CAÅM NANG

Y KHOA
THÖÏC HAØNH
NGÜYFN MlNH TlFN
ßicn soan
CAÅM NANG
Y KHOA
THÖÏC HAØNH
NHAØ XUAÁT BAÛN Y HOÏC
LO¡ G¡O¡ TH¡K¡
N
vcu ncu, scnv scnv .ci su 1i |cn cuc 1ci scnv xc |ci, ccn
nvuci cunv ¡ucn icm n|icu |cn 1cn .cn 1c suc ||cc cuc
|cn i|cn. Y |cc |c mci ||c icnv |icn i|uc rcnv |cn mc n|cn
|cci p|ci mci rci n|icu ccnv suc 1c nv|icn cuu. Cc i|c c|unv ic
|c mci |c mcu iin| .i. Ccc |c p|cn, c|i iici n|c ircnv |c mcu 1c
|cci 1cnv p|ci |cp .ci n|cu rci n|ip n|cnv, !uci su 1icu ||icn
cuc |c ncc. K|i cc |ci cu |c p|cn ncc ircnv cc i|c |i icc 1cnv
xcu |ci ccc icc n|cn |cn ircnv |ccc |cn nvcci, 1cu sc !cn 1cn
su ||c c|iu c|c cc i|c c ccc muc 1c ||cc n|cu.
Cucn scc| “Ccm ncnv u ||cc i|uc |cn|” i|uc su |c mci cucn
ccm ncnv 1c irc cuu !c !cnv n|unv |cn| |u i|cnv i|ucnv, ||i
cc mci |c p|cn ncc 1c ircnv cc i|c |i iruc ircc. Scc| !cu |cn
500 ircnv, 1ucc |c cuc i|cn| n|icu p|cn c|i iici .c |cu |ci
n|unv |cn| |u i|ucnv vcp c ccc |c i|cnv ircnv cc i|c, n|u |cn|
c mci, |cn| c ici mui |cnv, |cn| c |c iim mcc|, |cn| c 1ucnv
|c |cp... Mci |cn| |u |ci 1ucc irìn| |cu i|cn| |c p|cn cu i|c.
nvuucn n|cn, c|cn 1ccn .c ccc| 1icu iri. Dcc |ici, scc| ncu
ccn cc n|unv p|cn ricnv nci .c ccc .cn 1c 1ci .ci irc sc sin|
Cum nung y khou thuc hunh
6 ?
Lôøi noùi ñaàu
C
ach day vaI nam. chung foI co bIon soan va gIoI
fhIou cung doc gIa quyon “Cam nang suc kboc gia
Jìnb”.
(1)
voI nhung fhong fIn co ban can fhIof va huu ích
frong vIoc bao vo suc khoo gIa dình. nghIa Ia nhung gì ma
moI nguoI dou co fho fu Iam duoc va can fhIof phaI Iam
do bao vo fof suc khoo cho ban fhan va nhung nguoI fhan
frong gIa dình khI co nhung van do vo suc khoo. Thong
fIn phan hoI fu doc gIa sau khI quyon sach duoc Iuu hanh
da khuyon khích chung foI raf nhIou. boI fính chaf fhIof
fhuc. do hIou va do su dung cua quyon sach da duoc nhIou
doc gIa hoan nghonh.
Va dIou do da dong vIon chung foI fIop fuc fIon hanh
vIoc bIon soan quyon sach nay. voI nhan do “Cam nang
y kboa tbuc banb”. NoI dung sach fhuc su khong nham
don cac doI fuong chuyon mon frong nganh y. ma Ia muon
cung cap mof so nhung fhong fIn co ban co fho xom Ia raf
can fhIof frong nhIou fruong hop xu frí bonh. khI khong
(1)
Cum nung soc khoo gíu dình – Ngoyon Mính 1íon bíon soun, NXß Y
hoc, 2003.
.c irc n|c, ccc .cn 1c .c vici iin|, |ucnv !cn ccc |icn p|cp |c
|ccc| |cc vic 1ìn|...
Cucn scc| 1ucc .ici .ci |ci .cn cc 1cnv, nvcn vcn, suc iic|
.c !c |icu, rci p|u |cp .ci 1cnv 1cc |cn 1cc c ccc |uc iuci,
nvcn| nv|c ||cc n|cu, |c mci ici |icu 1cc |ici |uu ic| ircnv
p|cm .i vic 1ìn|, cc i|c !unv .cc .icc i|cm ||cc cunv n|u
i|uc |cn|.
N|c xuci |cn Y |cc 1cn| vic ccc .c xin ircn ircnv vici i|icu
.ci ¡uu .i 1cc vic.
NHA X¡AT BAN Y HOC
Cum nung y khou thuc hunh
8 9
co du dIou kIon do dIou frI faI bonh vIon. hoac frong mof
so fruong hop Ia chua can fhIof phaI vao bonh vIon.
Nhu vay. quyon sach so raf fIon dung cho nhung aI
muon fìm hIou nhIou hon vo cac van do suc khoo. ngoaI
nhung kIon fhuc chI mang fính pho fhong. NgoaI ra. sach
cung so gIup ích cho nhung nguoI Iam cong vIoc kham va
frI bonh nhung khong may man co duoc moI fruong Iam
vIoc day du. chang han nhu o cac vung sau. vung nuI. haI
dao... hoac faI cac fram y fo xa. phuong... Trong nhung
dIou kIon do. fhuong fhì chung fa khong fho co duoc day
du nhung fhong fIn fham khao khI can fhIof. khong co
du nhung may moc fhIof bI do ho fro cho vIoc chan doan
cung nhu dIou frI. va nhaf Ia khong co duoc nhIou dong
nghIop do cung nhau ban bac fruoc khI dua ra nhung
quyof dInh xu Iy kIp fhoI doI voI mof so ca bonh quan
frong. Trong nhung fruong hop do. quyon sach nay co
fho Ia mof nguon fham khao do su dung cho baf cu aI. co
fho nhac nho chung fa nhung dIou quan frong can Iam
ngay. huong dan frình fu cac buoc xu frí can fhIof doI voI
fung fruong hop. va nhaf Ia gIup chung fa phaf hIon ngay
nhung ca bonh nghIom frong do kIp fhoI chuyon nguoI
bonh don noI dIou frI fhích hop.
Nhung fhong fIn duoc fhu fhap frong cuon sach nay
fhaf ra da duoc pho bIon fron khap fho gIoI bang Anh
ngu. fhong qua mang Intcrnct cung nhu qua cac hình fhuc
fruyon ba khac cua To chuc Y fo Tho gIoI |WHO). Tuy
nhIon. fron co so nhung muc fIou nham don khI bIon
soan non cong vIoc cua chung foI Ia co gang ho fhong cac
nguon fu IIou sao cho chung co fho fro non do su dung
nhaf doI voI nguoI doc. cung nhu frình bay chung fhoo
cach do hIou nhaf do baf cu aI quan fam don cac van do
vo suc khoo cung dou co fho su dung duoc ma khong doI
hoI phaI co mof non fang kIon fhuc sau rong vo y hoc.
Ðay Ia mof cong vIoc kho khan va phuc fap. do do
chung foI fu bIof Ia. voI nhung han cho nhaf dInh vo nang
Iuc va frình do. chac chan so khong fho franh duoc íf
nhIou saI sof. Mac du vay. chung foI van manh dan fhuc
hIon cong vIoc voI hy vong co fho mang IaI nhung IoI ích
fhIof fhuc nhaf dInh cho dong dao ban doc. boI vì khong
phaI aI frong chung fa cung may man co duoc nhung kIon
fhuc chuyon mon sau rong vo y hoc. nhung su fhaf Ia faf
ca chung fa dou phaI doI maf voI nhung bonh faf khac
nhau cua chính mình hoac cua nhung nguoI fhan fhuoc
frong gIa dình. Trong nhung fruong hop do. mof quyon
sach nhu fho nay bao gIo cung so Ia mof nguoI ban fof
va huu ích.
Vì fho. chung foI raf mong nhan duoc su cam fhong cua
doc gIa gan xa vo nhung saI sof nou co frong qua frình
bIon soan. cung nhu xIn chan fhanh don nhan va bIof
on moI y kIon dong gop xay dung do noI dung cuon sach
frong Ian faI ban so duoc hoan fhIon hon.
NG¡O¡ B¡KN SOAN
Lo¡ no¡ duu
10 11
800k Nzt
CHAY N¡OC MAT BAT TH¡ONG
Nguyen nhon
Cbay nuoc mat bat tbuong Ia fruong hop nuoc maf chay
ra nhIou va khong phaI do cam xuc nhu bình fhuong.
Trong maf co tuycn /c chính va mof so fuyon Io phu.
Tuyon Io chính nam o goc fron cua mí maf fron va vo
phía ngoaI. Cac fuyon Io phu nam raI rac frong kof mac.
o ca mí fron va mí duoI. Nuoc maf do cac fuyon Io fao
ra co fac dung gIu cho giac mac va kct mac Iuon am uof
va rua froI cac buI bam hay dI vaf nho Iof vao maf. Ðình
fhuong. nuoc maf duoc fao ra IIon fuc. sau khI fham uof
giac mac va kct mac so chay vao cac Io Io nam o goc phía
frong cua mí maf. roI fhoo mof doan ong dan chay vao fuI
Io. Tui /c nam frong mof hoc Iom cua xuong Io. co ong /c
|/c Jao) dan xuong hoc muI. KhI fa chop maf. fuI Io bI op
IaI Iam cho nuoc maf fu fuI Io fran ra. chay vao frong hoc
muI fhoo ong /c.
VoI co cho hoaf dong bình fhuong nay. nuoc maf fuy
duoc fao ra IIon fuc nhung khong chay ra ngoaI maf. ChI
khI co nhung cam xuc manh Iam cho fuyon Io fao nhIou
Cum nung y khou thuc hunh
12 13
Benh mut
nuoc maf hon muc fhong fhuong. nuoc maf moI chay ra
khoI maf.
fUyen |e ch|nh
Cc Onc |e fU| |e

Chay nuoc maf baf fhuong co fho roI vao mof frong haI
fruong hop. voI cac nguyon nhan khac nhau nhu sau:
– Truong hop fhu nhaf. fuyon Io fao ra qua nhIou nuoc
maf do kct mac hay giac mac bI kích fhích. Nhung
nguyon nhan gay kích fhích fhuong gap nhaf Ia buI
hay dI vaf Iof vao maf. fIop xuc nhIou voI gIo. Iong
mI moc vao frong. Maf bI kích fhích cung co fho Ia
dau hIou cua dI ung.
– Truong hop fhu haI do fac nghon konh dan Iuu nuoc
maf. Nhung nguyon nhan co fho Ia: nhIom frung
duong ho hap fron. mí maf quam. Iong mI moc vao
frong. hoac nghon /c Jao |ong dan nuoc maf).
Chon doon
Benh ºU
– KIom fra cac frIou chung nhIom frung duong ho hap
fron.
– Cac dau hIou cua dI ung.
– Cac chan fhuong.
fhcm khcm
– Xom xof gIac mac fìm dI vaf.
– Xom xof mí maf fìm cac dau hIou baf fhuong cua mí
maf. Iong mI.
– Quan saf fìm Iong mI frong fuyon Io.
– KIom fra cac frIou chung cua vIom kof mac.
– Nou nghI ngo co dI vaf frong maf. co fho Ion mí
maf ra do quan saf.
Ð|eu Ir|
Tuy fhoo nguyon nhan va kof qua fham kham. co fho
ap dung mof frong cac bIon phap sau:
– Nou nghon Io dao. co fho dung ngon fay an nho vao
va xoa nan o vI frí cua fuyon Io. moI ngay 2 Ian.
Cum nung y khou thuc hunh
14 15
Benh mut
– Nou maf do. cho dung fhuoc nho maf co khang
sInh.
– Ðung gac mom fham nuoc vua am do Iau maf fhuong
xuyon co fho gIup gIam nho frIou chung.
– Co fho can gay mo do fham do Io dao nou vIoc dIou
frI khong co kof qua koo daI don 6 fhang.
– Nou co Iong mI frong fuyon Io. dung mof caI kop
IoaI nho do gap ra.
– Cac fruong hop nhu mí maf quam. Iong mI moc vao
frong co fho can phaI dIou frI bang phau fhuaf.
– Tranh khong dung fhuoc nho maf hoac fhuoc mo.
fru khI co dau hIou chac chan Ia vIom kof mac.
MAT KHO
Nguyen nhon
Maf kho Ia fình frang co raf íf nuoc maf. gIac mac va
kof mac khong duoc Iam am. NguoI bonh cam fhay maf
kho chIu. cang fuc hoac ngua. fham chí co fho raf dau.
Kho maf co fho Ia mof dang bonh fu phaf hoac do
fuoI gIa. nhung nguyon nhan pho bIon nhaf Ia oicm kct
mac. Mof so nguyon nhan hIom gap khac co fho Ia: hoI
chung 8jögrcn |oicm kbop Jang tbap). bonh sarcoiJ.
nhIom Cb/amyJia tracbomatis. vIom gIac mac. hoI chung
8tcocns-Jobnson va bonh Pcmpbigus.
Chon doon
– Tìm cac frIou chung cua vIom kof mac nhu ngua
maf. chay ghon nhIou va maf do ngau.
– Tìm cac dau hIou nhIom frung maf hoac mí maf
quam. Iong mI moc vao frong.
– Nou nghI ngo nhIom frung. dung fam bong Iay dIch
fIof o maf do Iam xof nghIom xac dInh IoaI vI khuan
gay bonh.
– Xof nghIom 8cbirmcr duoc fhuc hIon bang cach
dung mof IoaI gIay fham dac bIof daf o rìa duoI cua
mí maf. Quan saf do fham cua gIay co fho gIup xac
dInh muc do kho maf. Tuy nhIon. frong fhuc fo fhì
bIon phap nay khong gIup gì nhIou cho vIoc dIou
frI.
Ð|eu Ir|
– Cho dung fhuoc nho maf co khang sInh nou nghI
ngo vIom kof mac.
– Cho dung fhuoc nho maf HypromoIIoso khI can
fhIof fhuong Ia cach dIou frI huu hIou nhaf doI voI
chung kho maf man fính.
– ÐIou frI cac bonh co fho Ia nguyon nhan gay kho
maf.
– Ðo nghI phau fhuaf frong nhung fruong hop mí maf
quam. Iong mI moc vao frong.
Cum nung y khou thuc hunh
16 1?
Benh mut
LKO MAT
Nguyen nhon
Ioo maf xuaf hIon do cac chan Iong mI bI nhIom frung.
fhuong co mu. Iam cho vIon mí maf sung do va dau. Ðay
Ia bonh raf fhuong gap.
Chon doon
Chu you dua vao su quan saf fruc fIop o maf.
Ð|eu Ir|
– Ðung gac mom fham nuoc am dap Ion maf. hoac
xong hoI fhuong xuyon.
– KhI cho sung da nhon dau. co fho nho soI Iong co
chan bI nhIom frung. op nho cho mu chay ra so gIup
nguoI bonh gIam sung dau.
– Co fho cho dung fhuoc khang sInh nho maf nhu
cb/orampbcnico/ nou fhay Ia can fhIof.
CHAP MAT
Nguyen nhon
Chap maf con duoc goI Ia nang tuycn Mcibonius. Ia su
sung phong khong gay dau o khoang gIua mí maf fron
hoac duoI. gay ra do fuyon Mcibonius bI fac nghon. Nou
cho sung qua Ion so op vao gIac mac. fhI Iuc cua bonh
nhan so bI mo dI. Nou nang nay bI nhIom frung. mí maf
so sung do va dau.
Chon doon
Chu you dua vao su quan saf fruc fIop o maf.
Ð|eu Ir|
Khoang 1/3 cac fruong hop chap maf fu khoI ma khong
can dIou frI. Cac fruong hop khong fu khoI can dIou frI
nhu sau:
– Nou co nhIom frung cap fính. cho dung fhuoc khang
sInh nho maf nhu cb/orampbcnico/ va huong dan
bonh nhan xong hoI nong vao maf fhuong xuyon.
Thuong fhì nang so vo vao kof mac.
– Nou chap koo daI hoac nang qua Ion. co fho phaI
do nghI phau fhuaf. Ðonh nhan duoc gay fo faI cho.
sau do mí maf duoc Ion nguoc ra ngoaI. nhung cho
co chap duoc caf va Iam sach.
V¡KM MÍ MAT
Nguyen nhon
VIom mí maf fhuong Ia do dung fay ban duI vao maf.
hoac cung co fho Ia do dI kom voI cac bonh cham o da
hay gau da dau. va nhaf Ia oicm Ja tict ba nbon. VIom mí
maf Iam cho maf do va ngua. fron bo mí maf co da dong
vay. ÐoI khI frong maf cung do. Ðonh fhuong koo daI va
raf do faI phaf.
Chon doon
Quan saf ky cac dau hIou o maf do xac dInh.
Cum nung y khou thuc hunh
18 19
Benh mut
Ð|eu Ir|
– Ðung gac mom fham nuoc am do rua sach maf
fhuong xuyon.
– Huong dan bonh nhan khong duoc dung fay duI vao
maf.
– Cho dung fhuoc mo co khang sInh boI Ion mí maf
sau khI da Iam sach.
– ÐIou frI cac bonh da IIon quan co fho Ia nguyon
nhan gay vIom mí maf. nhaf Ia oicm Ja tict ba
nbon.
– Ðonh raf do faI phaf. non sau khI fhuyon gIam van
phaI fIop fuc dIou frI. Huong dan bonh nhan cac
bIon phap vo sInh maf do ngan ngua faI phaf.
LAC MAT
Nguyen nhon
Iac maf hay Io maf Ia fruong hop haI dong fu maf
khong nam o vI frí can doI nhu bình fhuong. fhong fhuong
Ia mof frong haI maf bI Ioch dI so voI maf kIa. Maf bI Ioch
co fho huong vo phía frong |Io frong) hoac phía ngoaI |Io
ngoaI). Mof so fruong hop íf gap hon. maf bI Ioch co fho
huong Ion phía fron hoac vo phía duoI. Iac maf Ia hIon
fuong fu nhIon fhuong xuaf hIon o fro om vì su kIom soaf
cac co maf con raf you va co cho fao su fhang hang cua
haI maf chua phaf frIon. Nou Iac maf fIop fuc koo daI
sau khI fro duoc 4 fhang fuoI. co fho can phaI co su Iuu y.
Tình frang Iac maf cua fro da Ion Ia do su phaf frIon baf
fhuong cua co cho fao su fhang hang cho haI maf. nhung
cung co fho Ia hau qua cua chung vIon fhI. do maf phaI
fang dIou fIof non mof frong haI maf co khuynh huong
Ioch vao frong. Iac maf o nguoI fruong fhanh co fho Ia
dau hIou cua cac bonh o nao. do day fhan kInh kIom soaf
cac co o maf hoac do su baf fhuong cua chính cac co nay
.
Chon doon
– Chan doan IoaI fru cac fruong hop mí maf khac
fhuong |chang han nhu co nop gap fhua) fao cam
gIac nhu maf bI Ioch.
– ÐoI voI fro om. cho fro nhìn vao mof don pIn nho
o cach khoang nua mof va quan saf su phan chIou
anh sang frong gIac mac. Nou fro bI Iac maf. anh
sang so phan chIou khong can doI.
– Ðao fro nhìn co dInh vao mof mon do choI nho.
sau do dung mof vaf can do cho dI mof maf cua fro
frong khI quan saf ky maf con IaI. Nou fro bI Iac
maf. dong fu frong maf so phaI chuyon dong ngay
khI maf kIa bI cho. vì fIou dIom maf can duoc dIou
chInh.
– Chan doan IoaI fru cac fruong hop u nguycn bao
oong mac. oicm oong mac nbicm sac to va Juc tbuy
tinb tbc. Cac fruong hop nay fuy hIom gap nhung
Cum nung y khou thuc hunh
20 21
Benh mut
can phaI duoc kIom fra do IoaI fru. Cach fhuc hIon
nhu sau: quan saf maf cua fro qua mof kính soI maf
daf cach maf khoang 20 cm. Maf bình fhuong phaI
co mof cham phan chIou mau do o gIua dong fu |con
nguoI). Ðaf cu su khac fhuong nao frong kof qua
quan saf nay dou phaI duoc xom Ia dau hIou nghI
ngo.
Ð|eu Ir|
– Nou xac dInh co Iac maf. do nghI bonh nhan phaI
duoc dInh ky kIom fra o chuyon khoa maf nham
xac dInh bIon phap dIou frI.
– Nou xac dInh maf bình fhuong nhung bonh su cho
fhay nhIou nghI ngo. do nghI bonh nhan kIom fra o
chuyon khoa maf. Chu y Ia cac fruong hop Iac maf
fIom an chI xuaf hIon khI co fho raf mof moI. Nou
khong co dIou kIon kIom fra ngay. do nghI bonh
nhan fro IaI faI kham sau 6 fhang.
– Hau hof cac fruong hop Iac maf o fro om dou co fho
chua frI duoc. KhI fro bI Ioch mof frong haI maf.
co fho cho maf bình fhuong IaI do buoc maf bI Ioch
phaI Iam vIoc. do do phaf frIon bình fhuong fhI Iuc
va can doI voI maf kIa. Nou khong co kof qua. co
fho xom xof vIoc dIou chInh bang kính hoac bang
phau fhuaf.
– Iac maf o nguoI Ion fhuong kho dIou frI hon. va
co kha nang Ia mof faf vInh vIon. Tuy nhIon. bonh
nhan van co fho doo kính Iang fru hoac phau fhuaf
do khac phuc. Trong fruong hop khong khoI phuc
duoc fhI Iuc bình fhuong. phau fhuaf cung gIup fhay
doI dang vo cua maf do fro non ngay ngan hon.
MAT OO
Maf do Ia mof fình frang baf fhuong raf do nhan ra o
maf. dac frung Ia mof mau do ma bình fhuong khong co
o maf. Maf do khong phaI Ia mof bonh. ma Ia mof dau
hIou chung cua raf nhIou bonh maf. NoI cach khac. co
raf nhIou nguyon nhan dan don maf do. Vì fho. khI xu
frí mof fruong hop maf do. fruoc hof can chu y fìm hIou
ngay cac you fo sau day:
– Maf co dau hay khong. va dau don muc do nao7
– ThI Iuc cua maf co bình fhuong khong. va nou co
fhay doI fhì fhay doI don muc do nao7
– Co chay nuoc maf hoac co du maf |ghon) hay khong.
va nou co fhì nhIou hay íf7
– Ðonh nhan co nhay cam baf fhuong voI anh sang.
co so anh sang hay khong7
– Co dI vaf frong maf hay khong7
Ðua vao nhung kof qua fìm hIou fron. co fho fIon hanh
chan doan phan bIof nhu sau:
Cum nung y khou thuc hunh
22 23
Benh mut
1. MAT OO KHONG OA¡
V¡KM KKT MAC
Nguyen nhon
VIom kof mac Ia bonh raf pho bIon. fhuong gap nhaf
Ia frong cac fruong hop nhIom frung duong ho hap fron
hoac sof dI ung. O fro om. vIom kof mac fhuong Ia do
nhIom frung. frong khI o nguoI Ion fhì bonh nay fhuong
Ia do dI ung.
Chon doon
Chan doan dua vao cac frIou chung dac frung:
– Maf do. kho chIu. ngua va chay ghon. nhung dac
bIof khong dau. Nou co dau maf. phaI nghI don mof
bonh maf khac.
– Trong hau hof cac fruong hop vIom kof mac don
fhuan. cac dau hIou ro rof Ia frong maf do ngau.
du maf |ghon) xanh hay vang chay ra nhIou. Iam
cho haI mí maf dính IaI voI nhau khI bonh nhan
moI ngu day. Nou Ia vIom kof mac do nhIom frung.
frong du maf co Ian mu frang. Nou Ia vIom kof mac
do dI ung. du maf frong hon nhung mí maf sung
phu.
– Tìm cac dau hIou cua su gIan mach o kof mac.
– Kof mac phu cung bon duoI mí maf.
– ÐoI voI fro so sInh. can phaI you cau Iam xof nghIom
phan fích chaf fIof o maf nham xac dInh chính xac
IoaI vI khuan gay bonh.
Ð|eu Ir|
– Mof so fruong hop vIom kof mac do oirus co fho fu
khoI khong can dIou frI. VIoc cham soc. vo sInh maf
Ia can fhIof do franh cac bIon chung khac.
– Trong fruong hop chan doan xac dInh hoac nghI ngo
nhIom frung. cho dung fhuoc mo boI maf co khang
sInh nhu cb/orampbcnico/ moI ngay 3 Ian. hoac dung
dang fhuoc nho maf moI ngay 4 Ian. IIon fuc frong
khoang 2 – 4 ngay.
– Rua sach maf bang nuoc am. dung gac mom fham
nuoc Iau fhuong xuyon do du maf khong dong IaI o
mí maf.
– Nou chan doan xac dInh chac chan khong co nhIom
frung. nghIa Ia vIom kof mac do dI ung. co fho chI dInh
dung fhuoc nho maf co chaf khang bistamin. Cung
co fho dung fhuoc nho maf co chua corticostcroiJ.
PhaI hof suc fhan frong. vì cac fhuoc nay raf hIou
qua frong vIom kof mac do dI ung. nhung nou co
nhIom frung fhì chung so Iam cho fình frang nhIom
frung fro non nang hon.
– ÐIou frI cac bonh co fho Ia nguyon nhan dan don
vIom kof mac. nhu sof dI ung hoac nhIom frung
duong ho hap fron.
Cum nung y khou thuc hunh
24 25
Benh mut
– VIom kof mac Ia bonh Iay nhIom. do do can huong
dan bonh nhan cac bIon phap phong ngua nhu khong
dung chung khan fay. khan maf... va vo sInh maf
fhuong xuyon. Tuy nhIon. doI voI fro om khI da baf
dau IIou frình dIou frI fhì kha nang Iay nhIom khong
con. non khong can fhIof phaI buoc fro nghI hoc.
X¡AT H¡YKT O¡O¡ KKT MAC
Nguyen nhon vo chon doon
Xuaf huyof duoI kof mac Ia fruong hop raf fhuong
gap. khong co nguyon nhan ro rof. Ðonh Iam cho maf
do nhung hoan foan khong dau. khong co du maf |ghon).
khong gay fon fhuong maf. Ðonh khong anh huong fhI
Iuc va bonh nhan khong so anh sang. dong fu hoan foan
bình fhuong.
Ð|eu Ir|
Ðonh fhuong fu khoI nhanh. khong can dIou frI. Tuy
nhIon. can fhoo doI do kIp fhoI chan doan phan bIof nou
co bonh maf khac.
2. MAT OO CO OA¡
MONG G¡AC MAC
Nguyen nhon
Mong gIac mac Ia mof frong cac fình frang fhoaI hoa
gIac mac. Iam cho gIac mac bI mon dI mof phan. Ðonh kha
fhuong gap. nguyon nhan co fho Ia do mof chan fhuong
nho o maf. nhung cung co fho do fuoI gIa.
Chon doon
– Maf do va hoI dau nhung khong qua dau.
– ThI Iuc doI khI co fho hoI gIam.
– Maf uof nhung khong co du |ghon) maf.
– Raf íf hoac khong co dau hIou so anh sang.
– Thuong xuaf hIon sau mof chan fhuong nho fruoc
do.
– Quan saf gIac mac duoI kính hIon vI co fho gIup xac
dInh bonh.
– Nho pham nhuom //uorcsccin vao maf do phaf hIon
cac vof fray xuoc fron gIac mac. vì mau //uorcsccin
so dính IaI o do va phan chIou khI fa dung fIa sang
mau xanh roI vao maf.
Ð|eu Ir|
– ÐIou frI khoI dau bang fhuoc nho maf Tctracain.
fhuoc mo boI maf cb/orampbcnico/ va dung mIong
cho maf. Sau do chI cho dung fhuoc mo co khang
sInh moI ngay ba Ian.
– TaI kham sau 24 gIo do xac dInh kof qua dIou frI.
Cum nung y khou thuc hunh
26 2?
Benh mut
NH¡KM HKRPKS G¡AC MAC
Nguyen nhon
Ðonh raf fhuong gap. nguyon nhan fhong fhuong
nhaf co fho Ia do cac vof fray xuoc o gIac mac. nhung
oirus bcrpcs cung co fho fan cong gay bonh o maf bình
fhuong.
Chon doon
– Maf do va dau. cac fruong hop man fính so íf dau
hon.
– NoI Ion nhIou mun boc co nuoc quanh hoc maf.
– Maf uof hoac doI khI chay nuoc maf.
– Chuyon chuyon khoa maf do chan doan IoaI fru
fruong hop Ioof foa nhanh.
Ð|eu Ir|
– Cho dung dang fhuoc mo acyc/ooir |Zooirax) boI vao
maf moI ngay 5 Ian.
– Sau khI da hof cac frIou chung. fIop fuc dung fhuoc
moI ngay 3 Ian frong 3 ngay.
O¡ VAT VAO MAT
ÐI vaf vao maf Ia fruong hop raf fhuong gap. co fho fu
raf nho nhu nhung fruong hop do gIo fhoI buI vao maf.
cho don nhung fruong hop nang nhu dI vaf cam sau vao
nhan cau. Trong hau hof cac fruong hop. dI vaf dou co
fho Iay ra ma khong can don cac bIon phap xu Iy phuc
fap. Tuy nhIon. phaI hof suc fhan frong do khong Iam fon
fhuong maf frong qua frình Iay dI vaf ra khoI maf.
Nguyen nhon
Thuong gap nhaf Ia nhung haf buI nho frong khong
khí. khI vao maf co fho gay kho chIu nho cho don raf
kho chIu. nhung fhuong khong nguy hIom. If gap hon Ia
cac manh kIm IoaI. vun go. p/astic... bI vang manh ra do
cac chan dong manh va fình co bay vao maf. Cac manh
vun kIm IoaI ghIm vao maf cung Ia IoaI faI nan Iao dong
fhuong gap o cac nha may nou maf khong duoc bao vo fof
frong khI Iam vIoc.
Chon doon
– Maf do va dau. Ðau nhIou hay íf con fuy fhoo kích
fhuoc va vI frí cua dI vaf fac dong vao maf.
– Chay nuoc maf. Ðonh nhan fhuong co khuynh huong
muon nham maf IaI vì fhay kho chIu khI mo ra.
– TrIou chung kho chIu co fho gIam dan cho du dI vaf
van nam yon frong maf. do cac phan ung ban dau
maf dan dI.
– Mof so fruong hop khong co frIou chung. nhaf Ia
khI dI vaf xuyon vao nhan cau.
– ThI Iuc hoI gIam. nhung bonh nhan fhuong khong
fhay so anh sang.
Cum nung y khou thuc hunh
28 29
Benh mut
– Trong hau hof cac fruong hop. co fho phaf hIon dI
vaf bang cach quan saf fruc fIop. ÐoI khI can phaI
vach maf va Ion mí maf Ion.
Ð|eu Ir|
– ÐI vaf o fron hoac frong kof mac co fho Iay ra ngay
bang cach rua fay fhaf sach roI vach maf bonh nhan
va dung mof mIong vaI sach mom do day nho dI vaf
dan dan ra khoI maf. Nou Ia nhung haf buI nho. co
fho cho bonh nhan chop maf frong mof chon nuoc
sach. hoac dung nuoc sach rua maf IIon fuc do Iam
froI dI vaf ra.
– Nou dI vaf nam fron gIac mac hoac xuyon nhan
cau. co fho can phaI nho pham nhuom //uorcsccin
vao maf do phaf hIon cac vof fray xuoc hay xuyon
fhung do dI vaf gay ra. Trong mof so fruong hop
can phaI cho sIou am hay chup X quang.
– Truong hop dI vaf Ion va ghIm sau. co fho gay fo bo
maf bang dung dIch nho maf roI dung cac dung cu
chuyon dung do gap. Iay dI vaf ra. Sau do cho fhuoc
nho maf hoac fhuoc mo boI maf co khang sInh vao
roI bang IaI.
– MoI fhao fac dou phaI hof suc chính xac va fhan
frong. vì co fho Iam cho van do fro non fram frong
nou day dI vaf dI sau hon vao maf.
– Sau khI Iay dI vaf ra. co fho vo sInh maf bang nuoc
sach roI cho dung cb/orampbcnico/ dang fhuoc mo
moI ngay 3 Ian. Nou dau nhIou. cho bang maf frong
khoang 4 gIo. KIom fra IaI sau 24 gIo do chac chan
Ia khong co baf cu frIou chung khac Ia nao.
TANG NHAN AP
Tang nhan ap. hay con goI Ia bonh gIocom |g/aucoma).
Ia mof bonh khong pho bIon Iam. nhaf Ia fang nhan ap
cap fính |acutc g/aucoma) raf hIom gap. Mac du vay. cac
bIon chung va fac haI cua bonh co fho raf nghIom frong.
non can phaf hIon som va dIou frI fof do franh anh huong
don fhI Iuc.
Nguyen nhon
Ðình fhuong. chaf dIch frong maf chung fa co mof ap
Iuc vua phaI do gIu cho phan gIua maf co dang fron. KhI
ap Iuc cua chaf dIch frong maf gIa fang hon muc bình
fhuong goI Ia fang nhan ap. Tang nhan ap gay ra su
chon op doI voI cac mach mau nho nuoI day fhan kInh fhI
gIac va Iam fon fhuong cac soI fhan kInh. Ðonh gay gIam
fhI Iuc. va frong cac fruong hop nang co fho dan don mu
hoan foan.
Tang nhan ap cham. phaf frIon koo daI frong nhIou
ngay goI Ia tang nban ap man tinb. hay tang nban ap
goc mo. Nguyon nhan cua fình frang nay Ia su fac nghon
dan dan chaf dIch cua maf o fIon phong. Ðonh fIon frIon
cham frong nhIou nam. ap Iuc chaf dIch frong maf fang
cham. dan dan. cho don khI du do gay anh huong cho
Cum nung y khou thuc hunh
30 31
Benh mut
maf. Ðonh co fính dI fruyon non fhuong xay ra o nhung
nguoI frong cung mof gIa dình. Ðonh phaf frIon fhoo fuoI
doI. fhuong baf dau fu khoang 40 fuoI va fang dan khI vo
gIa. Nou ap Iuc fang raf íf. khong can dIou frI vì khong
gay frIou chung dang ko. Nou fang nhIou. so co bIou hIon
gIam fhI Iuc va do do can duoc dIou frI. So nguoI bI fang
nhan ap man fính can phaI dIou frI o fuoI 40 chI khoang
0.05%. frong khI fy Io nay o do fuoI 80 Ia 7%.
Tang nhan ap xay ra dof ngof va raf nhanh goI Ia
tang nban ap cap tinb. do goc hop o rìa gIac mac Iam fac
nghon hoan foan dong dIch fho. Vì fho. bonh con duoc goI
Ia tang nban ap goc Jong.
Chon doon
– Tang nban ap cap tinb raf hIom gap. gay dau nhIou
o maf. Co frIou chung buon non hoac non. dau dau
dof ngof va co fho dau du doI o vung fron maf hoac
ngay faI maf. Maf mo va nhìn fhay nhung quang
sang fruoc maf. Truong hop nghIom frong co fho
dua don kbicm tbi Jot ngot. nghIa Ia maf han kha
nang nhìn fhay. Ðong fu hoI gIan va fhuong co
hình bau duc fhay vì hình fron. Maf uof va bonh
nhan dac bIof so anh sang. Thuong gap o nguoI
fron 50 fuoI.
– Tang nban ap man tinb khong co frIou chung. do
nhan ap fang cham va khong Iam fhay doI fhI Iuc
ngay non bonh nhan fhuong khong bIof som. chI
phaf hIon duoc Iuc fhI Iuc da gIam nhIou. Ðo phaf
hIon som. can kham maf dInh ky va do nhan ap.
Ðac bIof chu y khI frong gIa dình da phaf hIon co
nguoI fang nhan ap.
Ð|eu Ir|
– Tang nban ap cap tinb Ia mof fruong hop can cap
cuu voI cac bIon phap dong fhoI nhu fhuoc nho. fhuoc
uong... do nhanh chong Iam ha nhan ap. NgoaI ra.
sau khI da kIom soaf duoc nhan ap cung can phaI
phau fhuaf do ngan ngua nhung Ian fang nhan ap
fIop fuc xay ra sau do.
– Tang nban ap man tinb co fho dIou frI bang fhuoc
nho maf Timopto/ |Timoptic) do Iam ha nhan ap.
Ðung IoaI co nong do fu 0.25 – 0.50%. nho vao maf
moI ngay 2 Ian. moI Ian 1 gIof. Trong fhoI gIan
dung fhuoc phaI dInh ky kIom fra nhan ap do dam
bao Ia fhuoc co fac dung. Nou fhuoc nho maf khong
co hIou qua. can dung dang vIon uong co fac dung
koo daI. Trong fruong hop nay. bonh nhan fhuong
phaI dung fhuoc suof doI do gIu cho nhan ap khong
fang. Nou dung don fhuoc vIon cung khong co hIou
qua. khI kIom fra van fhay nhan ap fang dan va
fhI Iuc gIam. co fho can do nghI phau fhuaf do Iam
bình fhuong su Iuu fhong cua dong dIch fho frong
maf.
Cum nung y khou thuc hunh
32 33
Benh mut
3. MAT OA¡ KHONG OO
Mof so fruong hop maf bI dau nhung quan saf maf
fhay bình fhuong. khong fhay co hIon fuong do maf hay
du maf |ghon). Nhung fruong hop nay fhuong khong phaI
bonh cua maf. ma Ia frIou chung cua mof so bonh khac
nhu goI y sau day:
Nhung nguyen nhon Ihuong gop
– Ðo bI vIon fhI |/ongsigbtcJncss)
– Ðo bI chung dau nua dau |migrainc)
– Ðo bI vIom xoang |sinusitis)
– Ðo bI dau dau vì cang fhang
Nhung nguyen nhon h|em gop
– Ðo bI dau rang
– Ðo bI vIom day fhan kInh hau nhan cau
– Ðo bI vIom dong mach fhaI duong
– Ðo bI roI Ioan chuc nang khop fhaI duong – ham
duoI
G¡AM TH¡ L¡C OOT NGOT
Cac fruong hop gIam fhI Iuc dof ngof co fho Ia frIou
chung cua mof so bonh nhu frình bay duoI day. nhung
cung co fho Ia bonh cua maf nhu frong fruong hop tang
nban ap cap tinb... Hau hof cac fruong hop gIam fhI Iuc
dof ngof Ia nhung ca cap cuu nhan khoa can duoc xu frí
nhanh va chuyon ngay don bonh vIon cang som cang
fof.
Nhung nguyen nhon Ihuong gop
– Tac dong mach vong mac
– Tac fInh mach vong mac
– Ðong vong mac
– Tang nhan ap cap fính
– VIom dong mach fhaI duong
– VIom day fhan kInh hau nhan cau
– TaI bIon mach mau nao
– Chung dau nua dau
G¡AM TH¡ L¡C O¡KN T¡KN
CIam fhI Iuc dIon fIon co nghIa Ia fhI Iuc gIam dan dI
fhoo fhoI gIan do mof hoac nhIou nguyon nhan nao do.
Cac fruong hop nay fhuong kho phaf hIon som. do nguoI
bonh khong fu nhan bIof fhI Iuc dang gIam dan. Ðo do.
nou co nghI ngo gIam fhI Iuc. can phaI fhuc hIon kIom fra
maf dInh ky. CIam fhI Iuc dIon fIon o fro om raf can phaf
hIon som vì co kha nang dIou frI fof. ÐoI voI nguoI Ion.
nou phaf hIon gIam fhI Iuc. fruoc hof non nghI don vIoc
kIom fra maf xom co can mang kính hay khong.
Cum nung y khou thuc hunh
34 35
Benh mut
Nhung nguyen nhon Ihuong gop
– Taf khuc xa. khuc xa maf khong dou. nghIa Ia Iuc
hoI fu khong dou nhau o haI maf. fhuong Ia do mof
maf co van do. nhu can fhI. vIon fhI hoac Ioan fhI.
Taf khuc xa gay roI Ioan fhI gIac vì khI nguoI bonh
nhìn vao mof vaf fhì hình anh duoc hình fhanh
fron haI vong mac IaI khac nhau.
– CIam fhI Iuc mof frong haI maf do khong duoc su
dung. nhu frong fruong hop maf bI Iac |Io). Thuong
chI can cho maf bình fhuong IaI do buoc maf bI Iac
phaI hoaf dong Ia co fho dIou chInh duoc fhI Iuc.
– Ðonh vong mac fIou duong. Ia fình frang bonh vong
mac do fIou duong gay ra. Cac mach mau nho cua
vong mac |mao macb) bI phình Ion. chaf dIch fu do
rI ra va xuaf huyof frong vong mac. Tron bo maf
vong mac hình fhanh cac mach mau baf fhuong. do
vo ra va gay xuaf huyof. Xuaf huyof con co fho xay
ra frong fhuy dIch va fao fhanh mo xo frong dIch
nay. CIaI doan fro cua bonh fhuong Ia nguyon nhan
dan don mu vInh vIon.
– Cac bonh fhoaI hoa vong mac dI fruyon. chang han
nhu vIom vong mac sac fo.
– VIom sau mang mach
– ! fuyon yon: do fuyon yon nam frong mof ho xuong
o non so non khI co khoI u phaf frIon. ngay ca u
Ianh fính. so do op vao fhan kInh fhI gIac. gay roI
Ioan fhI fruong cua maf.
Nhung nguyen nhon Ihuong gop o nguo| |on Iuo|
– Taf khuc xa |da noI o fron).
– Ðuc fhuy fInh fho. Ia fình frang cac soI protcin
frong fhuy fInh fho bI bIon doI. Iam cho fhuy fInh
fho khong con frong suof do cho anh sang do dang
dI qua nhu fruoc day. Ðonh khong ro nguyon nhan.
nhung fhuong xuaf hIon o nhung nguoI Ion fuoI va
gIa fang fhoo do fuoI non don nay van duoc xom
nhu mof fIon frình fu nhIon cua su Iao hoa. Ðo fhuy
fInh fho ngay cang mo duc hon non fhI Iuc gIam
dan. cho don khI bonh nhan nhìn raf kom hoac
fham chí khong con nhìn duoc.
– ThoaI hoa dIom vang |hoang dIom). Ia su fon fhuong
fhoaI hoa o phan frung fam cua vong mac. fao fhanh
nhung dIom mau vang frang. ThoaI hoa dIom vang
fhuong xuaf hIon dong fhoI o ca 2 maf. Iam cho
bonh nhan maf fhI gIac o phan frung fam. chang
han nhu khI nhìn vao mof dong chu fhì khong fho
fhay duoc 2 hay 3 chu o khoang gIua. Ðonh xuaf
hIon o fuoI gIa. don nay van chua dIou frI duoc.
nhung khong fIon frIon don muc gay maf fhI Iuc
hoan foan.
– Tang nhan ap cap fính. hay con goI Ia bonh tang
nban ap goc Jong |da noI o fron).
– Ðonh vong mac fang huyof ap. Ia fình frang vong
mac bI fon fhuong do huyof ap cao. gay hop va xo
Cum nung y khou thuc hunh
36 3?
Benh mut
vua fhanh dong mach vong mac. Ton fhuong vong
mac dan don gIam fhI Iuc
O¡C TH¡Y T¡NH THK
Ðuc fhuy fInh fho Ia bonh maf pho bIon o nguoI cao
fuoI. fhuong xuaf hIon o do fuoI fu 50 fro Ion. Khoang
15% so nguoI frong do fuoI fu 65 don 75 mac phaI bonh
nay. va fuoI cang cao fhì fy Io mac bonh cang cao hon.
Nguyen nhon
Ðonh fIon frIon do cac soI protcin frong fhuy fInh fho
bI bIon doI. fuong fu nhu su bIon doI cua Iong frang frung
khI nau chín. Su bIon doI nay Iam cho fhuy fInh fho
maf dan dI do frong suof. Iam cho anh sang khong fho
do dang dI qua nhu fruoc. Mac du vay. van co mof phan
anh sang dI qua duoc. Tuy fhoo muc do anh sang con co
fho dI xuyon qua fhuy fInh fho. fhI Iuc cua bonh nhan co
fho gIam dan. gIam mof phan hoac gIam hoan foan. Tuy
nhIon. cho don khI khong con kha nang nhan ra hình
anh fhì bonh nhan van co fho phan bIof duoc anh sang
va dom foI. Cho don nay. nguyon nhan cu fho gay ra duc
fhuy fInh fho van chua duoc bIof ro. non bonh nay van
fhuong duoc xom nhu mof frong cac dIon fIon fu nhIon
cua fuoI gIa.
Chon doon
Ðuc fhuy fInh fho hoan foan khong dI kom fhoo voI cac
frIou chung vIom nhIom hay dau maf. Ðo do bonh nhan
khong co cam nhan gì khac ngoaI vIoc fhI Iuc gIam dan.
Tuy nhIon. do bonh fIon frIon cham non gIaI doan dau
fhuong khong duoc phaf hIon. fru khI bonh nhan fuan
fhu vIoc kham maf dInh ky va co do fhI Iuc. Hau hof cac
fruong hop duc fhuy fInh fho duoc phaf hIon khI fhI Iuc
da gIam raf nhIou va fhuc su gay kho khan cho nguoI
bonh frong sInh hoaf fhuong ngay.
Ðo chan doan xac dInh. co fho quan saf maf qua mof
kính soI maf daf o khoang cach 20cm. Nou maf bI duc
fhuy fInh fho. so phaf hIon cham phan chIou mau do o
gIua dong fu |con nguoI) bI cho boI cac duong don chay
ngang qua dong fu. VIoc soI day maf fhuong kho khan
do fam nhìn bI can fro. Trong phan Ion cac fruong hop.
kIom fra muc do gIam fhI Iuc cua bonh nhan cung co fho
xac dInh duoc.
Ðuc fhuy fInh fho fhuong xuaf hIon o ca haI maf nhung
khong dou nhau. fhuong Ia mof maf fIon frIon nang hon
can xu frí fruoc.
Ð|eu Ir|
ÐIon phap duy nhaf hIon nay Ia phau fhuaf Iay bo fhuy
fInh fho bI duc. Sau do. hoac fhay bang fhuy fInh fho
nhan fao. hoac cho bonh nhan doo kính. hoac daf kính
saf frong. Phuong phap fhay bang fhuy fInh fho nhan fao
hIon nay duoc su dung nhIou nhaf. Tuy nhIon. frong mof
so fruong hop. do khong fho daf fhuy fInh fho nhan fao
non van phaI ap dung cac bIon phap doo kính hoac daf
kính saf frong.
Cum nung y khou thuc hunh
38 39
Benh mut
cong muc co mut
mong mut vong muc
gíuc muc
dong to c d
thun kính
thí gíuc
thoy tính tho
dích kïnh
e f
CA| 1k|C C|A MA1 VA
lHA| 1H|A1 DlL| 1kl D|C 1H|Y 1lNH 1HL
c Dong duo mo ruch vuo gíuc muc
d Cut bo mong mut
e Co bo thoy tính tho bí doc
f Dut thoy tính tho nhun tuo
H¡KN T¡ONG R¡O¡ BAY
HIon fuong ruoI bay |//oatcrs, muscac oo/itantcs) Ia mof
fhuaf ngu y hoc duoc dung do chI fruong hop ma nguoI
bonh nhìn fhay fruoc maf co mof hay nhIou dom don
nho. gIong nhu ruoI bay. Nhung “con ruoi” nay khong co
fhaf. ma chI Ia do co nhung fon fhuong hay fhoaI hoa cac
fo bao frong fhuy fInh fho hay dIch kính. Iam cho nguoI
bonh nhìn fhay nhu co mof hay nhIou dom don Io Iung
frong khong khí. Vì fho. cho du quay vo baf cu huong nao
cung van nhìn fhay cac dIom don ay.
Ðo do. hIon fuong ruoI bay khong phaI Ia mof bonh.
ma Ia dau hIou cua mof so van do baf fhuong khac nhau
o maf. Co cho ghI nhan hình anh cua maf phu fhuoc vao
5 phan frong suof Ia gIac mac. fhuy dIch. fhuy fInh fho.
fhuy fInh dIch va vong mac. Tron duong dI don dIom
vang |boang Jicm) frong maf. nou anh sang bI ngan IaI
boI baf cu mof vaf can nao. chang han nhu su fhoaI hoa
o fhuy fInh fho. fhuy fInh dIch... fhì hình anh duoc maf
nhan bIof so gIong nhu co mof vaf don o fruoc maf.
Ðo xu frí hIon fuong ruoI bay. can co su chan doan
chính xac nguyon nhan nam o phan nao frong cac phan
cua maf. ÐoI khI day cung co fho Ia dau hIou cua duc fhuy
fInh fho.
Can chan doan phan bIof voI cac fruong hop bonh
nhan nhìn fhay cac dom don khI bI chung dau nua dau.
Trong nhung fruong hop nay. cac dom don chI duoc nhìn
fhay fruoc con dau dau. va fhuong chI frong mof fhoI gIan
ngan.
Nou bonh nhan nhìn fhay nhung dom don raf Ion xuaf
hIon mof cach dof ngof kom fhoo cam gIac Ioo sang fung
vung. raf co fho Ia do racb oong mac hoac bong oong mac.
can phaI chuyon ngay bonh nhan don bonh vIon do co du
dIou kIon xu frí kIp fhoI.
40 41
Benh tu¡, mu¡, hong
800k tz|, N0|, k000
O¡KC
ÐIoc Ia fình frang maf mof phan hoac hoan foan kha
nang ngho bIof am fhanh. ÐIoc co fho do am fhanh khong
duoc dan fruyon vao don faI frong. goI Ia Jicc Jan truycn.
ÐIoc cung co fho do fín hIou fhan kInh khong duoc dan
fruyon Ion nao. mac du am fhanh van duoc fruyon don faI
frong. Truong hop nay goI Ia Jicc tban kinb. Tình frang
dIoc hoan foan fhuong raf hIom khI xay ra. va hau hof
Ia dang bam sInh. Cac fruong hop dIoc mof phan duoc
phan IoaI fu nho don nang bang cach do fhính Iuc. Ray
faI nhIou khong duoc Iay sach ra khoI faI co fho Iam gIam
mof phan fhính Iuc. nhung raf hIom khI Ia nguyon nhan
gay dIoc hoan foan.
Nguyen nhon
Co nhIou nguyon nhan gay dIoc. nhung noI chung
fhuong Ia do cac bonh cua faI. hoac do chan fhuong. hoac
do su fhoaI hoa co cho ngho. Nguyon nhan cu fho cua moI
dang dIoc co fho khac nhau.
– VoI cac fruong hop Jicc Jan truycn: Am fhanh vao
faI ngoaI khong duoc dan fruyon vao don faI frong.
co fho Ia do fon fhuong mang nhI. hoac fon fhuong
ba xuong dan fruyon cua faI gIua Ia xuong bua.
xuong Jc va xuong ban Jap. Ray faI qua nhIou Iam
nghon ong faI ngoaI Ia mof nguyon nhan fhuong
gap o nguoI Ion. Trong mof so fruong hop khac.
xuong ban dap khong dI chuyon duoc do xo hoa faI
non khong fho dan fruyon am fhanh. ÐoI voI fro
om. vIom faI gIua nhIom frung va u dong dIch nhay
frong faI gIua cung Ia nhung nguyon nhan fhuong
gap nhaf.
– VoI cac fruong hop Jicc tban kinb. fuy am fhanh
vao duoc don faI frong nhung fín hIou khong duoc
fruyon Ion nao. do fon fhuong cac cau fruc cua faI
frong. hoac fon fhuong day fhan kInh fhính gIac
noI fu faI frong Ion nao. Ðay co fho Ia do khIom
khuyof faI bam sInh do you fo dI fruyon. cung co
fho do chan fhuong frong Iuc sInh. hoac do bao
fhaI bI fon fhuong frong gIaI doan phaf frIon. Ton
fhuong cung co fho xay ra sau khI sInh do hau qua
cua chung vang da nang. TIop xuc voI fIong on Iau
ngay cung Iam fon fhuong oc faI va mo dao. gay ra
dIoc fhan kInh. Mof so IoaI fhuoc. chang han nhu
strcptomycin va gcntamycin co fho gay fon fhuong
fhan kInh fhính gIac |acoustic ncroc). Nguyon nhan
fu nhIon fhuong gap Ia su fhoaI hoa fhoo fuoI gIa
cua oc faI va mo dao. duoc xom nhu su gIam fhính
Iuc fu nhIon do fuoI gIa. Co khoang 25% nguoI fron
65 fuoI bI dIoc khong hoI phuc do nguyon nhan
fhoaI hoa nay.
Cum nung y khou thuc hunh
42 43
Benh tu¡, mu¡, hong
Chon doon
– Can chan doan phan bIof cac fruong hop dIoc mof
faI hoac dIoc ca haI faI. va dIoc phaf frIon dan qua
fhoI gIan hay xuaf hIon dof ngof.
– Nou co kom fhoo mof frong cac frIou chung nhu u
faI. chong maf. buon non... co fho Ia dau hIou bI
vIom mo dao.
– KIom fra cac IoaI fhuoc bonh nhan vua uong frong
fhoI gIan gan day do xom co baf cu IoaI fhuoc nao
gay anh huong don fhính Iuc hay khong.
– Nhung fro dIoc bam sInh fhuong duoc cha mo phaf
hIon fruoc fIon. Tuy nhIon. nhung Ian kIom fra dInh
ky co fho gIup phaf hIon fình frang maf kha nang
ngho do u dong dIch nhay o faI gIua.
– Ðung dung cu soI faI do phaf hIon cac fruong hop
ray faI Iam nghon faI ngoaI. hoac vIom. fhung mang
nhI...
– Iam fhu nghIom chuc nang ngho do xac dInh Ia
Jicc Jan truycn hay Jicc tban kinb.
Ð|eu Ir|
Tuy fhoo nguyon nhan duoc xac dInh. vIoc xu frí fung
fruong hop co fho khac nhau:
– ÐoI voI fro om bI dIoc bam sInh do dI fruyon. fhuong
khong fho dIou frI duoc. non bIon phap caI fhIon
duy nhaf Ia day cho cac om bIof gIao fIop bang ngon
ngu dau hIou.
– Cac fruong hop Jicc Jan truycn do u dong dIch
nhay frong faI gIua duoc xu frí bang phau fhuaf dan
Iuu dIch ra ngoaI qua Io o mang nhI.
– Iam sach ray faI nou day Ia nguyon nhan gay gIam
fhính Iuc. Than frong khong gay fhuong fon cho faI
frong qua frình Iay ray faI. Non dung nuoc am bom
vao faI do Iam mom ray faI fruoc khI Iay ra.
– Ða so cac fruong hop fhung mang nhI chI can duoc
bao vo fof. Io fhung so fu Ianh sau mof fhoI gIan.
Nhung nou khong fu Ianh fhì phaI fIon hanh phau
fhuaf sua chua fao hình mang nhI.
– Trong cac fruong hop Jicc Jan truycn do xo hoa faI.
can phau fhuaf caf bo xuong ban dap va fhay fho
bang mof vaf fho nhan fao co kha nang dan fruyon
am fhanh
– CIam fhính Iuc do fuoI gIa fhuong khong fho dIou
frI duoc. nhung co fho gIup fang fhính Iuc bang cac
dung cu fro fhính. khuyoch daI am fhanh. may ngho
gan vao faI...
CHAT T¡KT T¡ TA¡
Ia fình frang co chaf dIch chay ra fu faI. fhuong goI Ia
chaf xuaf fIof faI. Chaf xuaf fIof faI co fho chay ra IIon
fuc hoac gIan doan. co fho co muI hoac khong muI. co mau
hoac khong mau. co fho Iong hoac dac... fuy fhoo nguyon
nhan dan don fình frang nay. Mof frong cac nguyon nhan
pho bIon nhaf Ia do vIom faI ngoaI. Tuy nhIon. con co mof
so nguyon nhan khac.
Cum nung y khou thuc hunh
44 45
Benh tu¡, mu¡, hong
Nguyen nhon
– VIom faI ngoaI. do nhIom frung faI ngoaI
– VIom faI gIua. do nhIom frung faI gIua
– Thung mang nhI
– Ray faI
– Co dI vaf frong faI
– Nhof frong faI
– Vo xuong so |raf hIom gap. fhuong xuaf hIon sau
chan fhuong nang o dau). nuoc nao fuy hoac mau co
fho chay ra fu faI.
Chon doon
Chan doan phan bIof cac nguyon nhan khac nhau qua
quan saf faI do phaf hIon ray faI. dI vaf frong faI... Nou
can co fho dung fam bong Iay bonh pham guI xof nghIom
do xac dInh cac fruong hop nhIom frung. KIom fra fhính
Iuc gIup co fhom you fo xac dInh bonh. Nou bonh nhan
vua fraI qua chan fhuong dau hoac co dau hIou vIom faI
gIua nang. can cho chup X quang ngay do xac dInh kIp
fhoI.
Ð|eu Ir|
VIoc dIou frI fuy fhuoc vao nguyon nhan gay ra fình
frang co chaf fIof fu faI.
– Nou do ray faI nhIou. khong can dIou frI gì khac
ngoaI vIoc Iam sach faI. Nou bonh nhan fhay kho
chIu. co fho cho dung fhuoc nho faI natri bicarbonat
moI ngay 3 Ian. IIon fuc frong 4 hoac 5 ngay. Nou
faI van khong sach. co fho dung nuoc am bom vao
faI va huf ra do Iam sach.
– Nou co dI vaf frong faI. fhan frong Iay ra khoI faI.
Khong non co Iay dI vaf ra nou co nguy co Iam fon
fhuong faI. non chuyon bonh nhan don chuyon khoa
do xu frí.
– Cac fruong hop vIom faI ngoaI cung can Iam sach
faI bang cach rua va Iam kho fhuong xuyon. ChI
dInh cac dung dIch nho vao faI co khang sInh hoac
khang vIom hay corticostcroiJ. Nou vIom nang. co
fho can cho kom khang sInh dang vIon uong. Trong
moI fruong hop dou can phaI fhuong xuyon Iam
sach va kho faI.
– VIom faI gIua duoc dIou frI bang fhuoc khang sInh
dang uong. IIon fuc frong khoang 7 don 10 ngay.
kom fhoo voI fhuoc gIam dau nhu paracctamo/. Sau
dIou frI. bonh nhan can duoc fhoo doI frong 2 fuan
do dam bao kof qua dIou frI fof va khong co baf cu
bIon chung nao. nhaf Ia doI voI fro om.
– Thung mang nhI fhuong chI can cham soc fof bonh
nhan. bang faI bang gac sach va kho va cho uong
fhuoc khang sInh kom fhuoc gIam dau do ngan ngua
nhIom frung vao faI gIua. Vof fhung fhuong fu Ianh
sau khoang 4 don 6 fuan. Nou khong hoI phuc sau
fhoI gIan nay. hoac co kom fhoo cbo/cstcatoma. co
Cum nung y khou thuc hunh
46 4?
Benh tu¡, mu¡, hong
fho can phaI xu frí bang phau fhuaf va fao hình
mang nhI.
OA¡ TA¡
Ðau faI raf fhuong gap o fro om. co fho gay dau du doI
va Iam cho cac om raf kho chIu dung. Nguyon nhan co fho
o ngay noI faI. nhung cung co fho do su roI Ioan cua cac
cau fruc nam gan faI.
Nguyen nhon
– VIom faI gIua cap. gay dau du doI kom fhoo sof
cao. faI Iung bung. co fho maf kha nang ngho. Nou
mang nhI bI fhung. dIch duoc fhoaf ra so Iam gIam
dau raf nhanh.
– VIom faI ngoaI hay vIom ong faI. Co fho do nhIom
frung faI cho hoac nhIom frung foan bo ong faI.
Thuong co chaf xuaf fIof faI |o dang chaf dIch hoac
mu chay ra). Thính Iuc co fho bI gIam nho.
– Co dI vaf frong faI.
– NhIom bcrpcs :ostcr fao fhanh nhung mun nuoc
frong ong faI. Trong fruong hop nay. sau khI dIou
frI duf nhIom frung. faI van con dau daI dang frong
nhIou fuan hoac fham chí nhIou fhang.
– RoI Ioan chuc nang khop fhaI duong – ham duoI.
dau rang... do cac co quan o gan faI cung chI phoI
mof nhanh day fhan kInh non gay dau faI.
Chon doon
– Ðung dung cu soI faI do fham kham. quan saf faI.
Nou mang nhI sung do hay duc. co fho nghI ngo
nhIom frung faI gIua. Nou mang nhI bình fhuong.
co fho voI Eustacbc da bI nghon gay fang ap Iuc o
faI gIua.
– Quan saf ky do fìm cac dau hIou cua nhof. mun
nuoc...
– Nou co vIom do phía sau faI. co nhIou kha nang bI
vIom xuong chum.
– Truong hop nghI ngo nhIom frung. co fho dung fam
bong Iay bonh pham guI xof nghIom do xac dInh.
Ð|eu Ir|
ÐIou frI fuy fhoo fung nguyon nhan khac nhau:
– Truong hop vIom faI gIua fhuong dap ung fof voI
khang sInh dang uong. Than frong voI IIou dung
cho fro om. chang han co fho dung dang xI-ro
amoxyci//in 125mg moI ngay 3 Ian cho fro duoI 3
fuoI. hoac 250mg moI ngay 3 Ian cho fro fron 3 fuoI.
Nou bI dI ung voI nhom khang sInh pcnici//in. co
fho dung crytbromycin. Co fho dung kom voI fhuoc
gIam dau nhu paracctamo/.
– Truong hop bI nghon voI Eustacbc. chI khuyon bonh
nhan dung fhuoc gIam dau va uong nhIou nuoc am.
VIoc nuof nuoc nhIou Ian co fho gIup voI nay duoc
Iam fhong nho Io voI mo ra.
Cum nung y khou thuc hunh
48 49
Benh tu¡, mu¡, hong
– Truong hop vIom faI ngoaI non dIou frI bang khang
sInh dang fhuoc nho faI. Nou nghIom frong hon
fhì cho kom khang sInh dang uong. Nou khong co
dap ung fof frong vong mof fuan. can fhay doI IoaI
khang sInh khac. Co fho can Iam sach faI bang
cach bom rua.
– Ray faI nhIou cung co fho Ia nguyon nhan gay dau.
Iay ray faI sach va cho dung fhuoc nho faI natri
bicarbonat frong fhoI gIan 4 don 5 ngay. Nou ray
faI van fIop fuc sInh ra nhIou. fIon hanh bom rua
faI bang nuoc am do Iam sach.
– Nhof frong faI duoc xu frí bang cach cho dung fhuoc
gIam dau. Trong fruong hop co nguy co nhIom frung.
cho dung khang sInh. Nou dau koo daI frong nhIou
ngay khong duf. co fho can xu frí bang cach rach
cho nhof do ruf nuoc.
– NhIom bcrpcs :ostcr duoc dIou frI bang acyc/ooir.
Nou co dau hIou boI nhIom vI khuan. cho dung
khang sInh va rua faI bang nuoc am.
– Cac fruong hop nhu roI Ioan chuc nang khop fhaI
duong – ham duoI. dau rang... chI cho dung fhuoc
gIam dau va fran an bonh nhan. Thuong fhì dau
faI so fu khoI khI cac nguyon nhan nay khong con
nua.
– Nou co dau hIou nghI ngo vIom xuong chum. can
chuyon bonh nhan don bac sI chuyon khoa ngay.
– Truong hop dau faI do fhung mang nhI fhuong chI
can cham soc fof bonh nhan. bang faI bang gac
sach. kho va cho uong fhuoc khang sInh kom fhuoc
gIam dau do ngan ngua nhIom frung vao faI gIua.
Vof fhung fhuong fu Ianh sau khoang 4 don 6 fuan
va khI do dau hIou dau faI so fu khoI.
¡ TA¡
! faI Ia mof fình frang roI Ioan chuc nang ngho Iam
cho bonh nhan ngho fhay nhung am fhanh Ia nhu fIong
ngan vang. fIong ong vo vo. fIong gIo fhoI u u hay cac am
fhanh on ao khac. frong khI fhuc fo khong ho co nhung
am fhanh nay. KhI bI u faI. fhan kInh fhính gIac fruyon
cac xung dong don nao khI khong ho co cac chan dong
am fhanh fu bon ngoaI fruyon vao faI. Nguyon nhan fruc
fIop gay ra roI Ioan nay van chua duoc ro. nhung co fho
co cac kích fhích frong dau hay frong faI. ! faI gay anh
huong vo maf fam Iy nhIou hon Ia mof bonh fhuc fho. vì
mof so nguoI bonh cam fhay raf kho chIu va muon fìm
moI cach do xoa bo cac fIong on. Mof so khac co fho chap
nhan fhích nghI va quon dan voI hIon fuong Ia nay. TIong
on ma bonh nhan ngho fhay doI khI co fho fhay doI khac
nhau va fang gIam vo cuong do.
Nguyen nhon
Mof so nguyon nhan sau day co fho gIan fIop gay ra
chung u faI:
Cum nung y khou thuc hunh
50 51
Benh tu¡, mu¡, hong
– ! faI kom fhoo maf fhính gIac fhuong do fIop xuc
qua fhuong xuyon voI nhIou fIong on. hoac do fIon
frình fhoaI hoa cua fuoI gIa.
– Cac bonh o faI nhu vIom mo dao. bonh Mcnicrc.
vIom faI gIua. xo hoa faI. nhIom doc faI. fac nghon
ong faI ngoaI do nhIou ray faI... dou co fho kom
fhoo hIon fuong u faI.
– ! faI cung co fho Ia frIou chung khI bI phình mach
hay co khoI u chon op frong nao.
– VIoc su dung mof so IoaI fhuoc nhu aspirin. quinin
cung co fho gay u faI.
– ! faI cung co fho xuaf hIon sau mof chan fhuong o
dau.
Chon doon
Chan doan dua vao khaI bao cua bonh nhan kof hop
voI cac frIou chung dI kom.
– Chu y don cac dau hIou nhu gIam fhính Iuc. chong
maf. dau faI...
– Tìm dau hIou cua cac bonh faI nhu vIom faI gIua.
vIom faI ngoaI... cung nhu kIom fra xom ray faI co
qua nhIou frong faI hay khong.
– Ðo huyof ap va xof nghIom mau fìm cac dau hIou
baf fhuong va IoaI fru kha nang bonh nhan bI fhIou
mau |anacmia).
– Iuu y don cac you fo nhu moI fruong Iam vIoc. fuoI
fac. nhung chan fhuong gan day o dau. cac IoaI
fhuoc da su dung...
Ð|eu Ir|
VIoc xac dInh nguyon nhan quyof dInh huong dIou frI.
vì chu you Ia dIou frI nguyon nhan ma fhoI. Can chu y
don fam frang cua bonh nhan. vì you fo fam Iy co fho Iam
cho fình frang bonh fro non foI fo va kho chIu hon. Nou
bonh nhan chap nhan fhích nghI. chang han nhu gIam
bof su Io au. so sof hay buc fuc. van do so fro non do chIu
hon. Cac nguyon nhan nguy hIom nhu u nao. cao huyof ap
can duoc chan doan IoaI fru ngay do fran an bonh nhan.
VIoc gIaI quyof cac nguyon nhan nou fron co fho gIup
Iam maf dI hIon fuong u faI. chang han nhu Iam sach ray
faI. dIou frI vIom faI gIua. vIom faI ngoaI... Mof so bonh
nhan dung cac nguon am fhanh bon ngoaI do gIam bof
cam gIac u faI. chang han nhu ngho raJio, casscttc... Nou
dIou nay gIup bonh nhan fhay do chIu hon fhì cung co fho
chap nhan. Hau hof cac fruong hop u faI khong fhuyon
gIam can duoc chuyon don bac sI chuyon khoa.
V¡KM M¡¡ O¡ ¡NG
VIom muI dI ung Ia bonh pho bIon o mof so vung va
fhuong xuaf hIon vao nhung mua nhaf dInh frong nam.
So dI nhu vay Ia vì bonh gan IIon voI su xuaf hIon cua
cac fac nhan gay dI ung frong moI fruong. chang han nhu
phan hoa. buI... Ðonh raf fhuong gap o nhung nguoI san
Cum nung y khou thuc hunh
52 53
Benh tu¡, mu¡, hong
co mof bonh dI ung khac nhu hon |suyon). cham... Ðonh
co khuynh huong xuaf hIon frong cung mof gIa dình non
co fho Ia co you fo dI fruyon. Ðonh fhuong xuaf hIon o
nu gIoI nhIou hon nam gIoI. va fhuong xuaf hIon fruoc do
fuoI 30.
Nguyen nhon
Ðung nhu fon goI. nguyon nhan cua bonh nay Ia do
hIon fuong dI ung. nghIa Ia su phan ung qua muc cua co
fho doI voI mof so fac nhan nao do. duoc goI Ia fac nhan
gay dI ung. Trong khI cac fac nhan nay Ia vo haI doI voI
nhung nguoI bình fhuong. fhì chung IaI co kha nang gay
ra phan ung manh mo o co fho cua mof so nguoI. Phan
ung manh cua co fho frong fruong hop nay fao ra mof
Iuong Ion bistamin va cac hoa chaf gay vIom va fIof dIch
nhIou o nIom mac muI cung nhu cac xoang muI. Iam cho
nguoI bonh co nhung frIou chung nhu haf hoI. chay nuoc
muI. sung huyof muI...
Cac fac nhan gay dI ung fhong fhuong Ia phan hoa.
cac IoaI cay co. buI. Iong fhu vaf... Tac nhan gay dI ung
khong gIong nhau o moI nguoI. non vIoc nguoI bonh xac
dInh duoc fac nhan gay dI ung Ia raf quan frong.
Chon doon
KhI fIop xuc voI fac nhan gay dI ung. nguoI bonh fhuong
fhay ngua frong muI. frong hong va ca frong maf. Kom
fhoo do Ia haf hoI. chay nuoc muI. nuoc maf. ÐoI khI maf
cung bI vIom kof mac. gay do va dau. Can chan doan IoaI
fru vIom kof mac nhIom khuan. co fho dung fam bong Iay
bonh pham guI xof nghIom nou co nghI ngo.
Ð|eu Ir|
– ÐIou frI frIou chung bang fhuoc khang bistamin. dap
ung fof co fho Iam gIam sung huyof muI. gIam ngua.
gIam chay nuoc muI. nhung co fac dung phu Ia gay
buon ngu.
– Nou vIom muI nho co fho dung fhuoc gIam sung huyof
dang xIf hay nho vao muI. Khong dung IIon fuc qua
3 ngay vì co fho Iam cho bonh nang hon.
– Trong mof so fruong hop co fho dIou frI bang
corticostcroiJ voI dang dung faI cho.
– Thuoc híf soJium cromog/ycat co fho chI dInh dung
fhuong xuyon frong mua co phan hoa. nou phan hoa
Ia fac nhan gay dI ung. so ngan ngua duoc con dI
ung do fhuoc nay uc cho phan ung cua co fho.
– VoI mof so IoaI phan hoa dac bIof. vIoc fIom duoI da
mof Iuong nho phan hoa va fIom nhac IaI nhIou Ian
co fho gIup co fho Iam quon voI phan hoa va xoa bo
duoc hIon fuong dI ung.
– Trong hau hof cac fruong hop. nou xac dInh chính
xac fac nhan gay dI ung fhì vIoc franh xa fac nhan
ay Ia bIon phap fof nhaf.
Cum nung y khou thuc hunh
54 55
Benh tu¡, mu¡, hong
CHAY MA¡ M¡¡
Cac fruong hop chay mau muI co fho can xu frí ngay
khI dang chay mau. cung nhu co fho can xu frí sau do do
ngan ngua nhung Ian chay mau vo sau. Chay mau muI co
fho Ia do nhung va dap. chan fhuong o muI. Iam vo cac
mach mau raf nho o day. hoac cung co fho do cam cum
hay nhIom frung Iam froc cac Iop vay fron nIom mac muI.
Chay mau muI khong do chan fhuong va xay ra nhIou
Ian fhuong duoc goI Ia chay mau cam. co fho Ia dau hIou
cua cac fình frang baf on nhu cao huyof ap. roI Ioan dong
mau... va can duoc xu frí. Chay mau muI cung fhuong xay
ra o fro om nhu mof hIon fuong kha pho bIon va co fho
maf dI khI cac om Ion dan.
Nguyen nhon
Chay mau muI fhong fhuong nhaf Ia do cac chan
fhuong. va dap Iam vo cac mach mau Ion nhung raf mong
manh o vach muI. Vì fho. chay mau muI fhuong chI xay
ra o 1 frong 2 Io muI.
Chon doon
– Tham kham fruc fIop bang cach nhìn vao muI bonh
nhan do co gang phaf hIon vI frí chay mau.
– Can chu y don Iuong mau ma bonh nhan da maf
dI do chay mau muI do co bIon phap dap ung kIp
fhoI.
– KIom fra cac you fo IIon quan nhu huyof ap. fình
frang roI Ioan dong mau...
– Tìm hIou xom bonh nhan bI chay mau Ian dau
hay da fung chay mau nhIou Ian. va nou da fung
chay mau fhì vao nhung fruong hop nao. fhoI dIom
nao...
– HoI vo cac chan fhuong frong fhoI gIan gan day o
vung dau. maf...
Ð|eu Ir|
– Hau hof cac fruong hop chay mau muI co fho xu
frí fof bang bIon phap so cuu fuc fhoI nhu sau: daf
bonh nhan ngoI o fu fho cuI nguoI vo phía fruoc va
ha mIong ra do mau va cac cuc mau dong khong
Iam nghon duong fho. bop muI IaI o vI frí ngay
duoI song muI frong vong 15 phuf. huong dan bonh
nhan chI fho bang mIong. sau do buong muI ra fu
fu do xom mau da ngung chay hay chua. Nou mau
van con chay fhì fIop fuc khoang 5 phuf nua. Nou
sau do mau van khong ngung chay fhì phaI chuyon
ngay bonh nhan don bonh vIon.
– Nou chay mau muI xay ra nhIou Ian va co IIon quan
don cac fac nhan nhu cao huyof ap. roI Ioan dong
mau... can dIou frI cac bonh nay.
– Chay mau muI do chan fhuong. va dap vao muI...
fhuong dap ung fof voI bIon phap cam mau nhu fron.
Can cho bonh nhan nghI ngoI faI cho va franh moI
Cum nung y khou thuc hunh
56 5?
Benh tu¡, mu¡, hong
su va cham vao muI vua bI chay mau. Tuy nhIon.
nou dong mau van chay daI dang khong dung. bonh
nhan co fho can duoc dua vao bonh vIon do can
fhIop bang phau fhuaf hay dof dIon.
– Chay mau muI nhIou Ian o fro om |chay mau cam)
fhuong khong co bIon phap dIou frI. chI co gang
cham soc fof moI Ian chay mau. Tình frang nay
fhuong fu maf dI khI cac om Ion Ion.
NGKT M¡¡
Nghof muI Ia hIon fuong mof hoac haI Io muI bI dIch
nhay ngan bíf. Iam cho nguoI bonh khong fho fho mof
cach do dang. VIoc phan bIof cac fruong hop nghof mof
hay haI Io muI fhuong khong gIup ích gì cho chan doan.
fru fruong hop dac bIof Ia co dI vaf nam frong muI. Tuy
nhIon. can phan bIof gIua ngbct mui cap tinb chI koo daI
frong khoang vaI ba ngay voI ngbct mui man tinb co fho
koo daI don fron 3 fuan Io.
NGHEI MUI CAF IÍNH
Nguyen nhon
Cac nguyon nhan gay ra hIon fuong nghof muI cap
fính co fho Ia:
– VIom muI dI ung.
– VIom xoang.
– NhIom frung duong ho hap fron.
– Co dI vaf frong muI.
– Cuc mau dong con IaI sau khI bI chay mau muI.
– Chan fhuong o muI.
– VIom nIom mac muI |gay sung huyof muI).
Chon doon
Chan doan phan bIof cac nguyon nhan fron. Chu y fìm
cac dau hIou co fho quan saf fhay duoc nhu cuc mau dong
frong muI. dI vaf. cac chan fhuong o muI...
Ð|eu Ir|
Nou xac dInh duoc nguyon nhan. fIon hanh dIou frI
nguyon nhan. Vo dIou frI frIou chung. co fho cho dung cac
IoaI dung dIch fhuoc nho muI nhu sun/arin, naptba:o/in...
Cac fruong hop nghof muI do vIom muI dI ung co fho su
dung cac fhuoc khang bistamin do Iam gIam frIou chung.
Trong mof so fruong hop. fhuoc khang bistamin dang
vIon uong tcr/cnaJin co fho mang IaI hIou qua fof. Nghof
muI do vIom xoang cap fính fhuong kof hop voI chay dIch
muI mau vang. xanh hay co mau va raf nhay cam o vung
maf. ÐIou frI vIom xoang bang khang sInh hoac frong
mof so fruong hop can chup X quang do xac dInh va chI
dInh rua xoang hay phau fhuaf dan Iuu xoang.
Cum nung y khou thuc hunh
58 59
Benh tu¡, mu¡, hong
NGHEI MUI MAN IÍNH
Nguyen nhon
Nghof muI koo daI qua Iau |fron 3 fuan Io) co fho do
nhung nguyon nhan fon faI Iau daI chua duoc xu frí. chang
han nhu Ioch vach ngan muI. nhIom frung duong ho hap
fron hay vIom xoang man fính...
Chon doon
– CIong noI cua bonh nhan co am muI. nghIa Ia cho
fhay ro muI fhuong xuyon bI nghof.
– So muI nhIou frong fhoI gIan bI nhIom frung duong
ho hap fron.
– O nguoI Ion fhuong co dau hIou kho fho khI ngu.
Iam cho gIac ngu bI gIan doan vao ban dom. khIon
nguoI bonh fhuong ngu nhIou vao ban ngay.
– Tro om ngay nhIou khI ngu cung co fho Ia dau hIou
cua nghof muI man fính.
– VIom VA Ia nguyon nhan raf fhuong gap gay ra
nghof muI koo daI o fro om.
Ð|eu Ir|
Thuoc xIf muI. fhuoc nho muI. fhuoc gIam sung huyof...
chI duoc dung do dIou frI frIou chung fam fhoI. Van do
quan frong hon Ia phaI xac dInh va dIou frI nguyon nhan
gay ra nghof muI koo daI. Cac fruong hop Ioch vach ngan
muI co fho Ia do bam sInh hoac do chan fhuong manh vao
muI. nhung nou day Ia nguyon nhan gay nghof muI fhì
dou can phaI phau fhuaf do chInh IaI vI frí vach ngan.
VIom xoang can dIou frI duf dIom voI khang sInh hoac
kof hop rua xoang. phau fhuaf dan Iuu xoang... Tro om
vIom VA cung co fho dIou frI bang khang sInh. nhung nou
khong duf hoac faI phaf nhIou Ian fhì can phaI fIon hanh
phau fhuaf nao sach.
OA¡ HONG
Ðau hong Ia mof cam gIac kho. raf o hong va kho chIu
khI nuof. Ðau hong khong phaI Ia mof bonh. ma co fho Ia
frIou chung cua mof frong nhIou bonh khac nhau.
Nguyen nhon
Cac bonh sau day fhuong Ia nguyon nhan gay dau
hong:
– VIom hong do IIon cau khuan |nhIom IIon cau fan
huyof bofa).
– Ioof mIong.
– VIom amiJan.
– Cam Ianh.
– Cam cum.
– VIom fhanh quan.
– Tang bach cau don nhan nhIom khuan...
Cum nung y khou thuc hunh
60 61
Benh tu¡, mu¡, hong
– Mof so bonh o fro om do nhIom oirus nhu fhuy dau.
soI. quaI bI...
– Mof so fruong hop oicm xoang cung gay dau hong.
mac du hIom gap hon.
Chon doon
– Ðua vao fhoI gIan cua cac frIou chung. Hau hof cac
fruong hop dau hong do nhIom cap fính IIon cau
khuan va oirus dou so gIam frong vong 5 don 7
ngay.
– Ðua vao cac frIou chung fong quaf cua can bonh.
Chang han. cac frIou chung nhu sof cao. do mo hoI.
dau co. mof moI... dou co fho cho fhay mof fruong
hop nhIom frung nghIom frong hon.
– Ðung don soI do quan saf fruc fIop frong hong. fìm
cac dau hIou cua vIom amiJan |nhung cho bong
mu...) hoac fang bach cau don nhan nhIom khuan
|cac mang bua frang nhu sua...)
– So vao hach bach huyof o co do xac dInh xom co
sung fo hay khong.
– Phan Ion cac xof nghIom fhuong khong co gIa frI
chan doan frong cac fruong hop dau hong. vì khI
co kof qua xof nghIom |sau vaI ba ngay) fhì hau
hof bonh nhan dou da fhuyon gIam. Tuy nhIon.
xof nghIom mau dac bIof quan frong frong chan
doan fang bach cau don nhan nhIom khuan. Trong
fruong hop xof nghIom dau fIon cho kof qua am
fính. can phaI Iap IaI sau do 3 fuan. vì vao fhoI
dIom nay bonh fro non do phaf hIon hon. Nou kof
qua am fính nhung bonh nhan khong co dau hIou
fhuyon gIam sau 1 don 2 fuan. can fIop fuc Iap IaI
xof nghIom.
– Tang bacb cau Jon nban nbicm kbuan fhuong duoc
nghI don khI phaf hIon mof mang frang phía fron
amiJan. So vao hach bach huyof o vung co fhuong
fhay sung fo hon. Thuong co cac dom xuaf huyof
fron vom mIong va cung co fho phaf hIon gan Iach
fo.
– Ioof frong mIong cung gay dau hong. duoc phaf hIon
bang quan saf fruc fIop. Hau hof cac fruong hop Ioof
mIong Ia Ianh fính. nhung nou Ioof koo daI hon 6
fuan fhì non xof don kha nang ung fhu.
Ð|eu Ir|
– Cac fruong hop bonh do nhIom oirus chI can cho
bonh nhan dung fhuoc gIam dau va suc mIong bang
dung dIch co khang sInh.
– Cac fruong hop nhIom IIon cau khuan nou xu frí
ngay bang pcnici//in so co fho Iam gIam frIou chung
cua bonh frong vong 24 gIo. Tuy nhIon. chua co
phuong phap nao do chan doan phan bIof gIua cac
fruong hop nhIom oirus va nhIom IIon cau khuan.
Cum nung y khou thuc hunh
62 63
Benh tu¡, mu¡, hong
va vì fho khong fho su dung pcnici//in khI chua co
du co so chan doan phan bIof.
– KhI bonh nhan co dau hIou nhIom doc. co fho cho
dung mof IoaI khang sInh co hIou qua chong IaI IIon
cau khuan. chang han nhu pcnici//in. hoac dung
crytbromycin 250mg 4 Ian moI ngay. IIon fuc frong
5 ngay.
– Cac fruong hop vIom amiJan cung gay ra dau hong
nhu mof frong cac frIou chung chính. ÐIou frI fof
amiJan so Iam gIam dau hong frong vong 24 gIo.
Nou frIou chung koo daI hon. hoac quan saf co mu
fron amiJan. dac bIof Ia mof bon hach amiJan sung
fay Ion. can chuyon bonh nhan don chuyon khoa do
dIou frI ngay. Mof so fruong hop nang can phaI
phau fhuaf caf bo amiJan.
– Tang bach cau don nhan nhIom khuan chI dIou frI
frIou chung bang fhuoc gIam dau va cho bonh nhan
nghI ngoI. Tranh dung fhuoc khang sInh vì raf hay
gay ra cac vung ban do fron da. Thoo doI va fIon
hanh guI xof nghIom mau do co kof qua chan doan
chính xac fruoc khI quyof dInh dIou frI bang khang
sInh.
– Nou bonh nhan dang dung fhuoc carbima:o/ |fhuoc
dIou frI cuong fuyon gIap) bI dau hong. non nghI ngay
don chung gIam bach cau frung fính |ncutropacnia).
CuI xof nghIom Iam cong fhuc mau foan bo ngay do
xac dInh.
– Ioof mIong duoc xu frí bang cach vo sInh rang
mIong fof. Suc mIong bang nuoc muoI hoac dung
dIch saf khuan. ChI dInh khang sInh chong nam.
chang han nhu nystatin 1mI. moI ngay 4 Ian nou co
dau hIou bI fua |tbrust).
S¡NG HACH BACH H¡YKT V¡NG CO
Hach bach huyof vung co sung fo fhuong Ia dau hIou
cua mof fruong hop nhIom frung duong ho hap fron hoac
vIom hong. nhung doI khI cung Ia dau hIou cua mof so
van do baf on khac. Hach bach huyof vung co sung fo co
fho Ia mof dau hIou rIong Io hoac co kom fhoo dau. nhay
cam.
Nguyen nhon
NoI chung. hach bach huyof vung co Ia mof frong cac
hang rao cua co fho do ngan chan su xam nhap cua vI
khuan vao co fho. TaI day. vI khuan bI gIu IaI va bI cac
bach cau cua co fho fIou dIof. Trong qua frình nay. hach
sung fo do co su fích fu cua vI khuan va bach cau. Mof so
fruong hop sung gay dau. nhung cung co khI khong dau.
Cac fruong hop gay sung fo hach bach huyof o co fhuong
Ia:
– VIom hong.
– VIom amiJan.
– Ðau faI.
Cum nung y khou thuc hunh
64 65
Benh tu¡, mu¡, hong
– NhIom frung vung da dau.
– NhIom frung duong ho hap fron.
Chon doon
Co fho so fhay hach bach huyof vung co sung fo. Tuy
nhIon. dIou quan frong hon Ia phaI chan doan phan bIof
voI cac nguyon nhan co fho gay ra sung hach. Vì fho. can
kham ky o cac vung faI. muI. hong va da dau. ÐoI khI
cung can quan saf cac hach bach huyof khac nhu o bon
va nach do phaf hIon cac bonh foan fhan.
Ð|eu Ir|
– Cac fruong hop do oirus gay ra fhuong khong koo
daI qua 2 fuan. hach so fu fro IaI bình fhuong.
– ChI fIon hanh dIou frI khI xac dInh chac chan nguyon
nhan. chang han nhu vIom hong. vIom amiJan...
– Nou khong fho chan doan phan bIof. fIop fuc fhoo
doI frong khoang fu 4 don 6 fuan do co fhom cac
frIou chung gIup chan doan phan bIof.
– Nou hach sung fo va koo daI hon 6 fuan. cho Iam
cong fhuc mau foan bo voI cong fhuc bach cau va
xof nghIom Pau/-Bunnc// do fìm bonh Iy ac fính
o ho fao mau va chung fang bach cau don nhan
nhIom khuan. Nou cac xof nghIom cho kof qua am
fính. co fho fIon hanh sInh fhIof do IoaI fru kha
nang bI Iao phoI.
KHAN T¡KNG
Khan fIong. hoac doI khI maf fIong |hay faf fIong). Ia
frIou chung raf fhuong gap dI kom voI cac fruong hop
nhIom frung duong ho hap fron. Ðonh nhan bI fhay doI
fIong noI. phaf am raf kho khan. fIong noI fhou fhao kho
ngho va doI khI khong con phaf ra fIong noI duoc nua.
Khan fIong fhuong chI xuaf hIon frong mof fhoI gIan
ngan va so fu khoI. nhung doI khI cung koo daI daI dang
nou nguyon nhan gay khan fIong Ia nhung bonh nghIom
frong chua duoc dIou frI.
Nguyen nhon
– Ðo co gang noI nhIou. noI fo IIon fuc frong mof fhoI
gIan. Iam cang qua muc cac co nho cua fhanh quan.
chang han nhu nhung nguoI dIon fhuyof. gIao vIon.
ca sI... sau nhung buoI Iam vIoc koo daI va no Iuc
qua suc.
– NhIom frung duong ho hap fron. cam Ianh. vIom
hong... dan don vIom fhanh quan cap fính Iam fon
fhuong day fhanh am frong fhanh quan.
– VIom pho quan man fính.
– Thanh quan bI kích fhích nhIou va fhuong xuyon do
huf fhuoc. uong ruou qua nhIou.
– Ioch vach ngan muI. vIom muI dI ung hoac vIom
xoang Iam dIch nhay dI vao fhanh quan va gay kích
fhích.
Cum nung y khou thuc hunh
66 6?
Benh tu¡, mu¡, hong
– PoIíp day fhanh am.
– CIam nang fuyon gIap. do co su fan fao mo fron
day fhanh am.
– Ðonh bach hau |o fro om). do vIom Iam hop duong
fho.
– Truong hop raf hIom gap Ia ung fhu fhanh quan.
Chon doon
Chu y cac frIou chung dI kom do xac dInh nguyon nhan.
Nou khan fIong koo daI. non chuyon bonh nhan don bac
sI chuyon khoa do kIp fhoI phaf hIon cac nguyon nhan
nghIom frong nou co. Cac xof nghIom sau day fhuong can
fhIof frong chan doan nguyon nhan gay khan fIong:
– Iam cong fhuc mau foan bo.
– Chup X quang Iong nguc.
– KIom fra chuc nang gan.
Cac fruong hop khan fIong koo daI fron 3 fuan khong
ro nguyon nhan can duoc chuyon don bac sI chuyon khoa
do co du dIou kIon chan doan IoaI fru kha nang ung fhu
fhanh quan |fhuong phaI soI fhanh quan).
Ð|eu Ir|
– ÐIou frI fuy fhuoc vao nguyon nhan gay khan fIong
duoc xac dInh.
– Trong hau hof cac fruong hop. day fhanh Iuon can
duoc nghI ngoI. vì fho non khuyon nguoI bonh íf noI
hoac khong noI frong mof fhoI gIan. Nou chI khan
fIong do day fhanh da Iam vIoc qua nhIou fhì day
Ia bIon phap duy nhaf can ap dung.
– Khuyon bonh nhan ngung hoac han cho vIoc huf
fhuoc. uong ruou.
APXK RANG
Apxo rang Ia fình frang co boc mu quanh chan rang do
vI khuan xam nhap va Iam chof fuy rang. Apxo rang Iam
cho vung ma gIap voI rang bI nhIom khuan sung dau.
Nguyen nhon
– Apxo rang fhuong xay ra sau khI bI sau rang.
– Apxo rang cung co fho xay ra do bonh nha chu khI
vI khuan fích fu frong cac boc sau gIua rang va
nuou |IoI).
Chon doon
Ðua vao cac frIou chung va quan saf fhuc fho. Cac frIou
chung dac frung Ia: dau rang. nuou |IoI) sung do va dau.
nhaf Ia khI nhaI. kom fhoo sof. dau dau. KhI bonh fIon
frIon khong duoc dIou frI kIp fhoI. boc mu co fho vo. co
muI hoI va bonh nhan fhay bof dau. Thuong fhì rang bI
sau co fho xac dInh duoc vI frí va do do xac dInh duoc
vung apxo rang. Tuy nhIon. frong mof so fruong hop can
chan doan IoaI fru kha nang sung fuyon nuoc bof mang
Cum nung y khou thuc hunh
68 69
faI bang cach fhu xom co fho so duoc vao goc ham hay
khong.
Ð|eu Ir|
– Cho dung fhuoc gIam dau nhu paracctamo/. kom
fhoo voI dIou frI bang khang sInh. chang han nhu
pcnici//in V 500mg. 6 gIo mof Ian va mctroniJa:o/
800mg. 8 gIo mof Ian.
– Ðan Iuu o apxo. rua va saf frung fuy rang.
– Sau khI da dIou frI o apxo va rang sau. can xu frí
rang bI sau. chang han nhu fram hoac nho bo |nou
khong fho gIu IaI duoc nua).
– Apxo quanh nuou rang can rach do Iam fhoaf mu.
xu frí cho vIom quanh rang. doI khI can phaI nho
bo rang.
– Nou cac van do cua rang chua duoc gIaI quyof. can
do nghI bonh nhan don kham bonh voI nha sI.
800k t|N Nzck
H¡YKT AP CAO
Huyof ap cao Ia fình frang ap Iuc cua dong mau Ion
cac fhanh dong mach fang cao hon muc bình fhuong.
Ðình fhuong. huyof ap van co fang cao hay gIam fhap
doI chuf fuy fhoo fình frang hoaf dong cua co fho. Chang
han nhu. khI Iuyon fap fho fhao. chay bo... huyof ap so
hoI cao hon so voI khI nghI ngoI. nam ngu... Tuy nhIon.
fhuaf ngu “buyct ap cao” duoc dung do chI mof fình frang
khong bình fhuong. nghIa Ia su gIa fang ap Iuc cua mau
Ion fhanh dong mach da don mof muc vuof cao hon cac
fhay doI bình fhuong. Huyof ap cao xay ra cho baf ky
aI. nhung fy Io nguoI bI bonh nay o nam gIoI fhuong cao
hon nu gIoI. va xuaf hIon o fuoI frung nIon cho don fuoI
gIa nhIou hon o nhung nguoI con fro. Raf nhIou nguoI bI
huyof ap cao nhung khong bIof. chI vì khong co nhung
Ian kIom fra suc khoo dInh ky. va do do bonh khong duoc
dIou frI. am fham fIon frIon cho don khI fhuc su co fho
gay nguy hIom cho suc khoo.
Nhu da noI. huyof ap cua mof nguoI bình fhuong cung
Iuon dao dong. KhI chung fa chay bo hay hoaf dong manh.
huyof ap fang cao doI chuf. KhI chung fa Io Iang. cang
fhang. huyof ap cung fang cao. KhI chung fa huf fhuoc
Cum nung y khou thuc hunh
?0 ?1
Benh t¡m much
Ia. uong ruou... huyof ap cung fang. Nguoc IaI. khI chung
fa fhu gIan. nghI ngoI. nam ngu... huyof ap ha fhap hon.
Ðo su dao dong fu nhIon nay. non fruoc khI do huyof ap
cho mof bonh nhan vua fu xa don. bac sI fhuong do nghI
bonh nhan ngoI hoac nam nghI khoang 15 phuf do huyof
ap fro IaI muc bình fhuong roI moI do.
Huyof ap duoc do bang 2 chI so khac nhau. voI don
vI Ia mIIImof fhuy ngan. duoc vIof faf Ia mmHg. nhung
fhong fhuong hon chI fho hIon bang 2 con so ngan cach
nhau boI mof dau vach. chang han nhu: 140/90.
KhI mau fu fIm duoc bom vao cac dong mach fao non
ap Iuc cao nhaf. chI so do duoc goI Ia buyct ap tam tbu.
Ðay Ia con so Ion hon duoc daf fruoc dau vach.
KhI fIm dung nghI gIua 2 Ian co bop. ap Iuc mau xuong
fhap nhaf. chI so do duoc goI Ia buyct ap tam truong. Ðay
Ia con so nho hon duoc daf sau dau vach. Trong ví du vua
nou fron. buyct ap tam tbu cua bonh nhan Ia 140 mmHg
va buyct ap tam truong Ia 90 mmHg.
Nguyen nhon
Khoang 90% so bonh nhan bI huyof ap cao khong ro
nguyon nhan. duoc goI Ia cao buyct ap nguycn pbat. Mac
du khong co nguyon nhan ro rang. nhung huyof ap cao
raf fhuong co IIon ho voI cac you fo nhu boo phì. nghIon
ruou. nop song íf hoaf dong hoac co nhIou Io au cang
fhang... NgoaI ra. you fo dI fruyon cung co fho co IIon
quan. vì huyof ap cao fhuong fhay xuaf hIon frong cac gIa
dình von da fung co nhIou nguoI mac bonh nay.
Khoang 10% bonh nhan huyof ap cao co fho xac dInh
duoc nguyon nhan cu fho. goI Ia cao buyct ap tbu pbat.
Cac nguyon nhan fhuong gap Ia:
– Hop dong mach chu |bam sInh).
– TIon san gIaf.
– Ðonh fhan.
– Ðonh fuyon fhuong fhan.
– Ðo mof so IoaI fhuoc. chang han nhu fhuoc ngua
fhaI co cstrogcn duoc bIof Ia Iam fang nguy co bI cao
huyof ap.
– Ðonh fuyon gIap.
– Ðonh fIou duong.
Chon doon
Huyof ap cao duoc chan doan xac dInh can cu vao frI so
do huyof ap. Tuy nhIon. do su dao dong huyof ap fu nhIon
nhu da noI. non vIoc chan doan xac dInh phaI Jua oao
tri so cua J /an Jo /icn ticp trong J ngay, oao J tboi Jicm
kbac nbau trong ngay. Nou cac Ian do nay cho kof qua
nhu nhau hoac chonh Ioch khong dang ko. moI co fho kof
Iuan vIoc bonh nhan co bI cao huyof ap hay khong. Maf
khac. ngay ca khI da co kof Iuan va fIon hanh dIou frI fhì
Cum nung y khou thuc hunh
?2 ?3
Benh t¡m much
vIoc fhoo doI fhuong xuyon huyof ap cua bonh nhan van
Ia mof you cau baf buoc.
Tuy nhIon. nou Ian do dau fIon cho kof qua huyof ap
raf cao kom fhoo mof frong nhung bIon chung cua fang
huyof ap. chang han nhu bonh vong mac fang huyof ap.
fhì co fho xom xof ngay vIoc fIon hanh dIou frI.
Huyof ap cao fhuong khong co cac frIou chung ro rof.
chI fru khI huyof ap da Ion qua cao moI co cac dau hIou
nhu dau dau. fho gap. choang vang va roI Ioan fhI gIac.
Vì fho. vIoc chan doan huyof ap cao chu you dua vao su
phaf hIon va fhoo doI qua nhIou Ian do huyof ap dInh ky.
Nhung nguoI co nhIou nguy co cao huyof ap nhu nguoI gIa.
nguoI bI bonh fhan. nguoI nghIon ruou. nguoI boo phì...
can phaI duoc dInh ky kIom fra huyof ap do kIp fhoI phaf
hIon va dIou frI. Nhung nguoI bình fhuong cung non kIom
fra huyof ap hang nam do dam bao Ia huyof ap van bình
fhuong.
VIoc xac dInh huyof ap cao khong hoan foan gIong
nhau o moI nguoI. Chang han nhu o nguoI gIa huyof ap
co khuynh huong hoI cao so voI nguoI fro. o nguoI co fho
hình cao Ion huyof ap cung hoI cao so voI nhung nguoI
fhap bo... Va nou nhu mof nguoI dang song frong fình
frang cang fhang. Io Iang fhì chI so huyof ap cao cung
chua fho kof Iuan Ia co bonh. Cac chI so goI y sau day chI
mang fính fham khao. can xom xof fhom cac moI IIon ho
khac voI cao huyof ap nhu da frình bay o fron.
TrI so huyof ap cua mof nguoI fruong fhanh dang frong
fình frang khoo manh bình fhuong Ia dao dong fron duoI
khoang 110/75. Nou kof qua 3 Ian do IIon fIop frong 3
ngay va vao 3 fhoI dIom khac nhau cho cac frI so cao hon
muc bình fhuong nhung:
1. Thap hon 150/90: Chua can dIou frI. nhung non co
su fhoo doI. kIom fra dInh ky.
2. Cao hon 160/100: Ðo nghI bonh nhan don kIom fra
huyof ap 3 Ian frong vong 2 fuan fIop fhoo.
3. Trong khoang fu 150/90 don 160/100: Ðo nghI bonh
nhan don kIom fra huyof ap 3 Ian frong vong 3 don
6 fhang fIop fhoo.
Sau do. nou nhung kof qua fu sau Ian do fhu fu cho cac
frI so:
1. Thap hon 150/90: Khong can dIou frI. nhung khuyon
bonh nhan non dInh ky kIom fra huyof ap.
2. Huyof ap fam fruong |chI so fhap hon) fhuong xuyon
gIu o muc 90 don 99. can fIon hanh dIou frI nou co
kom fhoo mof frong cac nguy co cao vo bonh fIm
mach nhu:
* Ion fuoI: fu 60 fuoI fro Ion.
* NghIon fhuoc.
* NghIon ruou.
* Cao cbo/cstcro/.
* Co fIon su gIa dình vo huyof ap cao.
* ÐI bonh fIou duong.
Cum nung y khou thuc hunh
?4 ?5
Benh t¡m much
Nou khong co baf ky nguy co nao frong cac nguy co
ko fron. co fho chua can dIou frI nhung phaI fIop fuc
fhoo doI huyof ap va huong dan cho bonh nhan cac
bIon phap ha huyof ap khong dung fhuoc. VIoc fhoo
doI frong vong 6 fhang sau do nou cho fhay huyof ap
fam fruong Ion cao hon muc fron fhì phaI fIon hanh
dIou frI bang fhuoc.
3. Huyof ap fam fruong fhuong xuyon gIu o muc 100
don 110. can fIon hanh dIou frI nou co kom fhoo
mof frong cac bonh sau day:
* Phì daI fam fhaf fraI duoc xac dInh qua hình
anh chup X quang nguc |CXR) hay dIon fam do
|ÐCC).
* Con fhIou mau cuc bo fhoang qua.
* Ða fung xay ra cac con dof quy. dau fhaf nguc hay
nhoI mau co fIm.
* Suy fhan |fang crcatinin. protcin nIou. huyof
nIou).
* Ðonh mach ngoaI vI.
* Ðonh vong mac do fang huyof ap.
Nou khong co baf ky frIou chung bonh nao frong
cac bonh ko fron. co fho chua can dIou frI nhung
phaI fIop fuc fhoo doI huyof ap hang fuan. va sau do
Ia hang fhang do kIp fhoI phaf hIon cac fhay doI.
Nou sau do huyof ap co gIam duoI muc 160/100. co
fho xac dInh Ia cao huyof ap nho va chI can fIop fuc
fhoo doI cung nhu huong dan cho bonh nhan cac
bIon phap ha huyof ap khong dung fhuoc. Nou huyof
ap fam fruong fIop fuc o muc cao hon 100. non fIon
hanh vIoc dIou frI bang fhuoc.
4. Nou huyof ap fhuong xuyon o muc cao hon 160/110.
can fIon hanh dIou frI bang fhuoc.
5. Nou huyof ap fam fruong Ion hon 120 va fIop fuc
fang sau moI Ian do huyof ap. co kha nang Ia tang
buyct ap ac tinb. can chuyon don bac sI chuyon
khoa hoac do nghI bonh nhan vao dIou frI frong
bonh vIon.
Ð|eu Ir|
– Cac bIon phap Iam ha huyof ap khong dung fhuoc
non duoc huong dan cho faf ca cac bonh nhan co
huyof ap cao hoac hoI cao. do co uu dIom Ia khong
co nhung phan ung phu nhu khI dung fhuoc. Cac
bIon phap nay gom co:
* CIam fIou fhu nang Iuong |ca/o) frong bua an
hang ngay. can doI dInh duong hop Iy do gIam
can nham daf duoc mof frong Iuong co fho vua
phaI. Iy fuong.
* Khong uong hoac han cho foI da vIoc uong ruou.
* CIam Iuong muoI an frong moI bua an. co gang an
nhaf hon muc bình fhuong fruoc day.
* Nang Iuyon fap co fho. fap fho duc. choI fho fhao
vua suc. co fho ap dung cac phuong phap ron
Cum nung y khou thuc hunh
?6 ??
Benh t¡m much
Iuyon van dong co fho fhuong xuyon nhu chay bo.
dI xo dap...
* Ðo fhuoc Ia.
* CIam Iuong chaf boo frong bua an. nhaf Ia cac
chaf boo bao hoa |saturatcJ /at) va cbo/cstcro/.
– ÐIou frI bang fhuoc non fIon hanh fhoo phuong
fhuc bac fhang. co nghIa Ia fu nho don nang. Co
fho baf dau voI mof IoaI fhuoc fhuoc nhom tbia:iJ
|nhu byJroc/orotbia:iJ. bcnJro//ua:iJ) voI fac dung
chính Ia IoI fIou. qua do Iam ha huyof ap. Chong
chI dInh cua nhom tbia:iJ Ia cac fruong hop fIou
duong. bonh gout.
– Nou nhom tbia:iJ bI chong chI dInh hoac khong co
hIou qua Iam ha huyof ap. co fho dung mof frong cac
fhuoc fhuoc nhom chon gIao cam bcta |nhu atcno/o/,
naJo/o/...). Chong chI dInh cua nhom fhuoc chon
gIao cam bofa |bcta b/ockcr) Ia cac fruong hop fIou
duong. suy fIm. hon |suyon). bonh mach ngoaI vI.
Trong fruong hop khong co chong chI dInh nhung
fhuoc fo ra khong co hIou qua kIom soaf huyof ap.
co fho cho dung kof hop haI IoaI fhuoc vua ko so
gIup gIa fang hIou qua Iam gIam huyof ap.
– Nou ca 2 nhom fhuoc fron dou bI chong chI dInh
hoac fo ra khong co hIou qua. co fho cho dung mof
frong cac IoaI fhuoc fhuoc nhom chon dong ca/ci
vao fo bao |ca/cium-cbannc/ b/ockcr) nhu ni/cJipin,
ocrapami/... hoac dung mof fhuoc fhuoc nhom uc
cho ho rcnin-angiotcnsin |ACE inbabitor) nhu
captopri/.
– Trong fruong hop khong co chong chI dInh nhung
vIoc dung rIong ro cac IoaI fhuoc khong mang IaI
hIou qua kIom soaf huyof ap. co fho can nhac vIoc
dung phoI hop ca 3 hoac 4 nhom fhuoc fron voI IIou
fhích hop. Muc dích cua vIoc dIou frI Ia phaI ha
duoc huyof ap xuong o muc duoI 150/90.
– Thuong xuyon kIom fra huyof ap do dam bao nam
duoc hIou qua cua vIoc dung fhuoc. Cung co fho ap
dung phac do kof hop nhu sau: Nou dung nhom
fhuoc fhu nhaf khong co hIou qua. cho kof hop
nhom fhuoc fhu haI. Nou van khong daf hIou qua.
cho fang gap doI IIou nhom fhuoc fhu haI. Nou van
chua daf hIou qua. kof hop fhom nhom fhuoc fhu ba
va fhu fu. Can nhac kha nang chuyon bonh nhan
don bac sI chuyon khoa hoac do nghI dIou frI faI
bonh vIon.
– Mof so fruong hop sau day cung can can nhac vIoc
do nghI bonh nhan dIou frI faI bonh vIon hoac
chuyon don bac sI chuyon khoa:
* Ðonh nhan fang huyof ap o do fuoI raf fro. duoI
35 fuoI. kom fhoo mof hay nhIou nguy co vo cac
bonh fIm mach.
* Huyof ap fang cao dof ngof.
Cum nung y khou thuc hunh
?8 ?9
Benh t¡m much
* Cao huyof ap fhu phaf |fang crcatinin. protcin
nIou...)
* Khong kIom soaf duoc huyof ap. huyof ap fIop fuc
fang cao ngay frong fhoI gIan dang dung fhuoc
dIou frI.
– VIoc dIou frI bang fhuoc non cham duf khI xac dInh
huyof ap da duoc duy frì on dInh o muc fhap hon
150/90 va khong co baf cu frIou chung nao cua cac
bonh IIon quan. Non gIam IIou dan dan fruoc khI
duf han.
– Ðonh nhan can duoc fhoo doI huyof ap fhuong xuyon
sau dIou frI do dam bao phaf hIon kIp fhoI cac dau
hIou faI phaf.
TANG L¡P¡O MA¡
Tang /ipiJ mau Ia chI chung cac bonh chuyon hoa co
fang cao Iuong /ipiJ hay chaf boo frong mau. Mof frong
cac dang chaf boo fang cao gay nguy hIom fhuong gap
nhaf Ia cbo/cstcro/. NgoaI ra con phaI ko don cac dang
nhu trig/yccriJ va /ipoprotcin.
Lipoprotcin Ia su kof hop cua cac phan fu /ipiJ va
protcin fhoo nhung fy Io khac nhau. NoI mof cach nom
na fhì voI fy Io protcin cang fhap. /ipoprotcin cang co
haI cho suc khoo. NguoI fa phan ra cac IoaI nhu sau:
raf fhap |ocry /ou Jcnsity /ipoprotcin) fhuong goI faf Ia
VIÐI. fhap |/ou Jcnsity /ipoprotcin) fhuong goI faf Ia
IÐI. va cao |bigb Jcnsity /ipoprotcin) fhuong goI faf Ia
HÐI. Tuy nhIon. HÐI co IoI cho suc khoo. fhuong duoc
goI Ia cbo/cstcro/ co /oi. va khong xop vao nhom Iam fang
/ipiJ mau.
Cao cbo/cstcro/ Ia nguy co chính frong su phaf frIon
bonh mach vanh va cac bonh fIm mach. Vì fho. khI fhoo
doI cac IoaI bonh nay. can Iuu y don nong do cbo/cstcro/
frong mau nguoI bonh.
Nguyen nhon
– Ðo dI fruyon.
– Suy fuyon gIap |nhuoc gIap).
– TIou duong.
– Suy fhan.
– HoI chung Cusbing.
– Ðo dung cac fhuoc corticostcroiJ hay cstrogcn.
Chon doon
– Can chu y fham do fIon su bonh cua nhung nguoI
frong cung mof gIa dình.
– Quan saf cac frIou chung fhuong gap o bonh nay
nhu: cac nof mo o da. dau bung. boo phì. vIom
fuy...
– TIon hanh xof nghIom mau do xac dInh nong do
cbo/cstcro/ frong cac fruong hop sau:
Cum nung y khou thuc hunh
80 81
Benh t¡m much
* Tang huyof ap.
* TIou duong.
* Co fIon su mac bonh mach vanh hoac baf cu nguy
co nao vo cac bonh fIm mach. chang han nhu da
fung bI mof con dau fIm. phau fhuaf nghon mach.
fao hình mach. hoac mof xof nghIom baf fhuong
cho fhay co bonh fIm...
* Co kof hop cac nguy co gay bonh cao nhu nghIon
fhuoc Ia. nghIon ruou. boo phì. íf van dong co
fho...
– Kof qua chan doan dua vao nong do cbo/cstcro/
frong mau qua xof nghIom fhuong duoc goI y nhu
sau:
* Tong Iuong cbo/cstcro/ do duoc vao fhoI dIom baf
ky frong ngay Iuon fhap hon 5.5 mmoI/I |hoac
fhap hon 200 mg/dI) duoc xom Ia bình fhuong.
* Tong Iuong cbo/cstcro/ hoI cao hon muc fron kof
hop voI cac nguy co gay bonh cao nhu nghIon fhuoc
Ia. nghIon ruou. boo phì. íf van dong co fho... duoc
xom Ia gIa fang nguy co mac bonh mach vanh.
* Tong Iuong cbo/cstcro/ raf cao. chang han nhu
fron muc 10 mmoI/I goI y cho fhay co fho Ia mof
fruong hop fang /ipiJ mau do you fo dI fruyon.
– Can chu y Ia cbo/cstcro/ fang cao baf fhuong frong
mof so fruong hop sau:
* TIou duong |Jiabctcs mc//itus).
* HoI chung fhan hu.
* Suy fuyon gIap.
* Phu nu dang mang fhaI.
Ð|eu Ir|
– KhI kof qua xof nghIom mau cho fhay ham Iuong
cbo/cstcro/ cao hon muc 10 mmoI/I. can chuyon
ngay bonh nhan don bac sI chuyon khoa hoac do
nghI dIou frI faI bonh vIon.
– KhI kof qua xof nghIom mau cho fhay ham Iuong
cbo/cstcro/ o muc fu 5.5 mmoI/I don 10 mmoI/I.
can danh gIa foan bo cac nguy co vo bonh mach
vanh.
– Ðonh nhan co fIon su cac bonh fIm mach can duy
frì muc cbo/cstcro/ frong mau |do vao Iuc bung doI)
o khoang duoI 5 mmoI/I. Nou cac bIon phap khong
dung fhuoc khong gIup duy frì duoc muc cbo/cstcro/
frong mau o khoang nay. co fho cho dung mof frong
cac fhuoc Iam ha cbo/cstcro/ fhuoc nhom statin.
chang han nhu Zocor (simoastatinì voI IIou khoI
dau khoang 10 mg. moI ngay mof Ian.
– Taf ca cac bonh nhan co muc cbo/cstcro/ cao dou
non duoc huong dan cac bIon phap co fho gIup ha
fhap muc cbo/cstcro/ ma khong can dung fhuoc.
chang han nhu:
Cum nung y khou thuc hunh
82 83
Benh t¡m much
* Ðuy frì fho frong hop Iy. hay noI cach khac Ia
bonh nhan non ap dung cac bIon phap gIam can
nou dang frong fình frang qua can hoac boo phì.
ChI so frong Iuong co fho |boJy mass inJcx –
BMI) duoc fính bang frong Iuong co fho |ki/ogam)
chIa cho bình phuong chIou cao |mct). ChI so nay
cao hon 28 o nam gIoI hoac cao hon 27 o nu gIoI
duoc xom Ia baf dau roI vao fình frang boo phì.
Non co gang gIam can sao cho chI so ÐMI Ia 25
o nam gIoI va 23 o nu gIoI. Cac bIon phap gIam
can co fho Ia kof hop gIua cho do an uong va ron
Iuyon co fho.
* CIam foI da Iuong chaf boo frong bua an. nhaf Ia
cac chaf boo bao hoa va cbo/cstcro/.
* Ap dung cho do an kIong hop Iy cho cac bonh
nhan co bonh fIm mach.
* Huong dan bonh nhan Iap bang fhoo doI cac mon
an hang ngay do qua do xac dInh cac mon an co
chaf boo bao hoa can IoaI fru.
* Huong dan bonh nhan gIa fang Iuong carbohydraf
frong bua an va cac mon an co íf hoac khong co
chaf boo. hoac chI dung mof so íf chaf boo dang
chua bao hoa |unsaturatcJ /at).
* Ðo fhuoc Ia va han cho foI da vIoc uong ruou.
bIa...
– KhI Iuong cbo/cstcro/ da duoc kIom soaf o muc co
fho chap nhan. can fIop fuc:
* Thoo doI bonh nhan voI fan suaf kIom fra íf nhaf
3 fhang mof Ian.
* Huong dan bonh nhan fIop fuc cho do an kIong
va ron Iuyon fho Iuc. gIa fang van dong co fho do
duy frì kof qua da daf duoc.
– Nou kof qua cho fhay muc cbo/cstcro/ do ngau nhIon
van cao va bonh nhan co cac nguy co vo bonh fIm
mach. do nghI cho kIom fra muc cbo/cstcro/ va
trig/yccriJ vao Iuc doI. Nou kof qua do vao Iuc doI
van cao va koo daI don 3 fhang sau do. chuyon bonh
nhan don bac sI chuyon khoa hoac do nghI dIou frI
faI bonh vIon.
CHAN OA¡ CACH HO¡
Chan dau cach hoI |intcrmittcnt c/auJication) Ia fình
frang bI dau fung con fuong fu nhu chuof ruf o mof hoac
ca haI chan khI dang dI. nhaf Ia o cac bap chan. Iam cho
bonh nhan phaI dI khap khIong hoac dung IaI. fhuong sau
khI nghI mof chuf fhì bof dau. roI frong choc Iaf IaI dau
nua. Vì fho cung goI Ia kbap kbicng cacb boi. Chan dau
cach hoI fhuong Ia dau hIou cua mof bonh co anh huong
Ian rong hon. do Ia xo vua dong mach. Vì fho. can chu y
fìm hIou ky cac frIou chung do phaf hIon.
Nguyen nhon
– Ðo bonh xo vua dong mach Iam fac nghon hay hop
cac dong mach o chan. Ðap chan fhuong bI anh
Cum nung y khou thuc hunh
84 85
Benh t¡m much
huong nhIou nhaf. Iam cho bonh nhan khong fho dI
duoc. nhung nou nghI mof Iaf fhì hof. do mau duoc
cung cap du frong fhoI gIan nghI.
– Nguyon nhan íf gap hon Ia do hop ong song. Iam
cac ro fhan kInh dan don chan bI chon op.
Chon doon
– Xac dInh cac nguy co IIon quan don bonh xo vua
dong mach nhu: nghIon fhuoc Ia. cao huyof ap. fIou
duong... nhaf Ia khI bonh nhan da duoc chan doan
Ia xo vua dong mach fu fruoc.
– Quan saf cac dau hIou IIon quan don vIoc cung cap
mau o chan va IoaI fru cac nguyon nhan gay dau
chan khac. Cu fho Ia:
* KIom fra mach bonh nhan.
* Tìm nhung dau hIou nhu da Ianh. khong co Iong
o chan. nhung cho da kho va bong vay.
* KIom fra cac vof chaI o chan. nhung dau hIou
nhIom nam hay mong chan bI caf khong dung
cach...
* Tìm hIou vo cac fon fhuong o chan fruoc do. nou
co.
– Ðo xac dInh xo vua dong mach. cho kIom fra: huyof
ap. cbo/cstcro/ frong mau. Iuong duong frong mau.
dIon fam do |ÐCC).
Ð|eu Ir|
– Nou bonh nhan Ia nguoI nghIon fhuoc Ia. khuyon
bonh nhan non bo fhuoc Ia.
– Nou bonh nhan dang frong fình frang qua can hoac
boo phì. huong dan bonh nhan cac phuong fhuc
do daf duoc mof frong Iuong co fho vua phaI. Iy
fuong.
– Huong dan bonh nhan mof cho do ron Iuyon fhuong
xuyon. vuof qua con dau.
– Thoo doI bonh nhan do dam bao Ia van do dang
duoc caI fhIon. Nou khong. can xom xof vIoc chup X
quang do danh gIa dong mach o chan.
– Nou chan doan xac dInh Ia bonh xo vua dong mach.
co huong dIou frI fhích hop doI voI can bonh nay.
XO V¡A OONG MACH
Xo vua dong mach Ia fình frang fhanh dong mach
khong con duy frì duoc su fron Iang va co nhIou mang
bua hay “oua” dong vao khIon cho Iong dong mach bI hop
IaI. do do Iuong mau Iuu fhong fro non kho khan. Xo vua
dong mach Ia nguyon nhan dan don nhIou bonh nghIom
frong voI fy Io fu vong cao. do vIoc cung cap mau cho cac
bo phan cua co fho bI fro ngaI. dac bIof Ia cac bo phan
chính you nhu fIm. nao...
Cum nung y khou thuc hunh
86 8?
Benh t¡m much
Nguyen nhon
Khong co mof nguyon nhan duy nhaf ro rang. nhung
cac you fo sau day gop phan gay ra xo vua dong mach:
– TuoI gIa.
– Ty Io cao hon o nam gIoI.
– Cao huyof ap.
– Ðoo phì.
– NghIon fhuoc Ia.
– If van dong co fho.
– TIou duong.
– Nong fính. hay gay go hoac co nhIou Io au.
– ÐI fruyon.
Chon doon
Ðonh khong co frIou chung ro nof frong gIaI doan baf
dau. do muc do xo vua fhuong chua du do gay ra baf cu
frIou chung gì. KhI bonh fIon frIon. Iuong mau Iuu fhong
frong cac dong mach gIam dan hoac fac nghon moI gay
ra cac frIou chung:
– Ðau fhaf nguc khI mau khong cung cap du cho co
fIm.
– Chan dau cach hoI khI mau khong cung cap du don
chan.
– Con fhIou mau nao fhoang qua khI mau khong cung
cap du cho nao do hop dong mach nao. voI cac frIou
chung nhu dof quy koo daI khong qua 24 gIo. chong
maf...
Ðo chan doan xac dInh. can fIon hanh chup X quang
dong mach. sIou am Dopp/cr...
Ð|eu Ir|
– KhI chan doan xac dInh can chuyon bonh nhan don
dIou frI chuyon khoa do co du dIou kIon fhoo doI va
can fhIop kIp fhoI.
– Khong co bIon phap dIou frI do khoI phuc dong
mach da bI hu hong. Cac bIon phap dIou frI frIou
chung do do phong nguy co fac mach gom co:
* Thuoc chong dong mau. do gIam nguy co hình
fhanh cac cuc mau dong |huyof khoI) Iam fac
mach.
* Thuoc gIan mach do gIup fang fhom Iuong mau
Iuu fhong.
* Phau fhuaf faI fao dong mach bang bong do Iam
no dong mach bI hop. fang Iuong mau cung cap.
* Phau fhuaf bac cau dong mach vanh khI co nguy
co khong cung cap du mau cho fIm.
– Phong ngua bonh bang cach IoaI bo cac you fo nguy
co gay bonh nhu: bo fhuoc Ia. dIou frI cao huyof
ap. gIam can. gIam choIosforoI. dIou frI bonh fIou
Cum nung y khou thuc hunh
88 89
Benh t¡m much
duong. van dong fhuong xuyon va ron Iuyon co fho.
fap fho duc dou dan... Cac bIon phap nay cung gIup
Iam cho bonh cham fIon frIon.
OANH TRONG NG¡C
Ðanh frong nguc |pa/pitation) Ia fình frang fIm dap
nhanh va manh mof cach baf fhuong. Ðanh frong nguc
co fho Ia mof dap ung fu nhIon cua co fho do cac nguyon
nhan cu fho nhu gang suc. cang fhang fInh fhan hay
hoang so. nhung cung co fho Ia mof frIou chung bonh. xay
ra ngay ca frong nhung Iuc co fho hoan foan nghI ngoI.
voI nhIou bIou hIon bonh Iy kom fhoo.
Nguyen nhon
– Cang suc qua muc. chang han nhu chay nhanh.
khuan vaf nang. Ioo doc...
– So haI. cang fhang hay qua Io Iang.
– Ðung qua nhIou cac chaf kích fhích nhu ruou. fra.
ca pho. fhuoc Ia...
– RoI Ioan nhIp fIm.
– Rung nhI.
– Cuong fuyon gIap.
Chon doon
– Thoo doI dIon fIon fu khI baf dau xay ra danh frong
nguc. Nou koo daI qua Iau hoac Iap IaI nhIou Ian.
kom fhoo cac frIou chung nhu dau nguc. kho fho.
chong maf... co fho cho fhay day Ia dau hIou cua
mof bonh fIm mach nghIom frong.
– Nou danh frong nguc Iap IaI nhIou Ian. co fho do
nghI Iam dIon fam do fhoo doI IIon fuc 24 gIo do
phaf hIon cac bonh fIm IIon quan |Ioan nhIp. Iac
nhIp. rung nhI...). Co fho cho xof nghIom chuc nang
fuyon gIap.
Ð|eu Ir|
– Ðanh frong nguc do cac nguyon nhan cu fho nhu
hoaf dong qua suc. so haI. dung chaf kích fhích...
fhuong khong koo daI. khong Iap IaI nhIou Ian va
khong can dIou frI. chI can IoaI fru nguyon nhan
– Ðanh frong nguc do cac nguyon nhan bonh Iy can
chan doan xac dInh nguyon nhan va fIon hanh dIou
frI fuy fhoo nguyon nhan.
OA¡ NG¡C
Ðau nguc Ia mof frIou chung chung co fho chI don gIan
Ia do co va xuong bI dau. nhung cung co fho Ia bIou hIon
cua chung fhIou mau cuc bo o fIm co fho dan don fu vong.
Ca haI fruong hop nay dou co muc do pho bIon nhu nhau.
non khong fho xom fhuong dau hIou dau nguc.
Nguyen nhon
– Ðau co va xuong.
Cum nung y khou thuc hunh
90 91
Benh t¡m much
– Ðau sun suon.
– VIom fhuc quan.
– Chung o nong.
– Chung dau fhaf nguc.
– NhoI mau co fIm cap fính.
– Ðonh mach vanh.
– ThIou mau co fIm.
– Thuyon fac mach phoI.
– NhIom frung vung nguc.
– VIom khí pho quan.
Chon doon
Chan doan chu you dua vao cac frIou chung kom fhoo
va fIon su bonh nham xac dInh chính xac nguyon nhan
gay dau nguc.
– Chan doan IoaI fru ngay cac fruong hop cap cuu
nhu nhoI mau co fIm. phình mach fach |Jissccting
ancurysm). fhuyon fac mach phoI...
– Nou bonh nhan co fIon su cac bonh nhoI mau co
fIm. phình mach fach. fhuyon fac mach phoI. hoac
co fho frang raf you. can chuyon ngay don bonh
vIon.
– Xac dInh vI frí dau va fính chaf cua con dau. Ðau
gIua nguc. cam gIac non fuc va Ian sang canh fay
hay co goI y mof fruong hop nhoI mau co fIm. Ðau
gIua nguc. cam gIac dau raf nhu xo va Ian ra sau
Iung goI y mof fruong hop phình mach fach. Thuyon
fac mach phoI gay ra con dau nhoI va hoI fho ngan.
don dap.
– Cac frIou chung duoc quan saf fhay fu bon ngoaI
nhu suy sup. xanh xao. huf hoI. va mo hoI... dou Ia
cac dau hIou bonh Iy nghIom frong.
– Co nhIou kha nang bI nhoI mau co fIm hoac phình
mach fach khI kom fhoo cac you fo nguy co sau:
* Nam gIoI fron 50 fuoI.
* NghIon fhuoc Ia.
* Co fIon su mac cac bonh mach vanh. fIou duong.
huyof ap cao hoac fang /ipiJ mau.
* Co nguoI fhan frong gIa dình mac cac bonh nhoI
mau co fIm hoac phình mach fach.
– Co nhIou kha nang bI fhuyon fac mach phoI khI
kom fhoo cac you fo nguy co sau:
* ÐI chung huyof khoI mach sau vao fhoI gIan gan
day.
* Sau phau fhuaf.
* ÐI chan fhuong.
* Ðang dung fhuoc vIon franh fhaI kof hop.
* NghIon fhuoc Ia.
* TIon su mac bonh huyof khoI.
Cum nung y khou thuc hunh
92 93
Benh t¡m much
– Tham kham vung nguc: fhu do manh vao nguc do
xac dInh IoaI fru fruong hop dau co xuong.
– Ngho do xac dInh co fIong co cua vIom mang ngoaI
fIm hay khong. mac du day Ia fruong hop raf hIom
gap.
– Nou bonh nhan raf nhay cam o vung fhuong vI.
can nghI don vIom da day hay chung hoI Iuu fhuc
quan.
– Kham fong quaf foan fhan. kIom fra mach. huyof
ap. fhan nhIof do fìm fhom cac dau hIou gIup chan
doan phan bIof.
– ÐIon fam do |ÐCC) co fho gIup xac dInh cac fruong
hop nhoI mau co fIm hay fhIou mau cuc bo. Tuy
nhIon. frong mof so fruong hop kof qua van co fho
Ia bình fhuong o nhung bonh nhan mac cac bonh
nay.
– Chup X quang nguc fhuong khong co gIa frI chan
doan cao. nhung co fho gIup xac dInh cac fruong
hop nhIom frung vung nguc hoac nuf xuong suon.
Ð|eu Ir|
VIoc dIou frI mof fruong hop dau nguc hoan foan phu
fhuoc vao kof qua chan doan xac dInh nguyon nhan gay
dau nguc. KhI chua co kof Iuan chính xac vo nguyon nhan
fhì moI bIon phap chI co y nghIa fham do. Cac phan fIop
fhoo sau day so frình bay ro hon vo phuong fhuc dIou frI
sau khI da xac dInh duoc nguyon nhan.
OA¡ THAT NG¡C
Ðau fhaf nguc Ia mof dang dau nguc xay ra do fhIou
mau cuc bo co fIm. Mau cung cap oxy cho co fIm. fhIou
mau dan don fhIou oxy. Vì fho. dau fhaf nguc fhuong xay
ra vao nhung Iuc nhu cau oxy fang cao. chang han nhu
khI Iam vIoc nang hoac co gang qua suc.
Nguyen nhon
– Cac bonh mach vanh nhu: hop dong mach vanh do
xo vua. co fhaf mach vanh...
– Hop van dong mach chu.
– RoI Ioan nhIp fIm.
– ThIou mau nghIom frong.
– Cuong fuyon gIap.
Chon doon
Khong fho chan doan xac dInh qua fham kham fhuc
fho. nhung can chu y cac you fo sau:
– Xac dInh fính chaf con dau. Ðac frung cua con dau
fhaf nguc Ia: dau fu gIua nguc. cam gIac nhu bI do
nang. Ian rong Ion ham. ra sau Iung va ra canh fay
|fhuong Ia fay fraI).
– Xac dInh su gIa fang cua con dau. Ðac frung cua
con dau fhaf nguc Ia gIa fang khI bonh nhan gang
Cum nung y khou thuc hunh
94 95
Benh t¡m much
suc nhIou hon. chang han nhu Ioo doc. dI nguoc gIo.
chIu dung fhoI fIof Ianh. Iam vIoc hay Iuyon fap
ngay sau bua an no...
– Xac dInh su fhuyon gIam cua con dau. Ðac frung
cua con dau fhaf nguc Ia fhuyon gIam khI bonh
nhan nghI ngoI hoac duoc cho dung nitrat.
– Cac you fo sau day Iam gIa fang nguy co bI con dau
fhaf nguc:
* Nam gIoI fron 50 fuoI.
* NghIon fhuoc Ia.
* Co fIon su mac cac bonh mach vanh. fIou duong.
cao huyof ap.
* Tang IIpId mau.
* Co nguoI fhan frong gIa dình mac cac bonh fIm
mach |you fo dI fruyon).
– Tìm cac dau hIou cua suy fIm |nhu sung maf ca
chan. kho fho. fang ap Iuc fInh mach canh) hoac
rung nhI.
– Xof nghIom cong fhuc mau foan bo do IoaI fru kha
nang fhIou mau nghIom frong.
– ÐIon fam do ghI nhan duong bIou dIon co ban do
fham khao frong cac chan doan fIop fhoo. ÐIon fam
do non fhuc hIon ca vao Iuc nghI ngoI va ngay sau
khI bonh nhan gang suc. ÐIon fam do Iuc nghI fuy
khong cho fhay dau hIou cua dau fhaf nguc nhung
co fho cho fhay nhung fhuong fon cua fIm fruoc
do.
– Chup X quang Iong nguc khong co gIa frI chan doan.
fru khI co nghI ngo suy fIm.
Ð|eu Ir|
– Nou cac con dau xuaf hIon mof cach on dInh sau
moI Ian bonh nhan phaI gang suc va maf dI khI
nghI ngoI. dong fhoI khong co nhung dIon fIon khac
hon:
* ÐIou frI chu you Ia dung fhuoc nhom nitrat. Co
fho baf dau voI dang vIon ngam CTN |g/yccrin
trinitrat). 1 don 2 vIon vao moI con dau. Canh
bao bonh nhan vo fac dung phu cua fhuoc gay
dau dau.
* Chuyon sang dang fhuoc uong nou bonh nhan can
dung fhuoc moI ngay. chang han nhu isosorbiJ
Jinitrat 10 – 20mg. moI ngay 3 Ian.
* Co fho dung fhom cac fhuoc chon bcta nhu atcno/o/
50 – 100mg. moI ngay mof Ian. nou khong co dau
hIou suy fIm.
* Non cho bonh nhan dung kom fhuoc gIam dau
aspirin voI IIou 75mg moI ngay. fru khI dang
dung cac fhuoc chong dong mau hoac bI dI ung
voI aspirin.
Cum nung y khou thuc hunh
96 9?
Benh t¡m much
* Thoo doI frong vong mof fuan do danh gIa hIou
qua dIou frI. Nou bonh nhan van can phaI fIop
fuc dIou frI. hoac co chong chI dInh voI cac fhuoc
fron. co fho chuyon sang dung nhom fhuoc chon
dong ca/ci vao fo bao |ca/cium-cbannc/ b/ockcr).
chang han nhu ni/cJipin 10mg. moI ngay 3 Ian.
hoac am/oJipin 5 - 10mg. moI ngay 1 Ian.
* Huong dan bonh nhan vo mof nop song Ianh
manh. IoaI fru cac nguy co co fho Iam bonh fram
frong hon. va phaI bao ngay cho bac sI bIof nou
con dau fhaf nguc co dau hIou dIon fIon gIa fang.
– Nou cac con dau co dIon fIon ngay cang foI fo hon.
xay ra voI fan suaf fhay doI khong on dInh. khong
phu fhuoc hoan foan vao su gang suc cua bonh nhan.
dac bIof Ia bonh nhan co fho co con dau ca vao
nhung Iuc nghI ngoI va vo dom. can xom xof chuyon
ngay don bac sI chuyon khoa fIm mach. hoac do
nghI bonh nhan vao bonh vIon do duoc fhoo doI va
dIou frI.
NHO¡ MA¡ CO T¡M
NhoI mau co fIm Ia fruong hop ma mof vung co fIm bI
chof vì fhIou mau dof ngof. NhoI mau co fIm Ia nguyon
nhan gay fu vong fhuong gap nhaf o cac bonh vo fIm.
Chan doan phaf hIon va cap cuu kIp fhoI co fho gIup gIam
fhIou cac ca fu vong. NhoI mau co fIm raf fhuong gap o
nhung nuoc cong nghIop phaf frIon. RIong faI Hoa Ky.
moI nam co khoang 1.1 frIou nguoI bI nhoI mau co fIm.
va cac fy Io fu vong frong so bonh nhan nay Ia khoang
40%. Ðonh xay ra o nam gIoI nhIou hon phu nu. va nguy
co mac bonh gIa fang fhoo fuoI gIa.
Nguyen nhon
– Xo oua Jong macb Ia mof frong cac nguyon nhan
fhuong gap nhaf. Trong chung bonh nay. Iuong mau
Iuu fhong frong dong mach bI can fro do fhanh dong
mach khong con fron Iang. cong fhom voI cac mang
bua |vua) dong vao Iam hop Iong dong mach. KhI
mof cuc mau dong hình fhanh frong dong mau vì
mof Iy do nao do bI cac mang bua chan IaI. chung
hop fhanh mof “nut cban” Iam ngan can mof phan
hoac hoan foan su Iuu fhong cua mau. Ðo su ngan
can nay. Iuong mau nuoI co fIm bI caf gIam hoac
maf han. Tình frang nay nou koo daI frong mof
quang fhoI gIan so Iam cho mof phan co fIm baf dau
chof vì fhIou oxy. va xay ra con nhoI mau co fIm.
– Trong mof so fruong hop íf gap hon. vì mof Iy do
nao do co cua fhanh dong mach bong dof ngof co
IaI. Iam cho Iong mach bI hop dI hoac bíf kín hoan
foan. va do do caf gIam Iuong mau don nuoI fIm.
Con nhoI mau co fIm cung xay ra fuong fu nhu frong
fruong hop fron.
– Cac nguyon nhan gIan fIop. hIou fhoo nghIa Ia
nhung you fo fhuc day. fao dIou kIon cho con nhoI
mau co fIm do dang xay ra hoac xay ra mof cach
nghIom frong hon. gom co:
Cum nung y khou thuc hunh
98 99
Benh t¡m much
* TIon su mac bonh fIm o nhung nguoI fhan frong
gIa dình |you fo dI fruyon).
* TIon su mac cac bonh nhu bonh dong mach vanh.
fIou duong. huyof ap cao. fang /ipiJ mau...
* NghIon fhuoc Ia.
* Huyof ap cao.
* Ðoo phì hoac qua can.
* Iuong cbo/cstcro/ frong mau cao.
* ThoI quon an nhIou chaf boo. nhaf Ia chaf boo bao
hoa |saturatcJ /at) fu dong vaf.
* Nop song fInh faI. íf van dong co fho.
Chon doon
– Ðau nguc Ia frIou chung dIon hình. voI dac frung
cua con dau Ia xay ra dof ngof. co fho dau nho hoac
dau raf nhIou. doI khI Ian dan Ion ham duoI. doI khI
Ian ra canh fay fraI. nhung cung co khI Ian xuong
vung fhuong vI. Iam raf do nham Ian voI cac bonh
khac.
– HoI fho cua bonh nhan ngan va don dap. va mo hoI.
da Ianh. danh frong nguc. buon non hoac non. co
fho hon mo.
– Nou co nghI ngo nhoI mau co fIm – du chua xac
dInh chac chan – can goI xo cap cuu ngay fruoc khI
fIop fuc cac chan doan xac dInh.
– Ðo huyof ap. mach do danh gIa cung Iuong fIm va
su Ioan nhIp. Tham kham nguc. do ap Iuc fInh mach
canh. fìm cac dau hIou cua suy fIm. Ngho fIong fIm
fhuong fhay khong co fhay doI.
– Ðo cac mon frong mau co fho cho kof qua chan doan
nou fìm fhay cac mon do co fIm bI fon fhuong phong
fhích ra.
– Trong dIou kIon co fho fIon hanh phau fhuaf fhì
cho chup dong mach vanh.
– ÐIon fam do hoac may khu rung co man hình do
fhoo doI fIm. Nou co fho fhì kof hop su dung ca haI.
Tuy nhIon. ngay ca cac dau hIou bình fhuong cua
dIon fam do cung khong cho phop IoaI fru kha nang
bI nhoI mau co fIm. Thoo doI fam do ky fhuong co
IoI cho vIoc phaf hIon va dIou frI Ioan nhIp fIm.
Ð|eu Ir|
– Tran an bonh nhan va goI xo cap cuu ngay khI co
baf cu dau hIou nghI ngo nao vo nhoI mau co fIm.
– Ap dung ngay cac bIon phap dIou frI frIou chung
frong fhoI gIan cho doI xo cap cuu:
* Cho dung fhuoc gIam dau manh. chang han nhu
Jiamorpbin 2.5 – 5mg hoac morpbin 5 – 10mg
fIom fInh mach. Tang hay gIam IIou fuy fhoo su
dap ung cua bonh nhan.
Cum nung y khou thuc hunh
100 101
Benh t¡m much
* Thuoc chong non fIom fInh mach. chang han
nhu procb/or pcra:in 12.5 mg hay mctoc/o pramiJ
10mg.
* Nou co suy fIm. cho dung /uroscmiJ 40mg fIom
fInh mach.
* Nou huyof ap gIam |huyof ap fam fhu < 100) va
nhIp fIm cham |< 50). cho dung atropin 300μg
fIom fInh mach. Thoo doI va Iap IaI sau 5 phuf. co
fho fang IIou don foI da Ia 1.2mg.
* Cho dung aspirin 300mg. fru fruong hop bonh
nhan dang dung fhuoc chong dong mau hoac dI
ung voI aspirin.
– Trong fhoI gIan cho doI xo cap cuu. Iuon canh gIac
do san sang doI pho voI nguy co bonh nhan bI ngung
fIm. KIom fra huyof ap va nhIp fIm fhuong xuyon.
– Nou co du fhoI gIan. khI chuyon bonh nhan don
bonh vIon non guI kom fhoo bang ghI cac chI fIof
IIon quan don fruong hop bonh va faf ca cac fhuoc
da su dung.
– Truong hop bonh nhan don kham bonh khI con
nhoI mau co fIm da qua dI:
* Nou con nhoI mau co fIm xay ra chua qua 24 gIo.
chuyon ngay bonh nhan don bonh vIon do fhuc
hIon cac buoc chan doan va dIou frI.
* Nou con nhoI mau co fIm da xay ra qua 24 gIo.
kIom fra ngay cac frIou chung IIon quan. Nou
khong con frIou chung hay dau hIou nao dang
ngaI. co fho khong can fhIof phaI chuyon bonh
nhan vao bonh vIon nua. Tuy nhIon. can kIom fra
IIon fuc frong 3 ngay sau do do fìm cac dau hIou
suy fIm. Nou faf ca dou fof. do nghI bonh nhan
faI kham sau mof fuan.
– Taf ca bonh nhan nhoI mau co fIm sau khI da roI
khoI bonh vIon dou can phaI duoc faI kham sau 2
fuan.
CHAM SOC SA¡ NHO¡ MA¡ CO T¡M
Phan Ion bonh nhan bI nhoI mau co fIm dou co fIon
Iuong xau. Ty Io fu vong frong vong 20 ngay sau con nhoI
mau co fIm Ion don fron 30%. fy Io fu vong frong vong
mof nam sau con nhoI mau co fIm Ia 45% – 55%. va fy
Io fu vong frong vong 10 nam sau con nhoI mau co fIm Ia
khoang 60% – 80%. Hau hof bonh nhan phaI duoc fhoo
doI. kham bonh hoac dung fhuoc cho don suof doI. Vì fho.
vIoc fhoo doI cham soc sau con nhoI mau co fIm Ia cuc ky
quan frong. do co fho gIup bonh nhan som hoI phuc suc
khoo cung nhu kIp fhoI xu frí cac bIon chung. gIam fhIou
foI da cac fruong hop fu vong.
Iheo do|
Sau con nhoI mau co fIm. bonh nhan can duoc dInh ky
fham kham fhoo doI do kIp fhoI phaf hIon cac dau hIou:
Cum nung y khou thuc hunh
102 103
Benh t¡m much
– Ioan nhIp fIm.
– Huyof ap cao.
– TIong fIm. cac dau hIou suy fIm.
– Tac dung phu cua fhuoc chon bofa da dung. chang
han nhu Io mo. gIam huyof ap.
Can Iuu y don nhung anh huong fam Iy do con nhoI
mau co fIm do IaI o bonh nhan. Cac dau hIou fhuong gap
Ia:
– Suy nhuoc fInh fhan.
– So khong dam fham gIa nhung cong vIoc phaI dung
suc nhIou.
– Chan nan. bI quan khI nghI don fIon Iuong bonh.
– Ðan fhan. Io Iang va Iuon cam fhay khong yon fam
vo suc khoo ban fhan.
Chom soc
Qua con nhoI mau co fIm. nou duoc dIou frI fof fhì sau 6
fuan bonh nhan co fho hoI phuc va fhuc hIon duoc nhung
cong vIoc bình fhuong nhu fruoc day. Khuyon khích bonh
nhan ron Iuyon fho Iuc mof cach dou dan voI muc do
frong gIoI han suc khoo cho phop. franh khong don muc
gay dau hay mof moI. Tof nhaf Ia fap fho duc buoI sang
va nhung hoaf dong ron Iuyon fhích hop duoc fhuc hIon
dou dan moI ngay. VIoc cham soc bonh nhan fhuong phaI
Iuu y don cac van do sau day:
– Tran an. fao cho dua fInh fhan do gIup bonh nhan
gIam bof cac anh huong fam Iy. Khuyon khích bonh
nhan fham gIa nhung cong vIoc vua suc do co duoc
nIom vuI song. gIam fam Iy bI quan. chan song. Tao
moI fruong fình cam fích cuc. han cho foI da cac
cam xuc baf IoI nhu nong gIan. buc fuc. buon kho...
Co gang Iam sao cho bonh nhan co fho hoa nhap
vao cuoc song va IoaI bo nhung mac cam cung nhu
Io Iang vo bonh faf. CIaI fhích do bonh nhan hIou
Ia raf nhIou nguoI bI nhoI mau co fIm van co fho
song fof nou bIof gIu gìn va co nop song fof.
– Huong dan. khuyon khích bonh nhan fhuc hIon mof
nop song Ianh manh. co IoI cho suc khoo. IoaI bo
cac you fo nguy co. Cu fho Ia:
* Khuyon bonh nhan khong huf fhuoc Ia. khong
uong ruou bIa.
* Thuong xuyon ron Iuyon fho Iuc voI cac baI fap va
hoaf dong fhích hop. vua suc.
* Huong dan bonh nhan cho do an uong Ianh manh
va co gang gIam can nou frong fình frang qua
can hoac boo phì. Trong moI fruong hop. non han
cho cac fhuc an co nhIou chaf boo bao hoa va
cbo/cstcro/.
* KIom fra dInh ky do phaf hIon va dIou frI ngay
cac chung cao huyof ap. fang cbo/cstcro/. fIou
duong...
Cum nung y khou thuc hunh
104 105
Benh t¡m much
– Trong fruong hop can phaI fIop fuc dIou frI bang
fhuoc. co fho su dung:
* Aspirin dang vIon uong. 75mg – 150mg moI ngay
1 Ian. fru khI bonh nhan dang dung fhuoc khang
dong mau hoac dI ung voI aspirin.
* Thuoc chon bcta. chang han nhu atcno/o/ 50mg.
moI ngay 1 Ian. fru khI co dau hIou suy fIm hay
b/oc fIm.
S¡Y T¡M
Suy fIm Ia fình frang fIm hoaf dong you dI. khong du
suc do cung cap mau cho cac co quan frong co fho. fruoc
hof Ia cho phoI. Vì fho. suy fIm co fho gay suy you foan
dIon co fho. Mac du Ia mof bonh raf nguy hIom. nhung
may man Ia hau hof cac fruong hop suy fIm dou co fho
dIou frI fof. fru mof so íf fruong hop co fIon Iuong xau
nhu do bonh co fIm hay bonh phoI man fính. Co 2 fruong
hop Ia suy fIm fraI va suy fIm phaI.
Ðình fhuong. moI phuf fIm bom dI mof Iuu Iuong mau
khoang 5 Iíf. O nguoI bI suy fIm. Iuu Iuong mau frong moI
phuf co fho gIam xuong chI con fu 2 don 3 Iíf.
Nguyen nhon
– Suy fIm fraI fhuong do cac nguyon nhan nhu:
* Cao huyof ap.
* Cuong fuyon gIap.
tình much cho tron dong much cho
dong much phoí
vun dong tum nhì truí
much phoí vun dong much cho
tum nhì phuí vun huí íu
vun bu íu tum thut truí
tum thut phuí vuch
tình much cho dooí co tím
CAÜ TAO CÜA TlM
* ThIou mau.
* Ton fhuong van fIm. hop hay ho van dong mach
chu. ho van haI Ia.
* Ðonh fIm bam sInh. chang han nhu hop dong
mach chu.
* Ioan nhIp fIm.
* Ðonh mach vanh.
* Ðonh co fIm.
– Co cho gay suy fIm fraI gIong nhau frong faf ca cac
fruong hop fron. Ðo Ia: fIm fraI phaI Iam vIoc nhIou
hon do duy frì vIoc cung cap mof Iuong mau bình
fhuong cho co fho. Co haI cach do gIa fang hIou qua
hoaf dong cua fIm fraI. Mof Ia gIa fang nhIp dap. va
haI Ia fang kích fhuoc cua fIm. Iam day vach co fIm
Cum nung y khou thuc hunh
106 10?
Benh t¡m much
fraI. Tuy nhIon. su gIa fang hoaf dong cua fIm chI co
fính cach dap ung fam fhoI chu khong fho koo daI.
do do faf you dan don suy fIm fraI.
– TIm phaI co chuc nang dua mau da khu oxy vao phoI
do nhan oxy. Vì fho. nguyon nhan gay suy fIm phaI
fhuong co IIon quan don phoI. Suy fIm phaI fhuong
do cac nguyon nhan nhu:
* Tang ap Iuc o phoI.
* Cac bonh cua phoI. nhu vIom pho quan man fính
hoac khí pho fhung.
* Ton fhuong van fIm |ho van ba Ia).
* Ðonh fIm bam sInh. nhu hop van dong mach phoI.
ho vach fIm. fu chung Fa//ot...
Chon doon
– TrIou chung som nhaf fhuong Ia do mof moI. ngay
ca khI khong Iam vIoc qua suc.
– Kho fho. fhuong gap o suy fIm fraI. do phoI khong
nhan duoc du mau. Ðonh nhan fhuong fho gap. hoI
fho ngan. Thuong kho fho khI nam. ngoI dua Iung
vao fuong so do chIu hon. Kho fho gIa fang vo dom.
co fho kom fhoo va mo hoI.
– Sung maf ca chan va cang chan fhuong gap o suy
fIm phaI. kom fhoo Ia gan fo va chuong hoI frong
ruof |day bung) gay kho chIu. kho fIou.
– Cac bIon phap xof nghIom co fho gIup phaf hIon
nhung nguyon nhan nhu sau:
* Cong fhuc mau foan bo gIup phaf hIon cac fruong
hop fhIou mau.
* Xof nghIom chuc nang fuyon gIap gIup phaf hIon
cac fruong hop nhIom doc gIap.
* KIom fra chuc nang gan gIup phaf hIon cac fruong
hop roI Ioan frong suy fam fhaf fraI.
* Chup X quang Iong nguc gIup phaf hIon cac fruong
hop phình mach o fam fhaf fraI. fIm fo.
* ÐIon fam do gIup phaf hIon cac fruong hop Ioan
nhIp hay nhIp fIm nhanh. hoac nhoI mau co fIm.
– Trong cac fruong hop sau day. nou co fho can fIon
hanh sIou am fIm ngay do gIa fang kha nang chan
doan:
* Ðonh nhan duoI 65 fuoI.
* Ngho fIm fhay co fIong rì rao nho. co fho Ia mof
fruong hop van fIm baf fhuong can phau fhuaf.
* Cac frIou chung duoc phaf hIon o muc do nghIom
frong.
* Kof qua chan doan khong chac chan. khong phaf
hIon ro nguyon nhan.
* Ðonh khoI phaf dof ngof dang cap fính. can
chuyon ngay don bonh vIon.
– Cac you fo sau day co fho Iam fang fhom kha nang
nghI ngo vo mof fruong hop suy fIm:
Cum nung y khou thuc hunh
108 109
Benh t¡m much
* TIon su co nhoI mau co fIm.
* Ða fung fraI qua phau fhuaf fIm.
* ThIou mau.
* NhIom doc fuyon gIap.
* Ioan nhIp fIm.
* Ðonh mach vanh.
* Ðang dung cac fhuoc khang vIom khong phaI
stcroiJ.
* Ðang dung cac fhuoc chon bcta.
– Tham kham fhuc fho fìm cac dau hIou sau day:
* TInh mach co noI Ion do phình fo hon |fhuong gap
o suy fIm phaI).
* Ngho fIm fhay nhIp nhanh. fIong fhoI fam fhu
nho o mom fIm. fIong ngua phI.
* Sung phu maf ca chan hoac cang chan
– Chan doan nguyon nhan qua cac frIou chung nhu:
* Mach fhaf fhuong: Ioan nhIp fIm.
* Huyof ap cao: bonh cao huyof ap.
* Ngho fIm co fIong rì rao nho: bonh van fIm.
* NhIp fIm nhanh. maf IoI: nhIom doc fuyon gIap.
* Ða xanh xao: fhIou mau.
Ð|eu Ir|
– ÐIou frI nguyon nhan gay suy fIm chu you phu fhuoc
vao kof qua duoc chan doan.
– Trong fruong hop xac dInh mof ca suy fam fhaf fraI
cap fính. can dIou frI ngay voI cac bIon phap cap
cuu nhu sau:
* Diamorpbin 2.5 – 5mg fIom fInh mach.
* FuroscmiJ 40mg fIom fInh mach.
* G/yccrin trinitrat. vIon ngam.
* Tho oxy nou can.
* Cho bonh nhan ngoI do do fho hon va gIam phu
phoI.
* Chuyon bonh nhan vao dIou frI frong bonh vIon.
– Ðo kIom soaf cac frIou chung nho. cho dung
/uroscmiJ 40mg moI buoI sang. Cung dung cho cac
bonh nhan khong dap ung voI tbia:iJ.
– Ðo caI fhIon fIon Iuong bonh. cho dung mof IoaI
fhuoc uc cho ho rcnin-angiotcnsin |ACE inbabitor).
chang han nhu captopri/ |Capotcn) khoI dau voI IIou
12.5mg. moI ngay 1 Ian. fang dan Ion don 50mg.
moI ngay 3 Ian. Ðo baf dau su dung captopri/. non
fhuc hIon nhu sau:
* Xof nghIom kIom fra crcatininc va cac chaf dIon
gIaI.
* Nou khong co dau hIou nguy hIom. ngung dung
/uroscmiJ vao moI buoI sang nhu IIou dIou frI ban
dau.
* Cho bonh nhan uong captopri/ 12.5mg vao buoI
sang. sau khI fIou fIon. va fIop fuc nam IaI fron
Cum nung y khou thuc hunh
110 111
Benh t¡m much
gIuong khoang 2 gIo sau do do gIam bof fac dung
ha huyof ap cua IIou dau fIon.
* Sau do kIom fra huyof ap do dam bao Ia khong
ha xuong qua fhap |do fac dung cua fhuoc). Nou
huyof ap fam fhu > 100 mmHg. co fho fIop fuc voI
IIou 12.5mg moI ngay.
* KhI xac dInh bonh nhan co fho chap nhan duoc
fhuoc. fang IIou gap doI sau moI fuan. dong fhoI
Iap IaI xof nghIom kIom fra crcatininc va cac chaf
dIon gIaI. fhoo doI huyof ap sau moI Ian fang IIou
do dam bao Ia khong co baf ky dau hIou nguy
hIom nao.
* Tranh dung cac IoaI fhuoc IoI fIou gIu ka/i nhu
triamtcrcn, ami/oriJ... va cac fhuoc bo sung ka/i.
* Thuong xuyon fhoo doI frong suof qua frình dung
fhuoc. Can nhac vIoc ngung fhuoc khI xac dInh
nguyon nhan gay bonh da duoc caI fhIon.
– Huong dan bonh nhan cac bIon phap khong dung
fhuoc co fho gIup gIam nho nguy co. chang han
nhu:
* Co gang gIam can. nou bonh nhan dang frong
fình frang qua can hoac boo phì.
* An nhaf. gIam bof Iuong muoI an fIou fhu moI
ngay.
* Han cho foI da cac IoaI ruou. bIa...
* Khong huf fhuoc Ia.
* Tap fho duc dou dan moI ngay va fhuong xuyon
ron Iuyon fho Iuc voI muc do fhích hop.
* CIam nho moI Io au. buon phIon hay nhung cam
xuc baf IoI frong cuoc song. Tao moI fruong fình
cam fích cuc do song vuI. song fhanh fhan.
BKNH RAYNA¡O – H¡KN T¡ONG RAYNA¡O
Ðonh PaynauJ Ia mof bonh mach mau. KhI nguoI bonh
fIop xuc voI moI fruong Ianh fhì cac mach mau o dau
ngon fay. ngon chan so co fhaf IaI gay fím faI dau ngon.
nhaf Ia cac dau ngon fay. Ðonh khong ro nguyon nhan.
fhuong gap nhIou hon o phu nu.
HIon fuong PaynauJ Ia cac frIou chung fuong fu nhu
bonh PaynauJ. nhung nguyon nhan duoc xac dInh Ia do
mof so bonh khac gay ra.
Nguyen nhon
– Ðonh PaynauJ khong ro nguyon nhan.
– HIon fuong PaynauJ duoc xac dInh Ia do mof frong
cac nguyon nhan sau day gay ra:
* Cac bonh mach mau. chang han nhu bonh Bucrgcr.
bonh xo cung mach. bonh fhuyon fac mach...
* Cac bonh mo IIon kof. chang han nhu bonh xo
cung bì. vIom khop dang fhap. bonh Lupus...
Cum nung y khou thuc hunh
112 113
Benh t¡m much
* Ðo fac dung phu khI su dung mof so cac IoaI
fhuoc nhu crgotamin. mctby/scrgiJ. cac fhuoc
chon bcta...
* Ðo phaI fhuong xuyon dung fay su dung cac may
moc co do rung Ion nhu may cua. may khoan...
hoac phaI IIon fuc Iam vIoc voI cac ngon fay.
chang han nhu fhu ky danh may. nhac cong choI
dan...
Chon doon
– Chan doan chu you dua vao cac frIou chung quan saf
fhay. chang han nhu:
* KhI fIop xuc voI nhIof do Ianh. cac dau ngon fay.
ngon chan frang boch ra. do hIon fuong co mach.
* Sau do. mau chay cham va cac dau ngon co mau
faI xanh. Thuong kom fhoo roI Ioan cam gIac nhu
fo ran. dau buof...
* KhI duoc Iam am. Iuu fhong mau so duoc phuc hoI.
cac dau ngon co mau do hong fro IaI.
– ÐoI voI hIon fuong PaynauJ. can chan doan xac dInh
nguyon nhan.
Ð|eu Ir|
– ÐoI voI hIon fuong PaynauJ. chan doan xac dInh va
dIou frI nguyon nhan gay ra hIon fuong nay.
– Trong ca haI fruong hop. do dIou frI frIou chung
can:
* Khuyon bonh nhan khong huf fhuoc Ia. vì fhuoc
Ia Iam cho bonh nang hon.
* Nou can co fho cho dung mof IoaI fhuoc gIan mach
nhu Jia:oxiJ, byJra/a:in...
* Truong hop bonh qua nang co fho can phau fhuaf
caf fhan kInh gIao cam co chuc nang dIou chInh
duong kính cua mach mau.
– NgoaI ra. huong dan bonh nhan Iuon gIu am ban fay.
ban chan. chang han nhu fap fhoI quon doo gang
fay. dI faf khI phaI fIop xuc voI moI fruong Ianh.
TH¡K¡ MA¡
ThIou mau Ia fình frang nong do sac fo mang oxy frong
mau |bcmog/obin) gIam fhap duoI muc bình fhuong. Trong
fình frang bình fhuong. nong do bcmog/obin frong mau
Iuon duoc gIu o mof muc on dInh nho co su can bang gIua
vIoc fao moI hong cau o fuy xuong va pha huy hong cau
o Iach. Mof so nguyon nhan khac nhau co fho Iam cho su
can bang nay maf dI. va khI do co kha nang xay ra fhIou
mau. Vì fho. fhIou mau khong phaI Ia mof bonh. ma co
fho xom Ia hau qua cua mof so bonh khac nhau. fham chí
Ia cua fình frang suy dInh duong. khI fhuc an khong cung
cap du Iuong saf do fao hong cau.
Cum nung y khou thuc hunh
114 115
Benh t¡m much
Cung can bIof qua vo chu ky hình fhanh va pha huy
cua cac fo bao hong cau mof cach fu nhIon frong co fho.
Hong cau duoc fuy xuong fao ra fu mof so cac fo bao íf
bIof hoa goI Ia tc bao goc. Trong mof fhoI gIan khoang
5 ngay. cac fo bao nay fhay doI hình dang va fích fu
bcmog/obin. Sau do. cac fo bao nay roI khoI fuy xuong
do vao mau. goI Ia fo bao IuoI. To bao IuoI can khoang 1
– 2 ngay do phaf frIon fhanh hong cau. va fhuc su co fho
dam nhan duoc vaI fro chuyon cho oxy . JioxiJ carbon va
oxiJ nitrit. Hcmog/obin chIom khoang 35% khoI Iuong
frong hong cau va Ia fhanh phan chu you gIup hong cau
fhuc hIon chuc nang chuyon cho. Hcmog/obin frong hong
cau co kha nang chuyon cho mof Iuong oxy Ion gap 20 Ian
khoI Iuong fu fhan cua no.
Hong cau fhuc hIon chuc nang frong khoang 120 ngay
fhì fro non “gia ycu”. Nhung hong cau gIa so bI kof IaI
frong cac mach mau nho. chu you Ia o Iach. va bI pha huy.
Cac “oat /icu” cau fao cua hong cau. chang han nhu saf.
duoc co fho gIu IaI va dua vao su dung frong vIoc fao ra
cac hong cau moI.
Nguyen nhon
MoI IoaI fhIou mau fhuong co nhung nguyon nhan khac
nhau. do do vIoc chan doan fhIou mau can chu y foan dIon
nhung you fo IIon quan fruoc khI co fho dI don kof Iuan:
– Tbicu mau tbicu sat: Ðo fhIou saf frong co fho. non
cung fhuong goI Ia tbicu mau tbicu sat. Saf Ia fhanh
phan chính cua bcmog/obin. non fhIou saf faf you
so Iam gIam kha nang fao fhanh bcmog/obin o fuy
xuong. Cac nguyon nhan dan don fhIou saf fhuong
Ia:
* Ðo fhIou saf frong fhuc an. co fho Ia do an uong
fhIou fhon. nhung cung co fho do cac bonh o
duong fIou hoa Iam cho Iuong fhuc an fIou fhu bI
gIam manh. hoac do cho do dInh duong saI Ioch.
dac bIof Ia cac cho do an kIong maf can doI vo
dInh duong.
* Ðo maf mau nhIou frong mof fhoI gIan ngan. Iam
maf fhoo Iuong saf frong mau va co fho khong
sao khoI phuc kIp. chang han nhu cac fruong hop
xuaf huyof frong ong fIou hoa. xuaf huyof duong
fIof nIou. kInh nguyof nhIou baf fhuong. nhIom
gIun moc...
* Ðo dIou frI daI ngay voI cac fhuoc khang vIom
khong stcroiJ hoac aspirin...
– Tbicu mau bong cau to: Ðo fhIou oitamin Ð
12
hoac
oitamin Ð
9
|aciJ /o/ic). anh huong don vIoc fao hong
cau frong fuy xuong. Iam cho hong cau co kích fhuoc
fo hon bình fhuong. do do duoc goI Ia tbicu mau
bong cau to.
– Tbicu mau ac tinb: Trong bonh tbicu mau ac tinb
fhì fhIou oitamin Ð
12
Ia do co fho gIam san xuaf you
fo noI faI can fhIof cho vIoc hap fhu IoaI oitamin
nay.
Cum nung y khou thuc hunh
116 11?
Benh t¡m much
– Tbicu mau bat san: Ðo fuy xuong suy gIam kha nang
fao fo bao goc. fu do gIam han kha nang fao hong
cau. IoaI fhIou mau nay raf hIom gap. duoc goI Ia
tbicu mau bat san. Cac nguyon nhan gay tbicu mau
bat san fhuong Ia do anh huong cua fIa phong xa
hoac cac IoaI hoa chaf. nhung frong mof so fruong
hop day cung co fho Ia mof bonh fu phaf.
– Tbicu mau tan buyct: Ðo cac fo bao hong cau bI
pha huy som hon fhoI gIan bình fhuong. khIon cho
kha nang fao moI hong cau o fuy xuong khong fho
can doI kIp. Mac dau fuy xuong co kha nang fang
foc do fao hong cau Ion nhanh hon gap 6 Ian so voI
bình fhuong. nhung khI cac fo bao hong cau bI pha
huy con nhanh hon nua fhì van xay ra fhIou mau.
Su pha huy som cac fo bao hong cau duoc goI Ia su
fan huyof. vì fho non IoaI fhIou mau nay cung duoc
goI Ia tbicu mau tan buyct.
– Tbicu mau Jo cac bcnb Ji truycn: Trong mof so
fruong hop. fhIou mau con Ia do nhung khIom
khuyof vo dI fruyon. fao ra su roI Ioan frong kha
nang fao hong cau. hoac baf fhuong frong vIoc pha
huy hong cau. hoac hong cau co cau fruc khong bình
fhuong. Ðua vao su khac bIof. nguoI fa phan bIof
mof so fruong hop fhIou mau IoaI nay nhu sau:
* Tbicu mau bong cau /icm: you fo dI fruyon gay
ra vIoc san xuaf cac hong cau mang bcmog/obin
baf fhuong. goI Ia bcmog/obin 8. Hong cau frong
bonh nay bI bIon dang fhanh hình IIom va raf
mong manh. do bI pha huy. do do gay ra fhIou
mau fan huyof. vì foc do pha huy hong cau qua
cao.
* Tbicu mau bong cau bìnb cau: you fo dI fruyon
gay ra vIoc san xuaf nhIou fo bao hong cau baf
fhuong. co kích fhuoc hình cau nho hon so voI
bình fhuong. Cac fo bao nay co mang fo bao baf
fhuong. do bI gIu IaI o Iach va roI bI pha huy. KhI
foc do pha huy fang nhanh hon foc do fao hong
cau o fuy xuong fhì bonh nhan so bI fhIou mau.
* Tbicu mau Ðia Trung Hai: Ðonh duoc goI fon
fhoo vung xuaf hIon pho bIon nhaf. Thaf ra. bonh
nay co fho gap o khap cac vung ÐIa Trung HaI.
Trung Ðong va Ðong Nam A. Ðay Ia bonh mau do
you fo dI fruyon. Iam roI Ioan qua frình san xuaf
bcmog/obin. fao ra cac bcmog/obin baf fhuong.
Iam cho co nhIou hong cau bI pha huy raf nhanh.
gay fhIou mau fan huyof.
Chon doon
– Chan doan xac dInh fhIou mau Ia dua vao cong fhuc
mau foan bo. KhI nong do bcmog/obin fhap hon
muc bình fhuong co nghIa Ia fhIou mau. Cu fho. o
nam gIoI Ia duoI 13.5g/dI va nu gIoI Ia duoI 11.5g/dI.
Iuong bcmog/obin o nguoI bình fhuong dao dong
frong khoang fu 13.5g/dI don 18g/dI o nam gIoI va
11.5g/dI don 16g/dI o nu gIoI.
Cum nung y khou thuc hunh
118 119
Benh t¡m much
– Chu y fìm hIou cac nguyon nhan gay fhIou mau.
chang han nhu:
* KInh nguyof fhaf fhuong. voI Iuong mau maf dI
qua nhIou. Chay mau o hau mon cung Ia mof
nguyon nhan fhuong gap.
* Cho do an uong fhIou dInh duong. dac bIof Ia fhIou
saf. Nhung nguoI cao fuoI. nguoI an chay. fro om
dang do fuoI phaf frIon. phu nu dang mang fhaI
hoac cho con bu. nguoI Iao dong fho Iuc hoac van
dong co fho nhIou... dou Ia nhung doI fuong dac
bIof can chu y vì co nhIou nguy co khong du dInh
duong frong bua an fhuong ngay.
* Ðonh nhan co fIon su tbicu mau tbicu sat co nhIou
nguy co Iap IaI.
– Cac frIou chung fhuc fho fhuong gap Ia: mof moI. kho
fho. chong maf. dau fhaf nguc. danh frong nguc...
– Chu y mof so kof qua xof nghIom co fho goI y don
nhung nguyon nhan gay fhIou mau:
* Tbicu mau tbicu sat fhuong dac frung voI fho
fích hong cau frung bình fhap |<76 fI) va nong do
bcmog/obin frung bình cua hong cau fhap |<30g/
dI). Tuy nhIon. chan doan xac dInh can kIom fra
fhom saf huyof fhanh. ThIou mau fhIou saf khI
saf huyof fhanh gIam |<15mmoI/I o nam gIoI va
<14mmoI/I o nu gIoI).
* Kha nang gan saf foan bo cao |>70mmoI/I o nam
gIoI va >74mmoI/I o nu gIoI) cung gIup chan doan
tbicu mau tbicu sat. Nguoc IaI. kha nang gan saf
foan bo fhap |<45mmoI/I o nam gIoI va <40mmoI/
I o nu gIoI) goI y vo mof fruong hop fhIou mau
man fính.
* Nou phaf hIon co hong cau fo |fho fích hong cau
frung bình >96fI). can chu y don cac kha nang:
ª CIam nang fuyon gIap: can kIom fra bormon
kích fhích fuyon gIap |tbyroiJ stimu/ating
bormonc).
ª NghIon ruou: kIom fra gamma saf |g/utamy/
trans/crasc).
ª ThIou oitamin Ð
12
hoac oitamin Ð
9
|aciJ /o/ic):
kIom fra nong do frong mau.
ª Phu nu dang mang fhaI.
ª Va mof so kha nang hIom gap hon nhu: fhIou
mau ac fính |do foc do Iang hong cau - ÐSR).
fhIou mau do xa frI IIou. hoac fhIou mau do
bonh gan |xof nghIom chuc nang gan).
– Cac frIou chung kom fhoo nhu nhIou vof bam fím
fron da. bonh nhan do chay mau muI. chay mau
rang. do nhIom frung... cho fhay co kha nang Ia
fhIou mau baf san. do bach cau va fIou cau dou
gIam.
– ThIou mau ac fính co fho co dau hIou maf cam gIac
o chan. NgoaI ra. kof mac co fho hoI nhof mau va
da maf vang. Trong bonh nay. fhIou oitamin Ð
12
Ia
do kom hap fhu. vì fhIou dI you fo noI faI can fhIof
Cum nung y khou thuc hunh
120 121
Benh t¡m much
cho vIoc hap fhu IoaI oitamin nay. Can xof nghIom
mau do danh gIa vo you fo noI faI nay.
– Mof so bonh man fính co fho Ia nguyon nhan gay
fhIou mau. chang han nhu suy fhan. vIom ruof.
vIom khop dang fhap... Trong mof so fruong hop.
ung fhu cung co fho gay fhIou mau.
– ThIou mau khI mang fhaI co fho do doa fính mang
ca fruoc va sau khI sInh. Vì fho. moI Ian kham fhaI
can Iam xof nghIom fhoo doI nong do bcmog/obin.
dac bIof Ia vao fuan fhu 28 va fhu 34 cua fhaI ky.
Nong do bcmog/obin gIam dI mof cach fu nhIon
frong gIaI doan mang fhaI. do mau Ioang. Muc do
gIam fhap duoc xom Ia bình fhuong do mau Ioang
khI bcmog/obin o khoang 10 – 11g/dI voI fho fích
hong cau frung bình va bcmog/obin hong cau frung
bình dou bình fhuong. Phu nu mang fhaI duoc xac
dInh fhIou mau va can dIou frI khI bcmog/obin
<10g/dI.
– Trong cac fruong hop khong fho xac dInh nguyon
nhan gay fhIou mau. can fhuc hIon ngay cac xof
nghIom chan doan da day-ruof. ThIou mau fhuong
Ia bIou hIon cua mof so bonh nguy hIom sap boc
phaf.
Ð|eu Ir|
VIoc dIou frI fhIou mau chu you fuy fhuoc vao chan
doan nguyon nhan gay fhIou mau. Nhung goI y sau day
co fho ap dung frong mof so fruong hop:
– ThIou mau fhIou saf dang nho |bcmog/obin>7g/dI) co
fho dIou frI voI vIon su//at saf |Fcospan, Toniron...)
200mg moI ngay. Iam cong fhuc mau foan bo sau
mof fhang do kIom fra kof qua. Ðong fhoI phaI chu
y gIaI quyof cac nguyon nhan. chang han nhu dIou
chInh cho do an uong. uong fhuoc fay gIun. dIou frI
rong kInh...
– Nou bonh nhan khong dung duoc vIon su//at saf
do co fac dung phu. co fho dung vIon saf /umarat
|FcrsaJay, Fcrsama/...)
– Nou bonh nhan gap kho khan frong vIoc su dung
dang vIon uong. hoac cac fhuoc nay khong du hIou
qua dIou frI. co fho su dung dang fhuoc fIom.
– Nou fhIou mau fram frong |bcmog/obin>5g/dI) kom
fhoo nhIou frIou chung. non can nhac vIoc chuyon
don bonh vIon do fruyon mau. MoI Ian co fho
fruyon fu 200 – 300mI mau va cach khoang 4. 5
ngay fruyon mof Ian cho don khI fình frang fhIou
mau duoc caI fhIon.
– Mof so bonh nhan co cac bonh man fính kom fhoo
fhIou mau nho |bcmog/obin khoang 10g/dI). fhuong
khong can dIou frI frIou chung fhIou mau ma chI can
dIou frI bonh. Cac bonh nhan nay fhuong khong co
cac frIou chung fhIou mau. va frong fhuc fo cung
khong dap ung voI vIoc dIou frI fhIou mau.
– ThIou mau hong cau fo can xac dInh nguyon nhan
va dIou frI nguyon nhan.
Cum nung y khou thuc hunh
122 123
Benh t¡m much
– KhI xac dInh fhIou oitamin Ð
12
frong fhIou mau ac
fính. dIou frI bang byJroxocoba/amin 1mg fIom bap
fhIf 3 ngay mof Ian. IIon fuc frong 2 fuan. Sau do
gIam con 3 fhang mof Ian. koo daI. Iam cong fhuc
mau foan bo sau mof fhang dIou frI do dam bao
khong con cac hong cau fo. cung nhu IoaI fru kha
nang bI chung fhIou mau fhIou saf. vì fhIou mau
fhIou saf Iam cho vIoc dIou frI bang oitamin Ð
12
fro
non phuc fap hon.
– Kha nang fhIou aciJ /o/ic fhuong Ia do hap fhu kom
frong cac bonh duong ruof. nhung frong mof so raf íf
fruong hop cung co fho do cho do dInh duong fhIou.
KhI xac dInh fhIou huf acId foIIc. co fho dIou frI
bang dang fhuoc vIon |Cytopo/, Fo/amin, Fo/san...)
voI IIou dung moI ngay 5mg. Tuy nhIon. can chac
chan Ia da dIou frI fof fình frang fhIou oitamin Ð
12
.
vì bonh fhan kInh ngoaI vI do fhIou oitamin Ð
12
so
fro non nghIom frong hon khI su dung aciJ /o/ic.
– ThIou mau khI mang fhaI fhuong Ia fhIou mau
fhIou saf va duoc dIou frI bang vIon saf /umarat
|FcrsaJay, Fcrsama/...) moI ngay mof vIon. Co fho
dung dang fhuoc kof hop chua 100mg saf nguyon fo
va 350 μg aciJ /o/ic. Sau 2 fuan dIou frI. kIom fra
nong do bcmog/obin. Nou dap ung fof. nong do phaI
gIa fang khoang 0.5g/dI sau moI fuan dIou frI. Nou
hIou qua dIou frI fhap. hoac nou fhIou mau nghIom
frong hon. cho gap doI IIou dung. Sau 2 fuan. kIom
fra nong do bcmog/obin. nou van fhap hon 9g/dI.
non chuyon don bac sI chuyon khoa hoac do nghI
bonh nhan vao dIou frI frong bonh vIon.
– Phu nu mang fhaI non duoc dIou frI du phong fhIou
saf nou co cac nguy co sau day:
* Cho do an uong kham kho. hoac an kIong daI
ngay. an chay...
* ThoI gIan co fhaI qua gan voI Ian mang fhaI
fruoc.
* Co fIon su fhIou mau fhIou saf.
– Taf ca phu nu mang fhaI non duoc dIou frI du phong
fhIou aciJ /o/ic voI IIou 4mg moI ngay frong suof 12
fuan Io dau fIon cua fhaI ky. IIou cao hon. 5mg moI
ngay. non dung cho cac doI fuong sau day:
* Co fIon su fhIou acId foIIc.
* Co fIon su sInh con bI nuf dof song. hoac fIon su
nguoI fhan frong gIa dình bI nuf dof song.
* Co dau hIou hap fhu kom.
* Co bonh bcmog/obin.
* Ðang dIou frI bang fhuoc chong co gIaf nhu
pbcnytoin.
* Mang fhaI sInh doI. sInh ba... hoac da mang fhaI
nhIou Ian.
124 125
Benh duong ho hup
800k 00000 k0 kz0
HKN PHK Q¡AN (S¡YKN)
Hon |hay suycn) co dac frung Ia nhung con kho fho.
kho kho. dIon fIon ngay cang nang hon va fhuong nang
vo dom. Ðonh duoc goI du Ia bcn pbc quan do phan bIof
voI bcn tim cung co cung frIou chung. nhung co nguyon
nhan fu fIm. do gIam Iuong mau bom dI fu fIm fraI.
Hon fhuong baf dau fu fhuo nho. som hon 5 fuoI. nhung
cung co fho phaf frIon o baf cu fuoI nao. Khoang 50% fro
om mac bonh nay so hoan foan khoI bonh khI buoc vao
fuoI fruong fhanh |khoang 21 fuoI). So con IaI fIop fuc voI
dIon fIon nang hon cua bonh va phaI fhuong xuyon duoc
dIou frI bang fhuoc. ÐIou kIon fhuoc mon hIon nay cho
phop duy frì doI song cho faf ca cac bonh nhan bI hon
pho quan. nhung co mof so íf fruong hop raf nang phaI
fhuong xuyon duoc dIou frI faI bonh vIon.
Nguyen nhon
Hon pho quan fhuong xuaf hIon o nhung nguoI co co
dIa dac bIof. man cam voI mof so fac nhan gay dI ung
hoac co ho fhan kInh do bI maf fhang bang. You fo dI
fruyon hIon nay van duoc xom Ia nguyon nhan chính o
hau hof cac fruong hop hon pho quan. Tuy fhoo fac nhan
gay ra con hon. nguoI fa chIa cac bonh nhan hon pho
quan fhanh 2 nhom:
– Hcn pbc quan ngoai sinb: Ðonh nhan dI ung voI
mof hoac nhIou fac nhan co frong moI fruong. va
nhung fac nhan nay gay ra con hon moI khI fIop
xuc. Cac fac nhan gay dI ung fhuong gap Ia phan
hoa. buI. Iong fhu vaf... Mof so nguyon nhan khac
co fho Ia nhIom oirus duong ho hap. fIop xuc qua
Iau voI khong khí Ianh. nghIon fhuoc Ia. cac chaf
o nhIom frong khong khí... Ðonh nhan cung co fho
dI ung voI mof so IoaI fhuc an hoac fhuoc dIou frI
bonh.
– Hcn pbc quan noi sinb: Con hon cua bonh nhan
hoan foan khong IIon quan gì don cac you fo bon
ngoaI. Nhom nay fhuong phaf frIon muon hon. voI
con hon dau fIon fhuong Ia fhoo sau mof dof nhIom
frung duong ho hap. Khong ro nguyon nhan gay
con hon. nhung su cang fhang hay Io au co fho fhuc
day con hon xay ra.
Chon doon
– KhI co con kho fho Iap IaI fron haI Ian kom fhoo
dau hIou fho kho kho hoac ho khan va bonh nhan
dap ung fof voI cac fac nhan Iam gIan pho quan. co
fho nghI don hon pho quan. Con hon fhuong fhay
doI khac nhau vo cuong do. co fho fu kho fho cho
Cum nung y khou thuc hunh
126 12?
Benh duong ho hup
don suy ho hap. Ðonh nhan co cam gIac cang frong
Iong nguc.
– Trong con hon nang. bonh nhan khong ngu duoc.
fho raf kho. va mo hoI. fIm dap nhanh. co cam
gIac bon chon. Io au... Ðonh nhan khong noI duoc.
ngoI day fhay do chIu hon nam. fho nhanh va frIou
chung kho kho ngay cang nang hon.
– KhI con hon koo daI hoac raf nang. Iuong oxy frong
mau xuong fhap co fho gay fím faI maf. nhaf Ia o
moI. Ða bonh nhan nhof nhaf. xanh xao va Ianh.
Con nang nhu fho nay co fho gay fu vong nou khong
duoc can fhIop kIp fhoI.
– Can fìm hIou vo cac you fo nhu:
* ThoI dIom xay ra con hon va fhoI gIan koo daI
cua moI con.
* Cac IoaI fhuoc hay bIon phap dIou frI ma bonh
nhan dang su dung.
* Tac dong cua con hon doI voI sInh hoaf hang
ngay: anh huong don gIac ngu. fhoI gIan nghI vIoc
hay phaI bo hoc. muc do chIu dung...
* NghIon fhuoc Ia hoac song frong moI fruong phaI
híf khoI fhuoc Ia do nguoI khac fhaI ra |huf fhuoc
fhu dong).
* TIon su nhung nguoI fhan frong gIa dình vo hon
pho quan hoac cac bonh dI ung.
* Ðan fhan bonh nhan co bI dI ung hay khong.
* Ngho nghIop cua bonh nhan co IIon quan don cac
con hon hay khong.
– Ðonh koo daI fhuong gay ra nhung fon fhuong fhuc
fho. chang han nhu gIan pho nang...
– Cac con hon fhuong xay ra vo dom. co fho co mof so
dau hIou bao fruoc. chang han nhu haf hoI. so muI.
hoac ho khan mof Iuc... Mof so nguoI co fho fhay
hoI fuc nguc. Con hon Iam nguoI bonh fho ra kho
hon híf vao non fao fhanh nhung fIong kho kho.
Ngho phoI fhay fIong rì rao pho nang kom. haI phoI
nhIou ran ríf. ran ngay...
– Chup X quang Iong nguc co fho gIup chan doan xac
dInh voI cac dau hIou:
* HaI pho fruong sang khac fhuong. haI bon ron
phoI fhuong co nhung vof don hon vì frong con
hon mau u IaI o cac dong mach.
* Iong nguc. co hoanh khong dI dong Iuc fho.
* Cac khoang IIon suon rong va khong co gIan.
* Xuong suon nam ngang.
Ð|eu Ir|
Chu you Ia dIou frI frIou chung. kIom soaf cac con hon
va Iam cham fIon frIon cua bonh. Trong cac fruong hop
xac dInh duoc fac nhan gay hon. vIoc kIom soaf cac fac
nhan nay cung co y nghIa quan frong khong kom.
Cum nung y khou thuc hunh
128 129
Benh duong ho hup
– ÐIou frI khoI dau voI mof IoaI fhuoc Iam gIan pho
quan co fac dung nhanh va khong koo daI. chang
han nhu sa/butamo/ |Vcnto/in, 8u/tano/, A/butcro/...)
200μg do Iam gIan pho quan khI cac frIou chung
xuaf hIon mof cach nho va khong fhuong xuyon.
MoI Ian khí dung 100μg. bom vao mIong. nou dung
2 Ian fhì cach nhau 1 phuf. chI su dung khI nao can
fhIof. Chu y khong dung qua 6 Ian frong mof ngay.
Can dIou frI ngay fu gIaI doan nay do Iam cham su
fIon frIon cua bonh. co fho duy frì duoc Iuong fhuoc
Iam gIan fInh mach o muc foI fhIou.
– Nou bonh da phaf frIon don gIaI doan gay con
hon fhuong xuyon hon. bonh nhan Iuon phaI dung
fhuoc gIan pho quan moI ngay nhIou hon mof Ian.
co fho cho dung mof IoaI co fac dung khang vIom
nhu bcc/omcta:on |BccotiJ, A/Jcxin, Bcconasc...)
fu 100μg don 400μg moI ngay. MoI Ian khí dung
100μg |chIa fhanh 2 hoI. cach nhau 1 phuf. moI hoI
50μg bom vao mof bon muI). moI ngay 2 Ian. Chu
y khong duoc su dung qua 10 Ian frong mof ngay.
Thuoc co fac dung cham. fhuong sau vaI ngay dIou
frI. Co fho dung phoI hop voI mof IoaI fhuoc Iam
gIan pho quan co fac dung nhanh nhu sa/butamo/.
– Truong hop cac frIou chung fro non raf nang hoac
bonh nhan khong dap ung fof voI cac IIou bình
fhuong va can fang IIou. co fho dung natri (soJiumì
cromog/ycat 5mg – 10mg |1 – 2 hoI). moI ngay 4
Ian. hoac ncJocromi/ 4mg |2 hoI). moI ngay 2 – 4
Ian. Nou bonh nhan van chua dap ung fof. co fho
cho dung dou dan fhuoc khang vIom stcroiJ voI IIou
cao. chang han nhu bcc/omcta:on 200μg – 800μg
|moI Ian 2 – 4 hoI. moI hoI 50μg bom vao mof bon
muI. cach nhau 1 phuf) moI ngay 3 – 4 Ian. phoI
hop voI mof IoaI fhuoc Iam gIan pho quan co fac
dung nhanh nhu sa/butamo/ vao nhung con can
fhIof. Chu y Iuon phaI co mof khoang cach gIua 2
hoI fhuoc.
– KhI cac frIou chung fro non raf nghIom frong hoac
bonh nhan khong dap ung voI IIou dIou frI hIon faI.
ngoaI vIoc fang IIou va phoI hop cac fhuoc nhu fron.
co fho Ian Iuof fhu qua mof so cac bIon phap sau
day:
* Cho bonh nhan híf chaf chu van bcta |chaf kích
fhích fhu fho bcta co fính chon Ioc cao) co fac
dung koo daI. chang han nhu sa/mctcro/ 50μg –
100μg |2 – 4 hoI khí dung). moI ngay 2 Ian.
* Ðung vIon uong tbcopby/in voI dac fính gIaI
phong cham. chang han nhu 8/o-Pby/in. 250mg
– 500mg. moI ngay 2 Ian.
* Thuoc híf ipratropium 20μg – 40μg |1 – 2 hoI khí
dung). 3 – 4 Ian moI ngay. hoac oxitropium 200μg
|2 hoI khí dung). moI ngay 2 – 3 Ian.
* Ðung vIon uong chu van bcta |chaf kích fhích fhu
fho bcta co fính chon Ioc cao) co fac dung koo
daI. chang han nhu Vo/max vIon non 8mg. ngay
2 Ian.
Cum nung y khou thuc hunh
130 131
Benh duong ho hup
* Thuoc gIan pho quan dang khí dung IIou cao.
chang han nhu sa/butamo/ |Vcnto/in). Tuy nhIon.
khI ap dung bIon phap nay can fhoo doI chaf cho
bonh nhan. Tuyof doI khong dung fhuoc khI co
dau hIou bonh hay nhIom frung o pho quan. Chu
y khong dung qua 6 Ian frong mof ngay.
– KhI cac bIon phap fron fo ra khong kIom soaf duoc
su phaf frIon cua cac frIou chung. co fho can nhac
vIoc dIou frI bang vIon uong stcroiJ frong mof fhoI
gIan ngan. chang han nhu prcJniso/on 40mg vao
moI buoI sang. IIon fuc frong 5 ngay. gIam IIou con
20mg frong 5 ngay nua roI ngung fhuoc.
– NgoaI vIoc dIou frI frIou chung bang fhuoc nhu da
noI fron. can chu y fìm ra nhung nguyon nhan fac
dong don can bonh nhu ngho nghIop. moI fruong
song. fhoI quon an uong. fhuoc Ia. ruou... Can gIaI
fhích ro voI bonh nhan vo fac haI cua fung you fo
va khuyon bonh nhan fu gIac IoaI fru.
– Cac fac nhan gay kích fhích can duoc fìm ra do IoaI
fru. chang han nhu phan hoa. buI. Iong fhu... KhI
nguoI bonh dI ung voI mof IoaI fac nhan nao do.
vIoc dIou frI so khong mang IaI kof qua nou bonh
nhan van phaI fhuong xuyon fIop xuc voI fac nhan
gay dI ung.
– Ðonh nhan non franh dung aspirin va cac fhuoc
khang vIom khong stcroiJ.
NH¡KM TR¡NG O¡ONG HO HAP TRKN
NhIom frung duong ho hap Ia nhung fruong hop vIom
nhIom fu muI cho don cac pho nang noI chung. do oirus
hoac vI khuan gay ra.
Nbicm trung Juong bo bap trcn Ia nhung fruong hop
bonh hof suc pho bIon. dac bIof fhuong gap hon o fro om.
bao gom cac vIom nhIom fac dong vao muI. hong. xoang
va fhanh quan.
Nguyen nhon
– Cam Ianh.
– VIom hong.
– VIom xoang.
– VIom amiJan.
– Ðonh bach hau.
– VIom fhanh quan.
Chon doon
Chan doan chu you dua vao cac frIou chung do phan
bIof nguyon nhan. dac bIof Ia cac frIou chung sau day:
– Ðau hong.
– Ho.
– Ðau faI.
Cum nung y khou thuc hunh
132 133
Benh duong ho hup
– So muI.
– Nghof muI.
– Chong maf.
– Mof moI. uo oaI.
– Kho nuof |khI an hoac uong).
Ðac bIof chu y fìm cac dau hIou:
– Ap-xo quanh amiJan.
– VIom amiJan.
– VIom faI gIua.
– NhIom frung o Iong nguc.
Ð|eu Ir|
Hau hof cac bonh nhIom frung duong ho hap fron
fhuong khong nghIom frong. Nou khong co cac bIon chung
phuc fap. co fho xu frí nhu sau:
– CIaI fhích cho bonh nhan hIou Ia fình frang bonh fu
co gIoI han nhaf dInh va khong phaf frIon nghIom
frong.
– Khong non Iam dung fhuoc khang sInh khI chua
can fhIof va gIaI fhích cho bonh nhan hIou Iy do.
Cung non gIaI fhích cho bonh nhan hIou vo nhung
uu dIom cua su dap ung mIon dIch fu nhIon cua co
fho.
– Huong dan cho bonh nhan cach su dung dung IIou
Iuong cac fhuoc gIam frIou chung nhu paracctamo/
hoac aspirin do co fho fu dIou frI.
– Khuyon bonh nhan nghI ngoI nhIou va uong nhIou
nuoc.
– Thoo doI cac frIou chung do dam bao Ia khong
co nhung bIon chung nguy hIom. Ðonh fhuong so
fhuyon gIam sau 1 don 2 fuan. va so ngay phaI nghI
vIoc cua bonh nhan fhuong khong qua 1 fuan. Nou
co dau hIou nghIom frong hon. can danh gIa IaI cac
frIou chung bonh.
HO
Ho co fho don fhuan Ia mof phan xa cua co fho do
fong xuaf nhung vaf can frong duong fho. co fho Ia dam.
dI vaf... nhung cung co fho Ia frIou chung cua mof so
bonh khac nhau. Vì fho. co nhung fruong hop ho chI xuaf
hIon frong mof fhoI gIan ngan. nhung cung co nhung
fruong hop ho koo daI daI dang voI su fIon frIon ngay
cang nghIom frong hon...
Ho cap tinb Ia chI chung nhung fruong hop ho phaf
frIon nhanh. voI frIou chung ro nof va fhuong khong koo
daI qua 4 fuan. Nhung fruong hop ho koo daI hon 4 fuan
duoc goI Ia bo man tinb va can phaI duoc chan doan
nguyon nhan chính xac do dIou frI.
Co nhIou nguyon nhan gay ra ho. nhung pho bIon nhaf
Ia cac fruong hop nhIom frung duong ho hap. Ho co fho
Cum nung y khou thuc hunh
134 135
Benh duong ho hup
co dIch nhay. dam. hoac cung co fho khong co. Ðua vao
su khac nhau nay va mof so frIou chung kom fhoo co fho
goI y cho vIoc chan doan nguyon nhan gay ho.
Nguyen nhon
– Ðo bI kích fhích boI buI. khoI hoac baf cu dI vaf nao
Iof vao duong fho.
– Ðo fac dung cua mof vaI IoaI fhuoc. chang han nhu
fhuoc uc cho chuyon hoa mon |ACÐ).
– Ðau hong.
– Cam Ianh.
– VIom phoI. vIom mang phoI frong bonh vIom phoI.
– Nghon mach phoI.
– Tran khí mang phoI.
– Ðonh Iao.
– VIom pho quan.
– CIan pho quan.
– Suy fIm sung huyof.
– Ðonh phoI fac nghon man fính.
– Hon pho quan |suyon).
– NhIom frung vung nguc.
– !ng fhu bIou mo o pho quan.
Chon doon
– Mof so bIon phap sau day co fho ho fro cho vIoc
chan doan:
* KhI ho co dom. xof nghIom dom hoac nuoI cay vI
khuan do xac dInh nguyon nhan.
* Chup X quang Iong nguc.
* ÐIon fam do frong cac fruong hop nghI ngo nghon
mach phoI hay suy fIm sung huyof.
– Ðua vao cac frIou chung khac nhau do chan doan
phan bIof nguyon nhan:
* Ho khan. khong co dom. co fho do hon pho quan.
hoac do dung cac fhuoc uc cho chuyon hoa mon
|ACÐ).
* Ho kom fhoo dau nguc co fho gap khI vIom mang
phoI frong bonh vIom phoI. hoac fran khí mang
phoI. nghon mach phoI. Co fho kom fhoo sof hoac
cac dau hIou nhIom frung.
* Ho ra mau co fho Ia do bonh Iao. vIom phoI hoac
nghon mach phoI.
* Ho co dom va frong dom co mu. co fho gap frong
cac bonh vIom phoI. vIom pho quan hay gIan pho
quan.
* Ho kom fhoo dau hIou fho ngan. huf hoI. co fho Ia
dau hIou cua cac bonh nhu suy fIm sung huyof va
bonh phoI fac nghon man fính.
Cum nung y khou thuc hunh
136 13?
Benh duong ho hup
* Ho kom fhoo fIong fho kho kho Ia dau hIou cua
hon pho quan hoac nhIom frung o nguc.
* Ho kom fhoo suf can. doI khI co sof hoac cac dau
hIou nhIom frung. co fho nghI ngo ung tbu bicu
mo o pho quan.
Ð|eu Ir|
– ÐIou frI fuy fhuoc vao kof qua chan doan nguyon
nhan:
* Cac bonh nhIom frung duong ho hap fron fhuong
khong can phaI dIou frI. fru fruong hop vIom
xoang can dIou frI bang khang sInh. Co fho cho
dung cac fhuoc Iam gIam nho frIou chung nhu
paracctamo/ hoac aspirin va khuyon bonh nhan
nghI ngoI. uong nhIou nuoc. CIaI fhích vo fính
chaf khong nghIom frong cua bonh do fran an
bonh nhan.
* Cac bonh nhIom frung duong ho hap duoI |khí
quan. pho quan. phoI...) can duoc dIou frI bang
khang sInh. Co fho khoI dau voI cac fhuoc nhu
amoxyci//in hay crytbromycin. va cac fhuoc co-
amoxic/ao hay cipro//oxacin Ia dIou frI hang fhu
haI cho nhIom frung mac phaI faI cong dong.
* Trong nhung fruong hop ho do bonh o vung nguc
gIaI doan cuoI co fho dung cac fhuoc dang xI ro
co chua pbo/coJin |nhu Pbo/concs. Pbo/concs
Guaipbcncsin...) hoac morpbin.
– Non can nhac vIoc chuyon bonh nhan don bac sI
chuyon mon hoac do nghI dIou frI faI bonh vIon nou
chan doan nghI ngo cac fruong hop sau:
* NhIom frung duong ho hap duoI.
* Nghon mach phoI.
* Tran khí mang phoI.
* !ng fhu bIou mo o pho quan.
* Ðonh Iao.
* Suy fIm sung huyof.
* Hon pho quan.
V¡KM PHO¡
VIom phoI Ia nhung fruong hop oirus hoac vI khuan
gay vIom nhIom o phoI. co fho o mof fhuy cua phoI |vIom
phoI fhuy) hoac khoI phaf fu pho quan roI Ian sang mo
phoI |vIom pho quan – phoI). VIom phoI fhuong gap o
nhung doI fuong ma co fho co suc do khang you. chang
han nhu fro om. nguoI gIa. va nhung nguoI fhuong dung
nhung chaf co haI cho co fho nhu fhuoc Ia. ruou bIa...
Ðonh cung co fy Io cao hon o nam gIoI so voI nu gIoI.
Nguyen nhon
– Hau hof cac fruong hop vIom phoI Ia do oirus hoac
vI khuan.
– Mof so raf íf co fho do cac IoaI nam. moc. dong vaf
don bao.
Cum nung y khou thuc hunh
138 139
Benh duong ho hup
– Mof so íf fruong hop vIom phoI khong do nhIom
frung. fhuong Ia do:
* ÐI ung voI mof so fac nhan nhu buI. Iong suc
vaf...
* Phan ung voI chaf phong xa.
* Tac dung phu cua mof so IoaI fhuoc nhu amioJaron,
a:atbioprin...
Chon doon
– Chan doan dua vao cac frIou chung fhuc fho nhu:
* Ho co dam. fhuong co mau nua vang nua xanh.
* Sof |nhung o nguoI gIa va fro om doI khI khong
co sof). kom fhoo cam gIac on Ianh
* Kho fho.
* Ðau nguc kIou vIom mang phoI. fhuong xuaf hIon
khI co fran dIch mang phoI.
* Ho ra mau.
* Non hoac fIou chay o fro om.
* Chong maf. do fo nga hoac co dau hIou Io mo. Iu
Ian o nguoI gIa.
* TIou íf. nuoc fIou sam mau.
– Mof so bIon phap kIom fra sau day co fho ho fro cho
kof qua chan doan:
* Chup X quang Iong nguc nou cac frIou chung khong
cho phop chan doan chac chan. Co fho fhay dam
mo hình fam gIac chIom mof fhuy hay mof phan
fhuy.
* Xof nghIom dom va nuoI cay vI khuan do xac dInh
nguyon nhan.
* Ðung quo fhu nuoc fIou fìm ccton |kctonc) nou
nghI ngo co maf nuoc.
* Ngho phoI fhay co fIong ran no fho. fIong fhoI
ong. rì rao pho nang gIam o fhuy phoI bI vIom.
Ð|eu Ir|
– Nhung fruong hop co frIou chung o muc nghIom
frong. cac doI fuong co suc do khang you nhu fro om.
nguoI gIa. nguoI bI fon fhuong ho mIon dIch. fIou
duong... non duoc chuyon don dIou frI faI bonh vIon
do fhoo doI va xu frí kIp fhoI cac bIon chung.
– VoI cac bonh nhan co suc khoo bình fhuong va
khong co cac bIon chung phuc fap co fho dIou frI
baf dau voI vIon amoxyci//in 500mg. moI ngay uong
3 Ian. hoac crytbromycin 500mg moI ngay 4 Ian.
– Co fho cho dung mof IoaI fhuoc khang vIom khong
stcroiJ do Iam gIam cac frIou chung.
– Nou sof khong fhuyon gIam frong vong 48 gIo hoac
co cac dau hIou bonh phaf frIon foan fhan. can
chuyon ngay bonh nhan vao dIou frI faI bonh vIon.
Cum nung y khou thuc hunh
140 141
Benh duong ho hup
HO RA MA¡
Ho ra mau co fho Ia nhung fruong hop don gIan voI
mof vaI fIa mau nho Ian frong dom cho don raf nang voI
nhIou mau hoac cac fruong hop xuaf huyof nguy hIom don
fính mang.
Can phan bIof voI cac fruong hop non ra mau. cho du
cung co khI mau fu duong ho hap fron bI nuof vao cung co
fho non fro ra sau do. Cac fruong hop chay mau o mIong.
muI hoac nuou cung raf do nham Ia ho ra mau.
Ðo kha nang co fho Ia raf nghIom frong non faf ca cac
fruong hop ho ra mau dou can phaI duoc xom xof va fhoo
doI fhaf fhan frong.
Nguyen nhon
– Nguyon nhan fruc fIop Ia do bI vo cac mach mau o
khí quan. phoI. muI hoac hong. Vì fho. hau nhu baf
cu bonh nao gay ho koo daI dou co fho Ia nguyon
nhan gay ho ra mau. vì Iam cho cac mach mau bI
gIan ra qua muc.
– Ho ra mau fhuong gap nhaf frong mof so fruong
hop sau day:
*Cac bonh nhIom frung nhu vIom xoang. vIom
amIdan. vIom phoI. vIom pho quan. Iao... do pho
quan va pho nang bI vIom gay fon fhuong fhanh
mach mau.
* Ðonh gIan pho quan. do cac pho quan bI phì daI.
gIan rong. Iam cho mach mau bI duf.
* Nghon mach hoac duf mach mau frong phoI.
Nguyon nhan Iam nghon co fho Ia suy fIm. hop
van haI Ia hoac fhuyon fac mach phoI.
* Cac fruong hop u ac fính. ung fhu phoI cung co
fho gay ho ra mau do co su xoI mon fhanh mach
mau o fhanh quan. pho quan hoac pho nang.
Chon doon
– Tho ngan. huf hoI va dau nguc kIou vIom mang
phoI Ia dau hIou cho fhay nghon mach phoI.
– Ho co dom fhuong IIon quan don vIom pho quan
hay vIom phoI.
– Ho koo daI va suf can co fho Ia do ung tbu bicu mo
o pho quan.
– Cac fruong hop ung fhu dI can don phoI co bIou
hIon ro hoac dang ngo... dou can duoc chan doan
xac dInh vì raf co fho Ia nguyon nhan gay ho ra
mau. Chang han nhu mof bonh nhan ung fhu vu
nguyon phaf bI dI can don phoI co fho dI kham
bonh khI fhay ho ra mau.
– Chan doan phan bIof cac nguon chay mau khac
nhau. chang han nhu hong co fho chay mau nou
kham fhay amiJan bI vIom.
Cum nung y khou thuc hunh
142 143
Benh duong ho hup
– KIom fra Iong nguc do phaf hIon vIom phoI hay
vIom pho quan.
– Quan saf ky cac hach vung co hay nach nou co nghI
ngo ung fhu bIou mo. KIom fra frong Iuong co fho
do phaf hIon suf can nou nghI ngo dang ac fính.
– Mof so xof nghIom sau day co fho ho fro kha nang
chan doan xac dInh:
* Xof nghIom dom va nuoI cay vI khuan do xac dInh
IoaI vI khuan gay bonh.
* ÐIon fam do frong nghon mach phoI cho fhay
song S o dao frình I va cac song Q. T o dao frình
III.
* Chup X quang nguc do phaf hIon Iao. ung fhu bIou
mo hay vIom phoI.
Ð|eu Ir|
– VIoc dIou frI fuy fhuoc vao kof qua chan doan xac
dInh nguyon nhan.
– Su dung khang sInh frong cac fruong hop co dau
hIou nhIom frung.
– Ho ra mau co fho Iam cho bonh nhan raf cang
fhang vì Io Iang. can co su fran an hoac cham soc
fhích hop vo maf fam Iy. Co fho dung vIon uong
Jia:cpam |8cJuxcn, Va/ium...) hoac fIom fInh mach
do Iam dIu bof nhung fruong hop qua cang fhang.
– Trong faf ca cac fruong hop khong xac dInh duoc
nguyon nhan va bonh fIon frIon fhoo khuynh huong
ngay cang xau hon. can nhanh chong chuyon bonh
nhan don bonh vIon do fhoo doI va dIou frI.
144 145
Benh duong t¡eu hou
800k 00000 t|00 k0z
RO¡ LOAN T¡K¡ HOA
RoI Ioan fIou hoa Ia cum fu dung do chI chung cac
frIou chung co IIon quan don vIoc fIou hoa fhuc an nhu
dau bung. day hoI. buon non. kho chIu... Su kho fIou sau
bua an cung duoc goI Ia roI Ioan fIou hoa va duoc mo fa
voI cam gIac kho chIu o phan fron bung. fhuong Ia do an
qua nhIou hoac qua nhanh. an nhIou gIa vI chua. cay hoac
nhIou chaf boo. nhaf Ia mo dong vaf. Kho fIou cung co
mof so fruong hop do fhan kInh. voI nguyon nhan fhuong
gap Ia cang fhang qua muc. Nou kho fIou koo daI hoac Iap
IaI nhIou Ian. co fho co IIon quan don cac chung soI maf.
vIom fhuc quan hoac Ioof da day.
Nguyen nhon
– Thuc an uong khong Ianh manh. nhIou chaf boo.
nhIou gIa vI kích fhích.
– An uong khong dIou do. an vao Iuc qua doI. hoac an
qua no. an nhanh. khong nhaI ky.
– Ðo dung mof so IoaI fhuoc. chang han nhu cac fhuoc
khang vIom khong stcroiJ hoac aspirin.
– Ðung nhIou chaf kích fhích va gay haI cho duong
fIou hoa nhu ruou. fhuoc Ia. ca pho...
– Co nhIou cang fhang fInh fhan hay fraI qua nhIou
cam xuc qua manh nhu Io buon. dau kho. so haI...
– Mof so bonh o duong fIou hoa nhu vIom Ioof da day.
soI maf hoac vIom fhuc quan.

Míong
Hong
Thöïc quaûn 1oyon nooc bot
Khï qoun
lhoí phuí lhoí truí

Co hounh Daï daøy
Cun koot non (tu trung)
Ong dun mut chong
koot gíu
Nung mut
1oy
1oí mut
koot non koot non
thoí trung) thong trung)
koot thou Huo mon
1roc trung
ßO MAY TlFÜ HOA
Cum nung y khou thuc hunh
146 14?
Benh duong t¡eu hou
Chon doon
– Chan doan chu you dua vao cac frIou chung va fìm
hIou vo nop sInh hoaf. cho do an uong cua bonh
nhan do phaf hIon va xac dInh nguyon nhan.
– Mof so fruong hop co fho khong fìm fhay nguyon
nhan ro rof. nhung fhuong fhì cac frIou chung Iuon
co khuynh huong gIam nhanh va khong koo daI.
– Mof so xof nghIom chan doan co fho can fhuc hIon
nou bonh dIon fIon phuc fap hoac koo daI voI nguyon
nhan chua duoc xac dInh:
* NoI soI fhuong cho kof qua co do chính xac nhaf.
* Chup X quang voI fhuoc can quang baryt. doI khI
fang IIou gap doI. fhuong gIup phaf hIon hoac IoaI
fru kha nang co ung fhu.
* Mof so xof nghIom khac nhu kIom fra do pH hay
do ap Iuc frong fhuc quan doI khI cung duoc dung
don.
– Cac fruong hop co nguy co ung fhu cao. voI nhIou
frIou chung kom fhoo dang ngo nhu bIong an. suf
can nhanh chong. non. roI Ioan ngon ngu. fhIou
mau... nhaf Ia khI bonh nhan fron 45 fuoI. can duoc
chuyon ngay don bac sI chuyon khoa hoac do nghI
dIou frI faI bonh vIon.
Ð|eu Ir|
– Trong phan Ion cac fruong hop roI Ioan fIou hoa.
khong can fhIof phaI dIou frI bang fhuoc. ChI can
xac dInh dung nguyon nhan va huong dan nguoI
bonh IoaI fru nguyon nhan fhì cac frIou chung so
nhanh chong bIon maf. Chang han nhu:
* Ngung dung cac fhuoc khang vIom khong stcroiJ
hoac aspirin.
* Ngung huf fhuoc Ia hoac uong ruou. ca pho. hoac
gIam bof cac chaf gIa vI gay kích fhích. gIam bof
Iuong chaf boo frong bua an. nhaf Ia mo dong
vaf.
* Khuyon bonh nhan gIu cho do an uong dIou do.
khong do qua doI. khong an qua no. an cham.
nhaI ky fhuc an.
* IoaI bo cac you fo gay cang fhang fInh fhan hoac
nghI ngoI fhu gIan do vuof qua nhung baf on vo
cam xuc...
– Cac fruong hop do bonh duong fIou hoa gay ra. can
dIou frI cac bonh do. chang han nhu dIou frI vIom
Ioof da day. vIom fhuc quan hay soI maf.
– VoI cac fruong hop co frIou chung nho. co fho dung
mof IoaI fhuoc khang aciJ fhong fhuong. chang han
nhu magic trisi/icat |A/usi) 5g. chIa Iam 3 Ian frong
ngay. uong sau bua an hoac khI dau.
– Nou bonh nhan khong dap ung voI fhuoc khang
aciJ nho hoac co cac bIou hIon vIom Ioof duong fIou
hoa. co fho cho dung mof IoaI fhuoc kbang tbu tbc
H
2
. chang han nhu CimctiJin, FamotiJin... 400mg.
Cum nung y khou thuc hunh
148 149
Benh duong t¡eu hou
ngay 2 Ian. IIon fuc frong 10 ngay. Nou co kof qua
fof. can dIou frI fIop fuc khoang 3 fuan nua.
– Cac fruong hop roI Ioan fIou hoa khong co Ioof. voI
frIou chung roI Ioan nhu dong ruof nhu buon non
hoac fruong bung. co fho dIou frI bang cac IoaI fhuoc
nhu mctoc/opramiJ, JompcriJon hay cisapriJ.
– Cac fruong hop dap ung kom voI fhuoc kbang tbu
tbc H
2
hoac faI phaf ngay sau khI ngung fhuoc can
duoc chuyon don bac sI chuyon khoa hoac do nghI
bonh nhan dIou frI faI bonh vIon.
LOKT O¡ONG T¡K¡ HOA
Ioof Ia mof cho Iom fron da hay nIom mac hình fhanh
do Iop bIou mo bI fIou huy. Vof Ioof co hình nhu mIong nuI
Iua. co fho nong hoac sau nhung dou gay vIom. dau. Trong
fhuc fo. co khoang mof phan nam fong so cac fruong
hop Ioof frong co fho Ia Ioof duong fIou hoa. bao gom cac
fruong hop Ioof ta trang |chIom khoang 90%). Ioof tbuc
quan |chIom khoang 5%). hay Ioof Ja Jay |chIom khoang
5%).
Tu khoang fhap nIon 1980 fro vo fruoc. cac vof Ioof
duong fIou hoa van duoc xom Ia nhung fruong hop kinb
nicn. hau nhu khong fho frI duf. Ðo do. nguoI bonh phaI
an cac fhuc an nho. dung fhuoc khang aciJ... Nam gIoI o
do fuoI fu 45 don 65 fhuong bI Ioof duong fIou hoa nhIou
gap doI so voI nu gIoI. NgoaI ra. nguoI fa cung bIof Ia
nhung cam xuc manh va su cang fhang fhuong gay ra
hoac Iam nang fhom cac vof Ioof. Ko fu khI phaf hIon
duoc vI khuan Hc/icobactcr py/ori |hay H. py/ori) nhu mof
nguyon nhan cu fho gay ra cac vof Ioof. vIoc dIou frI Ioof
duong fIou hoa noI chung da co su fhay doI hof suc kha
quan. Vì co raf nhIou fruong hop da co fho dIou frI fIof
can fhay vì fhuong xuyon faI phaf nhu fruoc day. Su hIon
dIon cua vI khuan H. py/ori chIom fu 70% |Ioof da day)
don 90% |Ioof fa frang) fong so cac fruong hop Ioof duong
fIou hoa.
Nguyen nhon
Nguyon nhan gay Ioof duong fIou hoa raf phuc fap.
VI khuan H. py/ori dong mof vaI fro quan frong nhung
khong phaI Ia faf ca. Con raf nhIou you fo khac IIon quan
don cac vof Ioof duong fIou hoa. Tuy nhIon. khI chan doan
fhuong co fho phan bIof fhanh haI nhom:
– Ioof do vI khuan H. py/ori: Ia faf ca nhung fruong
hop Ioof duong fIou hoa ma xof nghIom cho fhay co
su hIon dIon cua IoaI vI khuan nay. Tuy vay. dIou
nay cung khong IoaI fru kha nang co su kof hop
cua mof so nguyon nhan khac nua. Cung can bIof
Ia so nguoI bI nhIom vI khuan H. py/ori raf nhIou
|khoang mof nua dan so fho gIoI). nhung khong
phaI faf ca dou bI Ioof duong fIou hoa. NhIou nguoI
van khoo manh mac du co fho ho co mang vI khuan
H. py/ori. Vì fho. chI chan doan xac dInh khI co vof
Ioof dI kom voI su hIon dIon cua vI khuan.
Cum nung y khou thuc hunh
150 151
Benh duong t¡eu hou
– Ioof do nhung nguyon nhan khac: Cho don nay.
nhung nguyon nhan sau day duoc bIof Ia co fham
gIa frong qua frình fao ra cac vof Ioof. Chung co fho
fac dung doc Iap. hoac kof hop nhIou nguyon nhan.
hoac kof hop ca voI nhung fruong hop co vI khuan
H. py/ori. Vì fho. nhung nguyon nhan nay cung can
duoc xof foI frong nhung fruong hop da xac dInh vI
khuan H. py/ori.
* Ðo fhuong xuyon su dung fhuoc aspirin hay cac
IoaI tbuoc cbong oicm kbong pbai stcroiJ. chang
han nhu ibupro/cn hay naprosin... Iam gIam manh
suc do khang cua nicm mac Ja Jay doI voI aciJ va
pcpsin. Trong fhuc fo. khI dung chung voI ca pho
so Iam fang fac haI cua fhuoc.
* Thuc uong co con nhu ruou. bIa... cung Iam gIam
suc do khang cua nicm mac Ja Jay doI voI aciJ
va pcpsin. Ko ca Iuong con co frong raf nhIou IoaI
fhuoc dung do dIou frI bonh.
* Huf fhuoc Ia Iam rach nicm mac Ja Jay. Nhung
nguoI huf fhuoc Ia co nguy co bI Ioof Ja Jay hoac
ta trang cao hon nhung nguoI khong huf fhuoc
don 50%. VoI nhung nguoI huf fhuoc Ia. cac vof
Ioof cung so Iau hoI phuc hon.
* TIon su nhung nguoI fhan frong gIa dình bI Ioof
duong fIou hoa.
Chon doon
– Chan doan dua vao nhung frIou chung bIou hIon va
nhung fhong fIn IIon quan duoc bonh nhan cung cap.
Can chu y don:
* VI frí cho dau. bIou hIon cua con dau va su IIon
quan voI cac bua an.
* Tính chu ky cua nhung con dau va fhoI dIom xuaf
hIon. chang han nhu nhung Ian bonh nhan phaI
fhuc gIac frong dom...
* Cac bIou hIon kom fhoo nhu buon non hoac non.
an khong ngon mIong...
* Nhung cho do an uong dac bIof nao ma bonh
nhan dang ap dung. chang han nhu an kIong. an
chay...
* Muc do su dung cac IoaI ruou. bIa... hoac nghIon
fhuoc Ia.
* Ðau hIou suf can nhIou frong fhoI gIan gan day.
* Cac frIou chung khac nhu day hoI. o chua. o nong
|chaf o Ion raf gaf. co cam gIac kho chIu nhu Iam
chay ca co hong)...
– Xof nghIom fìm vI khuan H. py/ori non duoc fhuc
hIon voI faf ca nhung fruong hop da xac dInh co vof
Ioof. boI vì kof qua xof nghIom nay so quyof dInh
vIoc dIou frI nhu fho nao.
Ð|eu Ir|
– Cac IoaI fhuoc khang aciJ duoc dung cho cac fruong
hop nghI ngo co vof Ioof |do co cac frIou chung dau)
nhung chua du xac dInh. Thuoc co fac dung frung
Cum nung y khou thuc hunh
152 153
Benh duong t¡eu hou
hoa Iam gIam do aciJ frong dIch vI. qua do gIup
gIam nho con dau.
– Cac fruong hop Ioof nho co fho baf dau voI mof IoaI
fhuoc khang fhu fho H
2
. chang han nhu cimctiJin
800mg hay ranitiJin 300mg. dung vo dom IIon fuc
frong vong 6 fuan cho cac bonh nhan Ioof fa frang
bình fhuong. 8 fuan cho nhung nguoI co huf fhuoc
Ia hoac bI Ioof do dung fhuoc khang vIom khong
stcroiJ. va 12 fuan cho nguoI Ioof da day.
– Nou cac frIou chung van con sau 4 fuan dIou frI fhì
fang IIou gap doI.
– Nou van khong daf duoc hIou qua. xom xof don vIoc
fhay fho bang mof IoaI fhuoc uc cho bom profon nhu
omcpra:o/ 20mg moI ngay. IIon fuc frong 4 fuan
doI voI nguoI Ioof fa frang va 8 fuan doI voI nguoI
Ioof da day. Co fho fang IIou gap doI frong nhung
fruong hop nghIom frong.
– VIoc dIou frI duy frì bang fhuoc khang fhu fho
H
2
. chang han nhu cimctiJin 400mg hay ranitiJin
150mg dung vo dom. duoc chI dInh cho cac doI fuong
sau day do han cho fy Io faI phaf:
* Ioof da fung xay ra fron 2 Ian frong mof nam.
* TIon su Ioof co xay ra bIon chung.
* Ðang phaI dung fhuoc khang vIom khong stcroiJ
hay fhuoc chong dong mau.
* NguoI gIa hoac nhung nguoI co suc khoo kom.
– ÐIou frI duy frì bang fhuoc khang fhu fho H
2
voI IIou
cao. chang han nhu cimctiJin 800mg hay ranitiJin
300mg dung vo dom. duoc chI dInh cho cac doI fuong
sau day:
* TaI phaf vì dIou frI voI IIou fhap |6 fuan).
* Ioof co bIon chung do duy frì IIou fhap |daI
han).
– VoI cac fruong hop Ioof do vI khuan H. py/ori. nhaf
fhIof phaI su dung khang sInh du IIou dIou frI fIof
can do franh faI phaf. IIou frình dIou frI fIof can
gIup gIam nguy co faI phaf frong vong 2 nam fu
100% xuong con 5%.
– KhI da xac dInh vof Ioof va su hIon dIon cua vI
khuan H. py/ori. non dIou frI kof hop 2 IoaI khang
sInh va mof bismutb frung hoa aciJ |Pcpto Bismo/).
VI khuan H. py/ori co raf nhIou dang khac nhau.
non vIoc su dung cung Iuc haI IoaI khang sInh
nham fang fhom kha nang dIof khuan. Mof so IoaI
fhuoc nhu mctroniJa:o/ |C/ont, Enti:o/, Oroagi/...)
va tctracyc/in |Tctracyn, Hostacyc/in, Po//amycin...)
co fac dung raf fof. fru khI nguoI bonh fruoc day da
fung su dung mctroniJa:o/. Trong fruong hop nay.
co fho fhay fho mctroniJa:o/ bang c/aritbromycin.
– ÐIou frI fIof can bang omcpra:o/ 40mg moI ngay.
kof hop voI amoxyci//in 500mg. moI ngay 3 Ian. va
mctroniJa:o/ 400mg. moI ngay 3 Ian. IIon fuc frong
vong 2 fuan.
Cum nung y khou thuc hunh
154 155
Benh duong t¡eu hou
– Nhung fruong hop faI phaf sau do co fho can dIou
frI bang fhuoc khang fhu fho H
2
.
V¡KM TH¡C Q¡AN HO¡ L¡¡
Vicm tbuc quan boi /uu |rc//ux ocsopbagitis) Ia fình
frang fhuc quan bI vIom do dIch vI co chua aciJ fu da day
frao nguoc Ion fhuc quan. Trong mof so fruong hop hIom
hoI. oicm tbuc quan boi /uu co fho gap o bonh nhan sau
phau fhuaf |chang han nhu caf da day) khI maf fu da day
frao nguoc Ion fhuc quan fao moI fruong kIom gay vIom.
Truong hop nay fhuong fram frong va kho dIou frI hon.
VIom fhuc quan hoI Iuu fhuong xay ra sau khI bI tboat
oi kbc |biatus bcrnia). VIom fhuc quan koo daI frong cac
fruong hop man fính nghIom frong co fho Iam hop fhuc
quan. KhI do can phaI nong fhuc quan hoac dIou frI bang
phau fhuaf.
Thaf ra. fhuc quan con co fho bI vIom do nuof phaI cac
hoa chaf gay bong. raf. nhung fruong hop nay khong goI
Ia oicm tbuc quan boi /uu.
Nguyen nhon
– Nguyon nhan fruc fIop Ia do co vong gIua fhuc quan
va da day khong Iam fof chuc nang “Jicu banb mot
cbicu” cua no. Ðình fhuong. co vong nay mo ra cho
fhuc an fu fhuc quan dI vao da day va co kín IaI do
ngan khong cho fhuc an fu da day bI frao nguoc fro
IaI |hIon fuong hoI Iuu) khI da day co bop.
– Co nhIou nguyon nhan khac nhau Iam cho co vong
khong co IaI hoac co IaI khong du kín. Cac nguyon
nhan fhuong gap nhaf Ia:
* Cho do an uong: nhIou fhuc an co fac dung Iam
cho co vong co IaI you hon hoac khong co. gay ra
“bicn tuong boi /uu” ma fa da do cap. Cac IoaI
fhuc an co fac dung nay Ia so-co-/a. koo bac ha.
cac fhuc an cay. fhuc an nhIou chaf boo. nhaf Ia
mo dong vaf. nhung fraI cay chua nhu cam. quyf.
ko ca ca chua. nuoc op fraI cay... 8o-co-/a va koo
bac ha co fho Iam cho co vong khong co IaI.
* Huf fhuoc Ia co fho Iam cho co vong khong co IaI.
Tình frang nay koo daI co fho Iam cho chuc nang
cua co vong bI maf han.
* CIam nhu dong ruof. Trong fruong hop nay. vIom
fhuc quan hoI Iuu fhuong kom fhoo voI nhIou frIou
chung khac nua.
* Phu nu dang mang fhaI. Ðay Ia nguyon nhan fu
nhIon. Iam cho hau hof phu nu mang fhaI dou
phaI fraI qua fình frang goI Ia “om ngbcn”. voI
frIou chung dIon hình nhaf Ia buon non. non. o
chua... Tình frang nay xay ra Ia do khI fu cung
chIom mof fho fích ngay cang Ion hon. no day da
day vo phía fron va baf dau chon op co vong. Iam
cho co nay khong fho hoaf dong hoan foan bình
fhuong. NgoaI ra. co fho nguoI phu nu mang fhaI
san sInh mof IoaI bormon co fon Ia progcstcronc.
Cum nung y khou thuc hunh
156 15?
Benh duong t¡eu hou
co fac dung Iam gIam su co co. va do do ma co
vong cung chIu anh huong.
* Nhung nguoI boo phì hoac qua can cung co fho bI
gIam chuc nang co vong do su don op cua Iop mo
fích fu qua nhIou o vung bung.
– KhI bI tboat oi kbc. aciJ frong Ja Jay cung fham
nhap duoc vao cua tbuc quan. Nguyon nhan gay
tboat oi co fho Ia do con ho. non oI. hoac con ran khI
dI fIou. hoac mof su gang suc qua muc va dof ngof...
Cac nguyon nhan khac co fho Ia do fhaI nghon. do
boo phì. hoac do fuoI gIa. Raf nhIou nguoI fron 50
fuoI bI fhoaf vI kho nho. Tru khI nguoI bonh co kom
fhoo cac frIou chung giam nbu Jong ruot hoac oicm
tbuc quan Iam cho bonh fro non phuc fap. bang
khong fhì khong can phaI frI IIou.
Chon doon
– Chan doan chu you dua vao cac frIou chung nhu:
* Ðau raf vung fruoc nguc. fhuong Ia phía duoI
xuong uc.
* Cam gIac nong raf frong Iong nguc doI khI Ian
rong Ion co va huong ra canh fay. Vì fho. nhung
con dau nghIom frong doI khI co fho bI nham Ian
voI con dau fIm.
* Ðau cang fang fhom khI nam xuong hay cuI nguoI
vo phía fruoc. Ðung fhang nguoI Ion co fho Iam
gIam bof con dau. chu you Ia nho fac dung cua
frong Iuc.
* NguoI bonh cam nhan raf ro vI chua frong mIong
do do acId cua dIch vI bI frao nguoc Ion Ian voI
mof phan fhuc an. Tuy nhIon. su cam nhan cua
moI nguoI co fho khac nhau fuy fhuoc vao muc do
cua can bonh. fu nhung fruong hop raf nho |chI
cam fhay co vI chua sau khI o Ion. vì fho fhuong
goI Ia o cbua) cho don frung bình |vI chua kom
fhoo vI dang gaf va cam gIac nong raf frong co
hong) hay raf nghIom frong |kom fhoo con dau
raf frong nguc. Ian rong. va hang Ioaf cac frIou
chung khac nua).
* Con dau fhuong phu fhuoc vao cac bua an. chang
han nhu sau nhung bua an qua no. hoac qua nhIou
chaf boo...
– Mof so xof nghIom co fho ho fro cho vIoc chan
doan. chang han nhu:
* SoI fhuc quan cho fhay hình anh vIom.
* Chup X quang co fho fhay hIon fuong frao nguoc
dIch vI fu da day.
* Ðung mof ong mom dua vao phan cuoI cua fhuc
quan do do nong do acId faI day IIon fuc frong
vong 24 gIo do xac dInh vIoc acId co dI fu da day
Ion fhuc quan hay khong.
* Xof nghIom Bcrnstcin: Ðua dung dIch aciJ Ioang
fhoo mof ong mom va nho Ion khoang gIua fhuc
Cum nung y khou thuc hunh
158 159
Benh duong t¡eu hou
quan do xac dInh xom co gay ra cac frIou chung
fuong fu hay khong.
– Can chan doan phan bIof voI cac fruong hop co kom
fhoo vof Ioof.
Ð|eu Ir|
– Cac fruong hop nho co fho dung fhuoc khang aciJ
do Iam gIam nho frIou chung. song song voI vIoc
IoaI fru cac nguyon nhan gay bonh.
– Huong dan bonh nhan khI nam ko dau hoI cao hon
bình fhuong.
– Chu y don cho do an uong. VoI cac doI fuong boo phì
hoac qua can can nham don vIoc gIam can. Thanh
phan fhuc an non gIam manh chaf boo. cac chaf gIa
vI chua. cay. kích fhích... va noI chung khong non
an qua no. Thoo doI frong Iuong co fho do dam bao
Ia vIoc gIam can dang co fIon frIon.
– Khong an vao gan fhoI dIom fruoc khI dI ngu. Ðua
an cuoI cung frong ngay non duoc an som hon bình
fhuong va gIam bof khoI Iuong. chon cac mon an
nho. mon an Iong. do fIou...
– Khong uong ruou. khong huf fhuoc.
– Hau hof cac fruong hop vIom fhuc quan hoI Iuu co
fho khoI han sau mof fhoI gIan dIou chInh cho do
an uong. nghI ngoI va IoaI bo nhung fac nhan co haI
nhu ruou. fhuoc Ia... Tuy nhIon. can fhoo doI chaf
cho do kIp fhoI phaf hIon cac frIou chung khac Ia.
VIom fhuc quan koo daI fro fhanh man fính co fho
gay ra hop fhuc quan. can dIou frI bang phau fhuaf
hoac nong fhuc quan.
HO¡ M¡KNG
Tình frang co muI hoI fhuong xuyon frong mIong khong
phaI Ia mof bonh Iy. nhung no co fho Ia bIou hIon cua mof
so bonh khac nhau. Ðac bIof can chu y khI fình frang hoI
mIong koo daI qua Iau.
MuI hoI co fho xuaf phaf ngay fu mIong. do fhuc an
dính IaI o cac ko rang. Io sau rang... khong duoc Iam
sach. bI vI khuan phan hoa. fao fhanh cac hoa chaf bay
hoI IoaI su//ur. chang han nhu byJrogcn su/pbiJ. Nhung
muI hoI cung co fho do nhung nguyon nhan fu cac co quan
khac. nhaf Ia fhuoc duong ho hap va duong fIou hoa.
Nguyen nhon
– VIom xoang man fính.
– VIom amiJan.
– NhIom frung duong ho hap.
– NhIom frung nuou rang.
– Huf fhuoc Ia.
– Su dung mof so IoaI fhuoc. chang han nhu isosorbiJ
Jinitrat. Jisu//iram...
Cum nung y khou thuc hunh
160 161
Benh duong t¡eu hou
– Kho mIong do mof so nguyon nhan. chang han nhu
dung fhuoc. hoac hoI chung Sjögren...
– HoI mIong cung co fho Ia mof bIou hIon cua van do
baf on nao do vo fính duc.
Chon doon
– Chan doan IoaI fru cac bonh ac fính fhuoc duong
ho hap. duong fIou hoa fron hoac roI Ioan chuyon
hoa.
– Ðo nghI don kham o nha sI do danh gIa fình frang
rang mIong.
– Iuu y cac frIou chung nhIom frung faI mIong. cac
frIou chung cua vIom xoang. vIom amiJan...
Ð|eu Ir|
– Huong dan va khuyon bonh nhan vo sInh rang
mIong fhaf fof. chang han nhu ngoaI vIoc dung ban
chaI rang fhong fhuong can dung fhom chI Iam
sach rang. chaf phaf hIon mang bam...
– Cho dung nuoc suc mIong dIof khuan. chang han
nhu dung dIch 0.2% g/uconat cb/orbcxiJin...
– ÐIou frI cac nguyon nhan fuy fhoo kof qua chan
doan. Nou khong co cac frIou chung nhIom frung.
vIoc dung khang sInh co fho Ia khong can fhIof.
Tuy nhIon. cung co fho dung mctroniJa:o/ hoac
amoxyci//in frong vong 2 fuan do IoaI fru su phaf
frIon cua vI khuan.
T¡K¡ CHAY
TIou chay Ia hIon fuong dI fIou ra phan co do Iong hon
bình fhuong. va fhuong Ia cung fang so Ian dI fIou frong
ngay Ion mof cach baf fhuong.
TIou chay fu no khong phaI Ia mof bonh. ma Ia frIou
chung cua mof so bonh khac nhau. dac bIof fhuong Ia
bIou hIon cua ngo doc fhuc an. Hau hof cac fruong hop
fIou chay fhong fhuong khong nghIom frong va fu khoI
frong vong 1 hoac 2 ngay. khong can dIou frI. Tuy nhIon.
van do cung con fuy fhuoc vao nguyon nhan gay ra fIou
chay. non bonh nhan can phaI duoc fhoo doI chaf cho do
phaf hIon kIp fhoI cac frIou chung nguy hIom. nhaf Ia
fình frang maf nuoc o nguoI gIa va fro om.
Nguyen nhon
– Ða so cac fruong hop fIou chay Ia do ngo doc hay
nhIom oirus fu fhuc an. Ðoc fo frong fhuc an fhuong
Ia do cac IoaI vI khuan sInh ra. chang han nhu doc fo
cua cac vI khuan 8tapby/ococcus aurcus. C/ostriJium,
8a/monc//a, Campy/obactcr jcjuni... Cac IoaI oirus co
fho gay fIou chay hoac nhIom frung ruof fhuong Ia
Norua/k oirus, Potaoirus, AJcnooirus, Ecbooirus...
– Cac nguyon nhan íf gap hon Ia do sof fhuong han.
pho fhuong han. Iy fruc khuan...
Cum nung y khou thuc hunh
162 163
Benh duong t¡eu hou
– Trong mof so fruong hop. fIou chay co fho bI gay ra
do nhIom doc fhuoc. do dI ung voI fhuc an hoac do
khong dung nap mof IoaI fhuc an nao do...
– TIou chay raf hIom khI koo daI fro fhanh man fính.
nhung nou fruong hop nay xay ra fhì fhuong Ia
do cac bonh nhu vIom Ioof daI frang. ung fhu daI
frang. bonh Crobn. bonh fuI fhua. nhIom doc fuyon
gIap. hoI chung kích fhích ruof...
Chon doon
– Can chan doan phan bIof ngay gIua fIou chay maf
nuoc va fIou chay khong maf nuoc. nham danh gIa
dung fình frang maf nuoc cua co fho bonh nhan.
– TIou chay íf hon 4 Ian frong mof ngay. khong kom
fhoo non hoac chI non raf íf duoc xom nhu fIou chay
khong maf nuoc. Cac bIou hIon kom fhoo fhuong
Ia:
* Ðonh nhan khong fhay khaf nuoc. khong fhuong
xuyon doI uong nuoc.
* Iuong nuoc fIou bình fhuong.
* Kham IuoI va moI fhay am.
* Ðung haI ngon fay voo vao da bonh nhan roI
buong ra so fhay cac nop da nhan maf nhanh.
* O fro om duoI 18 fhang fuoI. khong co hIon fuong
fhop Iom.
– TIou chay fu 4 – 10 Ian moI ngay. fhuong kom fhoo
non. duoc xom Ia fIou chay maf nuoc. voI cac bIou
hIon kom fhoo nhu sau:
* Ðonh nhan fhay khaf nuoc. fhuong xuyon doI
uong nuoc.
* Iuong nuoc fIou íf han dI va co mau vang sam.
* Kham IuoI va moI fhay kho. maf frung sau. nhIp
fIm va nhIp fho dou nhanh hon bình fhuong.
* Ðung haI ngon fay voo vao da bonh nhan roI
buong ra so nhìn fhay cac nop da nhan con IaI.
qua mof fhoI gIan moI maf dI.
* O fro om duoI 18 fhang fuoI. co hIon fuong fhop
Iom. fro ngu khong yon gIac. do cau gaf.
– TIou chay fron 10 Ian moI ngay. fhuong kom fhoo
non nhIou. frong phan co fho co mau hoac dIch
nhay. duoc xom Ia fIou chay maf nuoc nang. voI
cac bIou hIon kom fhoo fuong fu nhu fIou chay maf
nuoc. nhung voI muc do nghIom frong hon. dac bIof
Ia:
* Ðonh nhan dI fIou raf íf hoac co fho hoan foan
khong fIou.
* Tro om khong kho ngu nua ma fhuong ngu nhIou.
nhung Ia kIou ngu Io mo nhu fhIop dI ngay khI
dang ngoI...
– VIoc chan doan nguyon nhan raf quan frong. vì fho
can fìm hIou ro vo cac you fo nhu fhuc an. nuoc
Cum nung y khou thuc hunh
164 165
Benh duong t¡eu hou
uong. moI fruong Iam vIoc hoac sInh song frong
fhoI gIan mac bonh. Mof so nguoI dI du IIch o xa vo
co fho bI fIou chay chI don gIan Ia vì ho vI khuan
fhong fhuong frong duong ruof cua ho bI fhay doI.
Ð|eu Ir|
– Tuy fhoo fình frang maf nuoc. vIoc dIou frI fruoc
hof phaI kIp fhoI bu IaI Iuong nuoc bI maf cho co
fho. Ðac bIof doI voI nguoI gIa va fro om fhì dIou
nay co y nghIa cuc ky quan frong. vì nou cham fro
co fho so gay hau qua raf nghIom frong.
– Trong fruong hop xac dInh co maf nuoc. can su
dung ngay dung dIch uong g/ucosc |Orcso/). IIou
dung frung bình frong 24 gIo Ia:
* Tro duoI 6 fhang fuoI: 250mI – 500mI
* Tu 6– 24 fhang fuoI: 500 – 1000mI
* Tu 2 – 5 fuoI: 750 – 1500mI
* Tron 5 fuoI: 1000 – 2000mI
– Trong fruong hop khong co IoaI dung dIch dIou cho
san nhu fron. co fho fu pha fhoo cong fhuc: 1 muong
ca pho muoI va 8 muong ca pho duong hoa fan vao
1 Iíf nuoc.
– Co gang xac dInh nguyon nhan do phaf hIon kIp
fhoI cac fruong hop nguy hIom.
– Trong hau hof cac fruong hop. ngoaI vIoc cho bonh
nhan uong nhIou chaf Iong. khong can fhIof phaI caf
gIam khau phan an bình fhuong cua bonh nhan.
– Cac fruong hop fIou chay nho o nguoI Ion co fho su
dung /opcramiJ. 2 vIon frong Ian dau fIon va sau do
moI Ian 1 vIon khI dI phan Iong.
– Raf han cho su dung khang sInh. vì fhuong fhì
khang sInh khong co may fac dung don dIon fIon
cua bonh. Tuy nhIon. khang sInh can duoc chI dInh
frong mof so fruong hop sau:
* Ngo doc nghIom frong do doc fo cua vI khuan
8a/monc//a: cipro//oxacin 500 mg hoac trimctbo-
prim 200mg moI ngay 2 Ian. IIon fuc frong 5
ngay.
* Ngo doc nghIom frong do doc fo cua vI khuan
Campy/obactcr: crytbromycin 500mg. moI ngay 4
Ian. IIon fuc frong 5 ngay.
* NhIom ky sInh frung don bao GiarJia /amb/ia:
mctroniJa:o/. moI ngay 2g. IIon fuc frong 3 ngay.
Trong fhuc fo. doI voI cac fruong hop nhIom
GiarJia /amb/ia fhì vIoc dap ung nhanh voI dIou
frI bang khang sInh Ia dau hIou chan doan dang
fIn cay hon ca vIoc xof nghIom phan. boI vì bonh
fhuong co fhoI gIan u bonh don hon 2 fuan. voI
cac frIou chung dI phan Iong. day hoI va khong
co sof.
Cum nung y khou thuc hunh
166 16?
Benh duong t¡eu hou
* NhIom khuan 8bigc//a: cipro//oxacin 500mg. hoac
trimctboprim 200mg moI ngay 2 Ian. IIon fuc
frong 5 ngay.
* Cac fruong hop fIou chay cap fính xay ra do fhay
doI ho vI khuan frong duong ruof o nguoI dI du
IIch co fho dIou frI bang cipro//o xacin 500mg moI
ngay 2 Ian. IIon fuc frong 5 ngay.
– Trong cac fruong hop sau day. can nhanh chong
chuyon bonh nhan don bonh vIon do fhoo doI va
dIou frI:
* Ðonh nhan co dau hIou maf nuoc. mac du da duoc
cho uong dung dIch bu nuoc.
* TIou chay kom fhoo dau bung du doI hoac fruong
bung.
* Cac dau hIou chan doan khong ro rang.
NG¡A HA¡ MON
Ngua hau mon Ia fình frang vung da quanh hau mon
ngua ngay kho chIu. Nguyon nhan gay ngua khong phaI
Iuc nao cung co fho xac dInh duoc. O fro om fhì nguyon
nhan fhuong gap nhaf Ia do nhIom gIun kIm.
Nguyen nhon
– Ðonh hau mon – fruc frang. chang han nhu frI. nuf
hau mon...
– Cac bonh da o vung quanh hau mon. chang han nhu
vay non. vIom da fIop xuc...
– ÐI ung voI mof so IoaI fhuoc dung o hau mon.
– NhIom nam.
– Mof so bonh Iam gIa fang nguy co nhIom frung.
chang han nhu fIou duong |Iam nhIom nam) hay
bonh gan man fính...
– NhIom gIun kIm. do IoaI gIun nay do frung o vung
da quanh hau mon.
Chon doon
– Chan doan dua vao cac frIou chung kom fhoo do fìm
nguyon nhan.
– Chan doan xac dInh nhIom gIun kIm khI bonh nhan
quan saf fhay gIun frong phan. Cung co fho quan
saf fhay frung gIun o vung da quanh hau mon nou
su dung kính hIon vI.
– NhIom gIun kIm fhuong xay ra o fro om va fhuong
gay ngua nhIou vao ban dom.
Ð|eu Ir|
– Huong dan bonh nhan vo sInh fof vung hau mon
bang cach rua sach vao moI buoI sang va sau moI
Ian dI fIou.
– Rua sach fay va mong fay sau moI Ian dI fIou.
Cum nung y khou thuc hunh
168 169
Benh duong t¡eu hou
– Ðung mcbcnJa:o/ vIon 100mg. mof IIou duy nhaf.
hoac pipcra:in. moI Ian fu 0.2g – 1g. fuy fhoo do
fuoI. ngay uong 2 – 4 Ian sau khI an. IIon fuc frong
3 don 5 ngay. Iap IaI IIou fron sau 2 fuan do chong
faI nhIom.
– Co fho kof hop dung fhuoc mo byJrocortison. nhaf
Ia vo dom. do gIam bof frIou chung. Nou co dau
hIou nhIom nam. co fho dung fhuoc khang nam.
N¡T HA¡ MON
Hau mon Ia khoang 4cm cuoI cung cua ong fIou hoa.
noI phan dI qua do fhaI ra bon ngoaI co fho. Nuf hau mon
Ia fình frang co mof vof nuf. rach o hau mon. Iam cho
bonh nhan cam fhay dau buof moI Ian daI fIon.
Nguyen nhon
– Thuong Ia do bI Ioof fu co fhaf hau mon Ian doc Ion
fron ong hau mon.
– ÐoI khI nuf hau mon xuaf phaf fu vof rach o Iop Iof
hau mon do phan cung va kho.
Chon doon
– Ðonh nhan fhay dau buof o hau mon moI khI daI
fIon. do co cua hau mon co fhaf.
– Co fho co mof íf mau dính fhoo phan.
– Nuf hau mon co fho co mof so frIou chung gIong
nhu frI. nhung dIou khac bIof Ia vof nuf co fho quan
saf fhay o vung hau mon. Kham bang fay co fho
Iam cho bonh nhan raf dau don.
Ð|eu Ir|
– Chu you Ia dIou frI frIou chung. vì vof nuf fhuong
fu khoI sau vaI ngay. nhaf Ia khI co fho kIom soaf
duoc fao bon.
– Huong dan bonh nhan cho do an uong nhIou chaf
xo. chaf Iong do franh fao bon va Iam mom phan.
– Nou su co fhaf Iam bonh nhan dau nhIou. co fho
huong dan bonh nhan ngam hau mon frong nuoc
am sau moI Ian daI fIon do gIam su co fhaf. bonh
nhan so fhay do chIu hon.
– Cac IoaI vIon nhof hau mon nhu Xy/oproct hay
ProctoscJy/ co fho dung fruoc moI Ian daI fIon do
gIup kof frang gIan ra va Iam cho bonh nhan íf dau
hon.
– Cac fruong hop nuf hau mon nghIom frong. hoac
koo daI khong fu khoI. hoac faI phaf nhIou Ian. co
fho phaI can fhIop bang fhu fhuaf nong hau mon
co gay mo. hoac doI khI phaI phau fhuaf caf bo cho
nuf.
Cum nung y khou thuc hunh
1?0 1?1
Benh duong t¡eu hou
TAO BON
Tao bon Ia fình frang daI fIon baf fhuong. voI phan
kho va cung. Iam cho bonh nhan phaI gang suc moI Ian
daI fIon va Iuon co cam gIac kho chIu. khong fhoaI maI.
Tao bon khong duoc xac dInh dua vao so Ian daI fIon
nhIou hay íf. ma can cu vao cach baI fIof phan cua bonh
nhan. Vì fho. can phan bIof ro gIua fao bon voI nhung
fruong hop co so Ian daI fIon íf nhung phan van bình
fhuong va khong phaI gang suc khI daI fIon. VoI mof so
nguoI. vIoc dI fIou 2 ngay mof Ian. hoac fham chí 3 ngay
mof Ian co fho van Ia bình fhuong. mIon Ia dam bao su
dou dan va phan khong bI kho. cung.
Nguyen nhon
– Ðo cho do an uong khong fhích hop. Trong fhanh
phan fhuc an co mof Iuong kha Ion chaf xo |/ibcr)
ma co fho khong hap fhu duoc. Tuy nhIon. Iuong
chaf xo nay gIu vaI fro raf quan frong frong vIoc
fhaI phan ra khoI co fho. vì chung Iam cho phan fo
va mom. Chaf xo co nhIou frong cac IoaI fhuc an
chua fInh bof fho. nhu khoaI Iang. gao Iuc... Cac
IoaI rau caI. fraI cay... cung cung cap nhIou chaf xo.
KhI cho do an hang ngay khong cung cap du chaf
xo. raf do gay ra fao bon.
– Ðo Iam dung cac IoaI fhuoc nhuan frang.
– Mof so bonh duong ruof co fho gay fao bon. Nguyon
nhan Ia vì hoaf dong co bop cua cac co fhanh ruof
khong duoc bình fhuong. dan don vIoc phan nam
IaI frong ruof Iau hon va fro non don. cung. raf kho
dua ra khoI hau mon.
– Nhung bonh nhan bI maf nuoc nhIou. hoac cac
chung dof quy. bonh Parkinson... cung co fho bI fao
bon. Nguyon nhan Ia vì cac bonh nay Iam fhay doI.
fhuong Ia ngan fro. hoaf dong cua cac co fhanh
ruof.
– Mof so bonh khac nhu hoI chung roI Ioan fIou hoa.
fIou duong. suy fhan... cung gay ra fao bon.
– Ðonh Hirscbsprung co fho gay fao bon o fro so
sInh.
– Mof so fhuoc dIou frI co fac dung phu gay fao bon.
– ÐoI khI. fao bon Ia dau hIou canh bao cua chung
ung fhu ruof. fhuong Ia kom fhoo cac frIou chung
khac nhu: bIong an. suf can nhanh. co mau frong
phan. co fho raf moI mof. suy nhuoc va dau bung
fhuong xuyon.
– Cac fruong hop fao bon koo daI. fro fhanh man
fính fhuong Ia do mof nguyon nhan fIom an nao
do hoac do cac fhoI quon sInh hoaf. an uong khong
fhích hop cua bonh nhan gay ra.
– Chung fao bon fhuong xuaf hIon o nguoI Ion fuoI
raf hIom khI fìm fhay nguyon nhan ro rang.
Cum nung y khou thuc hunh
1?2 1?3
Benh duong t¡eu hou
Chon doon
– Chan doan phan bIof gIua fao bon xuaf hIon fam
fhoI do mof nguyon nhan cu fho nao do voI fao bon
man fính koo daI raf Iau. fhuong kho fìm ra nguyon
nhan cu fho.
– Chu y cac frIou chung kom fhoo va Iuu y cho do an
uong. sInh hoaf cua bonh nhan do fìm ra nguyon
nhan gay fao bon.
– Khong chan doan xac dInh fao bon khI bonh nhan
fhan phIon co so Ian daI fIon qua íf |chang han nhu
3 Ian frong mof fuan). ma phaI xac dInh vIoc daI
fIon co kho khan hay khong. phan co kho va cung
hay khong...
– Can nghI don bonh Hirscbsprung nou fro so sInh
cham ra phan su va sau do fhuong xuyon fao bon.
Ð|eu Ir|
– Nou khong co dau hIou vo cac van do suc khoo khac.
vIoc dIou frI fao bon chu you Ia huong dan bonh
nhan fhay doI cho do an uong va sInh hoaf cho phu
hop. khong can va khong non dung don fhuoc mon.
Cac van do can Iuu y cu fho nhu sau:
* Thuong xuyon van dong co fho. fap fho duc moI
buoI sang va han cho fhoI gIan nam hoac ngoI
qua Iau frong ngay.
* !ong nhIou chaf Iong. voI cac IoaI nuoc uong khac
nhau frong ngay. dam bao cung cap du nhu cau
nuoc cho co fho.
* An nhIou fraI cay. rau caI. cac fhuc an co nhIou
fInh bof. chaf xo... HIon co mof vaI duoc pham
cung cap chaf xo co fho dung duoc nhu Mctamuci/
hoac FibcrCon. Tuy nhIon. nou co mof cho do an
uong fof fhì khong can don cac IoaI fhuoc nay.
* Tap fhoI quon daI fIon dou dan. vao mof fhoI
dIom nhaf dInh nao do frong ngay. fof nhaf Ia
buoI sang. ThoI quon nay hoan foan co fho fao ra
duoc voI su kIon frì Iap IaI nhIou Ian.
* Ðanh fhoI gIan fhoaI maI cho moI Ian daI fIon.
Ðung bao gIo co fam frang non nong. muon ruf
ngan fhoI gIan. co suc dua phan ra nhanh hon...
* Ðung bao gIo hoan IaI vIoc daI fIon khI cam fhay
co nhu cau. Thuong fhì su frì hoan nay hoan foan
co fho fhuc hIon duoc. nhung Iuong phan nam
IaI frong ruof so fIop fuc bI huf nuoc va fro non
kho. cung. Iam cho vIoc baI fIof fro non kho khan
hon.
– VIoc Iam dung fhuoc nhuan frang. fhuoc nhof hau
mon... fhuong Iam roI Ioan su co bop cua ruof va
gop phan gay ra chung fao bon man fính.
– Ðung fay cha xaf fron vung bung fhuong xuyon co
fho gIup gIam nho su kho chIu cua fao bon va frong
nhIou fruong hop co fho gIup caI fhIon nhu dong
ruof.
Cum nung y khou thuc hunh
1?4 1?5
– Cac fruong hop fao bon raf nghIom frong can can
fhIop fam fhoI do Iam gIam nho frIou chung fhì co
fho dung:
* Thuoc kích fhích nhu dong ruof. chang han nhu
scnna. 2 – 8 vIon. dung vao ban dom. Khong non
dung fhuong xuyon.
* Chaf fao khoI phan. chang han nhu cam ispagbu/a.
nhung fhuong fhì khong can cac chaf nay nou cho
do an cung cap du chaf xo. Cac fruong hop su
dung fhích hop nhaf Ia voI nhung nguoI bonh frI.
nuf hau mon hoac sau phau fhuaf mo fhong kof
frang. hoI frang...
* Lactu/osc 15mI fhuong duoc dung moI ngay 2 Ian
do gIup gIu nuoc frong ruof.
* Cac chaf Iam mom phan nhu dau para/in. byJroxiJ
magncsi dang nhu fuong 20mI chI non dung khI
fhaf su can fhIof.
– Cac fruong hop co frIou chung kom fhoo khong fho
chan doan xac dInh. hoac xac dInh co cac bonh
nghIom frong kom fhoo fao bon. non do nghI bonh
nhan don dIou frI faI bonh vIon. Ðac bIof voI cac
fro so sInh nghI ngo bonh Hirscbsprung |voI you
cau dIou frI can don phau fhuaf). Tuyof doI khong
su dung koo daI cac IoaI fhuoc nhuan frang hay vIon
nhof hau mon.
800k 0z ||00
M¡N TR¡NG CA
Mun frung ca Ia fình frang cac mun nho noI Ion fron
bo maf da. fhuong Ia da maf. va fhuong xuaf hIon nhIou
nhaf o fuoI day fhì. Tuy nhIon. doI khI mun cung xuaf
hIon o ca nhung nguoI fruong fhanh. fham chí ca o fuoI
frung nIon nua. ÐoI voI hau hof moI nguoI. mun frung
ca – dac bIof Ia fron da maf – khong phaI Ia mof van do
suc khoo. ma Ia van do fham my. gay kho chIu frong gIao
fIop. Cac ban fro fhuong khong duoc fhoaI maI khI don
du mof fIoc vuI voI khuon maf day mun khong bIof Iam
sao do cho gIau.
Nguyen nhon
Mun frung ca xuaf hIon khI cac fuyon baI fIof chaf
nhon nho II fI fron da bI ngon IaI vì mof Iy do nao do.
Cac fuyon baI fIof nay |scbaccous g/anJ) co chuc nang fIof
ra mof IoaI chaf nhon dac bIof gIup cho da fron Iang. bao
vo fo bao da va gIam bof do bam cua buI ban vao da. gIu
cho da co mof do am fhích hop va chong IaI su xam nhap
cua vI khuan.
Cum nung y khou thuc hunh
1?6 1??
Benh du l¡eu
ÐoI khI. cac fuyon baI fIof nay Iam vIoc khong bình
fhuong. Chung fIof ra Iuong chaf nhon nhIou hon muc do
ma cac ong dan co fho chuyon faI ra bo maf cua da. KhI
ay. Iuong chaf nhon so fích fu dan dan duoI da va hình
fhanh nhung mun noI Ion bo maf da.
Sau do. mof so xac fo bao chof Ian vao frong Iuong
chaf nhon fích fu vua noI fron. fao fhanh mof hon hop
phuc fap hon. hình fhanh nhung mun noI co do cung. fa
fhuong goI Ia “coi mun”. KhI nhung coI nay van con duoI
da. chung Ia nhung mun frang. KhI Ion dan Ion va froI ra
bon ngoaI bo maf cua da. chung fao fhanh cac mun don.
Mau don cua nhung mun nay Ia do su fích fu cua mof IoaI
sac fo co mau sam |mc/anin). Chính sac fo nay Ia fac
nhan fao fhanh mau da cung nhu cac vof sam mau khI da
bI phoI duoI nang nong.
Cac nguyon nhan fhuc day fIon frình hình fhanh mun
frung ca fhuong Ia:
* Ycu to Ji truycn: mun co khuynh huong xuaf hIon
o nhung nguoI frong cung mof gIa dình. Hay noI
khac dI. nou cha mo fruoc day da fung bI mun raf
nhIou. con caI so co nhIou nguy co noI mun hon.
* Ycu to tuoi tac oa gioi tinb: Cac om gaI fhong
fhuong baf dau co nhung mun noI fu khoang 11
fuoI. frong khI cac om fraI fhuong baf dau o fuoI
13. Vao do fuoI nay. co fho baf dau san sInh ra
mof Iuong Ion noI fIof fo co fon Ia anJrogcn. fac
dong vao cac fuyon baI fIof chaf nhon. Iam cho
chung fIof ra Iuong chaf nhon vuof qua muc fhong
fhuong. fhuc day fIon frình hình fhanh nhung
mun noI fron da maf. Muc do san sInh noI fIof
fo anJrogcn o cac om fraI cao gap 10 Ian so voI
cac om gaI. Vì fho. mun fhuong xuaf hIon o nam
nhIou hon nu.
* TIop xuc voI mof so IoaI dau nhon cong nghIop
hoac hoa chaf. cac IoaI kom frang dIom hoac xa
phong. dau goI...
* Tam Iy cang fhang. nhIou Io Iang hay hon gIan
cung fhuc day su phaf frIon cua mun. co fho Ia
fhong qua su fac dong don su fIof chaf nhon.
* Mof so fhuc an nhu so-co-/a. cac mon an chIon
dau hoac fhuc uong nhu so-da. ca pho... duoc cho
Ia co fho fhuc day su phaf frIon cua mun.
* Mof vaI IoaI fhuoc. chang han nhu cac IoaI fhuoc
ngua fhaI. co fho co fac dung phu Iam cho mun
phaf frIon nhanh.
* ÐoI voI phu nu. mun fhuong phaf frIon nhIou hon
frong cac gIaI doan fruoc va frong fhoI ky co kInh
nguyof.
Chon doon
Can chan doan phan bIof haI IoaI mun:
– Mun Ianh fính khong gay vIom |nonin//ammatory
acnc). Ia IoaI mun fhuong gap nhaf. IoaI mun nay
fhuong khong Iam bIon dang da maf. chI xuaf hIon
Cum nung y khou thuc hunh
1?8 1?9
Benh du l¡eu
fhanh fung cum. moI cum chung doI ba mun nho.
fhInh fhoang noI Ion fron da maf roI fu bIon maf.
khong do IaI dau vof gì.
– Mun co kha nang gay vIom da |in//ammatory acnc).
íf gap hon. fhuong IIon fuc phaf frIon fhanh nhung
vung rong fron da maf. fron co. fron Iung. va fham
chí ca o vung bung duoI gan co quan sInh duc. IoaI
mun nay co mof íf mu vang duc bon frong mun. co
fho do IaI mof vof soo nho fron da sau khI khoI.
Ð|eu Ir|
– Raf hIom khI phaI dung don fhuoc mon. Thuong fhì
chI can huong dan bonh nhan mof so nhung hIou
bIof fhích hop do co fho Iam gIam nho su phaf frIon
cua mun:
* Rua maf bang xa phong moI ngay mof hoac haI
Ian. Tranh dung cac IoaI xa phong fhom. dac bIof
Ia xa phong khu muI manh. vì so Iam maf dI Iop
dau nhon bao vo da maf. Non dung cac IoaI xa
phong khu frung nho. Iam sach da maf mof cach
fhaf nho nhang. khong cha xaf manh. Thuong fhì
vIoc cha xaf manh chính Ia mof frong cac nguyon
nhan Iam cho mun phaf frIon nhanh hon.
* Han cho foI da vIoc su dung cac IoaI my pham
dung cho da maf. NhIou IoaI my pham khI boI
Ion fhuong Iam bíf cac Io nho II fI fron da maf.
va vì fho day nhanh fIon frình fao ra mun. Nou
baf buoc phaI su dung frong mof fhoI gIan ngan
fhì non chon nhung IoaI co dang nuoc fof hon
Ia nhung IoaI dang kom hoac chaf dau. Iop my
pham dung fron da maf cang mong cang fof. vì
chung so do cho da baI fIof duoc fof hon. Ngay
sau khI dung. nho rua sach da maf voI xa phong
va nuoc.
* Ðung co nan sach cac mun noI fron da maf. Thuc
fo fhì vIoc nay chang gIup Iam bof mun dI chuf
nao. ma con co fho fao fhanh nhung vof soo Io ra
khong co.
* Trong cac fu fho ngoI xom fI-vI. doc sach. hoac
hoc baI. franh cach ngoI chong fay Ion cam hoac
fua khuon maf Ion baf cu mof phan nao do cua
canh fay. Nhung fu fho nay ngan can su baI fIof
fhong fhoang cua da maf. fao dIou kIon phaf sInh
mun do dang hon.
* Tranh nhung fhuc an chIon dau. nhIou chaf boo
hoac fhuc uong co chua so-co-/a. ca//cin.
* !ong nhIou nuoc. co fho don 7 hoac 8 Iy Ion moI
ngay. Iuong nuoc fhua dua vao co fho so gIup Iam
sach moI fhu. ngan ngua fIon frình hình fhanh
mun.
– Nou xac dInh vIoc phaf frIon mun Ia do fac dung phu
cua mof IoaI fhuoc nao do. co fho xom xof vIoc fhay
fho dung mof IoaI fhuoc khac.
Cum nung y khou thuc hunh
180 181
Benh du l¡eu
– Cac IoaI kom frI mun fhuong Ia nhung hop chaf co
chua bcn:oy/ pcroxiJ, su//ur hay aciJ sa/icy/ic. co
fho duoc su dung huu hIou frong vIoc Iam gIam fIon
frình hình fhanh mun.
– CIam nho moI Io Iang. cang fhang vo fam Iy bang
cac bIon phap khac nhau nhu fhay doI sInh hoaf
hang ngay. fham gIa cac hoaf dong xa hoI... Tuy
nhIon. cach fof hon van Ia ngan ngua hoac franh no
cac nguyon nhan gay ra Io Iang hay cang fhang.
– Trong nhung fruong hop can fhIof phaI dung don
fhuoc. co fho su dung:
* Bcn:oy/ pcroxiJ |C
14
H
10
O
4
) nong do 1% don 10%.
Non khoI dau voI cho pham co nong do fhap.
* Thuoc boI faI cho co chua aciJ rctinoiJ. chang
han nhu Trctinoin Kc/ran. boI fhuoc moI ngay 1
Ian.
* Co fho dung kof hop. Nou sau 4 fuan dIou frI bang
bcn:oy/ pcroxiJ khong fhay hIou qua. co fho dung
fhom Trctinoin Kc/ran. Ca 2 IoaI dou duoc boI Ion
da moI ngay 1 Ian. nhung vao 2 fhoI dIom khac
nhau. |Chang han nhu mof IoaI vao buoI sang va
IoaI kIa vao buoI chIou.) HaI IoaI fhuoc nay dac
bIof hIou qua voI IoaI mun Ianh fính khong gay
vIom |nonin//ammatory acnc).
* Thuoc khang sInh dang boI faI cho nhu c/inJamycin.
crytbromycin hay tctracyc/in duoc su dung voI IoaI
mun gay vIom da |in//ammatory acnc).
* AciJ a:c/aic co fac dung khang khuan dong fhoI
cung gIup Iam bong Iop da bI sung hoa.
* Cac fruong hop hop vIom da nang co fho can
dung don khang sInh dang vIon uong. co fho dung
Oxytctracyc/in 500mg hoac Erytbromycin 500mg.
moI ngay 2 Ian. ÐIou frI frong 3 fhang. sau do
gIam IIou con 250mg. moI ngay 2 Ian. Ca 2 IoaI
khang sInh nay dou co fho fang IIou don 1000mg
nou can fhIof. Cac IoaI khang sInh nhu minocyc/in
va Joxycyc/in daf fIon hon nhung co uu dIom Ia íf
bI anh huong boI fhuc an va dung IIou fhap hon
|100 – 200mg/ngay).
– ÐoI voI cac bonh nhan dung vIon uong franh fhaI
kof hop. can chu y nhung dIom sau day:
* Nou dang dIou frI bang khang sInh daI ngay. co
fho baf dau dung vIon uong franh fhaI kof hop
ma khong can fhom bIon phap franh fhaI nao
khac.
* Nou dang dung vIon uong franh fhaI kof hop
va moI baf dau dIou frI bang khang sInh. hoac
chuyon sang dIou frI bang mof IoaI khang sInh
khac. can su dung fhom mof bIon phap franh fhaI
khac frong vong 2 fuan.
M¡N TR¡NG CA OO
Mun frung ca do co bIou hIon dac frung koo daI Ia Iam
cho da maf ung do. fron bong. nhaf Ia haI vung ma va
Cum nung y khou thuc hunh
182 183
Benh du l¡eu
gIua fran. co fho co nhung mun do va co mu. Mun frung
ca do fhuong xuaf hIon o phu nu vao do fuoI frung nIon.
Ð|eu Ir|
– ÐIou frI daI ngay voI khang sInh oxytctracyc/in
250mg. moI ngay 2 Ian. CIam dan don IIou duy frì
250mg moI ngay.
– MctroniJa:o/ dang boI ngoaI da co fho dung moI
ngay 2 Ian.
– Khong boI cac IoaI stcroiJ vì so Iam cho bonh fro non
nghIom frong hon.
M¡N COC
Ia nhung mun noI Ion voI bo maf xu xì. chaI cung do
cac fo bao da bI sung hoa. Mun coc raf fhuong xuaf hIon
o gan ban chan voI mof dom don o gIua va Iam cho bonh
nhan fhay dau khI buoc chan dI.
Ð|eu Ir|
Mun coc fhuong fu khoI nhanh chong nho kha nang
dap ung mIon dIch cua bonh nhan. VIoc dIou frI chI can
fhIof khI mun gay nhIou kho chIu cho bonh nhan.
– Ðung cho pham boI ngoaI da co chua aciJ sa/icy/ic.
chang han nhu 8a/acto/. Truoc fIon. ngam mun
frong nuoc am khoang íf phuf do Iam mom va IoaI
bo dI phan fo bao chof bang cach dung mof phIon
da maI hay da bof. sau do boI fhuoc Ion. Iap IaI
fhuong xuyon moI ngay. co fho koo daI don 3 fhang.
Chu y khong do fhuoc dính vao nhung vung da bình
fhuong bao quanh mun.
– IIou phap Ianh voI nIfo Iong co fho duoc dung cho
nhung mun coc khong dap ung voI fhuoc boI. Phuong
phap dIou frI nay gay dau nhIou non khong hop voI
fro om. Can cho bonh nhan bIof fruoc Ia vIoc dIou
frI co fho Iam cho cho da noI do bI phong gIop. Nou
co nhIou mun. co fho can phaI dIou frI chIa fhanh
nhIou Ian. va khoang cach fof nhaf gIua 2 Ian dIou
frI Ia 3 – 4 fuan. ÐoI khI co nhung mun raf kho
frI doI hoI phaI dung don cac phuong phap nao va
dof.
– Nhung mun coc o gan ban chan non duoc do Ianh fu
nhIon. boI vì vIoc dIou frI fhuong raf kho daf hIou
qua fof.
NH¡KM NAM CANO¡OA
NhIom nam CanJiJa fhuong gap nhaf o vung am dao.
nhung cung co fho xuaf hIon o nhIou noI khac. Ðonh co
fho Iay Ian fu vung bI nhIom ban dau don nhIou vung
khac fron co fho nou khong duoc dIou frI kIp fhoI. Trong
mof so fruong hop. co fho gap nhIom nam CanJiJa ca o
duong fIou hoa.
Cum nung y khou thuc hunh
184 185
Benh du l¡eu
Nguyen nhon
– Nam CanJiJa fhuong co o mIong. o am dao. nhung
khong gay bonh duoc vì co su khong cho cua mof
so IoaI vI khuan khac. KhI moI fruong vI khuan nay
buoc xao fron. chang han nhu do dIou frI daI ngay
bang khang sInh Iam chof nhIou vI khuan. hoac do
suc do khang cua co fho bI suy you... nam CanJiJa
so phaf frIon nhanh va gay bonh.
– Mof vaI nguyon nhan co fho Iam fhuc day su phaf
frIon cua nam CanJiJa. chang han nhu su fhay doI
nong do bormon frong mau khI co fhaI hoac khI
dung fhuoc ngua fhaI...
– Ðonh fIou duong cung fao dIou kIon cho nam phaf
frIon nhanh hon.
– Ðonh co fho Iay Ian qua gIao hop. Mac du nhIom
nam CanJiJa fhuong gap hon o nu gIoI. nhung nam
gIoI khI bI Iay Ian cung co fho nhIom nam CanJiJa
o duong vaf. fhuong Ia o nhung fruong hop bI hop
bao quy dau.
– Tro con co fho bI nhIom nam CanJiJa kom fhoo voI
hIon fuong noI say do fa Iof.
Chon doon
– NhIom nam CanJiJa o am dao sInh ra nhIou huyof
frang. dong bon va gay ngua ngay. kho chIu. ÐoI
khI kom fhoo fIou fIon kho. Tuy nhIon. o mof so
bonh nhan co fho khong co cac frIou chung nay.
– NhIom nam CanJiJa o duong vaf gay vIom da quy
dau.
– NhIom nam CanJiJa o mIong fao ra cac mang mau
vang kom. gay dau.
– NhIom nam CanJiJa o cac nop gap da hoac cac
vung bI say fao fhanh cac ban san mau do. ngua va
cac mang mau frang do bong ra.
– Chan doan xac dInh dua vao xof nghIom cac mau
bonh pham. chang han nhu huyof frang hoac cac
mang fron nIom mac.
Ð|eu Ir|
– Ðung cac fhuoc chong nam. chang han nhu nystatin
dang vIon uong 100.000 don vI. moI ngay 4 Ian cho
fro om. NguoI Ion dung vIon 500.000 don vI. moI
ngay 4 Ian. co fho fang IIou gap doI nou can fhIof.
Thuoc duoc uong sau khI an.
– Co fho fhay bang ampbotcricin. moI ngay 1.5g –
2g.
– Non duy frì vIoc dung fhuoc khoang 2 ngay sau khI
da cham duf moI dau hIou nhIom nam.
– Ðonh raf do faI phaf. Can huong dan bonh nhan
gIu vo sInh fof va Iuon gIu kho vung da do bI nhIom
Cum nung y khou thuc hunh
186 18?
Benh du l¡eu
nam. Nou Ia nguoI co sInh hoaf fình duc. can dIou
frI ca nguoI ban fình do ngan ngua vIoc Iay nhIom
qua IaI.
LANG BKN
Ðonh da do nhIom nam. fhuong gap o vung nhIof doI
va ban nhIof doI. voI bIou hIon fung vung fron da gom
cac mang frang. nau hay hong. co vay nho. fhuong noI
baf do mau sac khac bIof voI vung da chung quanh. nhaf
Ia moI khI fIop xuc voI anh nang. Iang bon fhuong xuaf
hIon o cac vung da fron fhan hình. canh fay. bap duI va
fron co. doI khI Ian fron da maf. Ðonh gay ra do mof IoaI
nam Iam chof da.
Ð|eu Ir|
– Ðung fhuoc boI faI cho co chua sc/cn su//ur. chang
han nhu 8c/sun. Truoc fIon. vo sInh foan fhan bang
cach fam sach voI dung dIch fay rua Mcrcry/ Laury/c.
Sau do. Iau da fhaf kho roI boI fhuoc Ion faf ca cac
vung da nhIom nam. khong duoc do sof du chI Ia
nhung vof nho vì so do dang gay faI nhIom. Ðo yon
khoang 15 phuf fruoc khI rua sach. MoI fuan dung
fhuoc nhu vay 2 Ian. IIon fuc frong 2 fuan.
– Co fho fhay fho bang cach dung kom imiJa:o/ boI
fhuong xuyon moI dom. IIon fuc frong 2 – 4 fuan.
– Co fho dung itracona:o/ dang vIon uong 200mg moI
ngay. IIon fuc frong 7 ngay.
– Vo sInh ky quan ao frong suof fhoI gIan dIou frI.
Sau dIou frI. can do nghI bonh nhan faI kham moI
fhang vì bonh raf do faI phaf.
NG¡A OA
Ngua da khong phaI Ia mof bonh. nhung co fho Ia bIou
hIon cua mof so bonh. KhI bonh nhan bI ngua da koo daI
khong co nguyon nhan ro rof. can phaI duoc chan doan
ky do IoaI fru kha nang do Ia bIou hIon cua mof can bonh
foan fhan dang fIom an.
Chon doon
Can fhuc hIon cac xof nghIom chan doan sau day:
* Cong fhuc mau foan bo.
* Toc do Iang hong cau.
* Xof nghIom chuc nang gan.
* Crcatin huyof fhanh. saf huyof fhanh. tbyroxin
huyof fhanh.
* Ðo nong do duong frong mau.
* Protcin nIou.
* Chup X quang Iong nguc.
Ð|eu Ir|
Nou cac xof nghIom fron cho kof qua hoan foan bình
fhuong. khong phaf hIon duoc baf cu dau hIou bonh Iy
nao fhì fIon hanh xu frí frIou chung ngua da nhu sau:
Cum nung y khou thuc hunh
188 189
Benh du l¡eu
* Chon dung fhuong xuyon mof IoaI fhuoc Iam mom
da. co fho Ia dang fhuoc mo hoac kom. Nhom
fhuoc nay co fac dung Iam am nhung vung da qua
kho. Iam mom nhung cho da bong vay. va co fho
duoc dung frong dIou frI daI ngay. Thuoc co fho
boI Ion da baf cu Iuc nao. nhung fhuong co hIou
qua nhaf Ia sau khI fam. Ðang fhuoc mo fhuong
hIou qua hon dang kom. nhung vì chaf nhon do
IaI fron da non íf duoc ua chuong.
* Chon dung mof IoaI kom stcroiJ boI faI cho. cung
co fho kof hop voI mof IoaI fhuoc khang bistamin
dang vIon uong.
R¡NG TOC
Rung foc khong phaI Ia mof bonh. ma Ia bIou hIon cua
nhIou bonh. Hay noI khac dI. co raf nhIou nguyon nhan
gay rung foc. KhI co dau hIou rung foc koo daI. vIoc chan
doan can phaI chu y don nhIou khía canh khac nhau moI
co fho phaf hIon duoc nguyon nhan fhaf su.
Nguyen nhon
Cau fruc cua moI soI foc Iuon co mof phan chaf nhon
mau frang bao quanh chan foc. Ðay Ia mof hon hop chaf
boo va chaf dam co chuc nang gan chaf soI foc vao da
dau. Chaf koo gan nay cang day fhì foc cang duoc gan
chaf. Nguoc IaI. nou vì mof Iy do nao do ma Iop koo nay bI
kho. mong dI fhì foc so raf do rung. Mof so nguyon nhan
fhuong dan don hIon fuong rung foc Ia:
– Cac bonh da dau. nhaf Ia nhIom nam.
– ChIu dung su cang fhang koo daI hay co nhung fhay
doI quan frong nhu phau fhuaf. bonh koo daI. phu
nu sau khI sInh con...
– NhIom gIun dua.
– Ðo you fo dI fruyon. fhuong Ia hIon fuong rung foc
ca vung gay hoI. khoI dau fu haI bon fhaI duong.
vung fran roI Ian rong dan. Thuong gap o nam gIoI
nhIou hon nu gIoI.
– ÐI ung do fIop xuc voI hoa chaf. my pham. fhuoc
ngoaI da...
– Iam dung fhuoc khang sInh hay cac fhuoc co chua
bormon.
– Suy dInh duong. fhIou mau...
– RoI Ioan bormon do nhIou nguyon nhan. chang han
nhu bonh fIou duong. bonh fuyon gIap. bonh fuyon
fhuong fhan... hoac nam gIoI sau fuoI 50. nu gIoI
sau khI man kInh.
– Tac dung phu cua fhuoc frI ung fhu hay cac IIou
phap khac. chang han nhu xa frI...
– Ton fhuong da dau do bI phong hoac do dung may
say foc. fhuoc nhuom foc. fhuoc uon foc... mof cach
khong fhích hop. Cung co fho do foc bI koo manh
qua muc.
Cum nung y khou thuc hunh
190 191
Benh du l¡eu
– Tình frang rung foc fam fhoI o fung vung nho.
fao fhanh cac mang hoI o vung da fran. hoan foan
khong ro nguyon nhan. fhuong fu khoI frong vong
vaI fhang.
Chon doon
– Can chu y rang rung foc Ia mof hIon fuong bình
fhuong. Trong fhuc fo. moI soI foc cua chung fa co
fho fon faI frong khoang fu 8 fhang cho don 5 nam.
Trung bình. do co nhung soI foc da gIa dI non mof
nguoI khoo manh co fho rung maf fu 40 don 120 soI
foc moI ngay. Ðay Ia dIou hoan foan bình fhuong.
Tuy nhIon. song song fhoo do can co mof Iuong foc
moI duoc san sInh do bu dap IaI so foc rung dI. dam
bao maI foc Iuon gIu duoc bo day fhong fhuong cua
no. Rung foc can quan fam dIou frI khI Iuong foc
rung dI qua nhIou so voI Iuong foc sInh ra. bIou hIon
bang maI foc ngay cang fhua hon hoac fham chí co
nhung mang hoI baf dau xuaf hIon.
– Chan doan nguyon nhan Ia quan frong nhaf frong
dIou frI rung foc. Vì fho can chu y don cac frIou
chung kom fhoo voI rung foc do co fho xac dInh
nguyon nhan gay rung foc. Trong hau hof cac fruong
hop. you fo dInh duong Iuon gIu mof vaI fro nhaf
dInh.
Ð|eu Ir|
– ÐIou frI nguyon nhan Ia chu you. KhI nguyon nhan
duoc dIou frI. hIon fuong rung foc so fu cham duf.
Tuy nhIon. khong phaI bao gIo cung co fho xac
dInh duoc nguyon nhan ro rang. Ðo do. frong mof
so fruong hop van phaI chap nhan dIou frI frIou
chung. nghIa Ia co gang Iam gIam muc do rung foc
va fang kha nang san sInh foc moI.
– Mof so fruong hop hoI foc do dI fruyon co fho dung
minoxiJi/ do dIou frI.
– Huong dan bonh nhan mof cho do an fhích hop
gIau dInh duong co fho gIup gIam manh su rung foc.
Cho do an cho bonh nhan rung foc can co nhIou cac
oitamin nhom Ð. oitamin A. C va Ð. cung voI cac
khoang chaf nhu Iuu huynh. dong. mo/ybJcn. si/ic.
kom. sc/cn... Han cho nguon chaf dam va chaf boo
fu fhIf dong vaf. fhay fho bang dam fhuc vaf nhu
dau xanh. dau nanh... va su dung cac IoaI dau fhuc
vaf. Tranh cac fhuc an ngof nhu banh. koo... va han
cho foI da ruou. bIa. fhuoc Ia...
CHAM
Cham |cc:cma) Ia fình frang vIom da. fhuong gay ngua.
doI khI Iam da bong vay. bong nuoc. Co nhIou IoaI vIom
da khac nhau nhu vIom da fIof ba nhon. vIom da fIop xuc.
vIom da dI ung... Mof so fruong hop khong ro nguyon
nhan.
Nguyen nhon
– Ðo chIu you fo dI fruyon. xuaf hIon o nhung nguoI
frong cung mof gIa dình va fhuong kom fhoo mof
Cum nung y khou thuc hunh
192 193
Benh du l¡eu
hoac nhIou bonh dI ung khac nhu hon |suyon). vIom
muI dI ung...
– Cac vof cham dong fIon |hình fron) co fho xuaf hIon
o baf cu noI nao fron da. khong ro nguyon nhan.
– Ðo fIop xuc voI cac hoa chaf khac nhau nhu bof
gIaf. nuoc rua chon...
– Ðo fIop xuc voI quan ao bang cac chaf IIou do gay
kích fhích nhu Ion. Iua. soI fong hop...
– Raf nhIou fruong hop vIom da khong ro nguyon
nhan.
Chon doon
– VIom da dI ung fhuong gap o fro 2 – 18 fhang fuoI.
Tro bI ngua o nhIou vung da. fhuong Ia fron maf.
phía frong khuyu fay. phía sau dau goI... Ða bong
vay va co fho xuaf hIon nhung mun nho mau do.
Ðo bI ngua non fro cao gaI Iam vo cac mun va fao
fhanh nhung vung da rI nuoc. co fho xay ra nhIom
frung.
– Cham dong fIon dac frung voI cac vof cham hình
fron nhu dong fIon. gay ngua va Iam bong vay da
fhanh fung mang. co fho gap o baf cu vI frí nao fron
co fho. co vo fuong fu nhu cac fruong hop nhIom
nam da.
– Cham fay fhuong fao fhanh nhung mun nuoc Ion.
gay ngua. fhuong o Iong ban fay. kom fhoo ban fay
co nhIou vay.
– Chan doan phan bIof voI cac fruong hop noI ngua
do nhIom nam. Thuong fhì cham xuaf hIon Ian foa
frong khI cac vung nhIom nam fhuong co ranh gIoI
raf ro rof.
Ð|eu Ir|
– Nou co fho. can chan doan xac dInh nguyon nhan
fruoc khI fIon hanh dIou frI. IoaI bo nguyon nhan
Ia phuong fhuc dIou frI hIou qua nhaf. chang han
nhu huong dan bonh nhan dung gang fay do franh
fIop xuc voI bof gIaf. nuoc rua chon... su dung cac
IoaI quan ao bang chaf IIou mom. fham nuoc. khong
gay kích fhích. chang han nhu vaI cotton.
– Huong dan bonh nhan Iuon gIu cho da kho va sach.
khong cao gaI do franh Iam da fray xuoc. gIu vo
sInh fof do franh nhIom frung.
– Cac fruong hop nho chI can dIou frI bang cac IoaI
fhuoc Iam mom da boI faI cho. co fho Ia dang fhuoc
mo hoac kom. Cac IoaI fhuoc nay Iam am nhung
vung da qua kho va Iam mom cho da bong vay. Non
dung fhuoc sau khI fam. Ðang fhuoc mo fhuong co
hIou qua hon. nhung íf duoc ua chuong vì chaf nhon
do IaI fron da.
Cum nung y khou thuc hunh
194 195
Benh du l¡eu
– Cac fruong hop nang hon co fho dung don cac IoaI
stcroiJ dang boI ngoaI da voI IIou foI fhIou. Ngay
sau khI IIou dIou frI co hIou qua. can gIam ngay
don IIou foI fhIou. O vung da maf hoac khI dung
cho fro om khong bao gIo su dung IIou Iuong fuong
duong hoac manh hon 1% byJrocortison. IIou dIou
frI bang nhom stcroiJ fhuong duoc phan ra nhu
sau:
* Muc do nho: fuong duong byJrocortison 0.5%.
1%.
* Muc do frung bình: fuong duong c/obctason butyrat
0.05% |Eumooat).
* Muc do nang: fuong duong bctamctbason 0.1%
|Bctnooat).
* Muc do raf nang: fuong duong c/obctaso/ propio-
nat 0.05% |Dcrmooat).
– Nou co dau hIou nhIom frung. can kof hop dIou frI
bang cac IoaI khang sInh co fac dung voI IIon cau
khuan. chang han nhu //uc/oxaci/in hoac crytbro-
mycin.
– Nou ngua nhIou. co fho cho dung mof IoaI fhuoc
khang bistamin do Iam gIam ngua. nhaf Ia co fho
gIup bonh nhan khong bI maf ngu vo dom. VoI fro
om fron 2 fuoI co fho dung trimcpra:in voI IIou 2mg
cho moI kg can nang.
– VIom da dI ung o fro om fhuong koo daI nhIou nam
roI fu khoI khI fro Ion Ion. Vì fho. vIoc dIou frI chu
you Ia kIom soaf cac frIou chung cua bonh va ngan
ngua nhIom frung.
– Cham dong fIon fhuong co dap ung voI kom boI da
corticoiJ nhung khong bao Iau so do khang fhuoc.
Vì fho bonh fhuong koo daI.
VAY NKN
Vay non Ia mof IoaI bonh ngoaI da raf fhuong gap. fuy
khong nghIom frong Iam nhung dac bIof raf kho chua
duf. fham chí fhuong koo daI suof doI. Ðonh gay kho
chIu do nhung vung da bonh Ian rong Iam cho ngoaI hình
cua bonh nhan fro non kho coI. anh huong don vIoc gIao
fIop xa hoI vì fao ra fam Iy o ngaI frong gIao fIop. Ðonh
fhuong xuaf hIon o do fuoI fu 10 – 30 fuoI. Tuy nhIon. doI
khI cung gap o fro om va nguoI gIa. Vay non co khuynh
huong faI phaf fhanh fung dof voI muc do khac nhau. Mof
so you fo duoc xom Ia nhung dIou kIon kích fhích gay ra
dof faI phaf nhu su cang fhang fam Iy. cac fon fhuong da.
dI ung voI fhuc an hay hoa chaf. suy nhuoc fhan kInh...
Nguyen nhon
– Nguyon nhan fruc fIop gay ra bonh vay non Ia do
su sInh san raf nhanh mof cach baf fhuong cua cac
fo bao da. co fho nhanh gap 5 – 10 Ian foc do san
sInh bình fhuong. Ðo su sInh san raf nhanh nay.
Cum nung y khou thuc hunh
196 19?
Benh du l¡eu
cac fo bao da o bo maf fron cung IIon fuc bI cac Iop
fo bao bon duoI don day Ion. frong khI chung chua
co du fhoI gIan do fruong fhanh hoan foan. Ðo do.
cac fo bao bo maf da Iuon kho va froc ra khoI maf
da som hon bình fhuong. fao fhanh nhung mang da
day bao phu boI Iop Iop fo bao da chof.
– Tuy nhIon. nguyon nhan gay ra su fang sInh baf
fhuong cua fo bao da van chua duoc hIou ro. NguoI
fa chI bIof Ia bonh co IIon quan don mof so you fo
nhu:
* Di truycn: Ðonh fhuong xuaf hIon o nhung nguoI
frong cung mof gIa dình. Thong ko cho bIof nou
cha hoac mo da bI bonh vay non fhì con caI co
khoang 25% nguy co so mac can bonh nay.
* Cbung toc: Ðonh xuaf hIon voI fan suaf khac
nhau o cac dan foc khac nhau. Chang han nhu fy
Io mac bonh duoc bIof Ia khoang 2% o dan chau
Au va Ðac My. khoang 1.5% o dan Anh. khoang
4% o dan Ðuc. Ðonh raf hIom gap o nguoI da
don va hoan foan khong co o nguoI da do. nguoI
Esquimo...
* Vitamin A: Mof so nghIon cuu cho fhay faf ca
nhung bonh nhan mac bonh vay non dou co ham
Iuong oitamin A frong mau raf fhap. Vì fho. nguoI
fa cung nghI ngo Ia co moI fuong quan gIua su
fhIou huf IoaI oitamin nay voI bonh vay non.
Chon doon
– Can chan doan phan bIof cac IoaI vay non khac
nhau nhu:
* Vay ncn mang: Ia IoaI vay non fhuong gap nhaf.
voI dac frung Ia cac mang vay non xuaf hIon o
fron fhan hình va cac chI. dac bIof Ia o cac khuyu.
dau goI va da dau. Ðonh cung fac dong don cac
mong fay. mong chan. Iam cho mong bI ro. day
Ion hay bong froc ra khoI phao mong.
* Vay ncn giot: ChI fhuong gap o fro om. voI cac
mang vay hình fron raf nho nhung phaf frIon raf
nhanh fron mof vung da rong Ion. fhuong Ia sau
khI bI vIom hong |nhIom IIon cau khuan).
* Vay ncn mun mu: IoaI nay dac frung voI cac mun
nho fron da. co fho xuaf hIon o baf cu noI nao
fron co fho hoac khu fru o mof vung rIong bIof.
Ð|eu Ir|
– ÐIou frI chu you Ia kIom soaf cac frIou chung. hay
su phaf frIon cua cac mang vay cung nhu su kho
chIu cua bonh nhan.
– Ðong fhoI phaI ngan ngua cac you fo co fho fhuc
day su fIon frIon cua bonh nhu fam Iy cang fhang.
cac fon fhuong da hoac nhIom frung...
– Iam am nhung vung da qua kho va Iam mom cho
da bong vay bang cach su dung fhuoc Iam mom da
Cum nung y khou thuc hunh
198 199
Benh du l¡eu
boI faI cho. dang fhuoc mo hoac dang kom. Ðang
fhuoc mo fhuong co hIou qua hon. nhung vì co chaf
nhon non íf duoc ua chuong.
– Mof so fruong hop co dap ung fof khI co su fIop xuc
vua phaI voI anh nang hoac fIa cuc fím.
– Nou phaI dIou frI bang fhuoc. chon dung cac IoaI
sau:
* Thuoc A/pbosy/ dang kom |chua nhua fhan da
va a//antoin) co fho duoc dung moI ngay fu 2 – 4
Ian. Sau khI boI fhuoc. cha xaf nho fron vung da
bI vay non. Than frong khong do fhuoc dính vao
maf.
* Thuoc Jitbrano/ non khoI dau voI IIou fhap |0.1%)
va fang dan cho don khI daf hIou qua |khong qua
2%). ÐoI fhuoc Ion da hang ngay va do yon frong
khoang 30 phuf roI rua sach.
* Thuoc Ca/cipotrio/ |Doooncx). Ia mof dan xuaf
cua oitamin Ð. Ðay Ia IoaI fhuoc moI da fo ra co
hIou qua. Ðung boI Ion vung da bI bonh moI ngay
2 Ian.
* Cac IoaI kom co chua corticostcroiJ co fho duoc
dung nhung voI su han cho foI da. Thuong chI dInh
fhích hop frong cac fruong hop vay non mang koo
daI nhung co so vung da bI vay non khong nhIou.
Su dung IIou vua phaI. Chu y don nguy co Iam
mong da nou dung fhuoc qua nhIou.
CHAY
Chay |co noI goI Ia cbi) Ia IoaI con frung nho khong
co canh. daI khoang 3mm. fon khoa hoc Ia PcJicu/us
bumanus captitis. ky sInh fron da dau. song Ian frong foc
va huf mau. gay ngua da dau. Chay do frung moI ngay
mof Ian. nhIou nhaf Ia 10 frung. voI mof chaf koo gan
chaf frung vao soI foc. Trung no frong khoang mof fuan
sau do. Chay fruong fhanh co fho song duoc khoang 5
don 6 fuan.
Vof chay can va huf mau fron da dau co fho quan saf
fhay nhu nhung dom nho mau do. gay ngua nhIou. Nou
chay sInh fruong qua nhIou. da dau ngua nhIou Iam cho
bonh nhan cao gaI gay fray xuoc. co fho dan don vIom da
hoac fao fhanh choc Io.
Chay fhuong gap o fro om va phu nu nhIou hon nam
gIoI.
Nguyen nhon
– Chay raf do Iay Ian fu nguoI nay sang nguoI khac.
nhaf Ia o nhung nguoI frong cung mof gIa dình hoac
nhung nguoI fhuong xuyon fIop xuc. chung dung voI
nhau.
– Ðo chu ky sInh san cua chay raf nhanh non vIoc
dIou frI fhuong raf do fhaf baI do faI nhIom. Trung
chay con IaI sau moI dof dIou frI Ia nguyon nhan
Cum nung y khou thuc hunh
200 201
Benh du l¡eu
chính gay faI nhIom. VIoc dIou frI khong dong Ioaf
doI voI faf ca moI nguoI frong gIa dình fhuong fao
dIou kIon cho chay fIop fuc Iay Ian qua IaI.
Chon doon
– ÐIou hIon co chay Ia ngua da dau. phaI gaI nhIou va
fhuong xuyon.
– Trung chay co fho do dang quan saf fhay bang maf
fhuong. bam vao cac soI foc o vI frí gan chan foc.
– Trung chay sau khI no con IaI vo Iop bam vao soI
foc va ngay cang bI day Ion xa chan foc hon khI soI
foc daI ra. Vì fho. quan saf khoang cach xa nhaf fu
vo frung don chan foc co fho gIup danh gIa duoc
fhoI gIan da bI nhIom chay.
Ð|eu Ir|
– Thuoc dIof chay co fho dIof sach chay sau khI goI
dau. nhung khong fho dIof hof cac frung chay moI.
Ðo do phaI Iap IaI mof Ian dIou frI sau 10 ngay. khI
cac frung chay da no ra.
– Ðung Iuoc day do chaI foc fhuong xuyon cung co fho
dIof sach chay. mIon Ia fhoI gIan dung Iuoc phaI
IIon fuc va khong qua ngan. do cac frung chay sof
IaI khI no ra so khong co fhoI gIan fIop fuc sInh
fruong.
– Thuoc goI dau co chua ma/atbion hay carbary/ dou
co hIou qua fof. ÐoI fhuoc Ion dau. do yon khoang
12 gIo roI goI sach. Co fho dung Iuoc rang day do
chaI sach xac chay va frung sau khI goI.
– Cac dung cu da dung nhu Iuoc. khan... dou phaI
duoc vo sInh ky. fof nhaf Ia nhung qua nuoc soI do
dIof sach frung chay co fho bam vao do.
– Can phaI dIou frI dung quy frình va dong Ioaf cho
faf ca moI nguoI frong gIa dình.
202 203
Benh truyen nh¡em
800k tr0v00 0k|0N
SO¡
SoI Ia mof IoaI bonh fruyon nhIom fhuong gap chu you
o fro om. gay sof phaf ban va nhIou frIou chung kom fhoo
cung nhu mof so bIon chung nguy hIom. dac bIof Ia bIon
chung vIom nao co fho gay fu vong.
Trong qua khu. bonh soI da fung Ia moI do doa doI
voI fro om fron foan fho gIoI. do fính chaf Iay nhIom do
dang. Ian fruyon nhanh non co fho boc phaf frong mof
fhoI gIan raf ngan. Ngay nay. su phaf frIon cua cac IoaI
fhuoc chung ngua da day IuI duoc can bonh nay. Tuy
nhIon. o nhung nuoc cham phaf frIon. moI nam van con
co don hang frIou fro om chof vì bonh nay.
Nguyen nhon
– Ðonh soI gay ra do nhIom phaI mof IoaI oirus gay
bonh.
– Co raf nhIou nguyon nhan Iay nhIom. vì bonh Iay
fruyon do dang qua khong khí cung nhu nhIou hình
fhuc fIop xuc khac nhau voI nguoI mang oirus.
– ThoI gIan u bonh koo daI don khoang 14 ngay.
Trong suof fhoI gIan nay. fro mang oirus co fho
dua oirus vao khong khí va Iam Iay nhIom cho moI
nguoI xung quanh.
– NguoI da bI bonh soI mof Ian. sau khI khoI bonh so
duoc mIon dIch fu nhIon suof doI doI voI bonh nay.
Thuoc chung ngua cung co fho fao mIon dIch voI fy
Io fhanh cong don khoang 97% cac fruong hop duoc
chung ngua.
– Tro om duoI 8 fhang fuoI raf hIom khI mac bonh
soI. nho co khang fho nhan duoc fu sua mo. Vì fho.
nuoI con bang sua mo cung Ia mof cach bao vo fro
chong IaI bonh nay.
Chon doon
– Cac frIou chung khoI dau:
* Sof
* Mof moI
* Sung hach bach huyof
* Chay muI nuoc
* Maf do
* Ho
– Cac frIou chung khI foan phaf bonh:
* Ðan do fron da. co fho gay ngua. bao gIo cung
xuaf hIon fhoo fhu fu fu fron xuong duoI. fu phan
Cum nung y khou thuc hunh
204 205
Benh truyen nh¡em
da fron maf. sau dau va co. Ian dan xuong phía
duoI fhan mình.
* Ngua maf. nhaf Ia khI nhìn ra anh sang.
* Haf hoI va chay nuoc muI.
– Sau khI phaf ban khoang 3 ngay fhì ban baf dau Ian
dan va cac frIou chung cung gIam dan. Tuy nhIon.
mof so bIon chung co fho xuaf hIon:
* VIom duong ho hap fron hoac vIom faI gIua nhIom
khuan. voI dau hIou ro nof Ia sof fro IaI sau khI
ban da Ian. co fho kom fhoo fIou chay. non mua.
dau bung... Sof co fho raf cao. gay co gIaf.
* VIom nao. fhuong xuaf hIon sau khI phaf ban
khoang 7 – 10 ngay. voI cac frIou chung nhu dau
dau. non mua. co gIaf. hon mo. ÐIon chung nay
fuy raf hIom gap |voI fy Io khoang mof phan frIou
so fruong hop mac bonh) nhung raf nguy hIom. co
fho dan don fu vong.
* VIom phoI fo bao Ion.
* VIom kof mac co mu.
Ð|eu Ir|
– Khong co fhuoc dac frI. non dIou frI chu you Ia gIaI
quyof cac frIou chung.
– Ðonh nhan can duoc nghI ngoI nhIou faI gIuong.
uong nhIou nuoc. Co fho dung fhuoc gIam dau ha
nhIof. chang han nhu aspirin. acctami nopbcn hay
paracctamo/ do Iam gIam nho cac frIou chung. Cung
co fho dung cac IoaI xI-ro do Iam gIam ho. kom boI
da do Iam gIam ngua... fuy fhoo muc do cua cac
frIou chung nay.
– Can cach Iy nguoI bonh. han cho moI fIop xuc ko
fu khI phaf hIon va nghI ngo bonh nay. ÐIou nay
nham Iam han cho su Iay Ian cua bonh.
– Khang sInh khong co fac dung doI voI oirus gay
bonh. non chI dung khI co dau hIou nhIom khuan
fhu phaf.
– Co fho can su dung huyof fuong mIon dIch
|immunog/obu/in) frong nhung fruong hop bonh
nhan bI fon fhuong hoac suy you ho mIon dIch.
Chung nguo
Chung ngua bonh soI duoc fhuc hIon vao Iuc fro duoc
9 don 15 fhang fuoI. Ty Io fhanh cong Ion don khoang
97% cac fruong hop duoc chung ngua. Ðo do. vIoc phaf
mInh va su dung fhuoc chung ngua |fu nam 1963) da day
IuI ro rof can bonh nguy hIom nay o fro om fron foan fho
gIoI. RIong faI Hoa Ky. so ca mac bonh hang nam vao
khoang dau fhap nIon 1960 Ia khoang 500.000. da gIam
xuong con duoI 3.500 vao nam 1988. Cho don nam 1999.
so fruong hop mac bonh duoc ghI nhan frong nam chI con
khong don 100.
Cum nung y khou thuc hunh
206 20?
Benh truyen nh¡em
Mac du vay. do dIou kIon kInh fo con kho khan cung
nhu su hIou bIof chua day du vo can bonh nay. non nhIou
fro om o cac nuoc cham phaf frIon van con chua duoc
chung ngua day du. To chuc Y fo Tho gIoI |WHO) ghI
nhan Ia hIon nay moI nam van co don khoang 1.000.000
fro om chof vì bonh nay.
Chung ngua bonh soI cho fro om Ia bIon phap don gIan
va hIou qua nhaf do bao vo cac om chong IaI can bonh
fruyon nhIom nguy hIom nay. va cung Ia frach nhIom cua
cac bac cha mo do gop phan ngan chan su Iay Ian bonh
frong foan xa hoI.
Q¡A¡ B¡
QuaI bI Ia bonh fruyon nhIom cap fính. fhuong xay ra
chu you o fro om. Ðo fuoI co nguy co mac bonh cao nhaf
fhuong Ia 5 – 9 fuoI. Tuy nhIon. bonh van co fho xay ra
o baf cu do fuoI nao.
Ðo su Iay Ian do dang va nhanh chong non quaI bI co
fho bung phaf fhanh nhung fran dIch Ion. do doa nghIom
frong don suc khoo cua nhIou nguoI. nhaf Ia o cac fruong
hoc. noI fro om fhuong xuyon fIop xuc fap frung. Tu
khoang nam 1967. fhuoc chung ngua bonh quaI bI duoc
phaf mInh va su dung rong raI da gIup day IuI nguy co
nay.
Nguyen nhon
– Ðonh quaI bI gay ra do mof IoaI oirus. chu you fan
cong vao cac mo hach va mo fhan kInh.
– Virus gay bonh co raf nhIou frong nuoc bof cua
nguoI da mac bonh. Tu do duoc nguoI bonh dua vao
khong khí khI noI. ho hoac nho nuoc bof... Virus
froI noI Io Iung frong moI fruong khong khí va Iay
nhIom sang nguoI khac.
– ThoI gIan u bonh koo daI khoang 15 – 21 ngay.
Trong fhoI gIan 1 fuan fruoc khI baf dau co frIou
chung bonh cho don 2 fuan sau khI co frIou chung
bonh. nguoI bonh co fho gay Iay bonh cho nhung aI
fIop xuc. gan guI voI ho.
– NguoI da bI bonh quaI bI mof Ian. sau khI khoI bonh
so duoc mIon dIch fu nhIon suof doI doI voI bonh
nay. vì chI co mof chung oirus duy nhaf gay bonh.
Thuoc chung ngua bonh quaI bI hIon dang duoc su
dung raf co hIou qua va hoan foan an foan.
Chon doon
– Cac frIou chung khoI dau fhuong raf nho. bao
gom:
* Sof nho. koo daI frong 2 – 3 ngay.
* Cam gIac mof moI.
* ÐIong an. an khong ngon.
Cum nung y khou thuc hunh
208 209
Benh truyen nh¡em
* Kho mIong.
– Cac frIou chung khoI phaf bonh:
* Ðac frung Ia sung tuycn mang tai |2 fuyon nuoc
bof nam o vI frí goc xuong ham. ngay bon duoI va
phía fruoc faI). co fho o mof bon hoac ca 2 bon.
Tuyon mang faI sung Iam cho goc ham khong fho
so nan duoc. dIou nay gIup phan bIof voI bonh
hach bach huyof vung co hay ham duoI. Sung
fuyon mang faI fhuong koo daI frong khoang fu 7
– 10 ngay.
* HaI fuyon mang faI co fho cung Iuc sung dau.
nhung cung co fho chI mof frong haI fuyon. Trong
fruong hop sung mof fuyon fhì khI fuyon nay xop
xuong. fuyon con IaI so baf dau sung Ion.
* Cac frIou chung chung Ia sof. dau dau. kho nhaI.
bIong an. Taf ca frIou chung fhuong maf dI sau
khoang 12 ngay.
– Chan doan xac dInh doI khI can xof nghIom fìm
khang fho chong oirus frong mau nguoI bonh. nuoI
cay nuoc bof hoac nuoc fIou.
– Ðonh quaI bI co fho gay cac bIon chung nhu:
* VIom mang nao /ympbo bao cap fính.
* VIom fInh hoan. xay ra o khoang mof phan fu so
ca bonh nam gIoI sau fuoI day fhì. KhI bI vIom
fInh hoan. mof hoac ca haI bon fInh hoan sung
Ion va dau frong vong 2 – 4 ngay roI xop. VoI mof
fy Io kha hIom hoI. vIom fInh hoan co fho dan
don vo sInh.
* Ðau bung. fhuong do vIom fuy fang hoac vIom
buong frung.
* Virus fan cong vao day fhan kInh fhính gIac co
fho gay dIoc. nhung bIon chung nay raf hIom
gap.
Ð|eu Ir|
– Khong co fhuoc dIou frI dac hIou. non chu you Ia
kIom soaf cac frIou chung.
– Cho nguoI bonh nghI ngoI faI gIuong va uong nhIou
nuoc. Han cho fIop xuc do franh Iay Ian.
– Thuoc gIam dau va ha nhIof fhong fhuong nhu
aspirin. acctami nopbcn hay paracctamo/ do gIam
nho cac frIou chung.
– VoI cac fruong hop bI vIom fInh hoan. co fho dIou
frI hIou qua voI prcJniso/on 40mg. moI ngay mof
Ian. IIon fuc frong 4 ngay.
– KhI co dau hIou nghI ngo vIom mang nao. can
chuyon ngay bonh nhan don dIou frI faI bonh vIon.
ngay ca khI vIoc dIou frI khong khac bIof may. boI
vì bonh nhan can som duoc choc do fuy song |fhu
fhuaf ruf dIch nao fuy) do xac dInh ngay vIoc co hay
khong vI khuan gay vIom mang nao.
Cum nung y khou thuc hunh
210 211
Benh truyen nh¡em
Chung nguo
Chung ngua bonh quaI bI fhuong duoc fhuc hIon cung
Iuc voI chung ngua bonh soI. khI fro duoc 9 don 15 fhang
fuoI. va nou fro nhaf cung khong non do qua 4 fuoI. Thuoc
chung ngua bonh quaI bI chính fhuc duoc su dung faI Hoa
Ky fu nam 1967. Truoc do. vao nam 1964. nguoI fa ghI
nhan khoang 212.000 ca bonh quaI bI faI quoc gIa nay.
Sau khI su dung fhuoc chung ngua. cho don nam 1999 fhì
fong so cac fruong hop mac bonh quaI bI chI con khong
don 400 ca.
Chung ngua Ia phuong fhuc don gIan nhaf do chong IaI
bonh quaI bI. Thuoc hoan foan an foan va hIou qua. co fho
fao ra kha nang mIon dIch suof doI cho fro.
R¡BKLLA
Ðonh rubc//a. hay rubcon. fruoc day fhuong duoc xom
nhu mof dang soI non van goI Ia bcnb soi Ðuc |Gcrman
mcas/cs). Ia mof bonh fruyon nhIom nho. co fho gay ra
nhung vung ban do va Iam sung phong cac hach bach
huyof. Ðonh fhuong xuaf hIon nhaf o do fuoI 6 – 12 fuoI.
Tuy nhIon. cung co fho gap o baf cu do fuoI nao. Khoang
mof phan fu so fruong hop nhIom bonh khong co ban do.
va bonh co fho fu khoI hau nhu khong duoc nhan bIof.
mac du kof qua fhu mau co fho cho fhay vIoc nhIom bonh.
Raf hIom khI fhay bonh nay xuaf hIon o do fuoI fron 40.
Mac du Ia mof bonh nho va hIom khI co bIon chung
nguy hIom. nhung bcnb rubc//a Jac bict nguy bicm Joi
ooi pbu nu co tbai. KhI bI mac bonh vao 4 fhang dau fIon
cua fhaI ky fhì fhaI nhI dang phaf frIon co nhIou nguy co
bI fhuong fon nang no. co fho mac phaI nhIou dI faf khac
nhau va fy Io fu vong sau khI sInh ra Ion don khoang
20%. Nou mac bonh raf som sau khI co fhaI. co nhIou
nguy co bI say fhaI.
Truoc kIa. rubc//a Ia mof bonh kha pho bIon. nhung
nho co fIom chung mo rong non hIon nay so fruong hop
mac bonh da gIam raf nhanh.
Nguyen nhon
– Ðonh gay ra do mof chung oirus co fon Ia
Pubioirus.
– NguoI mang oirus co fho Iam Iay Ian bonh cho nhIou
nguoI qua vIoc dua oirus vao khong khí. Virus fon
faI frong khong khí o dang nhung haf nho Io Iung
va Iay nhIom cho baf cu aI fIop xuc.
– NguoI mo mang oirus cung Iay fruyon sang cho
con.
– ThoI gIan u bonh fhuong Ia fu 2 – 3 fuan. nhung
fhuong gap nhaf Ia khoang 17 – 18 ngay.
Cum nung y khou thuc hunh
212 213
Benh truyen nh¡em
Chon doon
– ThoI gIan u bonh fhuong khong co frIou chung gì
ca.
– KhI bonh phaf khoI. mof so frIou chung sau day
fhuong xuaf hIon:
* Sof nho.
* Sung hach bach huyof o phía sau co va sau faI.
frong mof so fruong hop co fho sung Ion cac hach
bach huyof o khap co fho. ko ca frong nach va
duoI hang.
* Xuaf hIon cac vung ban do khong gay ngua vao
khoang ngay fhu haI hoac fhu ba. fhuong baf dau
fu vung da maf. Ian don fhan hình va cac chI.
TrIou chung phaf ban nay fhuong bIon maf sau
do khoang 3 ngay.
* Mof so fruong hop hIom gap hon. co fho co sof
cao. dau dau fruoc khI phaf ban.
* Mof so fro co fho bI dau o cac khop xuong.
– Trong hau hof fruong hop. cac frIou chung so qua dI
va bonh khoI nhanh. khong do IaI dI chung gì. ÐIon
chung fhInh fhoang co fho gap Ia vIom da khop.
fhuong xuaf hIon sau khI hof phaf ban.
– ÐoI voI phu nu co fhaI mac bonh frong khoang 4
fhang dau fIon cua fhaI ky. bonh fro non cuc ky
nguy hIom voI nhung nguy co sau day:
* Say fhaI. fhuong xay ra khI mac bonh som ngay
sau khI mang fhaI.
* ThaI nhI so mac phaI mof hoac nhIou dI faf bam
sInh nhu: dIoc. bonh fIm. dan don. ban xuaf huyof.
baI nao. bIon dang xuong. duc fhuy fInh fho va
mof so bonh khac cua maf. Tro sInh ra co fy Io fu
vong khoang 20% ngay fu khI con nho. Nhung fro
con song fIop fuc mang oirus gay bonh. co nhIou
kha nang Iam Iay nhIom cho nguoI khac.
Ð|eu Ir|
– Khong co fhuoc dac hIou. Chu you van Ia phong
bonh va dIou frI bang cach fhoo doI. kIom soaf cac
frIou chung.
– Cac frIou chung bonh kha mo nhaf non phaI hof
suc chu y chan doan phan bIof voI nhIou bonh khac
co frIou chung fuong fu.
– Chan doan xac dInh khI can fhIof duoc fhuc hIon
bang cach phan Iy oirus fu bonh pham phof hong
hoac xof nghIom fìm khang fho chong oirus frong
mau.
Chung nguo
Chung ngua bonh rubc//a duoc fhuc hIon vao Iuc fro 9
don 15 fhang fuoI. hIon nay fhuong kof hop cung Iuc voI
fhuoc chung ngua bonh soI va bonh quaI bI. goI Ia muI
Cum nung y khou thuc hunh
214 215
Benh truyen nh¡em
fIom chung MMR |MMR = mcas/cs + mumps + rubc//a).
MoI IoaI bonh nay dou co fhuoc chung ngua rIong. nhung
su kof hop frong mof IIou MMR fao dIou kIon do dang
hon cho vIoc chung ngua. vì co fho dong fhoI bao vo fro
khoI 3 can bonh fruyon nhIom quan frong. Nou vì mof
Iy do nao do. fro khong duoc fIom chung dung IIch frong
fhoI gIan fu 9 don 15 fhang fuoI. nhaf fhIof phaI cho fro
fIom MMR fruoc do fuoI don fruong. nghIa Ia khoang duoI
5 fuoI.
Mac du Ia mof bonh raf pho bIon fruoc day. nhung nho
co fhuoc chung ngua. so fruong hop mac bonh faI Hoa Ky
moI nam da gIam fu nhIou ngan fruong hop xuong con
khong don 360 fruong hop.
Ðonh rubc//a can dac bIof Iuu y doI voI faf ca phu nu
mang fhaI. do fính chaf nguy hIom cua bonh doI voI fhaI
nhI. Taf ca phu nu khI co fhaI can duoc kIom fra fình
frang mIon dIch doI voI bonh nay. va nou fruoc do chua
duoc fIom fhuoc chung ngua fhì nhaf fhIof phaI duoc fIom
g/obu/in mIon dIch ngay.
Phu nu co fhaI cung can chu y han cho foI da vIoc fIop
xuc voI nguoI bI bonh rubc//a. Nou Ia phu nu chua chung
ngua. sau khI fIop xuc voI nguoI bonh can dI kham bonh
ngay. HIon co fho fao mIon dIch fhu dong frong nhung
fruong hop can fhIof bang cach fIom g/obu/in mIon dIch.
fhuong Ia do bao vo kIp fhoI cho fhaI nhI.
Thuoc chung ngua co fac dung íf nhaf Ia 3 ngay sau
khI fIom. Vì fho. ngay sau khI fIom fhuoc chung ngua ma
fIop xuc ngay voI nguoI bonh Ia khong an foan. Chu y
khong dung fhuoc chung ngua cho phu nu da co fhaI. va
phu nu sau khI fIom fhuoc chung ngua can duoc canh bao
Ia khong non co fhaI frong khoang fhoI gIan 1 fhang sau
do.
Thuoc chung ngua co fho gay mof vaI fac dung phu.
nhung noI chung Ia an foan. Cac frIou chung co fho co sau
khI fIom fhuoc chung ngua Ia:
– Khoang 1 fuan sau khI fIom: kho chIu. sof nho. noI
ban. Sof co gIaf co fho co vao Iuc nay voI fy Io fhap
don mof phan ngan.
– Khoang 3 fuan sau khI fIom: Sung fuyon mang faI.
co fho xay ra voI fy Io khoang 1%.
– VIom nao co fho co voI fy Io chI mof frong 300.000
fruong hop fIom chung.
HO GA
Ho ga Ia bonh nhIom khuan duong ho hap cap fính dac
bIof nguy hIom o fro om. Tro so sInh duoI 6 fhang fuoI co
fho chIu anh huong raf nghIom frong do bonh nay. Ðonh
gay vIom foan bo duong ho hap. Khoang 50% fruong hop
mac bonh nay xuaf hIon o fro om duoI 2 fuoI. Tuy nhIon.
fhInh fhoang bonh cung fhay xuaf hIon o nguoI fruong
fhanh. Thuoc chung ngua da gIup day IuI can bonh nay
fron foan fho gIoI. voI so fruong hop bonh gIam manh o
nhung noI fro duoc fIom chung.
Cum nung y khou thuc hunh
216 21?
Benh truyen nh¡em
Nguyen nhon
– Ðonh gay ra do mof IoaI vI khuan hình quo co fon
Ia BorJctc//a pcrtussis.
– Ðonh Iay nhIom qua duong ho hap. nguoI bI Iay
bonh Ia do híf phaI IoaI vI khuan nay frong khong
khí. do nguoI co bonh fhaI ra khI ho. khac... Ðo do.
vIoc fIop xuc voI nguoI bonh Iam fang nguy co mac
bonh.
– Su Iay Ian cua bonh sang nguoI khac raf kho do
phong. do kha nang Iay Ian raf cao frong fhoI gIan
u bonh cua nguoI bonh. Ia Iuc ma cac frIou chung
cua bonh chua duoc phaf hIon.
Chon doon
– ThoI gIan u bonh fhuong koo daI khoang 1 fuan.
nhung cung co khI Iau hon.
– Sau do bonh phaf frIon fhanh haI gIaI doan. CIaI
doan dau fIon koo daI khoang fu 7 don 10 ngay voI
cac frIou chung sau day:
* Con ho khan ngan fhuong chI co vao ban dom.
* Chay muI nuoc.
* Ðau maf.
* Sof nho.
– CIaI doan fIop fhoo co fho koo daI fu 8 don 12 fuan.
voI cac frIou chung sau day:
* Nhung con ho khan fu 10 don 20 fIong mof Ian.
xuaf hIon ca ngay Ian dom.
* Nhung con ho daI du doI cham duf bang mof fIong
Iay hoI vao fhaf manh raf dac frung. do nguoI
bonh khong fho duoc frong khI ho. VoI fro so
sInh. khong fho nhan ra fIong Iay hoI nay.
* Non mua. gay ra do con ho.
* Ngung fho fung quang. co fho Iau hon 10 gIay.
* Co gIaf.
– Nou ho nhIou co fho gay ra cac fruong hop chay
mau muI. chay mau nhung mach mau o bo maf
ngoaI maf.
– Nou nguoI bonh non nhIou co fho gay maf nuoc. suy
dInh duong.
– Trong mof so fruong hop. co fho xuaf hIon vIom
phoI. fran khí mang phoI. gIan pho quan.
– Chan doan xac dInh doI khI co fho can cay vI khuan
gay bonh. Iay bonh pham do chan doan bang cach
dung fam bong quof phía sau muI frong gIaI doan
dau cua bonh.
– Chup X quang nguc co fho Ia can fhIof khI muon
kIom fra fình frang cua phoI.
Cum nung y khou thuc hunh
218 219
Benh truyen nh¡em
Ð|eu Ir|
– Khong co fhuoc dac frI. Khang sInh khong co fac
dung may frong gIaI doan ho nhIou. VIoc dIou frI
do do chu you Ia fhoo doI va kIom soaf cac frIou
chung.
– Nou phaf hIon bonh som. dung crytbro mycin IIon
fuc frong 10 ngay co fho gIup han cho kha nang Iay
bonh va dong fhoI ruf ngan duoc fhoI gIan bonh.
– Ðao vo duong ho hap cho fro co bonh bang cach
Iuon gIu am. Tranh nhung fac nhan co fho kích
fhích con ho. chang han nhu khoI fhuoc Ia. KhI fro
ho nhIou. dung fay xoa hoac vo nho vao Iung co fho
fao cam gIac do chIu hon cho fro.
– Cho fro an fhanh nhIou bua nho frong ngay. khong
cho an qua nhIou frong mof bua.
– Cho fro uong fhaf nhIou nuoc.
– Ho ga co fho koo daI nhIou fhang. va co nguy co faI
phaf raf cao frong nhung nam sau do. Vì fho. vIoc
cham soc. fhoo doI bonh can duoc chu y dung muc.
– Chuyon bonh nhan don dIou frI faI bonh vIon ngay
khI co cac dau hIou nghIom frong nhu:
* Tím faI sau con ho.
* Co gIaf.
* Tho frang suy sup. raf you of.
* Ho nhIou va koo daI khong fhuyon gIam sau 6
fuan.
Chung nguo
VIoc chung ngua ho ga cho fro fhuong duoc fhuc hIon
ngay fu khI duoc 2 – 3 fhang fuoI. HIon nay. fhuoc chung
ngua duoc kof hop ca 3 IoaI frong mof muI fIom ÐTP. bao
gom fhuoc chung ngua cac bonh bach hau |Jipbtbcria).
uon van |tctanus) va ho ga |pcrtussis). Tro phaI duoc fIom
du 3 muI. MuI fIom fhu haI Iuc 3 – 4 fhang fuoI va muI
fIom fhu ba Iuc 4 – 5 fhang fuoI. Sau do. can fIom nhac
IaI mof muI nua vao khoang 4 – 5 fuoI. ThoI gIan gIua
cac muI fIom co fho fhay doI. nhung khong duoc ruf ngan
hon 1 fhang.
Chung ngua ho ga khong daf hIou qua bao vo fuyof
doI. nghIa Ia fro van co fho mac bonh. Tuy nhIon. muc
do bonh so nho dI raf nhIou va fhoI gIan bonh duoc ruf
ngan so voI fro khong duoc chung ngua. Chang han nhu.
faI Hoa Ky hIon nay van ghI nhan moI nam khoang 7.800
fruong hop mac bonh ho ga. nhung so fruong hop fu vong
vì bonh nay frung bình moI nam chI co khong don 5
fruong hop!
Maf khac. kha nang bao vo cua fhuoc gIam dan fhoo
fhoI gIan. non can co nhung muI fIom nhac IaI. Nou
khong. nguoI fruong fhanh co fho mac bonh. Ho ga o
nguoI fruong fhanh fhuong chI Ia bonh nho. nhung dIou
nguy hIom chính Ia su Iay nhIom cho fro om.
Cum nung y khou thuc hunh
220 221
Benh truyen nh¡em
Chung ngua ho ga co fho co mof so fac dung phu khong
mong muon. va mof fy Io raf fhap cac bIon chung nghIom
frong. Vì fho. xof fhoo muc do nguy hIom cua bonh nay
khI mac phaI o fro om fhì fy Io ruI ro cua fhuoc chung
ngua Ia hoan foan co fho chap nhan duoc. Cac phan ung
co fho co sau khI chung ngua Ia:
* Sof nho frong khoang 1 – 2 ngay. Ðay Ia phan
ung fhuong gap nhaf va hoan foan khong co gì
dang Io ngaI.
* Tro bI kích fhích manh. co gIaf. Phan ung nay
hIom gap. xay ra voI fy Io khoang 1 frong 100.000
fruong hop.
* Ton fhuong nao. Ðay Ia fruong hop raf hIom. xay
ra khoang mof Ian frong khoang 300.000 fruong
hop fIom chung.
– Ðo gIam fhap hon nua nguy co xay ra cac bIon chung
nghIom frong. can chu y khong su dung fhuoc chung
ngua frong cac fruong hop sau:
* Tro co fIon su bonh dong kInh.
* Tro dang bI sof cao.
* Tro da fung co phan ung voI nhung fhuoc chung
ngua fruoc do.
* Tro co dau hIou fhan kInh khong on dInh.
ChI fhuc hIon vIoc chung ngua cho fro sau khI da gIaI
quyof duoc cac van do fron.
V¡KM MANG NAO
VIom mang nao |mcningitis) co fho gay ra do mang
nao bI nhIom vI khuan hoac oirus. VIom mang nao do
oirus Ia bonh fhuong gap. kha nang Iay nhIom cao don
muc co fho bung phaf fhanh dIch. dac bIof Ia frong nhung
fhang mua dong. VIom mang nao do vI khuan íf gap hon.
nhung IaI nghIom frong hon nhIou. co nguy co do IaI dI
chung fon fhuong nao.
Nguyen nhon
– Ðaf cu IoaI vI khuan hay oirus nao khI fan cong
vao mang nao dou gay vIom mang nao. Mac du
vay. hau hof cac fruong hop vIom mang nao do vI
khuan fhuong roI vao mof frong 3 nhom sau day:
Hacmopbi/us in//ucn:ac. 8trcpto coccus pncumo niac
va Ncisscria mcningitiJis.
– VIom mang nao do mcningococcus Ia IoaI fhuong
gap nhaf co fho Iay fruyon nhanh chong fhanh dIch.
VIom mang nao do vI khuan Iao hIon nay raf hIom
gap do bonh Iao da duoc ngua va frI hIou qua.
Chon doon
– Ðua vao cac frIou chung nhu:
* Sof cao.
* Ðau dau du doI.
Cum nung y khou thuc hunh
222 223
Benh truyen nh¡em
* Ðuon non hoac non.
* Cung gay. co khong cuI xuong duoc.
– VIom mang nao do oirus fhuong co frIou chung fron
nhung xuaf hIon nho hon. non co vo fuong fu nhu
bonh cum. Nguoc IaI. vIom mang nao do vI khuan co
bIou hIon cap fính. cac frIou chung xuaf hIon nhanh
va nghIom frong. bonh nhan co fho nhanh chong roI
vao frang fhaI Io mo roI hon mo. fron da co fho noI
ban xuaf huyof. Cac dom xuaf huyof nay khI dung
fay an vao van khong maf mau.
Ð|eu Ir|
– ÐIou frI fuy fhuoc vao kof qua chan doan.
– VIom mang nao do oirus fhuong khong can dIou frI.
bonh fhuong khoI nhanh va khong do IaI dI chung.
– VIom mang nao do vI khuan duoc xom Ia mof fruong
hop cap cuu noI khoa. can duoc dIou frI ngay bang
khang sInh fhích hop.
– Nou dIou frI kIp fhoI. bonh nhan co nhIou kha nang
hoI phuc hoan foan. Tuy nhIon. van co mof so íf
fruong hop do IaI dI chung fon fhuong nao.
– Ðo fính chaf nghIom frong cua can bonh. faf ca cac
fruong hop co dau hIou nghI ngo vIom mang nao
dou non duoc dIou frI frong bonh vIon do co du dIou
kIon fhoo doI va xu frí kIp fhoI.
Chung nguo
Mac du Ia mof bonh fruyon nhIom nguy hIom. nhung
cho don nay vIoc chung ngua vIom mang nao van chI
mang IaI nhung kof qua raf han cho. Nguyon nhan Ia vì
co qua nhIou chung vI khuan gay bonh non khong fho co
mof IoaI fhuoc chung ngua hIou qua voI faf ca. Maf khac.
fhuoc cung khong co fac dung bao vo Iau daI non khong
phaI Ia bIon phap kha fhI cho faf ca moI nguoI.
Vì fho. cac bIon phap phong ngua vIom mang nao frong
fhoI gIan xay ra dIch bonh Ia vo cung quan frong. Can
franh fIop xuc voI bonh nhan. Co fho chI dInh khang sInh
du phong nou xof fhay Ia can fhIof. Chang han nhu co
fho dung ri/ampicin |Pi/aJin, Pimactan... ) voI IIou 5mg
cho moI kg fho frong. 12 gIo mof Ian frong vong 2 ngay.
dung cho nhung aI can phaI fIop xuc. gan guI voI bonh
nhan.
T¡NH HONG NH¡KT
Ðonh tinb bong nbict Ia bonh fruyon nhIom fhuong
gap o fro om. con duoc goI Ia bcnb ban Jo. Ðonh fhuong
gap nhaf o do fuoI fu 2 – 10 fuoI. Ðac frung cua bonh Ia
nhung vung do fron da. Iam cho foan fhan cua fro co mau
do fuoI.
Nho co fhuoc khang sInh. bonh nay hau nhu da duoc
IoaI bo o nhung nuoc phaf frIon.
Cum nung y khou thuc hunh
224 225
Benh truyen nh¡em
Nguyen nhon
– Ðonh gay ra do IIon cau khuan 8trcptococcus nhom
A. cung Ia IoaI IIon cau khuan gay vIom hong.
– NguoI mang vI khuan co fho Iay bonh cho nguoI
khac qua fIop xuc fruc fIop. qua moI fruong khong
khí. hoac qua su dung chung mof so do dung.
Chon doon
– ThoI gIan u bonh fhuong Ia khoang fu 2 don 4 ngay.
doI khI cung koo daI don 7 ngay. VIoc chan doan
dua vao cac frIou chung khI phaf bonh nhu:
* Non mua.
* Sof cao.
* Ðau hong.
* Ðau dau.
– Sau khoang 12 gIo fhì cac vung do fron da noI Ion.
gom raf nhIou cac dom nho II fI mau do. fhuong
xuaf hIon fruoc hof o co va nguc. sau do Ian ra raf
nhanh nhung khong xuaf hIon fron maf. Vung xuaf
hIon day dac nhaf fhuong Ia co. nach va duoI hang.
Sof co fho Ion cao don fron 40
0
C.
– Ðan do koo daI khoang 6 ngay va sau do da bI bong
ra.
– HaI ma ung do va quanh mIong xuaf hIon mof vung
faI nhof fhay raf ro.
– Trong vaI ngay dau. IuoI co mof Iop bon frang day
bao phu. roI xuyon qua do fIop fuc moc Ion nhung
dom do. Iop bon bao phu nay bong ra vao ngay fhu
ba hoac fhu fu. do Io ra maf IuoI mau do fuoI voI cac
dom do van con moc Ion.
– Chan doan xac dInh co fho can cay vI khuan sau
khI Iay bonh pham o hong.
Ð|eu Ir|
– ÐIou frI chu you bang khang sInh. Co fho chI dInh
pcnici//in V 250mg dang vIon uong. moI ngay 4
Ian.
– Nou dI ung voI pcnici//in. co fho doI sang dung
crytbromycin.
– IIou frình dIou frI co fho koo daI don 10 ngay.
– Co fho dung paracctamo/ voI IIou fhích hop do gIam
nho cac frIou chung.
– ÐIon chung cua bonh nou khong duoc dIou frI co fho
Ia bcnb tbap kbop cap tinb. oicm tban - ticu cau
tban. ÐoI khI co fho co vIom fhan. vIom phoI... Tuy
nhIon. vIoc dIou frI bang khang sInh da gIup IoaI
fru han cac nguy co nay.
Cum nung y khou thuc hunh
226 22?
Benh truyen nh¡em
TANG BACH CA¡ OON NHAN NH¡KM KH¡AN
Tang bach cau don nhan nhIom khuan |in/cctious
mononuc/cosis) Ia bonh fruyon nhIom co dac dIom gay
sof cao. Iam cho fro mof moI. uo oaI va Iam sung fo cac
hach bach huyof. Hach bach huyof vung co sung raf fo.
co fho so fhay ngay bon duoI cam. Ðonh co fho xuaf hIon
nhu nhung fruong hop rIong bIof. nhung cung co fho bung
phaf fhanh dIch bonh.
Ðonh xay ra o moI Iua fuoI. nhung fhuong gap nhaf Ia
o do fuoI fhanh fhIou nIon. nhIou nhaf Ia frong khoang
15 – 17 fuoI. ThoI gIan u bonh fu 7 – 10 ngay. fhoI gIan
phaf bonh co fho fu 1 – 8 fuan. nhung fhuong gap nhaf
Ia frong khoang fu 2 – 4 fuan. Sau khI khoI bonh. bonh
nhan co fho van fIop fuc fình frang suc khoo you of frong
nhIou fhang.
Nguyen nhon
– Ðonh gay ra do mof IoaI oirus co fon Ia Epstcin-
Barr.
– Co cho Iay bonh van chua duoc ro Iam. nhung vI
khuan co fho Ian fruyon do dang qua fIop xuc fruc
fIop nhu hon moI. hoac qua nuoc bof cua bonh nhan.
Sau khI xam nhap vao co fho. oirus nhan Ion frong
cac /ympbo bao |bach cau don nhan) Iam cho cac fo
bao nay fhay doI hình dang.
Chon doon
– ThoI gIan u bonh fu 7 – 10 ngay. Sau do. xuaf hIon
cac frIou chung nhu:
* Sof cao |39
0
C - 40
0
C). co fho koo daI fu vaI ngay
cho don vaI fuan.
* ÐIong an. an khong ngon. suf can nhanh.
* Mof moI. uo oaI.
* Ðau hong. co fho raf nghIom frong.
* Hach bach huyof vung co sung fo. cung co fho o
ca cac hach khac frong co fho.
* Ðau dau.
* ÐoI khI co dau nhuc co bap.
* Trong mof so íf fruong hop co nhung dom nho noI
fhanh vung fron da. co fho Ia nhung dom phang
hoac noI com Ion bo maf da.
* Ðau bung.
* Iach fo.
– Mof so bIon phap sau day co fho duoc ap dung frong
chan doan xac dInh bonh:
* Cong fhuc mau foan bo va phof mau fhuong cho
kof qua fang bach cau frung fính khoang 10 – 20
x 10
9
/I.
* Trong mau cua bonh nhan fhuong xuaf hIon
khang fho bctcropbi/c. duoc xom Ia mof you fo
chan doan kha chính xac.
Cum nung y khou thuc hunh
228 229
Benh truyen nh¡em
* Xof nghIom chuc nang gan fhuong cho fhay co baf
fhuong nhung khong nghIom frong.
* Xof nghIom Monospot cho kof qua duong fính
o hau hof cac ca bonh fang bach cau don nhan
nhIom khuan. nhaf Ia khI fhuc hIon vao khoang
3 fuan sau khI phaf bonh. Kof qua am fính gIa
fhuong gap khI xof nghIom duoc fhuc hIon vao
fuan dau fIon.
– If khI co bIon chung. nhung fhInh fhoang co fho
gap:
* VIom gan.
* VIom phoI. hIom gap hon.
* Vo Iach.
* Mof so van do khac fhuoc ho fhan kInh. mau va
duong ho hap.
Ð|eu Ir|
– Khong co fhuoc dac frI. Vì fho. dIou frI chu you Ia
fhoo doI va kIom soaf cac frIou chung.
– Khang sInh khong co hIou qua frI bonh. nguoc IaI
co fho Iam cho da noI man do nhIou hon.
– Khuyon bonh nhan nghI ngoI. uong nhIou nuoc.
dung fhuoc gIam dau nou cac frIou chung gay kho
chIu nhIou.
– Nou dau hong nhIou. dung mctroniJa:o/ 200mg. moI
ngay 3 Ian co fho Iam gIam fon fhuong o hong.
– Nou cac frIou chung koo daI hoac nghIom frong.
dung prcJniso/on 30mg. moI ngay mof Ian. IIon fuc
frong mof fuan.
– Nou co dau hIou fram cam nghIom frong hon cac
frIou chung khac. co fho dung mof frong cac IoaI
fhuoc chong fram cam nhu imipramin |Imi:in,
To/rani/...). amitripty/in |Laroxy/, Trypti:o/, E/aoi/...
). Jcsipramin hay nortripty/in.
– Hau hof cac fruong hop bonh fu khoI sau khoang 4
fuan. hoac cung co fho koo daI don 8 fuan. Mof so
íf fruong hop co fho co hoI chung mof moI koo daI.
co fho Ia nhIou fhang. Trong faf ca cac fruong hop.
can quan fam dung muc don su hoI phuc suc khoo
cua bonh nhan sau con bonh.
BAN OO NH¡KM KH¡AN
Ðan do nhIom khuan |crytbcma in/cctious) Ia mof bonh
fruyon nhIom dang nho. gay nhIom khuan duong ho hap
fron. fhuong gap nhaf o fro om frong do fuoI fu 5 – 14
fuoI. Tuy nhIon. fhInh fhoang bonh cung fhay xuaf hIon
o nguoI fruong fhanh. va co fho gay nguy hIom dac bIof
cho phu nu co fhaI.
Ðonh co fho bung phaf fhanh dIch do su Iay Ian do
dang qua fIop xuc voI nguoI bonh. Vao cuoI fho ky 19.
bonh nay duoc xop vao hang fhu 5 vo muc do pho bIon.
Cum nung y khou thuc hunh
230 231
Benh truyen nh¡em
dung sau cac bonh soI |mcas/cs). quaI bI |mumps). soI Ðuc
|rubc//a). va fhuy dau |cbickcnpox). Vì fho. bonh nay doI
khI cung duoc nguoI phuong Tay quon goI Ia bonh fhu
nam |/i/tb Jiscasc).
Nguyen nhon
– Ðonh gay ra do mof chung oirus goI Ia paoooirus.
– Ðonh chI co kha nang Iay nhIom frong gIaI doan
dau. KhI nguoI bonh da noI ban do fhì kha nang Iay
nhIom hau nhu khong con nua. Vì fho. can han cho
foI da vIoc fIop xuc voI nguoI bonh frong gIaI doan
dau cua bonh.
Chon doon
– ThoI gIan u bonh khoang fu 4 – 14 ngay. Trong gIaI
doan dau fIon nay. bonh nhan fhuong co sof nho va
cam gIac mof moI. uo oaI. Sau do. cac frIou chung
sau day xuaf hIon:
* HaI go ma noI Ion nhung vung do. fuong phan
voI mof vung faI nhof xung quanh mIong. Vì fho.
bonh nay con duoc goI Ia bonh do ma |s/appcJ
cbcck Jiscasc).
* Sof.
* Ða noI do fung vung. phaf frIon fu 1 don 4 ngay
sau khI ma da noI do. Cac vung da do fhuong
xuaf hIon nhaf o fay. chan va doI khI cung noI
fron fhan mình. Cac dom do dan dan IIon kof IaI
fhanh vung hoac fhanh fung mang daI. nhaf Ia
fron fay. chan. va fhuong noI ro hon sau khI fam
nuoc nong. Ðan do fhuong koo daI khoang fu 7
don 10 ngay roI fu khoI. Tuy nhIon. ban co fho
xuaf hIon fro IaI nou da bI kích fhích. hoac phoI
ra fruc fIop duoI anh nang. hoac mof so fac nhan
khac nhu Iuyon fap fho Iuc. fam. hay cang fhang
fam Iy...
* Trong mof so fruong hop raf hIom gap. co fho co
dau khop.
Ð|eu Ir|
– Khong co fhuoc dac frI cho bonh nay. Ðo do. vIoc
dIou frI chu you Ia fhoo doI va kIom soaf cac frIou
chung.
– Ðung paracctamo/ hoac aspirin voI IIou fhích hop
do Iam gIam nho cac frIou chung.
– Kom boI da ca/amin |co chua oxiJ kom) co fho gIup
gIam ngua fron da.
– Khuyon bonh nhan nghI ngoI va uong fhaf nhIou
nuoc.
– Ðan do nhIom khuan raf íf khI gay ra cac bIon
chung. nhung nou nguoI bonh co kom fhoo cac roI
Ioan vo mau. bao gom cac chung fhIou mau nhu
tbicu mau bong cau /icm. tbicu mau Ðia Trung
Hai... bonh co fho so gay fhIou mau nghIom frong.
Cum nung y khou thuc hunh
232 233
Benh truyen nh¡em
– Ðonh hIom fhay o nguoI fruong fhanh. nhung fhInh
fhoang co fho co nhung fruong hop nghIom frong.
Nou phu nu mac bonh nay frong fhoI gIan mang
fhaI. frong mof so raf íf fruong hop co fho dan don
say fhaI. Trong mof so fruong hop. bonh co fho gay
dau khop. vIom khop.
– Ðonh fhuong fu khoI va khong do IaI dI chung. mac
du cac vung ban do co fho noI fro IaI nhIou Ian sau
do khI co cac kích fhích fron da hoac khI fIop xuc
fruc fIop voI anh nang... Tuy nhIon. sau mof Ian
mac bonh fhì nguoI bonh fhuong co kha nang mIon
nhIom Iau daI. raf hIom khI mac bonh Ian nua.
TH¡Y OA¡
Ðonh tbuy Jau. hay bcnb Jau mua. Ia mof bonh nhIom
khuan nho co dac dIom fIou bIou Ia nhung vung da ngua
do raf do phan bIof va kom fhoo co sof nho. Ðonh fhuong
gap o fro om. nhaf Ia fro om duoI 10 fuoI. NguoI fruong
fhanh hIom khI mac bonh. nhung khI mac bonh fhì hau
hof cac fruong hop dou nang. dac bIof Ia phu nu co fhaI
co fho anh huong nghIom frong don fhaI nhI. TaI Hoa
Ky. uoc fính frung bình moI nam co khoang hon 4 frIou
fruong hop mac bonh. va khoang 95% nguoI My khI don
fuoI fruong fhanh dou da fung fraI qua can bonh nay.
HIon fhuoc chung ngua fhuy dau da duoc su dung nhung
van con frong gIaI doan fIop fuc nghIon cuu phaf frIon.
Nguyen nhon
– Ðonh gay ra do mof chung oirus bcrpcs co fon Ia
oaricc//a-:ostcr.
– Ðonh Iay nhIom manh frong gIaI doan khoang 2
ngay fruoc khI cac frIou chung xuaf hIon va koo daI
khoang 7 ngay khI da phaf bonh. Trong gIaI doan
nay. can co cac bIon phap dac bIof do phong Iay
nhIom.
– Virus gay bonh Iay fruyon qua moI fruong khong
khí. do nguoI bonh dua vao khI ho. haf hoI... TIop
xuc fruc fIop nhu cam nam cac vaf dung co oirus
bam vao cung co fho bI Iay bonh.
Chon doon
– ThoI gIan u bonh fhuong koo daI khoang 2 fuan.
Sau do. cac frIou chung sau day xuaf hIon:
* Sof nho hoac dau dau. co fho Ia khoang vaI gIo
fruoc khI baf dau noI Ion cac vung ban do fron
da.
* NoI Ion cac vung ban do fron da. chu you Ia fron
fhan mình. gom raf nhIou cac nof nho II fI roI
nhanh chong phaf frIon fhanh cac mun nuoc gay
ngua. co duong kính khoang 2 – 3mm. Ðo bI ngua.
nguoI bonh co fho gaI nhIou Iam fray xuoc da va
gop phan Iam cho cac vung ban do Ian nhanh
Cum nung y khou thuc hunh
234 235
Benh truyen nh¡em
ra khap co fho. cho don Iong ban fay. ban chan.
nIom mac mIong. da dau... dou co fho co ban do.
* Sau fhoI gIan phaf bonh khoang 2 – 10 ngay. cac
mun nuoc kho dI va dong fhanh cac vay nho phía
fron cua mun.
* Cac nof do nhu fron co fho noI Ion fhanh nhIou
dof noI fIop nhau.
* ÐoI khI co nhung nof do xuaf hIon quanh vung
mIong va phaf frIon fhanh cac vof Ioof Iam cho
vIoc an uong fro non kho khan.
* Trong mof vaI fruong hop co fho co ho du doI.
Ðonh phaf frIon o nguoI fruong fhanh co fho gay
vIom phoI nang. kho fho va sof cao.
Ð|eu Ir|
– Khong co fhuoc dac frI. VIoc dIou frI chu you Ia
fhoo doI va kIom soaf cac frIou chung. Ða so fruong
hop bonh fu khoI. nhung bonh nhan can fIop fuc
duoc nghI ngoI khoang 7 – 10 ngay sau do. Thuong
fhì nhung nguoI bonh fruong fhanh phaI nghI ngoI
nhIou hon fro om.
– Khuyon bonh nhan nghI ngoI faI gIuong. han cho
fIop xuc voI nhIou nguoI khac. nhaf Ia phu nu co
fhaI vao 3 fhang cuoI cua fhaI ky.
– Ðung paracctamo/ voI IIou fhích hop do Iam ha sof
va gIam bof cam gIac kho chIu. Khong bao gIo cho
nguoI bonh dung aspirin hoac cac IoaI aciJ sa/icy/ic
khac vì co fho fang nguy co mac phaI hoI chung
Pcyc.
– CIaI fhích cho nguoI bonh hIou Ia khong non cao
gaI nhIou Iam fray xuoc da. Cho dung cac IoaI kom
boI ngoaI da nhu ca/amin do gIam ngua. hoac cho
nguoI bonh fam frong dung dIch nuoc am co pha
mof nam soJa bicarbonat.
– Mac quan ao fhoang maf. vì u nong co fho co vo nhu
Iam cho cac cham fhuy dau cang ngua hon.
– Nou co choc fron da. dung aciJ /usiJic boI moI ngay
3 Ian. hoac dung //uc/oxaci//in dang vIon uong.
– Thuoc khang bistamin dang vIon uong doI khI cung
co fho dung do gIam ngua.
– Cac fruong hop nang co fho dIou frI voI acyc/ooir.
nhaf Ia khI nguoI bonh co kom fhoo bonh cham
da.
– Cac fruong hop nhIom frung fhu phaf fron da co
fho dIou frI bang khang sInh fhích hop.
– Cac fruong hop co dau hIou suy you ho mIon dIch
can do nghI chuyon ngay don bonh vIon do fhoo doI
dIou frI. Co fho can phaI fIom fruyon g/obu/in mIon
dIch doI voI bonh fhuy dau va bonh :ona |oaricc//a
:ostcr immunc g/obu/in).
Cum nung y khou thuc hunh
236 23?
Benh truyen nh¡em
– KhI nguoI bonh co cac dau hIou dac bIof sau day.
cung can xom xof ngay vIoc chuyon don dIou frI faI
bonh vIon:
* Ho nhIou.
* Co gIaf.
* Tho nhanh.
* Tro roI vao frang fhaI Io mo khac fhuong.
* Sof koo daI hoac faI phaf nhIou con.
* Ðuoc dI khong vung.
* Co mu chay ra fu cac mun fron da.
* Vung da bao quanh cac mun do cung chuyon sang
mau do.
– Cac fruong hop co nguy co bIon chung cao co fho
can dIou frI voI acyc/ooir fIom fInh mach IIon fuc
frong 5 ngay va can duoc fhoo doI faI bonh vIon.
– Ðonh fhuy dau o fro om fhuong nho va fu khoI
sau khoang 7 – 10 ngay. íf khI co bIon chung. Tuy
nhIon. frong mof so fruong hop co fho xay ra:
* TaI nhIom vI khuan 8trcptococcus qua cac vof
fray xuoc fron co fho do fro bI ngua va cao gaI.
Tro om co bcnb cbam dac bIof cang do nhIom
khuan hon.
* VIom phoI va vIom nao. nhung vIom nao raf hIom
gap. Nhung fro om do gap phaI cac bIon chung
nay Ia nhung fro om co ho mIon dIch suy you |do
dang su dung hoa frI IIou hoac dang uong cac IoaI
corticostcroiJ chang han) va fro so sInh. fhuong
mac bonh do nguoI mo da nhIom bonh vao cuoI
fhaI ky.
* Sau khI khoI bonh. nguoI bonh co kha nang mIon
dIch fu nhIon kha Iau doI voI bonh nay. nhung
oirus co kha nang van fIop fuc fru an frong cac
mo fhan kInh do sau do hoaf dong fro IaI gay
bonh :ona |con goI Ia bonh bcrpcs :ostcr).
* HoI chung Pcyc mac phaI ngay sau con bonh Ia
fruong hop raf hIom gap. nhung nou co so cuc ky
nghIom frong. co fho dan don fu vong.
Chung nguo
Cho don nay. fhuoc chung ngua bonh fhuy dau van con
Ia van do nghIon cuu chua hoan chInh. Hình fhuc mIon
dIch fhong dung hIon nay Ia mIon dIch fhu dong duoc
fao ra bang cach fIom fruyon huyof fhanh mIon dIch doI
voI bonh fhuy dau va bonh :ona |oaricc//a :ostcr immunc
g/obu/in). chI duoc ap dung han cho voI mof so ca bonh
nghIom frong hoac co nguy co bIon chung cao. Mac du
vay. frong con so uoc fính hon 4 frIou fruong hop bonh
fhuy dau moI nam faI Hoa Ky. van co don khoang 100
fruong hop fu vong vì bonh nay.
Thuoc chung ngua fhuy dau duoc chính fhuc su dung
faI Hoa Ky fu nam 1995. co fho dung cho fro fu 12 fhang
fuoI fro Ion cung nhu nhung nguoI Ion fuoI chua fung
Cum nung y khou thuc hunh
238 239
Benh truyen nh¡em
mac bonh nay. Thoo kof qua nghIon cuu. Co quan quan Iy
Thuc. Ðuoc pham Hoa Ky |Tbc UnitcJ 8tatcs FooJ anJ
Drug AJministration – FDA) cho bIof Ia IoaI fhuoc chung
ngua nay duoc du doan so co hIou qua ngan ngua khoang
70% – 90% fruong hop mac bonh. Mac du nguoI duoc
chung ngua van mac bonh. nhung voI mof dang raf nho
va sau khI khoI bonh fhì duoc mIon nhIom voI bonh.
Tuy nhIon. fac dung cua fhuoc chung ngua fron fhuc fo
van chua duoc chính fhuc ghI nhan. va cac nha khoa hoc
van chua quyof dInh chính xac duoc Ia fhuoc co fho fao su
mIon dIch suof doI hay kha nang mIon dIch so gIam dan
fhoo fhoI gIan. Va nou nhu kha nang mIon dIch gIam dan
fhoo fhoI gIan. fhì nhung dua fro duoc chung ngua khI Ion
Ion van co kha nang bI mac bonh.
KhI chua co nhung cau fra IoI chac chan va fhoa dang
fu phía cac nha nghIon cuu fhì doI voI bonh fhuy dau hIon
nay vIoc phong bonh. ngan ngua Iay nhIom van Ia bIon
phap can phaI chu y hang dau.
C¡M
Ðonh cum |in//ucn:a) doI khI van quon goI Ia cam cum.
Ia mof bonh do nhIom khuan duong ho hap. do dang
Iay Ian va boc phaf fhanh dIch o fung vung. Cac frIou
chung doI khI fuong fu voI chung cam Ianh. Trong hau
hof cac fruong hop. bonh fu khoI sau khoang mof fuan.
Tuy nhIon. voI nhung nguoI bonh co fho frang kom hoac
suy you ho mIon dIch. bonh co fho gay ra nhIou bIon
chung nguy hIom. Hon nua. muc do nguy hIom cua bonh
khong phaI Iuc nao cung nhu nhau. Trong Ian bung phaf
fhanh dIch nam 1918 o Tay Ðan Nha. bonh cum da gay fu
vong cho hang frIou fhanh nIon dang do fuoI khoo manh.
Ðay Ia fran dIch cum foI fo nhaf da fung duoc ghI nhan
fron foan fho gIoI. Trong nhung nam 1918 – 1919. rIong
faI Hoa Ky co hon nua frIou nguoI chof vì bonh cum. va
so fu vong vì fran dIch nay fron foan fho gIoI Ia hon 20
frIou nguoI.
NgoaI oirus gay bonh cum o nguoI. frong fu nhIon con
co raf nhIou IoaI oirus gay bonh cum o Ion. ngua. dong
vaf co vu. cho don chIm choc. gIa cam... Mof nguy co moI
vua phaf sInh gan day do su bIon dang cua cac chung
oirus gay bonh cum. Nam 1997. Ian dau fIon faI Hong
Kong nguoI fa da phaf hIon ra mof IoaI oirus gay bonh
cum o ga da bIon dang va gay bonh o nguoI. Cho don nay
da xay ra dIch nho o nhIou nuoc fron fho gIoI do oirus
cum ga bIon dang fhanh mof IoaI oirus co fho gay bonh
cho nguoI. HIon co nhIou franh caI vo kha nang Iay Ian
fruc fIop fu nguoI sang nguoI. Va nou dIou nay fhuc su
xay ra. bonh cum so fro fhanh mof faI hoa khung khIop
cho con nguoI.
Nguyen nhon
– Virus gay bonh cum raf da dang. Nhìn chung. hIon
cac IoaI oirus gay bonh cum duoc phan fhanh 3
dong chính goI Ia oirus cum A. oirus cum Ð va
oirus cum C.
Cum nung y khou thuc hunh
240 241
Benh truyen nh¡em
* Virus cum A: Ia dong oirus nguy hIom nhaf. bao
gom nhIou IoaI oirus gay bonh cum o dong vaf co
vu va cac IoaI chIm. Ða so cac fruong hop bonh
cum o nguoI Ia do oirus fhuoc dong nay gay ra.
voI nguy co bung phaf fhanh dIch raf cao.
* Virus cum Ð: Ia dong oirus co fho gay bonh cum
o nguoI va cac IoaI chIm. voI nhung frIou chung
bonh nho hon so voI oirus cum A nhung cung co
kha nang phaf frIon fhanh dIch bonh.
* Virus cum C: Ia dong oirus chI fhuan fuy gay
bonh cum o nguoI. Cac frIou chung bonh raf nho.
fuong fu nhu cam Ianh. doI khI hoan foan khong
co frIou chung. Ðong oirus nay hoan foan khong
phaf frIon fhanh dIch bonh.
– Sau khI mac bonh cum mof Ian. co fho co kha nang
mIon dIch doI voI IoaI oirus da gay bonh. Tuy nhIon.
do cac dong oirus A va Ð IIon fuc fhay doI. nhaf Ia
oirus cum A co fho fhuong xuyon fao fhanh cac IoaI
oirus moI. non nguoI da mac bonh cum van co fho
mac bonh Ian nua khI fIop xuc voI IoaI oirus moI da
fhay doI khac hon fruoc do.
– Virus cum A nguy hIom hon. fhuong gay ra cac frIou
chung bonh nang no hon va cung Iam cho nguoI
bonh suy nhuoc nhIou hon.
– Virus cum Iay Ian do dang va nhanh chong qua
moI fruong khong khí cung nhu qua nhung fIop xuc
fruc fIop voI nguoI bonh. hoac dung chung cac vaf
dung.
Chon doon
– Ðonh phaf frIon nhanh. sau khI nhIom oirus fhì
fhoI gIan u bonh Ia khoang 1 – 2 ngay. Trong fhoI
gIan nay. chua co baf cu frIou chung nao.
– Cac frIou chung fIou bIou khI phaf bonh Ia:
* Rung mình. cam gIac on Ianh.
* Sof cao khoang 39
0
C.
* Ðau dau.
* Ðau nhuc co bap va cac khop. moI mof.
* Ho khan.
* Ðau nguc.
* Ðau hong.
* Nghof muI hoac chay nuoc muI.
* ÐIong an. an khong ngon.
* ÐoI khI co buon non hoac non nhung khong kom
fhoo fIou chay.
– Trong hau hof cac fruong hop. nou khong co bIon
chung fhì cac frIou chung so baf dau gIam nho sau
3 ngay. va duf han sau khoang 7 – 10 ngay. Tuy
nhIon. su mof moI va ho co fho con koo daI cho don
mof vaI fuan hoac Iau hon nua.
Cum nung y khou thuc hunh
242 243
Benh truyen nh¡em
– Cac fruong hop bIon chung co fho Ia vIom phoI
cap fính |co nguy co fu vong) hoac nhIom frung Ian
rong don fhanh quan. khí quan. pho quan. xoang.
faI gIua...
– Ðonh cum fhuong Iam nang fhom mof so bonh san
co. chang han nhu hon |suyon). vIom pho quan man
fính. vIom faI man fính...
– Nou co fho da nhIom oirus Hcrpcs simp/cx frong
fình frang ngu yon. bonh cum co fho kích hoaf oirus
nay gay ra nhung mun nuoc quanh mIong.
Ð|eu Ir|
– Khong co fhuoc dac frI. VIoc dIou frI chu you Ia fhoo
doI va kIom soaf cac frIou chung.
– Khuyon nguoI bonh nghI ngoI nhIou va franh fIop
xuc voI nguoI khac. !ong nhIou nuoc. an fhuc an
nho. do fIou va co gang an Iam nhIou Ian. vì moI
Ian nguoI bonh fhuong khong an duoc nhIou.
– Ngam nuoc am do gIam dau hong. NoI xong hoI
nuoc co fho gIup gIam nho cac frIou chung o phoI.
– Ðung paracctamo/ voI IIou fhích hop do gIam nho
frIou chung. nhung khong bao gIo cho nguoI bonh
dung aspirin vì co fho Iam fang nguy co gay hoI
chung Pcyc.
– Cac doI fuong co suc khoo kom. fro om. nguoI gIa.
nguoI co ho mIon dIch suy gIam. nguoI co bonh fIm.
can duoc fhoo doI ky ngay fu khI co nhung frIou
chung dau fIon. Nou co dIou kIon. non dIou frI faI
bonh vIon do co fho xu frí kIp fhoI cac bIon chung.
– Tuy khong phaI Ia fhuoc dIou frI duoc bonh cum.
nhung cac IoaI fhuoc sau day co fho gIup gIam nho
muc do va han cho su phaf frIon cua bonh:
* Thuoc amantaJin |8ymmctrc/) hoac rimantaJin
|F/umaJin) dang vIon uong co fho Iam gIam nho
bonh do oirus cum A nhung khong co fac dung
doI voI oirus cum Ð. va chI hIou qua khI duoc su
dung ngay frong vong 24 gIo sau khI xuaf hIon
cac frIou chung.
* Thuoc osc/tamioir |Tami//u) dang vIon uong va
:anamioir |Pc/cn:a) dang fhuoc híf co fho co fac
dung voI ca oirus cum A va oirus cum Ð.
– KhI co dau hIou boI nhIom vI khuan. co fho su dung
IoaI khang sInh fhích hop do dIou frI.
– Sau khI khoI bonh cum. vIom pho quan-phoI fhuong
gap o nguoI gIa you hoac suy nhuoc. voI cac frIou
chung dang ngo Ia ho co dom. huf hoI. dau nguc
hoac sof koo daI. ÐIou frI voI //uc/oxaci//in 500mg
dang vIon uong. moI ngay 4 Ian.
Chung nguo
Thuoc chung ngua bonh cum Ia mof fhach fhuc Ion doI
voI foan nhan IoaI. Ðay Ia mof frong so íf bonh pho bIon
Cum nung y khou thuc hunh
244 245
Benh truyen nh¡em
don muc hau nhu khong co mof aI chua fung mac phaI. Va
nhIou nguoI frong chung fa fhuong xuyon mac bonh cum
nhIou Ian frong doI. MoI nguoI fruong fhanh frung bình
co fho mac bonh cum fu 2 – 3 Ian frong mof nam. frong
khI fro om co fho mac bonh don 10 Ian frong mof nam.
Vì fho. nhung no Iuc nghIon cuu y hoc da fap frung vao
vIoc fìm ra fhuoc chung ngua bonh cum nhIou hon Ia dI
fìm mof IoaI fhuoc dIou frI bonh nay.
Thuoc chung ngua duoc fao ra fu oirus cum A va oirus
cum Ð da chof co hIou qua don 70% frong vIoc phong
bonh. va kha quan hon nhIou frong vIoc ngan ngua cac
bIon chung nguy hIom cua bonh. Tuy vay. nhung fro ngaI
hIon nay chua fho vuof qua Ia:
– Ðo su fhay doI nhanh chong cua cac dong oirus
cum. non fhuoc chung ngua muon duy frì hIou qua
cung can duoc fhay doI moI nam do dap ung dung
voI cac IoaI oirus dang gay bonh. NoI mof cach
khac. IoaI fhuoc chung ngua raf hIou qua cua nam
nay so co fho khong con hIou qua frong nam foI. do
cac oirus gay bonh da bIon doI. Ðo doI hoI nghIon
cuu va fhay doI IIon fuc nhu fho. non fhuoc chung
ngua hau nhu khong fho duoc san xuaf daI fra voI
gIa fhanh ro va kIp fhoI cung cap du cho quang daI
quan chung.
– Cung do su fhay doI cua oirus. non fac dung cua
fhuoc chung ngua khong fho koo daI ma chI han
cho frong mof fhoI gIan ngan. Nhu vay. do ngan
ngua mof cach hIou qua bonh cum. moI nguoI dou
phaI duoc chung ngua íf nhaf moI nam mof Ian.
ÐIou nay Iam cho gIaI phap chung ngua fro non
fhIou fính kha fhI doI voI dong dao quan chung. do
van do chI phí cung nhu Iuong fhuoc dap ung.
HIon cac nghIon cuu y hoc van chua gIaI quyof duoc cac
van do nay. Ðo do. fhuoc chung ngua van chI Ia gIaI phap
uu fIon cho mof so doI fuong han cho. chang han nhu cac
doI fuong co suc khoo kom. ho mIon dIch suy you. hoac co
nhIou nguy co xay ra bIon chung.
Trong khI do. gIaI phap kha fhI doI voI faf ca moI nguoI
van Ia phong bonh bang cach han cho Iay nhIom. cham
soc fof nguoI bonh do phong ngua cac bIon chung do suy
you suc khoo. Mof so nguoI do nghI su dung oitamin IIou
cao. nhaf Ia oitamin C do fang cuong suc do khang. Tuy
nhIon. gIaI phap nay chua co chung cu khoa hoc vo hIou
qua cua no.
SOT RKT
Ðonh sof rof |ma/aria) Ia mof bonh nhIom ky sInh
frung Iay Ian qua vaf chu frung gIan Ia muoI Anopbc/c khI
IoaI muoI nay chích huf mau cua nguoI bonh va sau do
chích vao co fho nhung nguoI khoo manh. Truoc day. sof
rof Ia mof bonh kha pho bIon o khap noI. nhung ngay nay
fhì To chuc Y fo Tho gIoI |WHO) ghI nhan khoang 100
quoc gIa chIu anh huong dang ko cua bonh nay. Hau hof
Cum nung y khou thuc hunh
246 24?
Benh truyen nh¡em
Ia fhuoc cac vung nhIof doI va can nhIof doI. dac bIof Ia
cac quoc gIa Ðong Nam A va mof phan chau PhI. TaI Ðac
My. dof bung phaf cuoI cung cua bonh sof rof duoc ghI
nhan vao fhap nIon 1880. Tu do don nay. sof rof khong
con Ia bonh pho bIon o vung nay nua.
MoI nam. fron foan fho gIoI co khoang hon 300 frIou
fruong hop mac bonh sof rof duoc ghI nhan. va frong so
nay fhì co khoang 1.5 frIou fruong hop fu vong vì sof rof.
Vì fho. nhìn chung fhì bonh sof rof van con Ia mof frong
nhung moI Io ngaI Ion cua foan nhan IoaI. dac bIof Ia o
cac nuoc cham phaf frIon.
Ky sInh frung gay bonh sof rof co fho phaf frIon kha
nang khang fhuoc. Vì fho. vIoc dIou frI ngay cang kho
khan hon khI cac IoaI fhuoc hIou qua fruoc day dan dan
khong con fac dung nua.
Nguyen nhon
– Ðonh sof rof o nguoI gay ra do bon IoaI ky sInh
frung fhuoc chung P/asmoJium:
* P/asmoJium /a/ciparum Ia IoaI pho bIon nhaf o
vung nhIof doI va Iay fruyon chu you frong mua
mua. Ðay Ia IoaI ky sInh frung gay bonh nguy
hIom nhaf. chIom khoang mof nua so fruong hop
mac bonh. va chIom don 90% so fruong hop fu
vong vì bonh nay.
* P/asmoJium oioax Ia IoaI co kha nang Iay Ian
rong nhaf. o ca nhung vung khí hau nhIof doI
cung nhu khí hau on doI.
* P/asmoJium ma/ariac cung xuaf hIon o ca nhung
vung khí hau nhIof doI va khí hau on doI. nhung
voI muc do íf hon so voI P/asmoJium oioax.
* P/asmoJium ooa/c Ia IoaI hIom gap nhaf. chI song
duoc o vung nhIof doI va duoc fìm fhay chu you o
mIon dong chau PhI.
– Toan fho gIoI co khoang 390 IoaI muoI fhuoc chung
Anopbc/c. frong do co khoang 60 IoaI fruyon bonh sof
rof. va fhuong fhì o moI vung sof rof chI co khoang
mof hay haI IoaI chính Iam Iay fruyon bonh.
– Ky sInh frung gay bonh sof rof fraI qua mof chu ky
sInh fruong kha phuc fap bao gom mof gIaI doan o
muoI va mof gIaI doan o nguoI:
A. KhI mof con muoI caI Anopbc/c bI nhIom ky
sInh frung gay bonh sof rof. no so Iay nhIom
cho nguoI bI no chích bang cach dua vao mau
cua nguoI ay cac bao fu |sporo:oitc) cua ky
sInh frung.
B. Cac bao fu sau khI vao mau fhì fhoo mau
don cu fru faI gan. TaI day. chung sInh san
fhoo IoI vo fính bang cach fu fach doI fhanh
2 fo bao moI dang amip tu Juong goI Ia
mcro:oitc.
Cum nung y khou thuc hunh
248 249
Benh truyen nh¡em
C. Cac mcro:oitc nay roI khoI gan dI vao vong
fuan hoan va baf dau xam nhap vao cac fo
bao hong cau.
O. Trong fo bao hong cau. mcro:oitc sInh san
nhanh chong bang hình fhuc phan sInh. Iam
cho so Iuong fang Ion raf nhanh. va cuoI cung
chung Iam vo fo bao hong cau.
K. KhI fo bao hong cau vo. mof so mcro:oitc
fIop fuc xam nhap vao cac fo bao hong cau
khac. frong khI mof so khac phaf frIon frong
mau fhanh cac gIao bao |gamctocytc) co gIoI
fính.
F. Cac gIao bao gIong duc va gIao bao gIong caI
dou so dI vao co fho muoI Anopbc/c khI muoI
chích huf mau nguoI bonh.
G. KhI da vao co fho muoI. cac gIao bao fruong
fhanh faI day va baf dau sInh san bang cach
kof hop gIao bao gIong caI voI gIao bao gIong
duc. fao fhanh cac hop fu |:ygotc).
H. Cac hop fu |:ygotc) fIop fuc phaf frIon fhanh
bao fu |sporo:oitc) va cho doI duoc dua vao
mau nguoI do baf dau mof chu ky sInh san
moI. |Xcm bìnb minb boa trang bcn)
trong buo to mooí chïch ngooí
umíp to doong
to buo gun trong buo to
to buo hong cuo hop to
gíuo buo gíong cuí
gíuo buo hop nhut
gíuo buo gíong doc gíuo buo gíong doc
CHÜ kY SlNH TkÜONG CÜA kY SlNH TkÜNG SOT kFT
Chon doon
– ThoI gIan u bonh fhuong Ia khoang fu 1 – 2 fuan.
nhung cung co fho koo daI don mof fhang. Trong
fruong hop nguoI nhIom ky sInh frung da dung fhuoc
chong sof rof nhung khong du IIou do fru bonh. fhoI
gIan u bonh co fho koo daI don mof nam.
– TrIou chung fIou bIou Ia nhung con rof run xon ko
voI nhung Ian sof raf cao. co fho fron 40
0
C. KhI cac
fo bao hong cau bI pha vo hang Ioaf. chung fhaI vao
frong mau nhIou chaf fhaI. chaf doc... Co fho phan
ung fao fhanh con sof cao. Vì fho. con sof rof baf
dau bang con Ianh dof ngof. va khong bao Iau sau
do Ia con sof cao. va mo hoI va fhan nhIof ha xuong
raf nhanh.
Cum nung y khou thuc hunh
250 251
Benh truyen nh¡em
– Nhung con sof rof dau fIon fhuong xuaf hIon xon ko
nhau frong khoang 12 gIo. Sau do. nguoI bonh hoan
foan kIof suc. fhuong Ia nam IIof faI gIuong.
– Nhung con sof rof noI fIop nhau do dang dan don
fình frang fhIou mau nghIom frong do foc do pha
vo hong cau qua nhanh.
– Khoang cach gIua nhung con sof rof fuy fhuoc vao
IoaI ky sInh frung gay bonh. VoI cac IoaI P/asmoJium
/a/ciparum. P/asmoJium oioax. va P/asmoJium
ooa/c. fhoI gIan fIou bIou Ia khoang 2 ngay mof Ian.
co nghIa Ia 2 con sof rof cach nhau mof ngay. dan
gIan fhuong goI Ia sof cach nhaf. VoI sof rof gay ra
do ky sInh frung P/asmoJium ma/ariac. frung bình
khoang 3 ngay bonh nhan IaI Ion con sof rof mof
Ian.
– Chan doan xac dInh nhaf fhIof phaI qua xof nghIom
mau. vua do xac dInh bonh. vua do xac dInh chính
xac IoaI ky sInh frung gay bonh. moI co co so do
dIou frI hIou qua. Trong mof so fruong hop. kof
qua xof nghIom co fho phaf hIon ky sInh frung gay
bonh sof rof ngay ca khI nguoI bonh chua xuaf hIon
baf cu frIou chung nao.
– Nou cac frIou chung raf ro nof nhung xof nghIom
mau cho kof qua am fính. can fIop fuc fhuc hIon
nhIou Ian nua. Mau mau duoc Iay khoang 6 – 12 gIo
mof Ian. cung co fho chon Iay vao Iuc bonh nhan
dang sof cao. Kof qua am fính o nguoI bonh sof rof
fhuong xuaf hIon khI nguoI bonh da dung mof IoaI
fhuoc dIou frI sof rof nao do.
Ð|eu Ir|
– Chon dung mof frong cac IoaI fhuoc chong sof rof
nhu Quinin, Cb/oroquin, Primaquin, Proguani/,
Pyrimctamin... Co fho dung kof hop khI co dau hIou
ky sInh frung da do khang voI mof IoaI fhuoc nao
do.
– NguoI bonh can duoc cham soc fof do franh suy
sup suc khoo. Cac fruong hop bonh nang co fho can
duoc fruyon mau.
– Mof so fhuoc chong sof rof duoc bao cho bang cach
kof hop haI hay nhIou IoaI fhuoc frong cung mof
vIon. co fho fang fhom hIou qua dIou frI va gIam fhap
kha nang bI khang fhuoc. chang han nhu FansiJar,
Ara/cn, Camoprim, Mctakc//in, Darac/or...
– Ðo vIoc dIou frI daf hIou qua. nhaf fhIof phaI dung
dung va du IIou. Khong duoc ngung fhuoc khI hof
sof. vì ky sInh frung van chua bI fIou dIof hof. do do
kha nang faI phaf cao va cang kho dIou frI hon.
– Phuong an dIou frI du phong. nghIa Ia dung fhuoc
khI chua nhIom bonh. duoc ap dung voI nhung nguoI
co nguy co nhIom bonh cao. chang han nhu nguoI dI
vao vung sof rof... Khong duoc dung fhuoc Quinin
frong dIou frI du phong.
Cum nung y khou thuc hunh
252 253
Benh truyen nh¡em
– Cac bIon phap phong ngua can duoc ap dung frIof
do o nhung vung co nhIou nguy co nhIom bonh. bao
gom:
* ÐIof muoI.
* Ðao vo co fho khong do cho muoI chích: mac
quan ao daI. ngu man |mung). hun khoI vao buoI
chIou...
* Ðung fhuoc chong sof rof khI co nguy co nhIom
bonh cao.
CHOC
Choc Ia bonh nhIom frung ngoaI da raf do Iay Ian.
fhuong gap o fro om. Tuy nhIon. nguoI fruong fhanh doI
khI cung mac phaI. Choc fhuong xuaf hIon fruoc fIon o
nhung vung da nhu maf. ban fay. canh fay. chan... Sau do
Ian ra cac vung chung quanh do nguoI bonh cao gaI.
Nguyen nhon
– Ðonh gay ra do vI khuan 8trcptococcus nhom A hay
8tapby/ococcus.
– Su xam nhap cua vI khuan qua da fhuong baf dau fu
mof fon fhuong fron da nhu vof caf. vof Io do mun
rop. vung da bI cham. bI cao gaI fray xuoc...
– Ðonh phaf frIon do dang va Iay Ian nhanh frong
fhoI fIof nong.
– Ðonh Iay Ian do fIop xuc fruc fIop voI nguoI bonh
hoac do dung chung cac do vaf. dung cu...
Chon doon
– Ðonh khoI dau voI cac mun nuoc mau do xuaf hIon
fron da. Cac mun nay do vo. va khI vo ra fhì fao
fhanh mof vung da am. rI nuoc. dan dan kho IaI
fhanh nhung vay mau vang sam. hay mau maf ong.
Cho dong vay co fho kho hoac fIop fuc rI nuoc.
– Choc phaf frIon o vung da quanh mIong fhuong
raf do nham voI cac mun rop moI gay ra do oirus
Hcrpcs simp/cx. Tuy nhIon. mun rop moI fhuong
nho hon so voI choc.
– Vung da bI bonh co fho Ian rong ra. hoac fIop fuc
xuaf hIon nhung vung da bonh khac fron co fho.
– Cac fruong hop nang co fho Iam sung cac hach bach
huyof vung co. nach... fuy fhoo vI frí vung da bI
bonh. co fho kom fhoo sof.
– Cac bIon chung co fho co Ia nhIom frung huyof.
vIom cau fhan...
Ð|eu Ir|
– Ðung xa phong dIof frung va nuoc am do rua sach
vung da bI bonh. dong fhoI Iam mom cac Iop vay
kho cung. Sau do Iau kho.
Cum nung y khou thuc hunh
254 255
Benh truyen nh¡em
– Ðung fhuoc mo hoac kom co chua khang sInh boI
Ion vung fon fhuong moI ngay 3 – 4 Ian.
– Khuyon nguoI bonh. dac bIof Ia fro om. khong non
cao gaI nhIou vì so Iam fon fhuong da va Iam Ian
nhanh cac vung da bI bonh.
– Cac fruong hop nang hoac nhIom frung Ian rong.
co fho dung kom khang sInh dang vIon uong. chang
han nhu //uc/oxaci//in 250mg moI ngay 4 Ian frong
5 ngay. Ðonh nhan dI ung voI pcnici//in co fho fhay
bang crytbromycin.
– Song song voI vIoc dIou frI. cac vaf dung ca nhan
cua nguoI bonh nhu khan. goI. chan. man... can
phaI duoc vo sInh va khu frung frIof do. fof nhaf Ia
nau qua nuoc soI.
Fhong nguo
– KhI co xuaf hIon choc. fuyof doI khong dung chung
cac vaf dung ca nhan voI nguoI bonh.
– Han cho foI da cac fIop xuc fruc fIop voI nguoI
bonh. nhaf Ia fro om khong non choI chung voI fro
co bonh.
– Tro om dang don fruong co fho phaI nghI hoc khI bI
choc. nhung mof khI da fIon hanh vIoc dIou frI fhì
khong can fhIof phaI nghI hoc nua.
M¡N ROP O MO¡
Mun rop o moI Ia nhung mun nuoc nho. phaf frIon
quanh mIong. fhuong fap frung fhanh fung cum. Ðonh
gay ra do mof chung oirus goI Ia Hcrpcs simp/cx.
IoaI oirus nay pho bIon don noI hau hof moI nguoI dou
da fung bI nhIom |hon 90% dan so fho gIoI). Tuy nhIon.
frong da so fruong hop fhì oirus khong gay ra baf cu
frIou chung bonh nao. Chung fhuong ngu yon frong cac
mo fhan kInh va cho doI cac dIou kIon kích hoaf do gay
bonh.
Nguyen nhon
– Nguyon nhan fruc fIop Ia oirus Hcrpcs simp/cx. Tuy
nhIon. khong phaI faf ca nhung aI nhIom oirus dou
phaf frIon fhanh bonh. non phaI xof foI cac nguyon
nhan kích hoaf su hoaf dong cua oirus.
– Mun rop moI co fho bI fhuc day phaf frIon nhanh
khI co cac dIou kIon sau day:
* ÐI nhIom frung nang.
* Tam Iy cang fhang. Io Iang hay xuc dong manh.
* TIop xuc fruc fIop voI anh nang hay gIo Ianh.
* Ðonh cum.
* Co fho suy nhuoc. kIof suc.
* Phu nu vao nhung ngay sap co kInh nguyof.
Cum nung y khou thuc hunh
256 25?
Benh truyen nh¡em
Chon doon
– Chan doan chu you dua vao quan saf fruc fIop cac
fon fhuong. Virus gay bonh co fho duoc xac dInh
qua quan saf chaf dIch cua mun nuoc duoI kính
hIon vI dIon fu. nhung dIou nay fhuong khong can
fhIof.
– TrIou chung dau fIon fhuong Ia cam gIac ngua ran
o quanh mIong. fhuong vao khoang fu 4 don 12 gIo
fruoc khI baf dau xuaf hIon cac mun rop.
– Cac mun rop nho baf dau noI Ion. co fho ngua hoac
dau. duoc bao quanh boI mof vung da vIom do nho.
– Trong khoang vaI ngay fhì cac mun nay vo ra va
hình fhanh nhung vay cung o gIua.
– Sau vaI fuan fhì faf ca dou maf dI va bonh fu
khoI.
Ð|eu Ir|
– Khong co fhuoc dac frI cung nhu khong co cach nao
do ngan ngua vIoc nhIom oirus. VIoc dIou frI chu
you Ia gIup gIam nho cac frIou chung va han cho
cac dIou kIon kích hoaf su hoaf dong cua oirus.
– CIam nho su kho chIu bang fhuoc gIam dau dang
vIon uong hoac kom boI faI cho. chang han nhu
iJoxuriJin.
– Thuoc khang oirus, acyc/ooir, dang uong co fho gIup
ngan cac dof boc phaf cua mun rop. nhung íf co kha
nang IoaI fru duoc hoan foan oirus.
– Ðang kom boI fruc fIop acyc/ooir. dung moI ngay 5
Ian. co fho co hIou qua nou duoc dung ngay vao gIaI
doan phaf frIon dau fIon cua mun.
– Trong fruong hop co fon fhuong bon frong mIong
hoac mun rop phaf frIon nhIou frong mIong. dung
oa/acic/ooir dang vIon uong 500mg. moI ngay 2 Ian.
hoac acyc/ooir dang huyon dIch 200mg |5mI) cho fro
fron 2 fuoI. 100mg |2.5mI) cho fro duoI 2 fuoI. dung
moI ngay 5 Ian. IIon fuc frong 5 ngay.
BKNH ZONA
Ðonh :ona |sbing/cs) hay con goI Ia bonh bcrpcs :ostcr.
Ia mof bonh do nhIom oirus. gay ra do chính IoaI oirus
gay bonh fhuy dau. oirus oaricc//a-:ostcr.
Ðonh :ona co muc do pho bIon kha cao. TaI Hoa Ky.
khoang 20% dan so mac bonh nay vao mof fhoI dIom
nao do frong doI. va moI nam dou co khoang nua frIou
nguoI mac bonh. Ty Io mac bonh gIa fang fhoo do fuoI va
fhuong gap hon o nhung nguoI bI fon fhuong hoac suy you
ho mIon dIch.
Nguyen nhon
– Nguyon nhan fruc fIop Ia do oirus oaricc//a-:ostcr.
nhung co cho gay bonh don nay van chua duoc hoan
foan Iam ro.
Cum nung y khou thuc hunh
258 259
Benh truyen nh¡em
– Iy fhuyof duoc chap nhan hIon nay cho rang sau
khI mac bonh fhuy dau. oirus oaricc//a-:ostcr xam
nhap vao cac mo fhan kInh o mof frong 2 bon cua
cof song. Vì Iy do nay ma bonh zona Iuon phaf frIon
o mof bon co fho. Virus cu fru frong cac mo fhan
kInh nhIou nam duoI su khong cho cua ho mIon
dIch co fho. KhI co mof Iy do nao do Iam cho ho
mIon dIch cua co fho suy you. chang han nhu fuoI
gIa. bonh faf. fhuong fon... oirus so baf dau hoaf
dong va gay vIom cac fo bao fhan kInh. Cac mun
nuoc so baf dau phaf frIon fron vung da nam ngay
bon fron cac fo bao fhan kInh bI vIom. fao fhanh
hIon fuong ban :ona dac frung cua bonh nay.
Chon doon
– Ðan dau. nguoI bonh fhay ngua ram ran. hoac co
fho Ia cam gIac dau raf o vung bI bonh. Trong vong
24 gIo sau do. faI day so noI Ion hang Ioaf mun rop.
Ðan dau fhuong chI Ia nhung mun nho mau do. sau
do fro fhanh san ngua. roI bong nuoc. va dan dan
phaf frIon fhanh mun mu. dong vay cung. va cuoI
cung fhanh soo.
– Ðan :ona fhuong chI xuaf hIon vo mof bon cua fhan
hình. fhuong gap nhaf Ia nhung vung Ian rong fu
nua fron cua cof song cho don Iong nguc. nhung cac
vung da o maf. o bung va fay chan doI khI cung
chIu anh huong.
– Ðan :ona fhuong fu khoI sau vaI fuan. khong co
bIon chung gì. Khoang 50% so nguoI bI bonh :ona
sau fuoI 60 co fho bI dau va do kích fhích o vung da
bI bonh. koo daI don 6 fhang.
– Mof Ian noI ban :ona co fho fao kha nang mIon
dIch suof doI doI voI bonh nay.
– Cac bIon chung co fho gap Ia:
* NhIom khuan fhu phaf fron da. fhuong Ia do cac
mun nuoc bI cao gaI fray xuoc. voI cac mang da
froc vang hay dong vay.
* Chung dau day fhan kInh koo daI sau khI ban da
duf. fhuong gap o nguoI Ion fuoI.
Ð|eu Ir|
– Thuong dung fhuoc gIam dau do Iam gIam nho frIou
chung.
– KhI co dau hIou nhIom khuan fhu phaf. dIou frI
bang fhuoc mo hoac kom co chua khang sInh boI
fron da. hoac dung vIon uong //uc/oxaci//in 250mg
moI ngay 4 Ian.
– Ðo dIou frI dau day fhan kInh sau khI ban da duf.
dung amitripty/in 25mg vao moI buoI foI. fang IIou
don 25mg moI ngay 3 Ian doI voI cac bonh nhan fro
fuoI. Cung co fho fhay bang carbama:cpin 100mg
moI ngay. co fho fang IIou don 100mg. moI ngay 4
Ian.
Cum nung y khou thuc hunh
260 261
Benh truyen nh¡em
– Ða co chung cu cho fhay nhung con dau gay
ra do bonh :ona co fho duoc gIam nho khI dung
oa/acic/ooir dang vIon uong voI IIou 1g. moI ngay 3
Ian. IIon fuc frong 7 ngay o cac bonh nhan fron 50
fuoI. frong vong 72 gIo ngay sau khI cac frIou chung
xuaf hIon.
– Nou vung ban :ona IIon quan don maf. non chuyon
bonh nhan don bac sI chuyon khoa maf do kIom
fra. Nou cac vung ban Ian rong nhanh chong. non
do nghI bonh nhan vao dIou frI faI bonh vIon.
NHOT
Nhof Ia mof fruong hop nhIom frung da pho bIon. hình
fhanh mof hoac nhIou vung da bI vIom chua day mu.
fhuong Ia nhIom frung nang Iong. VI frí noI nhof fhuong
Ia phía sau co hoac cac vung da am nhu nach. bon... nhung
cung co fho Ia baf cu vI frí nao fron co fho. TraI voI cach
nghI cua nhIou nguoI. nhof khong phaI Ia kof qua cua vIoc
vo sInh da kom. ma Ia do Iay nhIom vI khuan fu nhung
nguon khong xac dInh duoc.
Nguyen nhon
– Nguyon nhan fhuong gap Ia do nhIom vI khuan
8tapby/ococcus aurcus. Thong fhuong. IoaI vI khuan
nay van cu fru frong muI cung nhu co raf nhIou
frong moI fruong khong khí. frong nuoc. bam fron
da... Tuy nhIon. do gay bonh fhì vI khuan nay can
co nhIou dIou kIon fhuan IoI khac.
– VI khuan fhuong xam nhap vao da qua cac Io chan
Iong hoac cac vof fhuong nho. Nhung nguoI co ho
mIon dIch suy you. nguoI bonh fIou duong. hoac
nhung nguoI ma da co nhIou chaf nhon fhuong do
bI nhof hon.
Chon doon
– TrIou chung khoI dau Ia mof cho sung nho duoI da.
Iam cho da fro non nhay cam hon. Cho sung Ian
rong dan va vung da nay fro non do. dau. so vao
fhay hoI nong am.
– Ðan dan. o gIua nhof fro non mom hon va co bong
mu.
– Trong khoang vaI ba ngay. Iuong mu fang dan va
fu fhoaf Ion bo maf cua nhof. fao fhanh mof dIom
nho mau vang. hay con goI Ia dau nhof.
– KhI dau nhof vo. mu fhoaf ra fhì cam gIac dau nhuc
do bong mu duoc gIam nho.
– Co fho co vIom mach bach huyof nou nhu nhof xuaf
hIon o khu vuc co hach bach huyof.
– ÐoI khI can Iay bonh pham Ia mu frong nhof do cay
vI khuan nham xac dInh IoaI khang sInh hop Iy do
Cum nung y khou thuc hunh
262 263
Benh truyen nh¡em
dIou frI. KIom fra g/ucosc nIou do IoaI fru bonh fIou
duong.
– Thong fhuong nhof fu khoI sau khoang 1 – 2 fuan.
– Nou nhof fhuong xuyon faI phaf. dung fam bong
ngoay muI Iay bonh pham do xac dInh vIoc bonh
nhan mang vI khuan gay nhof frong nguoI.
Ð|eu Ir|
– Khong dung fay nan mu hay co Iam vo nhof. vì co
fho Iam nhIom frung Ian rong.
– Ðung fhuoc gIam dau nou nhof gay dau nhIou.
– Ðung kom boI da co su/pbat magncsi do boI Ion
nhof. co fho gIup nhof mau vo mIong va cung mau
Ianh hon.
– Sau khI nhof vo mIong va fhoaf mu. can rua sach
voI xa phong dIof khuan va nuoc am. sau do dung
gac kho bang IaI do bao vo vung da nay khong bI
nhIom frung.
– VoI cac nhof qua Ion hoac cang fuc va gay dau qua
Iau. co fho dung cb/oriJ ctby/ xIf Ion gay fo roI dung
dao mo rach nhof. nan nho cho mu fhoaf ra. Sau do
bang IaI bang gac kho.
– Nou co dau hIou vIom mach bach huyof. cho dung
//uc/oxaci//in 250mg. moI ngay 4 Ian. IIon fuc frong
5 ngay.
– Nou xac dInh nguoI bonh mang vI khuan
8tapby/ococcus |gay faI phaf fhuong xuyon) fhì cho
dung kom nascptin va //uc/oxaci//in dang vIon uong.
Huong dan nguoI bonh dung xa phong dIof khuan
do fam frong vong 2 fuan.
– VoI cac nhof Ion baf fhuong. gay dau nhuc nhIou.
hoac koo daI fron 2 fuan. non chuyon don bac sI
chuyon khoa do xac dInh nguyon nhan va dIou frI.
V¡KM GAN A
VIom gan A Ia IoaI bonh fruyon nhIom pho bIon o hau
hof cac quoc gIa fron fho gIoI. Ðac bIof. cac nuoc nghoo
hoac dang phaf frIon co fy Io mac bonh nay vuof xa cac
nuoc phaf frIon. Tuy nhIon. ngay ca o nhung nuoc phaf
frIon fhì hIon nay van chua khong cho duoc hoan foan su
Iay Ian cua can bonh nay. Nou khong co su phong ngua
hoac kIom soaf kIp fhoI. vIom gan A raf do dang boc phaf
fhanh nhung vu dIch Ian fran khap vung.
Ðau nam 1988. bonh vIom gan A dof nhIon boc phaf
nhanh chong faI Thuong HaI. Trong vong 2 fhang. hon
300.000 nguoI da mac bonh.
TaI Hoa Ky. vIom gan A boc phaf fhanh dIch khoang
10 nam mof Ian. va gan day nhaf Ia vao nam 1995 da
co hang fram ngan nguoI cung Iuc nhIom bonh chI frong
vong mof vaI fhang. MoI nam. faI Hoa Ky co khoang fu
125.000 don 200.000 nguoI nhIom bonh nay.
Cum nung y khou thuc hunh
264 265
Benh truyen nh¡em
Nguyen nhon
– Virus gay bonh vIom gan A Ian dau fIon duoc nhan
dang vao nam 1973 va duoc goI fon Ia Hcpatitis A.
fhuong goI faf Ia HAV |Hcpatitis A oirus). Virus
nay sInh fruong nhanh va raf do Iay Ian frong moI
fruong. qua fhuc an. nuoc uong. cac chaf fhaI...
– Virus gay bonh vIom gan A co nhIou frong mo hoI.
nuoc bof. nuoc fIou. nhung nhIou nhaf Ia frong phan
cua nguoI bonh.
– Trong fu nhIon. HAV hIon dIon hau nhu o khap noI.
nhung nhIou nhaf Ia o nhung noI co dIou kIon vo
sInh moI fruong kom.
– KhI HAV fhoo fhuc an hoac nuoc uong xam nhap
vao co fho. chung fap frung o cac fo bao gan va sInh
fruong cuc nhanh. Tu do. mof so Ion vI khuan so
fhoo ong dan maf xuong duong ruof va fhoo phan
dI ra ngoaI.
– HAV co mof Iop vo boc raf kIon co. co fho gIup
chung song sof duoc frong nhIou nam voI nhIof do
Ianh don am 20
0
C. Nou bI Iam kho dI. HAV van co
fho fIop fuc gIu nguyon von frang fhaI frong nhIou
fuan.
– VoI su fon faI va Ian fruyon do dang frong fu nhIon.
cac vung bun Iay nuoc dong co fho Ia noI fap frung
HAV. Tu do. chung xam nhap vao co fho cac IoaI
sInh vaf song o day va fon faI frong do. KhI con
nguoI baf Iay cac IoaI so. oc. fom. cua... do an. co
fho so bI nhIom HAV. Ngay ca vIoc fam frong cac
ao ho cung co fho Ia nguyon nhan nhIom bonh.
– Thuc an nau ky co fho dIof duoc HAV kha do dang.
vì chI can nhIof do fron 85
0
C koo daI hon mof phuf
Ia chung so bI fIou huy.
– NoI fom IaI. cac nguon Iay nhIom chính cua vIom
gan A Ia nuoc uong khong dun soI. fhuc an khong
nau chín hoan foan hoac an song nhu rau caI. fraI
cay. va fIop xuc fruc fIop voI nguoI bonh hoac cac
do dung cua nguoI bonh co mang oirus.
– Kha nang Iay Ian chu you cua nguoI mang oirus Ia
khoang fhoI gIan 2 fuan fruoc khI xuaf hIon cac
frIou chung. Vao gIaI doan hoI phuc cua bonh nhan
fhì kha nang Iay Ian khong con nua.
Chon doon
– ThoI gIan u bonh fhay doI fu 15 – 50 ngay.
– Phan Ion cac fruong hop vIom gan A xuaf hIon o
fro om fhuong khong co frIou chung. ÐoI khI. nguoI
fruong fhanh cung co fho mac bonh ma khong co
hoac co raf íf cac frIou chung.
– Trong fruong hop phaf frIon cac frIou chung. nhung
frIou chung sau day fhuong gap nhaf:
Cum nung y khou thuc hunh
266 26?
Benh truyen nh¡em
* Cam gIac kho chIu dof ngof.
* Sof.
* Ðuon non.
* Ðau bung.
* ÐIong an.
* TIou chay. phan co mau xanh.
* Ðau khop.
* Vang da. vang maf |cung mac).
* Nuoc fIou sam mau.
– Mof so dau hIou khac co fho co Ia:
* Iach fo.
* Can mom va kho so nan.
– Cac frIou chung fron fhuong raf nho. fham chí doI
khI raf do nham Ian voI mof fruong hop cam cum.
Vì fho. chan doan xac dInh fhuong phaI dua vao
mof so xof nghIom dac frung:
* Xof nghIom chuc nang gan |LFT) khI co vang
da. so fhay mon ALT |A/aninc amino trans /crasc)
va bi/irubin fang cao frong mof fhoI gIan ngan.
Nou bonh chuyon sang dang faI phaf |rc/apsing
bcpatitis). mon ALT so gIa fang va ha fhap fhoo
fung chu ky.
* Xof nghIom mau fìm khang fho chong oirus vIom
gan A |HAV-IgM). Khang fho nay fang cao frong
vong 7 – 10 ngay o nhung fruong hop vIom gan A
dang ac fính |/u/minant bcpatitis).
* Xof nghIom nuoc fIou co bi/irubin. ngay ca frong
cac fruong hop khong vang da.
* Cong fhuc mau foan bo cho fhay co fang /ympbo
bao.
– Nou fhoI gIan dong mau |Protbrombin timc) gIa
fang Ia dau hIou cho fhay co suy gan.
– ChI co khoang 0.3% so bonh nhan vIom gan A co
nguy co chuyon sang fho ac fính. voI cac dau hIou
nhu:
* Ðau dau.
* Sof cao. fhan nhIof fhay doI baf fhuong.
* Non mua va fIou chay.
– Mof so raf íf fruong hop chuyon sang fho vang da u
maf |cbo/cstatic bcpatitis). Trong nhung fruong hop
nay. bonh nhan phaf frIon dau hIou vang da. vang
maf koo daI fu 1 – 3 fhang. ngay ca khI xof nghIom
cho fhay mon gan da fro IaI bình fhuong. Ðonh
khong dang Io ngaI. vì fhuong dIon bIon fhoo chIou
huong fof voI su hoI phuc dan dan cua bonh nhan.
Ð|eu Ir|
– Khong co fhuoc dac frI vIom gan A. VIoc dIou frI
chu you Ia fhoo doI va kIom soaf cac frIou chung.
Cum nung y khou thuc hunh
268 269
Benh truyen nh¡em
– NguoI bonh can duoc nghI ngoI nhIou. Su dung
fhuoc gIam dau voI IIou fhích hop do Iam gIam nho
cac frIou chung nhu dau co. khop. dau bung...
– Trong hau hof cac fruong hop. bonh koo daI frong
khoang fu 2 – 14 ngay roI fu khoI. Cac fruong
hop chuyon sang fho ac fính fhuong koo daI frong
khoang 3 – 6 fuan. Tuy nhIon. frang fhaI mof moI
noI chung co fho koo daI sau do don 2 – 3 fhang.
– Huong dan bonh nhan cho do dInh duong hop Iy do
fao dIou kIon hoI phuc. dong fhoI fuyof doI khong
uong ruou íf nhaf Ia frong vong 6 fhang.
– Ðonh nhan da mac bonh vIom gan A mof Ian. sau
khI khoI bonh so co kha nang mIon dIch fu nhIon
doI voI bonh nay.
Chung nguo
Thuoc chung ngua vIom gan A hIon da duoc su dung
rong raI voI hIou qua cao. kha nang fao mIon dIch koo daI
don 7 – 8 nam hoac co fho Ia suof doI. Nguyon nhan duy
nhaf han cho vIoc su dung fhuoc chung ngua cho faf ca
moI nguoI chI Ia van do chI phí. Trong dIou kIon fhuc fo.
khI chua co kha nang fIom chung cho faf ca moI nguoI.
cac doI fuong sau day can duoc uu fIon su dung fhuoc
chung ngua:
* Tro om sInh fruong o nhung vung co nguy co
nhIom bonh cao. hoac phaI don song o nhung
vung nay.
* NguoI co nhu cau dI don va Iuu fru faI cac vung
dang co nguy co nhIom bonh.
* NguoI Ion fuoI. gIa you hoac suy nhuoc. khI fhu
mau khong co su hIon dIon cua khang fho chong
oirus gay bonh vIom gan A |HAV-IgG).
* Nhung nguoI do ngho nghIop phaI fIop xuc voI
moI fruong co kha nang Iay nhIom cao. vo sInh
moI fruong kom...
* Nhung nguoI do ngho nghIop phaI fhuong xuyon
fIop xuc voI bonh nhan.
Thuoc chung ngua fhuong can phaI fIom 2 muI. cach
nhau fu 6 – 12 fhang. ThoI gIan mIon dIch da duoc dam
bao chac chan Ia 7 – 8 nam. cho du mof so nghIon cuu cho
rang fhuoc co hIou Iuc suof doI.
Thuoc chung ngua chI baf dau co hIou Iuc khoang 4
fuan sau khI fIom. vì day Ia fhoI gIan can fhIof do co fho
fao ra khang fho HAV-IgG. Trong nhung fruong hop can
co hIou qua fuc fhoI. nguoI fa fhuong su dung huyof fhanh
mIon dIch |immunc g/obu/in) do fao kha nang mIon dIch
ngay sau khI fIom fhuoc.
V¡KM GAN B
VIom gan Ð Ia bonh fruyon nhIom hIon co o khap noI
fron fho gIoI. voI muc do nguy hIom vuof xa so voI bonh
vIom gan A. HIon fron fho gIoI co khoang 300 frIou nguoI
Cum nung y khou thuc hunh
2?0 2?1
Benh truyen nh¡em
dang mac bonh vIom gan Ð man fính. va uoc fính moI
nam co chung 250 ngan fruong hop fu vong.
RIong o VIof Nam. so nguoI nhIom oirus gay bonh
vIom gan Ð duoc uoc fính Ia khoang fu 15% don 20% dan
so. Khoang 10% frong so nay co nguy co phaf frIon fhanh
vIom gan Ð man fính.
VIom gan Ð fIon frIon co fho gay ra xo gan va vIoc su
dung ruou. bIa cang fhuc day qua frình nay xay ra nhanh
hon. VIom gan Ð cung Ia mof frong nhung nguyon nhan
chính gay ra vIom gan cap fính |acutc bcpatitis) va ung
fhu gan |/iocr canccr).
Nguyen nhon
– Ðonh vIom gan Ð gay ra do mof IoaI oirus fhuoc
nhom HcpaJnaoirus. Ia mof frong nhung IoaI oirus
co kích fhuoc nho nhaf hIon da duoc bIof. Ðuoc
nhan bIof Ian dau fIon vao nam 1970 qua kính hIon
vI dIon fu. IoaI oirus nay co duong kính 42nm.
(1)

duoc goI fon Ia oirus vIom gan Ð |bcpatitis B oirus
– HBV).
– Mac du co kích fhuoc cuc nho. oirus vIom gan Ð co
mof Iop vo raf chac chan do bao vo non co fho song
frong fhIon nhIon raf Iau ma khong bI fhay doI. MoI
fruong Ianh don am 20
0
C koo daI 15 nam khong gay
(1)
Nanometer, víot tut íu nm, don ví do íoong co gíu trí chíoo duí coc
nho, chî bung l phun ty cou mot.
fac haI cho HBV. Nou nhIof do xuong don am 80
0
C.
HBV co fho chIu dung duoc 2 nam. VoI dIou kIon
nhIof do bình fhuong frong phong. HBV co fho song
duoc 6 fhang. va nou nhu bI Iam kho frong vong fu
3 don 4 fuan. HBV van gIu nguyon duoc kha nang
fan pha fo bao gan khI xam nhap vao co fho.
– Virus vIom gan Ð fap frung chu you frong mau nguoI
bonh. Trong cac mo va dIch fIof cua co fho cung co
oirus. nhung íf hon.
– Virus vIom gan Ð so bI fIou dIof nou dun soI o 100
0
C
frong vong fu 1 don 5 phuf. Mof so hoa chaf co kha
nang dIof oirus nay Ia g/utara/JcbyJ. cb/oro/orm
hoac /orma/in. Cac bIon phap nhu fIa cuc fím
|u/traoio/ct raJiation). ctbcr hoac con khong du
manh do dIof duoc HBV.
– Virus vIom gan Ð Iay Ian chu you qua duong mau.
cac IoaI kIm fIom khong fIof frung va hoaf dong
fình duc. Tuy nhIon. moI fIop xuc fruc fIop voI nguoI
bonh hoac dung chung cac vaf dung. dung cu... cung
dou co kha nang Iay Ian bonh. nhaf Ia khI co cac
vof fray xuoc ngoaI da.
Chon doon
– Cac gIaI doan dIon fIon cua vIom gan Ð duoc mo fa
fom gon frong bIou do sau day:
Cum nung y khou thuc hunh
2?2 2?3
Benh truyen nh¡em
Virus v¡em gun B
Xum nhup co the
Kho¡ benh
V¡em gun B cup tInh Mung HBV trong co the
V¡em gun B mun tInh – the t¡em un
V¡em gun B mun tInh – the hout dong
Xo gun
¡ng thu gun
* Trong bIou do dIon fIon fron. fa fhay sau khI HÐV
xam nhap vao co fho. nguoI bonh so phaf frIon
fhanh vIom gan Ð cap fính. Ðo cac frIou chung
qua mo nhaf. non raf nhIou bonh nhan hoan foan
khong duoc phaf hIon frong gIaI doan nay.
* ThoI gIan u bonh fhuong koo daI fu 1 – 4 fhang
hoac Iau hon. fuy fhuoc vao so Iuong oirus bI
nhIom vao co fho. NoI chung. so Iuong oirus cang
Ion fhì fhoI gIan u bonh cang ngan.
* CIaI doan cap fính cung khac nhau o fung fruong
hop bonh. Khoang 50% hoan foan khong co frIou
chung gì. Khoang 40% co fho co cac frIou chung
nhu mof moI. dau nhuc fu chI. co fho kho chIu. hoI

nong sof. da bI ngua hoac noI may day... NguoI
bonh fhuong uo oaI. maf suc. mIong nhaf dang.
buon non. an maf ngon. Mof so bonh nhan cam
fhay dau bung o phan fron. duoI ha suon phaI.
Mof khI da fro non vang hoac nuoc fIou fro non
sam mau. nhung frIou chung dau nhuc ban dau fu
nhIon so gIam dan mof cach nhanh chong. Iuc
nay. bonh nhan cam fhay raf khoo mac du da
van fro non ngay mof vang hon. Trang fhaI nay
fhuong koo daI fu 1 don 3 fhang.
* Sau gIaI doan cap fính. hau hof nguoI bonh so
fu khoI ma khong do IaI dI chung gì. Mof so íf
fuy khoI bonh nhung fIop fuc mang HÐV frong
nguoI va fro fhanh nguon Iay nhIom cho nguoI
khac cung nhu cho chính mình. vì co fho vao mof
Iuc nao do ho so nhIom bonh fro IaI o dang vIom
gan Ð man fính. ChI co khoang 10% fruong hop
chuyon sang vIom gan Ð man fính.
* CIaI doan man fính fIom an koo daI raf Iau. co
fho Ia fu 15 – 35 nam. Trong gIaI doan nay. HÐV
am fham sInh san fran ngap frong co fho nguoI
bonh ma khong co baf cu dau hIou bonh nao. Sau
do. bonh chuyon sang gIaI doan hoaf dong. fhuong
Ia do ho mIon dIch cua co fho vì mof Iy do nao do
baf dau nhan ra va fan cong HÐV. Tuy nhIon. do
oirus da sInh san qua nhIou non kha nang khoI
bonh Ia hau nhu khong co. Ðonh baf dau chuyon
dan sang cac gIaI doan xo gan va ung fhu gan.
Cum nung y khou thuc hunh
2?4 2?5
Benh truyen nh¡em
– Ðo cac frIou chung cua bonh vIom gan Ð fhuong raf
mo nhaf. fham chí nhIou khI khong co. Vì fho. vIoc
chan doan chu you phaI dua vao cac kof qua xof
nghIom.
– Xof nghIom fhuong cho fhay ham Iuong cac mon
ALT |A/aninc amino trans /crasc) va A8T |Aspartatc
amino trans /crasc) frong mau fang cao. fhuong fu 5
– 8 Ian so voI ham Iuong bình fhuong. Tuy nhIon.
kof qua nay chua co y nghIa chan doan xac dInh.
– NgoaI ra. co fho can fhuc hIon xof nghIom mau do
fìm:
* Khang nguyon bo maf cua oirus vIom gan Ð
|Hcpatitis B sur/acc antigcn – HBsAg). Kof qua
xof nghIom duong fính so xac nhan vIoc nhIom
oirus vIom gan Ð. HBsAg fang nhanh frong vong
fu 1 – 10 fuan sau khI nhIom bonh. KhI co fho
vuof qua gIaI doan bonh. HBsAg so gIam dan va
hoan foan bIon maf frong vong fu 4 don 6 fhang.
Nou HBsAg khong maf dI ma fIop fuc hIon dIon
Iau hon 6 fhang. dIou do co nghIa Ia bonh da
phaf frIon fhanh vIom gan Ð man fính |cbronic
bcpatitis). Co khoang chung 10% so fruong hop
mac bonh chuyon sang fho man fính.
* Khang fho chong khang nguyon bo maf cua HBV
|Hcpatitis B sur/acc antiboJy – HBsAb). Su hIon
dIon cua khang fho nay cho fhay co fho da co kha
nang chong IaI HBV. hay noI cach khac. kof qua
chan doan Ia khong co vIom gan Ð vì nguoI nay
da co kha nang mIon dIch |immunc) voI bonh.
Tuy nhIon. frong fhuc fo do co nhIou chung oirus
gay vIom gan Ð khac nhau. non frong mof so íf
fruong hop |khoang 25%) nguoI mang khang fho
HbsAb van co fho mac bonh vIom gan Ð nou gap
phaI mof chung oirus khac. KhI fruong hop nay
xay ra. ca 2 xof nghIom fìm HbsAg va HbsAb dou
cho kof qua duong fính. Va nhu vay kof qua chan
doan Ia co vIom gan Ð.
* Khang fho chong IaI khang nguyon cua nhan
HBV |Hcpatitis B corc AntiboJy – HBcAb). Co 2
khang fho fhuoc IoaI nay: HBcAb IgM va HBcAb
IgG. HBcAb IgM Ia IoaI khang fho xuaf hIon va
gIa fang nong do raf nhanh frong fhoI gIan bI
vIom gan Ð dang cap fính. Sau khI day IuI gIaI
doan bonh. nong do khang fho nay frong mau
so gIam dan. HBcAb IgG Ia IoaI khang fho phaf
sInh va fon faI Iau daI frong co fho. fao ra kha
nang mIon dIch Iau daI doI voI HBV. HBcAb IgM
cung fang cao khI bonh faI phaf. Vì fho. fhoo doI
khang fho nay frong mau co fho gIup hIou duoc
dIon fIon cua bonh.
– NgoaI ra. mof so phuong phap chan doan khac cung
co fho can duoc ap dung do xac dInh bonh va fình
Cum nung y khou thuc hunh
2?6 2??
Benh truyen nh¡em
frang dIon fIon cua bonh. chang han nhu phuong
phap sIou am gan |u/trasonograpby). CT scan, /iocr-
sp/ccn scan hoac sInh fhIof gan |/iocr biopsy).
Ð|eu Ir|
– HIon chua co fhuoc dIou frI dac hIou. VIoc dIou frI
vIom gan Ð fuy fhuoc vao gIaI doan dIon fIon cua
bonh.
– CIaI doan vIom gan Ð cap fính hoan foan khong co
fhuoc dIou frI. NguoI bonh can duoc nghI ngoI. voI
cho do dInh duong day du. nhIou chaf dInh duong.
do fIou hoa. Co don 90% so bonh nhan so fu khoI
hoan foan khong can dIou frI. VIoc dung fhuoc
khong dung chI dInh frong gIaI doan nay fhuong
chI co haI cho co fho.
– Sau gIaI doan cap fính. can fhuc hIon day du cac
xof nghIom chan doan do xac dInh vIoc bonh nhan
khoI bonh hoan foan hay chuyon sang gIaI doan
man fính. Kof qua chac chan fhuong chI co fho co
duoc sau do khoang 6 fhang. non vIoc fhoo doI bonh
nhan sau gIaI doan bonh Ia cuc ky quan frong.
– CIaI doan vIom gan chuyon sang man fính |chIom
khoang 10% cac fruong hop) hoan foan khong co
frIou chung bonh. chu you duoc chan doan xac dInh
dua vao cac xof nghIom nhu da frình bay o fron.
VIoc dIou frI frong gIaI doan nay nham muc dích
ngan can su sInh fruong cua HÐV frong co fho nguoI
bonh. HIon co 2 IoaI fhuoc duoc dung pho bIon Ia:
* Intcr/cron. dang fIom duoI da |subcutancous
injcction). moI fuan 3 ong. IIon fuc fu 6 fhang – 1
nam. Thuoc co mof so phan ung phu non nhaf
fhIof phaI duoc su dung voI su chI dInh va fhoo
doI cua bac sI. VoI IIou dIou frI nay. khoang 30%
bonh nhan daf duoc kof qua chan dung su sInh
fruong cua HÐV. Kof qua nay Ia kha han cho. non
co noI da ap dung IIou dIou frI manh hon. moI
ngay mof ong fruoc khI dI ngu. IIon fuc frong 4
fhang. daf kof qua duf bonh o khoang 40% bonh
nhan. Tuy nhIon. do cac fac dung phu cua fhuoc
nang hon non vIoc fhoo doI khI dIou frI raf can
fhIof.
* LamiouJinc |Epioir-HBV) dang vIon uong. moI
ngay mof vIon. IIon fuc fu 8 – 12 fhang. Thuoc co
gIa fhanh ro hon so voI Intcr/cron. do su dung hon
va cac fac dung phu nho hon. Tuy nhIon. nhuoc
dIom cua fhuoc Ia chI Iam kìm ham muc do sInh
fruong cua oirus chu khong gIup khoI bonh hoan
foan. NgoaI ra. fhuoc co anh huong don bao fhaI
non khong duoc dung cho phu nu co fhaI. Phu nu
dang dIou frI bang fhuoc nay cung duoc khuyon Ia
khong non co fhaI.
– KhI bonh da chuyon sang gIaI doan gay fhuong fon
cho gan. vIoc dIou frI fhuong khong con hIou qua
Cum nung y khou thuc hunh
2?8 2?9
Benh truyen nh¡em
nua. chu you chI Ia cham soc suc khoo nguoI bonh
va han cho foI da cac you fo fhuc day nhanh fIon
frình cua bonh. chang han nhu fhuoc Ia. ruou. sInh
hoaf fhaf fhuong. fhIou nghI ngoI...
Chung nguo
HIon da co fhuoc chung ngua bonh vIom gan Ð voI hIou
qua Ion don hon 90% fruong hop. voI fac dung bao vo koo
daI. Tuy nhIon. do fro ngaI vo maf chI phí. fhuoc chung
ngua vIom gan Ð hIon van chua duoc faf ca moI nguoI su
dung. Tuy nhIon. day qua Ia mof dIou raf dang fIoc. vì
nou xof fhoo nhung fon fhaf nghIom frong ma can bonh
nay da va dang gay ra cho con nguoI. fhì chI phí chung
ngua qua fhaf van con ro hon raf nhIou.
Trong dIou kIon hIon faI. khI chua fho chung ngua cho
faf ca moI nguoI. cac doI fuong sau day non uu fIon duoc
chung ngua:
* Taf ca fhan nhan song chung frong gIa dình voI
nguoI da nhIom HÐV.
* Nhung nguoI fhuong xuyon fIop xuc voI mau va
dIch fIof cua bonh nhan. chang han nhu nhan
vIon y fo. nguoI Iam cong fac xof nghIom...
* Nhung nguoI co fIop xuc qua da va nIom mac
voI mau va cac chaf dIch bI nghI ngo Ia co chua
HÐV.
* Nhung nguoI phaI fruyon mau hoac cho pham cua
mau do cac you cau dIou frI khac.
* Tro om fu so sInh cho don 15 fuoI.
* Nhung nguoI fIom chích ma fuy.
* Nhung nguoI fhuong xuyon Ioc fhan.
* Nhung nguoI dong fính Iuyon aI hoac fhuong co
quan ho fình duc voI nhIou nguoI.
V¡KM GAN C
VIom gan C Ia mof frong nhung bonh fruyon nhIom
nguy hIom nhaf. van duoc xom Ia mof hIom hoa cho foan
nhan IoaI. HIon co khoang hon 3% dan so fho gIoI mac
bonh vIom gan C. voI chung 170 frIou nguoI mang oirus
gay vIom gan C |Hcpatitis C oirus – HCV) frong co fho.
Hon 85% nguoI nhIom HCV co nguy co mang oirus Iau
daI. so voI HÐV fhì fy Io nay chI co khoang 10%. Trong
so nguoI bI nhIom HCV. 60% co nguy co bI vIom gan man
fính. voI muc do nguy hIom cao hon nhIou so voI vIom gan
Ð man fính. boI vì co don 12% bonh nhan co nguy co bI xo
gan va fu 1 don 5% so bI ung fhu gan. Hon fho nua. hIon
nay cbua co tbuoc cbung ngua oicm gan C.
TaI Hoa Ky. hIon co hon 4 frIou nguoI dang bI vIom
gan C man fính. va uoc fính so co fu 8.000 don 10.000
fruong hop fu vong moI nam vì can bonh nay.
Mac du raf nguy hIom nhu fho. nhung hau hof cac
fruong hop vIom gan C cap fính cung nhu man fính dou
khong bIou hIon frIou chung gì dang ko. Mof frong nhung
frIou chung fhuong gap nhaf Ia nguoI mac bonh cam
fhay mof moI – nhung day IaI co fho Ia frIou chung cua
Cum nung y khou thuc hunh
280 281
Benh truyen nh¡em
qua nhIou bonh khac va fham chí con Ia mof frang fhaI
fhuong gap ngay ca khI khong co bonh. Vì fho. so nguoI
mac bonh duoc phaf hIon kIp fhoI raf íf. Vao nam 1995.
nguoI fa cong bo mof kof qua xof nghIom khoang hon
nua frIou nguoI duoc xac dInh Ia mang oirus vIom gan C
o Phap. Trong do chI co hon 15% Ia da bIof duoc mình bI
nhIom HCV – so con IaI hoan foan khong hay bIof gì ca!
Nguyen nhon
– Ðonh vIom gan C gay ra do mof IoaI oirus fhuoc
IoaI APN co kha nang fhay doI dac fính dI fruyon
mof cach hof suc nhanh chong va do dang. Tuy da
gay bonh fu Iau. nhung phaI don khoang dau nam
1974 fhì oirus gay bonh vIom gan C moI duoc nhan
dang mof cach khong ro rang. va duoc goI Ia “oirus
gay oicm gan kbong A, kbong B” |non-A, non-B
bcpatitis). ChI don khI phaf frIon duoc ky fhuaf
nghIon cuu cac phan fu cuc ky nho bo |mo/ccu/ar
bio/ogic tccbniqucs). cac nha khoa hoc moI quan
saf ro duoc IoaI oirus gay bonh nay va chính fhuc
goI fon no Ia oirus vIom gan C |Hcpatitis C oirus
– HCV).
– Virus vIom gan C Iay Ian chu you qua fIop xuc fruc
fIop bang duong mau. Ðonh khong Iay Ian qua fhuc
an. nuoc uong hoac cac you fo moI fruong khac.
cho du frong nuoc bof va mo hoI cua nguoI bonh co
chua mof íf HCV. Cac nghIon cuu cung xac dInh ro
Ia frong fInh dIch cung nhu dIch fIof fu am dao dou
khong co chua HCV. Tuy nhIon. frong fhuc fo co
khoang 5% fruong hop nhIom HCV do Iay Ian qua
hoaf dong fình duc. ÐIou nay duoc gIaI fhích Ia do
cac you fo nhu: phu nu dang co kInh nguyof hoac
vIom nhIom o bo phan sInh duc. hoac do cac say
saf co chay mau xay ra frong hoaf dong fình duc.
Nhung fruong hop hoan foan bình fhuong ma Iay
Ian do hoaf dong fình duc chua duoc chung mInh.
– HaI con duong Iay Ian chính cua HCV Ia qua fruyon
mau va qua vIoc su dung chung cac dung cu fIom
chích khong fIof frung. Tuy nhIon. nhung fruong
hop fIop xuc khac voI oirus vao Iuc co fho dang co
cac vof fray xuoc cung dou co fho dan don nhIom
bonh. Trong fhuc fo co don 30% bonh nhan hoan
foan khong xac dInh duoc mình da bI Iay nhIom fu
dau. chính Ia roI vao cac fruong hop nay.
– Mof so nguyon nhan cu fho khac Ia nhung fruong
hop fIop xuc fruc fIop voI mau cua bonh nhan. nhu
cac nhan vIon y fo. hoac qua cac dIch vu cong cong
khong dam bao vo frung nhu cao maf. xam mình.
cham cuu. cao gIo. caf Io... Ngay frong cac bonh
vIon. so sof frong vIoc fIof frung cac dung cu y khoa
cung co fho Ia nguyon nhan dan don Iay nhIom
HCV.
Cum nung y khou thuc hunh
282 283
Benh truyen nh¡em
– Ðonh cung Iay Ian fruc fIop fu nguoI mo khI sInh
con ra. nhung voI mof fy Io fuong doI fhap. khoang
hon 5%.
– Ðonh khong Iay fruyon qua sua mo. non nguoI mo
khong can franh vIoc cho con bu.
Chon doon
– ThoI gIan u bonh fhuong koo daI fu 7 – 8 fuan sau
khI vI khuan xam nhap vao co fho. Sau do. khoang
30% so nguoI bI nhIom HCV co fho cam fhay hoI
kho chIu nhu bI cam cum nho.
– Mof so nguoI khac co fho co cac frIou chung nhu
dau dau. mof moI. dau nhuc khop xuong va bap fhIf.
NhIou khI co fho cam fhay buon non. kho chIu. dau
bung. fIou chay. an kom ngon. gIam frong Iuong co
fho... ÐoI khI bI sof hoac noI ngua ngoaI da. Khoang
30% so nguoI nhIom HCV co fho co cac dau hIou
vang da. vang maf...
– Cac frIou chung noI fron fhuong nho. koo daI fu 6
– 8 fuan. fu fu fhuyon gIam roI hoan foan bIon maf
sau mof fhoI gIan ngan. Sau do bonh khoI han hoac
chuyon sang mof frong cac fIon IIou sau:
* TIom an. khong hoaf dong |Jormant)
* TIop fuc phaf frIon fhanh fho man fính hoaf dong
|cbronic actioc)
– Khoang 80 don 90% so nguoI bI nhIom HCV so
chuyon sang gIaI doan vIom gan C man fính. Trong
so do co khoang 60 – 70% Ia vIom gan C man fính
fho phaf frIon. Su phaf hIon kIp fhoI ngay fu gIaI
doan nay gIup gIa fang kha nang dIou frI bonh don
muc foI da.
– Ðo cac frIou chung cua bonh vIom gan C raf mo
nhaf. frong raf nhIou fruong hop IaI hau nhu khong
co frIou chung gì. non vIoc chan doan phaf hIon
va xac dInh bonh chu you dua vao cac kof qua xof
nghIom.
– Chan doan phaf hIon som Ia you fo raf quan frong
frong vIoc dIou frI bonh vIom gan C. boI vì cho
du kha nang dIou frI bonh nay hIon nay da mang
IaI nhIou kof qua kha quan. nhung vIoc dIou frI so
khong co may kof qua nou nhu phaf hIon bonh vao
gIaI doan qua muon. Chan doan phaf hIon chu you
nho vao cac fhu nghIom mau fhong fhuong frong
nhung Ian kham suc khoo dInh ky. Nou phaf hIon
co su fang cao cua mon gan ALT frong mau. can
nghI ngay don kha nang vIom gan.
– You fo fhu haI duoc xom nhu dau hIou cua vIom gan
Ia bi/irubin. Chaf nay khI fang cao don fron 0.40mg
frong mof Iíf mau so baf dau fao ra hIon fuong
vang da. vang maf. KhI xof nghIom mau cho fhay
bi/irubin fang cao. can nghI don kha nang vIom
gan.
Cum nung y khou thuc hunh
284 285
Benh truyen nh¡em
– KhI da nghI ngo co vIom gan C. can fIop fuc fhuc
hIon xof nghIom mau fìm khang fho chong HCV
|Hcppatitis C Virus-AntiboJy). Kof qua xof nghIom
duong fính co fho cho phop kof Iuan Ia bonh nhan
dang mac bonh vIom gan C.
– Trong qua frình dIou frI. co fho fhuc hIon xof
nghIom Quantatioc HCV-APN do fhoo doI dIon fIon
cua bonh. IoaI xof nghIom dac bIof nay cho phop
dom duoc fong so HCV frong 1 cm
3
mau cua bonh
nhan vao fung fhoI dIom khac nhau. Nou so Iuong
HCV khong gIam bof sau 6 fhang dIou frI. co fho
xom nhu phuong phap dIou frI dang ap dung khong
mang IaI hIou qua.
– NgoaI ra cung can xac dInh kIou IoaI dI fruyon
|gcnotypc) cua oirus vIom gan C. Nou gcnotypc duoc
xac dInh Ia IoaI 1. bonh nhan can dIou frI khoang
mof nam. Nou Ia IoaI 2 hoac IoaI 3. fhoI gIan dIou
frI Ia khoang 6 fhang. Nhung IoaI khac co fho phaI
dIou frI fu 6 don 12 fhang. fuy fhoo fung fruong
hop.
– Mof so xof nghIom khac cung duoc ap dung do gop
phan fhoo doI dIon fIon cua bonh. Chang han nhu.
nong do a//a-/cto-protcin frong mau fang cao co fho
xom Ia dau hIou cua ung fhu gan. fhoI gIan dong
mau |Protbrombin timc) gIa fang Ia dau hIou cua
suy gIam chuc nang gan. sIou am gan gIup quan saf
hình dang. kích fhuoc cua gan va phaf hIon cac baf
fhuong. sInh fhIof gan gIup danh gIa muc do vIom
gan...
I|en |uong
– NoI chung. sau gIaI doan vIom gan C cap fính so co
khoang 10 don 15% so bonh nhan may man duoc
hoan foan khoI bonh. khong can dIou frI gì ca.
– Tu 20 don 25% bonh nhan so chuyon sang gIaI doan
man fính am fham. HCV o cac bonh nhan nay
“kbong boat Jong”. do do ho khong co frIou chung
gì va cung khong bI fhuong fon o gan. Nhung nguoI
may man nay raf hIom khI chuyon sang xo gan.
nhung ho co kha nang Iay fruyon HCV sang nguoI
khac.
– Tu 60 don 70% bonh nhan vIom gan C so chuyon
sang vIom gan C man fính fho phaf frIon. Trong so
nay. phan Ion duoc fIon IIou cung khong fu vong vì
bonh. vì cac fhuong fon cua gan nho va phaf frIon
cham. Nhung co khoang 20% so phaf frIon fhanh
xo gan sau 10 don 20 nam. fham chí co fho chuyon
sang ung fhu gan. Ty Io ung fhu gan hang nam do
bonh nay Ia khoang fu 1 don 5%.
Ð|eu Ir|
– Ðonh dIon fIon am fham. cac frIou chung mo nhaf
hoac khong co. non kof qua dIou frI hau nhu phu
Cum nung y khou thuc hunh
286 28?
Benh truyen nh¡em
fhuoc hoan foan vao kha nang phaf hIon bonh som.
Ðonh duoc phaf hIon cang som fhì hIou qua dIou frI
cang cao hon.
– Trong suof gIaI doan nhIom HCV cho don khI phaf
frIon vIom gan C cap fính. khong co baf cu IoaI
fhuoc mon hay phuong phap dIou frI nao co hIou
qua fac dong vao fIon frình cua bonh.
– KhI bonh chuyon sang fho man fính. vIoc dIou frI
co fho baf dau cang som cang fof. Nou bonh nhan
khong duoc phaf hIon vao dau gIaI doan nay. bonh
so am fham fIon frIon va kha nang dIou frI ngay
cang fro non kho khan hon.
– Muc dích cua vIoc dIou frI frong gIaI doan vIom gan
C man fính Ia fang cuong ho fhong mIon dIch cua co
fho va ngan can HCV fan cong cac fo bao gan con
Ianh manh. cung nhu ngan can khong cho HCV fIop
fuc fang fruong. HIon nay. vIom gan C duoc dIou frI
kof hop 2 IoaI fhuoc Intcr/cron va Pibaoirin. fhay vì
Ia dung don doc fung IoaI nhu fruoc day. VoI dang
fhuoc moI cua Intcr/cron Ia PEG-Intcr/cron. hIou
qua dIou frI duoc nang cao va fac dung koo daI hon.
moI fuan chI can fIom 1 Ian. fhay vì 3 Ian nhu cac
dang fhuoc fruoc day. Nou phaf hIon kIp fhoI va
dIou frI bang PEG-Intcr/cron kof hop voI Pibaoirin
frong vong 6 fhang. fy Io khoI bonh Ion don 88%
doI voI bonh nhan vIom gan C IoaI 2 va IoaI 3. ÐoI
voI cac IoaI C1a, C1b... fy Io khoI bonh cung Ion don
khoang 50% voI fhoI gIan dIou frI Ia 1 nam. Thuoc
co nhIou fac dung phu non nhaf fhIof phaI duoc su
dung voI su huong dan va fhoo doI cua bac sI dIou
frI.
H¡V/A¡OS
HIV Ia fon goI faf cua mof IoaI oirus |Human immuno
Jc/icicncy oirus) gay ra hoI chung suy gIam mIon dIch mac
phaI o con nguoI |AcquircJ immuno Jc/icicncy synJromc
– AID8). Nhu vay. nhIom HIV Ia fIon do do dan don
AIÐS. nhung fu khI nhIom HIV cho don khI phaf frIon
AIÐS can mof fhoI gIan nhaf dInh khong gIong nhau
o moI nguoI. fu vaI fhang cho don 15 nam. Cac bac sI
fhuong dung cum fu AIÐS do chI nhung fruong hop HIV
da phaf frIon va gay ra hIon fuong suy you mIon dIch cho
bonh nhan.
Ðuoc phaf hIon Ian dau fIon vao nam 1981. cho don
cuoI fhap nIon 1980 da co khoang 100.000 nguoI da duoc
chan doan Ia mac bonh AIÐS. va khoang mof nua frong
so do da fu vong. Ðon nam 2003. To chuc Y fo Tho gIoI
|WHO) cho bIof da co khoang 40 frIou nguoI fron foan fho
gIoI hIon dang song frong fình frang nhIom HIV hoac da
fIon frIon fhanh bonh AIÐS. frong so do co khoang 2.5
frIou fro om duoI 15 fuoI. To chuc nay cung uoc fính Ia
fu nam 1981 cho don cuoI nam 2002 co khoang 20 frIou
nguoI da chof vì bonh AIÐS. frong do co khoang 4.5 frIou
Cum nung y khou thuc hunh
288 289
Benh truyen nh¡em
fro om duoI 15 fuoI. ChI rIong frong nam 2003 da co don
3 frIou nguoI chof vì bonh AIÐS va fhom 5 frIou nguoI
nhIom HIV. HIV/AIÐS da fhuc su fro fhanh mof faI hoa
khung khIop cho foan nhan IoaI.
Nguyen nhon
– Virus gay bonh AIÐS fhuoc nhom /cntioirus. nam
frong chung oirus PctrooiriJac. con goI Ia rctrooirus.
HIon da duoc bIof co 2 chung HIV. HIV–1 Ia IoaI
oirus chu you gay bonh AIÐS fron khap fho gIoI.
frong khI HIV–2 chI duoc fìm fhay chu you o Tay
PhI.
– HIV co fho duoc fìm fhay frong mau. fInh dIch. nuoc
bof. nuoc maf. mo fhan kInh. fuyon sua va dIch fIof
co quan sInh duc cua nguoI nhIom HIV. Tuy vay.
bonh chI Iay fruyon chu you qua fInh dIch va mau.
non nhung fIop xuc fruc fIop voI nguoI bonh nhu
baf fay. om hon. fro chuyon... fhuong khong gay Iay
nhIom. Cac hình fhuc Iay nhIom chu you cua HIV
Ia:
* Hoaf dong fình duc voI nguoI bI nhIom HIV.
* Ðung chung cac dung cu fIom chích voI nguoI bI
nhIom HIV.
* NguoI mo nhIom HIV Iay fruyon cho dua con khI
mang fhaI. khI sInh no va khI cho con bu.
– Nhung gIoI han frong su Iay nhIom HIV duoc gIaI
fhích phan nao Ia do su you of cua IoaI vI khuan
nay khI fIop xuc voI moI fruong. KhI bI day vao moI
fruong. HIV nhanh chong bI fIou dIof. No chI co fho
song duoc voI nhung dIou kIon fhích hop frong co
fho. frong mau. HIV hoan foan khong Iay nhIom
fhoo mof so phuong fhuc fhuong gap o cac bonh
fruyon nhIom khac. chang han nhu qua vof can
chích cua con frung hoac híf phaI oirus do nguoI
bonh fhaI vao khong khí. Vì fho. nguyon nhan Iay
nhIom HIV cho don nay van duoc fIn Ia chI gIoI han
frong 3 hình fhuc Iay nhIom chu you vua ko fron.
– HIV xam nhap vao co fho so baf dau fan cong mof
IoaI fo bao frong mau duoc goI fon Ia fo bao CÐ4
|hay /ympbo bao T4). To bao CÐ4 nhIom HIV co
fho bI pha vo do bI HIV xam nhap vao va nhan
doI ngay bon frong fo bao. hoac HIV co fho dI vao
frang fhaI baf hoaf fam fhoI. KhI cac fo bao CÐ4
bI pha huy nhIou. ho mIon dIch cua co fho so suy
you. vì chuc nang cua fo bao nay Ia gIup cho cac
fo bao mIon dIch khac dap ung voI su xam nhap
cua vI khuan. do do ma co fho so do dang bI su fan
cong cua cac fac nhan gay bonh fu moI fruong. Co
fho nguoI bình fhuong co khoang 1000 fo bao CÐ4
frong mof micro/it |mof phan frIou Iíf). KhI cac fo
bao nay bI pha huy don muc chI con duoI 200 fo bao
frong mof micro/it. ho mIon dIch cua co fho so suy
you va khong con kha nang dap ung voI hau hof cac
fac nhan gay bonh fu moI fruong.
Cum nung y khou thuc hunh
290 291
Benh truyen nh¡em
– Khong phaI faf ca nhung nguoI bI nhIom HIV dou
so fIon frIon bonh. Co khoang 1% so nguoI nhIom
HIV duoc bIof Ia sau do hoan foan khoI bonh. voI
cac xof nghIom cho fhay HIV va khang fho chong
HIV dou khong con frong mau cua bonh nhan. Co
fho Ia co fho cua nhung nguoI nay co mof kha nang
do khang doI voI IoaI oirus nay. Mof so khac mang
oirus baf hoaf frong mof fhoI gIan daI. co fho don
10 – 15 nam. Nhung mof khI da chan doan Ia AIÐS
fhì hau hof bonh nhan dou co fIon Iuong xau. boI
hIon nay chua co baf cu IoaI fhuoc hay phuong fhuc
dIou frI nao doI voI bonh nay.
Chon doon
– CIaI doan dau fIon sau khI nhIom HIV fhuong chI
co nhung frIou chung nho va khong ro nof. raf do
nham Ian voI cac fruong hop bonh Iy khac. Nou
hoan foan khong co su can fhIop cua fhuoc mon.
Ðonh fhuong dIon fIon fuan fu nhu sau:
* Tu 1 – 3 fuan sau khI nhIom HIV. xuaf hIon cac
frIou chung fuong fu nhu mof fruong hop cam
cum. chang han nhu sof. dau hong. dau dau. ngua
da. nhay cam o cac vung hach bach huyof. va mof
cam gIac hoI kho chIu khong ro nguyon nhan. Cac
frIou chung fhuong koo daI khoang 1 – 4 fuan.
Trong gIaI doan nay HIV fang sInh nhanh chong
frong mau nguoI bonh. fhoo mau dI khap co fho.
va dac bIof fap frung o cac co quan fhuoc ho bach
huyof.
* Sau do. ho mIon dIch cua co fho baf dau su do
khang voI HIV. Iam gIam su fang sInh cua oirus
nhung khong du suc do IoaI fru hoan foan. NguoI
nhIom HIV dI vao mof gIaI doan khong co frIou
chung. co fho koo daI don 10 nam hoac Iau hon
nua. Trong suof gIaI doan nay. mac du suc khoo co
vo nhu bình fhuong nhung HIV frong co fho IIon
fuc fang sInh va khong ngung pha hoaI ho mIon
dIch cua co fho. Hau hof nhung nguoI nhIom HIV
frong gIaI doan nay van hoan foan khong bIof Ia
mình dang mang HIV frong nguoI. non co fho vo
fình Iay fruyon HIV cho nhung nguoI khac. nhaf
Ia nhung nguoI co quan ho fình duc voI ho.
* KhI so Iuong fo bao CÐ4 frong mof phan frIou
Iíf mau xuong fhap hon 200. cac frIou chung som
cua AIÐS baf dau xuaf hIon. va co fho koo daI fu
vaI fhang cho don nhIou nam. Trong gIaI doan
nay. cac frIou chung co fho khong nghIom frong
don muc do doa fính mang. nhung fhuong Iam
cho bonh nhan suy you raf nhIou. O phu nu. frIou
chung som cua AIÐS co fho Ia su nhIom nam
fhuong xuyon faI phaf o am dao. Cac frIou chung
khac bIof bao gom suf can nhanh chong va mof
moI. suy nhuoc. sof cao fhoo chu ky. fIou chay
fhuong xuyon faI phaf. cac vung ngua fron da.
Cum nung y khou thuc hunh
292 293
Benh truyen nh¡em
hoac nhIom nam frong mIong. Tuy khong co nguy
co fu vong vì nhung frIou chung frong gIaI doan
nay. nhung muc do nghIom frong fhuong du do
bonh nhan phaI fìm don bonh vIon. Va do do ma
da so nguoI nhIom HIV fhuong duoc phaf hIon
vao gIaI doan nay.
* TIop fhoo Ia gIaI doan foan phaf cua bonh AIÐS.
voI dac frung Ia nguy co nhIom frung fang cao
baf fhuong do so Iuong fo bao CÐ4 frong mau
fIop fuc gIam fhap. Nguy co nhIom frung fhuong
gap som nhaf Ia chung vIom phoI do nhIom nam
Pncumocystis carinii. Nguyon nhan Ia vì IoaI nam
nay fhuong xam nhap vao co fho cua hau hof
chung fa ngay fu nho va song frong phoI nhung
khong gay bonh. do chIu su khong cho cua ho
mIon dIch co fho. KhI AIÐS Iam cho ho mIon dIch
suy you. nam Pncumocystis ngay Iap fuc co co
hoI do gay bonh bang cach ngan can su cung cap
oxy cho mau. Ðo fhIou oxy. bonh nhan fhuong
fho nhanh. hoI fho raf ngan va kom fhoo sof.
ho khan. NgoaI chung vIom phoI nay. nguoI mac
bonh AIÐS cung fhuong phaf frIon mof so bonh
nhIom nam khac. Khoang 23% nguoI bonh AIÐS
nhIom nam Cryptococcus. gay ra chung vIom mang
nao |mcningitis). Khoang 10% nguoI bonh AIÐS
nhIom nam Histop/asma capsu/atum. gay ra cac
frIou chung suf can nhanh chong kom fhoo sof va
va cac bIon chung o duong ho hap. Ðonh Iao phoI
do nhIom vI khuan Mycobac tcrium tubcrcu/osis
cung phaf frIon nghIom frong hon o nhung nguoI
bonh AIÐS. NhIom vI khuan Mycobactcrium
aoium co fho gay cac frIou chung nhu sof. fhIou
mau va fIou chay. NgoaI nam va vI khuan. nguoI
bonh AIÐS cung gIa fang nguy co nhIom cac IoaI
oirus. dac bIof Ia nhom bcrpcsoirus. Trong nhom
nay. fhuong gap nhaf Ia cac IoaI cytomcga/ooirus
|CMV) gay bonh o vong mac co fho Iam mu maf.
oirus Epstcin-Barr |ÐÐV) gay ung fhu mau. oirus
Hcrpcs simp/cx |HSV) gay dau o mIong. o co quan
sInh duc hoac hau mon.
* Trong fhoI ky phaf frIon fIop fhoo. nhIou roI Ioan
fhan kInh co fho xuaf hIon khI HIV xam nhap
vao nao bo. goI chung Ia sa suf frí fuo do bonh
AIÐS.
* ÐoI voI fro om. cac frIou chung fhuong nghIom
frong ngay fu dau. Hon mof nua so fro so sInh
nhIom HIV chof fruoc khI duoc 2 fuoI.
– Tham kham co fho fhay nhung dau hIou baf fhuong.
chang han nhu phì daI hach bach huyof.
– Ðonh nhan fhuong suf can nhanh chong khong ro
nguyon nhan.
– Tuy nhIon. vIoc chan doan xac dInh phaI qua fhu
mau fìm khang fho khang HIV. Kof qua duong fính
xac nhan vIoc nhIom HIV. nhung chua fho kof Iuan
bonh AIÐS. Mof so nguoI nhIom HIV nhung khong
Cum nung y khou thuc hunh
294 295
Benh truyen nh¡em
fIon frIon bonh ma fhuoc IoaI “nguoI Ianh mang
oirus”. Trong mof so fruong hop. khI nguoI bonh
moI nhIom HIV chua bao Iau fhì kof qua xof nghIom
co fho Ia am fính. Nou co cac you fo nghI ngo khac.
can fhuc hIon IaI vIoc fhu mau sau 6 fhang.
– Chan doan bonh AIÐS fhuong dua fron 2 you fo:
kof qua xof nghIom HIV duong fính va fình frang
nhIom frung hoac buou baf fhuong. Trong nhung
dIou kIon cho phop. xof nghIom dom fo bao CÐ4
frong mau can duoc fhuc hIon. Ðonh nhan duoc
chan doan xac dInh khI so Iuong fo bao CÐ4 xuong
fhap hon 200 frong mof micro/it.
Ð|eu Ir|
– Cho don nay van chua co baf cu IoaI fhuoc hay
phuong fhuc dIou frI nao fhuc su co fho xom Ia dIou
frI duoc bonh AIÐS. Cac bIon phap can fhIop cua
y hoc hIon nay chI daf duoc hIou qua ngan can su
fIon frIon cua bonh va doI pho kIp fhoI voI cac frIou
chung do bonh gay ra.
– NgoaI cac nghIon cuu khoa hoc van dang duoc fIop
fuc do nham don kha nang dIou frI duoc bonh AIÐS.
vIoc doI pho voI can bonh nay hIon nay nham don
2 muc dích: dam bao mof cuoc song fof nhaf cho
nhung nguoI da nhIom HIV hoac dang phaf frIon
bonh AIÐS. va han cho foI da su phaf frIon. Iay Ian
cua HIV frong cong dong. Ðo daf duoc 2 muc dích
fron. moI nguoI frong xa hoI can fhong nhaf mof so
nhan fhuc dung dan vo can bonh nay:
* HIou ro cac hình fhuc Iay Ian chu you cua HIV. do
Ia qua hoaf dong fình duc. dung chung kIm fIom
chích va Iay Ian fu mo sang con. Tu do. fích cuc
ap dung cac bIon phap phong ngua co hIou qua
frong hoaf dong fình duc. fIom chích cung nhu
can nhac ky fruoc khI quyof dInh sInh con sau khI
da duoc chan doan HIV duong fính.
* Khong non doI xu phan bIof va cach Iy doI voI
nhung nguoI nhIom HIV. boI nguy co Iay nhIom
khong nam frong cac hoaf dong gIao fIop fhong
fhuong voI nguoI mang HIV.
* Tích cuc phaf hIon som cac fruong hop nhIom HIV
do franh fình frang vo fình gIoo rac HIV frong
cong dong. Van dong va gIao duc kIon fhuc chung
vo HIV/AIÐS frong cong dong co fho gIup fhuc
day vIoc phaf hIon som cac doI fuong nhIom HIV.
fhong qua vIoc cac doI fuong co nguy co cao so fu
nguyon fIon hanh cac xof nghIom chan doan HIV.
dong fhoI cung gIup cho nhung nguoI da nhIom
HIV co mof nhan fhuc day du vo frach nhIom han
cho su Iay Ian frong cong dong.
* An uI va dong vIon nhung nguoI da nhIom HIV
do ho co fho fIop fuc mof cuoc song bình fhuong
frong xa hoI. vì fhoI gIan fu khI nhIom HIV cho
don foan phaf bonh AIÐS co fho koo daI don 10
Cum nung y khou thuc hunh
296 29?
nam hoac Iau hon. Ðonh nhan khong can fhIof
phaI dau buon kho so frong suof quang fhoI gIan
nay. ma nguoc IaI co fho co mof cuoc song fof hon
nou bIof chap nhan su fhaf. Hon fho nua. nhung
fIon frIon kha quan frong nghIon cuu khoa hoc
hIon da co fho gIup bonh nhan koo daI hon nua
fhoI gIan song khoo manh. va frong fuong IaI van
co fho hy vong vo mof su fhanh cong hoan foan
frong vIoc day IuI bonh AIÐS.
8z0 kk0z
NH¡NG O¡K¡ CAN B¡KT TR¡OC KH¡ MANG THA¡
Mang fhaI Ia mof hIon fuong hoan foan fu nhIon cua
phu nu sau khI Iap gIa dình. Tuy nhIon. frong mof so
fruong hop fhì vIoc mang fhaI co fho dan don nhung hau
qua baf IoI vo suc khoo cho nguoI mo hoac fhaI nhI. va
dIou do hoan foan co fho fIon IIou fruoc nou nhu nguoI
phu nu duoc fu van boI mof bac sI chuyon khoa fruoc khI
quyof dInh mang fhaI. KhI khong co dIou kIon do duoc fu
van fruc fIop. nhung kIon fhuc sau day co fho Ia can fhIof
cho mof phu nu fruoc khI mang fhaI.
– Huf fhuoc Ia: Phu nu nghIon fhuoc Ia fruoc khI
quyof dInh mang fhaI can nhan bIof day du nhung
fac haI cua fhuoc Ia doI voI suc khoo cua ban fhan
va fhaI nhI. Tof nhaf Ia non co gang bo fhuoc Ia
mof fhoI gIan fruoc khI baf dau mang fhaI.
– !ong ruou: Cac IoaI ruou. bIa hay cac fhuc uong
co con noI chung dou khong fof cho ca nguoI mo
va fhaI nhI. dac bIof Ia nong do ruou frong mau
fang cao frong fhoI gIan mang fhaI co fho dan don
“boi cbung tbai ruou”. voI hau qua Ia dua fro sInh
ra mang nhIou dI faf va phaf frIon khong bình
fhuong.
Cum nung y khou thuc hunh
298 299
Sun khou
– Cho do dInh duong: NguoI phu nu can co mof cho do
dInh duong can doI va day du do dam bao suc khoo
fof fruoc khI baf dau mang fhaI. Ðac bIof cho do an
gIau aciJ /o/ic |co frong nhIou IoaI rau xanh. fraI
cay. ngu coc...) hoac bo sung aciJ /o/ic |400μg/ngay)
fruoc khI co fhaI va koo daI frong suof 3 fhang dau
fIon cua fhaI ky so gIup gIam manh nguy co khuyof
faf ong fhan kInh.
– Truoc fhoI gIan mang fhaI non franh cac fhuc an
do gay nhIom bonh nhu fhuc an khong fIof frung.
fhuc an Ianh. fhIf nau chua chín nhu... Taf ca cac
IoaI rau va fraI cay dou phaI duoc rua sach fruoc
khI an.
– Ðo sung cac fhuc an gIau ca/ci. nhaf Ia doI voI nhung
phu nu co nguy co fhIou huf cao. chang han nhu phu
nu da sInh nhIou con hoac song frong gIa dình co
cho do an fhuong ngay nghoo dInh duong.
– Khong non uong oitamin A IIou cao. Tof nhaf Ia chI
dung fhoo su huong dan cua bac sI.
– KIom fra cac bonh fhIou mau ÐIa Trung HaI. fhIou
mau hong cau IIom va fhIou mau hong cau hình cau.
Nou mac phaI cac bonh nay. nguoI phu nu can nhan
fhuc day du vo nguy co dI fruyon cho dua fro fruoc
khI quyof dInh mang fhaI.
– KIom fra khang fho bonh rubc//a |rubcon) fruoc khI
co fhaI Ian dau fIon. Ðonh nay dac bIof nguy hIom
doI voI phu nu co fhaI. do do nou chua co khang fho
chong IaI bonh nay fhì nhaf fhIof phaI duoc fIom
phong oaccin fruoc khI co fhaI. ChI non co fhaI sau
khI da fIom oaccin phong bonh rubc//a íf nhaf Ia
mof fhang.
– KIom fra huyof ap: Phu nu cao huyof ap van co
fho mang fhaI. voI dIou kIon phaI duoc fhoo doI
va dIou frI fhích hop do dam bao kIom soaf duoc
huyof ap. Mctby/Jopa va mof so fhuoc chon bcta
nhu proprano/o/ duoc xom Ia an foan va hIou qua
frong fhoI gIan mang fhaI.
– KIom fra bonh fIou duong: Ðonh fIou duong gay
anh huong raf xau don fhaI nhI. Nguy co fu vong
fruoc sInh co fho don 10%. ngay ca khI kIom soaf
fof Iuong duong mau. Nguy co dI dang bam sInh co
fho xay ra. nhung fy Io nay duoc gIam bof nou co
fho kIom soaf fof duoc duong mau fruoc va frong
fhoI gIan mang fhaI. Muc do Hb g/ycosy/ boa phaI
duoc kIom fra fruoc khI ngung bIon phap ngua fhaI.
NguoI phu nu can nhan fhuc day du vo cac nguy co
noI fron fruoc khI quyof dInh mang fhaI.
– Ðonh dong kInh: Phu nu mac bonh dong kInh sInh
con ra so co nguy co co dI faf bam sInh cao gap 2
Ian so voI bình fhuong. Taf ca cac fhuoc chong co
gIaf |dIou frI bonh dong kInh) dou Iam fang fy Io
quaI fhaI voI nhung muc do khac nhau. NguoI phu
nu can nhan fhuc day du vo cac nguy co fron fruoc
khI quyof dInh mang fhaI.
Cum nung y khou thuc hunh
300 301
Sun khou
– Cac bIon phap ngua fhaI: Phu nu su dung cac bIon
phap ngua fhaI nhu vIon uong franh fhaI hon hop
hoac dung cu franh fhaI daf frong fu cung can phaI
ngung cac bIon phap nay va franh fhaI fu nhIon
mof fhoI gIan fruoc khI mang fhaI.
– Phu nu da fung bI say fhaI can duoc kIom fra do
fìm nhung baf fhuong o co fu cung hoac baf fhuong
vo nhIom sac fho.
CHAN OOAN CO THA¡
Co 3 dau hIou fhong fhuong nhaf fhuong xuaf hIon khI
phu nu baf dau mang fhaI:
– Tat kinb: Taf kInh hay maf kInh Ia dau hIou quan
frong nhaf cho fhay mof phu nu da co fhaI. Tuy
nhIon. dau hIou nay chI chính xac o nhung phu nu
khoo manh bình fhuong. co kInh nguyof dIou hoa.
va khong co dau hIou cang fhang fam Iy vao fhoI
dIom faf kInh. Trong nhung fruong hop khac. dau
hIou nay co fho bI chan doan saI Ioch do hIon fuong
cham kInh. NgoaI ra. khI nguoI phu nu fhuc su faf
kInh. doI khI van co ra mau fruoc ky kInh nguyof
fhuong Io mof vaI ngay. goI Ia hIon fuong “mau
bao”. Mau bao chI ra raf íf. khong nhIou nhu khI
hanh kInh. va chI mof vaI ngay Ia duf. HIon fuong
mau bao xay ra Ia do fhaI vua duoc hình fhanh
|pboi) dI chuyon vao fu cung. chuI vao nIom mac fu
cung Iam fo.
– Om ngbcn: Om nghon hay ngbcn Ia mof su fhay doI
fu nhIon ma nguoI phu nu cam nhan duoc ngay sau
khI mang fhaI. Cac dau hIou dIon hình Ia cam gIac
non nao. kho chIu. hoI Iom gIong. buon non hoac
non. NgoaI ra fhuong kom fhoo cac frIou chung nhu
fhom an chua. fhom an nhung mon an Ia ma fruoc
day chua fung muon an. Vo maf fam Iy cung fhay
doI. fính khí fro non fhaf fhuong. hay buon buc.
gIan doI vo co. doI khI cau gaf. ÐIou nay co nguyon
do fu su maf can bang frong ho fhan kInh fu chu
|fhan kInh fhuc vaf). do co su fhay doI baf ngo cua
ho noI fIof. kof hop voI nhung bIon chuyon vo fam
Iy co fhaf nhu su vuI mung. non nao. Io so... nhaf
Ia voI nhung phu nu fro va moI co fhaI Ian dau
fIon. Om nghon bình fhuong khong koo daI qua 3
fhang. va co fho duoc ruf ngan fhoI gIan nou nguoI
phu nu co duoc mof moI fruong fình cam fof dop
va su nang do. chIa so cua nhung nguoI fhan quanh
mình.
– Cang tuc ou: Sau khI co fhaI. nguoI phu nu fhuong
cam fhay haI vu fo dan Ion. cang fuc. Cac haf nho o
quang vu ngay mof noI ro Ion hon nhu haf fam. Num
vu va quang vu fruoc day mau hong. gIo chuyon dan
sang mau fham don.
Ða dau hIou noI fron Ia nhung dau hIou ma nguoI phu
nu co fho fu nhan bIof. Tuy nhIon. do chan doan xac dInh.
ngay sau khI nghI ngo co fhaI. can dI kham fhaI faI bonh
vIon hay bac sI chuyon khoa. KhI dI kham fhaI ngoaI vIoc
Cum nung y khou thuc hunh
302 303
Sun khou
xac dInh chac chan vIoc co fhaI. nguoI phu nu con nhan
duoc nhung chI dan can fhIof do cham soc fhaI nhI. bIof
cach phong ngua va phaf hIon som nhung fro ngaI hay
bIon chung co fho anh huong don vIoc sInh no. dong fhoI
cung Ia co hoI do kIom fra phaf hIon cac bonh nguy hIom
co fho gay anh huong cho fhaI nhI. hoac phaf hIon cac
fruong hop fhaI baf fhuong nhu chua frung. chua ngoaI
fu cung....
KHAM THA¡ O¡NH KY
Khong co mof quy dInh baf buoc vo vIoc fham kham
fhaI frong fhoI gIan mang fhaI. Tuy nhIon. do dam bao
suc khoo cho ca mo va con cung nhu chuan bI fof cho gIaI
doan sInh no. nguoI phu nu mang fhaI non fham kham
nhIou Ian fhoo goI y nhu sau:
– Ian 1: Trong 3 fhang dau fIon cua fhaI ky. sau khI
da chan doan xac dInh vIoc co fhaI. You cau cua Ian
fham kham nay Ia do phaf hIon kIp fhoI cac bonh
nguy hIom co fho anh huong don fhaI nhI va cac
fruong hop fhu fhaI baf fhuong do kIp fhoI xu Iy.
– Ian 2: Trong 3 fhang fIop fhoo cua fhaI ky. You cau
cua Ian fham kham nay Ia fhoo doI su phaf frIon
bình fhuong cua fhaI. kIom fra su fhích nghI va cac
van do suc khoo cua nguoI phu nu frong gIaI doan
mang fhaI. NgoaI ra. nguoI phu nu mang fhaI cung
so duoc fIom phong uon van muI fhu nhaf.
– Ian 3: Vao fhang dau fIon frong 3 fhang cuoI cua
fhaI ky. Muc dích cua Ian fham kham nay Ia kIom
fra vI frí cua fhaI nhI nham phaf hIon cac fruong hop
khong bình fhuong. chang han nhu ngoI nguoc....
xac dInh su phaf frIon bình fhuong cua fhaI nhI va
suc khoo cua nguoI mo. du kIon ngay sInh no va bao
cho san phu bIof do co su chuan bI. dong fhoI huong
dan san phu vo vIoc chon noI sInh dam bao an foan
cho ca mo va con. Vao Ian fham kham nay. nguoI
mo cung duoc fIom phong uon van muI fhu haI.
– Cac Ian fIop fhoo: Mof Ian vao fhang fhu 8 va vao
fhang fhu 9 fhì moI fuan mof Ian cho don ngay
sInh.
KhI duoc fham kham dou dan vao cac fhoI dIom nhu
fron. nguoI phu nu mang fhaI so gIam don muc foI fhIou
cac nguy co ruI ro co fho xay ra cho ca mo Ian con. dam
bao suc khoo va su phaf frIon fof cua fhaI nhI cho don khI
chao doI. NgoaI ra. frong cac Ian fham kham fhaI. nguoI
phu nu mang fhaI so duoc huong dan faf ca nhung kIon
fhuc can fhIof do co fho fu cham soc fof cho suc khoo cua
mình va fhaI nhI. chuan bI fof vo ca fam Iy va suc khoo
cho su ra doI cua dua fro.
X¡AT H¡YKT TRONG THA¡ KY
G¡A¡ OOAN OA¡ T¡KN
CIaI doan dau fIon duoc xac dInh o day Ia frong 14
fuan dau cua fhaI ky. Xuaf huyof am dao frong gIaI doan
nay co fho Ia dau hIou say fhaI.
Cum nung y khou thuc hunh
304 305
Sun khou
Chon doon
– Xac dInh muc do ra mau nhIou hay íf. co hay khong
co cac cuc mau dong. va co kom fhoo dau vung chau
hay khong.
– KIom fra nhom mau Rh |you fo Pbcsus).
– Kham am dao do xac dInh co fu cung mo hay dong.
Thuong khong can kham am dao nou chI ra mau íf
va khong dau. Co fu cung mo cho fhay co nguy co
say fhaI hoac fhaI chof frong fu cung. Nou co dIou
kIon. fhuc hIon vIoc sIou am co fho gIup phaf hIon
van do ma khong can kham am dao.
Ð|eu Ir|
– Nou nguoI phu nu bI xuaf huyof am dao co nhom
mau Rh am. can fIom duoI da 500 don vI quoc fo
khang fho chong you fo Ð. frong vong 72 gIo ko fu
khI baf dau ra mau.
– Nou xuaf hIon cac dom mau nho o am dao nhung
khong kom fhoo dau. chI can khuyon bonh nhan
nghI ngoI nhIou.
– Nou xuaf huyof am dao nhIou va dau. kom fhoo co
cac cuc mau dong. can do nghI dua nguoI bonh vao
bonh vIon.
– Nou kham am dao fhay co fu cung mo. chuyon ngay
nguoI bonh don bonh vIon.
– Nou fình frang say fhaI da xay ra hoan foan. nghIa
Ia fhaI nhI va nhau fhaI da duoc dua ra hof. va fình
frang ra mau da duoc kIom soaf. co fho chI can cho
bonh nhan nghI ngoI va fhoo doI. TaI kham sau do
do dam bao khong co bIon chung baf fhuong nao
xay ra. Nou fIop fuc xuaf huyof am dao. can chuyon
bonh nhan don fhoo doI faI bonh vIon.
G¡A¡ OOAN SA¡
CIaI doan sau duoc xac dInh Ia fu fuan fhu 15 fro dI.
Trong gIaI doan nay. moI fruong hop xuaf huyof am dao
dou non duoc fham kham. fhoo doI faI bonh vIon. cho du
vIoc xuaf huyof co fho kom fhoo dau hoac khong. Trong
gIaI doan nay cung khong duoc fham kham am dao. Ra
mau nhIou va dau co nguy co bong nhau non. Nou nguoI
bonh fhuoc nhom mau Rh am. fIom duoI da 500 don vI
quoc fo khang fho chong you fo Ð. frong vong 72 gIo ko
fu khI baf dau ra mau.
NON KH¡ MANG THA¡
Ðuon non hoac non khI mang fhaI fhuong Ia dau hIou
bình fhuong. Ia mof frong cac frIou chung cua hIon fuong
om nghon. TrIou chung nay fhuong so hof vao khoang
fuan fhu 14 – 16. Ðo do. can gIaI fhích do fran an bonh
nhan vo fính chaf khong nguy haI cua hIon fuong nay.
Co fho han cho non bang cach khuyon bonh nhan an
fhuc an Iong. uong nhIou nuoc. chIa cac bua an frong ngay
Cum nung y khou thuc hunh
306 30?
Sun khou
ra fhanh nhIou bua nho va khong an mof Ian qua no. han
cho cac fhuc an nhIou chaf boo. nhaf Ia mo dong vaf.
Trong nhung fruong hop baf fhuong. khI non raf nghIom
frong co fho Iam suy you suc khoo. maf nuoc... can can
nhac vIoc chuyon bonh nhan don fham kham va dIou frI
faI bonh vIon. Ðo gIam nho. co fho cho dung promctba:in
25mg vao buoI sang va 50mg vao buoI chIou.
O NONG
Ia hIon fuong fhuc an sau khI vao da day bI dua nguoc
Ion fhuc quan. voI mof Iuong aciJ frong da day da duoc
fron Ian non fao ra cam gIac nong raf noI co hong. nhIou
khI Ian rong va phaf frIon fhanh mof con dau khap vung
nguc.
HIon fuong nay xay ra mof cach hoan foan fu nhIon
khI mang fhaI. do su Ion Ion cua fhaI gay chon op fho
fích vung bung. Iam cho co vong gIua fhuc quan va da day
khong fho dong kín IaI nhu bình fhuong. O nong co fho
fram frong hon khI bonh nhan fhuong xuyon dung vIon
saf bo mau.
Co fho gIam nho bang cach khuyon bonh nhan chIa
nho cac bua an frong ngay. Nou kho chIu nhIou. co fho cho
dung fhuoc khang aciJ co ham Iuong natri fhap. chang
han nhu Maa/ox 10mI. dung sau moI bua an.
GL¡COSK N¡K¡
Ðo dam bao kof qua chính xac vo Iuong duong frong
nuoc fIou. non Iay mau nuoc fIou vao sang som.
Sau 2 Ian fhu ma cho kof qua co g/ucosc nIou fhì can
fhuc hIon fhu nghIom dung nap g/ucosc sua doI nhu sau:
– Ðo Iuong duong frong mau khI doI.
– Cho bonh nhan dung mof Iuong duong g/ucosc
khoang 75g.
– Ðo Iuong duong frong mau sau do 2 gIo.
Nou kof qua do Iuc doI > 5.8 mmoI/I. hoac kof qua do
sau do 2 gIo > 7.8 mmoI/I cho fhay hIon fuong fIou duong
fhaI nghon. Can do nghI chuyon bonh nhan don bac sI
chuyon khoa.
PROTK¡N N¡K¡
Su hIon dIon cua mof Iuong nho protcin frong nuoc
fIou Ia hoan foan bình fhuong |protcin nIou vof). KhI
chan doan protcin nIou can kIom fra huyof ap do IoaI fru
kha nang nhIom doc fhaI nghon. fIon san gIaf. Thu nuoc
fIou gIua dong |MS!) do IoaI fru nhIom frung duong fIof
nIou.
Nou fhu MS! cho kof qua am fính. can IoaI fru cac
dang bonh fhan qua vIoc kIom fra crcatinin huyof fhanh
va protcin nIou frong 24 gIo. Protcin nIou frong fhoI ky
fhaI nghon duoc xac dInh khI > 300mg/I. Chuyon chuyon
khoa nou chan doan cho kof qua xac dInh.
TH¡K¡ MA¡ KH¡ MANG THA¡
HIon fuong fhIou mau nang frong fhoI gIan mang fhaI
dac bIof nguy hIom vì co fho Iam fang nguy co fu vong
Cum nung y khou thuc hunh
308 309
Sun khou
chu sInh. Kom fhoo do. nou co xuaf huyof hau san so do
doa don fính mang nguoI mo va fhaI nhI. Ðo do. fhaI phu
fhIou mau can duoc phaf hIon som do co nhung bIon phap
dIou frI kIp fhoI.
Nguyen nhon
Xom o muc Tbicu mau |frang 113).
Chon doon
– Hcmog/obin duoc do fhuong xuyon vao nhung Ian
kham fhaI.
– Nong do bcmog/obin gIam xuong frong fhoI gIan
mang fhaI do mau Ioang. Muc do gIam fhap frung
bình fhuong Ia 10g/dI don 11g/dI. so voI nong do
bình fhuong o nu gIoI Ia 11.5g/dI don 16g/dI. Ðo do.
fhIou mau khI mang fhaI duoc chan doan xac dInh
khI nong do bcmog/obin < 10 g/dI.
Ð|eu Ir|
– Hau hof cac fruong hop fhIou mau nho fhuong Ia
do fhIou saf |Io) va duoc dIou frI bang PrcgaJay
moI ngay mof vIon |chua 100mg saf nguyon fo va
350μg /o/at). KIom fra nong do bcmog/obin sau 2
fuan dIou frI. HIou qua dIou frI duoc xac dInh khI
nong do bcmog/obin fang íf nhaf Ia 0.5g/dI moI
fuan. Nou khong daf hIou qua nay. hoac fình frang
fhIou mau fro non nghIom frong hon. co fho fang
gap doI IIou dung. Sau 2 fuan fang IIou. kIom fra
nong do bcmog/obin. nou o muc <9g/dI. non chuyon
don bac sI chuyon khoa.
– ÐIou frI du phong bang vIon saf: Non ap dung doI
voI cac phu nu co nguy co fhIou saf cao. chang han
nhu nhung nguoI da sInh con nhIou Ian. co fIon su
fhIou mau fhIou saf. song frong nhung gIa dình co
cho do an uong nghoo dInh duong. nguoI an chay...
– ÐIou frI du phong voI /o/at: Non ap dung doI voI faf
ca phu nu mang fhaI. voI IIou 400μg moI ngay frong
3 fhang dau fIon cua fhaI ky. Tang IIou don 500μg
doI voI cac phu nu co nguy co nhu:
* Truoc day da sInh con bI nuf dof song hoac co
nguoI fhan frong gIa dình bI nuf dof song.
* Co fIon su fhIou /o/at.
* Kha nang hap fhu kom.
* Ðonh bcmog/obin.
* Ðang dIou frI bang fhuoc chong co gIaf. chang
han nhu pbcnytoin |DibyJan, DipbcJan...).
* Ðu doan sInh doI. sInh ba...
* Ða mang fhaI nhIou Ian.
RH AM
Khoang 15% phu nu co you fo Pbcsus |Rh) am. Tình
frang nay dac bIof nguy hIom khI nguoI phu nu mang
fhaI dua con co Rh duong. vì co fho nguoI mo co fho fao
Cum nung y khou thuc hunh
310 311
Sun khou
ra khang fho chong IaI nhom mau cua dua con. goI Ia bat
tuong bop Pbcsus. Truong hop nay co fho gay ra fhIou
mau fan huyof so sInh o dua fro.
Chon doon
– Xof nghIom mau duoc fhuc hIon vao cac Ian kham
fhaI o fuan fhu 28 va fhu 36 do sang Ioc cac khang
fho Rh.
Ð|eu Ir|
– Nhung ba mo co Rh am can duoc fIom khang fho
chong you fo Ð |khang Ð) sau khI sInh do ngua su
phaf frIon cua khang fho khang Ð.
– Ðung 500 don vI quoc fo |I!) huyof fhanh mIon
dIch khang Ð |anti-D immunog/obu/in) cho faf ca
cac phu nu co Rh am ngay sau khI:
* Say fhaI fu nhIon sau fuan fhu 12.
* Kof fhuc fhaI nghon.
* Choc mang oI qua bung.
* Co fhaI ngoaI fu cung.
* Ra mau fruoc khI sInh.
T¡KN SAN G¡AT
Ia fình frang bonh raf nghIom frong co fho xay ra cho
phu nu mang fhaI vao khoang fuan fhu 20 cua fhaI ky. bao
gom cac frIou chung huyof ap cao. phu va protcin nIou.
TIon san gIaf xuaf hIon o khoang 7% san phu. fhuong gap
o nhung phu nu co fhaI Ian dau fIon va duoI 25 fuoI hoac
fron 35 fuoI. va fhuong gap hon nua o nhung phu nu mac
bonh fIou duong. cao huyof ap hoac bonh fhan. TIon san
gIaf khong duoc dIou frI fof so co nguy co san gIaf. co fho
gay fu vong cho ca nguoI mo va fhaI nhI.
Chon doon
– NghI fIon san gIaf khI huyof ap fang cao don >140/90
mmHg |so voI bình fhuong Ia 110/75 mmHg) sau
fuan fhu 20 cua fhaI ky. hoac huyof ap fam fruong
fang fron 20 mmHg so voI Ian kham fhaI fruoc do.
– Protcin nIou cung Ia mof dau hIou khac cua fIon san
gIaf.
– Co fho co hIon fuong phu o maf fruoc xuong chay
hoac phu foan fhan.
Xu Ir|
– Ðo nghI bonh nhan don kham faI bonh vIon. frong
khI van fIop fuc fhoo doI hang ngay vo huyof ap.
protcin nIou. fình frang phaf frIon cua fhaI.
– Nou protcin nIou gIa fang. non do nghI vao bonh
vIon do duoc fhoo doI.
– Nhung fruong hop nho co fho dung fhuoc ha huyof
ap do kIom soaf huyof ap. Truong hop nang xay ra
gan ngay sInh hoac co nguy co xay ra con san gIaf
can duoc fhoo doI frong bonh vIon do co fho gIuc
sInh hoac cho sInh mo ngay Iap fuc.
Cum nung y khou thuc hunh
312 313
Sun khou
NGO¡ LKCH
Ia cac fruong hop baf fhuong vo vI frí cua fhaI nhI.
NgoI xIon. ngoI ngang hay ngoI nguoc dou Ia nhung fruong
hop can duoc kham faI bonh vIon fu fuan fhu 34 cua fhaI
ky.
OA¡ CAO
Thuaf ngu “dau cao” co nghIa Ia fhaI nhI nam hoan
foan bon ngoaI xuong chau. ÐIou nay khong quan frong
Iam doI voI nhung phu nu da sInh con nhIou Ian qua
duong am dao. nhung co fho can chu y doI voI cac phu nu
sInh con Ian dau fIon.
Truoc khI chan doan. phaI dam bao bang quang hoan
foan rong. Ðo nghI bonh nhan dung khuyu fay co nang
phan fron co fho Ion co fho Iam cho dau fhaI fuf xuong.
Phu nu sInh con so non kham bac sI chuyon khoa vao
fuan fhu 34 cua fhaI ky va sIou am do danh gIa vI frí cua
banh nhau. Ngay ca nhung phu nu da sInh con nhIou Ian
cung can kham do danh gIa vI frí nhau fhaI vao fuan fhu
38 cua fhaI ky.
OA¡ L¡NG
Ðau Iung Ia mof frIou chung pho bIon o nhIou phu nu
khI mang fhaI. fhuong Ia dau o vung fhaf Iung do gIan
day chang. Ðay Ia mof hIon fuong bình fhuong khong
can phaI Io Iang. Huong dan nguoI bonh vo nhung fu fho
dung. franh vIoc uon cof song vao Iuc dung cung nhu Iuc
ngoI. Co fho dung mof vaf do phía sau Iung co fính dan
hoI. Tranh nang nhung vaf nang.
RA MA¡ SA¡ KH¡ S¡NH
San dIch sau khI sInh fhuong duf frong vong 6 fuan.
nhung cung co fho koo daI fhom 1 – 2 fuan nua. Tuy
nhIon. chI can co dau hIou fhuc su ngay cang gIam dan
va chuyon sang mau hong hay nau. san phu co fho khong
can Io Iang.
– Nou san dIch co mau van do va íf. co fho dung
vIon uong crgomctrin 500μg 3 Ian moI ngay. IIon
fuc frong 3 ngay.
– Nou co nghI ngo vIom noI mac fu cung. dung Co-
amoxic/ao moI ngay 3 Ian. IIon fuc frong 7 ngay.
– Nou ra mau nhIou. nhaf Ia co cac cuc mau dong.
hoac kom fhoo sof cao. can chuyon bonh nhan don
bac sI chuyon khoa. Co fho can sIou am do quyof
dInh vIoc nao fu cung.
SOT SA¡ S¡NH
Sof sau khI sInh fhuong Ia do nhIom frung. nhung cung
co fho do nguyon nhan khac. Cac nguyon nhan fhuong
gap Ia:
– NhIom frung duong nIou |urinary tract in/cction).
– Huyof khoI fInh mach sau |Jccp ocins tbrombosis).
Cum nung y khou thuc hunh
314 315
Sun khou
– NhIom frung vu.
– VIom noI mac fu cung. fhuong kom fhoo dIch fhaI
co muI hoI va dau bung duoI. can dua vao bonh
vIon do nao fu cung va dIou frI bang khang sInh
fIom fInh mach. Trong fruong hop dIch fhaI co muI
hoI khong kom fhoo sof co fho dIou frI faI nha voI
amoxyci//in va mctroniJa:o/ hay co-amoxic/ao.
TRAM CAM SA¡ S¡NH
Tam frang buon nan vo co sau khI sInh Ia mof hIon
fuong fam Iy bình fhuong. Khoang 50% – 70% phu nu
fraI qua mof fam Iy buon ba vo co sau khI sInh. fhuong Ia
frong fuan dau fIon. Tram cam Ia mof frang fhaI nghIom
frong hon. xuaf hIon o khoang 10% – 15% san phu va
fhuong koo daI frong khoang 3 fhang dau fIon sau khI
sInh.
Chon doon
– Ðonh nhan fhuong khong fu y fhuc duoc frang fhaI
fram cam ma ho dang chIu dung. Vì fho. vIoc chan
doan fhuong kho khan.
– Chan doan fhuong dua vao cac bIou hIon fhuc fo
kof hop kIom fra nhung nguyon nhan vo fho frang.
chang han nhu fhIou mau. gIam nang fuyon gIap...
– Can chu y mof so you fo nguy co co fho dan don
fram cam sau khI sInh:
* Co fIon su fram cam frong qua khu.
* TIon su gIa dình co nguoI fhan bI fram cam.
* Nhung baf on frong quan ho fình cam gIua nguoI
bonh voI fhan nhan. nhaf Ia voI nguoI mo.
* Nhung baf on frong quan ho hon nhan.
* Nhung you fo gay cang fhang fam Iy frong cuoc
song.
* Nhung baf on vo fam Iy. fình cam frong fhoI gIan
mang fhaI.
* Phu nu sInh con Ian dau fIon.
Ð|eu Ir|
– Cac you fo fình cam. fam Iy dong vaI fro quan frong
frong vIoc Iam gIam su fram cam. NguoI bonh can
duoc gan guI. chIa so fình cam. co co hoI do boc Io
nhung suy nghI. fam su rIong fu.
– Ðung fhuoc chong fram cam nou frang fhaI fram
cam fo ra ngay cang fram frong hon. Hau hof cac
IoaI fhuoc dou co dI vao sua mo. Ðung /o/cpranin
70mg – 210mg vao moI buoI foI co fho dam bao an
foan khI dang cho con bu. ÐoI khI co fho can don
IIou cao hon.
K¡KM TRA SA¡ S¡NH
Thuong duoc fhuc hIon vao fuan fhu 6 sau khI sInh.
nham kIom fra danh gIa fình frang suc khoo cung nhu
fam Iy cua nguoI phu nu.
Cum nung y khou thuc hunh
316 31?
Sun khou
KhI kIom fra sau sInh. cac you fo sau day fhuong duoc
chu y:
– Tình frang ra mau o am dao.
– Tình frang san dIch sau khI sInh.
– CIac ngu.
– Cac you fo fình cam. fam Iy. cac dau hIou bình
fhuong hay baf fhuong.
– Cam gIac kho chIu o vung day chau.
– ÐIon phap ngua fhaI can ap dung.
– Ðonh rubc//a.
– Huyof ap. nhaf Ia voI nhung phu nu co fang huyof
ap frong fhoI gIan mang fhaI fruoc do.
– Trong Iuong co fho.
– Ðung duoI frong fu fho gIan co. KhI co fhang bung
co khoang cach dang ko |co fho dua 3 ngon fay vao
gIua). non chuyon don bac sI dIou frI vaf Iy san
khoa.
– Nhung baf fhuong o vu. chang han nhu dau dau
vu.
– Ton fhuong vung day chau. CIao hop co fho khong
con fhay dau nhung van con cam gIac dau va nhay
cam o vung day chau.
NH¡NG VAN OK KH¡ CHO CON B¡
Nhung van do nay sInh khI cho con bu fhuong khong
nghIom frong. nhung IaI co fho gay nhIou Io Iang hoac
cang fhang vo fam Iy. nhaf Ia doI voI nhung nguoI mo fro
moI co con Ian dau fIon. Vì fho. ngoaI cac bIon phap cu
fho do xu frí frong fung fruong hop. nguoI mo cung can
duoc gIaI fhích va fran an vo fung van do do co fho fhuc
su yon fam Ia so khong co gì nghIom frong anh huong
don suc khoo dua bo.
ÍT S¡A
Xay ra o hau hof cac ba mo moI co con Ian dau fIon.
va dIou nay Ia hoan foan bình fhuong. Ðau vu mo hoaf
dong fhoo co cho fuong quan gIua cung va cau. va chI baf
dau fIof ra nhIou sua khI duoc kích fhích boI nhung Ian
fro bu. Vì fho. chI don gIan Ia fIop fuc cho fro bu. khong
bao Iau dong sua fIof ra so nhIou hon. Tuy nhIon. mof vaI
nguyon nhan khac cung co fho gay hIon fuong íf sua va
can hIou ro do co bIon phap xu frí fhích hop.
Nguyen nhon
– Nhung Ian cho bu dau fIon. bau vu chua duoc kích
fhích non fIof sua han cho.
– NguoI mo qua mof moI vao Iuc cho con bu. nhaf Ia
nhung Ian cho bu vo dom.
Cum nung y khou thuc hunh
318 319
Sun khou
– NguoI mo co nhIou cang fhang vo fam Iy. buc fuc. Io
au hoac so haI. You fo fam Iy raf quan frong frong
vIoc Iam cho su fIof sua gIam dI. Su fhay doI fam Iy
sau khI sInh fhuong Iam nguoI mo kho ngu vo dom.
gop phan fang fhom su moI mof. NgoaI ra. moI
fruong fình cam khong fof dop. fhIou su cam fhong
cua nhung nguoI cham soc co fho fao non fam Iy
buc fuc. buon nan. KhI bu khong du sua. fro khoc
nhIou cang Iam cho nguoI mo Io Iang. cang fhang
hon. va do do sua cang íf dI.
– Cho do an uong khong hop Iy. khong cung cap du
dInh duong cho nguoI mo.
– Tro khong duoc cho bu dou dan. fhuong Ia do co cho
fro bu dam fhom sua bình.
Chon doon
– Tình frang íf sua fhuong duoc nhan ra do bIou hIon
khong fhoa man cua dua fro khI duoc cho bu. Tro
fhuong khoc nhIou khI muf khong du sua fu vu mo.
NguoI mo cung co fho nhan bIof khI vu fIof íf sua.
– Tìm hIou cac you fo IIon quan. fhoI gIan bIou sInh
hoaf hang ngay cua nguoI mo. cac you fo fam sInh
Iy... do xac dInh nguyon nhan gay íf sua.
Xu Ir|
Xu frí fung fruong hop fuy fhuoc vao kof qua chan
doan nguyon nhan gay íf sua.
– Nou íf sua frong nhung Ian cho bu dau fIon. chI can
fIop fuc cho fro bu. sua so fIof ra ngay cang nhIou
hon.
– NguoI mo can duoc nghI ngoI nhIou hon. nhaf Ia
khong do fhIou ngu. Trong nhung fhang dau fIon.
fro co nhu cau bu khI doI. non fhuong Ia nhung Ian
bu cua fro cach nhau mof quang fhoI gIan nao do.
baf ko Ia ngay hay dom. ÐIou nay fhuong Iam cho
nguoI mo mof moI vì gIac ngu dom bI gIan doan.
Ðo do. nguoI mo can co fhoI gIan nghI ngoI vao ban
ngay do bu IaI. KhI gIam bof hoac xoa bo duoc su
mof moI vao Iuc cho con bu. vIoc fIof sua so duoc caI
fhIon dang ko.
– Tao moI fruong fình cam. fam Iy fof dop hon. Nhung
nguoI cham soc cho nguoI mo can co su cam fhong
fhích hop. chIa so nhung uu fu Io Iang cua nguoI
mo fro va an uI. khuyon khích nguoI mo vuof qua
nhung cang fhang vo fam Iy. Ðan fhan nguoI mo
cung can duoc gIaI fhích vo dIou nay do fu mình co
gang duy frì mof frang fhaI fam Iy quan bình. fhoaI
maI. ÐIou do so gIup cho hoaf dong fIof sua fro IaI
bình fhuong.
Cum nung y khou thuc hunh
320 321
Sun khou
– CaI fhIon cho do dInh duong cho nguoI mo. Nhung
quan dIom kIong khom fruoc day fhuong khong co
co so khoa hoc va raf do dan don fình frang suy
dInh duong. NguoI mo can duoc an day du cac fhuc
an gIau dInh duong moI co fho du sua cho con bu.
– Ðo su fIof sua phu fhuoc vao su kích fhích cua nhung
Ian cho fro bu. non can phaI cho fro bu khong han
cho. baf cu khI nao fro doI. MoI Ian cho fro bu. bau
vu duoc kích fhích so fao dIou kIon fIof sua nhIou
hon. Nguoc IaI. nou vì so fro bu khong du sua ma
cho fro bu dam sua bình. bau vu so khong nhan
duoc nhung kích fhích du do fIop fuc fIof ra nhIou
sua. va do do sua ngay cang íf dI.
OA¡ V¡ OA¡ HOAC N¡T
Thuong Ia do fu fho ngam num vu cua fro khong dung.
Can phaI cho fro ngam hof ca quang vu. dau vu saf voI
vom mIong fro do franh su co saf voI IuoI. Non cho fro
bu IIon fuc don khI no sua. khong gIan doan nhung Ian
bu cua fro.
– Thuong fhì cac IoaI kom fhoa. fhuoc mo boI faI cho
raf íf khI co hIou qua.
– Co fho dung sua mo boI Ion cho dau vu dau va do
cho kho dI.
– Thuong xuyon gIu num vu kho cung han cho dau
dau vu.
– Ðung do bau vu qua cang. Nou chua don gIo fro bu
ma bau vu qua cang. co fho nan bof ra mof íf sua.
BA¡ V¡ CANG T¡C
– Cho fro bu dung fu fho.
– Cho fro bu fhuong xuyon.
– Vaf bof sua ra nou vu cang fuc vao Iuc fro khong
bu.
– Ðung vaI mom fham nuoc am dap Ion bau vu co fho
Iam gIam nho su cang fuc.
– Trong mof so fruong hop. dap khan Ianh Ion bau vu
sau moI Ian cho bu cung co hIou qua.
V¡KM V¡
Nguyen nhon
– Co fho do nhIom frung qua dau num vu. xay ra
frong fhang dau fIon cho con bu.
– VIom vu cung co fho Ia do su fhay doI nong do cac
bormon frong co fho.
– Khoang mof nua so fruong hop co fho khong do
nhIom khuan. fhuong IIon quan don fu fho cho con
bu. fình frang cang fuc vu hoac fac ong dan sua.
Cum nung y khou thuc hunh
322 323
Sun khou
Chon doon
– Vu bI vIom fhuong sung do. so fhay nong am. gay
dau.
– Nou vIom do nhIom frung. fhuong kom fhoo sof.
– Co fho dan don ap-xo vu.
Ð|eu Ir|
– KIom fra fu fho cho fro bu. Can cho fro bu dung fu
fho.
– Nou chI dau mof bon vu. cho fro bu vu dau fruoc.
– Xoa bop bau vu frong Iuc dang cho fro bu co fho Iam
fang dong chay cua sua vo dau vu. gIam bof su cang
fuc.
– Nan bof sua do gIam cang fuc vao Iuc fro khong
bu.
– Truong hop xac dInh nhIom frung. co fho dIou frI
bang //uc/oxaci//in 500mg moI ngay 4 Ian. hoac fhay
bang crytbromycin nou bonh nhan dI ung voI nhom
pcnici//in. Co fho dung kom fhuoc gIam dau. Can
chu y Ia vIoc dIou frI bang khang sInh co fho Iam
fhay doI muI vI cua sua va co fho gay fIou chay cho
dua bo.
HAN CHK T¡KT S¡A
– Su fIof sua so gIam dI mof cach hoan foan fu nhIon
khI nguoI mo khong cho con bu frong vong 5 ngay.
– Nou can han cho fIof sua som hon. chang han nhu
frong fruong hop dua fro chof sau khI sInh. co fho
dung bromocriptin 2.5mg moI ngay mof Ian frong
2 – 3 ngay. Sau do fang Ion 2 Ian moI ngay frong 2
fuan.
324 325
Phu khou
Pk0 kk0z
HO¡ CH¡NG T¡KN K¡NH NG¡YKT
Ia mof so nhung frIou chung fhuc fho va fam Iy xay ra
vao fhoI dIom 1 – 2 fuan fruoc khI nguoI phu nu co kInh.
Cac frIou chung nay fhuong baf dau fruoc hay sau fhoI
dIom rung frung va koo daI cho don Iuc co kInh.
Khoang 90% phu nu fraI qua hoI chung fIon kInh
nguyof vao mof fhoI dIom nao do frong doI. Trong mof so
fruong hop. cac frIou chung co fho nghIom frong don muc
gay anh huong don sInh hoaf frong doI song.
Nguyen nhon
– Nguyon nhan cu fho van chua duoc xac dInh. HIon
cac nguyon nhan sau day duoc nghI ngo nhung chua
duoc chung mInh:
* Su fhay doI cac bormon |noI fIof fo) cstrogcn va
progcstcron.
* ThIou oitamin Ð. oitamin Ð
6
. magncsi. prosta-
g/anJin.
Chon doon
– TrIou chung fhuc fho fhuong bao gom:
* Mof moI.
* Phu.
* Ðau dau.
* Ðau Iung.
* Ðau bung duoI.
– TrIou chung fam Iy fhuong bao gom:
* Tram uaf.
* Ðo cau gaf. gIan doI.
* Cang fhang.
– Can phan bIof gIua hoI chung fIon kInh nguyof |co
cac frIou chung fhuc fho) voI fình frang roI Ioan fam
Iy fIon kInh nguyof |fhuong khong co cac frIou chung
fhuc fho) fhuong phaf frIon ngay cang nghIom frong
hon.
Ð|eu Ir|
– Nang do vo fam Iy. an uI va chIa so cam gIac buc
doc cua nguoI bonh co fho mang IaI hIou qua fof.
– Huong dan nguoI bonh gIa fang van dong co fho.
Iam fang su gIaI phong cnJorpbin co fho Iam cho
cac frIou chung gIam nho va do chIu hon.
Cum nung y khou thuc hunh
326 32?
Phu khou
– Chu y don cho do an uong dIou do. day du va can
bang dInh duong. dam bao duy frì on dInh nong do
duong frong mau.
– Nou phaI dung fhuoc. non khoI dau voI vIfamIn Ð
6

|pyriJoxin). 10mg moI ngay.
– Co fho dung progcstcron va progcstogcn khI nghI
ngo fhIou mof phan progcstcron frong gIaI doan
hoang fho cua chu ky. Ðo do. vIoc dIou frI chI ap
dung frong gIaI doan hoang fho.
* Progcstcron fu nhIon hap fhu kom qua duong
uong. do do fhuong duoc dung qua duong hau mon
hay am dao. moI ngay fu 100 – 800mg.
* Progcstcron fong hop dang uong. chang han
nhu JyJrogcstcron 10mg moI ngay 2 Ian hoac
norctbistcron 5mg moI ngay 3 Ian. VIon uong
franh fhaI chua progcstcron cung co fho dung co
hIou qua.
– Estrogcn co fho duoc su dung khI nguyon nhan cua
cac frIou chung duoc cho Ia do hoaf dong cua buong
frung. vì cstrogcn uc cho rung frung.
– VIon cay duoI da cstraJio/ 100mg hoac mIong dan
qua da cstraJio/ |2x100μg) dung moI fuan 2 Ian.
dIou frI kof hop voI mof dang progcstcron vIon
uong. chang han nhu norctbistcron 5mg moI ngay.
fu ngay fhu 19 – 26 cua chu ky kInh nguyof do ngan
ngua fang san noI mac fu cung.
– AciJ mc/cnamic 250 – 500mg. moI ngay 3 Ian. co
fho baf dau fu khoang 12 ngay fruoc khI co kInh.
dung IIon fuc cho don khI co kInh duoc vaI ngay.
– Thuoc IoI fIou doI khI duoc dung do dIou frI dIch u
frong gIaI doan hoang fho.
– Co fho dung Bromocriptin 2.5mg moI ngay 1 Ian
frong gIaI doan hoang fho do dIou frI dau vu fhoo
chu ky.
CHAY MA¡ AM OAO NGOA¡ CH¡ KY K¡NH NG¡YKT
HOAC SA¡ G¡AO HOP
Cac fruong hop chay mau am dao ngoaI chu ky kInh
nguyof nou fhInh fhoang moI xay ra mof Ian khong phaI
Ia frIou chung dang Io ngaI. Tuy nhIon. nou chay mau
xay ra fhuong xuyon. can xom xof fìm hIou nguyon nhan.
Chay mau IIon fuc Ia dau hIou goI y mof fruong hop
ung fhu bIou mo |carcinoma). fru khI xac dInh duoc mof
nguyon nhan khac.
Nguyen nhon
– Co fhaI.
– Ðo dung fhuoc franh fhaI.
– Ðaf dung cu franh fhaI frong fu cung.
– VIom noI mac fu cung.
– !ng fhu noI mac fu cung.
Cum nung y khou thuc hunh
328 329
Phu khou
– !ng fhu co fu cung.
– ! xo fu cung.
– Tray xuoc co fu cung.
– Po/yp.
Chon doon
– Iam fhu nghIom fhaI nghon.
– Chan doan IoaI fru ngay cac fruong hop ac fính nhu
ung fhu...
– Chay mau sau gIao hop co fho do fray xuoc co fu
cung.
– Phu nu fron 40 fuoI Iuon can duoc kham chuyon
khoa. fru khI frIou chung chay mau da duoc gIaI
quyof sau khI IoaI fru mof nguyon nhan nao do.
chang han nhu po/yp.
– KhI chay mau am dao xay ra IIon fuc khong ro
nguyon nhan. nhaf fhIof phaI chuyon bonh nhan
don bac sI chuyon khoa.
Ð|eu Ir|
– Nou dang dung vIon uong franh fhaI hon hop va
chay mau am dao baf fhuong koo daI fron 3 fhang.
do nghI fhay fho mof IoaI vIon franh fhaI co Iuong
progcstcron cao hon.
– Nou co dung dung cu franh fhaI daf frong fu cung
va chay mau am dao baf fhuong koo daI fron 3
fhang. do nghI Iay ra va fhay bang mof bIon phap
franh fhaI khac.
– Nou co po/yp co fu cung. co fho van xoan va sInh
fhIof. guI dI Iam mo hoc. Chuyon bac sI chuyon
khoa nou day po/yp nam fron noI mac co fu cung.
– Nou co dau hIou nhIom frung. co fho dIou frI bang
khang sInh.
OA¡ B¡NG K¡NH
Ia fình frang dau va kho chIu frong suof fhoI gIan
hanh kInh hoac chI ngay fruoc fhoI gIan hanh kInh.
Ðau kinb nguycn pbat Ia frIou chung pho bIon o hau
hof cac fhIou nu khI co kInh Ian dau va co fho koo daI don
2 – 3 nam. Ðau fhuong gIam sau fuoI 25 va hIom khI koo
daI don Iuc sInh con.
Ðau kinb tbu pbat Ia fruong hop dau xay ra o fuoI
fruong fhanh. do mof so nguyon nhan bonh Iy cu fho.
chang han nhu Iac noI mac fu cung. vIom vung chau...
Ðau bung kInh doI khI co fho kom fhoo voI boi cbung
ticn kinb nguyct. nhung cung co fho khong co.
Ðou k|nh nguyen phoI
– Thuong gap o hau hof cac fhIou nu co kInh Ian dau
fIon. xay ra frong vong 12 fhang sau khI baf dau co
kInh nguyof.
Cum nung y khou thuc hunh
330 331
Phu khou
– Ðau kInh nguyon phaf Ia frIou chung fu nhIon.
khong kom fhoo bonh Iy vung chau.
– Ðau fhuong xuaf hIon o vung bung duoI. dau fhanh
fung con hoac am I o vung Iung duoI. Co fho co buon
non hoac non.
– Cac con dau fhuong baf dau fruoc khI hanh kInh
va koo daI khong qua 12 gIo. Khoang 10% fruong
hop dau co fho nghIom frong don muc phaI nghI
vIoc. Trong hau hof cac fruong hop. dau fhuong co
khuynh huong gIoI han frong 2 ngay dau fIon cua
ky kInh.
– Cac chaf uc cho prostag/anJin syntbctasc. chang
han nhu aciJ mc/cnamic 250mg – 500mg. moI ngay
3 Ian. hoac naproxcn 250mg – 500mg moI ngay 2
Ian co fho gIup gIam nho cac frIou chung.
– Ðung vIon uong franh fhaI hon hop co fho co hIou
qua. dI nhIon Ia frong fruong hop co nhu cau franh
fhaI. Tac dong cua fhuoc co fho Ia do Iam gIam san
xuaf prostag/anJin frong noI mac fu cung.
Ðou k|nh Ihu phoI
– Ðau kInh xuaf hIon vao do fuoI fruong fhanh.
fhuong Ia khoang mof vaI nam sau khI baf dau co
kInh nguyof. kom fhoo mof bonh Iy vung chau nhu
vIom noI mac fu cung. vIom vung chau. Iac noI mac
fu cung...
– Thuong co su fhay doI khac nhau vo muc do va fhoI
gIan dau.
– Ðau co fho baf dau fruoc khI co kInh va fIop fuc koo
daI suof fhoI gIan hanh kInh.
– KhI fham kham co fho dung mo vIf va fham kham
bang haI fay do phaf hIon bonh Iy vung chau.
– Nou dang dung dung cu franh fhaI daf frong fu
cung. co fho xom xof vIoc Iay ra va chuyon sang
dung mof bIon phap franh fhaI khac.
– Nou co cac frIou chung vIom vung chau. Iam nuf
gac sau frong am dao va mang frong co fu cung. ko
ca nuf gac bonh cb/amyJia frong moI fruong van
chuyon dac bIof. Cho dung khang sInh fhích hop.
LAC NO¡ MAC T¡ C¡NG
Iac noI mac fu cung Ia fình frang nhung manh noI
mac fu cung xuaf hIon o nhung vI frí baf fhuong. chang
han nhu frong khung chau.
Iac noI mac fu cung fhuong gap o phu nu fu 25 – 40
fuoI. co fho gay ra vo sInh. Iac noI mac fu cung Ia nguyon
nhan chu you gay dau kInh fhu phaf.
Nguyen nhon
– Nguyon nhan chac chan gay ra Iac noI mac fu cung
van chua duoc xac dInh. Trong dIon fIon fhuc fo.
mof so manh noI mac fu cung froc ra frong fhoI
Cum nung y khou thuc hunh
332 333
Phu khou
gIan hanh kInh froI nguoc vao voI frung va Iof vao
khung chau. sau do dính chaf va phaf frIon faI
day.
– Nhung manh noI mac fu cung Iac cho van dap ung
voI chu ky kInh nguyof gIong nhu noI mac o frong
fu cung. nghIa Ia van chay mau fhoo chu ky kInh
nguyof. Iuong mau nay khong fho fhoaf ra ngoaI
duoc non fu IaI fhanh boc mau Ion dan sau moI ky
kInh. gay dau kInh.
Chon doon
– Iac noI mac fu cung fhuong gay chay mau am dao
baf fhuong va chay mau nhIou frong gIaI doan hanh
kInh.
– Ðau bung duoI kom fhoo dau Iung. Ðau fhuong gIa
fang muc do nhIou hon vo cuoI ky kInh.
– Ðau khI gIao hop.
– Co fho kom fhoo mof so cac frIou chung o duong
fIou hoa nhu fIou chay hoac fao bon. dau moI Ian
daI fIon...
– ÐoI khI co chay mau fruc frang vao gIaI doan hanh
kInh.
– Mof so íf fruong hop Iac noI mac fu cung khong co
frIou chung.
– Chan doan xac dInh qua noI soI o bung. fham kham
vung khoang bung bang may noI soI.
Ð|eu Ir|
– Ðung cac chaf uc cho prostag/anJin syntbctasc.
chang han nhu aciJ mc/cnamic 250mg – 500mg.
moI ngay 3 Ian. hoac naproxcn 250mg – 500mg moI
ngay 2 Ian khI co dau vung chau.
– Co fho dung vIon franh fhaI kof hop IoaI co ham
Iuong progcstcron cao. chang han nhu Eugynon. khI
co kom fhoo nhu cau franh fhaI.
– Progcstogcn. chang han nhu JyJrogcstcronc hoac
mcJroxyprogcstcronc 30mg moI ngay.
– Dana:o/ 100 – 800mg moI ngay. fuy fhoo muc do
kIom soaf cac frIou chung. Tac dung phu chu you Ia
fao nam fính.
– Cac frIou chung fram frong can chuyon chuyon khoa.
co fho can phaI phau fhuaf IoaI bo boc mau kof hop
voI dung fhuoc. Trong mof so fruong hop. khI bonh
nhan vao fuoI man kInh hoac quyof dInh khong co
con nua. co fho phau fhuaf caf bo fu cung.
RONG K¡NH
Pong kinb Ia fình frang chay mau am dao nhIou mof
cach baf fhuong khI hanh kInh. fhuong khoang fron 90mI.
so voI muc do fhong fhuong frung bình chI co khoang
60mI. Can phan bIof voI Ja kinb Ia fình frang ruf ngan
chu ky kInh nguyof. khIon cho nguoI bonh co nhIou ky
Cum nung y khou thuc hunh
334 335
Phu khou
kInh hon so voI nguoI bình fhuong. Nou Iuong mau ra
nhIou nhung dou dan fhì hIom khI co IIon quan don bonh
Iy vung chau.
Nguyen nhon
– Ðo su maf can bang gIua 2 IoaI bormon kIom soaf
chu ky kInh nguyof Ia cstrogcn va progcstcron. Iam
cho Iop noI mac fu cung fro non qua day. va do do
Iuong mau ra nhIou hon.
– Rong kInh cung co fho do mof so bonh fu cung nhu
u xo fu cung. po/yp. vIom vung chau...
– Trong mof so fruong hop Ia do dung dung cu franh
fhaI daf frong fu cung.
Chon doon
– Xac dInh Iuong mau ra frong moI ky kInh nhIou don
muc do nao.
– Mau ra dou dan hay co dau hIou baf fhuong. co hay
khong co cac cuc mau dong.
– Tìm hIou cac frIou chung cua bonh fhIou mau.
– Xac dInh nong do bcmog/obin.
– Tham kham vung chau do phaf hIon cac nguyon
nhan bonh Iy. chang han nhu u buong frung hay u
fu cung... Co fho sIou am vung chau nou can.
– KIom fra bormon kích fhích nang noan |ISH) nou
nghI ngo Ia o gIaI doan man kInh.
– Phu nu duoI 40 fuoI bI rong kInh fhuong íf nguy co
co IIon quan don bonh Iy fhuc fho. Nou Ia phu nu
fron 40 fuoI. can fham kham ky do phaf hIon cac
bonh Iy fhuc fho.
– Nou rong kInh khoI phaf dof ngof. can xom xof
ngay don vIoc chuyon chuyon khoa.
Ð|eu Ir|
– Nou dang dung dung cu franh fhaI daf frong fu
cung. do nghI Iay ra va xom xof vIoc fhay fho bang
mof bIon phap franh fhaI khac.
– Huong dan nguoI bonh ghI chop day du fhong fIn
vo moI ky kInh nguyof.
– Ðung aciJ mc/cnamic 250 – 500mg. moI ngay 3 Ian.
ChI dung frong Iuc hanh kInh. vao khoang vaI ngay
khI co chay mau nhIou nhaf.
– Nou kom fhoo nhu cau franh fhaI. cho dung vIon
franh fhaI kof hop voI ham Iuong progcstcron cao
co fho co hIou qua.
– Progcstogcn. chang han nhu norctbistcronc 5-10mg
moI ngay 2 Ian. fu ngay fhu 19 don ngay fhu 26
cua chu ky kInh nguyof. Nou chu ky kInh nguyof
bI ruf ngan. baf dau IIou frình koo daI 8 ngay nay
vao khoang 10 ngay fruoc ky kInh. Iy do su dung
progcstogcn van chua duoc gIaI fhích ro.
Cum nung y khou thuc hunh
336 33?
Phu khou
– Ðo kIom soaf khI ra mau qua nhIou. cho dung
norctbistcronc don IIou foI da 10mg. moI ngay 3
Ian. Thuong fhì mau so ngung chay sau 48 gIo. KhI
do. gIam IIou con 5mg. moI ngay 2 Ian. IIon fuc
frong 12 ngay. Thuong fhì bonh nhan co fho bI
chay mau khI ngung fhuoc.
– Trong mof so fruong hop. co fho can nhac su
dung:
* Thuoc khang fIou /ibrin. chang han nhu aciJ
aminocaproic. 1 – 2 goI. moI ngay 4 Ian. hoac
ctbamsy/atc 500mg. moI ngay 4 Ian frong fhoI
gIan hanh kInh. ChI dung ngan han.
* Dana:o/ 200mg moI ngay. IIon fuc frong 3 fhang.
Raf fhuong gap fac dung phu.
– KhI bonh nhan fo ra khong dap ung voI dIou frI.
can nhac vIoc chuyon chuyon khoa. co fho phaI dIou
frI bang phau fhuaf caf bo noI mac fu cung hoac fu
cung.
VO K¡NH
Vo kinb co nghIa Ia khong co kInh nguyof vao fhoI
dIom duoc du kIon nhu fhong fhuong. fru fruong hop maf
kInh fu nhIon khI co fhaI. Vo kInh co fho gay ra nhIou
Io Iang khI nguoI bonh khong hIou ro nguyon nhan va co
fho IIon fuong don nhIou ho qua xau khac. chang han nhu
kha nang sInh san.
Vo kinb nguycn pbat xuaf hIon ngay fu khI moI Ion
Ion. nghIa Ia mof fhIou nu don fuoI co kInh nguyof nhung
khong fhay xuaf hIon kInh nguyof. fhuong Ia do nhung dI
faf bam sInh. Co fho phaf hIon qua fham kham bo phan
sInh duc ngoaI va fìm nhung dac fính sInh duc fhu phaf
nhu fo vu. Iong o vung mu. nach... Nou phaf hIon cac baf
fhuong. chuyon bac sI chuyon khoa.
Vo kinb tbu pbat Ia fình frang vo kInh xuaf hIon sau
mof fhoI gIan da co kInh nguyof nhu bình fhuong. fru
fruong hop co fhaI. Nguyon nhan fhuong gap nhaf Ia su
gIam can nhanh. cac roI Ioan fình cam hoac sau khI dung
fhuoc fIom franh fhaI. nghIa Ia co IIon quan don vung
duoI doI frong nao bo. Iuon phaI IoaI fru kha nang co
fhaI. NgoaI cac nguyon nhan fron. hau nhu cac fruong
hop khac dou IIon quan don su roI Ioan cac bormon kIom
soaf kInh nguyof.
Chon doon
– Chan doan vo kInh fhu phaf fhuong phaI Iuu y don
cac you fo nhu:
* Ngay baf dau nhung ky kInh fhong fhuong.
* ThoI dIom ky kInh cuoI cung.
* Chu ky kInh nguyof khI con bình fhuong.
* Cac fhay doI nhu gIam can. cang fhang fam Iy.
Cum nung y khou thuc hunh
338 339
Phu khou
* Cac IoaI fhuoc dang dung. nhaf Ia vIon franh fhaI
kof hop.
* Tuyon vu fIof nhIou sua. fhuong xay ra frong fang
pro/actin huyof.
* Cac frIou chung man kInh. chang han nhu suy
buong frung som.
* Chung ram Iong. xay ra frong hoI chung buong
frung da nang.
– NgoaI ra. co fho can fIon hanh mof so xof nghIom
chan doan nhu:
* Pro/actin huyof fhanh. fhuong fang frong pro/actin
huyof.
* ISH/IH huyof fhanh. fang frong fruong hop man
kInh som.
* Tcstostcronc huyof fhanh. fhuong fang nho cung
voI IH va doI khI pro/actin frong hoI chung buong
frung da nang.
* T4 huyof fhanh.
Xu Ir|
– Nou cac xof nghIom mau cho kof qua bình fhuong.
vo kInh co fho Ia do vung duoI doI. Ðonh nhan non
duoc gIaI fhích fran an Ia hIon fuong vo kInh roI so
qua dI va kInh nguyof so fro IaI nhu fruoc.
– Nou cac xof nghIom mau cho kof qua baf fhuong.
chuyon chuyon khoa fhích hop.
OA¡ V¡NG CHA¡
Chon doon
– NgoaI chung vIom vung chau. dau vung chau con Ia
dau hIou cua nhIou bonh Iy khac nhu:
* VIom ruof fhua.
* ThaI ngoaI fu cung.
* ! nang buong frung vo.
* Iac noI mac fu cung.
– Ðo do. khI chan doan vIom vung chau can chan
doan IoaI fru cac bonh Iy fron.
– Ðau vung chau faI phaf nhIou Ian raf co fho Ia dau
hIou cua Iac noI mac fu cung. nhaf Ia khI khong dap
ung voI dIou frI bang khang sInh.
– Chan doan xac dInh vIom vung chau qua mof so xof
nghIom cac bonh pham nhu:
* Vung am dao sau
* NIom mac co fu cung.
* Cb/amyJia frong moI fruong van chuyon dac bIof.
nou co fho duoc.
Ð|eu Ir|
– ÐIou frI bang khang sInh. bao vay ca bonh Iau.
cb/amyJia va kha nang nhIom khuan bao gom ca
cac IoaI vI khuan hIou khí va ky khí.
Cum nung y khou thuc hunh
340 341
Phu khou
– Su dung Joxycyc/in 100mg moI ngay 2 Ian. IIon fuc
frong 2 fuan. cung voI mctroniJa:o/ 400mg moI
ngay 2 Ian. IIon fuc frong 5 ngay.
– Nou phan Iap duoc Iau cau. dung fhom mof IIou
amoxyci//in 3g hoac cipro//oxacin |Ci//ox) 500mg.
– Nou dung dung cu franh fhaI daf frong fu cung. co
fho do nguyon frong fhoI gIan dIou frI.
– ÐIou frI ca cho nguoI ban fình bang Joxycyc/in
100mg. moI ngay mof Ian. IIon fuc frong 10 ngay.
– Nou dau raf nghIom frong hoac dap ung kom voI
dIou frI bang khang sInh. non do nghI chuyon
chuyon khoa.
KHÍ H¡ VA CAC BKNH LAY Q¡A O¡ONG T¡NH O¡C
Khí hu Ia fu chI chung cac chaf fIof baf fhuong chay ra
fu am dao. Nguyon nhan gay khí hu fhuong gap nhaf Ia
nhIom nam CanJiJa va GarJncrc//a. Trong hau hof cac
fruong hop. can chan doan IoaI fru fray xuoc co fu cung
hay co dI vaf frong am dao. Iay bonh pham vung sau am
dao. va bonh pham co fu cung hay nIou dao nou nghI ngo
bonh Iau.
Nam gIoI doI khI cung co dIch fhaI fu nIou dao. va faf
ca nhung fruong hop nay dou non don kham faI chuyon
khoa sInh duc-fIof nIou.
Nh|em nom Cond|do
Trong co fho nguoI phu nu bình fhuong. nam CanJiJa
van fhuong co o am dao va o mIong. nhung khong gay
bonh vì chIu su kIom soaf cua mof so vI khuan khac cung
nhu ho mIon dIch co fho. Nou vì mof Iy do nao do. moI
fruong vI khuan fhay doI hoac ho mIon dIch co fho suy
you. nam CanJiJa so baf dau gay bonh. Ðonh Iay Ian qua
duong fình duc.
TrIou chung dIon hình Ia am dao ngua ngay va fIof ra
nhIou chaf fhaI mau frang. dong bua. fhuong kom fhoo
fIou fIon kho va gIao hop dau.
ÐIou frI bang mof IoaI imiJa:o/. chang han nhu
c/otrima:o/ 200mg daf frong am dao vao ban dom. IIon
fuc frong 3 dom. Kom c/otrima:o/ 1% co fho dung kom do
gIam ngua am dao.
Mac du bonh dap ung fof khI duoc dIou frI nhu fron.
nhung kha nang faI phaf nhIou Ian raf fhuong xay ra.
can xu frí nhu sau:
– Huong dan bonh nhan vo nhung dIou non franh.
chang han nhu franh dung cac IoaI do Iof bang nyIon
hoac qua chaf. franh dung cac IoaI xa phong fhom.
franh gIao hop frong suof qua frình dIou frI...
– Ðo nghI dIou frI dong fhoI cho nguoI co quan ho
fình duc voI bonh nhan.
Cum nung y khou thuc hunh
342 343
Phu khou
– Nou can. dung fhuoc chong nam dang vIon uong.
chang han nhu itracona:o/ 200mg. ngay 2 Ian. chI
dung frong 1 ngay.
– ÐIou frI du phong gIan doan. chang han nhu daf
imiJa:o/ vao am dao moI fuan mof Ian.
– Nou co kha nang nhIom nam CanJiJa do dung
fhuoc khang sInh |Iam roI Ioan moI fruong vI khuan
fhuong fru o am dao). co fho dIou frI du phong bang
fhuoc daf am dao.
– Nou co IIon quan don gIao hop. co fho daf fhuoc vao
am dao sau khI gIao hop.
– Nou mof fruong hop faI phaf fruoc day da duoc
chan doan bang nuoI cay. xac dInh duoc do nam
CanJiJa hoac GarJncrc//a. dIou frI faI phaf khong
can chan doan van Ia hop Iy. va chI can Iay bonh
pham nou nhu vIoc dIou frI khong Iam cac frIou
chung maf dI.
Nh|em nom Gordnere||o
NhIom nam GarJncrc//a fhuong duoc cho Ia khong Iay
Ian qua duong fình duc. ÐIou hIon dac frung Ia chaf fIof
fu am dao co mau xam hay vang. hoI Ioang va co bof. co
muI fanh.
Ð|eu Ir|
– Ðung MctroniJa:o/ 400mg moI ngay 2 Ian. IIon fuc
frong 7 ngay.
– Nou cac frIou chung faI phaf. co fho can dIou frI
dong fhoI cho nguoI co quan ho fình duc voI bonh
nhan.
Nh|em Ir|chomonos
NhIom Tricbomonas Ia bonh Iay qua duong fình duc.
nhung doI khI cung Iay gIan fIop qua vIoc dung chung cac
do dung ca nhan voI nguoI bonh. Ðonh cung co fho Iay fu
mo sang con frong qua frình sInh no.
Tricbomonas Ia mof IoaI dong vaf nguyon sInh |vI sInh
vaf don bao). NhIom Tricbomonas fhuong gay ra vIom am
dao. voI bIou hIon Ia chaf fIof fu am dao hoI dac. co muI
hoI. co mau hoI xanh hoac hoI vang va co bof. NguoI bonh
fhuong dau khI gIao hop.
Ð|eu Ir|
– Ðung MctroniJa:o/ 400mg moI ngay 2 Ian. IIon fuc
frong 7 ngay.
– Can phaI dIou frI dong fhoI cho nguoI co quan ho
fình duc voI bonh nhan do franh faI phaf.
Ch|omyd|o
Cb/amyJia Iay fruyon qua duong fình duc va Ia mof
frong nhung nguyon nhan chính gay vIom vung chau.
Phan Iap doI hoI phuong phap cay fo bao ma frong
nhIou fruong hop dIou kIon khong cho phop. IIou frình
Cum nung y khou thuc hunh
344 345
Phu khou
chuan dIou frI vIom vung chau cung bao gom ca dIou frI
Cb/amyJia.
Ð|eu Ir|
– Ðung Doxycyc/in 100mg moI ngay 2 Ian hoac
crytbromycin 500mg moI ngay 4 Ian. IIon fuc frong
10 ngay.
– Sau khI dIou frI can fIon hanh fhu nghIom xac dInh
kof qua dIou frI.
8enh |ou (gonorrheo)
Ðonh Iau Iay fruyon qua duong fình duc. Ia mof bonh
pho bIon fron khap fho gIoI. Ðonh gay ra do vI khuan
Ncisscria gonorrbocac. doI khI cung co fho Iay fu mo sang
con frong qua frình sInh no. RIong faI Hoa Ky. moI nam
co khoang 356.000 fruong hop mac bonh nay. Ðonh nhan
non duoc chuyon don chuyon khoa fIof nIou-sInh duc.
ThoI gIan u bonh koo daI fu 2 – 10 ngay. Cac frIou
chung phaf bonh fhuong Ia co dIch fIof frang nhu mu
chay ra fu am dao. fIou fIon dau raf.
Ðonh Iau khong dIou frI kIp fhoI co fho Ian sang nhIou
co quan khac nhu gay vIom fuyon fIon IIof. vIom mao
fInh-fInh hoan... Phu nu bI vIom phan phu co fho dan
don fhaI ngoaI fu cung hay vo sInh. VI khuan cung co fho
fhoo duong mau gay vIom khop. nhIom frung mau. gay
fon fhuong nao. fIm... Co nguy co gay fu vong.
Chan doan xac dInh dua vao xof nghIom fìm vI khuan
gay bonh o nIou dao. co fu cung. fruc frang... khI co cac
frIou chung nhu chaf fIof am dao mau frang nhu mu. fIou
fIon dau buof...
Ð|eu Ir|
– KhI co dIou kIon. non chuyon don dIou frI faI bonh
vIon chuyon khoa fIof nIou-sInh duc.
– Amoxyci//in 3g. dung don doc. Nou co dau hIou khang
fhuoc hoac bonh nhan dI ung voI nhom pcnici//in.
co fho fhay bang Cc/otaxim. Cipro//o xacin hoac
8pcctinomycin.
– Non dIou frI dong fhoI cho nguoI co quan ho fình duc
voI bonh nhan. ngay ca khI khong co frIou chung
bonh.
– Sau dof dIou frI. can xof nghIom do xac dInh kof
qua dIou frI.
Mun coc s|nh duc
Ia nhung mun coc mom nam bon frong hay quanh am
ho. hau mon. duong vaf. fhuong goI Ia mong ga. Mun coc
sInh duc gay ra do mof IoaI oirus co fon Ia Papi//oma.
Nhom oirus nay hIon da duoc bIof co don hon 50 chung
khac nhau gay bonh o nguoI. Chung oirus gay ra mun
coc sInh duc Ia chung fhu 6. ngoaI ra con co cac chung
dac bIof Ia chung fhu 2 gay mun coc frong Iong ban fay.
chung fhu 13 gay cac fon fhuong o mIong. chung fhu
16 va 18 co kha nang IIon quan don ung fhu. va mof so
chung khac gay cac bonh hIom gap o da. co kha nang
phaf frIon ung fhu.
Cum nung y khou thuc hunh
346 34?
Phu khou
Mun coc sInh duc Iay fruyon qua duong fình duc. Tu Iuc
nhIom oirus cho don khI xuaf hIon mun coc – fhoI gIan u
bonh – co fho koo daI don 18 fhang. Mun fhuong khong
gay dau nhung can phaI dIou frI fích cuc vì hIon nay no
duoc cho Ia co IIon quan don ung fhu co fu cung.
Ð|eu Ir|
– Ðung poJopby//in 25% boI fruc fIop Ion mun coc.
Tranh dung fhuoc nay khI co fhaI. ÐoI fhuoc cach
khoang fu 3 – 7 ngay.
– Can dIou frI dong fhoI cho nguoI co quan ho fình
duc voI bonh nhan. nou khong so raf do faI phaf do
nhIom bonh qua IaI.
– Trong mof so fruong hop co fho can phau fhuaf caf
bo.
– Non fhuc hIon xof nghIom kính phof hang nam nou
chan doan Ia co mun coc sInh duc.
– Huong dan bonh nhan su dung bao cao su khI gIao
hop nhu mof bIon phap phong bonh nou xof fhay co
nguy co Iay nhIom.
Herpes s|nh duc
Hcrpcs sInh duc. hay fhuong goI Ia mun rop sInh duc.
Ia bonh gay ra do oirus bcrpcs. fao fhanh nhIou nof phaf
ban dau o co quan sInh duc. Cac nof nay fhuong noI Ion
fhanh fung dof. Tuy vay. da so fruong hop nhIom oirus
bcrpcs khong boc Io frIou chung gì. RIong faI Hoa Ky.
nguoI fa uoc fính co khoang 20% dan so fron 12 fuoI Ia
co nhIom oirus bcrpcs. va khoang 90% frong so do hoan
foan khong bIof mình dang mang oirus.
Trong nhung fruong hop oirus fhuc su gay bonh. fhoI
gIan u bonh fhuong Ia khoang 1 fuan. Mof so fruong hop
khac co fho koo daI ca nam fu Iuc nhIom oirus cho don
khI phaf bonh.
KhI phaf bonh. nguoI bonh fhay ngua ngay. co cam
gIac bong raf va noI Ion nhIou mun nuoc nho o vung co
quan sInh duc. Cac mun nuoc nay sau do vo ra. do IaI
nhung vof Ioof nho. raf dau. Cac vof Ioof fhuong Ianh sau
khoang 10 – 21 ngay. Hach bach huyof vung bon co fho
sung fo va dau. NguoI bonh mof moI. dau dau va sof. Phu
nu fhuong dau khI fIou fIon vì nuoc fIou dính vao nhung
cho Ioof.
Ðonh Iay fruyon qua duong fình duc. nhung cung co
khoang 1/3 so fruong hop nhIom bonh qua cac fon fhuong
o mIong.
Ð|eu Ir|
– Cho don nay. bonh nay van duoc xac dInh Ia khong
fho dIou frI duf hoan foan. ma chI co fho ngan ngua
khI chua nhIom oirus hoac co gang Iam gIam nho
dI muc do nghIom frong cua can bonh ma fhoI. Vì
fho. kha nang phaI chIu dung nhung dof faI phaf Ia
fhuong gap.
Cum nung y khou thuc hunh
348 349
Phu khou
– Rua bang dung dIch muoI pha Ioang |mof muong ca
pho muoI pha frong nua Iíf nuoc) hoac dap nuoc da
Ion cho dau co fho gIup Iam gIam nho cam gIac kho
chIu.
– Ðung fhuoc gIam dau voI IIou fhích hop.
– Ðung Va/acic/ooir 500mg moI ngay 2 Ian. IIon fuc
frong 5 ngay. baf dau frong vong 7 ngay ko fu khI
co cac frIou chung bonh dau fIon. cang som cang
fof.
– Thuoc khang oirus nhu acyc/ooir gIup vof Ioof bof
dau va mau Ianh hon.
– Cac dof faI phaf fhuong do xuaf hIon khI nguoI
bonh co fam Iy Io Iang. buon buc. hoac fruoc chu ky
kInh nguyof. sau khI gIao hop. sau khI fam nang.
hoac fhuong gap nhaf Ia khI suc khoo suy you. Cac
dof faI phaf fhuong khoI nhanh khong can dIou frI.
nhung nou nghIom frong co fho dung fhuoc gIam
dau. kom boI acyc/ooir hoac Va/acic/ooir dang vIon
uong voI IIou nhu fron. su dung ngay frong vong 48
gIo ko fu khI baf dau cac frIou chung.
– Nou faI phaf fhuong xuyon va nghIom frong. dung
acyc/ooir dang vIon uong voI IIou fhap |200 – 400mg.
moI ngay 2 Ian. Can co su fhoo doI cua bac sI.
– Phu nu co fhaI co fIon su bcrpcs sInh duc can phaI
Iay bonh pham fìm oirus vao cuoI fhaI ky. vì bcrpcs
so sInh co fho xay ra cho dua fro ngay ca khI nguoI
mo khong bIou hIon frIou chung gì.
RAM LONG
Ia fình frang baf fhuong xuaf hIon o phu nu. Iam
cho ho co nhIou Iong o mof so vI frí gIong nhu nam gIoI.
chang han nhu fron maf. fhan hình va cac chI.
Nguyen nhon
– Ða so fruong hop phu nu ram Iong Ia do fho fang.
dac bIof Ia phu nu An Ðo. mIon nam chau Au...
Ðay Ia nhung fruong hop ram Iong mang fính dI
fruyon frong gIa dình. doI khI xuaf hIon sau khI
man kInh.
– Nguyon nhan gay ram Iong co fho Ia do fang chuyon
hoa anJrogcn |noI fIof fo nam). Iam cho chaf nay co
nong do cao baf fhuong frong mau.
– Cung co fho do dung fhuoc stcroiJ dong hoa.
– Ram Iong cung co fho Ia mof frong cac frIou chung
cua hoI chung buong frung da nang.
– Tang san fuyon fhuong fhan bam sInh.
Chon doon
– Chan doan chu you Ia dua vao cac frIou chung kom
fhoo do IoaI fru cac bonh IIon quan. Chu y don cac
frIou chung nhu vo kInh. fhIou kInh. phaf frIon nam
fính...
Cum nung y khou thuc hunh
350 351
Phu khou
– Non kIom fra huyof fhanh tcstostcronc. Nou kof qua
fang cao. non chuyon chuyon khoa.
– Nou khong co baf cu frIou chung nao dI kom. ram
Iong khong can fhIof duoc xom Ia mof bonh Iy. va
do do vIoc dIou frI chI mang fính fham my.
Ð|eu Ir|
– KhI khong co frIou chung kom fhoo va muc do ram
Iong khong qua nghIom frong. dIou frI chu you bang
cac bIon phap fham my nhu cao. Iam nhaf mau
hoac maf mau Iong. boI cac IoaI kom Iam rung Iong.
Tuy nhIon. phuong phap duy nhaf do Iam maf Iong
vInh vIon Ia dIon phan.
– KhI co kom fhoo cac frIou chung. co gang chan doan
phan bIof cac bonh IIon quan. KIom fra huyof fhanh
tcstostcronc va chuyon don chuyon khoa khI co kof
qua baf fhuong.
– KhI khong co frIou chung kom fhoo nhung muc do
ram Iong qua nghIom frong gay kho chIu. kIom fra
huyof fhanh tcstostcronc va chuyon don chuyon
khoa khI co kof qua baf fhuong. Co fho do nghI
dIou frI bang dIon phan.
PHAT H¡KN SOM ¡NG TH¡ V¡
!ng fhu vu va ung fhu co fu cung Ia 2 IoaI ung fhu
fhuong gap nhaf o phu nu nuoc fa. !ng fhu vu co kha
nang dIou frI fof nou duoc phaf hIon som. Nou phaf hIon
vao Iuc khoI ung fhu da qua Ion. vIoc dIou frI so raf kho
khan. fon kom nhIou va íf mang IaI hIou qua. !ng fhu vu
fhuong gap nhaf o phu nu frong do fuoI 35 – 45. hIom khI
gap o nhung do fuoI khac. nhaf Ia duoI 30.
!ng fhu vu fhuong xuaf hIon duoI dang mof khoI u
cung. duong nhu co dInh va khong gay dau frong vu. CIaI
doan nay khong gay ra baf cu kho chIu nao cho nguoI
bonh. vì fho íf duoc chu y don va khoI u am fham phaf
frIon.
VIoc phaf hIon som ung fhu vu khong kho khan. chI
can nguoI phu nu co mof so hIou bIof co ban va fap fhoI
quon fhuong xuyon fu kham vu – fof nhaf Ia moI fhang
mof Ian – do phaf hIon cac baf fhuong. VIoc chan doan
xac dInh faf nhIon Ia can co nhung xof nghIom chuyon
mon fIop fhoo sau do. nhung dIou quan frong nhaf van Ia
su phaf hIon kIp fhoI cua chính ban fhan nguoI bonh.
Iu khom vu
– Thuc hIon fu kham vu vao fhoI dIom khong co kInh
nguyof. vì fuyon vu fhuong cang frong cac gIaI doan
hanh kInh.
– Truoc hof. dung fruoc guong va quan saf ky haI vu.
Iuc dau dung fhang. sau do hoI nghIong nguoI ra
fruoc. Co gang phaf hIon:
* Su khac bIof baf fhuong vo kích fhuoc va hình
dang cua 2 vu. Iuu y Ia vu bon fhuan fay |chang
Cum nung y khou thuc hunh
352 353
Phu khou
han fay phaI) fhuong hoI Ion hon mof chuf. dIou
nay khong co gì baf fhuong.
* Quan saf bo maf da fron 2 vu. fìm nhung cho Iom
xuong hoac san suI. khac fhuong.
* Quan saf num vu do fìm cac vof Ioof hoac rI nuoc.
fhuong co fho Ia mau vang hoac do nhu mau. Co
fho dung ngon fay an nho quanh quang vu va
num vu do phaf hIon.
– Sau do. fIop fuc kham vu bang fay. VoI fu fho nam
ngua. dung mof caI goI ko duoI vaI phaI. fay phaI do
Ion dau. dung cac ngon fay fraI Ian Iuof an nho Ion
fung vung cua vu phaI do do fìm nhung cho fao cam
gIac noI com. ÐoI nguoc fu fho vo bon fraI. dung fay
phaI do kham vu fraI. Chu y chI dung cac ngon fay
an nho xuong. khong bop nan. vì khI bop nan fhì
co fho bI nham Ian khI cam fhay mo fuyon vu hoI
cung.
– CuoI cung. van o fu fho nam ngua. dung fay phaI
kham nach fraI va dung fay fraI kham nach phaI
do fìm xom co cho nao noI com baf fhuong frong
nach hay khong.
VIoc fu kham vu nhu fron raf don gIan. do Iam. nhung
Ia bIon phap huu hIou nhaf do phaf hIon som cac fruong
hop ung fhu vu. ÐI nhIon. khong phaI faf ca cac khoI u
baf fhuong duoc phaf hIon o vu dou Ia ung fhu. Trong
nhIou fruong hop. do co fho chI Ia nhung buou Ianh |buou
soI-fuyon) hoac nhung fruong hop khac nhu nang vu. soI
boc... Tuy nhIon. su phaf hIon som mof fruong hop ung
fhu vu co y nghIa raf quan frong don noI chung fa co fho
chap nhan nhung nham Ian con hon Ia bo sof mof khoI
ung fhu do cho no am fham phaf frIon. VIoc chan doan
xac dInh fhuong phaI do bac sI chuyon khoa fhuc hIon.
qua mof so kof qua xof nghIom chan doan nhu sIou am. X
quang vu |chup nhu anh)...
MAN K¡NH
Man kInh Ia hIon fuong cham duf kInh nguyof. xay
ra fu nhIon o phu nu frong do fuoI fu 45 – 55. do buong
frung khong con frung rung |suy buong frung). dan don
vIoc gIam manh noI fIof fo cstrogcn va fang anJrogcn.
gonaJotropin frong mau. Su gIam manh cstrogcn Ia
nguyon nhan gay ra cac roI Ioan khI man kInh.
Chon doon
– Chan doan xac dInh mof fruong hop man kInh chu
you dua vao cac frIou chung bIou hIon: boc hoa |Iam
da maf do. nong bung) va va mo hoI. am dao kho.
gIao hop dau... kom fhoo mof so frIou chung fam Iy
nhu Io au. fram cam...
* Khoang 70% phu nu khI man kInh fraI qua frIou
chung nong bung maf va va mo hoI vo dom. co
fho koo daI fu 2 – 5 nam hoac Iau hon.
* Phan Ion phu nu khI man kInh xay ra frIou chung
kho am dao. Su suy gIam cstrogcn Iam cho Iop
Cum nung y khou thuc hunh
354 355
Phu khou
nIom mac am dao bI foo mong. am dao do nhIom
frung va dau khI gIao hop.
* Trong mof so fruong hop khac. phan co bang
quang va nIou dao cung bI foo. co fho gay ra hoI
chung nIou dao. Iam nguoI bonh co cam gIac day
bang quang va muon dI fIou IIon fuc.
* Cac roI Ioan khac fhuong gap Ia roI Ioan gIac ngu.
hay quon. maf kha nang fap frung. do khoc. Io
Iang. chan sInh hoaf fình duc...
– Can chan doan IoaI fru cac fruong hop dac bIof
nhu:
* Co fhaI.
* RoI Ioan chuc nang fuyon gIap.
– NgoaI ra. can kIom fra huyof fhanh ISH |/o//ic/c
stimu/ating bormonc) khI chan doan nghI ngo o cac
doI fuong:
* Phu nu da caf bo fu cung.
* Phu nu su dung vIon franh fhaI kof hop |COCP)
hoac IIou phap fhay fho bormon |HRT) va fhuong
xuyon xay ra hIon fuong cbay mau tbu boi. fuong
fu nhu mau kInh nguyof.
* Phu nu da fung bI vo kInh do dung vIon franh
fhaI chI co progcstcron |POP).
* Nhung nguoI bI fhIou kInh hoac vo kInh va nhung
frIou chung man kInh som. fruoc fuoI 45.
– Nou huyof fhanh ISH > 20!/Iíf fhì chan doan xac
dInh Ia man kInh. nhung ngay ca mof muc do fang
nho fhoI cung co fho goI y kha nang nay.
– Cac frIou chung roI Ioan chuyon hoa sau fhoI ky
man kInh fhuong xuaf hIon raf fro. co fho frong
khoang 10 – 15 nam sau do. chang han nhu chung
Ioang xuong Iam xuong do gay. fang fích fu mo Iam
fang nguy co xo vua dong mach va nguy co mac cac
bonh dong mach vanh. cac con dof quy fIm mach...
Ð|eu Ir|
– Cung cap cho bonh nhan nhung hIou bIof can fhIof
vo hIon fuong man kInh. gIaI fhích do ho bIof rang
day Ia mof chuyon bIon fu nhIon khong fho franh
khoI. va khong co gì phaI Io Iang vo nhung fhay doI
frong co fho.
– Huong dan bonh nhan vo su fhích nghI voI nhung
fhay doI va fao mof moI fruong fình cam. fam Iy
fhích hop. gIam bof nhung cang fhang frong doI
song vao gIaI doan man kInh.
– Ðu phong cac bonh fIm mach va bonh Ioang xuong
bang cac bIon phap fhích hop.
– Trong nhung fruong hop cac frIou chung man kInh
qua nghIom frong. vIoc dIou frI co fho fhuc hIon
bang cach su dung bormon fhay fho. nghIa Ia cung
cap mof Iuong cstrogcn cho co fho do Iam gIam nho
cac frIou chung do suy gIam cstrogcn. Mof so bonh
Cum nung y khou thuc hunh
356 35?
Phu khou
nhan khong fho su dung IIou phap fhay fho bormon
nay. chang han nhu do bI ung fhu vu. co fho su dung
cac IoaI fhuoc chon bcta.
– Cac fruong hop chay mau am dao khong dou. chay
mau raf nhIou hoac gay dau dou khong phaI dau
hIou bình fhuong cua man kInh. can chuyon ngay
don bac sI chuyon khoa do fìm hIou nguyon nhan.
co fho can phaI sInh fhIof noI mac fu cung.
– Chay mau am dao ngay cang íf dan dI khI don gan
do fuoI man kInh. Ðaf ky fruong hop chay mau am
dao nao xay ra khoang 6 fhang hoac Iau hon nua
sau ky kInh nguyof cuoI cung dou can phaI chuyon
ngay don bac sI chuyon khoa do chan doan IoaI fru
cac bonh ac fính.
L¡K¡ PHAP THAY THK HORMON (HRT)
VIoc su dung IIou phap fhay fho bormon. ngoaI kha
nang Iam gIam nho cac frIou chung cua man kInh con
gIup ngan ngua cac nguy co IIon quan don nhung roI Ioan
sau khI man kInh. chang han nhu chung Ioang xuong va
cac bonh fIm mach. xo vua dong mach... Vì fho. IIou phap
nay non duoc can nhac su dung cho faf ca phu nu vao cac
gIaI doan fIon man kInh. hau man kInh. va nhaf Ia nhung
phu nu man kInh som.
Estrogcn duoc su dung don doc so kích fhích noI mac fu
cung. co fho dan don fang san noI mac fu cung hoac Iam
gIa fang nguy co ung fhu fhan fu cung. Ðo do. frong IIou
phap fhay fho bormon. nguoI fa fhuong dung cstrogcn
kom fhoo voI progcstcron do gIam fhIou nguy co fron.
$u dung ||eu phop Ihoy Ihe hormon (HPI)
Thuoc co fho duoc su dung o dang vIon uong. mIong
dan fron da. hoac dang kom boI ngoaI da. voI cung mof
muc dích Ia cung cap dou dan cstrogcn cho co fho fhoo
mof IIou Iuong da fính foan fruoc.
– Nou dung IoaI vIon uong. IIou frình cho moI fhang
fhuong Ia:
* Tu ngay dau fIon don ngay fhu 14 cua chu ky kInh
nguyof. dung vIon uong cstrogcn.
* Trong 10 ngay fIop fhoo. dung vIon uong
progcstcron.
* Sau do ngung fhuoc hoan foan frong nhung ngay
con IaI cua ky kInh. khoang 1 fuan. Ðo nguoI dung
fhuoc do nho. fhuan fIon hon frong vIoc dung
fhuoc. doI khI nha san xuaf cung kom fhoo vI fhuoc
nhung vIon gIa duoc |p/accbo – vIon fhuoc hoan
foan khong co hoaf fính) do uong vao nhung ngay
nay. Trong gIaI doan nay fhuong xay ra chay mau
am dao. nhung khong phaI kInh nguyof fu nhIon
ma hoan foan Ia do fac dung cua vIoc dung fhuoc.
duoc goI Ia “cbay mau tbu boi”. voI Iuong mau co
mau nhaf hon. íf hon kInh nguyof bình fhuong va
chI koo daI 2 hoac 3 ngay. Chay mau nhIou va koo
Cum nung y khou thuc hunh
358 359
Phu khou
daI Ia mof dau hIou baf fhuong va can phaI don
kham ngay voI bac sI chuyon khoa.
– Nou dung mIong dan fron da. cstrogcn frong mIong
dan so duoc gIaI phong dan dan fruc fIop vao mau.
khong qua gan. va nguoI bonh can duoc cho uong
kom progcstcron.
– Cung co fho dung dang mIong cay duoI da. voI
kha nang gIaI phong dan dan mof Iuong cstrogcn
on dInh vao mau. va phaI cay IaI sau khoang vaI
fhang. Cac dang cay duoI da va dan fron da fhuong
daf fIon hon so voI dang vIon uong.
– Ðo dIou frI cac frIou chung nhu kho am dao. co fho
dung dang kom do boI fruc fIop vao am dao. Thuoc
so fham qua da va nhanh chong dI vao mau. Tuy
nhIon. gIaI phap nay fhuong chI duoc dung ngan
han.
– Mof so fac dung phu co fho xuaf hIon. chang han
nhu cang dau vu. u nuoc. cang bap chan...
– ThoI gIan dIou frI fhuong Ia fu 2 – 5 nam. Can
fhuong xuyon fhuc hIon mof cach dou dan cac xof
nghIom nhu: kIom fra can nang. huyof ap. kham vu
va vung chau. Iam kính phof co fu cung. sInh fhIof
noI mac fu cung... Cac xof nghIom nay gIup bac sI
dIou frI fhoo doI nhung chuyon bIon vo suc khoo
cua nguoI bonh. cung nhu phaf hIon kIp fhoI baf
cu fruong hop baf fhuong nao. nhaf Ia kha nang bI
ung fhu.
– Trong mof so fruong hop. IIou phap fhay fho bormon
khong fho duoc chI dInh vì co fho mang IaI mof so
nguy co khac cho nguoI bonh. chang han nhu Iam
dong mau baf fhuong. gIa fang kha nang bI ung
fhu hoac faI phaf ung fhu. Mof cach cu fho. IIou
phap fhay fho bormon khong duoc chI dInh frong
cac fruong hop sau:
* NguoI nghIon fhuoc Ia nang.
* NguoI bonh fhuyon fac mach.
* NguoI bI bonh o gan hoac fhan nghIom frong.
* NguoI bI bonh fuI maf.
* NguoI cao huyof ap nang.
* NguoI co cac khoI u ac fính o vu hay noI mac fu
cung.
* NguoI bI xo cung faI. vì co fho fro non nghIom
frong hon khI dung IIou phap nay.
Uu vo nhuoc d|em cuo ||eu phop Ihoy Ihe hormon
– Mof so uu dIom co fho nhan fhay Ia:
* ÐIou frI hIou qua cac frIou chung boc Io ro cua gIaI
doan man kInh.
* Ngan ngua duoc bonh Ioang xuong. cac bonh fIm
mach. xo vua dong mach...
– Mof so nhuoc dIom cua IIou phap nay Ia:
Cum nung y khou thuc hunh
360 361
Phu khou
* HIon fuong chay mau am dao fro IaI mof cach
dou dan fhoo quy frình dung fhuoc. xay ra o raf
nhIou phu nu con fu cung. HIon fuong nay fhuong
duoc goI Ia su “cbay mau tbu boi”. baf dau ngay
sau khI ngung fhuoc progcstcron. fhuong koo daI
chI vaI ba ngay. voI Iuong mau co mau nhaf hon
va íf hon kInh nguyof bình fhuong. Mof so phu
nu man kInh fhay kho chIu voI hIon fuong nay. vì
ho nghI rang sau khI man kInh ho co quyon doI
hoI duoc “sacb sc”. Trong fhuc fo. nou dIou chInh
ham Iuong fhuoc dang su dung so co fho Iam gIam
hoac maf dI hIon fuong nay. Nhung cac chuyon
gIa y fo cho rang nhu vay so khong co IoI cho kha
nang ngan ngua bonh fIm.
* Tang nho nguy co ung fhu vu. IIon quan don fhoI
gIan dung fhuoc.
Nhung d|eu con |uu y
– Estrogcn chI non dung voI IIou Iuong duy frì fhap
nhaf vua du do co hIou qua.
– Su dung cstrogcn IIon fuc moI ngay chI non ap dung
cho nhung phu nu da caf bo fu cung. chang han voI
IIou dung Prcmarin 0.625 – 1.25mg moI ngay.
– Cac phu nu con fu cung non duoc cho dung kof hop
cstrogcn voI progcstcron. IIou frình dIou frI fhuong
duoc su dung Ia dung cstrogcn IIon fuc frong 14 ngay
dau. sau do Ia khoang 10 ngay dung progcstcron.
IIou frình nay so fao ra su chay mau am dao dou
dan moI fhang. fuong fu nhu kInh nguyof. Cac cho
pham fhuong dung Ia: Nuoc//c hay Prcmpak-C.
– Mof so dang fhuoc moI co fho fao ra chu ky chay
mau am dao 3 fhang 1 Ian |nhu TriJcstra). IoaI
fhuoc nay non duoc dung cho nhung phu nu vao gIaI
doan fIon man kInh. co fho Iam cho cac frIou chung
kInh nguyof xuaf hIon fro IaI vao gIaI doan ngung
fhuoc o cuoI chu ky |hoac gIaI doan dung gIa duoc).
– Mof so dang fhuoc moI kof hop dung IIon fuc
cstrogcn va progcstcron. Iam duf han hIon fuong
chay mau am dao |nhu Prcmiquc, K/io/cm). Cach
dung fhuoc IIon fuc nay chI non dung cho nhung
phu nu sau man kInh íf nhaf Ia 1 nam. Trong gIaI
doan baf dau dung fhuoc. co fho co chay mau am
dao baf fhuong do fac dung phu fhuong gap cua
fhuoc. Nhung nou chay mau koo daI. can chan doan
IoaI fru nhung baf fhuong o noI mac fu cung. va
non can nhac chuyon sang cach dung fhuoc fhoo
chu ky nhu fruoc day.
– VIon uong franh fhaI kof hop |COCP) duoc dung
voI IIou fhap cung co hIou qua gIong nhu IIou phap
fhay fho bormon. cung gIup franh duoc bonh Ioang
xuong. VoI nhung phu nu khoo manh va khong huf
fhuoc. co fho chI dInh dung fhuoc nay cho don khI
man kInh.
Cum nung y khou thuc hunh
362 363
Phu khou
– Tibo/onc phoI hop hoaf fính cstrogcn. progcstcron
va anJrogcn you. khong fao ra hIon fuong chay mau
am dao. nhung fac dung phu fhuong gap Ia rI nhung
vof mau nho.
– Kom cstrogcn dung boI vao am dao frong nhung
fruong hop co van do vo fIof nIou-sInh duc va nguoI
bonh khong muon dung dang vIon uong hoac bI
chong chI dInh. Thuc ra. fhuoc van duoc hap fhu
do co fac dung foan fhan. va nou su dung frong
mof fhoI gIan daI van can phaI kom fhoo vIon uong
progcstcron fu 10 – 14 ngay moI fhang do chong IaI
su fang san noI mac fu cung.
– Trong fhoI gIan su dung IIou phap fhay fho bormon.
nguoI bonh can duoc fhoo doI frong fhoI gIan 3
fhang. sau do Ia kIom fra dInh ky 6 fhang hoac moI
nam mof Ian. Muc dích fhoo doI va kIom fra nham
phaf hIon nhung dau hIou baf fhuong. voI mof so
you cau nhu:
* Phaf hIon cac fruong hop chay mau am dao baf
fhuong. Tình frang chay mau am dao baf fhuong
Ia pho bIon frong khoang 2 – 3 fhang dau fIon
dung fhuoc. nhung sau fhoI gIan nay fhì chay mau
am dao baf fhuong can phaI duoc Iuu y fìm kIom
nguyon nhan.
* Mof so phu nu con fu cung co fho khong co hIon
fuong “cbay mau tbu boi” sau khI dung progcstcron.
ÐIou nay khong co gì phaI Io Iang. nhung can IoaI
fru kha nang co fhaI.
* Thoo doI cac you fo fhong fhuong nhu huyof ap.
can nang.
* Kham am dao. chI fhuc hIon khI co su chay mau
am dao baf fhuong.
* KIom fra kính phof mau.
* Chup nhu anh |X quang vu).
BKNH O CO T¡ C¡NG
Co fu cung Ia bo phan nhay cam voI raf nhIou bonh
Iy pho bIon o phu nu. VIoc fhoo doI. kIom fra sang Ioc
fhuong xuyon bo phan nay co fho gIup phaf hIon kIp fhoI
nhIou bonh ac fính. gIup cho vIoc dIou frI do dang va co
hIou qua hon so voI nhung fruong hop phaf hIon fro.
– NguoI phu nu cung can duoc huong dan vo nhung
kIon fhuc co ban do phong ngua ung fhu co fu cung.
chang han nhu:
* Ðo fhuoc Ia gIup ha fhap nguy co bI ung fhu co fu
cung.
* CIa fang so nguoI quan ho fình duc so Iam fang
nguy co mac bonh.
* CIao hop voI nhung nguoI co mun coc sInh duc
Iam fang nguy co. fru khI co su dung bao cao su.
* Phuong phap ngua fhaI bang mang ngan am dao
co fho gop phan bao vo co fu cung.
Cum nung y khou thuc hunh
364 365
Phu khou
– Mof so nguyon fac sau day co fho gIup phan IoaI cac
doI fuong sang Ioc do fhoo doI. kIom fra bonh o co
fu cung:
* Taf ca phu nu frong do fuoI fu 20 – 64. da fung
co quan ho fình duc. dou phaI duoc kIom fra sang
Ioc íf nhaf 5 nam mof Ian.
* VIoc kIom fra sang Ioc khong can fhIof doI voI
nhung phu nu chua fung co sInh hoaf fình duc.
* Nhung phu nu fu 65 fuoI fro Ion co kof qua xof
nghIom kính phof am fính khong can fhIof phaI
fIop fuc fhoo doI kIom fra. Nhung phu nu fu 65
fuoI fro Ion chua bao gIo Iam xof nghIom kính
phof non duoc khuyon khích fhuc hIon xof nghIom
nay.
* Cac chI dan fhoo doI sau do hoac chuyon chuyon
khoa do soI am dao fuy fhuoc vao kof qua xof
nghIom kính phof.
– Cac fruong hop sau day can duoc chI dInh fhuc hIon
xof nghIom kính phof co fu cung:
* Chay mau am dao ngoaI fhoI ky hanh kInh.
* Chay mau am dao sau khI gIao hop.
* Quan saf co fu cung fhay co nhung dau hIou dang
nghI ngo.
Coc Iruong hop nh|em Irung
– NhIom Tricbomonas: dIou frI bang khang sInh dang
vIon uong. Can dIou frI ca cho nguoI co quan ho fình
duc voI bonh nhan.
– NhIom nam CanJiJa: dIou frI khI xuaf hIon cac
frIou chung.
– NhIom Actinomyccs israc/ii hoac cac chung
Actinomyccs khac: fhuong Ia khI co dung dung cu
franh fhaI daf frong fu cung.
* Nou khong fhay xuaf hIon frIou chung gì. Iay
dung cu franh fhaI daf frong fu cung ra. go bo
phan chI cof va guI dI nuoI cay do xac dInh. Thay
fho ngay bang mof dung cu moI fhuong so Iam
maf dI su hIon dIon cua Actinomyccs. Iap IaI xof
nghIom kính phof sau 6 fhang. roI sau do Ia hang
nam.
* Nou co kom fhoo cac frIou chung nhu dau vung
chau. gIao hop dau. co chaf fIof ra fu am dao. Iay
dung cu franh fhaI daf frong fu cung ra. go bo
phan chI cof va guI dI nuoI cay va ngoay bonh
pham co fu cung. Nou xac dInh co Actinomyccs.
dIou frI bang ponIcIIIIn IIou cao 2 – 3g moI ngay.
IIon fuc frong vong 3 fhang. Thay fho bang mof
bIon phap franh fhaI khac.
– NhIom Hcrpcs simp/cx: nou khong co frIou chung gì
fhì khong can dIou frI.
Cum nung y khou thuc hunh
366 36?
Phu khou
– Nhung fhay doI do vIom: khong can fhIof phaI dIou
frI. nhung nou can co fho fhuc hIon ngoay bonh
pham vung sau am dao va fìm Cb/amyJia.
VO S¡NH
Vo sInh Ia fình frang khong fhu fhaI o nhung cap nam
nu co sInh hoaf fình duc bình fhuong. khong ap dung baf
cu bIon phap franh fhaI nao. frong fhoI gIan fu 2 nam
fro Ion. Khoang 15% so nguoI co quan ho hon nhan chIu
anh huong cua fình frang nay. RIong faI Hoa Ky. uoc fính
co khoang 6 frIou cap vo chong bI vo sInh. Tuy nhIon.
khoang mof nua frong so do co fho co con nou duoc dIou
frI cac nguyon nhan gay vo sInh.
Qua frình fhu fhaI fraI qua nhIou gIaI doan khac nhau.
va su fro ngaI o baf cu dau frong so nhung gIaI doan nay
dou dan don vo sInh. Truoc hof. fInh dIch cua nguoI dan
ong duoc fao ra frong cac fInh hoan phaI co du cac dIou
kIon bình fhuong do co fho fhu fInh voI frung cua nguoI
phu nu. duoc fao ra frong buong frung. Trong qua frình
gIao hop. fInh dIch duoc phong ra vao gIaI doan xuaf fInh
phaI duoc dua sau vao frong am dao cua nguoI phu nu. Tu
do. fInh frung dI vao fu cung roI nguoc Ion cac voI frung
|2 ong noI buong frung voI fu cung) va fIop xuc voI frung.
Nou sau khI fIop xuc. frung duoc fhu fInh va cac dIou kIon
fIop fhoo dou fhuan IoI. frung fhu fInh so dI fu voI frung
vao fu cung. roI bam vao nIom mac fu cung va fIop fuc
phaf frIon fhanh bao fhaI.
Nguyen nhon
– Khoang 1/3 so fruong hop vo sInh Ia khong gIaI
fhích duoc nguyon nhan. hoac co nguyon nhan kof
hop o ca 2 nguoI moI gay ra vo sInh.
* TuoI fac Ia mof frong cac nguyon nhan anh huong
don ca haI gIoI nam va nu. Nu gIoI co kha nang
fhu fhaI cao nhaf vao do fuoI 18 – 19 va duy frì
kha nang nay cho don khoang 25 fuoI. Sau do.
nong do cac hormon frong mau gIam nho dan va
do do kha nang fhu fhaI cung gIam fhoo cho don
fuoI 35. Tu sau 35 fuoI. kha nang fhu fhaI xuong
fhap raf nhanh cho don fuoI man kInh |fu 45
– 55) fhì xom nhu kha nang fhu fhaI khong con
nua. O nam gIoI. kha nang co con khong suy gIam
fhoo nhung dIom moc ro rang nhu vay. nhung
fhuc fo Ia nguoI dan ong cang Ion fuoI fhì kha
nang co con cang gIam dI.
* NhIom sac fho baf fhuong o mof frong haI nguoI
hoac ca haI cung Ia nguyon nhan gay vo sInh.
nhung fhuong hon Ia gay ra cac fruong hop say
fhaI. Co don khoang 60% cac fruong hop say fhaI
frong 3 fhang dau fIon cua fhaI ky Ia do cac baf
fhuong vo nhIom sac fho.
* Cac bonh Iay qua duong fình duc nhu Iau. cb/amyJia
nou khong duoc dIou frI cung fhuong Ia nguyon
nhan dan don vo sInh. Trong raf nhIou fruong
Cum nung y khou thuc hunh
368 369
Phu khou
hop. cac bonh nay khong boc Io frIou chung va do
do nguoI bonh hoan foan khong bIof mình dang
mac bonh. Trong khI do. nhung can bonh nay van
am fham phaf frIon va gay ra nhung fon fhuong
khong hoI phuc cho cac co quan sInh duc. Chang
han. o phu nu co fho dan don bonh vIom vung
chau. gay fon fhuong fu cung. voI frung. buong
frung. Ðonh cung gay ra fình frang fhaI ngoaI
fu cung. fhuong nhaf Ia fhaI phaf frIon frong voI
frung. mof fình frang co fho gay nguy hIom don
fính mang. Con o nam gIoI. cac bonh Iay qua
duong fình duc co fho dan don fình frang fInh
frung khong co kha nang fhu fInh voI frung.
* Mof nguyon nhan vua duoc kham pha gan day
Ia vo sInh gay ra do ho mIon dIch cua co fho. Vì
nhung Iy do con chua duoc bIof. o mof so nguoI.
nam gIoI cung nhu nu gIoI. co fho fao ra mof IoaI
khang fho dac bIof co kha nang fan cong va fIou
dIof fInh frung. Cac khang fho nay cung gay ra
vo sInh qua vIoc Iam cho fInh frung bam IaI voI
nhau fhanh fung cum non khong fho fhu fInh voI
frung.
– Khoang 1/3 so fruong hop vo sInh Ia do cac bonh Iy
cua nguoI phu nu. chang han nhu:
* Khong rung frung: Thuong khong ro nguyon nhan.
nhung co fho do maf can bang noI fIof fo. do cang
fhang fam Iy. do cac bonh cua buong frung nhu
buou hoac nang...
* Tac nghon voI frung: fhuong xay ra sau vIom vung
chau. Iam ngan can fInh frung don voI frung.
* ÐI faf bam sInh khong co mof hoac haI voI frung.
hoac voI frung da bI caf bo.
* Ðonh cua fu cung. nhu u xo fu cung. Iac noI mac
fu cung.
* ÐIch nhay o co fu cung co khang fho dIof hoac
Iam baf dong fInh frung. Trong mof so fruong
hop. dIch nhay co fu cung qua dam dac don muc
fInh frung khong fho dI chuyon qua do duoc.
* Ðaf fhuong nhIom sac fho |you fo dI fruyon).
– Khoang 1/3 so fruong hop vo sInh co nguyon nhan
do nguoI dan ong. fhuong Ia:
* Khong san xuaf du fInh frung khoo manh. co qua
íf hoac khong co fInh frung. Vo maf so Iuong. mac
du cuoI cung chI co mof fInh frung duy nhaf dI vao
frung fhu fInh. nhung nhung nguoI dan ong co so
Iuong fInh frung duoI 20 frIou frong mof mIIIIíf
fInh dIch fhuong gIam kha nang co con. Vo maf
pham chaf. fInh frung phaI khoo manh. khong
bI dI dang. co kha nang dI chuyon fof. Nhung
fInh frung kom kha nang dI chuyon so khong fho
dI qua hof doan duong fu am dao don voI frung
do fIop xuc va fhu fInh voI frung. TInh frung dI
dang cung khong co kha nang fhu fInh voI frung.
Cum nung y khou thuc hunh
3?0 3?1
Phu khou
Trong mof so fruong hop. fInh frung co doI song
qua ngan non sau khI xuaf fInh khong don duoc
voI frung.
* Tac nghon ong sInh fInh hoac fon fhuong ong
phong fInh |fhuong xay ra sau nhIom frung duong
sInh duc nhu bonh Iau) Iam cho fInh frung khong
xuaf ra duoc.
* Ðonh gIan fInh mach o bìu.
* Su phaf frIon baf fhuong cua fInh hoan do bonh
noI fIof hoac fon fhuong fInh hoan |vIom fInh
hoan) Iam fInh frung bI you.
* Su dung cac chaf co doc. fhuoc Ia. ma fuy... Iam
gIam so Iuong fInh frung.
* Khong dua duoc fInh frung vao am dao. nhu frong
fruong hop bI IIof duong hoac cac bonh anh huong
don su xuaf fInh.
* Truong hop hIom gap hon Ia do baf fhuong nhIom
sac fho hoac bonh dI fruyon |nhu xo hoa dang
boc).
Chon doon
– Ðo co raf nhIou you fo anh huong don vIoc fhu fhaI.
non kha nang fhu fhaI khong bao gIo co fho Ia
100%. ma can co mof khoang fhoI gIan nhaf dInh.
NguoI fa uoc fính rang frong mof fhang. fy Io fhu
fhaI frung bình o nhung cap vo chong hoan foan
khoo manh bình fhuong va gIao hop dou dan cung
chI co 20%. NoI chung. frong nhung dIou kIon bình
fhuong. vIoc chan doan vo sInh chI non baf dau
xof don sau khI mof cap vo chong da co quan ho
fình duc bình fhuong voI nhau íf nhaf Ia 12 fhang.
khong ap dung baf cu bIon phap franh fhaI nao ma
khong xay ra fhu fhaI. Khoang 90% phu nu bình
fhuong co fhaI frong khoang fhoI gIan nay.
– Xac dInh cac dIou kIon bình fhuong do fhu fhaI.
chang han nhu gIao hop dou dan vao fhoI gIan rung
frung |fu ngay fhu 8 – 17 cua chu ky kInh nguyof
moI fhang).
– KhI chan doan cac nguyon nhan. non daf van do o
ca 2 phía. Vì fho. cac cap vo chong vo sInh non cung
don kham bonh.
– Chan doan xac dInh can IoaI fru cac nguyon nhan
bonh Iy. TIon hanh ghI nhan va khao saf cac IoaI
fhuoc ma ho da su dung. cac bonh faf ma ho da fraI
qua. Ðac bIof cung chu y don moI fruong Iam vIoc
co fIop xuc voI cac chaf doc haI hay khong. Nou
khong fìm ra nguyon nhan gay vo sInh. fIop fuc
fIon hanh vIoc chan doan o fung nguoI.
– Chan doan o nu gIoI bao gom:
* Tìm hIou chu ky kInh nguyof. fhoo doI fhan nhIof
frong chu ky kInh do xac dInh ngay rung frung.
xof nghIom mau va nuoc fIou do xac dInh vIoc co
rung frung bình fhuong hay khong.
Cum nung y khou thuc hunh
3?2 3?3
Phu khou
* Chup X quang fu cung. voI frung do phaf hIon cac
dau hIou baf fhuong.
* SoI o bung do khao saf co quan sInh duc va phaf
hIon cac baf fhuong nhu buou hoac nang.
* Tìm cac dau hIou maf can bang noI fIof fo nhu
ram Iong. noI mun. boo phì...
– Chan doan o nam gIoI bao gom:
* Kham fhuc fho do phaf hIon cac vIom nhIom hay
baf fhuong o duong vaf. fInh hoan. bìu. fuyon fIon
IIof.
* Tìm cac dau hIou maf can bang noI fIof fo nhu vu
Ion. ram Iong fron fhan mình hoac fron maf.
* Phan fích fInh dIch do xac dInh so Iuong va pham
chaf. TInh dIch fhuong duoc Iay ra bang cach fhu
dam sau khI nguoI dan ong da khong xuaf fInh
frong íf nhaf Ia 48 gIo. sau do duoc dua dI xof
nghIom ngay frong vong 2 gIo.
– Nhung gIa frI bình fhuong cua fInh dIch duoc ghI
nhan nhu sau:
* Tho fích fInh dIch: > 2mI
* So Iuong fInh frung: > 20 frIou/mI
* TInh frung dI dong: > 50%
* Hình fhaI bình fhuong: > 50%
– Thaf ra. frong mof mIIIIíf fInh dIch cua nguoI khoo
manh co fho chua don 100 frIou fInh frung. va moI
Ian xuaf fInh co fho fu 3 – 4mI fInh dIch. nhung
nhung gIa frI fron duoc xom Ia foI fhIou do dap ung
dIou kIon fhu fInh duoc voI frung.
Ð|eu Ir|
– ÐIou frI fuy fhoo nguyon nhan duoc chan doan.
– Trong nhung fruong hop khong xac dInh duoc
nguyon nhan. fhuong non huong dan bonh nhan
nhung bIon phap nang cao fong frang nhu fhay doI
cho do an uong fof hon. gIam hoac bo ruou. fhuoc Ia.
IoaI fru nhung cang fhang fam Iy frong doI song...
– Truong hop xac dInh vo sInh do nguoI phu nu
khong rung frung. co fho dIou frI bang c/omipbcn
50mg moI ngay. IIon fuc frong 5 ngay. baf dau fu
ngay fhu 2 cua chu ky kInh nguyof. Sau khI dung
fhuoc. fhoo doI do xac dInh vIoc rung frung fhong
qua Iuong progcstcron fang vao ngay fhu 19 – 21.
Nou xac dInh khong rung frung. fIop fuc dIou frI
dof fhu haI voI IIou gap doI |100mg). cung frong 5
ngay. ChI dIou frI don dof fhu ba ma fhoI.
3?4 3?5
Benh duong t¡et n¡eu
800k 00000 t|0t 0|00
NH¡KM TR¡NG O¡ONG T¡KT N¡K¡
Ðuong fIof nIou bao gom cac co quan fham gIa frong
vIoc baI fIof nuoc fIou nhu fhan. bo fhan. nIou quan. bang
quang. nIou dao. NhIom frung duong fIof nIou Ia fình
frang nhIom frung o baf cu co quan nao frong duong fIof
nIou.
NhIom frung fhuong gay vIom. nhung vIom nIou dao
co fho co nhIom frung hoac khong. VIom bang quang va
vIom daI fhan. bo fhan hau nhu bao gIo cung do nhIom
frung. VIom nIou dao fhuong gap o nam gIoI nhIou hon.
nhung nou xof chung vo nhIom frung duong fIof nIou fhì
fy Io mac bonh o nu gIoI IaI cao hon nam gIoI. ÐIou nay co
fho Ia do nIou dao cua nu gIoI ngan hon |khoang 3.8cm)
so voI nIou dao cua nam gIoI |khoang 20cm). vì fho vI
khuan fu am ho raf do dang xam nhap vao bang quang va
gay vIom nhIom. Hau mon cung Ia noI fhuong co vI khuan
bam IaI. do roI fu do so co dIp xam nhap vao duong fIou
qua am ho. NgoaI ra. am ho phu nu raf do co vI khuan
fích fu. nou khong duoc Iam sach dung muc.
CIao hop nam nu doI khI cung Ia nguyon nhan gay
nhIom frung duong fIof nIou cho phu nu. Ðo su co xaf khI
gIao hop. vI khuan bI day Ion bang quang do hon. vì Io
fIou nam raf gan cua am dao. Tham chí co khI duong vaf
Ia nguon mang vI khuan don. nou khong co nhung bIon
phap vo sInh fhích hop.
NhIom frung duong fIof nIou raf fhuong gap o nhung
phu nu co sInh hoaf fình duc. phu nu co fhaI. phu nu man
kInh va nam gIoI bI phì daI fuyon fIon IIof. Cac bIou hIon
fhong fhuong Ia dI fIou nhIou Ian. kho fIou va nuoc fIou
duc. doI khI dau hoac nhay cam o vung fron mu hay fhaf
Iung. Cac fruong hop nang co fho fIou ra mau. sof cao.
Tuy nhIon. co don mof nua so fruong hop xuaf hIon cac
frIou chung nhIom frung duong fIof nIou o phu nu khong
mang fhaI khong phaf hIon fhay nhIom khuan. non vIoc
dIou frI bang fhuoc frong nhung fruong hop nay Ia khong
can fhIof.
Nguyen nhon
– VIom nIou dao fhuong do cac bonh Iay qua duong
fình duc. chang han nhu bonh Iau.
– VI khuan gay cac bonh nhIom frung duong fIof nIou
fhuong fu fruc frang Ian sang. Mof so fruong hop
cung co fho do vI khuan fu duong mau. Mof so vI
khuan gay nhIom frung duong fIof nIou fhuoc IoaI
kho nuoI cay nhu Cb/amyJia, GarJncrc//a.
– VIom foo am dao.
– Thuong fon do gIao hop.
– NhIom frung duong fIof nIou o nam gIoI fhuong
xuaf hIon sau mof you fo fao dIou kIon fhuan IoI cho
Cum nung y khou thuc hunh
3?6 3??
Benh duong t¡et n¡eu
nhIom frung. chang han nhu nghon duong fIou hay
hop nIou dao.
– NhIom frung duong fIof nIou o nu gIoI co fho xay ra
baf cu Iuc nao. nhung co fy Io cao hon o phu nu co
fhaI.
– Mof so nguyon nhan co fho gay nhIom frung duong
fIof nIou o ca nam Ian nu Ia soI fhan. u bang quang.
baf fhuong bam sInh o duong fIof nIou.
– Taf cof song cho doI. chan fhuong fuy song Iam anh
huong don kha nang Iam frong bang quang. raf do
dan don nhIom frung duong fIof nIou.
Chon doon
– Ðua vao cac frIou chung fhuong gap nhu fIou nhIou
Ian. kho fIou hoac buof raf khI fIou. nuoc fIou duc
hoac fIou ra mau. sof.
– Co fho dung quo fhu nuoc fIou do kIom fra su hIon
dIon cua protcin. nitrat va bach cau do nhIom frung
hay vIom gay ra frong nuoc fIou. Nou kof qua cho
fhay khong co protcin. nitrat va bach cau. co kha
nang cac frIou chung bonh da xuaf phaf fu mof
nguyon nhan khac hon Ia nhIom frung duong fIof
nIou.
– Xof nghIom mau nuoc fIou gIua dong qua soI kính
hIon vI. nuoI cay vI khuan. fìm hIou do nhay cam
khang sInh. Chan doan xac dInh mof muc do nhIom
frung dang ko khI so Iuong mof IoaI vI khuan vuof
qua 10
5
/mI va so Iuong bach cau Ion hon 50/mm
3
.
– VIoc nuoI cay vI khuan frong mau nuoc fIou gIua
dong fhuong can duoc fhuc hIon o cac doI fuong sau
day:
* Phu nu co fhaI.
* Tro om.
* Nam gIoI.
* Ðonh nhan phaI daf ong fhong duong fIou.
* Ðonh nhan khong dap ung voI dIou frI bang khang
sInh.
* Ðonh nhan co cac frIou chung daI dang o duong
fIof nIou.
– VoI cac fruong hop nhIom frung faI phaf. co fho
can co mof so xof nghIom chan doan day du hon.
chang han nhu:
* Chup X quang vung bung khong chuan bI do phaf
hIon soI can quang.
* SIou am duong fIof nIou hoac X quang duong fIof
nIou co dung fhuoc can quang do IoaI fru soo vo
fhan do Ian nhIom frung fruoc.
– Nam gIoI co cac frIou chung fuong fu nhung khong
bI nhIom frung raf co fho bI vIom fuyon fIon IIof.
TrIou chung kom fhoo fhuong Ia cam gIac kho chIu
phía sau 2 fInh hoan. co fho co fIof dIch o dau duong
vaf. Can xof nghIom mau nuoc fIou gIua dong do
Cum nung y khou thuc hunh
3?8 3?9
Benh duong t¡et n¡eu
xac dInh IoaI fru nhIom frung duong fIof nIou. Chan
doan xac dInh vIom fuyon fIon IIof bang xof nghIom
mau nuoc fIou dau dong buoI sang do soI kính hIon
vI. cung co fho xof nghIom dIch fIof o dau duong vaf
Iay duoc sau khI xoa fuyon fIon IIof.
Ð|eu Ir|
– ÐIou frI fhuong fuy fhuoc vao doI fuong. NhIom
frung duong fIof nIou voI muc do cac frIou chung
khong nghIom frong fhuong duoc dIou frI nhu sau:
* Phu nu: Ðung Trimctboprim 200mg. moI ngay 2
Ian. IIon fuc frong 3 ngay.
* Tro om fron 12 fuoI va nam gIoI: Ðung
Trimctboprim 200mg. moI ngay 2 Ian. IIon fuc
frong 7 – 10 ngay.
* Phu nu voI cac frIou chung Iam sang cho fhay
co IIon quan don fon fhuong o fhan nhu sof. dau
vung fhaf Iung: Ðung Trimctboprim 200mg. moI
ngay 2 Ian. IIon fuc frong 7 – 10 ngay.
* Phu nu co fhaI: Ðung Ccpba/cxin 1g moI ngay
2 Ian. IIon fuc frong 7 – 10 ngay. hoac nitro/u-
rantoin MR 100mg moI ngay 2 Ian. IIon fuc frong
7 – 10 ngay.
– VoI cac fruong hop nhIom frung faI phaf. can chan
doan xac dInh vI khuan gay bonh va dam bao su
dung dung IoaI khang sInh fhích hop. TIop fuc su
dung khang sInh fhích hop frong 7 – 10 ngay. Nou
cac xof nghIom chan doan frong fruong hop faI phaf
cho kof qua bình fhuong. co fho fIon hanh dIou frI
khang sInh du phong. Non chIa khoang ¼ IIou dIou
frI dung vao ban dom.
– Nou xac dInh nhIom frung faI phaf co IIon quan
don hoaf dong fình duc. co fho dung 1 IIou khang
sInh frong vong 2 gIo sau khI gIao hop.
– Cac fruong hop o nam gIoI co frIou chung fuong
fu nhu nhIom frung duong fIof nIou nhung fhuc
su khong nhIom frung. nou chan doan xac dInh Ia
vIom fuyon fIon IIof co fho dIou frI bang Joxycyc/in
200mg moI ngay hoac cipro//oxacin 500mg moI ngay
2 Ian. IIon fuc frong 3 fuan hoac Iau hon nou cac
frIou chung chua duf han.
Fhong nguo
NhIom frung duong fIof nIou co fho phong ngua co
hIou qua bang mof so bIon phap nhu sau day:
– Tap fhoI quon fIou fIon ngay khI co nhu cau. VIoc
nhIn fIou Iam Iuu gIu nuoc fIou frong bang quang.
fao dIou kIon cho vI khuan phaf frIon. Hon nua.
sau khI nhIn fIou mof fhoI gIan. Ian dI fIou fIop
do fhuong khong Iam frong hoan foan bang quang.
Iuong nuoc fIou sof IaI so Ia moI fruong fof cho vI
khuan phaf frIon.
Cum nung y khou thuc hunh
380 381
Benh duong t¡et n¡eu
– !ong nhIou nuoc. Iam gIa fang Iuong nuoc fIou. fao
dIou kIon Iam sach vI khuan frong duong fIof nIou.
– Nu gIoI can vo sInh fof am ho. KhI dung gIay vo
sInh sau khI dI fIou phaI chuI fu phía fruoc ra sau
|fu am ho ra hau mon). khong Iam nguoc IaI. Nou
khong. vI khuan so duoc dua fu hau mon don am ho
va do dang gay nhIom frung. Nou co fhoI quon dI
fIou moI ngay mof Ian. co fho kof hop fam sau khI
dI fIou so dam bao an foan hon. vì khI fam co fho
Iam sach hau mon va am ho do dang hon Ia dung
gIay vo sInh.
– Khong dung quan Iof bang chaf IIou vaI ny/on vì
khong fhoang khí. gay nong va am. fao dIou kIon
do dang cho vI khuan phaf frIon. Ðung IoaI cotton
so gIup gIu maf va huf am fof hon. Ðon ngoaI cung
non chon IoaI quan fhoang rong. khong qua chaf.
– Phu nu non fIou fIon sau moI Ian gIao hop. Cho du
vIoc gIao hop khong fao ra vI khuan. nhung hoaf
dong gIao hop fhuong Iam day sau nhung vI khuan
dang co san frong am ho vao duong fIou. VIoc dI
fIou sau khI gIao hop gIup dua nhung vI khuan nay
ra bon ngoaI.
– Khong dung cac IoaI chaf khu muI hoI. cac IoaI xa
phong fhom. nuoc fam suI bof... Nhung hoa chaf
nay fhaf ra fao dIou kIon do gay nhIom frung hon.
– Tap fhoI quon Iam sach ca am ho va duong vaf fruoc
moI Ian gIao hop. ÐIou nay cung gIup ngan ngua
nhIou bonh nhIom frung nguy hIom khac nua.
– Chon phuong fhuc ngua fhaI fhích hop. franh dung
mang ngan am dao. Mang ngan am dao fhuong op
vao bang quang va Iam cho nuoc fIou frong bang
quang khong fho duoc dua hof ra bon ngoaI. fao
dIou kIon cho vI khuan phaf frIon manh. Vì fho.
mang ngan am dao fhuc su Iam fang nguy co nhIom
frung duong fIof nIou.
– Nhung bonh nhan co dau hIou dau khI gIao hop non
dung chaf boI fron khI gIao hop do han cho nhung
fhuong fon co fho gay nhIom frung.
SO¡ T¡KT N¡K¡
Ia fình frang soI o fhan. nIou quan hay bang quang. do
su kof fua cua cac IoaI muoI va khoang chaf co frong nuoc
fIou. VIoc hình fhanh soI fIof nIou co IIon quan don moI
fruong song. Ty Io soI fhan va soI nIou quan fhuong cao
hon soI bang quang o cac nuoc phaf frIon. frong khI fy Io
soI bang quang IaI kha cao o cac nuoc dang phaf frIon.
SoI fIof nIou raf fhuong faI phaf. So bonh nhan faI phaf
frong vong 7 nam sau dIou frI chIom fy Io don 70%.
Nguyen nhon
– Khong ro nguyon nhan cu fho. nhung fy Io mac
bonh duong nhu co IIon quan don gIoI fính. Ty Io
mac bonh o nam gIoI cao gap 3 Ian so voI nu gIoI.
Cum nung y khou thuc hunh
382 383
Benh duong t¡et n¡eu
– SoI fhuong xuaf hIon frong nhung fruong hop co
dau hIou maf nuoc nho. co Io do do dam dac cua
nuoc fIou gIa fang. Vì fho. bonh fhuong gap nhIou
nhaf vao mua ho. khI fhoI fIof nong buc.
– SoI cung fhuong xuaf hIon sau fhoI gIan nam IIof
gIuong. íf van dong do bonh faf...
– SoI ca/ci oxa/at va soI pbospbat chIom don 70%
frong cac fruong hop soI fhan va soI nIou quan.
Oxa/at Ia mof san pham chuyon hoa cua co fho. van
hIon dIon bình fhuong frong nuoc fIou. khI kof hop
voI ca/ci fhì fao fhanh mof IoaI muoI kom hoa fan.
KhI co nhIou oxa/at frong fhuc an. nuoc uong. nong
do oxa/at frong nuoc fIou so fang cao va sInh ra soI.
SoI ca/ci oxa/at cung co fho Ia dau hIou dau fIon cua
roI Ioan chuyon hoa do cuong nang fuyon gIap.
– Khoang 20% fruong hop soI fIof nIou Ia do nhIom
frung. fhuong kom fhoo nhIom frung duong fIof
nIou. Thanh phan soI gom ca/ci. magncsi. pbospbat
ammoni. Nuoc fIou bI kIom hoa. chua nhIou ammoni
do fac dong cua vI khuan doI voI urc frong nuoc fIou.
SoI fhan do nhIom frung co khI raf Ion. chIom foan
bo cac ong va phan fron cua nIou quan. bo fhan. co
hình dang nhu sung naI.
– SoI aciJ uric chI chIom khoang 5%. fhuong gap o
bonh nhan mac cac bonh gout. ung fhu hoac maf
nuoc man fính. SoI cystin raf hIom. xuaf hIon o mof
IoaI bonh chuyon hoa dI fruyon Iam bonh nhan fIou
ra cystin.
– Cho do an nghoo dInh duong. íf protcin va pbospbat
fhuong gay ra soI bang quang. Ðo do ma soI bang
quang fhuong co fy Io cao o cac nuoc nghoo hoac
dang phaf frIon.
– Nghon duong fIou hay nhIom frung Iau ngay cung
gay ra soI bang quang. va day Ia nguyon nhan chu
you cho cac fruong hop soI bang quang o cac nuoc
phaf frIon. Thanh phan soI bang quang co fho fhay
doI fuy fhoo do kIom hay aciJ cua nuoc fIou.
Chon doon
– SoI fhan hay nIou quan fhuong bIou hIou bang con
dau quan vung fhaf Iung mof bon. kom fhoo non.
Chan doan xac dInh bang huyof nIou vI fho. Nhung
con dau Iung hoac dau vung fhaf Iung chua duoc
chan doan nguyon nhan dou co fho Ia do co soI.
– Nou co frIou chung dau nghIom frong. fIon hanh
khan cap vIoc phan fích mau nuoc fIou ngay do fìm
fo bao mau. Chup !IV frong con dau co fho cho
fhay chính xac vI frí cua soI. chuc nang cua 2 fhan
va nhung cho fac nghon.
– Nou dau khong nghIom frong. fIon hanh Ian Iuof
cac xof nghIom chan doan sau day:
* Iay mau nuoc fIou gIua dong guI soI kính hIon vI
va nuoI cay vI khuan.
Cum nung y khou thuc hunh
384 385
Benh duong t¡et n¡eu
* Chup X quang bung khong chuan bI. Khoang 90%
soI duong fIof nIou co fho duoc nhìn fhay fron
phIm X quang.
* SIou am kIom fra kof qua.
* Iam cong fhuc mau foan bo va foc do Iang hong
cau.
* Xac dInh cac chaf dIon gIaI. urc. crcatinin. urat.
* Xac dInh ham Iuong ca/ci. pbospbat va pbospbat
kIom.
* Nou co fho duoc. phan fích fhanh phan hoa hoc
cua soI.
– Cac fruong hop sau day can xom xof vIoc chuyon
ngay don dIou frI faI chuyon khoa:
* Cac frIou chung cho fhay co soI nhung hoan foan
khong co dIou kIon fhuc hIon cac xof nghIom chan
doan xac dInh.
* Chup !IV cho fhay co nhung cho fac nghon.
* Chan doan xac dInh soI qua Ion khong fho fu
dong ra ngoaI fhoo duong fIof nIou.
* Ðau quan fhan nghIom frong khong dap ung voI
cac bIon phap dIou frI.
* Co dau hIou suy gIam chuc nang fhan.
* Kom fhoo nhIom frung.
Ð|eu Ir|
– ÐIou frI fuc fhoI con dau quan fhan bang fhuoc gIam
dau. an fhan va cho bonh nhan nghI ngoI faI gIuong.
Nou khong dau nhIou. co fho dung cac fhuoc khang
vIom khong stcroiJ dang vIon uong hoac vIon uong
pctbiJin.
– Nou can ho fro bang fhuoc do gIaI quyof cac frIou
chung. co fho cho dung Jic/o/cnac 75mg fIom bap
|hoac 100mg qua hau mon) hay pctbiJin 100mg fIom
bap. nou can kof hop voI procb/orpcra:in 12.5mg
fIom bap do gIam non.
– Huong dan bonh nhan uong fhaf nhIou nuoc do
gIa fang kha nang dua soI ra khoI nIou quan. bang
quang. nIou dao. Ða so cac fruong hop soI co kích
fhuoc nho hon 5mm duoc fhaI ra ngoaI ma khong
can can fhIop gì.
– Cac fruong hop soI qua Ion hoac kom fhoo nhIom
frung nghIom frong. co fho can chuyon chuyon khoa
do xom xof vIoc Iay soI ra bang phau fhuaf. franh
fon fhuong cho fhan. Tuy nhIon. voI ky fhuaf fIon
fIon. da so soI co fho duoc nghIon naf va Iay ra
bang ong soI bang quang hoac bang may sIou am
fan soI. Ðo do. phau fhuaf Iay soI fhuong chI ap
dung voI nhung fruong hop soI qua Ion.
– SoI fIof nIou co fy Io faI phaf cao. Sau dIou frI nhaf
fhIof phaI huong dan bonh nhan nhung bIon phap
can ap dung fhuong xuyon do gIam nguy co faI
phaf:
Cum nung y khou thuc hunh
386 38?
Benh duong t¡et n¡eu
* Cho do dInh duong dac bIof. chu y gIam fhap cac
fhanh phan fao soI.
* Tap fhoI quon uong fhaf nhIou nuoc.
T¡K¡ KHONG T¡ CH¡
Ia fình frang fIou fIon ngoaI y muon. bonh nhan
khong fho kIom soaf duoc hoaf dong fIou fIon cua co fho.
TIou khong fu chu hay maf fu chu fIou fIon co fho raf
fhong fhuong o fro om do ho fhan kInh kIom soaf bang
quang chua phaf frIon hoan chInh. o nguoI gIa do co vong
quanh nIou dao suy you fhoo fuoI fac. nhung cung co fho
do nhIou nguyon nhan khac khI xuaf hIon o moI do fuoI.
Thoo uoc fính co khoang 60% nguoI cao fuoI bI maf fu chu
fIou fIon. nu gIoI chIom fy Io cao hon nam gIoI. Khoang
20% phu nu fron 20 fuoI bI maf fu chu fIou fIon o mof
muc do nao do. Ðonh co fho dIou frI hIou qua. nhung fam
Iy bonh nhan IaI fhuong cho gIau khong dI kham bonh.
non bonh co fho am fham koo daI. TIou khong fu chu do
sang chan va co buc nIou khong on dInh fhuong Ia nhung
nguyon nhan chính chIom don 90% cac fruong hop maf
fu chu fIou fIon.
Nguyen nhon
– Ticu kbong tu cbu Jo sang cban: Mof Iuong nho
nuoc fIou fhoaf ra ngoaI y muon khI nguoI bonh
nhac mof vaf nang. van dong qua suc. ho hay haf
hoI voI mof Iuc kha manh... Thuong gap o phu nu.
nhaf Ia sau khI sInh. do co vong nIou dao bI gIan.
– Ticu kbong tu cbu Jo tboi tbuc: NguoI bonh co cam
gIac fhoI fhuc muon dI fIou kom fhoo su baf Iuc
frong vIoc kIom soaf bang quang. bang quang co
bop ngoaI y muon. TIou khong fu chu do fhoI fhuc
fhuong xay ra khI dang dI hoac ngoI. nhung fhuong
nhaf Ia baf dau khI fhay doI fu fho dof ngof. KhI
nuoc fIou da baf dau fhoaf ra. dong chay so IIon fuc
khong kIom soaf duoc cho don khI bang quang hoan
foan frong rong.
– Ticu kbong tu cbu boan toan: Ðo co vong hoan foan
khong hoaf dong. non nguoI bonh maf han su kIom
soaf bang quang. Trong mof so fruong hop. co fho
do nuoc fIou khong dI qua co vong. nhu co Io do
bang quang-am dao. hoac nIou quan Iac cho. cam
vao nIou dao fhay vì Ia vao bang quang.
– Ticu kbong tu cbu Jo u Jong nuoc ticu: Ðonh nhan
bI u dong nuoc fIou fhuong xuyon do co fac nghon.
khIon nuoc fIou khong fho chay hof ra nhu bình
fhuong. chang han nhu frong fruong hop phì daI
fuyon fIon IIof. Ðang quang bI cang dan don nuoc
fIou nho gIof IIon fuc khong kIom soaf duoc.
– Mof so nguyon nhan fruc fIop cu fho Ia:
* Ðo dung nhIou fhuoc IoI fIou. cac IoaI fhuc uong
co fac dung IoI fIou...
Cum nung y khou thuc hunh
388 389
Benh duong t¡et n¡eu
* Ðo dung nhIou cac IoaI fhuoc chong fram cam.
Iam suy gIam kha nang kIom soaf cua ho fhan
kInh.
* Ðonh duong fIof nIou: nhIom frung. soI bang
quang. buou.
* Sa fu cung hoac sa am dao.
* ThIou kha nang kIom soaf cua nao bo. O fro om
Ia hIon fuong daI dam do ho fhan kInh chua phaf
frIon day du. O nguoI Ion fuoI va nguoI bI fon
fhuong fam fhan. fon fhuong nao hoac fuy song
do chan fhuong hoac do co bonh.
* Cac frang fhaI cang fhang fam Iy qua muc. Io
Iang. fuc gIan...
* Co vung chau you. gay khung chau. ung fhu fuyon
fIon IIof.
* Ðang quang bI kích fhích. co bang quang co bop
fung con Iam fang ap Iuc bang quang. day nuoc
fIou ra ngoaI nIou dao. gay cam gIac muon dI fIou
IIon fuc.
Chon doon
– Nou co dau khI fIou fIon. co gang chan doan IoaI fru
cac fruong hop nhIom frung duong fIof nIou. vIom
foo am dao hay co fac nghon duong fIou.
– Tìm hIou cac fhuc uong bonh nhan da dung frong
fhoI gIan gan day. IoaI fru kha nang do dung qua
nhIou cac fhuc uong co fính chaf IoI fIou nhu ca
pho. fhuc uong co con.
– Tìm hIou cac IoaI fhuoc ma bonh nhan da dung gan
day. IoaI fru kha nang do dung nhIou cac fhuoc IoI
fIou. fhuoc chong fram cam.
– Tìm hIou fIon su cac bonh sa suf frí fuo. dof quy.
ParkInson. xo cung raI rac. sa dIa dom. fon fhuong
fuy song. phau fhuaf vung chau.
– Ðanh gIa co vung day chau bang cach you cau bonh
nhan co gang nang vung day chau Ion frong khI bac
sI fhuc hIon cac fhao fac kham vung chau.
– Ðung quo fhu nuoc fIou do kIom fra mau. duong.
protcin va nitrit.
– CuI mau nuoc fIou gIua dong phan fích do phaf
hIon cac fruong hop nhIom frung. vIom. fIou duong
hoac maf dam. dong fhoI soI kính hIon vI. nuoI cay
vI khuan va xac dInh do nhay voI khang sInh.
– SIou am. chup X quang ho fIof nIou co fIom fhuoc can
quang vao fInh mach. Chup X quang Iuc bonh nhan
dI fIou do chan doan nguyon nhan fac nghon.
– Ðo ap Iuc bang quang do xac dInh chuc nang bang
quang Ia bình fhuong hay co baf fhuong cua fhan
kInh kIom soaf bang quang.
– SoI bang quang do fìm soI. buou...
Cum nung y khou thuc hunh
390 391
Benh duong t¡et n¡eu
Ð|eu Ir|
– ÐIou frI fuy fhuoc vao nguyon nhan duoc chan
doan.
– Trong da so fruong hop. khong can don fhuoc ma
chI can huong dan bonh nhan mof so bIon phap
fhích hop:
* CIam can. nou bonh nhan dang qua can hoac boo
phì.
* Ðo fhuoc Ia.
* Chu y cho do dInh duong nhIou chaf xo. franh fao
bon vì co fho Iam cho bonh fram frong hon.
* Tranh nang cac vaf nang hay Iam nhung vIoc
nang.
* Iuyon fap fhuong xuyon co vung day chau. caI
fhIon fruong Iuc va fang suc chIu dung. Huong
dan bonh nhan co fhaf vung bang quang phía
fruoc va vung bung phía sau. dom cham fu 1 don
4 roI fu fu fhu gIan ra. Iap IaI nhIou Ian baI Iuyon
fap nay. moI Ian íf nhaf Ia 1 gIo hoac Iau hon. Co
fho fap vao baf cu Iuc nao frong ngay.
* Iuyon fap kIom soaf bang quang bang cach co
gang gIam dan so Ian dI fIou do fang Iuong nuoc
fIou Ion hon. qua do Iuyon duoc kha nang uc cho
nhung co fhaf baf fhuong cua co buc nIou.
– Nou co dau hIou vIom foo am dao. dIou frI bang kom
boI am dao cstrogcn hoac uong fhuoc fhoo IIou phap
fhay fho bormon |HRT).
– Kom fhoo vIoc Iuyon fap kIom soaf bang quang. co
fho dung fhuoc do on dInh hoaf dong cua co buc
nIou. chang han nhu dung oxybutynin 2.5 – 5mg
moI ngay 3 Ian. propantbc/in 15mg moI ngay 4 Ian.
hoac imipramin 25mg dung moI buoI foI hay dung
moI ngay 2 Ian. Mof khI da Iay IaI duoc kha nang
kIom soaf bang quang. da so bonh nhan co fho duy
frì duoc su caI fhIon nay ma khong can fIop fuc
dung fhuoc.
– Ðonh nhan fhuong can don su ho fro vo maf fam
Iy.
392 393
Cuc vun de ve tInh duc
0zc vz0 00 v0 t|0k 00c
ÍT HAM M¡ON T¡NH O¡C
Ia fình frang baf fhuong xuaf hIon o ca 2 gIoI. nhung
fhuong gap o phu nu nhIou hon. NguoI bonh maf dI cam
gIac hung phan fhong fhuong va khong co hoac co raf íf
ham muon fình duc. If ham muon fình duc fhuong xuaf
hIon frong mof fhoI gIan ngan vao mof fhoI dIom nao do
frong doI nguoI. va dIou do Ia bình fhuong. khong co gì
dang Io ngaI. Tuy nhIon. nou fình frang nay koo daI. can
phaI xom xof don nguyon nhan gay ra do dIou frI. vì nou
khong so co fho anh huong don cuoc song chung frong
gIa dình.
Nguyen nhon
– If ham muon fình duc co fho Ia mof dang roI Ioan
fình duc. fhuong xuaf hIon o fuoI fro va duoc caI
fhIon qua fhoI gIan. fhuong do mof frong 2 nguoI
hoac ca haI khong co du nhung kInh nghIom vo
fình duc vao gIaI doan ban dau.
– If ham muon fình duc co fho gay ra do nguoI bonh
co nhung kho khan khong vuof qua duoc frong hoaf
dong fình duc. va dIou do fao ra fam Iy Io Iang.
cang fhang. uc cho su ham muon fình duc.
– If ham muon fình duc cung co fho gay ra do an
fuong manh cua nhung kho khan frong Ian gIao
hop dau fIon. hoac do bI dau. hoac khong nhan duoc
khoaI cam. hoac gap phaI nhung fro ngaI nhaf dInh
nao do fu ban fình. Thuong fhì dIou nay fao ra mof
fam Iy o do. so sof dan don uc cho su ham muon
fình duc.
– If ham muon fình duc con co fho Ia kof qua cua su
gIao duc fính duc qua nghIom khac va khong day
du. fao ra mof fhaI do fình duc saI Ioch. cung nhac
dan don uc cho su ham muon fình duc fu nhIon.
– If ham muon fình duc co fho Ia dau hIou cua mof
suc khoo khong fof hoac dang suy nhuoc. co fho
dang co mof hoac nhIou bonh Iy fIom an.
Chon doon
– Khong can fhIof phaI chan doan dIou frI nou fình
frang chI xuaf hIon Ian dau fIon va khong koo daI
qua Iau. Ðonh nhan non duoc fran an rang nhung
fruong hop nhu vay Ia bình fhuong va co fho xay ra
voI baf cu aI frong mof quang fhoI gIan ngan.
– Tham kham fhuc fho fhuong khong can fhIof. fru
khI co dau hIou nghI ngo vo roI Ioan noI fIof fo hoac
cac bonh o co quan sInh duc.
Cum nung y khou thuc hunh
394 395
Cuc vun de ve tInh duc
– Tao moI fruong frao doI coI mo voI bonh nhan.
fao dIou kIon do bonh nhan do dang chIa so faf
ca nhung cam nhan. suy nghI va nhung kho khan
frong hoaf dong fình duc. Thong qua do do fìm hIou
nguyon nhan gay bonh.
– Nou can fhIof. co fho fIop xuc voI ca 2 bon do co du
fhong fIn vo nhung van do fro ngaI frong hoaf dong
fình duc cua ho.
– Mof so IoaI fhuoc co fac dung phu Iam gIam ham
muon fình duc. chang han nhu fhuoc chong fram
cam. fhuoc an fhan. fhuoc ha huyof ap. fhuoc ngua
fhaI... !ong ruou qua nhIou cung gay ra íf ham
muon fình duc.
Ð|eu Ir|
– Thuong khong phaI dung don fhuoc. fru khI co su
chan doan chính xac vo nhung bonh IIon quan.
– Huong dan cho bonh nhan vo nhung hIou bIof co
ban frong hoaf dong fình duc. IoaI bo nhung nhan
fhuc saI Ioch va co gang gIup ho quon dI nhung an
fuong khong fof fruoc day.
– VaI fro ho fro Ian nhau cua ca haI nguoI Ia raf quan
frong. Can co su frao doI fhoaI maI gIua doI bon
do franh nhung an uc khong boc Io. MoI nguoI non
hIou duoc nhung gì ma ban fình cua mình fhích
hoac khong fhích. va su frao doI vo chu do nay gIua
doI bon Ia can fhIof. hoan foan khong non franh
no.
– You fo fam Iy dong vaI fro quan frong. Vì fho. haI
nguoI can phaI quan fam don nhau nhIou hon frong
cuoc song. ngay ca nhung vIoc nho nhaf frong sInh
hoaf fhuong ngay. ÐIou do fao ra su gan bo fhan
fhIof vo fình cam va fang fhom suc cuon huf Ian
nhau.
– Nou co IIon quan don van do suc khoo. can caI fhIon
suc khoo hoac dIou frI baf cu bonh faf nao gay suy
you.
G¡AO HOP OA¡
CIao hop dau co fho gap o ca haI gIoI. O nu gIoI. dau co
fho o vung ngoaI hoac sau frong vung chau.
Nguyen nhon
– Ðau vung ngoaI fhuong do cac bonh o co quan sInh
duc nhu Iau. mun coc sInh duc. cb/amyJia... Co fho
dau o vung xuong mu hoac quanh am ho.
– Mof so IoaI fhuoc dIof fInh frung dung phoI hop voI
muc dích franh fhaI co fho gay cam gIac dau raf o
ca haI nguoI.
– Nam gIoI bI dau khI gIao hop co fho do co baf fhuong
o co quan sInh duc. chang han nhu duong vaf bI
cong khI cuong. da quy dau bI hop.
Cum nung y khou thuc hunh
396 39?
Cuc vun de ve tInh duc
– VIom fuyon fIon IIof gay ra cam gIac dau nhoI nhu
dao dam o quy dau. cung co fho gay dau khap vung
chau hoac fao cam gIac bong raf.
– VIom bang quang. nhIom frung duong fIof nIou cung
Ia nhung nguyon nhan gay dau. fhuong gap hon o
phu nu.
– CIao hop dau co fho do nguoI phu nu bI kho am dao.
fhIou chaf nhon Iam cho vIoc gIao hop kho khan va
do gay dau. fhuong gap nhaf Ia sau gIaI doan man
kInh.
– Ðonh Iy fam fhan cung co fho gay dau khI gIao hop.
chang han nhu Iam co fhaf co am dao khong dung
Iuc khIon duong vaf kho dua vao va gay dau.
– CIao hop dau cung co fho do nguoI phu nu chua duoc
kích fhích du do khoI day ham muon fình duc.
– Phu nu khI gIao hop bI dau o vung sau co fho Ia:
* Ðonh vung chau. chang han nhu buou fu cung.
fhaI ngoaI fu cung. nang buong frung...
* Iac noI mac fu cung Iam day nIom mac fu cung.
* VIom voI frung man fính
* CIan fInh mach vung chau.
* Ðonh o co fu cung. chang han nhu buou hoac
nhIom frung.
Chon doon
– Ðua vao cac frIou chung kom fhoo va fham kham
fhuc fho do fìm nguyon nhan gay dau.
– Thuc hIon cac xof nghIom can fhIof do chan doan
xac dInh cac bonh IIon quan.
– Chu y don cac you fo fam Iy co fho Ia nguyon nhan
sau xa dan don nhung phan ung baf fhuong khI
gIao hop. chang han nhu co fhaf co am dao.
Ð|eu Ir|
– Ho fro bonh nhan vo fam Iy. gIaI foa nhung cang
fhang hay Io Iang khong hop Iy.
– Co fho xac dInh vIoc dau do nguoI phu nu chua duoc
kích fhích du bang cach huong dan vIoc kích fhích
am vaf nhIou hon fruoc moI Ian gIao hop. Nou co
kof qua fof. co fa non frao doI voI ban fình do nguoI
nay fhuc hIon vIoc do.
– ÐIou frI nguyon nhan bonh Iy gay dau da duoc xac
dInh. nou co.
– Kho am dao co fho dIou frI fruc fIop bang kom boI
am dao cstrogcn. kom fhoo dIou frI bang IIou phap
fhay fho bormon nou da qua gIaI doan man kInh.
Co fho dung cac IoaI dau boI fron am dao do gIam
dau khI gIao hop.
– Su dung fhuoc gIam dau o muc do fhích hop.
– Han cho hoac ngung han vIoc gIao hop nou nhu
dang dIou frI cac bonh Iay qua duong fình duc. TIon
hanh dIou frI cung Iuc cho ca 2 nguoI va chI gIao
hop sau khI kof fhuc dIou frI co hIou qua.
Cum nung y khou thuc hunh
398 399
Cuc vun de ve tInh duc
L¡KT O¡ONG
Con goI Ia baf Iuc. Ia fình frang xay ra o nam gIoI khI
duong vaf khong dap ung voI cac kích fhích fình duc.
khong cuong Ion do co fho fhuc hIon hoaf dong gIao hop.
Thuc ra. hau hof moI nguoI dou co mof vaI Ian fraI qua
fình frang IIof duong. va do khong phaI Ia dIou dang Io
Iang. Tuy nhIon. nou Iap IaI nhIou Ian hoac koo daI gay
fro ngaI cho hoaf dong fình duc bình fhuong. vIoc fìm
hIou nguyon nhan va dIou frI Ia can fhIof. Cung can bIof
fhom Ia you fo fam Iy dong mof vaI fro cuc ky quan frong
frong vIoc gay ra fình frang IIof duong. Vì fho. vIoc dIou
frI bang fam Iy fhuong mang IaI hIou qua fof.
Nguyen nhon
– Hon mof nua so fruong hop IIof duong co nguyon
nhan sInh Iy. Cac fruong hop khac co fho do nhIou
nguyon nhan. frong do nguyon nhan fam Iy Ia mof
frong nhung nguyon nhan chính.
– Tình frang IIof duong fhInh fhoang xay ra o mof
nguoI dan ong khoo manh bình fhuong co fho Ia
dau hIou cua su Iam vIoc qua suc. fhIou nghI ngoI
hoac suy nhuoc co fho.
– VIoc su dung mof so IoaI fhuoc co fho fam fhoI
gay ra fình frang IIof duong. chang han nhu cac
fhuoc chon bofa. fhuoc chong fram cam. fhuoc uc
cho chuyon hoa mon angiotcnsin...
– !ong ruou qua nhIou.
Chon doon
– Nou IIof duong co IIon quan don cac you fo bon
ngoaI. co nhIou kha nang Ia xuaf phaf fu nguyon
nhan fam Iy. Chang han nhu duong vaf co fho
cuong Ion vao buoI sang hoac khI fhu dam. nhung
IaI khong dap ung vao Iuc gIao hop.
– Cac nguyon nhan sInh Iy duoc nhan manh hon nou
IIof duong khong hoan foan. nghIa Ia duong vaf co
cuong Ion nhung khong du do cung.
– Tìm hIou vo nhung fhuoc ma bonh nhan da dung. vo
sInh hoaf fình duc fruoc day khI con bình fhuong.
vo cho do an uong. nhaf Ia cac fhoI quon uong ruou
va huf fhuoc Ia...
– Tìm hIou vo fIon su cac bonh cao huyof ap. bonh
fIm fhIou mau cuc bo. bonh fhan kInh fu quan. cac
dau hIou roI Ioan noI fIof fo...
– Thuc hIon mof so xof nghIom kIom fra nhu kIom fra
cong fhuc mau. Iuong duong frong mau. tcstostcron.
chuc nang fuyon gIap. pro/actin. IH va ISH. Nou
kof qua xof nghIom cho fhay co baf fhuong fhì fIop
fuc fham do cac bonh IIon quan.
Ð|eu Ir|
– ÐIou frI cac bonh fuy fhoo kof qua chan doan.
– Trong cac fruong hop xuaf phaf fu nguyon nhan
fam Iy. non duoc su ho fro cua mof nha chuyon mon
vo fam Iy gIoI fính.
Cum nung y khou thuc hunh
400 401
Cuc vun de ve tInh duc
– Huong dan bonh nhan mof so van do do vuof qua
cac fro ngaI fam Iy. Iay IaI su fu fIn frong hoaf
dong fình duc. Thuong fhì phaI co su no Iuc cua ca 2
nguoI. va su khuyon khích. dong vIon cua nguoI vo
co gIa frI raf Ion frong su hoI phuc cua nguoI chong.
Hoaf dong gIao hop non fam ngung mof fhoI gIan
voI nhung IoI khuyon cho ca haI nguoI nhu sau:
* NguoI chong non nhan fhuc dung vo fình frang
cua mình. khong non Io Iang fhaI qua.
* NguoI vo non co fhaI do cam fhong. dac bIof dung
fo ra quan fam nhIou don van do nay. Nhu vay so
gIup gIam nho ap Iuc fam Iy cho nguoI chong.
* ThaI do fof nhaf Ia phof Io dI. roI van do so
froI qua. Ðu sao dI nua. nguoI chong cung can co
mof fhoI gIan do hoI phuc. nou van do khong co
nguyon nhan nghIom frong nao.
* KhI xay ra IIof duong. can duoc nghI ngoI dung
muc va gIam bof nhung cong vIoc nang nhoc.
* Khong huf fhuoc. khong uong ruou bIa. NgoaI vIoc
anh huong khong fof don kha nang hoaf dong
fình duc. ruou bIa va fhuoc Ia con Ia nguyon nhan
gay ra nhIou van do suc khoo khac nua.
* Hay kIon nhan voI van do. ÐoI khI fam Iy fhoaI
maI. fu nhIon co fho Ia phuong fhuc fof nhaf gIup
nguoI bonh nhanh chong fu hoI phuc.
X¡AT T¡NH SOM
Ia fình frang xuaf fInh xay ra qua som. fruoc khI
duong vaf kIp dua vao am dao. hoac cung co fho Ia ngay
khI vua dua vao. Xuaf fInh som Ia fình frang raf fhuong
gap. nhaf Ia o nhung nguoI fro moI gIao hop Ian dau fIon.
Tuy nhIon. o nguoI fruong fhanh fhInh fhoang cung xay
ra fình frang nay. Van do fhuong khong nghIom frong
va nguoI bonh co fho fu vuof qua voI nhung chI dan can
fhIof.
Nguyen nhon
– Xuaf fInh som fhuong Ia do su maf quan bình vo
maf fam Iy. khI co su kích fhích qua muc hoac do
nhung Io Iang vo van do fình duc.
– Nou nguoI bonh khong nhan fhuc dung duoc van
do. mof vaI Ian xuaf fInh som co fho fro fhanh
nguyon nhan gay Io Iang. fao ap Iuc fam Iy. va dIou
nay IaI fro fhanh nguyon nhan cho nhung Ian xuaf
fInh som co fho fIop fuc xay ra sau do.
Ð|eu Ir|
– Su bình on vo fam Iy Ia you fo quan frong. NguoI
bonh can duoc fran an vo fính chaf fam fhoI cung
nhu khong nghIom frong cua van do.
– Huong dan nguoI bonh ky fhuaf kích fhích ngaf
quang do gIa fang kha nang fu cho khI gIao hop.
Cum nung y khou thuc hunh
402 403
Cuc vun de ve tInh duc
Trong ky fhuaf nay. nguoI dan ong ngung moI su
kích fhích ngay khI co cam gIac gan xuaf fInh. va
fhu gIan frong khoang 30 gIay. Sau do IaI fIop fuc.
TIon frình co fho Iap IaI nhIou Ian. Iau dan. nguoI
dan ong so Iay IaI duoc kha nang kIom soaf va so
xuaf fInh nhu bình fhuong.
KHONG OAT C¡C KHOA¡
Cuc khoaI Ia khoaI cam cao nhaf co fho daf duoc o ca
haI nguoI khac phaI qua hoaf dong gIao hop. Tuy nhIon.
moI nguoI daf don cuc khoaI fhoo mof cach khac nhau va
cung co fho vao fhoI dIom khac nhau. Raf íf khI ca haI
cung daf don cuc khoaI cung mof Iuc. Khong phaI Ian gIao
hop nao cung daf don cuc khoaI. nhaf Ia o phu nu. Khong
daf duoc cam gIac cuc khoaI frong mof vaI Ian gIao hop
Ia dIou raf bình fhuong. nhung nou fình frang koo daI. co
fho co nhung nguyon nhan can dIou frI.
Cuc khoaI o nam gIoI xay ra vao fhoI dIom xuaf fInh.
mof Ioaf su co co IIon fIop xuaf hIon doc fhoo ong dan fu
fInh hoan. fuyon fIon IIof va duong vaf. Su co co nay phoI
hop do fao ap Iuc day fInh dIch vof manh ra khoI duong
vaf. dong fhoI cung fao ra cam gIac fhích fhu cuc do. hay
cuc khoaI.
Cuc khoaI o nu gIoI co fho xay ra dong fhoI voI nam
gIoI. nhung cung co fho xay ra fruoc hoac sau do. Cam
gIac cuc khoaI xuaf hIon khI phan vach am dao phía
ngoaI co fhaf manh fhanh fung con nhIp nhang. nhIou
Ian. Cam gIac fhích fhu xuaf hIon dau fIon o am vaf roI
Ian ra khap co fho.
Khoang 30 – 50% phu nu co mof quang fhoI gIan nhaf
dInh nao do frong doI khI ma vIoc gIao hop raf kho daf
don cuc khoaI. Khoang 10 – 15% frong so do khong bao
gIo daf don cuc khoaI. So con IaI chI fhInh fhoang moI
daf duoc.
Nguyen nhon
– You fo fam Iy dong vaI fro quan frong. KhI co nhIou
Io Iang hoac fhIou cam gIac say mo. fhích fhu voI
nguoI ban fình. raf co fho so khong daf duoc cuc
khoaI. KhI haI nguoI dang co van do baf hoa. fhuong
íf khI gIao hop co fho daf don cuc khoaI.
– Hoaf dong gIao hop chua co du kInh nghIom hoac
fhIou su hIou bIof hoa hop gIua haI nguoI.
– ThIou su kích fhích fình duc. nhaf Ia o nu gIoI. Vo
maf fu nhIon. co fho nu gIoI can fhoI gIan kích fhích
Iau hon do daf duoc cam gIac cuc khoaI |khoang 13
phuf). frong khI o nam gIoI fhì fhoI gIan ngan hon
nhIou |khoang 3 phuf). Vì fho. nou nguoI dan ong
khong co su quan fam dung muc fhì nguoI phu nu
raf íf khI daf duoc cam gIac cuc khoaI.
– Mof so van do fam Iy cung co fho dan don fình
frang khong daf duoc cuc khoaI. chang han nhu
Cum nung y khou thuc hunh
404 405
Cuc vun de ve tInh duc
chan fhuong sInh duc xay ra fu Iuc con fro. fram
cam. fính o fhon. nhan fhuc uc cho vo hoaf dong fình
duc. so co fhaI. Io Iang vo kha nang hoaf dong fình
duc cua ban fhan khong dap ung voI ban fình...
– Khong daf don cuc khoaI cung co fho do nhung bonh
Iy fhuc fho gay dau khI gIao hop. do do han cho kha
nang daf don cuc khoaI.
Chon doon
– Chan doan IoaI fru cac bonh Iay qua duong fình
duc. cac baf fhuong o co quan sInh duc. cac nguyon
nhan gay dau khI gIao hop.
– Tìm hIou cac nguyon nhan fam Iy. cac van do IIon
quan don sInh hoaf fình duc. nhaf Ia nhung fro
ngaI co fho gay ra fam Iy Io Iang.
Ð|eu Ir|
– Tu van fam Iy Ia quan frong. Can gIaI foa nhung
nhan fhuc saI Iam vo fình duc nou co. fran an va
gIaI fhích do nguoI bonh hIou ro nguyon nhan cua
van do. nham fao ra fam Iy fhoaI maI khI gIao
hop.
– Trong phan Ion cac fruong hop. su quan fam cua ca
haI nguoI co fho gIup fao ra su hIou bIof Ian nhau
vo cac dap ung fình duc. cac hoaf dong fIon gIao
hop va gIao hop. do do co fho caI fhIon dang ko fam
Iy khI gIao hop. fao dIou kIon do dang hon cho vIoc
daf don cuc khoaI.
– ÐIou frI cac bonh IIon quan nou co. nhaf Ia cac van
do gay dau khI gIao hop.
406 40?
Cuc b¡en phup trunh thu¡
0zc 0|00 0kz0 trz0k tkz|
KHA¡ N¡KM CH¡NG
Cac bIon phap franh fhaI Ia nhung bIon phap nham
muc dích kIom soaf su fhu fInh do franh su co fhaI ngoaI
y muon sau gIao hop. Co nhIou bIon phap franh fhaI khac
nhau. moI bIon phap co fho phu hop voI mof so nguoI
nhaf dInh nhung IaI co fho khong phu hop voI nhung
nguoI khac. NgoaI ra. su kof hop dong fhoI 2 hay nhIou
bIon phap doI khI cung duoc ap dung do gIa fang hIou qua
cua vIoc franh fhaI. NoI chung. vIoc chon Iua bIon phap
franh fhaI fhuong dua vao cac you fo sau day:
– An toan: ÐIon phap franh fhaI duoc Iua chon phaI
dam bao fính an foan. khong gay anh huong xau
don suc khoo cua nguoI su dung. Mof bIon phap co
fho an foan voI nguoI nay nhung IaI gay ra fac dung
phu khong fho chap nhan duoc o mof nguoI khac.
Vì fho. can phaI co su Iua chon fhích hop.
– Hicu qua: Trong fhuc fo moI bIon phap franh fhaI
dou co nhung gIoI han nhaf dInh vo maf hIou qua.
Hau nhu chua co bIon phap nao daf hIou qua 100%.
Ty Io fhaf baI cua moI bIon phap franh fhaI co
fho khac nhau. va fy Io nay cung khac nhau o moI
nguoI. Ðo do. can chon Iua bIon phap fhích hop fuy
fhoo fung doI fuong. phu hop voI do fuoI. fình frang
suc khoo. ngho nghIop...
– Kbong co tac Jung oìnb oicn: Tru cac fruong hop
frIof san. hau hof nhung nguoI su dung cac bIon
phap franh fhaI dou chI nham muc dích franh fhaI
fam fhoI frong nhung fhoI gIan nhaf dInh. chang
han nhu chI do gIa fang khoang cach gIua 2 Ian
sInh con. KhI muon co con. cac bIon phap franh
fhaI so duoc ngung IaI. Vì fho. mof bIon phap franh
fhaI fhích hop khong non anh huong don kha nang
co fhaI cua nguoI su dung frong mof fhoI gIan qua
daI sau khI ngung su dung.
– Dc su Jung: ÐIon phap franh fhaI fhích hop Ia bIon
phap khong gay kho khan nhIou frong vIoc su dung.
khong anh huong don sInh hoaf fhuong ngay cung
nhu hoaf dong fình duc cua nguoI su dung.
Cac bIon phap franh fhaI hIon dang duoc su dung
fhuong raf kho dap ung duoc mof cach Iy fuong ca 4
you cau fron. Tuy nhIon. moI bIon phap co mof so maf
uu dIom nhaf dInh va co fho Ia phu hop voI mof so doI
fuong. VIoc fu van do nguoI su dung chon Iua bIon phap
franh fhaI fhích hop fhuong can chI ro nhung uu nhuoc
dIom cua fung bIon phap cung nhu xom xof cac you fo
fhích hop doI voI fung doI fuong khac nhau. chang han
nhu do fuoI. fình frang suc khoo. ngho nghIop... VIoc kof
Cum nung y khou thuc hunh
408 409
Cuc b¡en phup trunh thu¡
hop su dung dong fhoI 2 hay nhIou bIon phap franh fhaI
co fho Ia can fhIof do nang cao fính hIou qua.
Cac bIon phap franh fhaI pho bIon nhaf hIon nay gom
co: vIon uong franh fhaI kof hop. vIon uong franh fhaI
progcstogcn don fhuan. progcstogcn dang fIom va dang
cay duoI da. dung cu franh fhaI daf frong fu cung |daf
vong). mang ngan am dao. bao cao su. franh fhaI fu nhIon
dua vao chu ky rung frung. xuaf fInh ngoaI am dao...
NgoaI ra con co cac bIon phap frIof san co fho duoc ap
dung o nam gIoI hoac nu gIoI nou nhu khong co nhu cau
sInh con Ian nua.
Hau hof cac bIon phap ngua fhaI dang duoc chon su
dung rong raI dou co hIou qua franh fhaI cao. Tuy nhIon.
mof fhuc fo Ia cac fruong hop fhaf baI |co fhaI frong fhoI
gIan dang su dung mof bIon phap ngua fhaI) fhuong cao
hon nhIou so voI duoc fhua nhan fron Iy fhuyof. ÐIou nay
fhuong xuaf phaf phan Ion fu su fhIou hIou bIof cua nguoI
su dung. khong van dung mof cach fhích hop hoac khong
fuan fhu nhung chI dan chuyon mon. Tranh fhaI Ia mof
you cau IIon fuc va Iau daI. vì fho ma moI so sof cua nguoI
su dung. du chI mof haI Ian. cung dou phaI fra gIa. Nhung
kIon fhuc fong quaf sau day vo cac bIon phap franh fhaI.
cung nhu cac chI dan fhIof fhuc cho fung bIon phap. hy
vong so gIup ích phan nao cho nhung nguoI co nhu cau su
dung cac bIon phap franh fhaI.
V¡KN ¡ONG TRANH THA¡ KKT HOP
VIon uong franh fhaI kof hop Ia fon goI cua IoaI fhuoc
franh fhaI su dung kof hop 2 IoaI bormon Ia progcstogcn
va cstrogcn.
Tac dung franh fhaI cua vIon uong franh fhaI kof hop
Ia ngan su rung frung. Iam cho chaf nhay co fu cung dac
IaI khIon cho fInh frung kho dI vao fu cung. Thuoc cung
Iam cho noI mac fu cung mong dI.
Chong chÎ d|nh
Cac fruong hop sau day fuyof doI khong duoc su dung
vIon uong franh fhaI kof hop:
– Ðonh huyof khoI fInh mach hoac nghon mach.
– Ðonh fIm |baf fhuong o van fIm hay fhIou mau cuc
bo).
– Cao huyof ap |>160/100 mmHg).
– Tang /ipiJ huyof.
– Ðau dau migrainc hay dau dau fung vung.
– !ng fhu vu hoac co fu cung.
– Tu 4 fuan fruoc cho don 2 fuan sau phau fhuaf
Ion.
– Va mof so fruong hop hIom gap nhu:
* Ðonh gan fho hoaf dong.
* Tang hong cau
Cum nung y khou thuc hunh
410 411
Cuc b¡en phup trunh thu¡
* ThIou mau hong cau IIom.
* RoI Ioan chuyon hoa porpbyrin.
* Chua frung frong fhoI gIan gan day.
* Tang pro/actin huyof.
* ÐIon chung cua bonh fIou duong.
Cac fruong hop sau day can hof suc fhan frong khI chI
dInh su dung vIon uong franh fhaI kof hop:
– TIon su gIa dình co nguoI mac bonh dong mach.
– Ðonh fIou duong.
– Huyof ap hoI cao hon bình fhuong.
– NghIon fhuoc Ia nang.
– Can nang qua muc.
– CIoI han do fuoI: Nhung phu nu nghIon fhuoc Ia non
ngung dung vIon uong franh fhaI kof hop khI don
fuoI 35. Khong co gIoI han do fuoI doI voI nhung
phu nu khoo manh va khong huf fhuoc.
– Ðau dau migrainc fho fhong fhuong.
Coch dung
– VIon uong franh fhaI kof hop duoc dung fhoo chu
ky kInh nguyof. moI ngay 1 vIon vao cung mof fhoI
dIom. IIon fuc frong 21 ngay dau va nghI fhuoc 7
ngay cuoI. sau do baf dau ngay chu ky moI. Tuy
nhIon. do do su dung. nha san xuaf fhuong kom
fhoo frong vI fhuoc 7 vIon fhuoc khac mau khong co
hoaf fính |gIa duoc) hoac chua saf |Io) co fac dung
bo mau. Nhu vay. nguoI su dung co fho dung fhuoc
IIon fuc. franh duoc fình frang nham Ian hay quon
fhuoc do co fhoI gIan ngung fhuoc.
– Nou baf dau dung fhuoc fu ngay dau fIon cua chu
ky kInh nguyof. co fho khong can fhom baf cu bIon
phap franh fhaI nao khac.
– Nou baf dau fu ngay fhu 5 cua chu ky kInh nguyof.
can su dung fhom mof bIon phap franh fhaI khac
frong vong 7 ngay dau fIon dung fhuoc.
– Nou Io quon mof vIon fhuoc. uong ngay vao Iuc vua
nho ra va uong vIon ko fIop vao fhoI dIom nhu bình
fhuong. Nou fhoI gIan quon fhuoc duoI 12 gIo. xom
nhu khong co anh huong gì. Nou fhoI gIan quon
fhuoc da koo daI hon 12 gIo. can phaI ap dung fhom
mof bIon phap franh fhaI khac frong vong 7 ngay
sau do.
– Nou Io quon fu 2 vIon fhuoc fro Ion. uong ngay
2 vIon vao Iuc vua nho ra. Nou Ia IoaI fhuoc chIa
nhIou pha khac nhau. khI quon nhIou vIon fhuoc
fhì uong mof Iuc 2 vIon gan day nhaf. sau do uong
vIon ko fIop vao fhoI dIom nhu bình fhuong. Can
su dung fhom mof bIon phap franh fhaI khac frong
vong 7 ngay sau do.
– Non chon khoI dau voI IoaI fhuoc nho nhaf khong
gay rong huyof. Ham Iuong cstrogcn |ctbiny/cs-
Cum nung y khou thuc hunh
412 413
Cuc b¡en phup trunh thu¡
traJio/) khong duoc vuof qua 20 – 35μg. KhI Iuong
progcstogcn frong fhuoc qua fhap so gay rong huyof.
Tof nhaf Ia chon mof IoaI fhuoc co ham Iuong fhap
nhaf nhung du do khong gay rong huyof.
– Nhung phu nu co cac you fo nguy co mac bonh fInh
mach |bao gom nhung phu nu co chI so frong Iuong
co fho > 30. co dau hIou gIan fInh mach. co cac
bonh gay baf dong co fho. co fIon su gIa dình co
nguoI bI huyof khoI fInh mach sau) khong non dung
cac fhuoc progcstogcn fho ho fhu ba |Jcsogcstrc/
hoac gcstoJcnc) nhu FcmoJcnc. Maroc/on. Mcrci/on.
Minu/ct. TriaJcnc va Tri-Minu/ct vì cac fhuoc nay
Iam gIa fang nguy co mac bonh huyof khoI fInh
mach sau.
– Nhung phu nu duoI 30 fuoI khong co cac you fo nguy
co vo bonh dong mach non dung cac IoaI fhuoc co
/coonorgcstrc/ hay norctbistcronc. chang han nhu
Microgynon J0. Locstrin 20 hoac J0. hay Ooran J0.
Nou co cac you fo nguy co mac bonh dong mach
hoac cam fhay kho chIu voI cac fhuoc nay. co fho
chon dung cac fhuoc chua progcstogcn fho ho fhu
ba.
– Ða so phu nu do fhích hop voI cac IoaI fhuoc mof
pha hon Ia IoaI fhuoc ba pha vao gIaI doan dau.
– Nou su dung mof frong cac fhuoc khang sInh pho
rong. nhu ampici//in. tctracyc/in. grisco/u/oin... so
Iam fhay doI moI fruong vI khuan frong ruof va Iam
gIam hap fhu cstrogcn. Vì fho. can ap dung fhom
mof bIon phap franh fhaI khac frong fhoI gIan dung
khang sInh va 7 ngay sau khI ngung fhuoc. Tuy
nhIon. nou dIou frI daI han bang khang sInh. khong
can cac bIon phap franh fhaI khac. vì vI khuan
duong ruof so phaf frIon fính khang fhuoc.
– Mof so roI Ioan fIou hoa nhu non. fIou chay fram
frong co fho Iam gIam hap fhu bormon. Vì fho. can
phaI dung fhom mof bIon phap franh fhaI khac
frong nhung gIaI doan nay va sau do 7 ngay.
– Cac fac nhan gay cam ung mon gan nhu pbcnytoin.
carbama:cpin. grisco/u/oin va pbcno barbiton Iam
gIa fang chuyon hoa. do do IoaI ca cstrogcn va
progcstogcn ra khoI maf. Nou phaI dung mof frong
cac fhuoc fron. can khoI dau voI IIou cao cstrogcn
> 50μg va gIam fhoI gIan nghI fhuoc cuoI chu ky
xuong con 4 ngay. Nou van xay ra rong huyof. fhu
dung moI ngay 2 vIon chua 30μg cstrogcn.
– KhI muon doI fu mof IoaI fhuoc nay sang dung mof
IoaI fhuoc khac. nou IoaI fhuoc moI co cung ham
Iuong cstrogcn hoac cao hon IoaI fhuoc cu. chI baf
dau uong IaI sau 7 ngay ngung fhuoc. Nguoc IaI. nou
IoaI fhuoc moI co ham Iuong cstrogcn fhap hon IoaI
fhuoc cu. co fho baf dau ngay.
Cum nung y khou thuc hunh
414 415
Cuc b¡en phup trunh thu¡
– Nou muon Iam cham IaI ky kInh nguyof. chang han
vao nhung ngay dI nghI. co fho baf dau dof fhuoc
moI ngay. bo qua gIaI doan ngung fhuoc. VoI cac
IoaI fhuoc chIa nhIou pha – fru 8ynpbasc – uong ca
nhung vIon fhuoc phu fhom cua pha cuoI cung frong
vI fhuoc moI. Nhu vay so Iam cham IaI ky kInh mof
so ngay fuong duong voI so vIon fhuoc uong fhom
frong pha cuoI cung cua vI fhuoc.
– Nou muon ngung fhuoc do co fhaI. fof nhaf Ia non
chuyon sang dung mof bIon phap franh fhaI khac
frong vong 3 fhang |khong uong fhuoc) va cho foI
khI co íf nhaf Ia mof chu ky kInh nguyof fu nhIon
qua dI roI moI co fhaI.
Uu – nhuoc d|em
– VIon uong franh fhaI kof hop co uu dIom Ion Ia hIou
qua fuong doI cao va do su dung. Ty Io fhaf baI fron
Iy fhuyof Ia khoang 0.1 – 3%. mac du co fho hoI cao
hon fron fhuc fo.
– Mof so fac dung phu co fho xay ra khI dung fhuoc
Ia:
* Thuoc co fho gay chay mau am dao baf fhuong
khI baf dau su dung. Tuy nhIon. van do fhuong
chI xay ra frong khoang 2 – 3 fhang dau fIon ma
fhoI.
* Co fho co cam gIac buon non. nhay cam dau o
vu. fang can baf fhuong. cang fhang fIon kInh
nguyof. phu foan fhan do gIu nuoc. fram cam.
khí hu fhu phaf do fray xuoc co fu cung. dau dau.
gIam ham muon fình duc. nam da...
– NgoaI ra. can Iuu y mof so nguy co khI dang dung
vIon uong franh fhaI kof hop. chang han nhu:
* Huf fhuoc Ia: Nou huf moI ngay fron 15 dIou fhuoc
khI dang dung fhuoc. co fho Iam gIa fang nguy co
mac bonh o ho fuan hoan Ion gap 3 Ian.
* Nguy co mac bonh dong mach noI chung gIa fang
gap 3 Ian. Tuy nhIon. fhong ko cho fhay khong
co su gIa fang dang ko nguy co nhoI mau co fIm o
nguoI su dung fhuoc. fru khI co nghIon fhuoc Ia.
* Cao huyof ap phaf frIon o khoang 5% so nguoI
dung fhuoc sau 5 nam.
* Nguy co fu vong do nghon mach khI dung fhuoc
progcstogcn fho ho fhu ba Ia khoang 5 phan frIou.
Tuy nhIon. do bu IaI fhì cac IoaI fhuoc nay gIup
gIam fhap nguy co xuaf hIon nhung con dau fIm
hoac nhoI mau co fIm.
* Co su fang nho nguy co ung fhu vu frong fhoI gIan
su dung vIon uong franh fhaI kof hop va sau khI
ngung fhuoc 10 nam. Nguy co fuong doI fhap nay
co vo nhu khong IIon quan don fhoI gIan su dung
fhuoc. Mof uu dIom Ion hon Ia vIoc dung fhuoc so
bao vo chong IaI ung fhu buong frung va ung fhu
noI mac fu cung.
Cum nung y khou thuc hunh
416 41?
Cuc b¡en phup trunh thu¡
MoI so von de kh| dung Ihuoc
– Chay mau am dao koo daI: Chay mau am dao baf
fhuong xay ra frong khoang 2 – 3 fhang dau fIon su
dung fhuoc Ia bình fhuong. Nhung nou koo daI hon.
can phaI co su Iuu y:
* KIom fra do phaf hIon fon fhuong o co fu cung.
* KIom fra fuong fac fhuoc. co fho Iuong hormon
fhuc su duoc hap fhu Ia qua fhap.
* ÐoI sang dung mof IoaI fhuoc co ham Iuong
progcstogcn cao hon. hoac chuyon sang dung mof
IoaI fhuoc ba pha.
* Nou van khong co hIou qua. doI sang dung mof
IoaI fhuoc khac co ca ham Iuong progcstogcn va
cstrogcn dou cao hon.
– Khong xuaf hIon chay mau am dao vao cuoI chu ky
dung fhuoc. Ðay cung Ia gIaI doan hanh kInh bình
fhuong. KhI dung fhuoc co progcstcron. vIoc ngung
fhuoc co fac dung fao ra hIon fuong chay mau am
dao sau do. fuong fu nhu khI hanh kInh. duoc goI
Ia hIon fuong “cbay mau tbu boi”. ÐIou nay duoc
fhay ro o nhung phu nu man kInh khI dung IIou
phap fhay fho bormon |HRT). Truong hop hoan
foan khong chay mau am dao vao fhoI gIan ngung
fhuoc fhuc ra cung khong co haI. nhung co fho dIou
chInh bang vIoc doI sang mof IoaI fhuoc khac co
ham Iuong progcstcron fhap hon. Can kIom fra ky
xom co phaI Ia da co fhaI hay khong.
– Mof so fac dung phu sau day cua fhuoc co fho Ia
do Iuong cstrogcn qua cao va co fho gIam nho bang
cach chuyon sang mof IoaI fhuoc khac co fhanh
phan chính Ia progcstogcn. chang han nhu Locstrin
J0. Microgynon J0 hay Eugynon J0:
* Ðuon non
* Chong maf
* Cang fhang fIon kInh nguyof
* Tang can fhoo chu ky
* Phu no do gIu nuoc frong co fho
* Khí hu
– Mof so fac dung phu sau day cua fhuoc co fho
Ia do Iuong progcstogcn qua cao va co fho gIam
nho bang cach chuyon sang mof IoaI fhuoc khac
co fhanh phan chính Ia cstrogcn. chang han nhu
Brcoinor. Mcrci/on. TrinorJio/. Logynon. Maroc/on
hay Diancttc:
* Kho am dao
* Tang can dou dan
* Tram cam
* Maf ham muon fình duc
* Mof moI
* Nhay cam dau o vu
* Mun frung ca
* Ram Iong
Cum nung y khou thuc hunh
418 419
Cuc b¡en phup trunh thu¡
V¡KN ¡ONG TRANH THA¡ OON TH¡AN
Ia IoaI vIon uong franh fhaI chI chua duy nhaf mof
IoaI bormon Ia progcstogcn. Tac dung franh fhaI fuong fu
nhu IoaI vIon kof hop. nhung fhích hop hon voI mof so
doI fuong khong dung duoc IoaI vIon kof hop. chang han
nhu:
* Phu nu da Ion fuoI. nhaf Ia phu nu fron 35 fuoI
nghIon fhuoc Ia. |Chong chI dInh voI vIon kof
hop.) ÐoI voI phu nu fron 40 fuoI. vIon don fhuan
chua progcstogcn cung co fac dung fuong duong
nhu vIon kof hop. nhung co fho Iam gIam bof
cang fhang fIon kInh nguyof va cac frIou chung
man kInh.
* Phu nu dang cho con bu.
* Nhung phu nu chong chI dInh voI vIon kof hop
do bI cao huyof ap. fIou duong. dau dau migrainc.
bonh huyof khoI fInh mach hoac nghon mach.
* Nhung phu nu cam fhay kho chIu do cac fac dung
phu cua cstrogcn frong vIon kof hop. chang han
nhu phu no do u nuoc. fang can fhoo chu ky. dau
dau. nam da.
* Nhung phu nu dang chuan bI do duoc phau fhuaf
Ion.
Chong chÎ d|nh
Khong dung vIon franh fhaI don fhuan cho cac doI
fuong sau day:
* Co fIon su hoac dang mac phaI cac bonh dong
mach nghIom frong. hoac co nguy co cao doI voI
cac bonh nay.
* TIon su co fhaI ngoaI fu cung.
* ÐI chua frung frong fhoI gIan gan day.
Coch dung
– Nou baf dau dung fhuoc fu ngay dau fIon cua chu
ky kInh nguyof. khong can fhom baf cu bIon phap
franh fhaI nao khac.
– Nou baf dau dung fhuoc vao gIua chu ky kInh nguyof.
non ap dung fhom mof bIon phap franh fhaI khac
frong vong 7 ngay dau fIon.
– Nou dang dung vIon franh fhaI kof hop chuyon
sang dung vIon don fhuan. co fho dung fhuoc IIon
fuc khong can fhoI gIan gIan doan. va khong can
fhom baf cu bIon phap franh fhaI nao khac vao Iuc
moI doI fhuoc.
– Ðung fhuoc dou dan moI ngay mof vIon vao cung
mof fhoI dIom. co fho xo dIch frong khoang 2 – 3
gIo. Thuoc co hIou qua cao nhaf 5 gIo sau khI uong.
vì fho non chon gIo uong fhuoc phu hop voI fhoI
quon gIao hop.
– Nou Io quon 1 vIon fhuoc. uong ngay vao Iuc vua
nho ra. va uong vIon ko fIop vao fhoI dIom nhu
Cum nung y khou thuc hunh
420 421
Cuc b¡en phup trunh thu¡
bình fhuong. Nou fhoI gIan quon fhuoc da fro qua 3
gIo. co fho anh huong don kha nang franh fhaI. can
ap dung fhom mof bIon phap franh fhaI khac frong
vong 7 ngay sau do. Nou co gIao hop sau khI quon
dung fhuoc qua 3 gIo. can ap dung cac bIon phap
franh fhaI sau gIao hop.
– Nou bI non. fIou chay fram frong frong fhoI gIan
dung fhuoc. van fIop fuc dung fhuoc. Can phaI ap
dung fhom mof bIon phap franh fhaI khac frong
fhoI gIan bonh va sau do 7 ngay.
– VIoc dung fhuoc khang sInh khong gay anh huong
gì don vIon franh fhaI don fhuan.
Uu – nhuoc d|em
– VIon uong franh fhaI don fhuan co nhung uu dIom
gIong nhu vIon kof hop. do Ia do su dung va co hIou
qua franh fhaI cao nou duoc su dung dung cach. Ty
Io fhaf baI fron Iy fhuyof Ia khoang 0.3 – 4%. mac
du frong fhuc fo co fho hoI cao hon. Ðo do. vIon
uong franh fhaI don fhuan Ia kha nang fhay fho
fhích hop do chon dung frong cac fruong hop khong
fho dung vIon franh fhaI kof hop.
– Hoan foan khong co chung cu nao vo vIoc fhuoc nay
Iam gIa fang nguy co bI huyof khoI.
– Mof so fac dung phu co fho co khI dung fhuoc Ia:
* Chay mau am dao baf fhuong. Ða so phu nu dung
fhuoc co mof chu ky chay mau vao khoang fu
ngay fhu 25 don 35 sau khI dung fhuoc. nhung
Iuong mau fhuong khong nhIou. Mof so fruong
hop khac co fho xay ra vo kInh.
* Ðuon non.
* Nhay cam dau o vu. fhuong chI co frong khoang 2
– 3 fhang baf dau dung fhuoc.
CAC OANG TH¡OC T¡KM VA CAY O¡O¡ OA
Ihuoc I|em bop Ih|I
Thuoc fIom chua progcstogcn cung co fac dung uc cho
rung frung. Chong chI dInh doI voI fhuoc fIom cung fuong
fu nhu voI IoaI vIon uong don fhuan chua progcstogcn.
!u dIom cua fhuoc fIom Ia co fac dung koo daI. fhuong
fu 2 – 3 fhang moI Iap IaI mof muI fIom. Ðo do. fhuoc
fIom dac bIof fhích hop voI nhung nguoI hay quon fhuoc.
cung nhu voI nhung nguoI khong fhích hop voI cac bIon
phap franh fhaI khac. HIou qua franh fhaI dac bIof cao.
voI fy Io fhaf baI foI da chI vao khoang 2%.
Nhuoc dIom cua dang fhuoc fIom Ia do fac dung koo daI
non khong fho fhay doI fac dung franh fhaI frong vong 2
– 3 fhang sau khI da fIom fhuoc. Thuoc gay ra fac dung
phu som sau khI fIom non fhoI gIan chIu dung cac fac
dung phu cung koo daI hon.
Cac fac dung phu fhuong gap Ia:
Cum nung y khou thuc hunh
422 423
Cuc b¡en phup trunh thu¡
* Chay mau am dao baf fhuong.
* Maf kInh.
* Kha nang co fhaI fro IaI sau khI ngung fhuoc
fhuong raf fro. co khI koo daI don mof nam.
* Tang can.
IoaI fhuoc fhuong dung Ia Dcpo-Proocra. moI Ian
fIom mof muI 3 mI |co chua 150mg mcJroxyprogcstcronc
acctatc. fIom bap fhIf sau. khong duoc fIom fInh mach).
3 fhang fIom mof Ian. MuI fIom dau fIon phaI duoc fhuc
hIon fruoc ngay fhu 5 cua chu ky kInh nguyof moI co hIou
qua ngua fhaI ngay.
Ihuoc coy duo| do
Thuoc duoc bao cho fhanh dang mIong cay duoI da.
chua progcstogcn do gIaI phong dan dan vao mau. MIong
cay fhuong duoc cay duoI da o maf gap cua canh fay va
duoc fhay fho 5 nam mof Ian. Thuoc baf dau co fac dung
franh fhaI khoang 24 gIo sau khI cay. Can fhan khong
dung cho nguoI da co fhaI.
Ðo fac dung franh fhaI cao va koo daI. bIon phap nay
van fhuong duoc xom nhu mof hình fhuc “trict san co
tbc tbay Joi”. Ðo ngung fac dung franh fhaI. chI can Iay
mIong cay ra khoI da.
Tac dung phu cua fhuoc cung fuong duong nhu khI dung
vIon franh fhaI don fhuan. Chay mau am dao baf fhuong
va koo daI fhuong Ia nguyon nhan chính dan don vIoc
phaI Iay mIong cay ra o mof so nguoI.
TRANH THA¡ SA¡ G¡AO HOP
Cac bIon phap franh fhaI sau gIao hop Ia cac bIon phap
can su dung frong nhung fruong hop do ngan ngua vIoc
co fhaI ngoaI y muon sau khI da fhuc hIon vIoc gIao hop
frong mof dIou kIon fhIou an foan. khong dung cac bIon
phap franh fhaI hoac vao fhoI dIom ma bIon phap franh
fhaI dang dung khong dam bao fac dung. HIon co 2 bIon
phap franh fhaI sau gIao hop fhuong duoc su dung Ia su
dung bormon va su dung dung cu franh fhaI daf frong fu
cung.
$u dung hormon
Ðang vIon uong chua bormon voI IIou Iuong fhích hop.
duoc dung frong vong 72 gIo sau khI gIao hop. co fac dung
ngan khong cho frung Iam fo. Thuoc khong fho daf hIou
qua 100% |fy Io fhaf baI khoang 1 – 2%) non sau do mof
fhang can fhuc hIon cac xof nghIom chan doan do xac
dInh vIoc co fhaI hay khong.
Cac fac dung phu co fho co Ia:
* Ðuon non. Nou co non frong vong 2 gIo sau khI
uong fhuoc. co fho fhuoc uong vao khong dam bao
fac dung. can dung fhom mof IIou khac.
* Chay mau am dao co fho xay ra khoang vaI ba
ngay sau khI uong IIou fhuoc fhu haI. va ky kInh
nguyof ko fIop co fho so cham IaI vaI ba ngay.
Cum nung y khou thuc hunh
424 425
Cuc b¡en phup trunh thu¡
* Trong fruong hop co fhaI. vIoc dung fhuoc nay
chua duoc chung mInh Ia khong anh huong xau
don fhaI nhI.
Ðo daf hIou qua franh fhaI sau gIao hop. su dung ngay
2 vIon fhuoc co chua 250μg /coonorgcstrc/ va 50μg ctbiny/-
cstraJio/. chang han nhu 8cbcring PC4 hay Ooran 60.
Sau do 12 gIo. uong fIop 2 vIon nua.
Trong cac fruong hop bI chong chI dInh fuyof doI voI
cstrogcn. co fho dung 0.6mg /coonorgcstrc/ frong vong 12
gIo sau khI gIao hop. fuong duong voI mof IIou 20 vIon
Microoa/ |moI vIon chua 0.03mg /coonorgcstrc/).
Dung dung cu Ironh Iho| doI Irong Iu cung
Ðung cu franh fhaI daf frong fu cung |hay vong franh
fhaI) co fho co fac dung franh fhaI sau gIao hop nou duoc
dung frong vong 5 ngay sau khI gIao hop. Mac du co mof
so chong chI dInh doI voI phuong phap nay nhu so do cap
o phan ko fIop. nhung nou duoc dung voI muc dích franh
fhaI sau gIao hop. mof vaI fruong hop chong chI dInh van
co fho duoc ap dung nhu:
* Phu nu co fIon su fhaI ngoaI fu cung.
* Phu nu chua fung sInh con.
* Phu nu bI vIom vung chau frong fhoI gIan gan
day |voI dIou kIon dang duoc dIou frI bang khang
sInh).
Can chu y Ia cac fruong hop fron fhuoc vo nhung doI
fuong chong chI dInh nou dung vong franh fhaI nhu mof
bIon phap franh fhaI Iau daI.
Nou duoc daf vao fu cung frong vong 5 ngay sau khI
gIao hop. bIon phap nay daf hIou qua franh fhaI 100%.
Vong franh fhaI duoc Iay ra sau ky kInh nguyof ko fIop.
O¡NG C¡ TRANH THA¡ OAT TRONG T¡ C¡NG
Ia mof dung cu bang chaf doo don fhuan hoac fhuong
hon Ia bang chaf IIou dong. co bormon franh fhaI. hoac
cung co fho bang fhop khong gI. co cac soI nhua doo
dính vao do khI daf frong fu cung fhì cac soI nay fho ra
am dao. duoc daf vao frong fu cung voI muc dích franh
fhaI. non fhong fhuong duoc goI Ia oong tranb tbai. Vong
franh fhaI co fac dung Iam fhay doI Iop noI mac fu cung.
do khong con fhích hop cho frung Iam fo. Mof vaI IoaI
vong franh fhaI dac bIof con duoc cho fao do co fho fIof
ra progcstcron.
Vong franh fhaI fhuong duoc daf vao fu cung vao ngay
fhu 4. fhu 5 cua chu ky kInh nguyof. Mac du cung co fho
daf vong franh fhaI vao nhung ngay khac fruoc khI rung
frung |ngay fhu 14). nhung nguoI fa fhuong chon daf som
hon.
Chong chÎ d|nh
– Phu nu co chay mau am dao baf fhuong chua ro
nguyon nhan.
Cum nung y khou thuc hunh
426 42?
Cuc b¡en phup trunh thu¡
– Co fhaI hoac nghI ngo co fhaI.
– Ðonh vIom vung chau frong vong 6 fhang gan day.
– TIon su co fhaI ngoaI fu cung.
– Phu nu chua fung sInh con.
– Phu nu bI rong kInh |chay mau am dao qua nhIou
khI hanh kInh) hoac fhong kInh |dau nhIou khI
hanh kInh).
– Co ung fhu duong sInh duc hoac co dau hIou nghI
ngo ung fhu.
– Tu cung co dau hIou baf fhuong.
– Phu nu mac cac bonh Iay qua duong fình duc.
– Phu nu co quan ho fình duc voI nhIou nguoI.
Coch dung
– Vong franh fhaI co fho daf vao fu cung frong nhung
ngay cuoI ky kInh hoac ngay khI baf dau chu ky
kInh nguyof moI. do dam bao IoaI fru kha nang co
fhaI. Ðo fhuan fIon. nguoI fa fhuong daf vong franh
fhaI vao ngay fhu 4 hoac fhu 5 cua chu ky kInh
nguyof.
– Ngay sau khI daf dung cu franh fhaI frong fu cung.
can phaI franh gIao hop frong vong 48 gIo sau do.
– Trong khoang 6 fuan sau khI daf vong franh fhaI.
van phaI ap dung fhom mof bIon phap franh fhaI
khac do dam bao an foan. vì hIou qua franh fhaI
chua duoc phaf huy frong fhoI gIan nay.
– Vong franh fhaI fhuong co cac soI nhua doo nho ra
am dao qua co fu cung. do gIup nguoI su dung co fho
kIom fra va dam bao Ia vong dang nam dung vI frí.
Sau khI daf vong vao fu cung. nguoI su dung phaI
fu kIom fra hang fuan frong vong 6 fuan. va sau
do phaI kIom fra hang fhang. fof nhaf Ia vao fhoI
dIom cuoI moI ky kInh nguyof.
– Nou khI kIom fra khong fhay soI nhua doo. co fho
vong franh fhaI da dI sau vao fu cung. hoac da gay
fhung fu cung. Can fhuc hIon cac chI dan sau:
* Kham fhaI do IoaI fru kha nang co fhaI.
* Nou khong co fhaI. ap dung ngay mof bIon phap
ngua fhaI fam fhoI khac.
* Ðon kham chuyon khoa ngay do duoc xu Iy fhích
hop.
– Vong franh fhaI co hIou qua koo daI nhIou nam.
NguoI su dung can bIof ro ky han cua IoaI vong
dang su dung do fhay fho dung Iuc. Co IoaI duoc
dung frong 3 – 5 nam. co IoaI don 10 nam. NgoaI
ra. nou khong co nguyon nhan fhuc su can fhIof.
khong non fhay doI vong.
– Ðo fac dung phu Iam fang su chay mau kInh nguyof.
non sau khI su dung vong franh fhaI mof fhoI gIan
Cum nung y khou thuc hunh
428 429
Cuc b¡en phup trunh thu¡
non duoc chan doan xof nghIom do dam bao khong
bI fhIou mau.
– Nou muon Iay vong franh fhaI ra khong dung nua.
fof nhaf Ia non Iay ra vao fhoI dIom dang hanh
kInh.
– Nou can Iay vong franh fhaI ra vao khoang gIua chu
ky kInh nguyof. non ap dung mof bIon phap franh
fhaI nao do frong khoang fhoI gIan 7 ngay fruoc khI
Iay vong franh fhaI ra.
– Nou ngung su dung vong franh fhaI voI muc dích
chuan bI co fhaI. non co fhoI gIan cho íf nhaf Ia
1 fhang sau khI da Iay vong franh fhaI ra. ÐIou
nay nham gIup cho Iop noI mac fu cung co du fhoI
gIan faI fao do fro IaI frang fhaI bình fhuong nhu
fruoc.
– Phu nu da man kInh sau mof nam. nou co su dung
vong franh fhaI can phaI Iay ra.
Uu – nhuoc d|em
– Ðung cu franh fhaI daf frong fu cung chI fhuc hIon
mof Ian |fhuong do nhan vIon y fo fhuc hIon) nhung
co fac dung franh fhaI Iau daI. hIou qua franh fhaI
cao. raf fhích hop voI nhung doI fuong muon franh
fhaI daI han. Ty Io fhaf baI vao khoang 0.3 – 2%.
– Cac fac dung phu co fho fro non nghIom frong o
mof so nguoI dung. dac bIof Ia dau bung khI co
kInh va chay mau am dao qua nhIou frong fhoI gIan
hanh kInh. Mac du cac fac dung phu nay fhuong chI
xuaf hIon frong khoang 3 fhang dau fIon sau khI
daf vong franh fhaI. nhung cung co mof so nguoI
khong chIu dung duoc.
– Nguy co Ion nhaf khI su dung vong franh fhaI Ia
mof so Ion cac fruong hop phu nu co fhaI sau khI
daf vong franh fhaI dou Ia fhaI ngoaI fu cung.
MoI so von de kh| doI vong Ironh Iho|
– Sau khI daf vong franh fhaI. co fho co nhung con
dau quan ruof frong vong 2 – 3 ngay.
– HIon fuong rI mau am dao baf fhuong fao fhanh
nhung vof mau nho co fho xay ra vao nhIou fhoI
dIom frong chu ky kInh nguyof dau fIon sau khI daf
vong franh fhaI.
– Chay mau am dao vao ky kInh nguyof co fho nhIou
hon va koo daI hon.
– Cac chaf dIch fIof fhong fhuong o am dao cung co
fho nhIou hon.
– KhI co roI Ioan kInh nguyof kom fhoo dau vung
chau. can chan doan ngay do IoaI fru kha nang co
fhaI ngoaI fu cung.
– Nou xay ra fruong hop vong franh fhaI dI sau vao
fu cung hoac gay fhung fu cung. can xu Iy kIp fhoI.
Truoc hof dung kop 8pcnccr dua vao ong co fu cung
Cum nung y khou thuc hunh
430 431
Cuc b¡en phup trunh thu¡
do fìm soI nhua doo. Nou khong fhanh cong. co fho
can phaI sIou am. Tuy fhoo vI frí duoc fìm fhay. can
fìm cach nho nhang Iay ra cang som cang fof do
gIam nguy co nhIom frung fu cung.
– Truong hop co fhaI sau khI daf vong franh fhaI.
can don bac sI chuyon khoa do Iay vong franh fhaI
ra ngay cang som cang fof va fIop fuc fhoo doI.
Nou khong fho Iay vong ra bang cach koo cac soI
nhua doo. non do nguyon o vI frí hIon faI. Trong
fruong hop nay. so co nguy co say fhaI |khoang
25%). nhIom frung fu cung hoac sInh fhIou fhang.
Nou fuoI fhaI > 12 fuan. do nghI bonh nhan don
kham ngay voI bac sI san khoa.
BAO CAO S¡
Ðao cao su Ia mof frong nhung bIon phap franh fhaI co
hình fhuc don gIan nhaf nhung co fho mang IaI hIou qua
franh fhaI hau nhu cao nhaf. voI dIou kIon duoc su dung
dung cach. Ðao cao su con Ia bIon phap franh fhaI duy
nhaf ap dung cho nam gIoI co fac dung bao vo nguoI su
dung mof cach hIou qua chong IaI cac bonh Iay qua duong
fình duc. ko ca HIV/AIÐS. ÐIon phap nay co fho duoc su
dung boI baf cu aI va baf cu Iuc nao. hoan foan khong co
you cau chong chI dInh nhu hau hof cac bIon phap franh
fhaI khac.
Ðao cao su duoc Iam bang nhua doo hoac cao su /atcx.
raf mong va co do daI khoang 17cm. duoc boI fron do do
su dung. Hau hof cac san pham bao cao su ngay nay dou
duoc phu mof Iop chaf dIof fInh frung do gIa fang fac
dung franh fhaI.
Coch dung
– Ðao cao su duoc san xuaf va cho vao hop chua co
hình dang nhu mof mu chup nho. voI mof vIon fron
quanh mIong bao. ChI Iay bao cao su ra khoI hop
ngay fruoc Iuc su dung.
– Chup bao cao su vao dau duong vaf vao Iuc duong
vaf da cuong cung. duong vIon fron quay ra bon
ngoaI. Can fhuc hIon vIoc nay fruoc khI dua duong
vaf vao am dao. Mof so nguoI cho rang chI can
dung don bao cao su vao gIaI doan sap xuaf fInh. va
day chính Ia nguyon nhan dan don fhaf baI. vì mof
phan fInh dIch co fho duoc gIaI phong fu raf som.
– Koo nho duong vIon fron fu ngoaI dau duong vaf
vo huong frong. bao cao su cuon fron so duoc xo
daI ra om chaf quanh duong vaf. Koo saf duong
vIon quanh mIong bao cho don cuoI duong vaf do
dam bao fInh dIch khong bI frao ra va chay vao am
dao.
– Ðung 2 ngon fay bop nho vao num nho o dau bao
cao su do day hof khong khí ra. can fhan khong
Iam rach bao. Ðay Ia cho so chua fInh dIch. non nou
khong khí khong duoc day ra hof. khI xuaf fInh co
fho Iam cho bao cao su qua cang dan don vo bao.
Cum nung y khou thuc hunh
432 433
Cuc b¡en phup trunh thu¡
– Sau khI xuaf fInh. ruf duong vaf ra ngay vao Iuc
van con dang cuong. Ðung fay gIu noI duong vIon
quanh mIong bao va ruf ra fu fu do dam bao fInh
dIch khong fran chay ra fu noI day.
– Sau khI da Iay bao cao su ra. fuyof doI khong do
duong vaf cham vao am ho.
– Ðao cao su chI dung duy nhaf mof Ian roI bo. Nou
xom day Ia bIon phap franh fhaI chu you fhì phaI
ap dung cho faf ca cac Ian gIao hop.
Uu – nhuoc d|em
– Nou su dung fhan frong va dung cach fhuc. fy Io an
foan cua bao cao su gan nhu Ia fuyof doI. Cac fruong
hop fhaf baI fhuong chI Ia do nguoI su dung so sof
Iam roI vaI fInh frung. hoac khong fuan fhu dung
cac buoc quy dInh. Trong fhuc fo. nguoI fa uoc fính
fy Io fhaf baI nay Ia khoang duoI 1%.
– Nhuoc dIom chính cua bao cao su doI voI mof so
nguoI Ia Iam maf hoac gIam khoaI cam khI gIao
hop. Mac du mof so nguoI khac van daf duoc khoaI
cam nhu bình fhuong.
MANG NGAN AM OAO
Ia mof dung cu nho bang cao su. mong. co hình ban
cau. vIon ngoaI Ia mof vong kIm IoaI. duoc daf choo vao
bon frong am dao. mof bo cua mang chan nam phía duoI
co fu cung. bo doI dIon fua Ion bo xuong mu. Mang ngan
am dao co nhIou kích fhuoc khac nhau do fhích hop voI
co fho fung nguoI. Can phaI chon IoaI mang ngan co kích
fhuoc vua van nhaf. Mang ngan am dao Iuon duoc dung
phoI hop voI fhuoc dIof fInh frung. duoc daf vao fruoc moI
Ian gIao hop va Iay ra sau do. Mang ngan duoc su dung
nhIou Ian frong vong 1 – 2 nam fuy fhoo IoaI. sau do fhay
moI.
Coch dung
– Sau khI duoc huong dan. nguoI phu nu co fho fu
mình dua mang ngan vao am dao. Vì cong vIoc daf
vao va Iay ra phaI fhuc hIon fhuong xuyon moI Ian
gIao hop. non khuyon khích nguoI phu nu bIof fu
dua vao va Iay ra faI nha. Can chon IoaI mang ngan
co kích fhuoc vua van. fhích hop voI moI nguoI.
– Co fho dua mang ngan am dao vao baf cu Iuc nao
frong vong 6 gIo fruoc khI gIao hop. nhung fhuoc
dIof fInh frung phaI duoc dua vao am dao íf nhaf
Ia 2 gIo fruoc khI gIao hop va sau khI da dua mang
ngan vao am dao. Can fIou fIon va rua fay fhaf
sach fruoc khI dua mang ngan vao am dao. Co fho
kof hop boI fhuoc dIof fInh frung vao mang ngan
fruoc khI dua vao.
– Sau khI gIao hop. do mang ngan nam yon frong
am dao íf nhaf Ia 6 gIo. Sau do Iay mang ngan ra.
khong duoc do Iau qua 24 gIo.
Cum nung y khou thuc hunh
434 435
Cuc b¡en phup trunh thu¡
– Trong fruong hop co gIao hop fIop frong vong 6 gIo.
khong can Iay mang ngan ra nhung phaI cho fhom
fhuoc dIof fInh frung vao |íf nhaf Ia 2 gIo fruoc khI
gIao hop).
– Trong khI su dung phaI fhuong xuyon kIom fra xom
mang ngan co bI fhung hay khong. nhaf Ia nhung
mang ngan duoc su dung fu 1 nam fro Ion..
– Trong fhoI gIan su dung mang ngan. nou fang can
hoac suf can qua 3kg. can fhay mof IoaI mang ngan
khac co kích fhuoc phu hop hon.
– Thay mang ngan moI dung fhoo ky han cua IoaI
mang ngan duoc quy dInh boI nha san xuaf. fhuong
Ia fu 1 – 2 nam.
– Trong fhoI gIan moI baf dau su dung mang ngan
am dao. non ap dung fhom mof bIon phap franh
fhaI khac cho don khI vIoc kIom fra xac dInh duoc
fính phu hop va hIou qua cua bIon phap nay.
Uu – nhuoc d|em
– Mang ngan am dao chI co hIou qua franh fhaI fuong
doI. do do nhaf fhIof phaI dung kof hop voI fhuoc
dIof fInh frung. Ty Io fhaf baI fhuong vao khoang
4%.
– Khong co cac fac dung phu dang ko. Tuy nhIon.
nguoI moI su dung Ian dau fIon can duoc fhoo doI
kIom fra cac van do suc khoo chung frong khoang
10 ngay sau khI baf dau su dung. va sau do Ia kIom
fra suc khoo hang nam.
– NguoI su dung phaI fhuong xuyon fhuc hIon vIoc
daf vao. Iay ra. va phaI chu y kIom fra vI frí cua
mang ngan sau moI Ian daf vao.
TH¡OC O¡KT T¡NH TR¡NG
Thuoc dIof fInh frung co fho o dang fhuoc xIf. dang
kom. dang fhach hay vIon daf am dao. fhuong chua hoaf
chaf chính Ia nonoxyno/-0 voI fac dung fIou dIof fInh
frung. ngan ngua su fhu fhaI.
Thuoc dIof fInh frung khI duoc dung nhu mof bIon phap
franh fhaI duy nhaf co hIou qua franh fhaI raf fhap. chI
khoang hon 70%. Ðo Ia cac IoaI fhuoc vIon daf am dao
hoac dang chaf Iong duoc dua vao am dao bang mof dung
cu gIong nhu ong fIom. Ðu Ia fhuoc vIon hay chaf Iong.
vI frí cua fhuoc khI dua vao am dao cang gan co fu cung
cang fof. Non dua fhuoc vao am dao fruoc khI gIao hop
frong fhoI gIan khong qua 20 phuf. Nou co nhung Ian gIao
hop fIop fuc sau do nua. can phaI dung fhom fhuoc. ChI
non rua sach fhuoc sau khI gIao hop íf nhaf Ia 6 – 8 gIo.
Cach dung pho bIon hon cua fhuoc dIof fInh frung Ia
kof hop voI nhIou bIon phap franh fhaI khac. vì no gIup
fang fhom hIou qua franh fhaI cua bIon phap da chon.
Cum nung y khou thuc hunh
436 43?
Cuc b¡en phup trunh thu¡
Thuoc dIof fInh frung duoc kof hop voI cac bIon phap
su dung bao cao su. mu chup co fu cung. mang ngan am
dao...
CAC B¡KN PHAP TRANH THA¡ T¡ NH¡KN
KHA¡ N¡KM CH¡NG
Cac bIon phap franh fhaI fu nhIon Ia cac bIon phap
nham daf duoc hIou qua franh fhaI nhung khong su dung
baf ky IoaI fhuoc hay dung cu nao. chI dua vao nhung quy
Iuaf fu nhIon duoc nam baf ro va van dung vao vIoc fhay
doI fhoI dIom gIao hop hay phuong fhuc gIao hop.
!u dIom chung cua cac bIon phap nay Ia do khong
dung fhuoc cung nhu khong dua baf ky dI vaf nao vao co
fho non khong co van do chong chI dInh hoac cac phan
ung phu IIon quan don suc khoo va doI song.
Nhuoc dIom chính cua cac bIon phap nay Ia do dua
fron nhung quy Iuaf fu nhIon. non nguoI su dung phaI
hIou fhaf vung va van dung chính xac. phu hop voI hoan
canh cua mình fhì moI co fho daf hIou qua franh fhaI cao.
Trong fhuc fo. doI voI da so nguoI co nhu cau franh fhaI
fhì nhung bIon phap nay raf kho fhuc hIon dung you cau.
va do do fy Io fhaf baI Ia kha cao. co fho Ion don 10%.
Tuy nhIon. nou chung fa bIof rang mof quoc gIa fIon fIon
nhu Nhaf Ðan van ua chuong dung chu you Ia cac bIon
phap franh fhaI fu nhIon cung voI bao cao su. fhì vIoc fìm
hIou ky vo cac bIon phap franh fhaI fu nhIon co Io khong
phaI Ia dIou khong can fhIof.
PH¡ONG PHAP TÍNH VONG K¡NH
Co so cuo quy |uoI
– Chu ky kInh nguyof cua nguoI phu nu IIon quan
chaf cho don kha nang fhu fhaI. NoI cach khac.
chính chu ky kInh nguyof cua nguoI phu nu dIou
khIon va quyof dInh nhung fhoI dIom ma nguoI phu
nu co fho fhu fhaI.
– KhI ham Iuong cstrogcn frong co fho nguoI phu
nu gIa fang. Iop noI mac fu cung day Ion. chuan
bI dIou kIon do co fho don frung da fhu fInh fu
voI frung xuong Iam fo. CIaI doan nay duoc goI Ia
giai Joan tang sinb. co fhoI gIan khoang 14 ngay.
nhung fhuong fhay doI fuy fhoo chu ky kInh nguyof
daI hay ngan o moI nguoI.
– Vao gIua chu ky kInh nguyof. frung fruong fhanh
hoan foan |frung chín) va rung. ham Iuong
progcstcron gIa fang. Iam cho cac fo bao noI mac
fu cung phình fo va gIu nuoc. fao dIou kIon do dang
do frung da fhu fInh co fho bam vao Iam fo. NgoaI
ra. khI frung rung. chaf nhay o co fu cung fu dang
son sof baf dau fro non Ioang. daI va nhof. fao dIou
kIon do dang cho fInh frung dI qua va dI chuyon vao
fu cung do Ion voI frung. CIaI doan fIop fhoo nay
duoc goI Ia giai Joan cbc tict. fhuong co fhoI gIan
on dInh Ia 14 ngay.
Cum nung y khou thuc hunh
438 439
Cuc b¡en phup trunh thu¡
– Sau fhoI ky frung rung. nou khong co frung fhu
fInh. nghIa Ia khong xay ra fhu fhaI. kha nang san
xuaf cstrogcn va progcstcron faI buong frung so
gIam fhap. Cac fo bao sung nuoc cua noI mac fu
cung khong can fhIof nua. fu dong bong froc ra. Tu
cung co bop day cac manh noI mac va mau xuong
am dao. baf dau gIaI doan hanh kInh voI mof Iuong
mau kInh nguyof va cac manh noI mac duoc dua ra
fhoo duong am dao. Trong fruong hop co xay ra fhu
fhaI. frung da fhu fInh so don bam vao noI mac fu
cung va Iam fo. hIon fuong kInh nguyof maf dI nhu
dau hIou dau fIon cua vIoc mang fhaI.
– Sau khI frung rung. fhan nhIof nguoI phu nu fang
cao hon bình fhuong khoang 0.3 – 0.5
0
C va duy frì
su gIa fang nay cho don khI baf dau chu ky kInh
nguyof ko fIop. KhI gIaI doan hanh kInh vua cham
duf |sach kInh). co fu cung gIam fIof chaf nhay va
nguoI phu nu cam fhay am dao kho. Sau do. chaf
nhay dan dan xuaf hIon o dang son sof. fao cam
gIac am uof o am dao.
– Toan bo chu ky koo daI frung bình khoang 28 ngay.
co fho ngan hon o mof so nguoI va daI hon o mof so
nguoI khac. co fho dao dong frong khoang 24 – 35
ngay. Chu ky kInh nguyof du ngan hay daI nhung
Iuon duy frì duoc fính on dInh. dou dan Ia dau hIou
cua mof suc khoo fof. KhI co cac bonh gay roI Ioan
kInh nguyof fhì chu ky nay so fhay doI fhaf fhuong.
khong con dou dan nua.
– MoI chu ky kInh nguyof duoc fính khoI dau |ngay
fhu nhaf) fu ngay baf dau hanh kInh. koo daI cho
don ngay cuoI cung fruoc ngay hanh kInh dau fIon
cua chu ky ko fIop.
Von dung Irong v|ec Ironh Iho|
T. PhUcnc chcc l|nh nccy
– Ðua vao chu ky kInh nguyof. ngay rung frung duoc
fính foan Ia vao ngay fhu 14 fruoc khI baf dau chu
ky kInh nguyof moI. Tuy nhIon. do su fính foan nay
duoc chính xac. you cau quan frong Ia nguoI phu nu
phaI co kInh nguyof dIou hoa. on dInh.
– TInh frung sau khI xuaf fInh co kha nang song
frong co fho nguoI phu nu fu 4 – 6 ngay. frung sau
khI rung co fho fIop fuc song fu 1 – 2 ngay. non su
gIao hop vao khoang 6 ngay fruoc khI frung rung
va 2 ngay sau khI frung rung cung co kha nang fhu
fhaI. ThoI gIan frung rung co fho dao dong frong
khoang 2 – 3 ngay. Nhu vay. fhoI gIan co fho fhu
fhaI duoc fính foan Ia khoang 11 ngay. koo daI fu
fruoc khI frung rung 6 ngay va sau khI frung rung
2 ngay.
– Tuy nhIon. chu ky kInh nguyof cua nguoI phu nu
fhuong co su dao dong moI fhang. non ngay khoI
dau moI ky kInh co fho som hon hoac muon hon.
moI ky kInh co fho daI hon hoac ngan hon. Ðo dam
bao fính an foan. nguoI su dung phuong phap fính
Cum nung y khou thuc hunh
440 441
Cuc b¡en phup trunh thu¡
ngay phaI ghI chop IaI íf nhaf Ia 6 chu ky kInh
nguyof IIon fuc. qua do xac dInh chu ky kInh daI
nhaf va chu ky kInh ngan nhaf. CIa su muc do
chonh Ioch gIua 2 chu ky nay Ia 5 ngay. fhoI gIan
co fho fhu fhaI so duoc fính foan Ia: 11 + 5 = 16
ngay.
Thoo su fính foan fron. nhung ngay co kha nang fhu
fhaI so Ia nhung ngay phaI franh gIao hop. Thuc fo cho
fhay Ia muc do hIou qua cua phuong phap fính ngay raf
han cho. vì fính chaf phuc fap va nhung ngay “kicng cu”
koo daI. Hon nua. fhoo ban nang fu nhIon fhì nhung ngay
“kicng cu” nay IaI Ia nhung ngay ma nguoI phu nu gIa
fang su ham muon fình duc non raf kho kIom cho. Vì fho.
nguoI fa Iay phuong phap nay Iam co so va ap dung fhom
mof so phuong phap khac nua do fìm ra mof cach chính
xac hon nhung ngay “giao bop an toan”.
2. PhUcnc chcc lhec cc| nh|el cc cc lhe
– Ðua vao su fang fhan nhIof fu 0.3 – 0.5
0
C sau khI
frung rung. phuong phap nay xac dInh sau khI nhIof
do da fang on dInh duoc 3 ngay fhì gIao hop baf dau
an foan. Tuy nhIon. co nhIou Iy do khac cung co fho
Iam cho fhan nhIof fang. vì fho van phaI Iay phuong
phap fính ngay o fron Iam non fang. xac dInh fuong
doI gIaI doan rung frung. sau do moI su dung kof qua
fhoo doI nhIof do co fho do xac dInh chính xac hon
ngay rung frung.
– Thoo phuong phap nay. khI xac dInh fhan nhIof fang
on dInh duoc 3 ngay IIon fuc fhì co fho baf dau gIaI
doan gIao hop an foan. koo daI cho don khI baf dau
ky kInh ko fIop.
3. PhUcnc chcc lhec cc| chcl nhcy cc lU cUnc
– Ðua vao fính chaf fhay doI cua dIch nhay co fu
cung. phuong phap nay xac dInh 3 gIaI doan frong
chu ky kInh nguyof cua nguoI phu nu:
* Giai Joan kbo: Ia khoang vaI ba ngay sau khI
sach kInh. ham Iuong cstrogcn gIam manh Iam
cho co fu cung fIof ra raf íf dIch nhay. nguoI phu
nu co cam gIac kho am dao raf ro rof.
* Giai Joan uot: Ia fhoI gIan gan Iuc rung frung.
khI Iuong cstrogcn ngay cang duoc gIa fang. Iam
cho dIch nhay o co fu cung fIof ra ngay cang nhIou
hon. NguoI phu nu co cam gIac am uof frong am
dao. Iuong dIch nhay fIop fuc gIa fang va ngay
cang Ioang hon. cho don fhoI dIom frung rung
fhì dIch nhay fro non Ioang. nhof va raf daI. Mof
gIof chaf nhay vao fhoI dIom nay nou daf gIua haI
ngon fay roI nho nhang koo daI ra so co kha nang
fao fhanh mof soI daI khoang 8 – 12cm.
* Giai Joan sau rung trung: Ðo Iuong progcstcron
gIa fang. dIch nhay o co fu cung baf dau fro non
dac hon. íf dan dI. co mau duc va dính. Cam gIac
kho am dao dan dan fro IaI. koo daI cho don gIaI
doan hanh kInh ko fIop.
– Thoo phuong phap nay. gIao hop co fho an foan
frong gIaI doan kho va khoang 4 ngay sau khI dIch
Cum nung y khou thuc hunh
442 443
Cuc b¡en phup trunh thu¡
nhay baf dau xuaf hIon o am dao. ThoI ky franh
gIao hop koo daI cho don khoang 4 ngay sau khI
co dIch nhay Ioang va daI bao hIou fhoI dIom rung
frung. CIao hop an foan frong gIaI doan sau rung
frung. koo daI don ky kInh ko fIop.
4. Vcn cUnc kel hcc
– Ðua vao uu va nhuoc dIom cua cac phuong phap fron.
co fho dua ra mof phuong phap van dung kof hop
nhung dIom do nhan bIof nhaf do xac dInh cac fhoI
dIom gIao hop an foan nhu sau:
* CIao hop an foan baf dau sau gIaI doan hanh
kInh. koo daI cho don khI chaf nhay baf dau xuaf
hIon o am dao fhì cham duf.
* Sau khI chaf nhay chuyon sang frang fhaI Ioang
va daI. fhoo doI fhan nhIof do xac dInh su gIa
fang nhIof do. Khoang 4 ngay sau khI chaf nhay
da hof Ioang va daI. va íf nhaf Ia fhan nhIof da
fang on dInh duoc 3 ngay. gIao hop an foan co fho
fIop fuc va koo daI cho don ky kInh ko fIop.
Uu – nhuoc d|em
– Nhu da noI. uu dIom cua bIon phap franh fhaI nay
Ia hoan foan fu nhIon. khong co fac dung phu. do
do co fho ap dung cho baf cu doI fuong nao.
– Nhuoc dIom cua bIon phap nay Ia nou khong co su
fuan fhu nghIom ngaf so do dang dan don fhaf baI.
Maf khac. bIon phap nay co fho gay kho chIu cho
mof so nguoI vo maf sInh Iy boI vì gIaI doan “kicng
cu” |quanh fhoI dIom rung frung) cung chính Ia gIaI
doan ma ham muon fình duc cua nguoI phu nu Ion
cao nhaf.
– HIou qua franh fhaI cua bIon phap nay fhuong raf
cao vao gIaI doan sau khI rung frung. nhung co fho
chI fuong doI vao gIaI doan fruoc khI rung frung. Ðo
do. fy Io fhaf baI co fho Ion cao vao gIaI doan nay.
– Ðo khac phuc nhung nhuoc dIom cua bIon phap
nay. nguoI su dung co fho dung kof hop voI mof
bIon phap franh fhaI khac nua. chang han nhu su
dung bao cao su.
X¡AT T¡NH NGOA¡ AM OAO
Ia bIon phap ruf duong vaf ra khoI am dao vao fhoI
dIom gan xuaf fInh. va do do fInh dIch duoc phong fhích
bon ngoaI am dao. Mac du bIon phap duoc fhuc hIon nham
muc dích franh fhaI. nhung frong fhuc fo fy Io fhaf baI
kha cao vì nhung Iy do sau day:
* Mof Iuong raf nho fInh dIch |chua fInh frung) co
fho da duoc phong fhích fruoc gIaI doan xuaf fInh
fhuc su ma nguoI dan ong nhan bIof duoc. ChI
mof Iuong raf nho nay cung van co kha nang gay
ra fhu fhaI.
Cum nung y khou thuc hunh
444 445
Cuc b¡en phup trunh thu¡
* Mof phan fInh dIch fuy duoc phong fhích bon
ngoaI am dao nhung nou khong can fhan co fho
dính vao nhung vung quanh am ho. raf co fho
chay vao am dao. Iuc do dang sung uof dIch nhay.
raf fhuan fIon cho su dI chuyon cua fInh frung.
Ðo kha nang song sof cua fInh frung khI vao duoc
co fho nguoI phu nu co fho koo daI fu 4 – 6 ngay.
non nhung so sof nay fuy co fy Io raf fhap nhung
van co fho dan don fhu fhaI.
* Kha nang kIom soaf gIaI doan xuaf fInh cua nguoI
dan ong fhuong co gIoI han. va frong raf nhIou
fruong hop anh fa khong fho Iam chu hoan foan
fình fho do co fho ruf duong vaf ra dung fhoI
dIom can fhIof nhu du fính.
NgoaI ra. nhIou nguoI fhay kho chap nhan bIon phap
gIao hop ngaf quang nay vì cho rang no Iam maf dI
nhung khoaI cam fhuong co cua nhung Ian gIao hop bình
fhuong.
TR¡KT SAN
TrIof san Ia nhung gIaI phap franh fhaI hau nhu vInh
vIon. chI ap dung voI mof so doI fuong han cho da xac
dInh chac chan Ia khong co nhu cau sInh con nua. TrIof
san co fho duoc ap dung o nam gIoI hay nu gIoI. fuy fhoo
su chon Iua cua haI nguoI.
Ir|eI son nom
TrIof san nam duoc fhuc hIon bang phau fhuaf fhaf
ong dan fInh. HaI ong dan fInh o haI bon dan fInh frung
fu fInh hoan ra duoc caf duf han va fhaf chaf IaI. Phau
fhuaf duoc fhuc hIon nhanh chong va do dang. chI can
khoang 15 – 20 phuf. va chI can gay fo faI cho. Phau
fhuaf co raf íf nguy co va bIon chung so voI frIof san nu.
Sau phau fhuaf. hoaf dong phong fInh van xay ra nhu
bình fhuong. nhung frong fInh dIch khong co fInh frung.
vì fInh frung khong fho dI qua ong dan fInh non duoc
fInh hoan hap fhu fro IaI. Trong vong 3 fhang sau phau
fhuaf. kha nang fhu fhaI van co fho xay ra do Iuong fInh
frung con sof IaI frong ong dan fInh. Qua fhoI gIan nay.
can fhuc hIon khao saf mau fInh dIch do dam bao chac
chan Ia hoan foan khong co fInh frung. Sau do. cap vo
chong nay khong can dung baf cu bIon phap franh fhaI
nao khac nua.
Trong khoang 2.000 ca frIof san fhoo cach nay. co fho
co xay ra 1 fruong hop xuaf hIon fInh frung fro IaI frong
fInh dIch. fhuong Ia sau mof fhoI gIan daI. Ðo Ia do nhung
dau ong dan fInh bI caf roI da fu dong dính IaI voI nhau.
Ðo xu frí. nguoI fa fhuc hIon phau fhuaf fro IaI Ian nua.
Trong fruong hop nguoI frIof san fhay doI y dInh ban
dau va muon sInh con. co fho fIon hanh phau fhuaf noI
cac ong dan fInh fro IaI. nhung muc do fhanh cong chI
Cum nung y khou thuc hunh
446 44?
Cuc b¡en phup trunh thu¡
daf khoang 50% ma fhoI. Ðo do. nguoI quyof dInh frIof
san can duoc bao fruoc vo dIou nay do can nhac ky hon
quyof dInh cua mình.
Ir|eI son nu
TrIof san nu duoc fhuc hIon bang cach fhaf hoac caf
voI frung do ngan duong fInh frung dI don gap frung.
Phau fhuaf fhuong duoc fhuc hIon frong bonh vIon. bonh
nhan nhap vIon fruoc mof ngay va duoc fhoo doI mof
ngay sau phau fhuaf fruoc khI xuaf vIon.
Phuong phap frIof san nu fhuong duoc chon Iua khI:
* NguoI phu nu quyof dInh chac chan Ia khong
muon sInh con nua va khong muon su dung baf
cu bIon phap franh fhaI nao khac.
* NguoI phu nu o vao fình frang nou mang fhaI so
do doa don suc khoo ban fhan hoac co nguy co cao
sInh con mac bonh dI fruyon nang.
Phau fhuaf frIof san nu co fho duoc fhuc hIon bang
nhIou cach. nhu qua soI o bung hoac rach da duoI ron do
mo duong vao o bung. Cung co fho caf va fhaf voI frung
qua duong rach o am dao...
Ty Io fhaf baI cua phuong phap nay raf fhap. chI vao
khoang 5 fron 10.000 fruong hop. Nhung fruong hop co
fhaI sau khI da frIof san fhuong Ia fhaI ngoaI fu cung.
Trong fruong hop nguoI phu nu frIof san fhay doI y
dInh ban dau va muon sInh con. co fho fIon hanh vI phau
fhuaf do phuc hoI kha nang sInh san. voI fy Io fhanh
cong vao khoang 70 – 75%.
TRANH THA¡ OO¡ VO¡ PH¡ N¡ SAP MAN K¡NH
Mac du kha nang fhu fhaI gIam dan dI khI phu nu
ngay cang Ion fuoI. nhung ngay ca don fuoI sap man kInh
fhì kha nang co fhaI van co fho xay ra. Vì fho. vIoc ap
dung cac bIon phap franh fhaI van Ia can fhIof cho don
khI kInh nguyof fu nhIon da maf han duoc mof nam.
Tuy nhIon. fhoI dIom man kInh khong gIong nhau o
moI nguoI. Co nhung phu nu man kInh som. co nhung
phu nu khac man kInh muon hon. fhuong dao dong raf
Ion frong khoang 45 – 55 fuoI. Trong khI do. vIoc su
dung cac IoaI vIon franh fhaI kof hop chua cstrogcn va
progcstogcn hay vIon progcstogcn don fhuan dou co fac
dung fao ra hIon fuong “cbay mau tbu boi” fuong fu nhu
mau kInh nguyof. ÐIou nay gay kho khan cho vIoc xac
dInh man kInh o phu nu. vì khong fho bIof duoc Ia kInh
nguyof fu nhIon da cham duf hay chua. Ðo do. vao fhoI
dIom nghI ngo man kInh. can phaI ngung dung cac IoaI
vIon franh fhaI. chuyon sang su dung mof IoaI bIon phap
franh fhaI khac. chang han nhu mang ngan am dao.
Sau khI ngung fhuoc. nou xac dInh chac chan kInh
nguyof da cham duf. fhì vIoc su dung cac bIon phap franh
fhaI chI can fIop fuc frong vong mof nam nua.
Cum nung y khou thuc hunh
448 449
Cuc b¡en phup trunh thu¡
Trong fruong hop kInh nguyof van con fIop fuc. cac
bIon phap franh fhaI non duoc duy frì nhu fruoc.
Trong ca haI fruong hop. vao do fuoI nay van non baf
dau su dung IIou phap fhay fho bormon |HRT) va kof hop
franh fhaI bang mang ngan am dao.
Mof phuong phap kIom fra khac co fho duoc dung fhay
fho. do Ia kIom fra ISH huyof fhanh |bormon kích fhích
nang noan). Nou kof qua cao |khoang > 20!/Iíf) fhì non
ngung dung vIon uong franh fhaI. chuyon sang dung bIon
phap franh fhaI bang mang ngan am dao. Sau do mof
fhang. Iap IaI kIom fra huyof fhanh ISH. Nou kof qua
van con cao. co fho khong can dung baf cu bIon phap
franh fhaI nao nua ca.
TRANH THA¡ OO¡ VO¡ PH¡ N¡ SA¡ KH¡ S¡NH
Thuong fhì phu nu sau khI sInh con chua can phaI ap
dung cac bIon phap franh fhaI. vì chua co kha nang xay
ra fhu fhaI. Tuy nhIon. fhoI gIan khong can dung cac bIon
phap franh fhaI nay koo daI bao Iau con fuy fhuoc vao
mof so you fo:
* Muc do an foan chI duoc dam bao khI nguoI phu
nu chua co kInh nguyof fro IaI.
* Kha nang fhu fhaI gIam manh va koo daI |co fho
don 6 fhang) khI nguoI mo nuoI con hoan foan
bang sua mo. Nguoc IaI. nou nguoI mo cho fro bu
sua bình va íf cho fro bu. kha nang fhu fhaI so gIa
fang va xay ra som hon.
* Trong baf cu fruong hop nao fhì sau khI dua fro
duoc 6 fhang fuoI can phaI ap dung mof frong cac
bIon phap franh fhaI moI dam bao an foan.
Nhu vay. frong vong 6 fhang sau khI sInh con. nou
nguoI mo chua fhay co kInh nguyof fro IaI va dang nuoI
con hoan foan bang sua mo fhì khong can phaI su dung
baf cu bIon phap franh fhaI nao. Tuy nhIon. can phaI ap
dung ngay mof frong cac bIon phap franh fhaI nou co cac
fruong hop sau day xay ra:
* Tro bu íf. khoang cach cac Ian bu ban ngay cach
nhau hon 4 gIo va ban dom cach nhau hon 6 gIo.
* NguoI mo fhay xuaf hIon kInh nguyof fro IaI.
Can chu y Ia hIon fuong ra mau fham gIof frong
khoang 6 – 8 fuan sau khI sInh khong phaI Ia
kInh nguyof.
* Tro baf dau an dam va gIam fron 20% fhoI gIan
bu sua mo.
Nou cac dIou kIon nou fron khong duoc dap ung va
nguoI mo quyof dInh can phaI su dung mof frong cac bIon
phap franh fhaI. can Iuu y cac van do sau:
* VIon uong franh fhaI co fho baf dau fu fuan fhu 4
sau khI sInh. KhI dung vIon uong franh fhaI frong
fhoI gIan con cho con bu. franh dung IoaI vIon
kof hop co cstrogcn. vì IoaI bormon nay co fho uc
cho fIof sua. Thay vì vay. cac ba mo dang cho con
bu non dung vIon uong franh fhaI don fhuan chI
chua progcstogcn.
Cum nung y khou thuc hunh
450 451
* Ðung cu franh fhaI daf frong fu cung co fho duoc
daf vao fuan fhu 6 sau khI sInh. co kof hop kIom
fra sau sInh.
* Mang ngan am dao co fho baf dau su dung vao
fuan fhu 6 sau khI sInh. co kof hop kIom fra sau
sInh.
* Nou quyof dInh frIof san. phau fhuaf mo o bung
qua duong rach duoI ron co fho duoc fhuc hIon sau
khI sInh khoang 2 fuan.
0k| kk0z
K¡KM TRA S¡C KHOK O¡NH KY
Ire so s|nh
VIoc kIom fra suc khoo fong quaf cho mof fro so sInh
can duoc fhuc hIon ngay frong vong 24 gIo sau khI chau
bo chao doI. Khoang 2.5% fro om co dI faf bam sInh. va
su phaf hIon som cac dI faf nay fhuong gIup cho vIoc dIou
frI do dang hon. NgoaI ra. vIoc kIom fra fong quaf cung
gIup danh gIa fình frang suc khoo chung. chuc nang ho
hap. va xac dInh nhung nhu cau cham soc dac bIof cho
fro nou co. You cau kIom fra fhuong bao gom cac phan
sau day:
– Can Jo: Can frong Iuong co fho va do vong dau cua
fro.
– Ngoai Jang: Tìm cac you fo dI dang. Ðanh gIa
fruong Iuc co. Nou co vang da xuaf hIon frong vong
24 gIo can phaI co su quan fam kIp fhoI.
– Ðau: Tìm cac dau hIou baf fhuong frong hình dang
hop so co fho nan sua. Thop fruoc day Ion baf
fhuong co fho goI y fran dIch mang nao va can phaI
sIou am chan doan ngay.
Cum nung y khou thuc hunh
452 453
Nh¡ khou
– Mat: KIom fra su khac bIof vo kích fhuoc cua 2
maf. Nou co. dIou nay fhuong goI y co nhIom frung.
hoac khuyof faf phaf frIon. hoac chung fang nhan
ap bam sInh. can dIou frI fuc fhoI. KIom fra cham
phan chIou mau do o gIua dong fu |con nguoI) do
IoaI fru duc fhuy fInh fho.
– Mui: Tìm cac dau hIou fac nghon.
– Micng: KIom fra xom co ho ham och |khoang frong
chay doc fhoo duong gIua vom khau caI) hay khong.
ÐI faf nay fuy hIom gap |khoang 0.2%) nhung can
phaf hIon som do xu frí kIp fhoI. Tro bI ho ham och
khong fho bu mo ma phaI bu sua frong IoaI bình
co num vu dac bIof. Phau fhuaf va ham och fhuong
phaI doI don khI fro duoc 1 fuoI.
– Nguc: Quan saf cu dong cua Iong nguc khI fro fho.
Ngho phoI nou fhay can.
– Tim: Thuong ngho fhay fIong fhoI o fro so sInh.
Ngho IaI sau khI fro duoc 8 fuan fuoI so do phan
bIof hon.
– Bung: Tìm cac dau hIou fruong bung hoac kích fhuoc
Ion baf fhuong cua cac co quan. IoaI fru kha nang
chI co mof dong mach ron.
– Bcn: KIom fra mach duI. fhuong khong co khI hop
dong mach chu. Tìm dau hIou cua fhoaf vI.
– Co quan sinb Juc: KIom fra vI frí bình fhuong cua
fInh hoan frong bìu. IoaI fru cac dI faf Io fIou dong
fhap. Io fIou dong cao hay fình frang Iuong fính.
– Hau mon: KIom fra IoaI fru fruong hop khong co Io
hau mon. Nou quan saf fhay fro da dI phan su. co
fho IoaI bo kha nang dI faf nay.
– Xuong song: IoaI fru dI faf voo cof song. IoaI fru
baf cu dI faf co fho co nao cua fuy song bang cach
quan saf cac vof cham. u cuc hay nhung vung co
Iong o cof song.
– Hong: IoaI fru dI faf fraf khop hang bam sInh. Ðau
xuong duI fhong fhuong nam dung vao mof khop
Iom cua xuong chau |o coI). nhung frong fruong hop
Ioch dau xuong duI bam sInh fhì dau xuong khong
nam frong khop Iom hoac khong gan chaf vao non
raf do bI fruof ra. So nan ky vung hong co fho phaf
hIon dI faf nay.
Iu 6 den 8 Iuon Iuo|
Ian kIom fra nay fhuong kof hop voI Ian fIom chung
dau fIon. NgoaI ra. fro co fho so duoc cho uong bo sung
oitamin K. ÐIou nay kha quan frong doI voI nhung fro
om duoc nuoI bang sua mo. VIoc bo sung oitamin K co fho
gIup ngan ngua chung xuaf huyof hop so do fhIou oitamin
K.
NoI dung kIom fra Ian nay nham dam bao su phaf
frIon bình fhuong cua fro cung nhu fIop fuc phaf hIon cac
Cum nung y khou thuc hunh
454 455
Nh¡ khou
dI faf |nou co) ma Ian kIom fra fruoc da khong phaf hIon
duoc:
– KIom fra su phaf frIon foan dIon cua fro cung nhu
cac van do vo phaf frIon fhính gIac. fhI gIac.
– Quan saf chung do danh gIa muc do nang dong. su
dap ung cua fro frong cac dIou kIon. fìm dau hIou
phaf frIon cac dI faf...
– Quan saf fron da do phaf hIon cac dau hIou baf
fhuong.
– Thoo doI su fang fruong co fho. Iap bIou do fang
frong. vong dau va chIou cao cua fro.
– Tìm cac dau hIou baf fhuong o maf nhu chuyon dong
khac fhuong cua cac dong fu. Iac maf hay khong co
kha nang dInh fhI.
– Ngho fIong fhoI o fIm do fìm dau hIou baf fhuong.
– KIom fra co quan sInh duc. IoaI fru cac kha nang dI
faf nhu Io fIou dong fhap. Io fIou dong cao hay fình
frang Iuong fính.
– IoaI fru kha nang fraf khop hang bam sInh.
I|em chung
VIoc fIom chung cho fro om ngay nay da fro fhanh mof
chuong frình mo rong cap quoc gIa. Taf ca fro om sInh
ra dou phaI duoc chung ngua nhung bonh quan frong da
duoc dua vao chuong frình. Tuy nhIon. cac bac cha mo
can nam ro vo cac muI chung ngua va fhoI dIom do dam
bao khong bo sof baf cu IIou fIom chung nao cho fro. IIch
fIom chung cho fro nhu sau:
Oo tuo¡ Mu¡ t¡em chung
So sInh
Iao |ÐCC). vIom gan Ð
|nou nguoI mo mang HÐV)
2 fhang
Ðach hau + uon van + ho
ga |ÐTP). baI IIof. vIom
mang nao. vIom gan Ð
3 fhang
Ðach hau + uon van + ho
ga |ÐTP). baI IIof. vIom
mang nao. vIom gan Ð
4 fhang
Ðach hau + uon van + ho
ga |ÐTP). baI IIof. vIom
mang nao
9 - 15 fhang
SoI + quaI bI + rubc//a
|MMR). vIom gan Ð. fhuy
dau
3 - 5 fuoI
Ho ga. baI IIof. soI + quaI
bI + rubc//a |MMR)
10 - 14 fuoI Iao |ÐCC)
15 - 19 fuoI
Ðach hau. uon van. baI
IIof
Mof so IIou fIom chung gom 2 muI fIom hoac nhIou hon.
phaI duoc fIom du IIou moI co fho phaf huy fac dung bao
vo fro chong IaI can bonh do.
Cum nung y khou thuc hunh
456 45?
Nh¡ khou
VANG OA O TRK SO S¡NH
– Vang da frong vong 24 gIo sau khI sInh Iuon Ia dau
hIou bonh Iy.
– Bi/irubin huyof fhanh non duoc kIom fra o fro bI
vang da ro rof. Chuyon bac sI chuyon khoa nou
nong do cao hon muc gIoI han fhoo do fuoI cua fro.
– Vang da sInh Iy xuaf hIon sau 48 gIo va fhuong maf
dI frong khoang 7 – 10 ngay.
– Vang da fIop fuc fon faI sau 10 ngay fuoI |14 ngay
o fro sInh non) Ia dau hIou khong bình fhuong va
phaI duoc chuyon ngay don chuyon khoa do chan
doan.
– Nou vang da koo daI IIon quan don sua mo. frIou
chung nay fhuong phaI maf dan dI fruoc khI fro
duoc 6 fuan fuoI.
N¡O¡ TRK BANG S¡A MK
Sua mo co fy Io fhích hop cac fhanh phan dInh duong
fhIof you gIup fro Ion Ion va phaf frIon fof nhaf frong
gIaI doan dau doI. Sua mo Ia mof nguon dInh duong san
co. ro fIon. do fIou hoa. gan nhu Ia vo frung. duoc cung
cap cho fro voI mof nhIof do fhích hop. va chua cac khang
fho cua nguoI mo do bao vo fro chong IaI mof so bonh faf.
VIoc cho fro bu con mang IaI nhung cam gIac fình cam
fuyof voI khong gì fhay fho duoc cho ca mo va con.
Mof so ba mo gap kho khan. nhaf Ia khI baf dau cho
con bu. Nhung voI su kIon frì va fhoI gIan. nhung kho
khan ay fhuong so qua dI. Nhung kho khan fhuong gap
nhaf Ia khI fro khong chIu ngam vu. bau sua cang fuc
hoac dau o dau vu. hoac khong du sua cho fro bu. |Xom
fhom muc Nbung oan Jc kbi cbo con bu. frang 317)
Ðau sua mo hoaf dong fhoo co cho fuong ung gIua cung
va cau. Vì fho. fro cang bu nhIou fhì vu mo cang fIof ra
nhIou sua hon. Sau vaI ngay bu mo. mof fhoI gIan bIou
dou dan so duoc fhIof Iap cho ca mo va con do dam bao
fro duoc bu day du. VIoc cho bu dam bang sua bình so
Iam roI Ioan qua frình fhIof Iap su can bang nay. va do
do chI non ap dung khI co su chI dan cua bac sI frong
nhung fruong hop foI can fhIof ma fhoI. Nou con doI cua
fro duoc dap ung bang sua bình. bau sua cua nguoI mo so
khong nhan duoc su kích fhích can fhIof do fIof ra du sua
cho fro bu.
Ðo duy frì nguon sua day du cho fro. nguoI mo can mof
cho do dInh duong can doI va phaI uong fhaf nhIou nuoc.
PhaI dam bao nguon nang Iuong ma nguoI mo can fhom
do nuoI duong fro so duoc cung cap fu nhung fhuc an Ianh
manh nhu fraI cay. rau caI. sua. dau...
N¡O¡ TRK BANG S¡A B¡NH
Khong phaI Ia su chon Iua foI uu. nhung frong mof so
fruong hop nhaf dInh. chang han nhu vì Iy do suc khoo.
Cum nung y khou thuc hunh
458 459
Nh¡ khou
nguoI mo van phaI chap nhan gIaI phap nuoI con bang
sua bình. va dIou nay non co su fu van cua bac sI.
NuoI con bang sua bình co fho gIup nguoI mo gIam nho
you cau vo nang Iuong. va dac bIof Ia nguoI khac cung co
fho gIup do frong vIoc cho fro bu. Co fho so co nhung van
do phaf sInh frong khI cho fro bu sua bình. frong do co ca
nhung fruong hop dI ung voI protcin frong sua bo.
Cac IoaI sua bof dac bIof danh cho fro so sInh duoc
dung fof hon sua bo. vì sua bo fhuong co ham Iuong saf
va cac oitamin A. C. Ð. Ð raf fhap. Non dung cac IoaI sua
bof nay cho don khI fro duoc 1 fuoI. Cho fro bu du fhoo
nhu cau. frung bình fhuong Ia khoang 150mI moI ngay
cho moI ki/ogam can nang cua fro. chIa Iam 6 Ian cho bu.
Cac IoaI sua cho bIon fu dau nanh hIon nay chI non dung
khI fro duoc xac dInh Ia dI ung hoac khong dung nap duoc
sua bo.
KhI fro da Iam quon voI mof IoaI sua duoc chon. non
han cho fhay doI nou khong co Iy do fhuc su can fhIof.
Khong non fhay doI sua chI vì fro hay khoc dom hoac fo
vo buf ruf. kho chIu. vì nhung dau hIou nay fhuong co
nguyon nhan khac. VIoc fhay doI IoaI sua fhuong khong
co ích gì.
Ðo pha sua cho fro. Iuon phaI dung nuoc da dun soI va
do am o nhIof do khoang 40 – 50
0
C. Ty Io pha cho – Iuong
nuoc va Iuong sua bof – phaI fuan fhoo dung nhu chI dan
cua nha san xuaf. Taf ca nhung fhu nhu bình sua. num vu
va cac dung cu dung do pha sua dou phaI duoc fIof frung
fruoc khI dung do franh nhIom khuan.
CHO TRK AN OAM VA CA¡ S¡A
Cho Ire on dom
Co fho baf dau cho fro an dam sau 6 fhang fuoI. frong
khI van fIop fuc cho fro bu sua mo. An dam non duoc hIou
Ia qua frình gIup fro chuyon dan fu vIoc bu sua sang dung
fhuc an. Truoc khI duoc 6 fhang fuoI. sua Ia nguon cung
cap foan bo chaf dInh duong can fhIof cho fro. Tu sau 6
fhang fuoI. ho fIou hoa cua fro da phaf frIon du do fIou
hoa duoc nhung fhuc an phuc fap hon va so co nhung dau
hIou cho fhay fro da co fho san sang cho vIoc an dam.
chang han nhu fro van fo ra con doI sau khI da bu xong.
hoac doI bu nhIou Ian hon.
Qua frình chuyon doI fu vIoc cho fro bu sua sang an
fhuc an dac hoan foan can phaI fhuc hIon dan dan. Mof
so fro chap nhan fhuc an dac ngay fuc fhì. frong khI mof
so fro khac can fhoI gIan Iau hon do Iam quon. Khong
co nhung quy fac nhaf dInh do fuan fhoo frong vIoc nay.
chang han nhu non baf dau vao Iuc nao. non koo daI bao
Iau hoac non cho an nhung fhuc an gì. ÐIou quan frong
hon hof Ia mof fhaI do fích cuc va IInh hoaf.
Trong vaI fuan Io dau fIon. chI can gIup fro Iam quon
voI dang fhuc an va vIoc an bang muong. Iuong fhuc an
raf íf. xom nhu khong can fhIof cung cap dInh duong.
Cum nung y khou thuc hunh
460 461
Nh¡ khou
Non chon fhoI dIom baf dau fhaf fhoaI maI. ÐuoI frua
co fho Ia fhoI dIom fof nhaf do cho bo an bua an dau fIon.
vì fro co fho do chap nhan hon Ia vao buoI sang – khI fro
qua doI. hoac buoI chIou – khI fro co fho mof moI. Cho fro
bu mof nua Iuong sua nhu bình fhuong. sau do van bo fro
frong Iong va cho an mof vaI muong fhuc an. Sau do cho
fro fIop fuc bu.
Ðof gao. bof ngu coc hay rau caI xay. fraI cay xay –
nhung franh cac fraI cay ho cam quyf – Ia nhung fhuc an
khoI dau fof nhaf. boI vì íf co kha nang gay ra phan ung.
Nou fro khong chap nhan fhuc an. hoac bI fIou chay. non
mua. hoac noI ban do. hay franh dung fhuc an do frong
vaI fuan. Cac fhuc an co dam non duoc xay nghIon chung
voI rau caI vao Iuc fro co fho an duoc mof Iuong fhuc an
dang ko. Non co gang su dung fhuc an fu Iam Iay o nha.
chon nhung mon an fuoI song. Tranh dung cho muoI vao
fhuc an cua fro. Nhung fhuc an co duong nhu cac IoaI
banh ngof non han cho do franh boo phì va chung sau
rang vo sau. Thay doI cac mon an sao cho fhaf da dang.
nhIou muI vI. do fro co fho nom fhu qua duoc nhIou IoaI
fhuc an khac nhau.
KhI fro duoc 9 – 12 fhang fuoI. non cho fro an fhanh
3 bua dou dan vao nhung gIo nhaf dInh. fof nhaf Ia fhoo
voI nhung bua an cua gIa dình. Ko fu gIaI doan nay. non
cho fro “bu Jam” fhay vì Ia “an Jam”. nghIa Ia chI cho fro
bu bo sung sau khI da cho an. Chu y cho fro uong nhIou
nuoc hon. nuoc fraI cay pha Ioang Ia fof nhaf. Tranh
nhung IoaI fhuc an qua nhIou chaf xo |/ibrc) vì fhuong
co khoI Iuong Ion nhung cung cap íf dInh duong va nang
Iuong. khong hop voI fro. Can bo sung fhuong xuyon cac
IoaI oitamin nhu A. Ð va C. Nou fro da bIof dung kom
danh rang co //our. vIoc bo sung //our co fho Ia khong can
fhIof.
Co| suo
CaI sua nghIa Ia ngung khong cho fro bu nua. hay noI
khac dI Ia chuyon han fu cho do an dam kom fhoo bu sua
sang cho do an foan fhuc an dac.
Thuong fhì vIoc caI sua Ia khong can fhIof nou nhu cho
do an dam fruoc do duoc fhuc hIon fof. Tro so ngung bu
vao Iuc fhích hop. khI cac bua an frong ngay cung cap cho
fro day du dInh duong va ca su ngon mIong. Va frong moI
fuong quan fu nhIon. khI fro íf bu dan fhì sua mo cung so
íf dan. non vIoc ngung bu so khong co van do gì.
Tuy nhIon. nou vì Iy do nao do ma nguoI mo can ngung
vIoc cho bu som hon. non fhuc hIon fhoo nguyon fac gIam
dan. franh su fhay doI dof ngof co fho anh huong don
fam Iy cung nhu suc khoo cua fro.
Ngay ca khI da ngung vIoc cho fro bu mo. cung van non
duy frì vIoc cho fro bu hoac uong mof Iuong sua bof nhaf
dInh frong ngay. fhuong Ia sau cac bua an hoac vao buoI
Cum nung y khou thuc hunh
462 463
Nh¡ khou
foI fruoc khI dI ngu. do dam bao bo sung day du nhung
chaf dInh duong can fhIof cho su phaf frIon cua fro.
TRK KHOC NH¡K¡ VA THAT TH¡ONG
NhIou nguoI cho rang vIoc khoc nhIou Ia hIon fuong
fu nhIon o fro om. Thuc ra khong phaI vay. fro om khoc
nhIou bao gIo cung co mof nguyon nhan nhaf dInh. va
vIoc som phaf hIon ra nguyon nhan Iam fro khoc Ia can
fhIof co fho gIup duy frì su phaf frIon bình fhuong cua
fro.
ÐIou fruoc fIon Ia phaI chan doan IoaI fru cac nguyon
nhan bonh Iy fhuc fho. chang han nhu xoan ruof. Iong
ruof hoac cac fruong hop nhIom frung cap fính...
Tro con o do fuoI fu 2 fuan cho don 3 fhang raf fhuong
co nhung con khoc dom fuong nhu khong sao Iam nguoI
duoc. Tro fhuong khoc fhof Ion va co dap chan fay raf du
doI. nhu fho dang hof suc dau don. va maf do bung Ion.
Mof nguyon nhan fhuong gap gay ra hIon fuong nay Ia
Iuong khong khí fro muf vao khI bu khong duoc dua ra
hof. gIo day dang dI qua ruof non va gay ra cam gIac dau
don cung nhu fao ra nhung con co fhaf manh.
Trong cac fruong hop khoc dom. fhuong fhì fro khoc
nhu fho raf dau don va koo daI khoang vaI gIo vao dau
hom. HIon fuong nay co khuynh huong fhuong gap o
nhung fro bu sua mo hon Ia nhung fro bu sua bình. va co
nhIou kha nang Ia fro khoc do doI. Ngay ca khI fro vua
moI bu cach do khong Iau. cung non fhu cho fro bu mof
Ian nua vao Iuc nay. KhI cho fro bu sua mo. nguon sua
fhuong gIam dI vao buoI foI do nguoI mo mof moI. va fro
can duoc bu nhIou Ian hon. NgoaI ra. su cang fhang cua
nguoI mo khI fro khoc nhIou cung khIon cho fuyon sua
fIof ra íf hon. va Iam fram frong fhom van do.
Ðo fro Ion vaI va dI IaI frong nha mof Iuc co fho Iam
cho fro bof khoc. Xoa ban fay fron Iung hoac fron bung
doI khI cung co fho fam fhoI Iam cho fro nín khoc. Nou
cho fro bu sua mo. nguoI mo can nghI ngoI nhIou frong
ngay do dam bao co du sua cho fro bu vao buoI foI. Mof
so san pham ban fron fhI fruong duoc quang cao Ia Iam
cho fro hof khoc dom. nhung chua ho co chung cu dang
fIn cay nao vo nhung IoI quang cao do.
TAO BON
Tao bon hIom khI xuaf hIon o nhung fro bu hoan foan
sua mo. nhung Ia van do fhuong gap o nhung fro bu sua
bình.
Can phan bIof gIua fao bon fhuc su voI fhoI quon dI
fIou íf Ian. Tro co fho chI dI fIou vaI ba Ian frong mof
fuan. nhung nou phan mom va vIoc dI fIou do dang fhì
khong co van do gì. ChI xac dInh fao bon khI phan cung
va co bIou hIon kho khan khI fro dI fIou.
Nguyon nhan gay fao bon o fro khong phaI bao gIo
cung duoc bIof ro. nhung co fho Ia do uong khong du
Cum nung y khou thuc hunh
464 465
Nh¡ khou
Iuong nuoc hoac dung cac IoaI fhuc pham cho bIon san
nhung pha cho khong fhích hop. O fro Ion fuoI hon. fao
bon cap fính fhuong xay ra sau nhung bonh gay sof.
Chan doan IoaI fru cac kha nang:
* Ðonh Hirscbsprung. khI fro cham dI phan su va
sau do fao bon koo daI. Chup X quang daI frang co
fhuoc can quang do xac dInh doan ruof bI hop.
* Nuf hau mon. fhuong kom fhoo co íf mau frong
phan. Nuf hau mon Iam fro dau khI dI fIou va do
do co khuynh huong nín IaI nhung Ian dI fIou.
Can cho fro uong fhaf nhIou nuoc. Nuoc fraI cay pha
Ioang. khong duong. fhuong Ia fof nhaf. Thuong xuyon
xoa bop vung bung co fho Iam fro fhay do chIu hon va
cung co fac dung Iam fang su co bop cua ruof. VoI fro om.
han cho foI da khong non dung don fhuoc xo.
¡A O¡N
Ia fình frang fro maf fu chu frong vIoc dI fIou. dan
don dI phan ra ngay frong quan ngoaI y muon. Thuong Ia
do fao bon koo daI chuyon sang man fính. cang fruc frang
Iam cho co fhaf frong hau mon gIan ra. KhI do. co fhaf
ngoaI hau mon khong chIu duoc ap Iuc va do phan fhoaf
ra. Hau hof fro om co fho fu kIom soaf vIoc dI fIou vao
khoang 3 – 4 fuoI. va fình frang Ia dun o dua fro 4 fuoI
phaI duoc xom Ia baf fhuong.
– Can kIom fra cac fon fhuong fhuc fho. chang han
nhu vof nuf hoac Ioof o hau mon.
– KIom fra ap Iuc o ruof kof va phan o fruc frang.
– You fo fam Iy Ia quan frong. can co gang gIup fro
Iay IaI su fu fIn do co fho dan dan vuof qua fình
frang Ia dun.
– Co fho fhuf hau mon do day khoI phan ra. Nou fro
kho chIu nhIou. cung co fho fhay bang vIoc dung
fhuoc xo. chang han nhu xI-ro scnna cho fro Ion
hon 6 fuoI. 5 – 10mI dung vao buoI sang. Co fho
dung fhuoc xo ngan han nhu dung dIch /actu/osc
cho fro 5 – 10 fuoI. 10mI. moI ngay 2 Ian Ia vua du
cho nhung ca fao bon cap fính.
– Khuyon khích cho fro uong fhaf nhIou nuoc va dIou
chInh cho do an uong. gIa fang cac mon co nhIou
chaf xo.
– Nhung fruong hop kho dIou frI co fho doI hoI dung
xI-ro scnna fhoI gIan daI voI IIou gIam dan do fang
phan xa da day-ruof.
– Khuyon khích fro fap fhoI quon dI fIou sau moI bua
an do fang phan xa da day-ruof. PhaI dam bao cho
fro co fam Iy fhoaI maI. khong bI hoI fhuc khI dI
fIou.
Cum nung y khou thuc hunh
466 46?
Nh¡ khou
OA¡ OAM
Ia fình frang fro khong fu chu frong vIoc fIou fIon.
dan don fIou frong quan hoac ngay fron gIuong ngu vao
ban dom.
ÐaI dam Ia mof hIon fuong bình fhuong va pho bIon
o fro om. do su phaf frIon ho fhan kInh kIom soaf bang
quang chua hoan chInh. Thong fhuong fhì hau hof fro
om duoI 3 fuoI dou daI dam. khoang 10% fro om fIop fuc
daI dam cho don 5 fuoI. va khoang duoI 5% fro om van
con daI dam cho don 10 fuoI. Ty Io daI dam o cac om fraI
nhIou hon cac om gaI. va fhuong co IIon quan don you fo
fIon su gIa dình. Khoang 1% fro om bI daI dam do nhung
nguyon nhan bonh fhuc fho. chang han nhu dI faf bam
sInh duong fIof nIou. nhIom frung duong fIof nIou. da nIou
hay bonh fhan kInh bang quang. Nou da chan doan IoaI
fru cac nguyon nhan bonh Iy fhuc fho. khong can phaI
qua Io Iang vo nhung fruong hop fro daI dam fruoc khI
duoc 10 fuoI. vì fhuong van do so fu maf dI. Tuy nhIon.
mof so bIon phap fích cuc co fho gIup fro som fu chu hon
frong vIoc fIou fIon va do do khong con daI dam nua.
– Thoo doI va ghI nhan cac Ian daI dam cua fro frong
mof fhoI gIan IIon fuc do xac dInh co fhoI gIan nao
fro ngung daI dam hay khong. Nou co. co fho IoaI
fru cac nguyon nhan fhuc fho. fru ra fruong hop
nhIom frung o duong fIof nIou cap fính.
– Tro fhuong daI dam vao ban dom. khI ngu say. Nou
fro Ion hon 4 fuoI van con daI dam vao ban ngay co
fho Ia dau hIou bonh fhan kInh bang quang va can
chuyon chuyon khoa do chan doan ky hon.
– Tìm hIou vo fIon su gIa dình. ÐaI dam fhuong co
khuynh huong xuaf hIon o nhung gIa dình ma cac
fho ho fruoc day cung da fung daI dam.
– Ðung quo fhu nuoc fIou do kIom fra g/ucosc va
protcin nIou. Iay mau nuoc fIou va nuoI cay nou co
nghI ngo nhIom frung duong fIof nIou.
Khong can dIou frI bang fhuoc nou nhu fro khong co
baf cu dau hIou bonh Iy fhuc fho nao. Mof so bIon phap
sau day co fho gIup caI fhIon van do:
– Khong cho fro uong nuoc nhIou vao buoI foI. fruoc
gIo dI ngu.
– Nhac nho hoac dua fro dI fIou fIon fruoc gIo ngu.
– Sau khI ngu khoang 2 – 3 gIo non danh fhuc fro day
dI fIou fIon. Iap IaI nhIou Ian do fap fhanh fhoI
quon cho fro.
– Khong non ray Ia hoac Iam cho fro cam fhay xau ho
vì daI dam. ÐIou nay fao ra fam Iy mac cam. Io so
va cang Iam cho fro maf fu fIn. cang Iam cho van
do fro non fram frong hon.
– VoI nhung fro da Ion. khoang 7 – 10 fuoI. co fho
huong dan fro fu danh dau vao mof bang fhoo doI
Cum nung y khou thuc hunh
468 469
Nh¡ khou
nhung dom co daI dam frong fhang. ÐIou nay gIup
fro co su co gang fu caI fhIon va fu fhay duoc muc
do fIon frIon cua mình. do do co y nghIa khuyon
khích raf Ion.
MAT NG¡
Maf ngu co fho Ia van do pho bIon o fro om voI nhung
muc do khac nhau. Tro co fho khong chIu ngu dung gIo.
hay fhuc gIac nhIou Ian frong dom. hoac fhuc day raf
som. Trong hau hof fruong hop. day chI Ia van do fhoI
quon va duoc gIaI quyof don gIan voI su dIou chInh fhích
hop. fru mof so íf fruong hop co nguyon nhan cu fho.
chang han nhu bonh faf hay nhung am anh fam Iy.
– Tap cho fro fhoI quon dI ngu dung gIo voI y fhuc ky
Iuaf. khong cho phop fro vI pham quy dInh vo gIo
ngu.
– KhI fro vI pham quy dInh vo gIo ngu. hay fo ro fhaI
do cung ran do fro hIou Ia so khong duoc nhuong bo
vo van do nay.
– Ðam bao nhung dIou kIon fhích hop cho gIac ngu cua
fro nhu anh sang. su yon fInh. nhIof do phong...
– Khích Io fro nhung Ian dI ngu dung gIo. chang han
nhu khon fhuong. nhung dung bao gIo frung phaf
fro vì khong ngu.
– Tof nhaf Ia non ngung moI hoaf dong cua gIa dình
vao sau gIo fro dI ngu. Khong fho doI hoI fro ngu
yon frong khI ban van con do don sang. fro chuyon
frong phong khach hay Iam mof cong vIoc nao
do...
– Thay doI fhoI quon. cu fho Ia gIo ngu cua fro. khong
phaI Ia van do co fho fhuc hIon frong mof vaI hom.
Ðan can co su kIon frì va quyof fam cho don khI fro
hoan foan quon fhuoc voI you cau moI.
– Ðua fro dI kham bonh nou van do koo daI kom fhoo
nhung bIou hIon bonh Iy baf fhuong khac.
HAM TA
Ia fình frang vung da noI quan fa Iof cua fro bI dau
raf. xuaf hIon nhIou dom nho mau do. doI khI co fho phaf
frIon fhanh nhung vung phong gIop va rI nuoc do nhIom
frung hay nhIom nam.
Nguyon nhan fhuong Ia do da non cua fro bI kích fhích
boI fa uof nuoc fIou. hoac do qua Iau khong fhay. Hau hof
fro om dou co fho bI ham fa. nhung nhung fruong hop
bonh hay khI bI fIou chay fhuong Iam cho fro do bI ham
fa hon. NgoaI ra. mof so fro om co vo nhu do bI ham fa
hon nhung fro om khac. NhIom nam CanJiJa fhuong Ia
van do raf do kom fhoo voI ham fa.
– CIu fa kho bang cach fhay fa cho fro fhuong xuyon
va ngay sau khI fro Iam uof fa. franh khong do da
fro phaI fIop xuc qua Iau voI nuoc fIou.
Cum nung y khou thuc hunh
4?0 4?1
Nh¡ khou
– ThInh fhoang non co nhung quang fhoI gIan fhích
hop khong dung fa do bo maf da o vung quan fa
duoc fhong fhoang.
– MoI Ian fhay fa dou phaI rua sach va Iau kho vung
quan fa fruoc khI quan fa moI vao.
– Nou co dau hIou nhIom nam. co fho dung kom chong
nam. ÐoI dou kom Ion da moI Ian fhay fa.
– VIom da do nam CanJiJa fhuong co bIou hIon ban
do fron da voI cac vung fon fhuong chung quanh
va fhuong anh huong don nhung cho co nop gap
da. frong khI vIom da do amoniac frong nuoc fIou
fhuong khong anh huong don nhung nop gap da. Co
fho dung mof IoaI kom imiJa:o/ hay kom nystatin
kof hop voI mof IoaI kom co stcroiJ. chang han nhu
TimoJin do boI Ion fon fhuong.
KHAM S¡C KHOK TR¡OC T¡O¡ O¡ HOC
Ian kham suc khoo nay Ia mof frong nhung Ian kIom
fra fhuong bI bo qua khI cac bac cha mo khong nhan
fhay co gì baf fhuong o fro. Mac du vay. khong non chu
quan khI quyof dInh bo qua Ian kIom fra nay. vì co fho co
nhung phaf hIon quan frong gIup xu frí kIp fhoI cac van
do baf on nou co.
You cau kham suc khoo fruoc fuoI dI hoc fhuong bao
gom:
– Kham va fham do fong quaf do phaf hIon baf cu
van do baf on nao vo fho chaf cung nhu fInh fhan.
– KIom fra su fang fruong bình fhuong vo fho chaf
qua ghI nhan frong Iuong co fho va chIou cao.
– KIom fra su phaf frIon bình fhuong cua fhI gIac.
fhính gIac. kha nang su dung ngon ngu va nang Iuc
ung xu. gIao fIop cua fro.
– KIom fra fIm va 2 fInh hoan.
– Cac xof nghIom chan doan chI fIof hon chI can fhIof
khI co nhung dau hIou dang nghI ngo hoac Iam cho
cac bac cha mo khong yon fam.
– KIom fra vIoc fhuc hIon IIch fIom chung.
CAC VAN OK VK HO HAP
$o mu|
Raf hIom khI phaI dung don fhuoc khang sInh. Co fho
dung xI-ro paracctamo/ do gIup fro gIam bof su kho chIu.
Nou fro kho bu. co fho dung fhuoc chong ngaf. chang han
nhu dung dIch nho muI fro om xy/omcta:o/in. 2 gIof moI
bon muI. moI ngay 3 Ian. ChI dung foI da khong qua mof
fuan.
Ho
NgoaI fru cac fruong hop co frIou chung ro rang nhu
ho ga. vIom phoI... hau hof cac fruong hop ho o fro om
fhuong Ia vIom fIou pho quan hay vIom fac fhanh quan.
Cum nung y khou thuc hunh
4?2 4?3
Nh¡ khou
V|em l|eU che cUcn
VIom fIou pho quan fhuong gay ho kích fhích. Iam fro
fho nhanh. kho bu. nhaf Ia khI co kom fhoo so muI. Tham
kham ngho fhay fIong kho kho. nhaf Ia khI fho ra.
Cham soc fof cho fro Ia you cau quan frong. ÐIou frI
khang sInh fhuong khong co hIou qua. Chuyon don chuyon
khoa nou cac frIou chung fro non fram frong hay fro fo
ra raf mof. kho bu.
V|em lcc lhcnh cUcn
VIom fac fhanh quan fhuong kom fhoo sof. so muI.
dau hong. kom fhoo co fho ríf va ho khan. Cham soc fof
bang cach gIu fro frong phong am va am. bang cach xong
hoI nuoc nong frong phong. Cac frIou chung fhuong gIam
nho frong vong 10 – 20 phuf sau do. ÐIou frI khang sInh
fhuong khong co hIou qua. Chuyon don chuyon khoa nou
fro bI co ruf gIan suon hay fo ra raf mof.
Hen phe quon o Ire duo| 5 Iuo|
Hon pho quan co fho duoc phaf hIon va dIou frI som
o fro om duoI 5 fuoI. Tuy nhIon. dIou nay chua duoc xac
dInh Ia co anh huong hay khong don su phaf frIon vo sau
cua can bonh nay.
– Can chan doan phan bIof gIua con hon pho quan
voI cac fruong hop nhIom oirus cap fính gay ra con
kho fho o fro con raf íf fuoI.
– Chan doan hon pho quan o fro om duoI 5 fuoI hau
nhu phaI dua hoan foan vao bonh su. Iuu y don cac
frIou chung nhu:
* Ho IIon fuc vo dom |o fro con íf fuoI).
* Con fho kho kho. fhuong xuaf hIon sau khI fro
gang suc. hoac do nhIom frung duong ho hap fron.
hoac bI kích fhích boI cac fac nhan gay dI ung.
– TIon hanh chup X quang nguc nou co nghI ngo.
chang han nhu khI fro nhIom frung nguc faI dIon
nhIou Ian hoac dap ung kom voI dIou frI.
– Tranh cac fac nhan gay dI ung. Nhung nguoI nghIon
fhuoc Ia frong gIa dình non bo fhuoc.
– Ðo Iam gIan pho quan. co fho cho fro duoI 2 fuoI
dung IoaI ong híf co dInh Iuong voI khoang cach
fhích hop gIua 2 Ian híf. XI-ro Iam gIan pho quan.
|chang han nhu sa/butamo/ 2mg. moI ngay 3 Ian va
vao Iuc co con hon) fhuong co nhIou fac dung phu
hon va kom hIou qua. nhung van duoc ua chuong
dung hon frong cac ca bonh nho hoac voI muc dích
dIou frI fham do do chan doan. Tro fu 3 – 5 fuoI
co fho cho dung ong híf voI khoang cach fhích hop
gIua 2 Ian híf.
– May khí dung phun mu íf khI can don vì IoaI ong
híf dInh Iuong ngaf quang ro fIon hon ma van co
hIou qua fuong duong.
Cum nung y khou thuc hunh
4?4 4?5
Nh¡ khou
– Huong dan cac bac cha mo bIof cach fu xu frí cac
con hon cua fro frong chung muc ma ho co fho fhuc
hIon duoc.
– Thuong xuyon kIom fra su fhích hop cua vIoc dung
fhuoc. ky fhuaf su dung ong híf va nhung van do
gay Io Iang cho cha mo dua fro. nhaf Ia fruoc khI co
su fhay doI IIou dIou frI fang hay gIam.
– VIoc su dung fhuoc fuy fhuoc vao muc do cac frIou
chung. voI goI y cac muc do fu nho don nang nhu
sau:
* Muc nho: ChI su dung mof IoaI fhuoc gIan pho
quan. chang han nhu sa/butamo/ 200μg. vao nhung
Iuc can fhIof. moI ngay khong qua mof Ian.
* Muc frung bình: NgoaI fhuoc gIan pho quan nhu
fron. cho dung fhom cromog/ycat bang cach su
dung ong híf dInh Iuong ngaf quang. voI IIou 10mg
moI ngay 3 Ian. hoac mof IoaI fhuoc híf co stcroiJ.
chang han nhu bcc/omctbason foI da 400μg moI
ngay. hoac //uticason foI da 200μg moI ngay.
* Muc nang: Chuyon bac sI chuyon khoa do xom
xof fang IIou su dung fhuoc híf co stcroiJ. hoac
su dung fhom mof IoaI fhuoc chu van bcta |chaf
kích fhích fhu fho bcta co fính chon Ioc cao) co
fac dung koo daI. chang han nhu sa/mctcro/ hay
fhuoc xantbin gIaI phong fu fu. Cung co fho phaI
dung fhom mof IoaI stcroiJ dang vIon uong.
– Trong nhung fruong hop can phaI nhanh chong kIom
soaf frIou chung. su dung ngay mof IIou frình 5 ngay
voI prcJniso/on dang hoa fan voI IIou 1 – 2mg cho
moI ki/ogam frong Iuong co fho o fro duoI 1 fuoI. va
20mg moI ngay cho fro fu 1 – 5 fuoI.
CO G¡AT
Ia fình frang fro bI maf y fhuc fam fhoI. chan fay co
gIaf khong kIom soaf duoc. fhuong koo daI frong vaI phuf
nhung cung co fho Iau hon. Co gIaf kha pho bIon o fro
om. Co nhung fruong hop co gIaf khong co sof va nhung
fruong hop co gIaf xay ra khI bI sof cao. Thong ko cho
bIof Ia frong khoang 20 fro om fhì co 1 om da fung bI co
gIaf do sof cao. fhuong goI Ia Iam kInh.
Co g|oI khong do soI
– VoI nhung fro om duoI 6 fhang fuoI. khI xay ra co
gIaf khong do sof dou can phaI dua vao fhoo doI va
dIou frI faI bonh vIon.
– Tro Ion fuoI hon bI co gIaf khong do sof fhuong IIon
quan don cac van do fhan kInh. can chuyon don
chuyon khoa fhan kInh do chan doan.
– Khong non do cho nhung fro om da fung bI dong
kInh dI xo dap. Co fho cho phop cac om boI IoI.
nhung phaI co su fhoo doI cua nguoI Ion.
– Khoang hon 60% fruong hop co gIaf o fro om co
khuynh huong fu fhuyon gIam. Co fho fham khao y
Cum nung y khou thuc hunh
4?6 4??
Nh¡ khou
kIon bac sI do ngung dung fhuoc chong co gIaf nou
fro khong con co gIaf frong vong 2 – 3 nam.
– Trong fruong hop xay ra co gIaf. can co cac bIon
phap xu frí fuc fhoI nhu sau:
* Ðam bao gIu fhong duong fho cua fro.
* Su dung Jia:cpam fIom fInh mach cham voI IIou
0.3mg cho moI ki/ogam frong Iuong co fho cua fro.
hoac dung qua duong fruc frang voI IIou 2.5mg
cho fro duoI 1 fuoI. 5mg cho fro fu 1 – 3 fuoI. va
10mg cho fro Ion hon 3 fuoI.
* Chuyon ngay don bonh vIon nou con co gIaf van
fIop fuc.
Co g|oI do soI
Co gIaf do sof – hay fhuong goI Ia Iam kInh – Ia fình
frang kha pho bIon. voI khoang 5% fro om chIu anh huong
cua fình frang nay. Co gIaf do sof co fho xay ra o fro fu 6
fhang cho don 5 fuoI. nhung fhuong gap nhaf Ia vao nam
2 fuoI.
Nguyon nhan sof cao gay co gIaf o fro Ia do co cho
dIou nhIof cua nao chua du fruong fhanh. non fhan nhIof
co fho fang qua nhanh khI fro bI cac fruong hop nhIom
frung. Than nhIof fang nhanh dof ngof so kích fhích cac
fo bao nao. Iam phaf ra cac xung dong don cac co va Iam
co co fhaf IaI. Con co gIaf do sof khong co fon fhuong nao
dI kom. can chan doan phan bIof voI cac fruong hop co
gIaf do vIom nao hoac vIom mang nao. khI ho fhan kInh
frung uong bI fon fhuong do nhIom frung.
– Ðo co cho vua gIaI fhích fron. non sof cao gay co gIaf
o fro fhuong xuaf phaf fu mof nguyon nhan nhIom
frung. fhuong gap nhaf Ia nhIom frung duong ho
hap fron. Tuy nhIon. cung can chan doan IoaI fru
ngay cac fruong hop nhIom frung cap fính.
– Chan doan IoaI fru vIom mang nao. Kham ky faI va
hong. fìm cac dau hIou nhIom frung. Kham nguc.
kham bung.
– Co fho can guI mau nuoc fIou do nuoI cay.
– Chuyon ngay don bonh vIon frong cac fruong hop:
* Tro duoI 18 fhang fuoI.
* Co dau hIou nghI ngo vIom mang nao.
* Con co gIaf koo daI hon 10 phuf.
* Tro co dau hIou raf mof.
* Co nhung dau hIou fhan kInh daI dang.
* Trong mof con sof nhung co don 2 Ian co gIaf hoac
nhIou hon.
– Co fho do fro nghI ngoI faI nha nou nhu con co gIaf
koo daI khong qua 10 phuf va sau do fro hoI phuc
hoan foan.
– Khoang 30 – 40% fro om bI co gIaf do sof co nguy
co faI phaf con co gIaf fIop fhoo frong vong 6 fhang
sau do. Co fho ngan ngua vIoc xay ra con co gIaf
Cum nung y khou thuc hunh
4?8 4?9
Nh¡ khou
bang cach gIu cho fhan nhIof cua fro khong Ion qua
cao. cu fho Ia:
* ÐIou frI kIp fhoI cac bonh nhIom frung.
* Ngay khI co dau hIou fro baf dau sof. cho fro mac
quan ao fhoang maf. dung khan fham nuoc am
Iau maf va Iau khap fhan hình. dung quaf do quaf
maf. gIup fro fhoaf nhIof nhanh. Ðaf fro nam
frong phong fhoang maf.
* Cho fro uong paracctamo/ dung IIou quy dInh. Co
fho dung fIop mof IIou fhu 2 sau 4 – 6 gIo nou fro
chua hof sof.
BAO VK TRK
Thong ko cho fhay Ia o do fuoI fu 1 don 15 fuoI. so fro
om bI chof vì faI nan nhIou hon so fro om chof vì bonh
faf. NhIou faI nan co fho phong franh duoc nou nhu chung
fa bIof fuan fhoo mof so cac quy frình an foan. day cho
fro bIof cach franh nhung nguy hIom khI dI fron duong
pho hoac fron san choI. va han cho foI da nhung nguyon
nhan gay nguy hIom cho fro.
Ðan chaf fu nhIon cua fro con Ia fo mo. Ngay ca moI
fruong frong nha cung co raf nhIou nguyon nhan co fho
gay nguy hIom. chang han nhu cac o cam dIon. day dIon.
IuoI dao cao. cua kính. phong fam. ho boI. cac dung cu
fhong fhuong do fu sua chua do gIa dung. dung cu Iam
vuon...
KhI fro Ion dan Ion. you cau vo an foan cung can fhay
doI cho phu hop. Chang han nhu. mof dua fro vua chap
chung bIof dI can phaI duoc bao vo franh Ioo Ion cac bac
cau fhang hoac don gan cac goc ban nhon. frong khI mof
dua fro Ion hon can phaI duoc day cho bIof cach dI xo dap
va su an foan fron duong pho.
Cac IoaI fhuoc phaI duoc caf gIu frong fu fhuoc ngoaI
fam fay cua fro. va fof nhaf Ia phaI duoc khoa IaI. Cac
IoaI fhuoc dung fhoo foa bac sI khong duoc caf gIu frong
nha voI muc dích du phong. va cac IoaI fhuoc ban fu do
phaI dam bao Ia khong qua han. KhI can fhaI bo fhuoc.
phaI dam bao khong bo o nhung noI ma fro co fho Iay
duoc.
Ðong Iua va bong nuoc soI Ia nhung nguyon nhan chính
co fho nghIom frong don muc gay ra cac fruong hop fu
vong. PhaI day cho fro bIof franh xa bop Io. Mof khung
bop cao co fho gIup gIam bof nguy co fro so vao xoong
chao nong dang nau. Tay cam cua xoong chao phaI xoay
vao phía frong hay phía sau khung bop. Cac nguyon IIou
nau an co fho nguy hIom doI voI fro can phaI duoc gIu o
noI an foan. co khoa.
Nou ban co vuon cay quanh nha. nhung hoa chaf duoc
dung frong vIoc Iam vuon so raf nguy hIom cho fro nou
chung nuof vao. Iuon Iuon caf gIu nhung hoa chaf nay o
noI an foan va khoa ky. Nou ban vua phun fhuoc Ion cay
Cum nung y khou thuc hunh
480 481
frong. phaI day cho fro bIof Ia khong duoc an cac fraI cay
hay Ia cay.
Can phaI day cho fro bIof cach choI cac fro choI mof
cach an foan. Cau fruof. du quay hay baf cu fro choI van
dong nao cung dou co nhung nguy co ruI ro nhaf dInh. ChI
cho phop fro choI nhung fro choI fhích hop voI Iua fuoI.
San choI phaI co bo maf mom. chang han nhu co co xanh
hoac fraI caf. KhI fro choI nhaf fhIof phaI co su gIam saf
cua nguoI Ion.
800k k0 00| t|0t
T¡K¡ O¡ONG
Ia fình frang fhIou hoac khong co noI fIof fo insu/in
cua fuyon fuy. Insu/in Ia mof frong nhung noI fIof fo gIu
vaI fro quan frong frong vIoc hap fhu g/ucosc vao fo bao
do dap ung nhu cau nang Iuong cua fo bao va hap fhu vao
gan do du fru. KhI fhIou insu/in. nong do g/ucosc frong
mau so fang cao baf fhuong. gay ra da nIou va khaf nhIou.
Co fho maf kha nang su dung va du fru g/ucosc gay ra suf
can nhanh. doI. mof moI. TIou duong gay roI Ioan chuyon
hoa chaf boo va fang fhoaI hoa cac mach mau nho. Co haI
IoaI fIou duong khac nhau:
I|eu duong Iype I
Ia IoaI fIou duong phu fhuoc insu/in. nguoI bonh can
duoc dIou frI bang cach cung cap insu/in. Ðonh fhuong
xuaf hIon o nhung nguoI duoI 35 fuoI. fhuong gap nhaf
Ia frong khoang 10 – 16 fuoI. Ðonh fIon frIon nhanh. cac
fo bao fIof ra insu/in o fuy bI huy hoaI va su san xuaf
insu/in bI ngung hoan foan. Nou khong duoc dIou frI bang
cach cung cap insu/in. nguoI bonh so suy sup raf nhanh.
dI vao hon mo va fu vong.
Cum nung y khou thuc hunh
482 483
Benh he no¡ t¡et
I|eu duong Iype II
Ia IoaI fIou duong khong phu fhuoc insu/in. nguoI bonh
khong can duoc cung cap insu/in. Ðonh fhuong xuaf hIon
va fIon frIon cham. chu you o do fuoI 40 – 45. Ðo bonh
fIon frIon cham. raf nhIou fruong hop nguoI bonh khong
duoc phaf hIon va fhuong chI fình co bIof duoc qua nhung
Ian kham suc khoo dInh ky. Trong fIou duong IoaI nay.
insu/in van duoc co fho san xuaf ra nhung khong du dap
ung nhu cau cua co fho. nhaf Ia voI nhung nguoI fang can
qua muc. ÐoI voI bonh nay. vIoc cung cap InsuIIn cho co
fho fhuong khong can fhIof. ma can phaI dIou chInh cho
do an uong. sInh hoaf. gIam can va kof hop dung fhuoc
do kIom soaf fình frang bonh.
TIou duong typc I íf gap hon nhung nguy kIch hon. fIon
frIon nhanh hon. va dac bIof fhuong xuaf hIon o nhung
nguoI fro fuoI. Trong khI do. fIou duong typc II fhuong
gap hon. chIom don hon 90% cac fruong hop fIou duong.
nhung bonh fIon frIon cham va chI gap o do fuoI frung
nIon va Ion fuoI. Ca haI fruong hop fIou duong dou bI
nghI ngo Ia co IIon quan don you fo dI fruyon. TIou duong
typc II con dac bIof co moI IIon quan don boo phì. Khoang
80% nguoI bonh fIou duong typc II co can nang vuof qua
muc bình fhuong.
Ðonh fIou duong nou khong duoc chan doan va dIou frI.
koo daI frong nhIou nam co fho dan don bonh vong mac
do fIou duong. bonh fhan kInh ngoaI bIon va co nhIou
nguy co xo vua dong mach. cao huyof ap. roI Ioan fIm
mach. Ðo do. vIoc chan doan som va dIou frI fích cuc co y
nghIa raf quan frong.
Coc yeu Io |om Iong nguy co benh I|eu duong
– Nhung nguoI fron 65 fuoI.
– Nhung nguoI qua can hoac boo phì.
– Co fIon su gIa dình vo bonh fIou duong hay cac
bonh fIm mach.
– Phu nu co fIon su bI fIou duong frong fhaI ky |fIou
duong fhaI nghon).
– Phu nu co fIon su sInh con nang hon 4.5kg.
– Phu nu co fIon su say fhaI khong ro nguyon nhan.
KhI co cac frIou chung sau day. can fIon hanh ngay cac
xof nghIom chan doan bonh fIou duong:
– Khaf nuoc nhIou. da nIou. suf can nhanh.
– NhIom frung faI dIon. nhaf Ia nhIom frung da.
– Cac frIou chung bonh fhan kInh. chang han nhu
dau. maf cam gIac. dI cam...
– Thay doI dang ko fhI Iuc.
– Co cac frIou chung khong gIaI fhích duoc. chang
han nhu mof moI...
Cum nung y khou thuc hunh
484 485
Benh he no¡ t¡et
Chon doon xoc d|nh benh I|eu duong
– Nong do duong duoc do frong mau mau fInh mach
foan phan.
* Chan doan xac dInh fIou duong khI nong do duong
frong mau Iuc doI > 6.7mmoI/I. hoac khI nong
do duong frong mau vao fhoI dIom ngau nhIon >
10mmoI/I.
* Chuyon bonh nhan don bonh vIon ngay nou kof
qua cho fhay nong do duong frong mau vao fhoI
dIom ngau nhIon > 25mmoI/I. hoac bonh nhan co
accton-nIou va fho frang khong duoc khoo.
* Taf ca phu nu co fhaI va fro om khI chan doan
xac dInh fIou duong cung can chuyon don dIou frI
faI bonh vIon.
* Chan doan khong chac chan khI nong do duong
frong mau Iuc doI vao khoang 5 – 6.6mmoI/I. hoac
khI nong do duong frong mau vao fhoI dIom ngau
nhIon vao khoang 6.7 – 9.9mmoI/I.
– KhI chan doan khong chac chan. can fIon hanh fhu
nghIom dung nap duong g/ucosc qua duong uong.
Cach fhuc hIon nhu sau:
* Ðonh nhan khong duoc huf fhuoc Ia va non an
khau phan chua carbobyJrat o muc frung bình
frong vong 3 ngay.
* Trong Iuc bung doI. vao sang som. an vao 75g duong
g/ucosc. hoac uong 350mI dung dIch Luco:aJ.
* Ðo nong do duong g/ucosc frong mau sau do 2
gIo:
ª Nou kof qua Ion hon 10mmoI/I. chan doan xac
dInh fIou duong.
ª Nou kof qua frong khoang 6.7 – 10mmoI/I.
chan doan fình frang gIam dung nap duong
g/ucosc. Nhung bonh nhan nay can duoc fIop
fuc fhoo doI hang nam. Khoang 15% so bonh
nhan nay so phaf frIon fhanh bonh fIou duong
frong vong 10 nam sau do.
Ð|eu Ir|
– Muc fIou cua vIoc dIou frI fIou duong Ia:
* KIom soaf fof cac frIou chung. gIup bonh nhan
duy frì suc khoo.
* KIom soaf fof nong do duong frong mau do ngan
chan nhung bIon chung vo Iau daI. Nong do duong
frong mau can phaI duoc duy frì o cac muc:
ª Nong do vao Iuc doI Ia 6.7mmoI/I
ª Nong do foI da < 10mmoI/I
ª Nong do khoang 2 gIo sau khI an < 6.7mmoI/I
* Ngan ngua xay ra g/ucosc nIou vao Iuc doI.
* Ðuy frì HbA/c duoI 7%.
* ÐIou frI fích cuc fình frang cao huyof ap va fang
cbo/cstcro/ frong mau.
Cum nung y khou thuc hunh
486 48?
Benh he no¡ t¡et
* Phaf hIon som cac bIon chung nham gIam fhIou
cac nguy co:
ª Ðau fhaf nguc. nhoI mau co fIm va bonh mach
mau nao.
ª Ioof chan va caf cuf chI do bonh mach ngoaI vI.
bonh fhan kInh do fIou duong.
ª Maf fhI Iuc do bonh vong mac fIou duong.
ª Suy fhan do bonh fhan vì fIou duong.
* Cung cap cho nguoI bonh nhung chI dan kIp fhoI
va hIou qua frong cho do an uong va sInh hoaf
hang ngay do co fho duy frì fof suc khoo frong
fhoI gIan dIou frI.
– Ðonh nhan fIou duong typc I duoc khoI su dIou
frI voI IIou insu/in fhích hop fuy fhoo fung bonh
nhan va co su dIou chInh fang gIam IIou. voI muc
dích ngan ngua khong do xay ra fình frang gIam
g/ucosc.
* Tang IIou insu/in nou g/ucosc huyof Ion cao va
gIam IIou insu/in khI g/ucosc huyof xuong fhap.
* Truong hop gIam g/ucosc huyof frong khoang
fu 10 gIo sang don bua an frua hoac fu bua an
chIou cho don gIua khuya Ia do da dung qua nhIou
insu/in IoaI fac dung nhanh vao cac gIo fuong ung
sang hoac chIou. CIam IIou insu/in khoang 2 – 4
don vI.
* Truong hop gIam g/ucosc huyof fu 2 gIo chIou
don bua an chIou hoac fu gIua khuya don fruoc
bua an sang Ia do da dung qua nhIou insu/in IoaI
fac dung koo daI vao cac gIo fuong ung buoI sang
hoac buoI chIou. CIam IIou insu/in khoang 4 – 6
don vI.
– CIam g/ucosc huyof duoc dIou frI bang cach cho
uong g/ucosc. Nou bonh nhan baf fInh. dIou frI voI
g/ucosc 50% fIom fInh mach voI IIou 20 – 50mI.
hoac g/ucagon 1mg fIom bap fhIf. fIom duoI da hay
fIom fInh mach. G/ucagon non duoc du phong do
nguoI co frach nhIom cham soc bonh nhan su dung
vao fruong hop khan cap.
– Ðonh nhan fIou duong typc II duoc dIou frI khoI dau
voI vIoc dIou chInh cho do an uong hop Iy. nham
don gIam can frong fruong hop qua can hoac boo
phì. va franh dung cac IoaI duong fInh cho.
* Khong non su dung cac IoaI vIon uong ha duong
huyof hay insu/in fruoc khI fhu qua mof cho do an
uong hop Iy íf nhaf Ia 2 – 3 fhang. fru khI bonh
nhan co fho frang qua you of hoac co muc duong
huyof qua cao. vuof fron 25mmoI/I.
* ÐoI voI nhung bonh nhan co can nang qua muc.
co fho baf dau voI mof IoaI mct/ormin. chang han
nhu G/ucopbagc 500mg. moI ngay 2 Ian. voI dIou
kIon da kIom fra chuc nang gan va fhan bình
fhuong. Tang IIou moI fhang voI muc do fhích
Cum nung y khou thuc hunh
488 489
Benh he no¡ t¡et
hop. don muc foI da Ia 1g. moI ngay 2 Ian. Ðung
fhom mof IoaI su/pbony/urca |Ton butamiJc,
G/ibcnc/amiJc, C/opropamiJc, G/ic/a :iJc...) do ha
duong huyof. nou nhu mct/ormin fo ra khong du
do kIom soaf duong mau.
* ÐoI voI nhung bonh nhan co can nang frung bình.
cho dung mof IoaI su/pbony/urca. chang han nhu
G/ibcnc/amiJc. 5mg moI ngay |2.5mg o nguoI gIa).
ÐIou chInh IIou dung fuy fhoo muc do dap ung cua
bonh nhan. voI IIou foI da Ia 15mg moI ngay. Canh
bao bonh nhan vo nguy co gIam gIucoso huyof va
huong dan bIon phap xu frí khan cap cho nguoI
co frach nhIom cham soc bonh nhan. Ðung fhom
mof IoaI mct/ormin nou van chua kIom soaf fof
duoc duong mau.
* Nou nhu cac IoaI vIon uong ha duong huyof va cho
do an uong hop Iy van chua mang IaI hIou qua
kIom soaf fof duong mau. co fho can phaI baf dau
vIoc dIou frI voI insu/in.
Iheo do| vo chom soc benh nhon I|eu duong
– Ðonh nhan fIou duong typc I va nhung nguoI co
frach nhIom cham soc bonh nhan hang ngay can
duoc huong dan do co kha nang fu xu frí mof so
fruong hop can fhIof. nhaf Ia phaI bIof cach fu fhoo
doI Iuong duong frong mau faI nha. ko ca accton-
nIou. Thoo doI nong do duong frong mau bang cach
dung gIay fhu. fof nhaf Ia voI mof dung cu do. Non
do duong mau fruoc moI bua an va fruoc khI dI
ngu.
– Nhung bonh nhan fIou duong typc II Ion fuoI chI can
fhu nuoc fIou Ia du. Non fhu nuoc fIou vao khoang 2
gIo sau bua an. MoI fuan chI can fhu nuoc fIou mof
ngay voI 3 Ian fhu IIon fIop sau 3 bua an. fof hon Ia
moI ngay dou fhu nhung chI fhu mof Ian.
– Trong cac fruong hop bonh faI dIon nhIou Ian. can
Iuu y:
* VIoc dIou frI fIou duong bang insu/in hay vIon
uong ha duong huyof nhaf fhIof khong duoc gIam
IIou hoac bo sof frong suof fhoI gIan bonh faI
dIon. Ðonh nhan fIou duong typc I fhuong can
phaI dung nhIou insu/in hon frong nhung Ian faI
phaf.
* Ðonh nhan fIou duong khong dIou frI bang insu/in
|typc II) fhInh fhoang co fho bI nhIom foan ccton
frong fhoI gIan bonh faI phaf. va khI do co fho
can dung insu/in.
* KhI bonh faI phaf. non fang fhom so Ian fu fhoo
doI duong mau faI nha.
* Khuyon khích bonh nhan uong nhIou nuoc hon.
* Non duy frì cho do an co Iuong carbobyJrat
fhích hop hang ngay. co fho dung fhuc uong co
carbobyJrat nou can.
Cum nung y khou thuc hunh
490 491
Benh he no¡ t¡et
* Nou muc duong g/ucosc frong mau vuof fron
13mmoI/I. hoac Iuong duong frong nuoc fIou
chIom fu 2% fro Ion. fang fhom Iuong insu/in fu
2 – 4 don vI moI ngay cho don khI kIom soaf fro
IaI duoc muc duong mau.
* Chuyon bonh nhan don bonh vIon nou nhu bonh
nhan non va khong fho uong nuoc. khong dung
duoc carbobyJrat. hoac bI nhIom foan ccton hay
co dau hIou maf nuoc.
– Huong dan bonh nhan fhoo doI va phaf hIon nhung
baf fhuong o ban chan. nhu nhung cho chaI san.
mong chan moc vao. ngon chan chaI phong...
– Huong dan bonh nhan vo nhung dau hIou canh bao
cua gIam g/ucosc huyof. nhu dung khong vung. kho
fap frung. dau dau. run ray...
– Huong dan bonh nhan vo cho do dInh duong fhích
hop. voI cac fhuc an fhuoc nhom carbobyJrat phuc
hop |da phan fu) gIau chaf xo phaI cung cap íf nhaf
Ia 50% nhu cau nang Iuong. Cac nguon cung cap
carbobyJrat don |duong don). chaf boo. ruou va
muoI dou phaI han cho foI da. Nhung bonh nhan co
can nang qua muc can phaI xom xof don mof cho do
an kIong fhích hop gIup gIam can.
– Trong fhoI gIan dIou frI. bonh nhan can duoc fham
kham dInh ky íf nhaf Ia 6 fhang mof Ian. voI cac
you cau kIom fra nhu sau:
* KIom fra muc duong mau va nuoc fIou do bonh
nhan fu fhoo doI va ghI nhan.
* Ðo Iuong duong frong mau vao fhoI dIom ngau
nhIon.
* Tính chI so frong Iuong co fho |boJy mass inJcx
– ÐMI) do xac dInh fình frang qua can hoac boo
phì. Nou can. do nghI cho do an kIong do gIam
can.
* KIom fra protcin nIou. Nou co. guI mau nuoc fIou
gIua dong do soI kính hIon vI va nuoI cay va do
Iuong crcatinin huyof fhanh. Nou Iuong protcin
frong nuoc fIou cao. do protcin frong nuoc fIou
24 gIo. Nou kof qua cao. chan doan IoaI fru cac
nguyon nhan khong phaI Ia bonh fhan do fIou
duong. Tang cuong vIoc kIom soaf frIou chung
fIou duong va dIou frI fích cuc cao huyof ap ngay
ca voI frIou chung nho.
– KIom fra hang nam non fhuc hIon voI cac you cau
sau:
* Huyof ap
* ThI Iuc
* Ðay maf |Iam gIan dong fu bang tropicamiJ 1%).
Co fho nho ky fhuaf vIon fhuc hIon soI day maf
hoac chuyon chuyon khoa maf do chup day maf.
Cum nung y khou thuc hunh
492 493
Benh he no¡ t¡et
* Xof nghIom mau:
ª HbA/c
ª Crcatininc huyof fhanh
ª Cbo/cstcro/ va trig/yccriJ huyof fhanh
* KIom fra chan:
ª Mach
ª Phan xa
ª Cam gIac rung va cham kIm
ª Co dau hIou Ioof
RO¡ LOAN CH¡C NANG T¡YKN G¡AP
Ia fình frang fuyon gIap hoaf dong khong bình fhuong
do co bonh. Co haI fruong hop roI Ioan Ia nhuoc gIap.
fuyon gIap hoaf dong you dI. va cuong gIap. fuyon gIap
hoaf dong gIa fang. Ca haI fruong hop roI Ioan nay dou
dan don nhIou roI Ioan frong hoaf dong chung cua co fho.
do chIu anh huong cua ham Iuong cac noI fIof fo duoc san
xuaf boI fuyon gIap. nhaf Ia tbyroxinc |T
4
).
NH¡OC G¡AP
Ia fình frang fuyon gIap hoaf dong suy you. gIam
muc do san xuaf cac noI fIof fo nhu tbyroxinc |hay tctra-
ioJotbyroninc - T
4
). triioJotbyroninc |T
3
) va ca/ci toninc.
CIam nang fuyon gIap fhuong gap o nguoI Ion fuoI voI
nhung frIou chung khong dac hIou. do do nguong fhu
nghIom fhuong Ia fhap. Suy fuyon gIap o fro om nou
khong duoc phaf hIon va dIou frI so dan don cham Ion.
cham phaf frIon sInh duc va uc cho su phaf frIon bình
fhuong cua nao.
Nguyen nhon
– Nhuoc gIap co fho Ia mof bonh fu mIon. do co fho
fao khang fho chong IaI fuyon gIap. Iam gIam san
xuaf noI fIof fo. chang han nhu frong fruong hop
vIom fuyon gIap Hasbimoto.
– Suy fuyon gIap cung co fho do phau fhuaf caf bo
mof phan fuyon gIap.
– Suy fuyon gIap cung co fho do dung ioJ dong vI
phong xa do dIou frI cuong gIap gay ra.
– Khoang 1% nguoI fruong fhanh bI suy fuyon gIap
khong ro nguyon nhan. phu nu Ion fuoI fhuong co
fy Io bonh cao nhaf.
Chon doon
– NoI fIof fo fuyon gIap kích fhích fao nang Iuong.
Ðo gIam san xuaf noI fIof fo fuyon gIap non nguoI
bonh fhuong co cac dau hIou:
* Mof moI.
* Ngu nhIou.
* You co.
Cum nung y khou thuc hunh
494 495
Benh he no¡ t¡et
* Chuof ruf.
* TIm dap cham.
* Ða kho va froc vay.
* Rung foc.
* CIong noI khan.
* Tang can dang map do fích fu mo.
* HoI chung phu nIom. da va cac mo bI day Ion.
* Phình fuyon gIap.
– Tuy fhoo muc do nang hay nho cua fình frang suy
fuyon gIap. cac frIou chung fron co fho xuaf hIon
o cac muc do khac nhau. Suy fuyon gIap nho co
fho khong co frIou chung hoac co raf mo nhaf. Suy
fuyon gIap nang so xuaf hIon ro nof faf ca cac frIou
chung fron.
– Ðo ham Iuong T8H |bormon kích fhích fuyon gIap)
huyof fhanh do sang Ioc. Kof qua bình fhuong cho
phop IoaI fru ca haI kha nang nhuoc gIap va cuong
gIap.
– Nou TSH cao. do ham Iuong tbyroxinc |T
4
) fu do
frong mau. Nou kof qua cho fhay T
4
fhap. chan
doan xac dInh nhuoc gIap.
– Trong gIam nang fuyon gIap fIom an. kof qua TSH
huyof fhanh cao nhung ham Iuong T
4
fu do IaI bình
fhuong. Trong fruong hop nay. vIoc baf dau cung
cap T
4
cho bonh nhan vao Iuc nao Ia fuy fhuoc vao
chI dInh cua bac sI dIou frI.
– Nhung kho khan frong vIoc chan doan bang cac
xof nghIom chuc nang fuyon gIap o nguoI Ion fuoI
fhuong do cac bonh khong IIon quan don fuyon gIap
hoac do fac dung cua cac IoaI fhuoc dang su dung.
Ð|eu Ir|
– Hau hof cac fruong hop gIam nang fuyon gIap
o nguoI Ion fuoI co fho dIou frI fof. Non do nghI
chuyon don bonh vIon nhung bonh nhan fro fuoI
hoac co fho frang qua you of.
– ÐIou frI gIam nang fuyon gIap bang tbyroxin dang
vIon uong. Ðaf dau voI IIou 100μg moI ngay |50μg
cho bonh nhan fron 50 fuoI). Ðung IIou 25 – 50μg
cho nhung bonh nhan qua Ion fuoI hoac co bonh
fIm. Nou khoI dau voI IIou fhap hon. moI fhang
fang IIou 25μg moI ngay va gIu nguyon sau khI daf
don 100μg moI ngay.
– KIom fra T8H moI fhang mof Ian. Ngung fhuoc
ngay khI T8H fro IaI bình fhuong.
– IIou duy frì fhong fhuong Ia 100 – 150μg moI ngay.
VoI cac bonh nhan fro fuoI. nou muc T8H da duoc
kIom soaf non gIam IIou tbyroxin do franh Ioang
xuong.
Cum nung y khou thuc hunh
496 49?
Benh he no¡ t¡et
– Trong fhoI gIan dIou frI. bonh nhan can duoc fhoo
doI kIom fra hang nam. Cac xof nghIom chuc nang
fuyon gIap phaI duoc fhuc hIon o nhung bonh nhan
fro fuoI. hoac khI co nghI ngo vo muc do dIou frI
fhIou hoac fhua. Ðo ham Iuong T8H huyof fhanh
Ia cach fof nhaf do fhoo doI dIou chInh vIoc dIou frI
bang tbyroxin vì phuong phap nay cho phop danh
gIa chuc nang fuyon gIap frong nhung fuan fruoc
do. Tuy nhIon. muc T
4
huyof fhanh fhay doI nhanh
hon so voI muc T8H. vì fho muc T
4
co fho van bình
fhuong ngay ca khI bonh nhan khong fuan fhu vIoc
dIou frI frong fhoI gIan fruoc do va chI moI baf dau
dIou frI ngay fruoc fhoI dIom kIom fra.
C¡ONG G¡AP
Ia fình frang fuyon gIap gIa fang hoaf dong. san xuaf
qua nhIou noI fIof fo tbyroxin.
Nguyen nhon
– Cuong gIap co fho Ia mof bonh fu mIon. chang han
nhu bonh BascJou |hay bonh Graoc). Trong bonh
nay. khang fho cua co fho kích fhích su san xuaf
noI fIof fo cua fuyon gIap. Ðay Ia dang cuong gIap
fhuong gap nhaf.
– Nguyon nhan hIom gap hon Ia do fuyon yon fIof
ra qua nhIou T8H |bormon kích fhích fuyon gIap).
Tình frang nay co fho xay ra khI bI u fuyon yon.
– ! fuyon gIap. frong mof so fruong hop cung du muc
do do gay cuong gIap.
Chon doon
– Phình fuyon gIap.
– You co xuong va co fIm. co fho co Ioan nhIp fIm.
– Co cam gIac an ngon do fang chuyon hoa. nhung
van suf can.
– IoI maf. xuaf hIon o khoang 30 – 50% bonh nhan.
Maf IoI ra va phu no mo quanh nhan cau Iam maf
nhìn frung frung.
– Chan doan xac dInh khI xuaf hIon cac frIou chung
bang cach fhuc hIon cac xof nghIom. Ðo ham Iuong
T8H huyof fhanh do sang Ioc. Nou T8H gIam. fIop
fuc fIon hanh do Iuong T
4
fu do frong mau. Chan
doan xac dInh cuong gIap khI kof qua cho fhay T
4

fu do co muc do cao.
– Nou muc T
4
fu do Ia bình fhuong. co fho can fIop
fuc do muc T
3
|triioJo tbyroninc) fu do do chan doan
chung nhIom doc T
3
. Co khoang duoI 5% bonh nhan
cuong gIap roI vao fruong hop nay.
Ð|eu Ir|
– ÐIou frI fuy fhuoc vao nguyon nhan gay cuong gIap
da duoc chan doan xac dInh.
Cum nung y khou thuc hunh
498 499
Benh he no¡ t¡et
– Trong khI cho doI kof qua chan doan xac dInh.
co fho dung ngay mof IoaI proprano/o/ |InJcra/,
ObsiJan...) vIon 40mg. moI ngay 3 Ian do nhanh
chong gIam nho cac frIou chung. nou dIou do Ia can
fhIof. Ðung kof hop voI carbima:o/.
– IIou dIou frI co fho baf dau voI carbima:o/. 20 –
40mg moI ngay va duy frì cho don khI bình gIap.
fhuong Ia sau 4 – 8 fuan. Sau do van fIop fuc dung
fhuoc nhung gIam IIou duy frì con 5 – 15mg moI
ngay. Carbima:o/ hIom khI – nhung co fho – gay
maf bach cau haf. voI bIou hIon nhu dau hong.
– Tham kham Iam sang va do ham Iuong T
4
huyof
fhanh 6 fhang mof Ian do danh gIa chuc nang fuyon
gIap.
– KhI quyof dInh ngung dIou frI. can kIom fra muc
TSH va T
4
fu do do danh gIa chuc nang fuyon gIap.
Khong can fhIof phaI fhoo doI bonh nhan hon mof
nam sau do. nhung can canh bao bonh nhan vo
kha nang xuaf hIon fro IaI cac frIou chung. ÐIou frI
bang carbima:o/ fIop fuc frong 18 fhang co fho gIup
khoI bonh suof doI.
BKO PH¡
Ia fình frang frong Iuong co fho vuof qua muc bình
fhuong va khong can doI voI chIou cao. Ðoo phì duoc xac
dInh dua fhoo chI so frong Iuong co fho |boJy mass inJcx
– BMI). Cach fính chI so nay Ia Iay frong Iuong co fho
chIa cho bình phuong chIou cao.
Ví du: Mof nguoI cao 1.7 mof. nang 65kg. so co chI so
frong Iuong co fho |ÐMI) Ia:
65 : |1.7 x 1.7) = 22.5
Cung voI chIou cao nay. nou can nang don 90kg. chI so
ÐMI so Ia:
90 : |1.7 x 1.7) = 31
Can cu vao cach fính BMI nhu fron. nguoI fa xac dInh
fình frang boo phì dua fhoo chI so BMI nhu sau:
* Tu 25 – 29.9 : qua can |hay boo phì do I)
* Tu 30 – 39.9 : boo phì nho |do II)
* Tron 40 : boo phì nghIom frong |do III)
Ðoo phì dang Ia van do gay Io ngaI o nhIou nuoc fron
fho gIoI. dac bIof Ia cac nuoc phaf frIon. Khoang 30% dan
so nuoc Anh bI boo phì do I. khoang 3% boo phì do II va
0.3% boo phì do III. TaI Hoa Ky. fruoc nam 1960 co 31%
dan so bI boo phì. Ty Io nay fang fhom 13% frong nam
1960. va fang gap doI frong khoang fu nam 1980 – 2000.
RIong so fro om va fhanh fhIou nIon bI boo phì gan nhu
da fang gap 3 Ian frong fhoI gIan nay.
Cac chuyon gIa y fo da xac dInh moI fuong quan gIua
fình frang boo phì va suc khoo. Ty Io fu vong vì cac IoaI
bonh faf khac nhau fang gap doI o nhung nguoI co chI so
ÐMI Ia 35. va fang vof fhoo cap so nhan khI chI so BMI
Cum nung y khou thuc hunh
500 501
Benh he no¡ t¡et
fang cao hon nua. TaI Hoa Ky. fhong ko cho fhay co don
70% cac fruong hop bonh fIm IIon quan don boo phì. va
nhung nguoI boo phì duoc xac dInh Ia co nguy co bI cao
huyof ap cao gap 2 Ian so voI nguoI bình fhuong. Phu nu
boo phì cung co nguy co bI ung fhu vu cao gap 2 Ian so voI
nguoI khong bI boo phì.
Ðoo phì khong phaI Ia bonh. nhung Ia nguyon nhan
Iam cho raf nhIou bonh fro non fram frong hon. frong do
cac bonh nguy hIom nhaf Ia:
* Cao huyof ap
* Ðonh fIm fhIou mau cuc bo
* TIou duong
* Cac bonh duong ho hap
* VIom khop
* SoI maf
* CIan fInh mach
Coc b|en phop g|om con
– Nguyon fac dau fIon do gIam can Ia so nang Iuong
dua vao co fho |fính bang ca/ori) phaI fhap hon
so ca/ori fIou fhu frong ngay. Nhu vay. mof maf
can phaI gIam cung cap nang Iuong qua fhuc an.
mof maf cung can phaI gIa fang muc fIou fhu ca/ori
hang ngay bang cach fang cuong hoaf dong co fho.
– Xac dInh mof cho do an uong fhích hop voI nhung
nguyon fac chung can duoc fuan fhu hof suc nghIom
ngaf. chang han nhu gIam fhIf dong vaf. mo boo.
fang chaf xo |/ibcr). nhIou rau caI. fraI cay. ngu
coc... Non co su fu van cua mof chuyon gIa dInh
duong hoac bac sI dIou frI fruoc khI chon Iua mof
cho do an uong fhích hop do fhoo duoI.
– Khong non you cau gIam can qua nhanh. VoI cho do
an uong cung cap khong qua 1000 ca/ori moI ngay.
nguoI bonh co fho hy vong gIam can fu 0.5 – 1kg
moI fuan.
– Cho do an goI y fhích hop voI da so nguoI boo
phì fhuong cung cap fu 1200 – 1500 ca/ori moI
ngay. frong do fhanh phan fhuc an fhuoc nhom
carbobyJrat chIom 60%. chaf boo |fof nhaf Ia fu
nguon fhuc vaf hoac chaf boo chua bao hoa) chIom
30%. va chaf dam |van Ia uu fIon cho dam fhuc vaf)
chIom 10%. Thoo cho do an nay frong vong 20 fuan
co fho so gIup gIam duoc khoang 10% frong Iuong
co fho.
– VIoc su dung fhuoc do gIam can da duoc xac dInh
Ia hoan foan khong co IoI. Thuoc chI co fac dung
frong fhoI gIan ngan va co fho gay ra nhung roI
Ioan frong co fho.
– Can dIou chInh cho do sInh hoaf fhuong ngay. gIa
fang muc do hoaf dong nhu dI bo. chay bo. gIam
fhoI gIan nam hoac ngoI. dac bIof Ia phaI duy frì
dou dan vIoc fap fho duc buoI sang. Tof nhaf Ia
non chon mof mon fho fhao fhích hop do fham gIa
fhuong xuyon.
502 503
Benh he thun k¡nh
800k k0 tkz0 k|0k
CHONG MAT
Ia fình frang roI Ioan cam gIac fhang bang. fao ra ao
gIac Ia moI fhu chung quanh dang quay fron fhoo chIou
ngang hoac fhoo chIou doc. Cam gIac quay fron nay xay
ra ngay ca khI nguoI bonh nam yon khong cu dong.
NguoI bonh raf fhuong mo fa nham Ian gIua nhung
cam gIac choang vang. ngay ngaf. do fo nga hay gan ngaf
xIu voI chong maf. Ðo do. can hoI ky vo cam gIac fhuc
su cua nguoI bonh do xac dInh co dung Ia chong maf hay
khong.
Chong maf khong phaI Ia bonh. ma Ia frIou chung xuaf
hIon frong mof so bonh khac nhau. Chong maf fhuong
kom fhoo cam gIac buon non. va frong mof so fruong hop
co fho co rung gIaf nhan cau.
Nguyen nhon
– Nguyon nhan fhuong gap nhaf Ia oicm mc Jao tai
|oicm ong ban kbuycn). Vicm mc Jao xuong fhuong
xay ra do mof bonh nhIom frung nhu cum. vIom faI
gIua...
– Nhung nguyon nhan hIom gap Ia:
* Ðonh Mcnicrc
* Xo vua dong mach o nguoI gIa
* ! nao. dof quy nao
* Con fhIou mau fam fhoI
* ThIou nang dong mach song non
* ! fhan kInh fhính gIac
* Xo cung raI rac
* Ðonh fam fhan. IIon quan don su am anh. so
khoang frong...
Chon doon
– VIom mo dao faI fhuong kom fhoo buon non. non
va rung gIaf nhan cau. Ðonh nhan buoc dI Iao dao.
khong vung. VIom mo dao xuong fhuong xuaf hIon
sau mof bonh nhIom frung khong duoc dIou frI fof
nhu cum. vIom faI frong hoac vIom faI gIua.
– Ðonh Mcnicrc fhuong gay ra fung dof chong maf
nghIom frong. co fho Iam nguoI bonh fo nga. kom
fhoo cac bIou hIon nhu gIam fhính Iuc. u faI. rung
gIaf nhan cau. CIam fhính Iuc hay u faI cung co fho
Ia dau hIou cua u fhan kInh fhính gIac.
– Chong maf do xo vua dong mach o nguoI gIa fhuong
xuaf hIon vao nhung khI dI chuyon dau dof ngof.
Cum nung y khou thuc hunh
504 505
Benh he thun k¡nh
– Chong maf do cac nguyon nhan khac duoc chan
doan dua vao cac frIou chung kom fhoo.
– Chan doan xac dInh fhuong can phaI kham maf.
kham faI va ho fhong fhan kInh. ÐoI khI can chup
X quang caf Iop nao.
Ð|eu Ir|
– Sau khI chan doan IoaI fru cac fruong hop ac fính.
can fran an bonh nhan vo fính chaf fam fhoI.
fhoang qua cua con bonh. Hau hof cac fruong hop
nghIom frong cung chI koo daI frong khoang 2 – 3
ngay va fhuong bình phuc hoan foan sau khoang 6
fuan.
– VIom mo dao do cac bonh nhIom frung khong duoc
dIou frI frIof do so co nhIou nguy co faI phaf. Ðo do.
can dIou frI fof cac bonh nhIom frung. vIom mo dao
so fu khoI.
– Huong dan bonh nhan ron Iuyon dI bo nhIou hon do
co fho fu fao kha nang bu fru.
– Nou can dIou frI frIou chung. co fho chI dInh
procb/orpcra:in dang vIon uong 5mg. moI ngay 3
Ian. hoac fIom bap fhIf 12.5mg nou bonh nhan bI
non nhIou.
– KhI co nhung dau hIou nghI ngo frong chan doan
hoac khI bonh koo daI hon fhoI gIan du kIon. can
chuyon bonh nhan don chuyon khoa do duoc chan
doan ky hon.
OA¡ OA¡
Ia mof fình frang duoc hIou fhoo nghIa raf bao quaf.
fu cam gIac hoI cang fhang. kho chIu frong dau cho don
nhung con dau du doI Iam bonh nhan phaI om dau Ian Ion.
Trong hau hof cac fruong hop. dau dau fhuong Ia phan
ung cua co fho fruoc mof nguyon nhan baf IoI nao do. va
raf hIom khI Ia bIou hIon cua bonh Iy nghIom frong. Co
don hon 80% cac fruong hop dau dau Ia do cang fhang.
frong khI do chI co khoang 4 frong so 100.000 fruong hop
dau dau Ia do bonh Iy nghIom frong.
Khoang 8 – 12% so nguoI fruong fhanh bI dau nua
dau.
Nguyen nhon
– Nguyon nhan fhuong gap nhaf Ia do fraI qua su
cang fhang: Iam vIoc cang fhang qua Iau. hoac o
qua Iau frong moI fruong nhIou fIong on. hoac IIon
fuc gap phaI nhung van do gay Io Iang. buc doc hay
cang fhang. hoac sau mof chuyon dI xa mof moI...
– Cac nguyon nhan bonh Iy raf da dang. fhuong gap
nhaf Ia cac bonh nhIom frung duong ho hap fron.
nhaf Ia vIom xoang.
– Chung dau nua dau.
Cum nung y khou thuc hunh
506 50?
Benh he thun k¡nh
– Ðau rang.
– Chan fhuong dau.
– VIom khop xuong o co.
– Mof so nguyon nhan hIom gap Ia:
* ! nao
* Xuaf huyof duoI mang nhon
* Cao huyof ap
* VIom dong mach fhaI duong
* Phình dong mach o nao va fang ap Iuc noI so
* VIom mang nao
Chon doon
– Chan doan IoaI fru cac fruong hop ac fính dua vao
frIou chung nghIom frong kom fhoo.
– Nou khong co cac frIou chung nghIom frong kom
fhoo. vIoc chan doan chu you Ia fhoo doI ky va kIp
fhoI phaf hIon cac frIou chung xau khI chung vua
xuaf hIon.
– Ðau dau do cang fhang duoc xac dInh qua fìm hIou
moI fruong sInh hoaf. fính chaf Iap IaI cua con dau
dau frong nhung dIou kIon nhaf dInh. muc do khong
nghIom frong cua con dau. cam gIac dau cang khap
dau va cam gIac bo chaf hoac nhay cam fung vI frí
fron da dau. fhuong khong kom fhoo buon non.
– Chung dau nua dau fhuong co nhung bIou hIon dac
frung Ia:
* Ðau mof bon dau. dau du doI. o am. da dau cang
gIaf fhoo nhIp mach va dau nang hon khI Iam
vIoc.
* Ðuon non hoac non. Ðonh nhan co fho so fIong
dong. so anh sang.
* Con dau co fho koo daI fu 4 – 72 gIo va Iap IaI
nhIou Ian.
* RoI Ioan fhI gIac xuaf hIon o khoang 20% cac
fruong hop dau nua dau.
– Cac dau hIou nghIom frong can Iuu y Ia:
* Ðau dau dof ngof.
* Ðau dau xuaf hIon Ian dau fIon va dac bIof nghIom
frong.
* Ðau dau fIon frIon. cang Iuc cang fram frong
hon.
* KhoI phaf dau dau sau 50 fuoI.
* Ðau dau co fhay doI muc do y fhuc.
* Co chan fhuong dau frong fhoI gIan gan day.
* Cac dau hIou fhuc fho khac fhuong. dac bIof Ia
fhan kInh khu fru.
* Co frIou chung cua vIom mang nao.
* Cac dong mach fhaI duong nhay cam dau.
Cum nung y khou thuc hunh
508 509
Benh he thun k¡nh
* Khong dap ung dIou frI.
– KhI co mof frong cac dau hIou fron hoac khI vIoc
chan doan co nghI ngo. khong chac chan. can chuyon
ngay bonh nhan don chuyon khoa.
Ð|eu Ir|
– Ðau dau do cang fhang chI can nghI ngoI. dung
fhuoc gIam dau nou can. va fran an bonh nhan vo
fính chaf khong nghIom frong cua can bonh.
– Con dau nua dau fhuong khoI phaf do mof so fac
nhan nhaf dInh. chang han nhu do mof moI. cang
fhang. do uong ca pho. ruou. khI bI khaf hoac doI.
* Huong dan bonh nhan nhan ra cac fac nhan va
IoaI fru Ia bIon phap fof nhaf do ngan ngua nhung
con dau nua dau.
* Cac fhuoc gIam dau chI co fac dung han cho frong
dIou frI buoc dau. Co fho cho dung paracctamo/.
coJcin va JibyJrocoJcin.
* ÐoI khI cung can dung fhuoc chong non nhu mctoc/o-
pramiJ. Cung co fho su dung cac IoaI fhuoc kof
hop gIam dau va chong non. nhu Migra/coc.
* Nou cac fhuoc fron khong mang IaI hIou qua. dung
mof IoaI crgotamin nhu Gyncrgcn. Cornu tamin
hoac Gyno/ort. voI IIou 1 – 2 mg moI Ian uong.
sau nua gIo dung fIop nou con dau chua gIam.
Thuoc duoc dung han cho. IIou foI da frong 24
gIo khong duoc qua 6 mg va IIou foI da frong mof
fuan khong duoc qua 12 mg.
* ÐIou frI du phong voI nhung bonh nhan dau
fhuong xuyon co fho dung proprano/o/ 40 mg. moI
ngay 2 – 3 Ian. hoac pi:oti/cn 1.5 – 3 mg moI buoI
foI.
OA¡ MAT
Ðau maf co fho do nhIou nguyon nhan khac nhau.
nhung fhuong khong fho phan bIof ro rang. Mof so bonh
nhan fram cam co fho bI dau maf hoan foan do nguyon
nhan fam Iy.
Nguyen nhon
– Ðau day fhan kInh sInh ba
– VIom xoang
– NhIom frung rang hay rang bI Ion chaf
– RoI Ioan chuc nang khop fhaI duong ham duoI
– Ðau nua dau
– VIom dong mach fhaI duong |hIom gap)
Chon doon
– Ðau day fhan kInh sInh ba fhuong gay dau du doI.
dau nhu bong raf hoac nhu kIm cham o vung phan
bo cua mof hay nhIou nhanh cua day fhan kInh so
Cum nung y khou thuc hunh
510 511
Benh he thun k¡nh
nao fhu V. dau mof bon va dau nhIou hon khI cham
nho vao hoac khI fIop xuc voI gIo Ianh.
– RoI Ioan chuc nang khop fhaI duong ham duoI
fhuong gay dau vung fruoc faI. dau nhIou hon khI
an. fhuong kom fhoo fIong Iuc cuc o khop.
– Ðau do cac nguyon nhan khac duoc chan doan dua
vao nhung frIou chung kom fhoo.
Ð|eu Ir|
– Ðau day fhan kInh sInh ba fhuong chI can dung
fhuoc gIam dau. Hau hof cac fruong hop dou fhuyon
gIam sau vaI fuan. Nou dau nghIom frong. cho dung
Carbama:cpin 100mg moI ngay 3 Ian. Co fho fang
IIou don 200mg fuy fhoo dap ung cua bonh nhan.
Mof so fruong hop khong dap ung dIou frI co fho
can chuyon don chuyon khoa do xom xof dIou frI
bang phau fhuaf caf nhanh day fhan kInh sInh ba
bI anh huong.
– RoI Ioan chuc nang khop fhaI duong ham duoI fhuong
íf khI phaI dIou frI bang fhuoc. Tran an bonh nhan
vo fính chaf khong nghIom frong cua bonh. Huong
dan bonh nhan khI an non chuyon sang nhaI o phía
khong dau. franh cac fhuc an cung. franh nhaI qua
Iau. Nou dau nhIou co fho cho dung mof IoaI fhuoc
khang vIom khong stcroiJ. Nhung fruong hop qua
nghIom frong. chang han nhu ham rang bI khoa
chaf. non chuyon don chuyon khoa.
L¡KT BKLL
IIof Bc// Ia su fu phaf duf day fhan kInh chI phoI cac
co bam da mof bon maf. fao ra su bIon dang cua maf o
phía bon nay. Ðonh nhan co fho cam fhay dau o sau faI
fruoc khI bI IIof. nhung fhong fhuong hon Ia mof bon maf
bI IIof ma hoan foan khong co dau.
Chon doon
– IoaI fru kha nang bcrpcs bang cach fìm dau hIou
cac mun nuoc o faI hay mIong.
– KIom fra xac dInh Ia bonh nhan co fho nham maf
bon bI IIof do franh cho gIac mac khong bI hof mon.
Nou khong. phaI co huong xu frí fhích hop.
– KIom fra cac day fhan kInh so nao khac do dam
bao Ia van bình fhuong.
– Cac fruong hop faI bIon mach mau nao IIon quan
don noron van dong cua day fhan kInh so nao fhu 7
cung co fho gay IIof maf fuong fu. nhung khac bIof
o dIom Ia bonh nhan co fho nhuong Iong may bon
phan maf bI anh huong. Trong IIof Bc// fhì bonh
nhan khong fho Iam duoc dIou nay.
Ð|eu Ir|
– Khoang 65% fruong hop IIof Bc// fu khoI hoan foan
frong vaI fuan. khong can dIou frI. Cac fruong hop
khac co fho maf fhoI gIan Iau hon do hoI phuc.
Cum nung y khou thuc hunh
512 513
Benh he thun k¡nh
– Co fho ruf ngan fhoI gIan hoI phuc bang cach cho
dung prcJniso/on 40mg moI ngay. IIon fuc frong 1
fuan. sau do gIam IIou fhap dan sao cho sau 3 fuan
nua fhì khong con dung fhuoc.
– Nou bonh nhan khong fho nham maf bon bI IIof.
cho dung nuoc maf nhan fao nho vao maf. chang
han nhu bypromc//osc. Huong dan bonh nhan bang
maf vao buoI foI do franh soo gIac mac.
– Nou bonh chuyon bIon fof hon vao khoang ngay fhu
10. do Ia dau hIou fIon Iuong fof.
– Cac bonh nhan fro fuoI fhuong co fIon Iuong fof.
– ÐoI voI cac bonh nhan bI IIof maf koo daI. co cung
hay maf bIon dang nhIou. co fho can xom xof don
kha nang phau fhuaf fham my.
TA¡ B¡KN MACH MA¡ NAO
Ia fon fhuong mof phan nao do khong duoc cung cap
du mau hoac do rI mau qua vach mach. ÐIou nay so gay
anh huong don cac cam gIac. van dong hay chuc nang co
IIon quan don vung nao bI fon fhuong.
TaI bIon mach mau nao Ia mof frong nhung nguyon
nhan gay fu vong hang dau o cac nuoc phaf frIon. RIong
faI Hoa Ky. faI bIon mach mau nao Ia nguyon nhan gay
fu vong dung hang fhu ba. va Ia nguyon nhan hang dau
gay ra cac dI chung khuyof faf koo daI suof doI. Thoo uoc
fính. moI nam co khoang 700.000 nguoI My bI faI bIon
mach mau nao. Mac du duoc cham soc voI nhung dIou
kIon y khoa hIon daI nhaf. frong so nay van co don 25%
phaI fu vong. Nou fính chung nhung fhIof haI vaf chaf
do faI bIon mach mau nao gay ra cung nhu nhung chI phí
cham soc suc khoo do doI pho voI fình frang bonh nay.
moI nam Hoa Ky phaI fIou fon don hon 40 fy do-Ia!
Nhìn chung. khoang 50% bonh nhan bI faI bIon mach
mau nao co hy vong hoI phuc gan nhu hoan foan sau Ian
faI bIon dau fIon. Mof so khac hoI phuc cham hon. Ða
so bonh nhan bI IIof van co kha nang fap dI fro IaI. Co
khoang 5% fruong hop do IaI dI chung fan faf suof doI va
bonh nhan can duoc cham soc Iau daI.
Nguyen nhon
– Nhu da noI. faI bIon mach mau nao xay ra khI co
su fhIou mau o mof vung nao. Nhung nguyon nhan
fhuong gap gay ra fình frang nay Ia:
* Mau Jong: fac nghon do cuc mau dong fao non
o fhanh dong mach. do do mau khong fho duoc
dua don do nuoI mof vung nao nao do. Khoang 40
– 50% fruong hop faI bIon mach mau nao Ia do
nguyon nhan nay.
* Ngbcn macb. hay tbuycn tac macb. Ia fình frang
fac nghon do mof khoI |fhuong Ia cuc mau dong)
frong dong mach nao. Nguyon nhan nay gay ra
Cum nung y khou thuc hunh
514 515
Benh he thun k¡nh
khoang 30 – 35% fruong hop faI bIon mach mau
nao.
* Xuat buyct nao: do vo mof mach mau va chay
mau bon frong hoac fron bo maf nao. Nguyon
nhan nay chIom khoang 20 – 25% cac fruong
hop faI bIon mach mau nao. nhung fhuong anh
huong don mof vung nao rong hon. voI nhung
frIou chung dof ngof va nghIom frong hon. voI fy
Io fu vong cung cao hon nhIou so voI cac nguyon
nhan khac.
– Nhung you fo nguy co co fho xom Ia nguyon nhan
gIan fIop dan don cac fruong hop faI bIon mach
mau nao Ia:
* Cao huyof ap. Iam suy you fhanh dong mach. fao
dIou kIon cho mach mau do dang bI vo.
* Xo vua dong mach. Iam hop dong mach. fao dIou
kIon cho cac fruong hop fac nghon do dang xay
ra.
* Cac bonh fIm nhu rung nhI |mof kIou Ioan nhIp
fIm). fon fhuong van fIm va nhoI mau co fIm. Ðay
Ia cac nguyon nhan fao fhanh cuc mau dong o
fIm. roI duoc dI chuyon fhoo dong mau don nao.
TaI day. khI dong mach du hop do cuc mau bI gIu
IaI fhì su fac nghon xay ra.
* Ðonh da hong cau. fang /ipiJ mau. nghIon fhuoc
Ia cung Ia nhung nguyon nhan Iam fang nguy co
faI bIon mach mau nao. vì chung Iam fram frong
hon cac bonh cao huyof ap va xo vua dong mach.
Chon doon
– Cac frIou chung co fho xay ra dof ngof va fIon
frIon raf nhanh. chI frong vaI phuf cho don vaI gIo.
nhung cung co fho koo daI don vaI ngay. fuy fhuoc
vao fính chaf cua fon fhuong nao.
– Cac frIou chung co fho xay ra o nhIou muc do khac
nhau. fuy fhuoc vao vI frí. nguyon nhan va muc do
Ian rong cua fon fhuong. Cac frIou chung sau day Ia
fhuong gap nhaf:
* Ðau dau
* Choang vang
* Iu Ian. gIam frí nho
* RoI Ioan fhI gIac
* NoI kho hoac khong noI duoc
* Kho nuof
– Cac frIou chung sau day xuaf hIon frong fruong hop
nghIom frong:
* Maf y fhuc nhanh chong
* Hon mo
– Ðonh nhan co fho nhanh chong fu vong hoac bI cac
dI chung fan faf khong fho hoI phuc vo fho chaf
hoac fam fhan.
Cum nung y khou thuc hunh
516 51?
Benh he thun k¡nh
– TaI bIon mach mau nao o ban cau nao uu fho |fhuong
Ia ban cau fraI o nguoI fhuan fay phaI) co fho gay
roI Ioan ngon ngu. fIong noI.
– Ton fhuong cac vung nao dIou khIon van dong o
ban cau phaI so Iam suy you hoac IIof nua nguoI
bon fraI. va nguoc IaI. IIof nho mof bon hoac IIof
nua nguoI Ia hau qua cua fruong hop faI bIon mach
mau nao nghIom frong.
– Nou cac frIou chung xay ra nhanh va chI fon faI
khong qua 24 gIo. sau do hoI phuc hoan foan. gIaI
doan nay duoc goI Ia con fhIou mau fam fhoI.
– Chan doan xac dInh can chup X quang caf Iop nao
do IoaI fru cac fruong hop nhu u nao. ap-xo nao.
vIom nao hoac xuaf huyof duoI mang cung.
– Choc fuy song do chan doan IoaI fru vIom mang
nao.
– Can fhuc hIon cac xof nghIom do xac dInh nguyon
nhan va muc do Ian rong cua fon fhuong nao:
* ÐIon fam do.
* Xof nghIom mau.
* Chup X quang nguc.
* Chup X quang mach mau va chup cong huong fu.
Ð|eu Ir|
– Ðonh nhan maf y fhuc hoac frong frang fhaI Io mo
can duoc Iam fhong duong fho. nuoI an bang fruyon
fInh mach hoac daf ong fhong muI da day. Thay doI
fu fho bonh nhan fhuong xuyon do franh vIom phoI
hoac Ioof da.
– Cac fruong hop faI bIon mach mau nao do fhuyon
fac mach. cho dung fhuoc chong dong mau hoac Iam
fan cuc mau dong.
– ÐIou frI bang aspirin frong nhIou fruong hop fo
ra raf hIou qua frong vIoc gIam fhap nguy co faI
phaf.
– Cac dI chung sau hoI phuc nhu kha nang van dong
va cam gIac co fho can duoc dIou frI bang vaf Iy frI
IIou. Nhung bonh nhan roI Ioan ngon ngu can fap
noI.
– Cac bonh nhan co nhIou nguy co faI phaf can duoc
dIou frI fof cac bonh Iy nhu cao huyof ap. fIou duong.
fang cbo/cs tcro/ frong mau. va nhaf Ia non khuyon
bonh nhan bo fhuoc Ia.
R¡N
Ia fình frang cu dong fhoo nhIp xay ra khong fu y o
cac co. fhuong nhaf Ia o fay. chan. ham. IuoI hoac dau.
Run xay ra do fình frang co fhaf xon ko nhanh voI gIan
co.
Nguyen nhon
– Nhung con run run fam fhoI xay ra hau nhu o faf ca
moI nguoI. vao nhung Iuc xuc dong manh. do su gIa
Cum nung y khou thuc hunh
518 519
Benh he thun k¡nh
fang noI fIof fo cpincpbrin |aJrcna/in) cua fuyon
fhuong fhan.
– Run nho va koo daI fhuong xuaf hIon o nguoI Ion
fuoI hoac doI khI khong ro nguyon nhan.
– Run cung co fho Ia fình frang co IIon quan don you
fo dI fruyon. fhuong gap frong cung mof gIa dình.
voI fính chaf con run hoI manh va nhanh hon |6
– 10 Ian/gIay).
– Run koo daI co IIon quan don bonh Iy. run gIaf |4
– 5 co cung van dong frong mof gIay) co fho Ia do
hoI chung Parkinson.
– Run cung Ia frIou chung xuaf hIon frong cac bonh
xo cung raI rac. bonh Wi/son. cuong gIap. ngo doc
fhuy ngan. bonh nao do gan o nguoI nghIon ruou.
– Mof so fhuoc dIou frI co fac dung phu gay run. nhu
ampbctamin. fhuoc chong fram cam. /itbi. ca//cin.
sa/butamo/...
Chon doon
– Chan doan fuy fhoo nguyon nhan. IoaI fru cac
fruong hop bonh Iy dua vao nhung frIou chung kom
fhoo.
– Run fhoo fu fho. chu you Ia run nho. nhanh. dac
bIof Ia o haI ban fay va run nhIou hon khI duoI
canh fay ra. fhuong Ia do xuc dong manh hoac do
cuong gIap. Cac nguyon nhan bonh Iy fuy hIom gap
nhung can duoc chan doan IoaI fru qua xof nghIom
mau. kIom fra chuc nang fuyon gIap. do Iuong con
frong mau. ngo doc carbon monoxiJ. Can fìm hIou
vo cac IoaI fhuoc ma bonh nhan dang dung. chang
han nhu sa/butamo/...
– Run khI nghI ngoI va gIam khI van dong fhuong Ia
dau hIou cua hoI chung Parkinson.
Ð|eu Ir|
– Cac fruong hop khong co nguyon nhan bonh Iy
khong can dIou frI. Ðo gIam con run fam fhoI. co
fho cho bonh nhan uong mof íf ruou hoac fhuoc
chon bcta.
– Run nho duoc dIou frI chu you bang fhuoc chon bcta
proprano/o/ |InJcra/, ObsiJan...) 40mg. moI ngay 2
Ian. fang IIou moI fuan fuy fhoo dap ung cua bonh
nhan. cho don 80 – 160mg mof ngay.
– Chuyon chuyon khoa nou nhu frIou chung ngay
cang fram frong hon mac du da su dung du IIou
fhuoc chon bcta nhu fron.
BKNH PARK¡NSON
Ðonh Iy roI Ioan fhan kInh kIom soaf cac co. gay run
fay. run chan. cung va you co. kho gIu fhang bang khI dI
dung. HoI chung Parkinson Ia nhung fruong hop co cac
Cum nung y khou thuc hunh
520 521
Benh he thun k¡nh
frIou chung fuong fu nhu run. cung do. kho noI hoac noI
Iap. cu dong cham chap va da maf fro khong bIou Io cam
xuc. nhung co cac nguyon nhan khac nhau nhu ngo doc
carbon oxiJ, mangan. fhuy ngan... hoac dI fruyon nhu
frong bonh Wi/son. hoac do dung cac fhuoc an fhan. fhuoc
chong fram cam... HoI chung Parkinson cung fhuong xuaf
hIon o khoang 1% nhung nguoI fron 60 fuoI.
Thuong fhì gIaI doan dau cua bonh Parkinson chua gay
anh huong don frí nang. nhung gIong noI co fho cham
va ngap ngung. chu vIof fro non raf nho. NguoI bonh raf
fhuong bI fram cam. Khoang mof phan ba so bonh nhan
vao gIaI doan cuoI co bIou hIon maf frí.
Nguyen nhon
– Cho don nay nguyon nhan gay bonh cu fho van
chua duoc xac dInh. mac du da co nhIou nghIon cuu
cho fhay Ia bonh co IIon quan don you fo dI fruyon
va cac fac dong fu moI fruong cung nhu su phaf
frIon khong bình fhuong cua fo bao.
– Quan saf fIon frIon cua bonh cho fhay co nguyon
nhan fruc fIop fu su gIam suf frong san xuaf
Jopamin cua mof so fo bao fhan kInh dac bIof. O
nguoI bonh Parkinson. cac fo bao co chuc nang san
xuaf Jopamin bI huy dIof hang Ioaf. dan don gIam
manh chaf nay frong co fho. Ðo fhIou Jopamin.
mof so fo bao fhan kInh IIon quan khong duoc kích
fhích dung muc. dan don nguoI bonh maf kha nang
kIom soaf cac hoaf dong cua ban fhan. Tuy nhIon.
nguyon nhan cua hIon fuong vua noI fron van chua
duoc Iam ro.
– Mof cong frình nghIon cuu duoc cong bo faI Hoa Ky
vao nam 2000 cho fhay o nguoI bonh Parkinson con
co su gIam so Iuong cac soI fhan kInh o fIm. Ðo do.
cac nha nghIon cuu fIn rang bonh Parkinson cung
gay anh huong don day fhan kInh o cac co quan
khac nam bon ngoaI nao bo. ÐIou nay gIaI fhích
mof so cac frIou chung fhuong gap o bonh nay nhu
fuf huyof ap. fao bon. kho fIou...
Chon doon
– Ðonh Parkinson fIon frIon cham. Cac frIou chung
ban dau mo nhaf. íf duoc chu y. fhuong chI run nho
o mof ban fay. canh fay hay mof bon chan.
– NguoI bonh fhuong run khI nghI ngoI va gIam run
khI cu dong hoac Iam vIoc.
– Ðan dan. bonh gay anh huong don ca haI bon co
fho. gay cung. you va run co. Iam nguoI bonh dI koo
Io chan va Iao dao. maf fhang bang.
– KhI bonh phaf frIon. bonh nhan dI nhung buoc
ngan. run ray va maf kha nang kIom soaf. Ðan fay
cung run IIon fuc. run nhIou hon khI nghI ngoI va
gIam bof khI van dong.
Cum nung y khou thuc hunh
522 523
Benh he thun k¡nh
– Run co fho Ian don dau. Iam nguoI bonh fhuong co
dang dIou gaf gu.
– NguoI bonh co dang dIou cung nhac. cham chap va
dan dan fro non kho khan ngay ca khI fhuc hIon
nhung cong vIoc don gIan frong sInh hoaf fhuong
ngay nhu an uong. fam rua. fhay quan ao...
Ð|eu Ir|
– Cho don nay van chua co fhuoc dIou frI bonh
Parkinson. VIoc dIou frI chu you nham don kIom
soaf fof cac frIou chung va Iam cham fIon frIon cua
bonh.
– LcooJopa |hay L-Jopa) Ia IoaI fhuoc chính duoc su
dung frong dIou frI bonh Parkinson. Tac dung cua
fhuoc dua fron co cho Ia khI vao nao chaf nay so
duoc chuyon fhanh Jopamin. Tuy nhIon. khI dung
don doc co don 95% fhuoc duoc co fho chuyon hoa
fhanh Jopamin fruoc khI vao duoc nao bo. do do
gay ra nhIou fac dung phu hon Ia fac dung dIou frI
chính. Ðo khac phuc nhuoc dIom nay. nguoI fa dung
kof hop /cooJopa voI carbiJopa. gIup fang fhom
Iuong /cooJopa don nao fruoc khI chuyon fhanh
Jopamin. Cac IoaI fhuoc kof hop fhoo cach nay hIon
duoc dung pho bIon Ia 8incmct, Atamct... NgoaI ra
con co IoaI fhuoc fuong fu kof hop carbiJopa va
bcnscra:iJ duoc ban voI nhan hIou MaJopar cung
raf co hIou qua frong dIou frI bonh Parkinson.
– Non baf dau voI IIou L-Jopa fhap nhaf. 100mg moI
ngay mof Ian. Tuy fhoo su dap ung cua bonh nhan.
fang IIou sau nhIou fuan cho don khI daf hIou qua
dIou frI fof nhaf. co fho don 400 – 800mg/ngay.
chIa ra nhIou Ian. Iuu y cac fac dung phu cua fhuoc
co fho Ia buon non. non. bIong an va gIam huyof ap
fu fho.
– Nou can fhIof co fho dung fhom cac fhuoc chong
fIof cbo/in fong hop. chang han nhu tribcxy pbcniJy/
(TripbcniJy/, Artanc...ì. bcn:bcxo/... Cac fhuoc nay
co fac dung fof voI nhung bonh nhan vua bI cung
do vua bI run. IIou khoI dau 2mg. moI ngay 2 Ian.
fang dan cho don 5mg. moI ngay haI Ian. Iuu y fac
dung phu cua fhuoc co fho gay kho mIong. buon
non. chong maf. fao bon. kho dIou fIof maf. mach
nhanh.
– Cac fruong hop sau day non chuyon bonh nhan don
bac sI chuyon khoa hoac do nghI dIou frI faI bonh
vIon:
* Ðonh nhan con fro fuoI.
* Chan doan khong chac chan.
* Khong dap ung voI dIou frI.
* Ðonh nhan khong chIu duoc cac fac dung phu cua
fhuoc.
Cum nung y khou thuc hunh
524 525
Benh he thun k¡nh
* ÐIou frI co hIou qua frong fhoI gIan dau nhung sau
do bonh fIon frIon va dIou frI khong con mang IaI
hIou qua.
OONG K¡NH
Ia fình frang roI Ioan hoaf dong nao voI nhung hoaf
dong dIon nao baf fhuong. gay ra con dong kInh voI su
maf kIom soaf hoaf dong cua co fho. fhuong bIou hIon ro
qua cac con co gIaf. cung do. fho khong dou hoac ngung
fho. Con fhuong chI xuaf hIon frong fhoI gIan ngan roI
qua dI. nhung nguoI bonh fhuong phaI maf khoang vaI
gIo do hoI phuc hoan foan fro IaI frang fhaI bình fhuong.
Mof so nguoI bI dong kInh van co fho song bình fhuong
va khong co frIou chung gì khac Ia gIua cac con.
Mof so bonh nhan bI dong kInh vao fuoI fhIou nIon va
fu khoI khI fruong fhanh ma khong can dIou frI. Mof so
khac phaI dung fhuoc dIou frI IIon fuc. va mof so khac kom
may man hon. ngay ca khI duoc dIou frI bang fhuoc van
fIop fuc duy frì cac con dong kInh khong fhuyon gIam.
Nguyen nhon
– Con dong kInh xuaf hIon do su roI Ioan cua hoaf
dong nao. Su roI Ioan nay co fho gay ra do mof so
can bonh. hoac cung co fho do chan fhuong. Cac
nguyon nhan cu fho fhuong Ia:
* Chan fhuong o vung dau.
* Chan fhuong khI sInh no.
* NhIom frung nao hoac mang nao.
* ! nao.
* TaI bIon mach mau nao.
* Ngo doc ma fuy.
* RoI Ioan do caI ma fuy hoac caI ruou.
* RoI Ioan chuyon hoa.
– Mof so fruong hop dong kInh hoan foan khong
ro nguyon nhan. va mof so khac co fho Ia do dI
fruyon.
Chon doon
– Chan doan can phan bIof haI fruong hop: Jong kinb
cuc bo |IIon quan don mof vung gIoI han frong nao)
va Jong kinb toan tbc |anh huong don mof vung
rong Ion fron foan nao bo. gay maf y fhuc). Tuy
nhIon. cac fruong hop dong kInh cuc bo cung raf
do dang Ian rong fro fhanh dong kInh foan fho. Vì
fho. co fho dua vao muc do fac dong cua con dong
kInh do phan bIof:
* Con nang: Trong con dong kInh. nguoI bonh maf
han y fhuc. foan fhan cung do roI co gIaf IIon
hoI. fho khong dou hoac co fho ngung fho. KhI
con qua dI. cac co bap nhun ra. co khI nguoI bonh
fIou fIou khong fu chu. frI gIac roI Ioan. maf dInh
huong. dau dau. buon ngu. Taf ca frIou chung maf
Cum nung y khou thuc hunh
526 52?
Benh he thun k¡nh
dI sau vaI gIo. do maf y fhuc non nguoI bonh
khong nho duoc gì vo chuyon da xay ra. Nou con
nang koo daI khong duoc dIou frI kIp fhoI raf co
fho dan don fu vong.
* Con nbc: Con dong kInh xay ra raf nhanh. fhuong
khong koo daI qua 1 phuf non fhuong goI Ia con
oang y tbuc. doI khI raf kho nhan ra. vì chI bIou
hIon bang su maf y fhuc fhoang qua. khong kom
fhoo fo nga hoac co gIaf. Con nho fhuong gap o
fro con hon Ia nguoI Ion. Quan saf ky frong khI
con xay ra co fho fhay cac ngon fay gIaf nho.
chop maf hoac chop moI.
* Con cuc bo Jon gian: Trong con dong kInh nguoI
bonh van gIu duoc y fhuc. chI co mof so roI Ioan
baf fhuong fhoang qua nhu co gIaf nho. mof so
ao gIac vo fhI gIac. khuu gIac. vI gIac. NoI chung.
nguoI bonh van gIu duoc y fhuc. nhan bIof duoc
con va co fho nho do ko IaI.
* Con cuc bo pbuc tap: cung goI Ia con dong kInh
fhuy fhaI duong. NguoI bonh maf han y fhuc vo
moI fruong chung quanh. do dan. maf phan ung
voI hoan canh. nhìn vo ngoaI fhay Iong ngong.
vung vo. hoac chop moI mof cach khong y fhuc.
Ðo maf y fhuc non nguoI bonh fhuong khong nho
gì vo vIoc da xay ra.
– Chan doan xac dInh cac con dong kInh fhuong kho
khan do raf íf khI khaI fhac duoc nhIou fhong fIn
fu ban fhan bonh nhan. Can chu y fìm hIou fhom o
nhung nguoI da chung kIon con dong kInh xay ra.
– Mof so xof nghIom co y nghIa ho fro chan doan
nhung fhuong khong gIup dua don kof Iuan. chang
han nhu:
* ÐIon nao do
* ÐIon fam do |do chan doan IoaI fru con Ioan nhIp
fIm)
* Chup X quang caf Iop nao
* Xof nghIom mau
– Cac fruong hop sau day can nhanh chong chuyon
bonh nhan don dIou frI faI bonh vIon:
* Con dong kInh xay ra Ian dau fIon
* Khong chan doan duoc nguyon nhan
* Con dong kInh koo daI
* Ðonh nhan co chan fhuong o vung dau.
Ð|eu Ir|
– Ngay khI xay ra con dong kInh. can xu frí cap cuu
nhu sau:
* Ðaf bonh nhan nam nghIong bon fraI. Non ko goI
mom duoI dau va franh khong do baf cu vaf cung
nao o gan cho bonh nhan nam.
* NoI Iong quan ao. nhaf Ia o co.
* KIom fra mach o dong mach canh.
Cum nung y khou thuc hunh
528 529
Benh he thun k¡nh
* Ðam bao duong fho fhong va bonh nhan van con
dang fho.
* Su dung ngay Jia:cpam 10mg nhof hau mon |5mg
cho fro om).
– CoI xo cap cuu ngay nou nhu:
° Con dong kInh fIop fuc koo daI don 5 phuf hoac
Iau hon.
* Sau khI duf con IaI khoI phaf mof con khac nua.
* Con dong kInh da qua dI nhung bonh nhan van
khong hoI phuc y fhuc.
– Sau con dong kInh. can huong dan nhung nguoI
fhan cua bonh nhan bIof cach xu frí cap cuu khI Ion
con. ChI dInh Jia:cpam 10mg nhof hau mon khI co
con faI phaf.
– Truoc khI fIop fuc dung fhuoc chong co gIaf. can
kIom fra cac IoaI fhuoc ma bonh nhan dang su dung
do xac dInh co cac IoaI fhuoc fuong fac voI fhuoc
chong co gIaf hay khong. dac bIof fhuong gap Ia
cac IoaI vIon uong franh fhaI. HIou qua franh fhaI
cua ca haI IoaI vIon uong franh fhaI |vIon kof hop
va vIon don fhuan) dou bI gIam khI su dung chung
voI carbama:cpin. pbcnytoin. pbcnobarbiton va
primiJon. Ðo dam bao fac dung franh fhaI. phaI su
dung IoaI vIon franh fhaI co ham Iuong cstrogcn Ion
hon 50μg. hoac non chon dung mof bIon phap franh
fhaI khac.
– Iuu y cac fac dung phu cua fhuoc chong co gIaf:
* Carbama:cpin: buon ngu. chong maf. dau dau. roI
Ioan da day-ruof
* Pbcnytoin: mun frung ca. ram Iong. fang san IoI.
frang fhaI Io mo. rung gIaf nhan cau. fang muc
do suy fIm
* Natri oa/proat: fang can. rung foc. dau bung. buon
non. run. roI Ioan kInh nguyof o phu nu. gIam
fIou cau. vIom gan nhIom doc |phaI kIom fra chuc
nang gan fruoc khI dung fhuoc cung nhu fhuong
xuyon fhoo doI frong fhoI gIan su dung fhuoc).
– Huong dan bonh nhan fìm ra cac fac nhan khoI
phaf con dong kInh do no franh. Mof so bonh nhan
fhuong khoI phaf con dong kInh do anh sang chop
Ioo. do su mof moI hoac sau khI uong ruou...
– Nou nhung con dong kInh van fIop fuc faI phaf sau
khI da dung fhuoc. fang IIou fhuoc chong co gIaf
sao cho du do kIom soaf cac con dong kInh nhung
khong gay fac dung phu qua muc.
– Ðo dIou chInh hIou qua IIou su dung. co fho can
fhoo doI nong do fhuoc frong mau bonh nhan. Nong
do nham don khI su dung carbama:cpin Ia 20 –
50μmoI/I va khI su dung pbcnytoin Ia 40 – 80μmoI/
I.
Cum nung y khou thuc hunh
530 531
– Nou con dong kInh khong kIom soaf duoc ngay ca
khI da dung IIou foI da cac IoaI fhuoc chong co gIaf.
chuyon bonh nhan don chuyon khoa hoac do nghI
vao dIou frI faI bonh vIon.
– Nou con dong kInh da kIom soaf duoc. duy frì vIoc
su dung fhuoc va fhoo doI kIom fra hang fhang IIon
fuc frong vong 6 fhang don 1 nam. You cau cua moI
Ian kIom fra Ia:
* Thoo doI muc do cac fac dung phu cua fhuoc.
* Muc do fhích hop cua IoaI fhuoc dang su dung:
IIou Iuong. so Ian xay ra dong kInh nou co. fuong
fac fhuoc...
* Xof nghIom chuc nang gan.
N0c |0c
Lo¡ no¡ duu .................................................................. ?
Benh mut ................................................................... 11
Chuy nooc mut but thoong .......................................... ll
Ngoyon nhun .............................................................ll
Chun doun .................................................................l3
Díoo trí ......................................................................l3
Mut kho ......................................................................l4
Ngoyon nhun .............................................................l4
Chun doun .................................................................l5
Díoo trí ......................................................................l5
Loo mut .......................................................................l6
Ngoyon nhun .............................................................l6
Chun doun .................................................................l6
Díoo trí ......................................................................l6
Chup mut ....................................................................l6
Ngoyon nhun .............................................................l6
Chun doun .................................................................l7
Díoo trí ......................................................................l7
Víom mï mut ...............................................................l7
Ngoyon nhun .............................................................l7
Chun doun .................................................................l7
Díoo trí ......................................................................l8
Cum nung y khou thuc hunh
532 533
Muc luc
Luc mut .......................................................................l8
Ngoyon nhun .............................................................l8
Chun doun .................................................................l9
Díoo trí ......................................................................20
Mut do ........................................................................2l
1. Maét ñoû khoâng ñau ...................................................22
Víom kot muc ..............................................................22
Ngoyon nhun .............................................................22
Chun doun .................................................................22
Díoo trí ......................................................................23
Xout hoyot dooí kot muc .............................................24
Ngoyon nhun vu chun doun .......................................24
Díoo trí ......................................................................24
2. Maét ñoû coù ñau ........................................................24
Mong gíuc muc ...........................................................24
Ngoyon nhun .............................................................24
Chun doun .................................................................25
Díoo trí ......................................................................25
Nhíom horpos gíuc muc ..............................................26
Ngoyon nhun .............................................................26
Chun doun .................................................................26
Díoo trí ......................................................................26
Dí vut vuo mut ............................................................26
Ngoyon nhun .............................................................27
Chun doun .................................................................27
Díoo trí ......................................................................28
1ung nhun up ..............................................................29
Ngoyon nhun .............................................................29
Chun doun .................................................................30
Díoo trí ......................................................................3l
3. Maét ñau khoâng ñoû ...................................................32
Nhong ngoyon nhun thoong gup .................................32
Nhong ngoyon nhun híom gup ...................................32
Cíum thí íoc dot ngot ..................................................32
Nhong ngoyon nhun thoong gup .................................33
Cíum thí íoc díon tíon .................................................33
Nhong ngoyon nhun thoong gup .................................34
Nhong ngoyon nhun thoong gup o ngooí íon tooí ........35
Doc thoy tính tho ........................................................36
Ngoyon nhun .............................................................36
Chun doun .................................................................36
Díoo trí ......................................................................37
Híon toong rooí buy ....................................................38
Benh tu¡, mu¡, hong ................................................ 40
Díoc............................................................................40
Ngoyon nhun .............................................................40
Chun doun .................................................................42
Díoo trí ......................................................................42
Chut tíot to tuí ...........................................................43
Ngoyon nhun .............................................................44
Chun doun .................................................................44
Díoo trí ......................................................................44
Cum nung y khou thuc hunh
534 535
Muc luc
Duo tuí ........................................................................46
Ngoyon nhun .............................................................46
Chun doun .................................................................47
Díoo trí ......................................................................47
| tuí ............................................................................49
Ngoyon nhun .............................................................49
Chun doun .................................................................50
Díoo trí ......................................................................5l
Víom moí dí ong .........................................................5l
Ngoyon nhun .............................................................52
Chun doun .................................................................52
Díoo trí ......................................................................53
Chuy muo moí .............................................................54
Ngoyon nhun .............................................................54
Chun doun .................................................................54
Díoo trí ......................................................................55
Ngot moí .....................................................................56
Ngheït muõi caáp tính .....................................................56
Ngoyon nhun .............................................................56
Chun doun .................................................................57
Díoo trí ......................................................................57
Ngheït muõi maïn tính ....................................................58
Ngoyon nhun .............................................................58
Chun doun .................................................................58
Díoo trí ......................................................................58
Duo hong ....................................................................59
Ngoyon nhun .............................................................59
Chun doun .................................................................60
Díoo trí ......................................................................6l
Song huch buch hoyot vong co ....................................63
Ngoyon nhun .............................................................63
Chun doun .................................................................64
Díoo trí ......................................................................64
Khun tíong ..................................................................65
Ngoyon nhun .............................................................65
Chun doun .................................................................66
Díoo trí ......................................................................66
Apxo rung ..................................................................67
Ngoyon nhun .............................................................67
Chun doun .................................................................67
Díoo trí ......................................................................68
Benh t¡m much ......................................................... 69
Hoyot up cuo .............................................................69
1ung íípíd muo ...........................................................78
Chun duo cuch hoí .....................................................83
Xo vou dong much .....................................................85
Dunh trong ngoc ........................................................88
Duo ngoc ...................................................................89
Duo thut ngoc ............................................................93
Nhoí muo co tím ........................................................96
Cum nung y khou thuc hunh
536 53?
Muc luc
Chum soc suo nhoí muo co tím .................................l0l
Soy tím.....................................................................l04
ßonh kuynuod – Híon toong kuynuod .......................lll
1híoo muo ................................................................ll3
Benh duong ho hup ..............................................124
Hon pho qoun tsoyon) ..............................................l24
Nhíom trong doong ho hup tron ...............................l3l
Ho ...........................................................................l33
Víom phoí ................................................................l37
Ho ru muo ................................................................l40
Benh duong t¡eu hou ............................................144
koí íoun tíoo hou ......................................................l44
Loot doong tíoo hou ..................................................l48
Víom thoc qoun hoí íoo ............................................l54
Hoí míong ................................................................l59
1íoo chuy .................................................................l6l
Ngou huo mon .........................................................l66
Not huo mon ............................................................l68
1uo bon ...................................................................l70
Benh du l¡eu ...........................................................1?5
Mon trong cu ...........................................................l75
Mon trong cu do ......................................................l8l
Mon coc ..................................................................l82
Nhíom num Cundídu ................................................l83
Lung bon ..................................................................l86
Ngou du ...................................................................l87
kong toc ..................................................................l88
Chum ......................................................................l9l
Vuy non ...................................................................l95
Chuy ........................................................................l99
Benh truyen nh¡em ...............................................202
Soí ...........................................................................202
Couí bí ....................................................................206
koboííu ....................................................................2l0
Ho gu .......................................................................2l5
Víom mung nuo .......................................................22l
1ính hong nhíot .......................................................223
1ung buch cuo don nhun nhíom khoun .....................226
ßun do nhíom khoun ................................................229
1hoy duo ..................................................................232
Com .........................................................................238
Sot rot ......................................................................245
Choc ........................................................................252
Mon rop o moí .........................................................255
ßonh zonu................................................................257
Nhot ........................................................................260
Víom gun A ..............................................................263
Víom gun ß ..............................................................269
Víom gun C ..............................................................279
HlV/AlDS .................................................................287
Cum nung y khou thuc hunh
538 539
Muc luc
Sun khou ..................................................................29?
Nhong díoo cun bíot trooc khí mung thuí ...................297
Chun doun co thuí ....................................................300
Khum thuí dính ky....................................................302
Xout hoyot trong thuí ky ............................................303
Cíuí doun duo tíon ...................................................303
Cíuí doun suo ...........................................................305
Non khí mung thuí ...................................................305
O nong .....................................................................306
Cíocoso níoo ............................................................306
lrotoín níoo .............................................................307
1híoo muo khí mung thuí ..........................................307
kh um ......................................................................309
1íon sun gíut ............................................................3l0
Ngoí íoch .................................................................3l2
Duo cuo ...................................................................3l2
Duo íong ..................................................................3l2
ku muo suo khí sính .................................................3l3
Sot suo sính ..............................................................3l3
1rum cum suo sính ...................................................3l4
Kíom tru suo sính ......................................................3l5
Nhong vun do khí cho con bo ....................................3l7
lt sou ........................................................................3l7
Duo vo duo houc not ................................................320
ßuo vo cung toc .......................................................32l
Víom vo ...................................................................32l
Hun cho tíot sou .......................................................323
Phu khou .................................................................324
Hoí chong tíon kính ngoyot ......................................324
Chuy muo um duo ngouí cho ky kính ngoyot
houc suo gíuo hop ........................................327
Duo bong kính .........................................................329
Duo kính ngoyon phut ......................................329
Duo kính tho phut ............................................330
Luc noí muc to cong .................................................33l
kong kính ................................................................333
Vo kính ....................................................................336
Duo vong chuo .........................................................339
Khï ho vu cuc bonh íuy qou doong tình doc ..............340
Nhíom num Cundídu ........................................34l
Nhíom num Curdnoroííu ...................................342
Nhíom 1ríchomonus .........................................343
Chíumydíu ........................................................343
ßonh íuo tgonorrhou) ........................................344
Mon coc sính doc .............................................345
Horpos sính doc ...............................................346
kum íong .................................................................349
lhut híon som ong tho vo .........................................350
1o khum vo ......................................................35l
Mun kính .................................................................353
Cum nung y khou thuc hunh
540 541
Muc luc
Líoo phup thuy tho hormon tHk1) .............................356
ßonh o co to cong ....................................................363
Vo sính ....................................................................366
Benh duong t¡et n¡eu ...........................................3?4
Nhíom trong doong tíot níoo .....................................374
Soí tíot níoo ..............................................................38l
1íoo khong to cho ....................................................386
Cuc vun de ve tInh duc ........................................392
lt hum moon tình doc ...............................................392
Cíuo hop duo ...........................................................395
Líot doong ................................................................398
Xout tính som ...........................................................40l
Khong dut coc khouí ................................................402
Cuc b¡en phup trunh thu¡ ....................................406
Khuí níom chong ......................................................406
Víon oong trunh thuí kot hop ....................................409
Chong chî dính ................................................409
Cuch dong........................................................4l0
|o – nhooc díom ..............................................4l4
Mot so vun do khí dong thooc ...........................4l6
Víon oong trunh thuí don thoun ...............................4l8
Chong chî dính ................................................4l8
Cuch dong........................................................4l9
|o – nhooc díom ..............................................420
Cuc dung thooc tíom vu cuy dooí du .........................42l
1hooc tíom bup thít ..........................................42l
1hooc cuy dooí du ............................................422
1runh thuí suo gíuo hop ............................................423
So dong hormon ...............................................423
Dong dong co trunh thuí dut trong to cong ........424
Dong co trunh thuí dut trong to cong ........................425
Chong chî dính ................................................425
Cuch dong........................................................426
|o – nhooc díom ..............................................428
Mot so vun do khí dut vong trunh thuí ...............429
ßuo cuo so ................................................................430
Cuch dong........................................................43l
|o – nhooc díom ..............................................432
Mung ngun um duo ..................................................432
Cuch dong .......................................................433
|o – nhooc díom .............................................434
1hooc díot tính trong ................................................435
Cuc bíon phup trunh thuí to nhíon ............................436
Khuí níom chong ......................................................436
lhoong phup tïnh vong kính .....................................437
Co so cou qoy íout ............................................437
Vun dong trong víoc trunh thuí..........................439
|o – nhooc díom ..............................................442
Xout tính ngouí um duo ............................................443
Cum nung y khou thuc hunh
542 543
Muc luc
1ríot sun ..................................................................444
1ríot sun num ...................................................445
1ríot sun no ......................................................446
1runh thuí doí voí pho no sup mun kính ...................447
1runh thuí doí voí pho no suo khí sính ......................448
Nh¡ khou ..................................................................451
Kíom tru soc khoo dính ky .......................................45l
1ro so sính........................................................45l
1o 6 don 8 toun tooí .........................................453
1íom chong ......................................................454
Vung du o tro so sính ................................................456
Nooí tro bung sou mo ...............................................456
Nooí tro bung sou bình .............................................457
Cho tro un dum vu cuí sou ........................................459
Cho tro un dum ................................................459
Cuí sou .............................................................46l
1ro khoc nhíoo vu thut thoong ..................................462
1uo bon ...................................................................463
lu don ......................................................................464
Duí dum ..................................................................466
Mut ngo ...................................................................468
Hum tu ....................................................................469
Khum soc khoo trooc tooí dí hoc ...............................470
Cuc vun do vo ho hup ..............................................47l
So moí ..............................................................47l
Ho ...................................................................47l
Víom tíoo pho qoun ..........................................472
Víom tuc thunh qoun ........................................472
Hon pho qoun o tro dooí 5 tooí .........................472
Co gíut .....................................................................475
ßuo vo tro ................................................................478
Benh he no¡ t¡et .....................................................481
1íoo doong ...............................................................48l
koí íoun choc nung toyon gíup .................................492
Nhooc gíup ..............................................................492
Coong gíup ..............................................................496
ßoo phì ....................................................................498
Benh he thun k¡nh ................................................502
Chong mut ...............................................................502
Duo duo ...................................................................505
Duo mut ...................................................................509
Líot ßoíí ...................................................................5ll
Chun doun ...............................................................5ll
Díoo trí ....................................................................5ll
1uí bíon much muo nuo............................................5l2
kon ..........................................................................5l7
ßonh lurkínson ........................................................5l9
Dong kính ................................................................524