deze gereedschappen mogen alleen heel voorzichtig
ontroest worden (bij grof ontroesten is de
nauwkeurigheid verdwenen). Gebruik hiervoor
staalwol.

8.2 Duimstokken
Er zijn duimstokken in diverse materialen, van hout,
kunststof en metaal. Voor de kwaliteit maakt het
materiaal niet uit.
Bij duimstokken is het wel van belang of de aflezing
gegraveerd of geverfd (gedrukt) is. Zonder een goede
aflezing kan de duimstok weg. Een gegraveerde
aflezing heeft dus de voorkeur, deze blijft langer
zichtbaar.
Metalen duimstokken met corrosieputten in de
aftekenkant worden afgekeurd.

Opknappen

niet recht: afkeuren.


De verbindingen en koperen uiteinden
moeten goed vastzitten en geen speling
hebben.

Timmermansduimstok
Deze duimstok heeft de voorkeur, omdat hij bij
uitklappen altijd automatisch in en rechte lijn ligt.
Hij komt echter zo weinig binnen dat de
gereedschapslijst geen onderscheid maakt.

Zig-zag duimstok

- 32 -

Linealen:
Gegraveerde linealen hebben de voorkeur. De linealen
moeten recht zijn.
Metalen linealen met corrosieputten in de aftekenkant
worden afgekeurd.

Schuifmaat:
Bewegende delen moeten soepel lopen en geen
speling hebben. Eis: duidelijk afleesbaar zijn.

Gradenboog

Micrometer

Schroefdraadmeter

Voelermaten

- 33 -

8.3 Haken
Er zijn metalen, houten, en gecombineerde haken
De metalen haken genieten de voorkeur.
De houten zweihaak is zelf te maken en de houten
blokhaak slijt veel sneller dan de metalen. Houten
haken zijn er met en zonder beslag; daar wordt in de
(GG) praktijk geen onderscheid tussen gemaakt.
Meest voorkomende mankementen

De haken moeten goed haaks zijn!!! (behalve de


zweihaak en de verstekhaak). Zo niet: afgekeurd.
Kleine correcties zijn wel mogelijk.

De afteken- en aanlegzijdes van de haken moeten


recht zijn. Zo niet: beter afkeuren. (Opknappen kan
wel door schaven maar is lastig.).

De haak is zo verroest dat de aftekenkant niet meer


afleesbaar is. Bij de haken met een maatverdeling is
de haak dan niet meer bruikbaar.
Haken met corrosieputten in de aftekenkant worden
afgekeurd.

Opknappen en eindtest
Bij veel roest met name nog een keer de haaksheid
controleren na het ontroesten.

Opknappen:
Schoonmaken

Schuren

Ontroesten

- 34 -

Blokwinkelhaak

Plaatwinkelhaak

Smidswinkelhaak

Schrijfhaak

Verstekhaak

Zweihaak
De zweihaak moet vast te zetten zijn. Repareren of
afkeuren.
- 35 -

8.4 Kruishouten
Er zijn enkele en dubbele kruishouten; op de
gereedschap lijsten wordt aangegeven welke de
voorkeur heeft. Verder zijn er kruishouten met en
zonder schaalverdeling; de eerste soort geniet de
voorkeur.
Opknappen

Het kruishout moet goed haaks zijn; anders


afkeuren.

Er moet een scherpe aftekenpen zijn;


anders spijker erin en afknippen.

Het kruishout moet goed instelbaar zijn.


Het schuifgat van de wig is te ver
uitgesleten waardoor de wig niet meer
klemt: wig vervangen.

8.4 Schietlood

Het schietlood moet compleet (inclusief


blokje) zijn

Het touw moet minimaal 3 m en stevig


genoeg zijn

Het schietlood moet ontroest zijn;

De diameter van het blokje moet 0.5-1 mm


dikker zijn dan die van het lood zodat er
goed afstand gehouden wordt. (Dan kan
het lood vrij hangen.)

Het gat waar het touw doorheen loopt is te


ver ingesleten (afkeuren.) Of een dikker
touw gebruiken.

8.5 Passers

De passers moeten schoon zijn

De passers moeten goed sluiten

De passers moeten enigszins stroef lopen / zelf


klemmend zijn

Steekpasser
Steekpassers moeten aan de buitenkant een scherpe
punt hebben.De benen moeten even lang zijn en de
punten moeten elkaar raken.

Krompasser

Voetjespasser

- 36 -

8.6 Overige meet- en aftekengereedschappen

Rolmaat:

bij het afrollen mag er geen knik inzitten

Krasblok

Vooral de pen moet ontroest en geslepen


worden.

Kraspen

Waterpas

De libellen moeten goed vast zitten en


schoon zijn.

Eventueel de bel opnieuw instellen in


bedje van gips.

De meetvlakken moeten vlak zijn


Als de aanduiding niet correct is moet de
waterpas geijkt worden.

Rij

Controleren op rechtheid

- 37 -

9. Messen
Het opknappen van messen gebeurt door ontroesten
en slijpen.

Haal- of trekmes (ontroesten & slijpen)

Schoenmakersmes

Opknappen:
Schoonmaken
Stanleymes
Ontroesten

Slijpen

- 38 -

10. Houten schaven


Bij schaven is het essentieel dat de zool goed over het
hout glijdt. De zool moet dus glad zijn (naderhand ook
niet worden afgewerkt met lak of lijnolie) en haaks
staan op het schaafblok.

A = zool
B= bekopening

Opknappen houten schaven


A: Is de zool vlak en onbeschadigd en haaks ten
opzichte van het blok?
Zo nee: afkeuren of bijwerken.
Nooit behandelen met lijnolie of lak.

B: Is de bekopening niet groter dan 9 mm? Zo ja:


afkeuren.
C = blok
D: Als het wiggat is gespleten, is de schaaf wellicht niet
meer bruikbaar.

D = wiggat
E = stelschroef
F = Spie of wig

F: De wig moet de beitel goed kunnen klemmen: de


wig moet dus door vorm en afmeting passen bij het
wiggat, samen met de beitel.

G = schaafbeitel
H = keerbeitel of dekbeitel
I = slagknop

De handvatten van de schaven moeten stevig vast


zitten en braam en splintervrij zijn.

K = hoorn
L = toot

Bij blokschaaf, rijschaaf en voorloper: zijn de beitels


minimaal 3 cm lang vanaf de gleuf voor de bevestiging
van de krullengeleider./dekbeitel / keerbeitel /
spaanbreker.
Bij andere schaven: is er voldoende lengte om
nog langdurig te schaven.
Opknappen:
Schoonmaken

Schuren

Slijpen

- 39 -

Houten schaven

Boorschaaf

Grondschaaf

Hol-bolschaaf

Profielschaaf

RIjschaaf

- 40 -

Sponningschaaf

Voorloper

- 41 -

11. Stalen schaven


Het opknappen van metalen schaven gebeurt door
het helemaal uit elkaar halen van de schaaf en goed
ontroesten.
Bij het in elkaar zetten is het met name belangrijk er op
te letten dat de handvatten goed vast zitten.

A = Beitelschroef
B = Beitelklem
C = Beitelklemschroef
D = Beitelhouder
E = Beitelvork
F = Beitelstelschroef
G = Beitelsteller
H = Handgreep
I = Toot
K = Beitel
L = Dekbeitel
M = Bevestigingsschroef
N = Zool

Opknappen:
Schoonmaken

Ontroesten

Slijpen

- 42 -

Blokschaaf

Neusschaaf

Spookschaaf

Zoetschaaf

- 43 -

12. Scharen

Meest voorkomende mankementen

Het knipgedeelte moet heel zijn.

De schaar moet tot in de punt knippen.

Er mag weinig tot geen speling in de


scharnierpunt zijn.

Opknappen en eindtest

De schaar gaat soepel open en dicht

De messen zijn geslepen

Opknappen:
Schoonmaken

Ontroesten

Smeren

Slijpen

- 44 -

Blikschaar

Er zijn diverse soorten blikscharen.

Betonschaar

Hefboomplatenschaar

Huishoudschaar

- 45 -

13. Schroevedraaiers
Meest voorkomende mankementen

Gebroken of afgesleten koppen worden


afgekeurd. (Alleen de platte
schroevedraaierkop is nog te slijpen)

Met een kromme steel wordt de


schroevedraaier afgekeurd

Als het handvat niet heel is wordt de


schroevedraaier afgekeurd.

Als het mechanismen (ratel, pomp, slag)


kapot is wordt de schroevedraaier meestal
afgekeurd.
(Opknappen is heel moeilijk.)

Opknappen

Schoonmaken en ontroesten.
Eventueel de platte schroevendraaiers
slijpen: de kop moet toelopen en recht van
boven zijn. (Zie tekening).
De spanningzoeker moet het doen.
Na het opknappen uittesten: past de kop
nog in een schroef?

Opknappen:
Schoonmaken

Schuren

Ontroesten

Slijpen

- 46 -

Schroevedraaier plat

Schroevedraaier kruiskop

Bitjes

Vuistje

Spanningsschroevedraaier

- 47 -

14. Sleutels
Meest voorkomende mankementen

De sleutel is niet compleet aan n van de


kanten: afkeuren.

De aansluitvlakken moeten vlak zijn of een


regelmatige 6-hoek. Anders afkeuren.

De koppen of bekken zijn dermate


afwijkend dat de maat niet meer klopt:
afkeuren.

De kop of bek mogen geen haarscheuren


bevatten.

Opknappen

Controleer of de sleutels nog passen om


de daarvoor bestemde bout of moer.
Licht invetten

NB: metrische en engelse maten gescheiden houden.

Opknappen:
Schoonmaken

Ontroesten

- 48 -

Bahco

Als de speling van de bahco bekken te


groot is: afkeuren

Bougiesleutel

Dopsleutel

Inbussleutel

Haaksleutel
- 49 -

momentsleutel

kruissleutel

pijpsleutel

startersleutel

- 50 -

steeksleutel

ringsleutel

ring-steeksleutel

Carterplugsleutel

- 51 -

15. Snijders

Pijpsnijder

Tegelsnijder

Zinksnijder

Opknappen:
Schoonmaken

Schuren

Ontroesten

Smeren

Slijpen

- 52 -

16. Tangen
Meest voorkomende mankementen

De tangen moeten soepel open en dicht


gaan over het hele bereik.

De zijkanten moeten scherp zijn en goed


knippen.

Er mag niet teveel speling in de


draaipunten zitten.

De bekken moeten goed sluiten.


Bij waterpomptang, combinatietang,
pijpentang etc moeten de ribbels van de
bekken heel zijn.
De bek van de nijptang
moet worden geslepen
zoals op het plaatje.

Opknappen:
Schoonmaken

Ontroesten

Smeren

Slijpen

- 53 -

Buigtang

Blindklinktang

Combinatietang

Draadstriptang

Griptang

Het klemmechanisme van de tang moet


het doen.

- 54 -

Kabelschoentang

Lastangen

Moniertang

Nijptang

Pijpenbuiger

- 55 -

Pijpentangen

Platbektang

Pincet

Revolverholpijpentang

Smeedtang

- 56 -

Seegeringtang (borgringtang)

De punten van de tang van de


seegeringtangen moeten recht zijn en
vooral niet spits; anders glijden de
borgringen eraf.

Telefoontang

Waterpomptang

Zaagzettang

Zijkniptang

- 57 -

17. Tap- en
snijgereedschap

Opknappen:
Schoonmaken

Ontroesten

- 58 -

Tapset

Snijplaat

Snijplatenhouder

Wringijzer

Tappen

Tapkrukje

- 59 -

18. Troffels
Bij goede plamuurmessen loopt uiteinde van het staal
een fractie rond. Het blad behoort veerkrachtig te zijn.

Meest voorkomende mankementen

Het blad moet soepel, vlak en glad zijn.


De meskant is recht en zonder bramen.
Er zitten corrosieputten op mes: afkeuren
De kopse kant van het schraapvlak is niet meer recht:
afkeuren
De onderkant moet schoon, vlak en glad zijn.
Het handvat moet goed vast zitten.
Er zitten verf en plamuurresten op mes en handvaten
(goed schoonmaken)
Opknappen
Het is met name belangrijk dat het schraapvlak recht
is!!

Opknappen:
Schoonmaken

Ontroesten

- 60 -

Metseltroffel
Deze is asymmetrisch: er zijn verschillende
metseltroffels voor links en rechtshandigen.

Plakspaan

Plamuurmes

Pleistertroffel
Lijkt op de metseltroffel, maar is smaller en
symmetrisch.

punttroffel

Voegspijkers
- 61 -

19. Vijlen
Alle vijlen en raspen kunnen in platte, halfronde of
ronde vorm voorkomen.
Van de vijl is er ook de vierkante vorm.

Meest voorkomende mankementen

Vies (als de vijlen of raspen erg vies zijn,


dan zijn ze vaak ook bot)

Bot: afkeuren.

Sterk verroest: afkeuren.

vijlen met strepen: afkeuren.

Breuk: afkeuren; het vijl oppervlak is te kort.

Opknappen
Het opknappen bestaat voornamelijk uit
schoonmaken: de resten verf, hout, metaal, gips en
corrosie moeten eraf.
Vijlen mogen niet met een staaldraadborstel
schoongemaakt worden, wel met een vetvrije
messingborstel of met een plaatje messing.
Er is de nodige discussie of vijlen in de straalcabine
gezandstraald mogen worden. Het risico is dat ze bot
worden; en de meeste vijlen komen al niet op
topscherpte binnen.
De voorlopige conclusie van GG Amsterdam is dat
zandstralen moet kunnen; mits voorzichtig en met de
kap meegestraald wordt.

NB: vijlen mogen niet ingevet worden!!!!

Opknappen:
Schoonmaken

Ontroesten

- 62 -

Ronde vijl

Halfronde vijl

Blokvijl

Driekantvijl

- 63 -

Surformvijl

Naaldvijl

Schoenmakersrasp

Vijlenborstel

- 64 -

20. Zagen

Het opknappen van zagen is specialistisch werk.


Van belang is de volgorde:

Strijken

Zetten

Vijlen

Bij de metaalzaagbeugel is het van belang dat de rug


van de beugel recht is en niet verbogen.
Verder moeten dehandvatten recht zijn en splintervrij.

Opknappen:
Schoonmaken

Schuren

Ontroesten

- 65 -

Boogzaag

Handzaag

Kapzaag

Schrobzaag

Sleutelgatzaag

Toffelzaag

- 66 -

Metaalzaagbeugel

Junior ijzerzaag

Figuurzaag

- 67 -

Versteklade

Verstekmachine

- 68 -

21. Diversen
Er zijn altijd gereedschappen die niet in een speciale
categorie vallen.
Bij de gereedschappen op de volgende paginas zal
per gereedschap worden aangegeven wat belangrijk is
bij het opknappen.

- 69 -

Aambeeld

Aambeeldtas

Bandenlichter

Oliespuit

Vetspuit

- 70 -

Looplamp

Pijpruimer

Schoenmakersnaald

Trekveer

Buigveer

- 71 -

GEREEDSCHAP

blz

Hamer: Pen-/Bankhamer

25

Aambeeld: Doornaambeeld

72

Hamer: Rubberhamer

28

Bahco

51

Hamer: Uitdeukhamer

26

Bandenlichters

72

Hamer: Voorhamer

25

Bankschroef

30

Handschroef

30

Bankschroef:
Meubelmakersbankschroef

30

Holpijp

20

Klem Ketel-/lijmklem

31

Bijl: Handbijl

14

Klem: Machineklem

30

Beitel: Breekbeitel

12

Klem: Pijpenklem

31

Beitel: Hak-of vermoorbeitel

11

Klem: Verstekklem

31

Beitel: Koudbeitel

12

Klem: Zaagklem

31

Beitel: Puntbeitel

12

Koevoet

14

Beitel: Ritsbeitel

13

Krasblok

39

Beitel: Schietbeitel

11

Kraspen

39

Beitel: Steekbeitel

11

Krik: Schaar- of Potkrik

32

Beitel: Strik- en Zetbeitel

13

Kruishout / Kruisstaal

38

Beitel: Voegbeitel

12

Liniaal

34

Boor: Metaalboor

16

Loodklopper

28

Boor: Slangenboor

16

Looplamp

73

Boor: Speedboor

16

Mes: Haalmes

40

Boor: Steenboren

16

Mes: Schoenmakersmes

40

Boor: Verzinkboor (voor metaal)

16

Mes: Stanleymes

40

Boormachine: Booromslag

18

Micrometer

34

Boormachine: Borstboormachine

18

Naald: Schoenmakersnaald

73

Boormachine: Handboormachine

18

Oliespuit

72

Centerpunt

20

Passer: Krompasser

37

Drevel/Doorslag

20

Passer: Steekpasser

37

Duimstok

33

Passer: Voetjespasser

37

Gradenboog

34

Pendrijver

21

Guts: Steekguts

11

Pijpen-buigers

58

Guts: Vermetguts

11

Pijpen-snijders

54

Haak: Blok/smidshaak

36

Pijp-opruimer

73

Haak: Blokwinkelhaak

36

Pincet

58

Haak: Plaatwinkelhaak

36

Plamuurmes

63

Haak: Verstekhaak

36

Priem

20

Haak: Zweihaak

36
25

Rasp, rond, half rond en surformvijl

66

Hamer: Bolbankhamer
Hamer: Haarhamer

26

Rij

39

Hamer: Smeedhamer

25

Rolmaat

39

Hamer: Houten hamer

27

Schaaf: Blokschaaf, hout

41

Hamer: Klauwhamer

25

Schaaf: Blokschaaf, staal

44

Hamer: Metselkaphamer

26

Schaaf: Boorschaaf

42

Hamer: Moker

25

Schaaf: Grondschaaf

42

Hamer: Nylonhamer

28

Schaaf: Hol- en Bolschaaf

42

Schaaf: Neusschaaf

45

Tang: Punttang /telefoontang

59

Schaaf: Profielschaaf div.

42

Tang: revolverholpijpentang

58

Schaaf: Rijschaaf

42

Tang: smeedtang

58

Schaaf: Sponningschaaf

43

Tang: Seegeringtang

59

Schaaf: Spookschaaf

45

Tang: Waterpomptang

59

Schaaf: Voorloper

43

Tang: Zaagzettang

59

Schaaf: Zoetschaaf

45

Tang: Zijkniptang

59

Schaar: Betonschaar

47

Tap en snijgereedschap

61

Schaar: Blikschaar

47

Tegelsnijder

54

Schaar: Hefboomplatenschaar

47

Trekveer

73

Schaar: Huishoudschaar

47

Troffel: metseltroffel

63

Schietlood

38

Troffel:plakspaan

63

Schraapstaal

14

Troffel: plamuurmes

63

Schroevendraaiers: Kruiskop

49

Troffel:pleistertroffel

63

Schroevendraaiers: Platte

49

Troffel:punttroffel

63

Schroevendraaier:
Slagschroevendraaier

49

Verfkrabber

14

Spanning-zoeker
(schroevendraaier)

49

Voegspijker: lintvoegspijker

63

Voegspijker: stootvoegspijker

63

Schroefdraadmeter

34

Universeelmeter

39

Schuifmaat

34

Verstekbak / verstek lade

70

Sleutel: Bougiesleutel

51

Vetspuit

72

Sleutel: Carterplugsleutel

53

Voelermaten

34

Sleutel: Dopsleutel

51

Vijl: Naaldvijl

66

Sleutel: haaksleutel

51

Vijl: plat, halfrond, rond, vierkant

65

Sleutel: Inbussleutel

51

Vijl: rattenstaart (rond)

65

Sleutel: Kruissleutel

52

Vijlborstel

66

Sleutel: Momentsleutel

52

Waterpas

39

Sleutel: Pijpsleutel

52

Wetsteen voor gutsen

Sleutel: Ringsleutel

53

Wetsteen voor beitels

Sleutel: Startersleutel

52

Zaag: Boogzaag

68

Sleutel: Steeksleutel

53

Zaag: Figuurzaag

69

Slijpsteenscherper

Zaag: Handzaag

68

Spanplaat

30

Zaag: Junior ijzerzaag

69

Tang: Buigtang, ronde bek

56

Zaag: Kapzaag

68

Tang: Combinatietang

56

Zaag: Metaalzaagbeugel

69

Tang: Draadafstriptang

56

Zaag: Schrobzaag

68

Tang: Kabelschoentang

57

Zaag: Sleutelgatzaag

68

Tang: Griptang

56

Zaag: Toffelzaag

68

Tang: Lastang

57

70

Tang: Moniertang

57

Zaagmachine:
Verstekzaagmachine
Zinksnijder

Tang: Nijptang

57

Tang: Pijpentang

58

Tang: Popnageltang/ blindklinktang

56

- 73 -

54