/.

Przedmiot opracowania

ROZDZIAŁ V. SĄD NAJWY SZ................................................................. ............. 116 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. Uwagi wprowadzające ....................................................... .......................116 Konotacje historyczne ................................................................. ........... 116 Podstawa normatywna i funkcje SN .................................... - ................. 121 Struktura organizacyjna SN ............................................. --- .............. 122 Sędziowie Sadu Najwy szego .......................................... __ .............. 125 Odpowiedzialność dyscyplinarna sędziów Sadu Najwy szego .............. 127 Osobliwości proceduralne ................................................. __ .............. 129

ROZDZIAŁ I. ZAGADNIENIA WPROWADZAJĄCE

1. Przedmiot opracowania

ROZDZIAŁ VI. SĄDOWNICTWO ADMINISTRACYJNE ------- ............. 132 1. 2. 3. 4. 5. 6. Konotacje historyczne ....................................................... _ ............... Podstawa normatywna i funkcje sądów administracyjnych ................... Struktura organizacyjna sądów administracyjnych ............. _................ Sędziowie sądów administracyjnych ...................................................... Wojewódzkie sądy administracyjne ....................................................... Naczelny Sąd Administracyjny ............................................................... 132 137 138 139 141 144

1. Opracowanie niniejsze za przedmiot ma problematykę prawa organów władzy sądowniczej, która jest częścią prawa organów ochrony prawnej, uprzednio określanej mianem prawa organizacji wymiaru sprawiedliwości, a dzisiaj czasami nazywanej prawem organów i korporacji ochrony prawnej. Problematyka ta jest szeroka i normy jej wyznacza kilka dyscyplin prawa: prawo konstytucyjne, prawo procesowe, prawo administracyjne. 2. Problematyka ogólnego prawa organów ochrony prawnej jest szeroka. Współczesność zakłada jasne jej powiązanie z prawem międzynarodowym publicznym. Zasady integracji europejskiej i międzynarodowe po wiązania państwa wyzwalają konieczność ochrony prawnej równie z pozycji instytucji prawa międzynarodowego. Ochrona prawna nie mo e być pojmowana wyłącznie jako działalność organów państwa w zakresie stanowienia i stosowania prawa. Ochrona prawna to równie działalność polegająca na świadczeniu pomocy prawnej oraz na tzw. obsłudze prawnej. 3. Prawo ustroju organów ochrony prawnej jest przedmiotem zainteresowania licznych dyscyplin prawniczych. Przedmiot zainteresowania tego działu prawa jest obszerny i zło ony. Obejmuje on problematykę ustroju, organizacji i zadań organów ochrony prawnej. Prawo jest zespołem norm, a powszechność jego stosowania oraz jednolitość i skuteczność odciska widoczne znamiona. Norma prawna jest wzorem postępowania, czyli regułą świadomego zachowania oraz obowiązku mającego charakter nakazu lub zakazu albo tylko przyzwolenia. Normy prawne dotyczące działalności organów ochrony prawnej przyjmują trojaki charakter. Mogą one być: normami ustrojowymi, kiedy określają ustrój, prawa i obowiązki, kompetencje oraz wyznaczają kierunki działalności i organizację organów ochrony prawnej. Mogą one być równie normami prawa procesowego, kiedy określają sposób postępowania przed organami rozstrzygającymi w sprawach nale ących do ich właściwości. Wreszcie mogą być normami prawa materialnego kiedy regulują stosunki społeczne, będące przedmiotem ochrony prawnej. -5-

ROZDZIAŁ VH. WŁADZA SĄDOWNICZA TRYBUNAŁÓW ................... 149 1. Konstytucyjne uwarunkowania .......................................... _ ................. 149 2. Trybunał Stanu .................................................................... _................ 150 3. Trybunał Konstytucyjny....................................................... _ ................ 163 ROZDZIAŁ VD1. IZBY MORSKIE W STRUKTURZE SĄDÓW ............... 174 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. Uwagi wprowadzające ........................................................................... Charakter prawny izb morskich ........................................... _ ................ Konotacje historyczne ............................................................................ Podstawa normatywna i zakres właściwości ...................... — ............... Struktura organizacyjna ....................................................... _ ................ Ławnicy izb morskich ............................................................................ Postępowanie przed izbami morskimi ................................. — ............... 174 174 175 177 179 180 182 189 189 190 191 192 192 194 195 197

ROZDZIAŁ IX. SĄDOWNICTWO POLUBOWNE ..............._ ................ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. Uwagi wprowadzające .......................................................................... Rozwój sądownictwa polubownego w Polsce ....................................... Istota i charakter prawny sądu polubownego .......................................... Rodzaje sądów polubownych ................................................................. Sędziowie (arbitrzy) .............................................................................. Zapis na sąd polubowny ....................................................... _ ............... Postępowanie przed sądem polubownym ............................................... Skarga o uchylenie wyroku sądu polubownego .....................................

ROZDZIAŁ I: ZAGADNIENIA WPROWADZAJĄCE

1. Przedmiot

opracowania

4. Z semantycznego punktu widzenia trzeba odnotować, e ochroną jest swojego rodzaju zabezpieczenie, opieka, osłona przed szkodą, skrzywdzeniem czy niebezpieczeństwem. Na ochronę składa się system środków zapewniających bezpieczeństwo oraz słu ących zapobieganiu i przeciwdziałaniu niepo ądanym czynnikom. 5. Przez ochronę prawną nale y przede wszystkim rozumieć działalność wyspecjalizowanych organów państwowych, polegającą głównie na rozstrzyganiu sporów prawnych, w odniesieniu do tego czy przepis prawa został naruszony i przez kogo oraz na wyciągnięciu konsekwencji, przewidzianych w ustawie. Istotą ochrony prawnej jest przy tym rozstrzyganie konfliktów prawnych przez wyspecjalizowane organy państwowe, powołane i wyposa one przez ustawodawcę w odpowiednie kompetencje. Organy te bowiem zostały wydzielone organizacyjnie. Posiadają one swobodę w podejmowaniu decyzji i są zobowiązane (na mocy art. 7 Konstytucji RP z dnia 2 kwietnia. 1997 r.) do działania na podstawie i w granicach prawa. 6. Ochronę prawną w państwie zapewnia określony system organów oraz instytucji prawnych i środków słu ących regulacji i utrzymaniu porządku prawnego. Celem jest ochrona stosunków społecznych, dóbr i wartości niezbędnych do egzystencji i prawidłowego rozwoju jednostki, grup społecznych i całego społeczeństwa. 7. Ochrona prawna polega przede wszystkim na realizacji norm prawnych poprzez ich stosowanie w drodze orzekania o skutkach prawnych określonych stanów faktycznych i na wykonywaniu tych orzeczeń (tzw. stosowanie prawa), a tak e polega ona na kontroli i wspieraniu przestrzegania prawa przez wszystkich adresatów norm prawnych. Ochrona prawna równie obejmuje obsługę i pomoc prawną. Przedmiotem ochrony prawnej w działalności organów stosujących prawo są określone dobra i wartości społeczne, zaś prawo jest jedynie środkiem czy narzędziem urzeczywistnienia tej ochrony poprzez stosowanie go w konkretnych sytuacjach. 8. Ka dy człowiek i obywatel państwa ma prawo do ochrony dóbr i wartości zagwarantowanych w Konstytucji i w międzynarodowych aktach prawnych. Ustawodawca określając prawa obywatelskie wskazuje konkretne dobra i wartości podlegające ochronie. Państwo ma obowiązek udzielenia pomocy oraz ma obowiązek zapewnić ochronę jego dóbr. Prawo spełnia wa ną rolę w zapewnianiu porządku wyznaczonego przez normy prawne.
-6-

9. Ochrona prawna znajduje swoje oparcie w rozbudowanym systemie prawa, który to system wyklucza partykularyzm w państwie prawa. Zapewnienie społeczeństwu powszechnej ochrony prawnej to rezultat wielowiekowych przemian historycznych, prowadzących do wytworzenia się współczesnych pojęć o zadaniach i funkcjach państwa. Badania nad tymi problemami i ewolucja poglądów doprowadziły do ustalenia dwóch zało eń stanowiących prawne przesłanki działania systemu ochrony prawnej. Pierwszym zało eniem jest zakaz uciekania się do samopomocy przez obywateli. Zgodnie z drugim zało eniem państwo przyjmuje na siebie obowiązek udzielania pomocy i ochrony prawnej osobie, która takiej ochrony potrzebuje. Zakaz stosowania samopomocy oznacza, e zabronione jest u ywanie przez jednostkę przemocy dla wymuszenia realizacji przysługującego jej prawa. Samopomoc jest prawnie niedopuszczalna, (z wyjątkiem samoobrony i przypadków prawem wskazanych np. obrona konieczna – art. 25 k.k. i stan wy szej konieczności - art. 26 k.k.). Samopomoc mająca na celu zabezpieczenie swojego prawa jest co do zasady zakazana, chyba, e prawo wyraźnie ją przewiduje, np. gdy cudze zwierzę wyrządza szkodę na gruncie jego posiadacza (art. 432 k.c). Samopomoc jest niedopuszczalna, gdy to właśnie państwo wyłącznie jest zobowiązane do udzielania pomocy i ochrony osobie potrzebujące takiej pomocy. Zakaz samopomocy nie wyczerpuje problemu. Drugą przesłanką działania ochrony prawnej jest ukształtowanie się specjalnych organów władzy państwowej zobowiązanych do udzielania pomocy tym, których dobra prawne naruszone zostały przez sprzeczne z prawem działanie innych ludzi. Organy te posiadają określoną organizację i wyodrębnione kompetencje oraz zostały powołane przez ustawę do sprawowania ochrony prawnej. 10. Organami ochrony prawnej są przede wszystkim: sądy (Sąd Najwy szy, sądy powszechne, sądy administracyjne i sądy wojskowe – art. 175 ust. 1 Konstytucji RP) oraz trybunały (Trybunał Konstytucyjny - art. 188 i n. Konstytucji RP oraz Trybunał Stanu - art. 198 i n. Konstytucji RP), ale tak e są nimi konstytucyjne organy kontroli państwowej i ochrony prawa (Najwy sza Izba Kontroli, Rzecznik Praw Obywatelskich i Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji - art. 202 - 215 Konstytucji RP), jak równie organy ścigania (Prokuratura, Policja, Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencja Wywiadu, andarmeria Wojskowa, Komisja Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu - Instytut Pamięci Narodowej). Organami ochrony prawnej są tak e sądy polubowne, jak równie rzecznicy interesu publicznego (Rzecznik Praw Obywatelskich, Rzecznik Praw Dziecka, Rzecznik Ubezpieczonych,
-7-

ROZDZIAŁ I: ZACADMEMA WPROWADZAJĄCE

/. Przedmiot opracowania

Generalny Inspektor Ochrony Danych Osobowych), a tak e ró nego rodzaju inspekcje (m.in. Inspekcja Farmaceutyczna, Inspekcja Handlowa, Inspekcja Ochrony Środowiska, Inspekcja Pracy, Inspekcja Sanitarna, Państwowa Agencja Radiokomunikacyjna, Państwowa Inspekcja Telekomunikacyjna i Pocztowa) i stra e (m.in. Stra Graniczna, Stra Leśna, Stra Łowiecka, Stra Ochrony Przyrody, Stra Ochrony Środowiska. Stra Rybacka) oraz tzw. słu by (m.in. Słu ba Leśna, Słu ba Ochrony Kolei, Słu ba Ochrony Zabytków, Słu ba Parków Krajobrazowych, Słu ba Parków Narodowych) spełniają określone zadania w zakresie ochrony prawnej. 11. Zainteresowania odrębną dyscypliną prawniczą, jaką stanowi ustrój organów ochrony prawnej, obejmowały początkowo przedmiotem badań głównie organizację wymiaru sprawiedliwości. Takie określenie przedmiotu okazuje się zbyt wąskie w stosunku do treści wchodzącej w jego zakres. Właściwszym określeniem będzie u ywanie po prostu nazwy ustrój albo organizacja organów ochrony prawnej. Przedmiotem niniejszego opracowania jest jedynie pewien segment organów ochrony prawnej, obejmujący organy władzy sądowniczej. Segment ten jest szczególnie wa ny, bo uregulowany jest konstytucyjnie jako władza sądownicza, co w kontekście monteskiuszowskiej koncepcji trójpodziału władzy odzwierciedla zasadniczą rangę sądownictwa. 12. W literaturze prawniczej nieczęsto jest podejmowana problematyka organów ochrony prawnej. Nieliczni autorzy zajmują się tymi problemami w postaci monograficznej. Liczniejsze są wypowiedzi przyczynkowe i publicystyczne. Nawet organizacji i organom wymiaru sprawiedliwości niewiele po święcono uwagi w doktrynie. Nieliczne prace podręcznikowe dowodzą, e nieczęsto podejmowano tę problematykę, chocia dokonywali tego wybitni prawnicy, jak M. Waligórski („Organizacja wymiaru sprawiedliwości", Kraków 1952 r.), czy Z. Resich („Nauka o organizacji ochrony prawnej", Warszawa, 1973 r.), albo S. Wlodyka („Organizacja wymiaru sprawiedliwości w PRL", Warszawa, 1973 r.; „Ustrój organów ochrony prawnej", Warszawa, 1968 r.). 13.Istotny problem stanowi zdefiniowanie pojęcia ochrona prawna. Zdaniem W. Berutowicza i J. Mokrego „ochrona prawna oznacza ochronę za pomocą prawa określonych dóbr i wartości, niezbędnych do egzystencji i prawidłowego rozwoju jednostki, grup społecznych i całego społeczeństwa. Polega ona na realizacji norm prawnych przez ich stosowanie za pomocą orzekania o skutkach prawnych określonych stanów taktycznych i na wykonywaniu tych orzeczeń, na kontroli przestrzegania prawa przez adresatów norm oraz na obsłudze i pomocy prawnej".

. J. Waszczyriski definiował pojęcie ochrony prawnej stosując ujęcie wę sze i szersze. Przez ochronę prawną sensu stricto traktował działalność specjalnych organów państwowych lub społecznych, polegającą na orzekaniu, czyli ustalaniu czy przepis prawa został naruszony i przez kogo oraz na wyciąganiu konsekwencji przewidzianych w ustawie w razie naruszenia przepisów. Ochrona prawna sensu largo oprócz orzekania obejmuje działalność pojednawczą, a tak e opiniodawczą, wykonywaną przez odrębne organy obsługi prawnej, tj. adwokatów, radców prawnych. Ochrona prawna sensu largo obejmuje tak e działalność, mającą na celu zapobieganie naruszeniom prawa, czyli, udzielanie wyjaśnień co do istotnego znaczenia przepisu, którego stosowanie w praktyce budzi wątpliwości. Z kolei S. Wlodyka pojmował ochronę prawną jako „działalność podejmowaną specjalnie dla ochrony prawa. Przedmiotem jego działalności jest prawo przedmiotowe (ochrona interesu publicznego) lub prawo podmiotowe (ochrona interesu indywidualnego). W kontekście powy szego nale y uwzględnić, e ochrona prawna istnieje dla utrzymania porządku prawnego w państwie oraz dla zapewnienia bezpieczeństwa i pewności obrotu prawnego. W tym właśnie celu zostały wykształcone odrębne organy, a tak e zostały ustalone mechanizmy i sposoby postępowania, które mają strzec prawidłowości realizacji prawa i stosowania przewidzianych przez nie sankcji. 14. Realizacja systemu ochrony prawnej wymaga powszechnej akceptacji idei równości wobec prawa oraz uznania podstawowych praw człowieka. Ochrona prawna dlatego rozciąga się na wszystkie osoby fizyczne (bez względu na ich narodowość, obywatelstwo, płeć czy wyznanie) oraz osoby prawne, a tak e na podmioty nie mające osobowości prawnej. 15. Ochrona prawna jest prawnie zorganizowana. Istnieją w szczególności prawem przewidziane i uregulowane środki oraz wyodrębnione organy ochrony prawnej, czyli organy stosowania (urzeczywistniania) prawa za pomocą przymusu państwowego. Organizacja ochrony prawnej stanowi system organów, środków i instytucji prawnych, słu ących realizacji funkcji utrzymania porządku prawnego w państwie dla ochrony stosunków społecznych, dóbr i wartości niezbędnych dla egzystencji oraz dla prawidłowego rozwoju obywateli i całego społeczeństwa. 16. Ochrona prawna jest synonimem ładu prawnego i bezpieczeństwa, bez którego nie mo e właściwie funkcjonować współczesne państwo. Ochrona prawna stanowi środek ochrony praworządności i dla ka dego państwa prawa ma fundamentalne znaczenie.

-9-

ROZDZIAŁ I: ZAGADNIENIA WPROWADZAJĄCE

1. Przedmiot opracowania

Najogólniej trzeba stwierdzić, e ochrona prawna jest działalnością wyspecjalizowanych organów państwowych, polegającą na rozstrzyganiu spraw, czyli na ustalaniu czy został naruszony przepis prawa oraz przez kogo, oraz na wyciągnięciu konsekwencji przewidzianych w ustawie. Rozstrzyganie spraw, czyli orzekanie stanowiące istotę ochrony prawnej, zachodzi w sytuacjach o charakterze konfliktowym. Orzekanie w sprawach oraz rozstrzyganie konfliktów prawnych zaliczyć mo na do ochrony prawnej wówczas, gdy powierzone jest przez ustawodawcę powołanym organom, wyodrębnionym organizacyjnie, posiadającym swobodę w podejmowaniu decyzji, a tak e są zobowiązane do przestrzegania zasad postępowania prawnego, zapewniających stronom mo ność obrony ich interesów. 17. Działalność organów ochrony prawnej mo e być podejmowana w dwóch sytuacjach: w sytuacji konfliktowej, gdy pomiędzy podmiotami stosunku prawnego dochodzi do sporu co do ich wzajemnych praw i obowiązków (spowodowanych zwłaszcza naruszeniem prawa), bądź te w sytuacji nie konfliktowej, jednak e niejasnej z punktu widzenia interpretacji prawa mającego zastosowanie w danej sytuacji lub wymagającej udziału organów ochrony prawnej. Działalność organów ochrony prawnej mo e polegać na rozstrzyganiu (orzekaniu), czy te na kontroli legalności, pomocy i obsłudze prawnej oraz na podejmowaniu działań pojednawczych. Ochrona prawna jest ochroną prawa w znaczeniu przedmiotowym (ochrona interesu społecznego) oraz prawa w znaczeniu podmiotowym (ochrona interesu indywidualnego). Z reguły obie funkcje realizowane są jednocześnie, np. w działalności sądów rozstrzygających sprawy cywilne realizuje się funkcja ochrony praw podmiotowych uczestników postępowania, a równocześnie tak e funkcja ochrony prawa przedmiotowego. W doktrynie uwidoczniły się ró ne opinie w rozumieniu pojęcia ochrony prawnej. Mianowicie ochrona prawna oznacza ochronę za pomocą prawa określonych dóbr i wartości, niezbędnych do egzystencji i prawidłowego rozwoju jednostki, grup społecznych i całego społeczeństwa. Polega zaś na realizacji norm prawnych przez ich stosowanie za pomocą orzekania o skutkach prawnych określonych stanów faktycznych i na wykonywaniu tych orzeczeń, jak równie na kontroli przestrzegania prawa przez adresatów norm oraz na obsłudze i pomocy prawnej. W potocznym rozumieniu ochrona prawna jest synonimem ładu prawnego, bez którego nie sposób wyobrazić sobie prawidłowego działania współczesnych organizmów społecznych. Realizacja współczesnego systemu ochrony prawnej wymagała akceptacji ogólnoludzkiej, humanitarnej idei równości wszystkich wobec prawa i uznania podstawowych praw człowieka. Przez ochronę prawną sensu stricto nale y rozumieć w szczególności działalność wyspecjalizowanych organów polegającą na orzekaniu, czyli
-10-

ustalaniu czy przepis prawa został naruszony i przez kogo oraz na wyciąganiu konsekwencji przewidzianych w ustawie w razie naruszenia przepisów. Naruszone przepisy mogą nale eć do grupy praw przedmiotowych, a więc dotyczących ogółu i ich naruszenie godzi w ład i porządek publiczny lub te do grupy praw podmiotowych, dotyczących jednostki, kiedy to ich naruszenie godzi w interes jednostki w pierwszym rzędzie, a pośrednio równie w interes społeczności. Ochrona prawna sensu largo, oprócz orzekania, obejmuje: działalność pojednawczą, którą organy orzekające są zobowiązane podjąć przed wydaniem orzeczenia rozstrzygającego konflikt, oraz działalność opiniodawczą, wykonywaną przez wydzielone organy obsługi prawnej, tj. adwokatów, radców prawnych. Ochrona prawna obejmuje tak e działalność organów, mającą na celu zapobieganie naruszeniu prawa poprzez udzielanie wyjaśnień co do istotnego znaczenia przepisu, którego stosowanie w praktyce budzi wątpliwość. Szczególnym rodzajem ochrony prawnej jest wymiar sprawiedliwości (J. Waszczyński). 18. W kontekście dotychczasowych wywodów mo na przyjąć, e ochrona prawna jest stałą i zorganizowaną działalnością, podejmowaną dla ochrony praw, dóbr i wartości, niezbędnych do prawidłowego rozwoju jednostki, grup społecznych i całego społeczeństwa. Istotę ochrony prawnej odnajduje się w realizacji określonych norm prawnych, poprzez ich stosowanie za pomocą orzekania o skutkach prawnych określonych stanów faktycznych, na wykonywaniu tych orzeczeń, a tak e w kontroli przestrzegania prawa, oraz w obsłudze i pomocy prawnej. 19. Treścią ochrony prawnej jest rozstrzyganie konfliktów prawnych i stosowanie prawa, działalność pojednawcza (zmierzająca do ugodowego załatwienia konfliktu w drodze porozumienia stron) w postaci pośrednictwa czy mediacji lub rozjemstwa, czyli koncyliacji oraz kontrola przestrzegania prawa, a więc legalność, jak równie pomoc prawna realizująca się poprzez poradnictwo prawne, zastępstwo procesowe i inne czynności mające na celu zabezpieczenie i ochronę praw podmiotowych. 20. Organy ochrony prawnej zostały przygotowane do pełnienia swoich funkcji przez to, e zostały wyposa one w niezbędne środki materialne i techniczne oraz wzbogacone przez ludzi przygotowanych pod względem fachowym do wypełniania zadań. Tak e państwo i cały jego aparat państwowy stoją na stra y przestrzegania prawa, posługując się w tym celu odpowiednimi środkami.

-11-

ROZDZIAŁ !:ZAGADNIFNIA WPROWADZAJĄCE

2. Problem źródeł prawa

21. Organy ochrony prawnej, w zale ności od rodzaju sprawowanej ochrony, mo na podzielić na cztery grupy: 1) organy rozstrzygające (orzekające), czyli organy predestynowane do rozstrzygania konfliktów i organy specjalnie zorganizowane (sądy), 2) organy pojednawcze ( mediacyjne), często doraźnie zorganizowane, a zwłaszcza komisje mediacyjne szczególnie do rozkazywania sporów (np. sądy polubowne), 3) organy kontrolujące legalność zachowania tzn. tafcie, których główną rolą jest kontrola legalności działania innych podmiotów i osób, 4) korporacyjne organy pomocy prawnej (np. adwokatura, notariat, bądź radcostwo prawne). 22. Koncentrując przedmiot niniejszych rozwa ań na organach władzy sądowniczej trzeba przeprowadzić dywersyfikację podmiotową i wydzielić te organy spośród licznych innych organów ochrony prawnej. Następuje to ze względu na szczególną rolę organów sądowych. Podejmując problematykę organów władzy sądowniczej trzeba ponadto zastrzec, e zostanie przedstawiony system sądownictwa w sposób kompleksowy. Objęte w ten sposób zo staną wszystkie sądy i trybunały. Uwzględnione musza bvć równie organy quasi-sądowe jakimi, w określonym zakresie, są izby morskie i sądy polubowne. Odnośne prezentacje muszą być poprzedzone wprowadzeniem do problematyki przez podjęcie zagadnienia źródeł prawa oraz konstytucyjnych gwarancji ochrony wolności i praw człowieka , przy czym nie wolno pomijać równie kardynalnej dla sądów koncepcji trójpodziału władz. 2. Problem źródeł prawa 1. Prezentacja organizacji i ustroju poszczególnych organów ochrony prawnej oraz rozgraniczenie ich kompetencji wymaga analizy prawniczej. Niezbędne jest uprzednie zwrócenie uwagi na problem źródeł prawa. 2. Termin „źródła prawa" w doktrynie nie jest jednolicie definiowany. Przypisuje się jemu kilka znaczeń, m.in.: materialne, formalne, instytucjonalne. Rozumiany jest on równie jako: akt normatywny zawierający normę prawną, stanowiącą podstawę indywidualnych rozstrzygnięć czy jako normę kompetencyjną albo jako źródło poznania prawa (dokumenty czy publikacje, czy te jako fakt prawotwórczy (np. stanowienie ustaw, umowy międzynarodowe).
-12 -

3. W polskim systemie prawnym wyró nia się dwa rodzaje aktów prawotwórczych: 1) akty prawotwórcze powszechnie obowiązujące, które wprowadzają zmiany w sferze praw i obowiązków obywateli oraz stanowią postawę prawną stosunków prawnych; 2) akty prawotwórcze kierownictwa wewnętrznego, które są adresowane do wewnętrznego układu organizacyjnego -jakim jest aparat państwowy i które decydują o organizacji i kierunkach działania. Normy prawne zawarte w aktach prawotwórczych powszechnie obowiązujących stanowią tzw. źródła prawa powszechnego. 4. Źródłem prawa w znaczeniu formalnym są: Konstytucja, ustawy, ratyfikowane umowy międzynarodowe, rozporządzenia, a niekiedy tak e orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, mające prawotwórczy charakter. 5. Pojęcie systemu źródeł prawa jest ró nie rozumiane. Niektórzy autorzy (T. Stawecki i P. Winczorek) rozumieją pojęcie systemu prawa jako. zbiór w pewien sposób powiązanych i uporządkowanych generalnych i abstrakcyjnych norm wysłowionych w tekście aktów normatywnych (zawartych w przepisach) i obowiązujących w danym państwie w określonym czasie. Według J. Wróblewskiego, wszelka teoria prawa, jeśli tylko określa prawo jako normę, traktuje prawo jako system norm, a więc zbiór norm, które są w określony sposób ze sobą powiązane oraz które łącznie charakteryzują pewne właściwości, z których najwa niejszymi są niesprzeczność oraz - co jest przedmiotem sporu - zupełność. Inni autorzy, np. H. Rot, przez system rozumieją całokształt obowiązujących i odpowiednio uporządkowanych aktów normatywnych i innych norm uznanych (sankcjonowanych) przez państwo. Ka de źródło prawa ma swoje miejsce w systemie oraz jest odpowiednio powiązane z innymi elementami systemu. 6. Ka dy system stanowi zbiór elementów w jakimś stopniu uporządkowanych.. Niewątpliwie system obowiązującego prawa jest zbiorem odpowiednio uporządkowanych norm prawnych, zgodnych między sobą, co do treści i formy oraz niesprzecznych co do treści. System taki musi być wyposa ony w pewne reguły, które pozwolą na ocenę, czy dana norma nale y do tego systemu. 7. W Konstytucji RP z 1997 r. (w Rozdziale III zatytułowanym „Źródła prawa") uregulowano: kwestię tzw. formalnych źródeł prawa, poprzez wyjaśnienie (w art. 87) pojęcia źródeł prawa powszechnie obowiązującego, do których zaliczono: Konstytucję, ustawy, ratyfikowane umowy międzynarodowe i rozporządzenia, oraz akty prawa miejscowego stanowiące źródło prawa powszechnie obowiązującego na obszarze działania organów,
-.13-

ROZDZIAŁ I: ZAGADNIENIA WPROWADZAJĄCE

2. Problem źródeł prawa

które je ustanowiły, a tak e rozporządzenia z mocą ustawy, przewidziane w art. 234, zgodnie z którym w czasie stanu wojennego, je eli Sejm nie mo e zebrać się na posiedzeniu, Prezydent RP na wniosek Rady Ministrów wydaje rozporządzenie z mocą ustawy, podlegające zatwierdzeniu przez Sejm na najbli szym posiedzeniu. Ponadto w przepisie art. 88 uregulowano kwestię konieczności ogłoszenia aktów normatywnych dla; ich obowiązywania, wymogu promulgacji tych aktów w celu wejścia w ycie, zaś w art. 89 i 90 określono zasady dotyczące ratyfikacji i wypowiedzenia umowy międzynarodowej, a w art. 90 określono warunki jakie muszą być spełnione, aby mo na było przekazać organizacji międzynarodowej lub organowi międzynarodowemu kompetencje organów władzy państwowej w niektórych sprawach. Istotnym zało eniem Konstytucji jest zasada hierarchicznej budowy systemu źródeł prawa. Organy ni szego rzędu zobowiązane są stanowić akty prawne słu ące realizacji norm aktów wy szego stopnia. Akty wyszego rzędu z reguły zawierają normy o charakterze ogólnym (lex generalis), natomiast akty ni szego rzędu zawierają normy szczegółowe, konkretyzujące {lex specialis). Akt ni szego rzędu nie mo e być sprzeczny, odnośnie do treści i trybu stanowienia, z aktem organu wy szego rzędu. 8. Normy prawne winny być odpowiednio uporządkowane. Dokonuje tego głównie prawodawca, ale tak e przyczynia się do tego nauka i praktyka prawnicza. Prawodawca porządkuje normy, stosując systematyzację pionową (wertykalną) i poziomą (horyzontalną). Podziału wertykalnego dokonuje się na grupy norm - gałęzie prawa, stosując kryterium rodzaju regulowanych stosunków społecznych (kryterium | treści). Podział horyzontalny odnajduje podstawę w hierarchii aktów normatywnych, a więc miejsce i moc norm prawnych w strukturze prawa zale y od miejsca i mocy prawnej poszczególnych aktów normatywnych. System prawa jest strukturą hierarchiczną. Na jego czele znajdują się normy ustawowe, zawierające ogólne i abstrakcyjne normy. Jedynym upowa nionym organem do ich wydawania jest parlament, jako najwy szy organ przedstawicielski. Ni sze miejsce w hierarchii aktów prawnych zajmuje rozporządzenie, wydawane z upowa nienia ustawowego. Powiązania między ustawami i rozporządzeniami mają charakter powiązań formalnych. Akt hierarchicznie wy szy zobowiązuje czy uprawnia do wydania określonego aktu hierarchicznie ni szego. 9. Trybunał Konstytucyjny, w wyroku z dnia 1 grudnia 1998 r. - K21/98, przychylił się do twierdzenia, e wyliczenie w art. 87 źródeł prawa nie jest wyczerpujące, przez to, e do źródeł prawa powszechnie obowiązującego poza rozporządzeniami z mocą ustawy, zaliczył tak e akry normatywne sta.14-

nowione przez organizację międzynarodową, zgodnie z art. 91 ust 3. Z kolei wyroku z dnia 14 kwietnia 1999 r. - K8/99, Trybunał Konstytucyjny wyró nił sferę spraw szczegółowych, związanych ze sposobem wykonywania konstytucyjnych i ustawowych obowiązków państwowych wobec Sejmu (art 112 Konstytucji RP), które mogą być regulowane w ustawie, a w sposób konkretyzujący w regulaminach parlamentarnych. Przepisy regulaminów parlamentarnych muszą być jednak zgodne z Konstytucją RP i z ustawami. Trybunał Konstytucyjny przyjął jako podstawę konstytucyjnej koncepcji systemu prawa, oddzielenie źródeł prawa powszechnie obowiązującego od systemu aktów prawa wewnętrznego i uznanie wymogu regulacji w drodze ustawy, sytuacji prawnej obywatela i ka dego innego podmiotu pozostającego poza „władzą organizacyjną" organu wydającego akt normatywny. Wszelka regulacja wykonawcza, która z uwagi na swój przedmiot i krąg adresatów winna być ujęta w formę aktu powszechnie obowiązującego, zaś zgodnie z art. 92 ust. 1 Konstytucji RP, musi mieć postać rozporządzenia. ( Por. wyroki TK : z dnia 19 maja 1998 r. - U.5/97, z 1 grudnia 1998 r. - K21/98 i z dnia 9 listopada 1999 r. - K28/98). 10. W poprzednim stanie prawnym, przy formułowaniu upowa nienia do stanowienia aktów podustawowych, ustawodawca dysponował swobodą wyboru między formą rozporządzenia lub zarządzenia. Pod rządami obecnej Konstytucji takiego wyboru ju nie ma. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 20 października 1998 r. - K7/98 wyraźnie stwierdził, e zarządzenia mają charakter wewnętrzny, nie mogą stanowić podstawy decyzji wobec obywateli, osób prawnych oraz innych podmiotów, nie mogą zatem być źródłem prawa powszechnie obowiązującego i nie mogą regulować praw i obowiązków jednostki. 11. Konstytucja jest podstawowym aktem prawotwórczym powszechnie obowiązującym. Przepis art. 8 Konstytucji RP wprost stanowi, i ona jest najwy szym prawem Rzeczypospolitej Polskiej", w związku z tym zajmuje najwy sze miejsce w hierarchii źródeł prawa. Ustawy tzw. zwykłe konkretyzują postanowienia Konstytucji i nie mogą być z nimi sprzeczne. Postanowienia Konstytucji winny być stosowane bezpośrednio. Bezpośrednie stosowanie Konstytucji mo liwe jest w przypadku norm sformułowanych w sposób jednoznaczny i nie wymagający odwoływania się do innych norm prawnych. Stosujący prawo w pierwszej kolejności powinien zastosować postanowienie konstytucyjne, a dopiero później stosować postanowienia ustaw zwykłych. Konstytucja reguluje formę państwa, podstawowe instytucje ustroju państwa, wolności, prawa i obowiązki człowieka i obywatela, źródła prawa, ustrój i kompetencje organów konstytucyjnych, finanse publiczne oraz stany nadzwyczajne.
-15-

ROZDZIAŁ 1: ZAGADNIENIA WPROWADZAJĄCE

2. Problem

źródeł prawa

12. Źródłem powszechnie obowiązującego prawa są tak e ustawy. Wyró nia się ustawy w sensie materialnym i ustawy w sensie formalnym. W sensie materialnym ustawą jest akt prawny, którego istotę stanowią zawarte w nim normy prawne abstrakcyjne i generalne. Nie rozpatruje się w tym przypadku trybu jego wydania. Ustawą w sensie formalnym, jest akt normatywny, którego istotą jest szczególny tryb jego wydania. Bez znaczenia jest natomiast to, czy zawiera normy abstrakcyjne i generalne. Ustawa musi realizować postanowienia Konstytucji i być* z nią zgodna. W stosunku do ustawy formę subsydiarną stanowi rozporządzenie z mocą ustawy. Obecnie zasadniczo nie ma mo liwości wydawania rozporządzeń z mocą ustawy, gdy Konstytucja nie przewiduje takiej instytucji, (z jedynym wyjątkiem - w czasie stanu wojennego Prezydent RP, na podstawie art. 234 UST 1 Konstytucji, mo e wydać takie rozporządzenia). Ustawy (będące aktami normatywnymi) mogą zawierać wyłącznie normy prawne, czyli postanowienia o charakterze ogólnym i abstrakcyjnym. Konstytucja RP nie reguluje zakresu przedmiotowego ustaw. W ramach Konstytucji ustawodawca w zasadzie nie jest ograniczony w swej działalności ustawodawczej. Prawa i obowiązki obywatelskie oraz prawa i obowiązki organu administracji i obywatela w ramach publicznoprawnego stosunku powinny być normowane w ustawach. 13. Ratyfikowane umowy międzynarodowe stanowią, obok Konstytucji, ustaw i rozporządzeń, kolejne źródło prawa powszechnie obowiązującego (art. 87 ust. 1 Konstytucji RP). Ratyfikacja umowy międzynarodowej i jej wypowiedzenie wymaga uprzedniej zgody wyra onej w ustawie, je eli umowa dotyczy: 1) pokoju, sojuszy, układów politycznych lub układów wojskowych, 2) wolności, praw lub obowiązków obywatelskich określonych w Konstytucji, członkostwa Rzeczypospolitej Polskiej w organizacji międzynarodowej, 3) znacznego obcią enia państwa pod względem finansowym, 4) spraw uregulowanych w ustawie lub, w których Konstytucja wymaga ustawy (art. 89 ust. 1 Konstytucji RP). Ratyfikowana umowa międzynarodowa musi zostać ogłoszona w Dzienniku Ustaw RP, wówczas to stanowi część krajowego porządku prawnego i jest bezpośrednio stosowana, chyba, e jej stosowanie jest uzale nione od wydania ustawy (art. 91 ust 1 Konstytucji RP). Ratyfikowana umowa międzynarodowa, za uprzednią zgodą wyra oną w ustawie ma pierwszeństwo przed ustawą, je eli ustawy tej nie da się pogodzić z umową (art. 91 ust. 2 Konstytucji RP). 14. Ostatnim źródłem prawa wymienionym w art. 87 ust. 1 Konstytucji RP jest rozporządzenie. Rozporządzenia są źródłem powszechnie obowiązującego prawa, wydają je organy wskazane w Konstytucji i w tym celu wypo-16-

sa one są w odpowiednie kompetencje. Uprawnionymi do wydawania rozporządzeń są: Prezydent RP, Rada Ministrów, Prezes Rady Ministrów i ministrowie kierujący działami administracji rządowej, przewodniczący określonych komitetów powołani w skład Rady Ministrów, Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji, (art. 142,146 ust. 4 pkt.2,148 pkt.2 i 149 ust.2 Konstytucji RP z 1997 r), Istotne jest to, i zgodnie z postanowieniem Konstytucji RP rozporządzenia nie mogą być sprzeczne z ustawami. Rozporządzenia są wydawane na podstawie szczególnego upowa nienia zawartego w ustawie i w celu jej wydania. Upowa nienie musi określać: organ właściwy do wydania rozporządzenia, zakres spraw przekazanych do uregulowania, a tak e zawierać wytyczne dotyczące treści aktu. Organ upowa niony do wydawania rozporządzenia nie mo e przekazać tej kompetencji innemu organowi, pojawia się tutaj zakaz subdelegacji. Rozporządzenie mo e być wydane tylko na podstawie wyraźnego, szczegółowego upowa nienia ustawy, w zakresie określonym w upowa nieniu oraz w granicach tego upowa nienia w celu wykonania ustawy zgodnie z normami Konstytucji, a tak e z wszystkimi obowiązującymi aktami ustawodawczymi. Rozporządzenie ma mieć charakter wykonawczy i musi konkretyzować ustawę. 15. Akty o charakterze wewnętrznym mogą obowiązywać jedynie jednostki organizacyjne podległe organowi wydającemu ten akt (art. 93 ust. 1 Konstytucji RP). Do źródeł prawa wewnętrznego zalicza się uchwały Rady Ministrów oraz zarządzenia Prezesa Rady Ministrów i ministrów, a tak e umowy międzynarodowe, które nie weszły do systemu prawa w drodze ratyfikacji, lecz na podstawie zatwierdzenia przez Rade Ministrów. System źródeł praw wewnętrznego ma charakter systemu otwartego. Zarządzenia mogą być wydane jedynie na postawie ustawy, ka dy akt normatywny podlega kontroli, co do zgodności z powszechnie obowiązującym prawem (art. 93 ust3). Akt wewnętrzny nie mo e stanowić podstawy decyzji wobec obywateli, osób prawnych oraz innych podmiotów (art. 93 ust 2). Akty o charakterze wewnętrznym obowiązują jedynie jednostki organizacyjne podległe organowi wydającemu te akty. Zarządzenia wydawane pod rządami Konstytucji RP nie mogą być źródłem prawa powszechnie obowiązującego i nie mogą regulować praw i obowiązków jednostki. 16. Do źródeł prawa odnoszących się do organizacji organów ochrony prawnej zaliczyć wypada przepisy Konstytucji, określające m. in. miejsce sądów wśród organów państwowych, naczelne zasady ogólnoprawne oraz podstawowe prawa i wolności obywateli. Obecnie obowiązują przepisy Konstytucji RP z dnia 2 kwietnia 1997 r. Odnotować trzeba zwłaszcza okoliczność, e po wejściu w ycie Konstytucji z 1997 r. zmieniła się pozycja prokuratora. Utracił on status organu konstytucyjnego.
-17-

ROZDZIAL :ZAGADNIENIAWPROWADZAJĄCE

3. Konstytucyjne gwarancje ochrony wolności i praw człowieka

17. Dla ustroju organów ochrony prawnej istotne są tak e normy prawa międzynarodowego. Zagadnienie transmisji traktatu międzynarodowego do prawa wewnętrznego reguluje art. 91 Konstytucji Traktaty z chwilą ratyfikacji opublikowania w Dzienniku Ustaw stanowią cześć krajowego porządku prawnego i są bezpośrednio stosowane, chyba e ich stosowanie jest uzale nione od wydania ustawy. Wskazany uprzednio Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych z 1966 r., który Polska ratyfikowała w 1977 r. (Dz. U. z1977 r. Nr 38, poz. 167) oraz Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z 1950 r., ratyfikowana przez Polskę w 1992 roku (Dz. U. z1993 Nr 61, poz. 284), mają równie du e znaczenie dla ustroju organów ochrony prawnej. Mo liwość bezpośredniego wpływu norm Konwencji na funkcjonowanie przepisów prawa wewnętrznego daje zło enie przez Polskę deklaracji o uznaniu prawa do skargi indywidualnej oraz o uznaniu jurysdykcji Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Podkreśla się, e moc wią ąca przepisów prawa międzynarodowego wynika z ich ratyfikacji oraz odbicia w prawie wewnętrznym. 18. W procesie stosowania prawa istotne znaczenie mają: nauka prawa oraz orzecznictwo Sądu Najwy szego. Wyra one w nich poglądy stanowią wskazówki dla praktyki, pomagające w rozstrzyganiu wątpliwości. Nie stano wią one jednak źródeł prawa. Sąd Najwy szy odgrywa bardzo du ą rolę w prawie, albowiem w ramach nadzoru judykacyjnego zapewnia zgodność z prawem oraz jednolitość orzecznictwa sądów powszechnych i wojskowych przez rozpoznawanie kasacji oraz innych środków odwoławczych. Szczególnego znaczenia nabierają orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego. Przepis art. 190 ust. 1 Konstytucji RP stanowi, e orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. 3. Konstytucyjne gwarancje ochrony wolności i praw człowieka 1. Konstytucja wyznacza zakres treściowy dla wykonywania zadań przez poszczególne organy ochrony prawnej. Obowiązkiem państwa prawnego jest zapewnienie ka demu obywatelowi ochrony prawnej. Ochrona prawna ma przejawiać się w działalności specjalnie do tego celu powołanych prawnych organów państwowych, których zadaniem jest orzekanie, kontrola wykonywania orzeczeń, obsługa i pomoc prawna. Aktywność organów ochrony prawnej przejawia się na płaszczyźnie przedmiotowej (ochro-18-

na porządku prawnego i interesu publicznego) oraz na płaszczyźnie podmiotowej (ochrona indywidualnych interesów obywatela). 2. Konstytucja RP z dnia 2 kwietnia 1997 r. określiła zadania i zasady działania organów państwa w zakresie ochrony praw obywateli oraz przeciwdziałania naruszaniu zasad współ ycia społecznego (rozdział II). Wzrost zabezpieczenia przestrzegania prawa i ochrony organów stojących na jego stra y ustawodawca próbuje osiągnąć poprzez sformułowanie zasad i idei, które powinny być wdra ane w pracy organów ochrony prawnej. Zasady te zostaną kolejno przedstawione. Nale y uprzednio wszak e podzielić je na zasady „ogólno prawne", zasady organizacyjno-ustrojowe i zasady statuujące pozycję organu. 3. Zasady ogólnoprawne mają najszerszy zakres oddziaływania w płaszczyźnie funkcji organów ochrony prawnej. Ich uniwersalizm wynika przede wszystkim z Konstytucji, ale ma przy tym generalną akceptację społeczną. Zasady ogólno prawne stanowią imperatyw powszechnego przestrzegania. Wskazać tutaj nale y zasadę praworządności, zasadę poszanowania godności człowieka, zasadę wolności i zasadę równości, a tak e zasadę prawa do sądu i rzetelnego procesu karnego. 4. Zasada praworządności ma ogólnoprawne znaczenie oraz znajduje zastosowanie i odniesienie do wszystkich dziedzin prawa. Praworządność obejmuje ścisłe i rygorystyczne spełnianie obowiązków prawnych, czyli stanowi dyrektywę działania wyłącznie na podstawie przepisów prawa i dyrektywę ścisłego przestrzegania nakazów i zakazów ustanowionych przez prawo. Zasada ta jest równie dyrektywą dla ustawodawcy, aby stanowił właściwe prawo oraz aby jednoznacznie i stanowczo normował odpowiednie dziedziny ycia państwa, jego organów, obywateli i ró nych instytucji ycia społecznego. To tak e dyrektywa ścisłego przestrzegania prawa przez wszystkich obywateli, wszystkie organy i wszelkie instytucje ycia społecznego. „Organy władzy publicznej działają na podstawie i w granicach prawa" (art. 7 Konstytucji RP). 5. Zasady organizacyjno - ustrojowe wyra ają dyrektywy dotyczące organizacji i ustroju organów ochrony prawnej. Mo na je multiplikować, ale względy pragmatyczne wymagają koncentracji uwagi na zasadach najwa niejszych. Konstytucja RP z 1997 r. wylicza główne zasady dotyczące władzy sądowniczej: zasadę sądowego wymiaru sprawiedliwości, zasadę niezale ności sądów i niezawisłości sędziów.

-19-

ROZDZIAŁ I: ZAGADNIENIA WPROWADZAJĄCE

3. Konstytucyjne gwarancje ochrony wolności i praw człowieka

6. Zasada sądowego wymiaru sprawiedliwości wynika przede wszystkim z normy konstytucyjnej (art. 175 ust. 1 Konstytucji RP) statuującej regułę, e wymiar sprawiedliwości sprawują sądy. Wymiar sprawiedliwości jest publiczną działalnością, polegającą na wią ącym rozstrzyganiu konfliktów prawnych (lub wymierzaniu kar). Sądy bowiem, są organami specjalnie powołanymi do wymiaru sprawiedliwości i przystosowanymi do tego celu. System organizacji i działalności sądów gwarantuje ich niezawisłość, bezstronność i profesjonalność. Zasada sądowego wymiaru oznacza, e do rozstrzygania konfliktów prawnych państwo przywiązuje olbrzymią wagę. Od zasady sądowego rozstrzygania konfliktów prawnych i wymierzania kar uprzednio istniały wyjątki w postaci orzecznictwa w sprawach o wykroczenia. Jeszcze w okresie 4 lat od dnia wejścia w ycie Konstytucji RP z 1997 r. (czyli do 17 października 2001 r.) orzecznictwo w sprawach o wykroczenia sprawowały kolegia do spraw wykroczeń przy sądach rejonowych (art. 237 Konstytucji RP). Orzecznictwo kolegiów było jednak podporządkowane jurysdykcyjnie sądom powszechnym, które zresztą orzekały równie o karze aresztu. Istniała przy tym mo liwość zaskar enia nieprawomocnych orzeczeń tych e kolegiów. W literaturze zaznacza się, e pewnym wyjątkiem od zasady sądowego wymiaru sprawiedliwości jest tak e prawo łaski stosowane przez Prezydenta RP w stosunku do indywidualnie oznaczonych osób. Prawo łaski jest konstytucyjnie zagwarantowanym uprawnieniem Prezydenta RP (art. 139 zd. 1 Konstytucji RP). Nie przysługuje ono jednak e w stosunku do osób skazanych przez Trybunał Stanu (art. 139 zd. 2 Konstytucji RP) . 7. Kardynalną gwarancją prawidłowego wymiaru sprawiedliwości jest zasada niezale ności sądów i niezawisłości sędziowskiej. Zasada niezawisłości sędziowskiej jest fundamentalną zasadą wymiaru sprawiedliwości. Odnosi się zarówno do sądów, jak i do trybunałów. Sędzia w wykonywaniu wymiaru sprawiedliwości jest niezawisły i podlega tylko Konstytucji oraz ustawom. Nikt nie mo e wpływać na sędziego w zakresie wymierzania sprawiedliwości. Niezawisłość sędziego jest powiązana z niezale nością sądów w ogóle. Zasada niezawisłości sędziowskiej została zawarta w Konstytucji RP (art. 178 ust. 1, art. 195 ust. 1 oraz art. 199 ust. 3,odpowiednio w odniesieniu do sędziów, sędziów Trybunału Konstytucyjnego i sędziów Trybunału Stanu). Do niezawisłości sędziowskiej odnoszą się ponadto normy prawa międzynarodowego. Zgodnie z art. 6 ust. 1 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności - ka dy ma prawo do sprawiedliwego i publicznego rozpatrzenia jego sprawy w rozsądnym terminie przez niezawisły sąd. Analogiczne sformułowanie zawarte zostało w art. 14 ust. 1 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych, który stanowi, i „Ka -20-

dy ma prawo do sprawiedliwego i publicznego rozpatrzenia sprawy przez właściwy, niezale ny i bezstronny sąd (...)". Tak e przyjęte przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych „Zasady Niezawisłości Sądownictwa" stwierdzają, e „przyznana sądownictwu niezawisłość nie tylko upowa nia sędziów, ale wręcz zmusza do sprawiedliwego prowadzenia procesów i pełnego przestrzegania praw występujących w nich stron". ' ' Konstytucja RP i ustawy nie definiują pojęcia „niezawisłość". Trybunał Konstytucyjny stoi na stanowisku, i „pojęcie niezawisłości sędziowskiej ma jednoznaczną i ugruntowaną treść dającą podstawową gwarancję bezstronnego podejmowania rozstrzygnięć. Niezawisłość musi więc oznaczać niezale ność sędziego, zarówno od stron sporu, jak i organów państwa. Korelatem zasady niezawisłości po stronie sędziego jest obowiązek bezstronności, z kolei art. 82 § 2 u.s.p. stanowi, e sędzia powinien unikać wszystkiego, co mogłoby osłabiać zaufanie do jego bezstronności. Niezawisłość nie jest wyłącznie podmiotowym uprawnieniem osoby wykonującej zawód sędziego. Nale y ona bowiem do istoty prawidłowego wykonywania zawodu. W tym znaczeniu niezawisłość sędziego jest równie gwarancją praw i wolności obywatelskich. * Gwarancjami niezawisłości sędziowskiej są między innymi: tryb powoływania sędziów (sędziowie powoływani są przez Prezydenta na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa na czas nieokreślony), zapewnienie materialnej niezale ności sędziego (stosownie do godności urzędu i zakresu obowiązków), wysoki poziom etyczno - moralny i zawodowy, nieusuwalność sędziego i stałość stanowiska (stanowisko sędziego mo e zwolnić się jedynie w trzech przypadkach: a) wskutek zło enie sędziego z urzędu lub zawieszenia w urzędowaniu, przeniesienia do innej siedziby lub na inne stanowisko wbrew jego woli -jedynie na mocy orzeczenia sądu i tylko w przypadkach określonych w ustawie, b) wskutek przeniesienia sędziego w stan spoczynku z powodu choroby lub utraty sił, c) wskutek osiągnięcia wieku tzw. stanu spoczynku - art. 180 Konstytucji RP), nieprzenoszalność sędziów (mo liwe jedynie na skutek zmian organizacyjnych w sądownictwie lub wskutek zmiany ustroju sądów lub zmiany granic okręgów sądów - wymagana jest zgoda danego sędziego), niepołączalność stanowiska sędziego z innym zawodem (sędzia nie mo e wykonywać mandatu posła, senatora, ani być zatrudnionym w aparacie władzy wykonawczej), apolityczność sędziego (sędzia nie mo e nale eć do partii politycznej, związku zawodowego ani prowadzić działalności publicznej nie dającej się pogodzić z zasadami niezale ności sądów i niezawisłości sędziów), samorządność sędziowska, kolegialność orzecznictwa, immunitet sędziowski, (pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej lub pozbawienie go wolności wymaga zgody sądu), a tak e uregulowania procesowe (np. jawność procesu, tajność narady, swobodna ocena dowodów itp.).
•21-

ROZDZIAŁ 1: ZAGADNIENIA WPROWADZAJĄCE

3. Konstytucyjne gwarancje ochrony wolności i praw człowieka

8. Podejmując próbę wskazania najwa niejszych czynników, które uzasadniają niezawisłość sędziowską, trzeba zwrócić uwagę zwłaszcza na następujące racje społeczne: po pierwsze, specjalizacja zawodowa sędziów oznacza, e sędzia jest specjalistą w zakresie wymiaru sprawiedliwości, w tym właśnie celu przygotowanym profesjonalnie poprzez studia prawnicze, aplikację, egzamin sędziowski, doświadczenie; po drugie, gwarancje szczególnej procedury sądowej oznaczają, e sędziowskie rozpoznanie sprawy nie jest tylko prostym zapoznaniem się ze sprawą. Chodzi bowiem o zapoznanie się w warunkach określonych w ustawie procesowej (jawności i kontradyktoryjności). Właściwe warunki rozpoznania sprawy gwarantują bezstronne i najlepsze rozstrzygnięcie, a tak e największe zaufanie do tego rozstrzygnięcia; po trzecie, niezale ność sędziego oznacza jego suwerenność orzeczniczą, ale rodzi jednocześnie osobistą odpowiedzialność sędziego za wydane rozstrzygnięcie. Przy braku niezawisłości poczucie osobistej odpowiedzialności uległoby istotnemu osłabieniu. 9. Ustawa mo e zawierać pewne ograniczenia zasady niezawisłości sędziowskiej, do których nale y zaliczyć ograniczenia zasady jurysdykcyjnej samodzielności sądów, a w szczególności te, które wynikają z toku procesowej kontroli i wyznaczają decyzjom sędziowskim pewne granice. Sądy związane są orzeczeniami Trybunału Konstytucyjnego, które to orzeczenia (zgodnie z art. 190 Konstytucji RP) mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Ograniczenia zastrze enia suwerenności orzeczniczej wynikają równie z czynności nadzorczych Sądu Najwy szego. Je eli w orzecznictwie sądów powszechnych , sądów wojskowych lub Sądu Najwy szego ujawnią się rozbie ności w wykładni prawa , m.in. Pierwszy Prezes SN mo e przedstawić wniosek o ich rozstrzygnięcie Sądowi Najwy szemu w składzie siedmiu sędziów lub innym odpowiednim składzie. Je eli skład SN uzna, e przedstawione zagadnienie wymaga wyjaśnienia, a rozbie ności rozstrzygnięcia, podejmuje uchwałę (art. 60 i 61 u SN) .Je eli przy rozpoznawaniu środka odwoławczego wyłoni się zagadnienie prawne wymagające zasadniczej wykładni ustawy sąd odwoławczy mo e odroczyć rozpoznanie sprawy i przekazać zagadnienie do rozstrzygnięcia Sądowi Najwy szemu. Uchwała Sądu Najwy szego jest w danej sprawie wią ąca (art. 441 § 1 i 3 k.p.k., art. 390 § li 2 k.p.c.). Uchwały pełnego składu Sądu Najwy szego, składu połączonych izb oraz' składu całej izby z chwilą ich podjęcia uzyskują moc zasad prawnych. Skład siedmiu sędziów mo e postanowić o nadaniu jego uchwale mocy zasady prawnej.. Odstąpienie od tej zasady wymaga uchwały właściwej izby, połączonych izb lub pełnego składu Sądu Najwy szego. Uchwały SN nie mają formalnej mocy wią ącej.
• 22-

10. Wśród zasad określających status jednostki i stanowiących podstawę działania organów ochrony prawnej, Konstytucja RP (w rozdziale II, poświęconym wolnościom, prawom i obowiązkom człowieka i obywatela) wskazuje trzy zasady przewodnie, określające cały system praw i wolności: zasada godności człowieka, zasada wolności i zasada równości. 11. Zasada przyrodzonej i niezbywalnej godności człowieka została uznana za podstawową regulację w systemie przepisów dotyczących praw i wolności jednostki. Jej realizacji jest podporządkowany cały system unormowali konstytucyjnych, rzutuje te ona na treść i interpretację przepisów dotyczących organizacji aparatu państwowego i sposobu jego działania. Konstytucja RP podkreśla w preambule przyrodzoną i niezbywalną godność człowieka jako źródło wolności i praw człowieka, podkreślając w następujący sposób jej atrybut nienaruszalności: „(...) wszystkich, którzy dla dobra Trzeciej Rzeczypospolitej tę Konstytucję będą stosowali, wzywamy, aby czynili to, dbając o zachowanie przyrodzonej godności człowieka, jego prawa do wolności i obowiązku solidarności z innymi, a poszanowanie tych zasad mieli za niewzruszalną podstawę Rzeczypospolitej Polskiej". Zasadę poszanowania godności człowieka eksponuje ponadto art. 30 Konstytucji RP, utrzymując, e przyrodzona i niezbywalna godność człowieka stanowi źródło wolności i praw człowieka i obywatela. Jest ona nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych. Oczywiste znaczenie ma to dla metod działalności organów wymiaru sprawiedliwości. Zasada poszanowania godności człowieka jest nienaruszalna. W szczególności nie mo na jej się zrzec i nic mo e jej znieść czy ograniczyć ustawodawca. Godność człowieka przysługuje ka demu w jednakowym stopniu, niezale nie od jego postępowania i zachowania się oraz bez względu na rasę, płeć, religię czy kolor skóry. Rzutuje ona na treść praw i wolności jednostki oraz na treść i interpretację przepisów dotyczących sposobu działania organów państwowych. Ka de prawo musi zawierać skuteczne środki ochrony prawnej przed naruszeniami prawa dokonanymi przez osoby działające w charakterze urzędowym. Ma ona zapewnić ka demu człowiekowi środki nale nej ochrony prawnej realizowanej w drodze postępowania przed sądem. Przepisy Konstytucji RP wprowadzają wprost nakaz poszanowania i ochrony godności człowieka (art. 30), równego traktowania wszystkich przez władze publiczne (art. 32 ust. 1), zakaz poddawania kogokolwiek torturom, okrutnemu, nieludzkiemu lub poni ającemu traktowaniu i karaniu (art. 40), zapewnienie nietykalności i wolności osobistej oraz sądowe kompetencje w zakresie stosowania środków pozbawienia wolności i kontroli nad tego rodzaju działaniami innych organów (art. 41 ust. 1-3), nakaz humanitarnego traktowania osób pozbawionych wolności (art. 41 ust. 4), prawo do od-23-

ROZDZIAŁ l. ZAGADNIENIE WPROWADZAJĄCE

3, Konstytucyjne gwarancje ochrony wolności i praw człowieka

szkodowania za bezprawne pozbawienie wolności (art. 41 ust 5), prawo do ochrony prywatności (art. 47 i 51), wolności i tajemnicy komunikowania się (art. 49), nienaruszalności mieszkania (art. 50), prawo do wynagrodzenia szkody, jaka została wyrządzona przez niezgodne z prawem działanie organu władzy publicznej (art. 77 ust 1). Zasada poszanowania godności człowieka jest adresowana do ustawodawcy oraz do wszystkich obywateli. Obowiązywanie tej zasady nieustannie jest eksponowane i rozszerzane w prawe oraz standardach międzynarodowych. 12. Zasadę wolności człowieka Konstytucja RP wymienia w preambule: „(...) wszystkich, którzy dla dobra Trzeciej Rzeczypospolite tę Konstytucje będą stosowali, wzywamy, aby czynili to, dbając o zachowanie przyrodzonej godności człowieka, jego prawa do wolności i obowiązku solidarności z innymi", a szerzej określa w art. 31 ust 1 i 2, wskazując, e .wolność człowieka podlega ochronie prawnej", „ka dy jest obowiązany szanować' wolności i prawa innych", „nikogo nie wolno zmuszać do czynienia tego, czego prawo mu nie nakazuje". Konstytucja określa ogólne pojęcie wolności jako zakaz zmuszania kogokolwiek do czynienia tego, czego prawo mu nie nakazuje, gwarantując poddanie wolności człowieka ochronie prawnej, przy jednoczesnym zobowiązaniu ka dego obywatela do poszanowania wolności i praw innych. Konstytucyjne uregulowanie zasady wolności nawiązuje do francuskiej Deklaracji Praw Człowieka i Obywatela z 1789 r. Z natury rzeczy zasada wolności ma ograniczony charakter, gdy swoboda działań człowieka winna uwzględniać zarówno nakazy interesu publicznego, jak i konieczność poszanowania wolności innych ludzi „ka dy jest obowiązany szanować wolności i prawa innych" (art. 31 ust. 2 zd.l Konstytucji RP), a więc prawa i wolności nie mają charakteru absolutnego. Ograniczenia zasady wolności realizowane są poprzez ograniczenia poszczególnych praw i wolności jednostki wówczas, gdy jest to konieczne w demokratycznym państwie dla jego bezpieczeństwa lub porządku publicznego, dla ochrony środowiska, zdrowia i moralności publicznej, wolności i praw innych osób. Nie mogą one jednak naruszać istoty praw i wolności (art. 31 ust 3 Konstytucji RP). Zasada wolności jest rozpatrywana w dwóch aspektach: pozytywnym -jako swoboda czynienia wszystkiego, z wyjątkiem tego co jest przez prawo wyraźnie zakazane, i negatywnym -jako wymóg ustawowego upowa nienia do podjęcia działań, a więc mo na czynić jedynie to co jest przez prawo dozwolone. W przypadku znaczenia negatywnego podjęcie określonego działania wymaga wskazania odpowiedniej podstaw prawnej. 13. Z zasadą godności człowieka związana jest zasada równości wyra ona w Konstytucji RP w art. 32: „Wszyscy są równi wobec prawa. Wszyscy
-24-

mają prawo do równego traktowania przez władze publiczne". Idea równości datuje swój początek w czasach antycznych demokracji, współczesną treść uzyskała natomiast w Deklaracji Praw Człowieka i Obywatela z 1789 r.: „Ludzie rodzą się i pozostają wolni i równi w prawach". Zasada równości znajduje odzwierciedlenie niemal we wszystkich współczesnych konstytucjach. Konstytucja RP z 1997 r. nawiązując do dawnych przepisów konstytucyjnych określa ją jako zasadę równości wobec prawa, zasadę równego traktowania wszystkich przez władze publiczne, zasadę zakazu dyskryminacji w yciu politycznym, społecznym lub gospodarczym z jakichkolwiek przyczyn. Zasada ta wią e równie wszystkie organy wymiaru sprawiedliwości w ich działalności. Zwłaszcza sądy w orzekaniu opierać się muszą na podstawowych zało eniach tworzących treść zasady równości. Zasada równości oznacza zarówno równość wobec prawa, jak i równość w prawie. Równość wobec prawa ujmowana jest jako nakaz równego traktowania obywateli w procesie stosowania prawa, kierowany do organów władzy publicznej. Równość w prawie stanowi nakaz uwzględniania zasady równości przy kształtowaniu treści obowiązującego prawa. Zasada równości oznacza równie nakaz równego (jednakowego) traktowania podmiotów i sytuacji podobnych, identycznych. Przy rozpatrywaniu zasady równości nale y uwzględniać tak e zasadę sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP: „Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej"). 14. Z zasadą przynale nej i niezbywalnej godności człowieka ściśle łączy się zasada, prawa do sądu i rzetelnego procesu. Konstytucyjna zasada o pierwotnym i nienaruszalnym charakterze praw człowieka ustanawia m.in. prawo do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP), bowiem ka dy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezale ny, bezstronny i niezawisły sąd. Prawo do sądu pojmowane jako podmiotowe prawo obywatela, gwarantujące praworządne postępowanie w państwie. Znajduje ono trwałą podstawę w ratyfikowanych przez Polskę normach prawa międzynarodowego (art. 14 ust. 1 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych oraz art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności). Kształt prawa do sądu jest uzale niony od roli sądu i pozycji sądownictwa w państwie. Zmiany polityczno - ustrojowe dokonane w Polsce w 1989 r. objęły równie sądownictwo. Zasadniczy kierunek podjętych zmian ustrojowych zmierzał do wyodrębnienia sądów w trzecią niezale ną władzę - władzę sadowniczą. Prawo do sądu nale y uznać za podmiotowe uprawnienie jednostki, którego treścią jest prawo do rozstrzygania sprawy dotyczącej jednostki (osoby fizycznej lub prawnej) przez bezstronny i niezale ny sąd ustanowiony przez
-25-

ROZDZIAŁ I: ZAGADNIENIA WPROWADZAJĄCE
4. System organów ochrony prawnej

ustawę. Ograniczenie praw jednostki mo liwe jest wyłącznie na podstawie prawomocnego orzeczenia sądu, wydanego po przeprowadzeniu postępowania według praworządnej procedury. Proces prawny musi mieć charakter jawny (zasada jawności) i bezstronny, a spór sądowy powinien być rozpatrywany i rozstrzygany przy poszanowaniu zasad procesowych. 15. Konstytucja RP wprowadza domniemanie drogi sądowej wówczas, gdy w wyjątkowych warunkach powstaje kolizja prawa do sądu z inną normą konstytucyjną, poddającą pod ochronę wartości o równym lub większym znaczeniu dla funkcjonowania państwa lub jednostki. Zakres dopuszczalności ograniczeń prawa do sądu wyznacza art. 77 ust 2 Konstytucji RP, który zakazuje zamykania drogi sądowej dochodzenia naruszonych wolności. Ograniczenia (opisane w art. SI ust- 3 Konstytucji RP) nie mogą całkowicie wyłączyć drogi sądowej. Nie mo na w drodze ustawowej pozbawiać obywatela jego praw i wolności w odniesieniu do jego statusu materialno - prawnego, ale tak e nie mo na pozbawiać go prawa do stosowania względem niego procedur zapewniających formalną ochronę tych praw. Podmiotem konstytucyjnego prawa do sądu jest ka da osoba fizyczna, będąca zarówno obywatelem polskim, jak i cudzoziemcem, a tak e osoba prawna, a więc wszystkie podmioty występujące w obrocie prawnym. Z brzmienia art. 45 ust 1 i art. 77 ust 2 Konstytucji RP wynika, e prawo do sądu obejmuje „sprawy" dotyczące obywateli oraz innych podmiotów tego prawa. Prawo do sądu przysługuje podmiotom prawa publicznego tylko wtedy, gdy nie występują one jako organy władzy publicznej, lecz gdy poszukują ochrony swych praw na gruncie prawa prywatnego. Przepisy konstytucji określają szeroko podmiotowy zakres prawa do sądu. Prawo do sądu ma bowiem „ka dy" (art. 45 ust 1 Konstytucji RP), a „nikomu" (nawet w drodze ustawy) nie mo na zamykać drogi sądowej (art. 77 ust 2 Konstytucji RP). Pojęcie „sprawy" objęte prawem do sądu nie zostało określone w sposób jednoznaczny (w doktrynie i w orzecznictwie). Poszczególne gałęzie prawa posługują się tym określeniem w ró nych znaczeniach. Do istoty wymiaru sprawiedliwości nale y rozstrzyganie sporów prawnych (sporów ze stosunków prawnych). Prawo do sądu to prawo do sądu niezawisłego, w którym wyodrębniony jest przedmiot sporu, a struktury sądu pozostają w pełni samodzielne (niezale ne), zaś sędziowie orzekają wyłącznie na podstawie ustaw i Konstytucji oraz zgodnie z własnym sumieniem. Prawo do sądu oznacza tak e, e ka dy podmiot praw i wolności ma nieskrępowany dostęp do procedur pozwalających zaskar yć ka de ostateczne rozstrzygnięcie organu państwowego, pochodzące od władzy ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej, ze względu na niezgodność tego orzeczenia z ustanowionymi w Konstytucji prawami i wolnościami
-26-

16. Środkiem ochrony praw i wolności jest ochrona sądowa, przewidziana w art. 77 ust. 2 Konstytucji RP, stanowiącym, i „ustawa nie mo e nikomu zamykać drogi sądowej dochodzenia naruszonych wolności i praw". Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (będąca częścią krajowego porządku prawnego) w art. 6 ust 1 równie stwierdza, e „ka dy ma prawo do sprawiedliwego i publicznego rozpatrzenia jego sprawy w rozsądnym terminie przez niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony ustawą przy rozstrzyganiu o jego prawach i obowiązkach o charakterze cywilnym". Odstępstwo od tej zasady jest dopuszczalne tylko na podstawie wyraźnego postanowienia konstytucyjnego. Ustawodawca tzw. zwykły nie mo e w sposób arbitralny nikogo pozbawiać prawa do sądu. Na kształt prawa do sądu składają się tak e dyspozycje: art. 173 Konstytucji RP, głoszącego niezale ność sądów i trybunałów oraz art. 177 Konstytucji RP, wprowadzającego domniemanie właściwości sądów powszechnych we wszystkich sprawach z wyjątkiem spraw ustawowo zastrze onych dla właściwości innych sądów. 17. Zasada prawa do sądu jest dyrektywą tworzenia prawa i dyrektywą interpretacyjną. Trzy zasadnicze elementy składają się na prawo do sądu: po pierwsze, prawo dostępu do sądu, czyli prawo uruchomienia procedury przed sądem, jako organem niezale nym, bezstronnym i niezawisłym; po drugie, prawo do jawnego rozpoznania sprawy w odpowiednio ukształtowanej procedurze sądowej bez nieuzasadnionej zwłoki, zwłaszcza zgodnie z wymogami sprawiedliwości; po trzecie, prawo do sprawiedliwego wyroku sądowego, czyli prawo do uzyskania wią ącego rozstrzygnięcia danej sprawy przez sąd. Pojęcie sądu i drogi sądowej oraz pojęcie wymiaru sprawiedliwości są związane z art. 175 ust l Konstytucji RP (wymiar sprawiedliwości w Rzeczypospolitej Polskiej sprawują Sąd Najwy szy, sądy powszechne, sądy administracyjne oraz sądy wojskowe), podkreślając, i sądowy wymiar sprawiedliwości jest integralnie związany z gwarantowanym konstytucyjnie prawem do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP) oraz z konstytucyjnym zakazem zamykania drogi sądowej dochodzenia naruszonych wolności lub praw (art. 77 ust. 2 Konstytucji RP). Konstytucja nie określa w drodze jakich procedur i przed jakim sądem ma być realizowana ochrona naruszonych praw i wolności. Statuując (art. 78 Konstytucji RP) prawo stron do zakwestionowania rozstrzygnięć podjętych w postępowaniu sądowym bądź administracyjnym, posłu ono się ogólnym sformułowaniem „zaskar enie", nie precyzując charakteru i właściwości środków prawnych słu ących urzeczywistnieniu tego prawa. Ogólne pojęcie „zaskar enie" obejmuje zakresem ró ne, specyficzne dla danej procedury, środki prawne, których cechą jest uruchomienie weryfikacji orzeczenia bądź decyzji.
-27-

ROZDZIAŁ | Z4G40A7EVZ4 WPROWADZAJĄCE

4. System organów ochrony prawnej

18. Prawo do rzetelnego procesu sądowego obejmuje praworządne, jawne i sprawiedliwe rozpoznanie sprawy przy respektowania elementarnych standardów prawno - proceduralnych. Konstytucja ustanawia w tym wymiarze fundamentalne zasady postępowania przed sądem: po pierwsze, zasada jawności (art. 45 Konstytucji RP); po drugie, zasada nullum crimen sine legę - nulla poena sine legę (art. 42 ust 1 Konstytucji RP); po trzecie, zasada prawa do obrony (art. 42 ust 2 Konstytucji RP); kontradyktoryjność to równie prawo do obrony. 4. System organów ochrony prawnej 1. Problematyka ochrony prawnej oraz zagadnienia organizacji ustrojowej i funkcjonalnej organów ochrony prawnej wymagają uprzedniego objaśnienia podstawowych pojęć, a tak e dokonania określonej systematyzacji czy klasyfikacji organów ochrony prawnej. Problematyka organów państwowych stanowi jedno z istotnych zagadnień praworządnego państwa. Podstawy prawne dotyczące ustroju, organizacji, struktur i funkcjonowania organów państwa stanowią materię konstytucyjną, bo przecie chodzi o sprawowanie władzy politycznej w państwie. 2. Podejmując najpierw zagadnienie definicji organu ochrony prawnej trzeba zwrócić uwagę, e w doktrynie wypracowano pewne teorie organu. Zgodnie z teorią organiczną osoba prawna jest bytem realnym, ukształtowanym na podobieństwo organizmu biologicznego (z własnymi organami i wolą), a w konsekwencji - z pełną zdolnością do działań prawnych. Państwo natomiast jest osobą prawną działającą poprzez swoje organy. 3. Pojęcie organu państwowego nie jest ujmowane jednolicie. Przyjmuje się, e organ państwowy to jednostka lub zespół osób zorganizowany stosownie do powierzonych mu kompetencji, powoływany na podstawie prawa i wyposa ony w uprawnienia władcze wynikające z charakteru władzy państwowej. Wszystkie organy państwowe powoływane są na podstawie przepisów prawa, które określają sposób ich powoływania, zakres kompetencji, prawne formy działania oraz powiązania z innymi organami państwowymi. Wyra a to art. 7 Konstytucji RP: Organy władzy publicznej działają na podstawie i w granicach prawa". 4. Konieczne jest zró nicowanie pojęciowe. Inaczej zorganizowane i wyposa one są organy wymiaru sprawiedliwości, inaczej organy ścigania, organy korporacyjne czy organy kontroli.

Mo liwość stosowania przez organy państwa środków wynikających z władczych funkcji państwa, (tj. przymusu państwowego), jest cechą charakterystyczną, właściwa jedynie organom państwa, która odró nia organy państwa od instytucji społecznych. 5. Nale y odró nić dwa pojęcia: pojęcie aparatu państwa jako zbioru organów państwa powiązanych organizacyjnie i funkcjonalnie oraz pojęcie obsługujących je urzędów. Urząd jest strukturą pomocniczą organu państwowego odpowiednio zorganizowaną i wyposa oną w środki techniczne umo liwiające przygotowanie i realizację decyzji organu. 6. Przyjmując, e istotę ochrony prawnej stanowi rozstrzyganie konfliktów prawnych pod warunkiem, e zostało powierzone przez ustawodawcę specjalnie do tego celu powołanym organom (które są wyodrębnione organizacyjnie i wyposa one w odpowiednie prerogatywy, a tak e posiadające swobodę w podejmowaniu decyzji) trzeba uznać, e nie będzie stanowiła ochrony prawnej działalność organów administracji, albowiem one nie zostały powołane w celu wykonywania ochrony prawnej, tylko w celu zarządzania7. Organy ochrony prawnej mają do spełnienia konkretne funkcje. Celem działania organów ochrony prawnej jest wypełnianie funkcji praworządnościowej, sprawiedliwościowej, ochronnej i gwarancyjnej. Funkcja sprawiedliwościowa jest odpowiednikiem zało enia moralnego, zgodnie z którym trzeba ka demu dać co mu się nale y oraz karać zło, a nagradzać dobro. Funkcja ochronna ma na celu ochronę dóbr i wartości uznawanych za wa ne w społeczeństwie. Funkcja gwarancyjna zabezpiecza wykonywanie nało onego obowiązku przez organy ochrony prawnej, jakim jest zapewnienie ochrony jednostce przed dowolnym działaniem władzy publicznej. 8. Stratyfikacja organów ochrony prawnej wymaga przeprowadzenia określonej ich klasyfikacji. W zale ności od-rodzaju sprawowanej ochrony wyró nia się cztery podstawowe grupy organów ochrony prawnej: 1)organy rozstrzygające, 2)organy pojednawcze (mediacyjne), 3)organy kontroli legalności i 4) korporacyjne organy pomocy prawnej. Organy rozstrzygające to organy specjalnie powołane do rozstrzygania konfliktów. Sąd jest organem państwowym, wyposa onym w niezale ność (a sędziowie w niezawisłość), powołanym specjalnie do sprawowania wymiaru sprawiedliwości. Organy mediacyjne czy pojednawcze to organy specjalnie powołane do rozwijania działalności pojednawczej. Działalność pojednawcza mo e
-29-

ROZDZIAŁ I:ZAGADNIENIAWPROWADZAJĄCE

5. Polityczno-prawna koncepcja trójpodziału władz

przybierać postać: pośrednictwa, rozjemstwa, polubownego załatwienia sprawy i kontroli przestrzegania prawa. Pośrednictwo jest działalnością prowadzoną przez podmiot, nie będący stroną w sporze, który podejmuje się negocjacji pomiędzy stronami konfliktu i odpowiedniego wpływania na strony w celu doprowadzenia do zawarcia ugody. Rozjemstwo jest działaniem w celu opracowania i przedstawienia stronom propozycji co do sposobu rozstrzygnięcia. Kontrola przestrzegania prawa polega na badaniu zachowania się określonych podmiotów pod kątem jego zgodności z obowiązującym prawem. Organami kontroli legalności są organy specjalnie powołane do wykonywania kontroli. Kontrola mo e być sprawowana jako funkcja główna albo jako funkcja uboczna czy jako jedna z wielu funkcji organu powołanego specjalnie do sprawowania kontroli (NIK albo KRRiT). Organy pomocy prawnej to organy czy ściślej korporacje, które mają udzielać pomocy w załatwianiu spraw, wynikających na de przestrzegania prawa. Nale ą do nich obecnie trzy główne instytucje świadczące obsługę i pomoc prawną: adwokatura, notariat i radcostwo prawne. 9. Mo na dokonać klasyfikacji organów ochrony prawnej równie według innych kryteriów. Wchodzi tu w rachubę kilka punktów odniesienia. Przyjmując za podstawę podziału dziedzinę prawa, w której organy te uprawnione są działać, wyró nić mo na: sądy powszechne, sądy szczególne i Sąd Najwy szy, jak równie sądy polubowne, a tak e organy niesądowe. Przyjmując za podstawę kryterium udziału czynnika społecznego w składzie organów ochrony prawnej wyró niamy: organy o charakterze urzędniczym (np. prokuratury), organy o składzie mieszanym, (np. izby morskie), jak równie organy składające się wyłącznie z przedstawicieli czynnika niezawodowego (np. sądy polubowne). Mo na przeprowadzić klasyfikację organów ze względu na podstawy prawne ich powoływania i w związku z tym kryterium podziału, organy mo na podzielić na konstytucyjne (np. sady) i ustawowe (np. prokuratury), uwzględniając źródło prawne legitymujące powstanie organu, (czy organ opiera swą egzystencję na normie konstytucyjnej, czy te na normach ustawowych). Mo na dokonać klasyfikacji organów ze względu na ich strukturę albo sposób powoływania i dlatego mo na wyró nić: 1) organy jednoosobowe lub wieloosobowe albo 2) organy do ywotnie i czasowe, a tak e: 3) organy stałe i periodyczne. Mo na dokonać klasyfikacji organów ze względu na kryterium ich kompetencji i w związku z tym wydzielić organy cywilne, wojskowe, administracyjne, sądowe itp., albo mo na te wydzielić organy zwyczajne i specjalne, a tak e organy decydujące i opiniodawcze. O pierwszych mówimy wtedy, gdy
-30-

organ decyduje o przejściu do skutku danego aktu. Organy doradcze to te, których wypowiedzi nie wią ą organów decydujących. 10. Przeprowadzone uprzednio systematyzacje organów ochrony prawnej nie mają w zasadzie większego znaczenia merytorycznego, lecz jedynie stanowią próbę uporządkowania podstawowych pojęć. Prezentację organów ochrony prawnej nale y przyprowadzać głównie w oparciu o ukazane na wstępie kryteria, to znaczy nale y wydzielić organy sądowe, organy kontroli, organy ścigania karnego, organy pomocy i obsługi prawnej oraz tzw. organy wspomagające ochronę prawną (inspekcje, stra e, słu by). Wszystkie te organy tworzą system organów ochrony prawnej oraz pomocy i obsługi prawnej. Szczególną wszelako rolę spełniają organy władzy sądowniczej.

5. Polityczno-prawna koncepcja trójpodziału władz

1. Obowiązująca w państwie zasada trójpodziału władzy polega na tym, e w państwie rozgranicza się trzy rodzajowo odmienne kierunki jego działalności, które są od siebie niezale ne oraz mają rozgraniczone kompetencje. Art. 10 Konstytucji RP z 1997 r. głosi, e ustrój Rzeczypospolitej Polskiej opiera się na podziale i równowadze władzy ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej. Władzę ustawodawczą sprawują Sejm i Senat, władzę wykonawczą Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej i Rada Ministrów, a władzę sądowniczą sądy i trybunały. Organy władzy ustawodawczej, czyli organy prawodawcze (zwane równie legislatywą) upowa nione są do tworzenia prawa. Organy władzy wykonawczej (nazywane egzekutywą) to organy, których zadaniem jest zarządzanie czyli organizowanie praktycznej realizacji zadań państwa w ró nych dziedzinach ycia społecznego. Organy te realizują zadania wyznaczone w ustawach oraz w formach przez ustawy przewidzianych. Organy władzy sądowniczej są organami niezale nymi od organów władzy prawodawczej i wykonawczej, którym powierzono rozstrzyganie sporów prawnych na podstawie obowiązujących norm prawnych. Wa nym elementem zasady trójpodziału władzy jest tzw. system hamulców i równowagi, zwany równie systemem wzajemnego hamowania się i równowa enia władz. Zasadą rządzącą stosunkami pomiędzy trzema władzami jest zasada równości poszczególnych władz, co oznacza, e ka da władza powinna mieć instrumenty, które pozwalają jej powstrzymywać czy hamować działanie pozostałych władz.
-31-

ROZDZIAŁ I: lAGADKtESLK WPROWADZAJĄCE

6- Specyfika władcy sądowniczej

2. Podejmując próbę ustalenia rodowodu ideologicznego zasady trój podziału władz trzeba nawiązać do doktryny filozoficznej myślicieli czasów Oświecenia. Uwzględnić w tej materii nale y przede wszystkim twórców tej doktryny, którymi byli J. Locke i Ch.Monteskiusz. 3. John Locke (1643-1704) filozof angielski, przedstawiciel empiryzmu genetycznego i liberalizmu, zajmował się praktycznie teorią poznania i stworzył aparat pojęciowy, będący podstawą wielu systemów filozoficznych (od empiryzmu po fenomenologię). Największym dokonaniem Locka było opracowanie teorii rządów demokratycznych, która do dzisiaj jest podstawą funkcjonowania wszystkich zachodnich państw demokratycznych: (Two Treatises of dvii Government). Zdaniem J. Locke"a, umowa społeczna powinna być jasno zawarta w konstytucji. Umowa ta stanowić musi podstawowe prawo danej wspólnoty. Warunkiem sprawnego funkcjonowania takiej społeczności muszą być rządy prawa -czyli uznanie, e wspólnota ma prawo u yć siły przeciw swojemu członkowi dopiero wówczas gdy naruszy on prawo. Warunkiem było równie stworzenie systemu, w którym władza wykonawcza, zajmująca się zarządzaniem spraw wspólnoty musiała być tak e wybierana na zasadzie ugody wszystkich jej członków np.: poprzez wybory. Umowa społeczna na podstawie której władza państwowa osiąga charakter powszechnej, oznacza, e ludzie ustanawiają rząd za obopólną zgodą, który jest przedstawicielem całego ludu, w związku z czym przejmuje władzę zwierzchnią nad danym społeczeństwem, zaś lud jest zobowiązany na mocy umowy przestrzegać ustanowionego przez rządzących prawa W dziele „Dwa traktaty o rządzie" J. Locke przedstawił koncepcję, która zakładała istnienie następujących sfer działania państwa: stanowienie praw (władza prawodawcza), -wykonywanie praw (władza wykonawcza rządzenie i wymiar sprawiedliwości) , obrona wspólnoty od zewnątrz, - władza federacyjna (polityka zagraniczna). 4. Charles Monteskiusz (1689-1755) rozwinął koncepcję J. Locke'a. Ch. Monteskiusz dokonał oceny znanych mu ustrojów politycznych. Kryterium systematyki były: natura rządu, czyli to, co określa istotę państwa oraz zasada, czyli to, co określa jego działanie. Według Monteskiusza istnieją trzy rodzaje ustroju politycznego: republikański, monarchistyczny i despotyczny. Republika mo e przybrać dwie postacie: demokratyczną, kiedy władza nale y do ludu; arystokratyczną gdy władza nale y do pewnej grupy ludzi. Dla Monteskiusza demokracja to struktura nie realna. Zasadami demokracji są cnota i skromność. Cechy te są tak rzadkie,
-32-

e nie mogą się stać podstawą władzy suwerennego ludu. Ponadto demokracja zakłada równość praw. Nie ma takiej równości poniewa z samej natury tego ustroju wynika potrzeba ustanowienia cenzusu majątkowego. W dziele „O duchu praw" wyró nił on w ka dym państwie trzy obszary aktywności, którym odpowiadają trzy władze: prawodawcza (legislatywa), wykonawcza (egzekutywa) i sądownicza. W państwie, w którym ma być zapewniona wolność polityczna, władze powinny być rozdzielone, Legislatywa powinna być przekazana parlamentowi jako przedstawicielowi społeczeństwa, a jej istotą winno być stanowienie prawa; egzekutywa miała nale eć do monarchy, który wykonywałby prawa przy pomocy ministrów; natomiast władzę sądowniczą miały sprawować niezawisłe, wybierane na krótkie kadencje Trybunały, a jej zadaniem było rozstrzyganie konkretnych spraw na podstawie ogólnie sformułowanych norm. W teorii Monteskiusza te trzy rodzaje władzy miały być sprawowane przez odrębne organy, niezale nie od siebie w zakresie wykonywania powierzonych im zadań. Istota tych stosunków miała polegać na kontroli i wzajemnym hamowaniu się tak, aby jedna władza nie mogła stanąć nad drugą, albo wejść w jej kompetencje. Zasada równowa enia się władz była naczelnym postulatem ustrojowym Monteskiusza. Tak, więc wolność mo e być realizowana przez system polityczny, w którym obowiązuje zasada podziału władz, kiedy sądy są niezawisłe, a poszczególne władze wzajemnie się równowa ą (hamują). Monteskiusz rozpatrywał kwestię wzajemnej równowagi władzy ustawodawczej i wykonawczej. Trzeba podkreślić, e Monteskiusz sformułował kardynalną zasadę funkcjonowania nowoczesnego państwa, a mianowicie postulat efektywnego rządzenia państwem opartego na prawie.

6, Specyfika władzy sądowniczej 1. Specyfika władzy sądowniczej wywodzi się z zasady trójpodziału władz, która zakłada wyodrębnienie władzy sądowniczej. Znaczenie podstawowe ma niezale ność władzy sądowniczej od legislatywy i egzekutywy, (art. 173 Konstytucji). Struktura władzy sądowniczej nie ma w Polsce jednolitego charakteru. Art. 10 ust. 2 Konstytucji zalicza do tej władzy sądy i trybunały, a ta ogólna wskazówka znajduje rozwinięcie w rozdziale VIII Konstytucji, zatytułowanym Sądy i Trybunały. W rozdziale tym zawarte są regulacje dotyczące sądów, Trybunału Konstytucyjnego i Trybunału Stanu. Władza sądownicza obejmuje tym samym dwa niezale ne od siebie segmenty, sądy,
-33-

ROZDZIAŁ I: ZAGADNIENIA WPROWADZAJĄCE

6. Specyfika władcy sądounńaej

które tworzą system powiązanych organów, oraz dwa trybunały, które pozostają wydzielone poza system sądów i niezale nie względem siebie. 2. Wskazywano uprzednio, e klasycznym i ugruntowanym rodzajem ochrony prawnej jest wymiar sprawiedliwości, rozumiany jako spełnianie czynności jurysdykcyjnych. Polegają one na zbieraniu dowodów i ustalaniu stanu faktycznego spraw oraz na wydawaniu orzeczeń. Chodzi o ustalanie która norma prawna ma zastosowanie do zaistniałych okoliczności i orzeczenie o konsekwencjach zastosowania prawa. Jest to wo ące rozstrzyganie sporów prawnych. Wymiar sprawiedliwości charakteryzuje się stosowaniem środków przymusu państwowego (prawnego) do sytuacji konfliktowej. 3. Wymiar sprawiedliwości uznaje się za określony i charakteryzujący się szczególnymi właściwościami kierunek działalności państwa. Wątpliwości powstają natomiast przy próbie wyodrębnienia kryteriów rozgraniczających wymiar sprawiedliwości od innych sfer działania państwa. Przypomnieć trzeba, e pojęcie i zakres wymiaru sprawiedliwości nale y rozpatrywać na płaszczyźnie podmiotowej, przedmiotowa oraz mieszanej. Ustalenie desygnatów pojęcia „wymiar sprawiedliwości,, wymaga uwzględnienia ró nych kryteriów. Jednym z nich jest kryterium rodzaju rozstrzyganych spraw, zgodnie z którym wymiar sprawiedliwości oznacza wszelką działalność polegającą na rozstrzyganiu sporów ze stosunków prawnych w imieniu państwa. Uwzględnia się istotę wymiaru sprawiedliwości od strony treści i przedmiotu działalności, (zwanej wymiarem sprawiedliwości). Kryterium charakteru organu, czyli rodzaju podmiotu prowadzącego wymiar sprawiedliwości (ujęcie podmiotowe), wymaga uwzględnienia, e wymiar sprawiedliwości jest działalnością niezale nych sadów. Art. 175 ust.l i2 Konstytucji RP określa wymiar sprawiedliwości poprzez wskazanie, e: „Wymiar sprawiedliwości w RP sprawują Sąd Najwy szy, sądy powszechne, sądy administracyjne oraz sądy wojskowe. Sąd wyjątkowy lub tryb doraźny mo e być ustanowiony tylko na czas wojny". Zwolennicy tzw. teorii mieszanej łączą kryterium podmiotowe z przedmiotowym. Koncepcja mieszana zakłada, e wymiarem sprawiedliwości jest działalność sądów w zakresie rozstrzygania konfliktów prawnych z ró nych dziedzin prawa. 4. Wymiar sprawiedliwości stanowi najwa niejszy segment ochrony praw nej, która realizowana jest przez sądy państwowe w postaci orzekania o skut-

kach prawnych badanego stanu faktycznego. Wymiar sprawiedliwości jest ukształtowany według pewnych zasad ustrojowych, które zostały wymienione w Konstytucji RP z 1997 r. Podnieść trzeba, e nale ą do nich: po pierwsze zasada: niezawisłości sędziów, która zapewnia niezale ność bytu sądownictwa i zakazuje ingerencji z zewnątrz na sędziego dla uzyskania określonego rozstrzygnięcia sprawy. Zasada niezawisłości sędziowskiej została wyraona w art. 178 Konstytucji RP („Sędziowie w sprawowaniu swojego urzędu są niezawiśli i podlegają tylko Konstytucji oraz ustawom"), po drugie: zasada niezale ności sądów i trybunałów, która zapewnia wyodrębnienie od innych organów państwowych poprzez oddzielenie sądownictwa od organów innych władz, po trzecie: zasada jednolitości sądów, która zakłada, e struktura sądów jest jednolita, po czwarte: zasada instancyjności postępowania sądowego, która zakłada przeprowadzenie postępowania w danej sprawie w kilku instancjach, po piąte: zasada jawności rozprawy, wyra ona w art 45 ust. 2 Konstytucji RP ma zastosowanie do wszystkich rozpraw prowadzonych w ramach postępowań sądowych. „Wyłącznie jawności rozprawy mo e nastąpić ze względu na moralność, bezpieczeństwo państwa i porządek publiczny oraz ze względu na ochronę ycia prywatnego stron lub inny wa ny interes prywatny. Wyrok ogłaszany jest publicznie", po szóste: zasada udziału obywateli w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości, zgodnie z konstytucyjnym upowa nieniem zawartym w art. 182 Konstytucji RP: „Udział obywateli w sprawowaniu sprawiedliwości określa ustawa". Zasada ta równie została określona w ustawie prawo o ustroju sądów powszechnych (art. 4 § 1 - W sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości obywatele biorą udział przez uczestnictwo ławników w rozpoznawaniu spraw przed sądami w pierwszej instancji, chyba, e ustawy stanowią inaczej), po siódme: zasada nadzoru jurysdykcyjnego Sądu Najwy szego nad działalnością sądów powszechnych i wojskowych, mająca na celu rn.in. zapewnienie zgodności z prawem oraz jednolitości orzecznictwa (art. 1 ust. 1 pkt. 1 lit a u SN). 5. Koncepcja jednolitego sądownictwa powszechnego ukształtowała się na gruncie francuskim. (Konstytuanta i prawodawstwo napoleońskie). Kanon tego rodzaju sądownictwa przyjął się w całej Europie, Chodzi o suwerenność władzy sądowniczej oraz niezale ność organizacyjną sądów i niezawisłość sędziów a tak e elementarne pryncypia proceduralne. 6. W Polsce obowiązująca Konstytucja RP zakłada dualizm władzy sądowniczej, którą sprawują sądy i trybunały. Mają one monopol władzy sądowniczej. Na gruncie obowiązującej Konstytucji wymiar sprawiedliwości sprawują tylko sądy; „Trybunały będąc organami władzy sądowniczej nie sprawują wymiaru sprawiedliwości w ścisłym rozumieniu tego pojęcia z przyczyn ustrojowo - funkcjonalnych.
-35-

-34-

ROZDZIAŁ IJ. SADOWT WYMIAR SPRAWIEDLIWOŚCI

/. Ustrój wymiaru sprawiedliwości

ROZDZIAŁ II. SĄDOWY WYMIAR SPRAWIEDLIWOŚCI

ści stanowi bowiem kwalifikowaną postać ochrony prawnej sensu stricto. Jest więc szczególnym rodzajem ochrony prawnej, wyró niającym się wzmo onymi gwarancjami bezstronnego rozstrzygania, w postaci niezawisłości orzekania oraz szczegółowego uregulowania postępowania, stwarzającego dla stron gwarancje obrony ich praw podczas rozstrzygania konfliktu. 4. Zwolennicy tzw. teorii mieszanej łączą kryterium podmiotowe z przedmiotowym. Uznają oni, e definicja podmiotowa jest nieprzydatna dlatego, e wyznacza zakres pojęcia wymiaru sprawiedliwości zbyt szeroko, w następstwie czego za wymiar sprawiedliwości nale y uznać tak e np. działalność sądów w postaci prowadzenia ksiąg czy rejestrów. Przyjmują oni za podstawę kryterium podmiotowe, którego zakres ograniczają kryterium przedmiotowym. Wymiarem sprawiedliwości jest więc działalność sądów w zakresie przekazanego na mocy ustawy rozstrzygania konfliktów prawnych z ró nych dziedzin prawa. 5. Ze względu na rodzaj stosunków prawnych, z których wynikają spory, rozró nia się wymiar sprawiedliwości w sprawach cywilnych i karnych. Wymiarem sprawiedliwości jest tak e rozstrzyganie konfliktów ze stosunków administracyjno prawnych, w których jedną ze stron jest organ administracji państwowej, wyposa ony w uprawnienia władcze. Wymiarem sprawiedliwości mo na nazwać równie rozstrzyganie, tzw. sporów kompetencyjnych - sporów o właściwość między ró nymi organami państwowymi. Nie stanowi wymiaru sprawiedliwości działalność organów sądowych, nie polegająca na rozstrzyganiu konfliktów, np. prowadzenie ksiąg wieczystych czy rejestracja podmiotów ani te działalność organów pozasądowych, choćby organy te na zasadzie szczególnego upowa nienia orzekały np. w sprawach cywilnych. 6. Wśród ró nych wypowiadanych poglądów w doktrynie, np. S. Włodyka definiuje organy wymiaru sprawiedliwości: 1) w znaczeniu wę szym (sensu stricto), jako organy rozstrzygające (orzekające) - sądy (ujęcie podmiotowe) lub jako wszelkie organy sprawujące wymiar sprawiedliwości, tzn. sądy i organy quasi - sądowe (ujęcie przedmiotowe); oraz 2) w znaczeniu szerszym (sensu largo), jako organy współdziałające z organami wymiaru sprawiedliwości sensu stricto w toku postępowania przed tymi organami. Mogą występować w charakterze rzeczników interesu społecznego (w obronie prawa w znaczeniu przedmiotowym), bądź rzeczników interesów indywidualnych (w obronie praw w znaczeniu podmiotowym). Rzecznikami interesu społecznego są organy kontroli legalności, tj. prokuratura, rzecznicy interesu publicznego. Rzecznikami interesów indywidualnych są adwokaci, radcowie prawni.
-37-

1. Ustrój wymiaru sprawiedliwości

1. Klasycznym rodzajem ochrony prawnej w państwie jest wymiar sprawiedliwości, najogólniej rozumiany jako spełnianie czynności jurysdykcyjnych, to jest zbieranie dowodów i ustalanie stanów faktycznych spraw oraz wydawanie orzeczeń, czyli ustalanie, która norma prawna ma zastosowanie do okoliczności mających znaczenie prawne. Jest to działalność państwa, polegająca na Wią ącym rozstrzyganiu sporów prawnych. Wymiar sprawiedliwości charakteryzuje się przy tym stosowaniem środków przymusu państwowego w realizacji procesu stosowania prawa. 2. Zdefiniowanie określenia „wymiar sprawiedliwości" wymaga uwzględnienia ró nych kryteriów. Jednym z nich jest przedmiotowe kryterium rodzaju rozstrzyganych spraw. Wymiar sprawiedliwości oznacza wtedy działalność polegającą na rozstrzyganiu sporów ze stosunków prawnych, na podstawie norm prawnych, dokonywaną w imieniu państwa. W rym ujęciu przedmiotowym uwzględniana jest istota wymiaru sprawiedliwości wyłącznie 1 punktu widzenia treści i przedmiotu działalności. Przedmiotowe (materialne) rozumienie pojęcia wymiaru sprawiedliwości wymaga jeszcze rozró nienia sądowego i pozasądowego (quasi-sądowego). Część sporów, z dziedziny prawa cywilnego, mo e być rozpoznawana przez pozasądowe organy ochrony prawnej, jakimi są sądy polubowne. 3. Stosuje się równie kryterium charakteru organu, czyli rodzaju podmiotu prowadzącego działalność w postaci sprawowania wymiaru sprawiedliwości. Jest to ujęcie podmiotowe (formalne), zgodnie z którym wymiar sprawiedliwości to działalność niezale nych sądów. Potwierdzeniem takiego rozumienia wymiaru sprawiedliwości jest dyspozycja art. 175 Konstytucji RP. W przepisie tym ustawodawca dokonał określenia wymiaru sprawiedliwości poprzez wyliczenie podmiotów go sprawujących, a nie poprzez wskazanie zakresu przedmiotowego działania organów wymiaru sprawiedliwości. W kwestii dlaczego jedynie sądowe rozstrzyganie sporów stanowi wymiar sprawiedliwości trzeba wyeksponować rozwiązanie upatrujące istotę wymiaru sprawiedliwości w sposobie rozstrzygania sporów. Wymiar sprawiedliwo- 36 -

ROZDZIAŁ U. SADOWY WYMIAR SPRAWIEDLIWOŚCI

1. Ustrój wymiaru sprawiedliwości

Inni autorzy, np. W.Berutowicz i J. Mokry, określają wymiar sprawiedliwości jako najwa niejszą część ochrony prawnej przez orzekanie o skutkach prawnych określonych stanów faktycznych, a urzeczywistnianą przez sądy państwowe. 7. Wymiar sprawiedliwości stanowi najwa niejszy segment, ochrony prawnej, która realizowana jest przez sądy państwowe w postaci orzekania o skutkach prawnych określonych stanów faktycznych. Wymiar sprawiedliwości w sprawach karnych polega na stosowaniu represji karnej, w sprawach cywilnych zaś na rozstrzyganiu sporów o prawa podmiotowe osób fizycznych i prawnych. 8. W celu zapewnienia sprawnego wykonywania ochrony prawnej przez rozstrzyganie konfliktów prawnych, wymiar sprawiedliwości jest zdeterminowany przez pewne zasady ustrojowe, które zostały wyeksponowane w Konstytucji RP z 1997 r. Nale ą do nich: Po pierwsze, zasada niezawisłości sędziów, która zapewnia rację niezale nego bytu sądownictwa. Niezawisłość sędziowska zakazuje jakichkolwiek ingerencji z zewnątrz lub prób wywierania nacisku na sędziego dla uzyskania określonego rozstrzygnięcia sprawy. Zapewnia się neutralność sędziego gwarantując tym samym obiektywność orzeczenia. Zasada niezawisłości sędziowskiej została wyra ona w art. 178 Konstytucji RP („Sędziowie w sprawowaniu swojego urzędu są niezawiśli i podlegają tylko Konstytucji oraz ustawom"). Niezawisłość sędziowską zapewniają liczne gwarancje konstytucyjne i ustrojowe. Gwarancje te mo na usystematyzować w pewien wyraźny sposób. Chodzi tutaj w szczególności: a) o gwarancje o charakterze organizacyjnym, którymi są: oddzielenie organizacyjne sądów od organów innych władz oraz ustawowe określenie zakresu jurysdykcji poszczególnych sądów, jak równie o wyposa enie sądów przez państwo w odpowiednie środki umo liwiające prawidłowe wypełnianie ich funkcji, b) o gwarancje o charakterze funkcjonalnym, którymi są: zakaz ingerencji organów innych władz w orzecznictwo sądów (wyjątek stanowi prawo łaski, przysługujące Prezydentowi i amnestia, którą dysponuje Sejm), zakaz wydawania ustaw z mocą wsteczną, pozostawienie wyłącznie sądowi decyzji o właściwości rzeczowej w sprawie (sąd sam decyduje czy przedło ona sprawa nale y do jego kompetencji), c) o gwarancje o charakterze procesowym, którymi są: jawność postępowania sądowego, tajność narady sędziowskiej, kolegialność orzekania, swobodna ocena dowodów, instytucja ustawowego wyłączenia sędziego od udziału w konkretnej sprawie, d) o gwarancje dotyczące pozycji zawodowej sędziego, którymi są: ustawowe określenie wymogów, jakie powinni spełniać kandydaci na sędziów poszczególnych sądów i trybunałów (wykształcenie prawnicze i
-38-

odpowiednia aplikacja zawodowa, minimalny wiek 29 lat, doświadczenie, pełnia praw obywatelskich i cywilnych, nieskazitelny charakter), zapewniające z jednej strony odpowiednie kwalifikacje zawodowe i moralne sędziego, a z drugiej strony swobodę ubiegania się o uzyskanie urzędu pr^ez ka dego, kto spełnia określone prawem warunki); immunitet sędziowski uniemo liwiający, bez uprzedniej zgody sądu określonego w ustawie, pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej ani pozbawienie wolności, zatrzymanie lub aresztowanie; apolityczność sędziego, gwarantowana zakazem przynale ności do partii politycznych, związków zawodowych, a tak e prowadzenia działalności publicznej nie dającej się pogodzić z zasadami niezale ności sądów i niezawisłości sędziów; zapewnienie materialnej niezale ności sędziom (stosownie do godności urzędu i zakresu obowiązków). Po drugie, zasada niezale ności sądów i trybunałów zapewnia ich wyodrębnienie od innych organów państwowych poprzez realizację trzech przesłanek: oddzielenie sądownictwa od organów innych władz, zakaz zmieniania lub uchylania orzeczeń" sądowych przez inne organy władzy publicznej (z wyjątkiem prawa łaski i amnestii), dopuszczalność ingerencji innych władz jedynie w pozaorzeczniczą strefę działalności sądów (administracyjnym zwierzchnikiem sądów powszechnych jest minister sprawiedliwości) i tylko w przypadkach określonych w ustawie. Po trzecie, zasada jednolitości sądów zakłada istnienie trzech elementów: wszystkie sądy i trybunały wydają wyroki w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej, struktura sądów jest jednolita i określają ją: ustawa - prawo o ustroju sądów powszechnych, prawo o ustroju sądów wojskowych, prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawa o Sądzie Najwy szym, jednolitą podstawą wydawanych orzeczeń sądów (podobnie trybunałów) jest prawo. Związanie sędziów sądów powszechnych i Trybunału Stanu Konstytucją oraz ustawami szczegółowymi nie pozwala im rozstrzygać o zgodności ni szych aktów z Konstytucją (sędziowie Trybunału Konstytucyjnego związani są jedynie Konstytucją). Po czwarte, zasada instancyjności postępowania sądowego umo liwia przeprowadzenie postępowania w danej sprawie w kilku instancjach. Stanowi ona istotną gwarancję właściwego rozstrzygnięcia sprawy, bo pozwala wyeliminować ewentualne błędy i uchybienia popełnione w sądzie ni szej instancji. Po piąte, zasada jawności rozprawy wyra ona w art. 45 ust. 2 Konstytucji RP ma zastosowanie do wszystkich rozpraw prowadzonych w ramach postępowań sądowych, a publiczność procedowania gwarantuje bezstronność i obiektywizm. Po szóste, zasada udziału obywateli w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości, zgodnie z konstytucyjnym upowa nieniem zawartym w art. 182 Konstytucji RP, została określona w ustawie Prawo o ustroju sądów powszechnych w art. 4 § 1, który stanowi, e w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości obywatele biorą udział przez uczestnictwo ławników w rozpoznawaniu spraw
-39-

ROZDZIAŁ II. SĄDOWY WYMIAR SPRAWTEDLMOSCJ

1. Ustrój wymiaru sprawiedliwości

przed sądami w pierwszej instancji, chyba e ustawy stanowią inaczej), a tak e w art. 3 k.p.k. - „w granicach określonych w ustawie postępowanie karne odbywa się z udziałem czynnika społecznego". Zasada ta jest realizowana przez instytucję ławników, którzy w zakresie orzekania są niezawiśli i podlegają jedynie ustawom. Nie mogą oni jednak przewodniczyć rozprawę, ani wykonywać czynności poza rozprawą. Orzekają natomiast na równi z sędziami zawodowymi. Udział ławników w orzecznictwie sądowym przewidziany jest jedynie w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji (art. 4 § 1 u.s.p., art. 47 § 1 k.p.c. .art. 509 k.p.c. art. 28 § 1 k.p.k.). Przy rozstrzyganiu spraw ławnicy mają równe prawa z sędziami zawodowymi (art. 4 § 2 u.s.p.). Z pewnym uproszczeniem mo na stwierdzić, e w kwestii relacji strukturalnej sędziowskich składów zawodowych i składów mieszanych (tj. sędziowie zawodowi i ławnicy) ukształtowała się określona prawidłowość proceduralna. Chodzi o to, i ławnicy uczestniczą w kwestiach odnoszących się głównie do pierwszoinstancyjnego rozstrzygania spraw od strony faktycznej i ustalenia odpowiedzialności, a sędziowie zawodowi orzekają w sprawach odnoszących się głównie do kontroli orzeczeń i rozstrzygania w sprawach od strony prawnej. Podstawowym składem sądu pierwszej instancji (zgodnym z zasadą udziału czynnika społecznego) jest skład: jeden sędzia zawodowy i dwóch ławników (art. art. 47 § 1 k.p.c. art. 28 § 1 k.p.k.). W procesie karnym, w sprawach zagro onych karą do ywotniego pozbawienia wolności uczestniczy dwóch sędziów zawodowych i trzech ławników (art. 28 § 3 k.p.k.1. Z udziałem ławników sąd rozpatruje prośbę o ułaskawienie, nawet je eli m sprawie orzekał jednoosobowo (art. 562 k.p.k.). Od zasady udziału czynnika społecznego prawo przewiduje liczne wyjątki: np. art. 28 § 2 k.p.k. stanowi, e w sprawie szczególnie zawiłej sąd pierwszej instancji mo e postanowić o rozpoznaniu jej w składzie trzech sędziów (art. 28 § 2 k.p.k.), procedura cywilna prawo wyznaczenia trzyosobowego składu ze względu na szczególna zawiłość lub precedensowy charakter sprawy przyznaje prezesowi sądu. który wydaje w tym względzie zarządzenie (art. 47 § 4 k.p.c.). dyspozycji art. 47 § 1 i 3 k.p.c. wynika, e sprawy inne ni z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych oraz stosunków rodzinnych (z wyjątkiem alimentów) sąd pierwszej instancji rozpoznaje w składzie jednego sędziego chyba, e przepis szczególny stanowi inaczej; jednoosobowo (to jest bez udziału ławników) sąd mo e orzekać w postępowaniu uproszczonym i w trybie prywatnoskargowym (chyba, e prezes sądu ze względu na okoliczności sprawy uzna za celowe rozpoznanie sprawy w składzie jednego sędziego i dwóch ławników - (art. 476 § 1 .k.p.k. i art. 486 § 1 k.p.k.) oraz w trybie nakazowym (art. 500 § 4 k.p.k.)
• 40-

W postępowaniu apelacyjnym lub kasacyjnym sąd orzeka wyłącznie w składzie zawodowym (z wyłączeniem ławników). Po siódme, zasada nadzoru jurysdykcyjnego Sądu Najwy szego nad działalnością sądów powszechnych i wojskowych, ma ona na celu min. zapewnienie w ramach nadzoru zgodności z prawem oraz jednolitości orzecznictwa sądów powszechnych i wojskowych przez rozpoznawanie kasacji oraz innych środków odwoławczych (art. 1 pkt.1 lit. a uSN). SN (Izba Wojskowa) jest tak e sądem II instancji w odniesieniu do orzeczeń sądów wojskowych okręgowych (art. 655 §1 pkt.1 k.p.k.). Sąd Najwy szy ponadto podejmuje uchwały rozstrzygające zagadnienia prawne, a tak e rozpoznaje protesty wyborcze oraz stwierdza wa ność wyborów do Sejmu i Senatu oraz wyboru Prezydenta RP jak równie wa ność referendum ogólnokrajowego i referendum konstytucyjnego (art. 1 pkt.1 lit. b i pkt.2 uSN). 9. Wymiar sprawiedliwości jest sprawowany we wszystkich państwach prawa przez niezale ne sądy i niezawisłych sędziów. Wymiar sprawiedliwości jest działalnością wyłącznie sądów, które powołane są do sprawowania ochrony prawnej i rozstrzygania konfliktów prawnych. Zasadniczym powołaniem sądów jest orze kanie, a więc rozstrzyganie konfliktów prawnych w procesowym porządku. 10. Koncepcja jednolitego sądownictwa powszechnego ukształtowała się na gruncie francuskim. System europejskiego sądownictwa ukształtowała rewolucyjna Konstytuanta a zmodyfikowało go prawodawstwo napoleońskie. Wzorzec tego rodzaju sądownictwa przyjęty został następnie przez całą Europę. Wypracowana została zasadza suwerenności władzy sądowniczej, oraz niezale ności organizacyjnej sądowi niezawisłości sędziowskiej, jak równie określono elementarne pryncypia proceduralne, które obecnie uzewnętrzniają europejskie standardy prawidłowego procesu prawnego. 11. Obowiązująca Konstytucja RP zakłada dualizm władzy sądowniczej, którą sprawują sądy i trybunały. Te os tamie nie sprawują wszelako wymiaru sprawiedliwości w tradycyjnym rozumieniu tego pojęcia. W systemie sądownictwa wyodrębniono przy tym następujące rzeczowe segmenty: sądy powszechne i sądy administracyjne oraz sądy wojskowe. Sąd Najwy szy sprawuje nadzór judykacyjny nad orzecznictwem sądów, powszechnych i wojskowych 12. Trybunał Konstytucyjny i Trybunał Stanu nie sprawują w ścisłym znaczeniu wymiaru sprawiedliwości, gdy ta działalność została zarezerwowana na mocy art. 175 ust. 1 Konstytucji RP dla sądów.
-41-

ROZDZIAŁ II: SĄDOWY WYMIAR SPRAWIEDLIWOŚCI

/. Ustrój wymiaru sprawiedliwości

Trybunały stanowią jedynie element władzy sadowniczej. Potwierdza to art. 10 ust. 2 Konstytucji RP, zgodnie z którym wiedzę sądowniczą sprawują sądy i trybunały. Przeprowadzając wykładnie logiczną wskazanego przepisu stwierdza się, e sądy nie są równoznaczne z trybunałami, a więc trybunały nie są sądami w ścisłym rozumieniu, bo nie sprawują wymiaru sprawiedliwości. Gdyby były w rym względzie równoznaczne, to nieuzasadnione byłoby rozdzielanie obu instytucji. Sądy i trybunały, jako organy władzy sądownicze tworzą dwa niezale ne od siebie segmenty: sądy tworzą system wzajemnie powiązanych organów, a dwa trybunały zostały wydzielone poza system sądów i są względem siebie niezale ne. Instytucje te pomimo ró nic są przedstawicielami tej samej władzy. Mają one wszelako wiele wspólnych cech. Uwzględnić w tym zakresie trzeba., e: sądy i trybunały są władzą odrębną i niezale ną od innych władz (art. 173 Konstytucji RP) oraz. e sądy i trybunały wydają wyroki w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej (art. 174 Konstytucji RP). Uwzględnić trzeba równie , e zasada niezawisłości sędziowskiej odnosi się do sądów i trybunałów (art. 178 ust- 1. art. 195 ust. 1 i art. 199 ust. i Konstytucji RP), jak równie istnieje oparcie działalności władzy sądowniczej wyłącznie na prawie, tj. sędziowie sądów i Trybunału Stanu podlegają Konstytucji i ustawom, a sędziowie Trybunału Konstytucyjnego podlegają tylko Konstytucji (art. 178 ust. i art. 195 ust. 1 i art. 199 ust. 1 Konstytucji RP). Ponadto sądy i trybunały, jako władza sądownicza, rozstrzygają prawne sprawy i spory powstające w procesie stosowania lub jego stanowienia. Nie bez znaczeni jest to, e funkcjonowanie całej władzy sądowniczej oparto na sformalizowanych procedurach, silnie akcentujących zasadę kontradyktoryjności. Zasada kontradyktoryjności (sporności) wyra a ideę, e proces karny lub cywilny w istocie rzeczy jest sporem (walką) pomiędzy dwoma równouprawnionymi i przeciwstawnymi podmiotami procesu, prowadzonego przed bezstronnym arbitrem o korzystne dla siebie rozstrzygnięcie. Dociekanie prawdy przez sąd lub przez inny organ procesowy, nawet bardzo sumienne, nie doprowadzi do takich efektów, jakie daje walka przeciwstawnych stron, bo przejawia się ona głównie w psychotycznie umocowanym dą eniu do realizacji własnych interesów prawnych. W klasycznej postaci zasada kontradyktoryjności oznacza, e strony sporu same zbierają i przeprowadzają dowody, a więc, e same strony dysponują materiałem dowodowym. Aktywność stron w dostarczaniu argumentów i dowodów na poparcie reprezentowanego stanowiska pozwala organowi procesowemu na osiagnięcie po ądanego dystansu do przedmiotu sprawy i zwiększa gwarancje obiektywizmu rozstrzygnięcia. Sąd tylko wówczas ocenia dopuszczalność procesu, ocenia dowody i wydaje decyzje. Przeciwieństwem kontradyktoryjności jest inkwizycyjność (śledczość), jako dyrektywa, wedle której badanie sprawy jest zadaniem organu proceso-42-

wego działającego z urzędu, a dla stron procesowych w toczącym się procesie nie ma miejsca. Takiemu ukształtowaniu procesu zarzuca się brak racjonalizmu, bo aktywność uczestników konfliktu jest przecie najlepszym sposobem wyjaśnienia sprawy. Obarczenie organu procesowego trzema rozbie nymi funkcjami procesowymi (ściganie - obrona - rozstrzyganie) odbija się negatywnie na realizacji ka dej z tych funkcji. 13. W doktrynie ujawnił się spór o zasadność traktowania trybunał ów jako organów wymiaru sprawiedliwości. Część przedstawicieli doktryny uwa a, e wymiar sprawiedliwości jest działalnością wyłącznie sądów, polegającą na konkretyzowaniu i realizowaniu norm prawnych w celu ochrony praworządności. Są to zwolennicy podmiotowego ujęcia wymiaru sprawiedliwości. Zwolennicy' z kolei ujęcia przedmiotowego uwa ają, e wymiar sprawiedliwości jest działalnością polegającą na rozstrzyganiu konfliktów ze stosunków społecznych. W tym względzie L. Garlicki definiuje wymiar sprawiedliwości jako działalność państwa, polegającą na wią ącym rozstrzyganiu sporów o prawo, w których przynajmniej jedną ze stron jest jednostka lub inny podmiot podobny. Za podstawę tego twierdzenia wskazany autor przyjął-wyodrębnienie specyficznej postaci działalności państwa, jaką jest rozpatrywanie i rozstrzyganie sporów o prawo, czyli sądzenie. Zgodnie z tą opinią wymiar sprawiedliwości to sądzenie, czemu daje najpełniejszy wyraz przepis art. 175 ust. 1 Konstytucji RP, w którym zawarto nakaz, aby wymiar sprawiedliwości był sprawowany przez sądy i tylko przez sądy. Z kolei P. Sarnecki zauwa a, e postanowienia Konstytucji RP celowo unikają „rozciągania" wymiaru sprawiedliwości na inne ni sądy organy państwowe, w szczególności na Trybunał Konstytucyjny, ograniczając sprawowanie wymiaru sprawiedliwości jedynie do sądów. Pojęcie wymiaru sprawiedliwości sprowadza się do jego aspektu podmiotowego, traktując wymiar sprawiedliwości jako orzeczniczą działalność sądów. W doktrynie W. Sokołewicz wyraził natomiast przeciwny pogląd, zgodnie z którym podmiotowe rozumienie wymiaru sprawiedliwości, jako podstawowej orzeczniczej funkcji sądów powszechnych i Sądu Najwy szego, jest zbyt wąskie, gdy nie zalicza do wymiaru sprawiedliwości ani parasądowej funkcji Trybunału Stanu, ani te kompetencji Trybunału Konstytucyjnego. Wychodząc od konstytucyjnej zasady podziału i równowagi władz, wyra onej w art. 10 Konstytucji RP, autor ten śmierdzą, e władzę sądowniczą, słu ącą bezstronnemu i niezawisłemu stosowaniu prawa (wymierzaniu sprawiedliwości), sprawują sądy i trybunały, poniewa są władzą odrębną i wydają wyroki w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej. Zarówno sądy, jak i trybunały, stanowią bowiem dwa ró ne segmenty tej samej władzy sądowniczej, ponadto nie wszystkie kompetencje sądów, nawet powszechnych i Sądu Najwy szego, polegają na „wymierzaniu sprawiedliwości", a więc wymiar sprawiedliwości nie jest to samy z władzą sądowniczą.

-43-

ROZDZIAŁ II. SADOWY WYMIAR SPRAWIEDLIWOŚCI

2. Krajowa Rada Sądownictwa

W publicystyce J. Galster, stwierdza, e nie mo na zamiennie posługiwać się pojęciami władza sądownicza i wymiar sprawiedliwości. 14. Trybunał Konstytucyjny w pewnym stopniu wszelako mo e być uznany za organ, który sprawuje wymiar sprawiedliwości Szczególnie dotyczy to spraw związanych z rozstrzyganiem sporów kompetencyjnych pomiędzy centralnymi konstytucyjnymi organami państwa, choć nie jest to wymiar sprawiedliwości w rozumieniu art. 175 USL 1 Konstytucji RP. Trybunał Konstytucyjny sprawuje niejako „sąd nad prawem", rozstrzygając o zgodności ustaw i umów międzynarodowych z Konstytucją, o zgodności ustaw z ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi. Których ratyfikacja wymagała uprzedniej zgody wyra onej w ustawie, o zgodności przepisów prawa, wydawanych przez centralne organy państwowe, z Konstytucją, ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi i ustawami. Nie jest to jednak działalność traktowana jako wymiar sprawiedliwości. Pozostałe sądy' i Trybunał Stanu sprawują „sąd nad faktami". 15. W odniesieniu do Trybunału Stanu sprawa przedstawia się inaczej. Trybunał Stanu równie nie sprawuje wymiaru sprawiedliwości w przyjętym rozumieniu art. 175 USL 1 Konstytucji, chocia w pełni odpowiada on charakterystyce organu władzy sądowniczej, zarówno z uwagi na niezawisłość jego sędziów, jak i ze względu na rodzaj wykonywanych zadań (polegających na orzekaniu czy konkretne czyny wskazanych osób stanowią naruszenie prawa, tym bardziej, e w niektórych sprawach działa jak sąd karny. Trybunał Stanu wszelako sprawuje wymiar sprawiedliwości szczególnego rodzaju. Dotyczy on bowiem wę szego kręgu osób podlegających jego jurysdykcji, tj. osób sprawujących wysokie urzędy państwowe: Prezydenta Rzeczypospolitej, Prezesa Rady Ministrów oraz członków Rady Ministrów, Prezesa Narodowego Banku Polskiego, Prezesa Najwy szej Izby Kontroli, członków Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji, osób, którym Prezes RM powierzył kierowanie ministerstwem oraz Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych, a tak e posłowie i senatorowie w zakresie określonym w art. 107 Konstytucji RP (z powodu naruszenia zakazu prowadzenia przez nich działalności gospodarczej z osiąganiem korzyści z majątku Skarbu Państwa lub samorządu terytorialnego, oraz zakazu nabywania tego majątku), Za naruszenie Konstytucji lub ustawy, w związku z zajmowanym stanowiskiem lub w zakresie swojego urzędowania ponoszą oni odpowiedzialność konstytucyjną. Mo liwe jest równie oskar enie Prezydenta RP oraz osób wchodzących w skład Rady Ministrów przed Trybunałem Stanu o popełnienie przestępstwa, wówczas Trybunał Stanu działa jak sąd karny.

2. Krajowa Rada Sądownictwa
1. Krajowa Rada Sądownictwa odgrywa istotną, rolę w kreowaniu sędziów, co wią e się z dą eniem do zagwarantowania niezawisłości sędziowskiej oraz wzmocnieniem samorządności sędziowskiej. Zajmuje się ona sprawami nominacji i awansów sędziowskich oraz ma wpływ na organizację sądów dyscyplinarnych. U ywając literackiej metafory mo na powiedzieć, e jest to matecznik sądownictwa. 2. Idea powołania organu konstytucyjnego o takim charakterze pojawiła się pod koniec lat osiemdziesiątych. Przewidziano powołanie organu konstytucyjnego o nazwie Krajowa Rada Sądownictwa ,który miał składać się | przedstawicieli trzech władz: ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej. Do kompetencji tego organu miały m. in. nale ę^ kwestie nominacji, awansów i przenoszenia sędziów, oraz inne sprawy dotyczące sądownictwa i praworządności. Dla rozpoczęciu działalności przez KRS istotną datą jest rok 1989 r., wówczas bowiem znowelizowano art. 60 Konstytucji PRL, zgodnie z którym Prezydent powoływał sędziów na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa. W ten sposób KRS usytuowana została w systemie najwy szych organów państwa polskiego. Skład i sposób działania KRS miała określić stosowna ustawa. Następnie w celu realizacji postanowień Konstytucji uchwalona została w dniu 20 grudnia 1989 r, ustawa o Krajowej Radzie Sądownictwa (Dz.U. Nr 73, poz. 435.), która określała skład, zadania i sposób działania tego organu. Ustawa z 1989 r. o Krajowej Radzie Sądownictwa była wielokrotnie nowelizowana. 3. Charakter ustrojowy Krajowej Rady Sądownictwa od chwili jej utworzenia rodził pytanie czy jest ona organem samorządu sędziowskiego czy organem administracji państwowej czy te jest organem o charakterze mieszanym (o kompetencjach organu administracyjnego oraz samorządowego) albo czy jest najwy szym pozajudykacyjnym organem sądownictwa czy te naczelnym organem państwowym powa anym funkcjonalnie z władzą sądowniczą. Na marginesie tych wątpliwości rozwa ań podnieść jednak trzeba, e Krajowej Rady Sądownictwa nie mo na traktować jako organu samorządu sędziowskiego, albowiem w jej skład, wchodzą nie tylko przedstawiciele władzy sądowniczej, ale równie przedstawiciele dwóch pozostałych władz, ustawodawczej i wykonawczej.
-45-

-44-

ROZDZIAŁ II. SĄDOWY WYMIAR SPRAWEDLIWOŚCI

2. Krajowa Rada Sądownictwa

4. Obecnie Krajowa Rada Sądownictwa funkcjonuje w oparciu o przepisy Konstytucji RP z 1997 r. (art. 179,186 i 187) oraz uregulowania ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. o Krajowej Radzie Sądownictwa (DZ.U 100, poz. 1082 z późn.zm.), która weszła w ycie z dniem 1 października 2001 r. 5. Krajowa Rada Sądownictwa jest organem kolegialnym, który reprezentuje interesy władzy sądowniczej. Konstytucja RPw art., 186 ust l stanowi, e Krajowa Rada Sądownictwa stoi na stra y niezale ności sądów i niezawisłości sędziów. Odnotowania wymaga, i podnosi się w doktrynie stanowisko, i niezawisłość sędziowska, to nie (bądź nie tylko) przywilej sędziów, lecz prawo obywateli do niezawisłego i bezstronnego sądu. Zakres zadań KRS przedstawia art. 2. ustawy o KRS (nie jest to jednak katalog zamknięty) Zadania wymienione w tym przepisie są następujące: 1) podejmowanie uchwał w sprawach wystąpienia do Trybunatu Konstytucyjnego o zbadanie zgodności z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej aktów normatywnych w zakresie dotyczącym niezale ności sądów i niezawisłości sędziów, 2) rozpatrywanie i ocena kandydatur do pełnienia urzędu sędziowskiego na stanowiskach sędziów Sądu Najwy szego i Naczelnego Sądu Administracyjnego oraz na stanowiska sędziowskie w sądach powszechnych, wojewódzkich sądach administracyjnych i w sądach wojskowych, 3) przedstawianie Prezydentowi Rzeczypospolitej Polskiej wniosków o powołanie sędziów w Sądzie Najwy szym, Naczelnym Sądzie Administracyjnym, sądach powszechnych, wojewódzkich sądach administracyjnych i sądach wojskowych, 4) rozpatrywanie wniosków o przeniesienie sędziów w stan spoczynku, wyra a zgodę na dalsze zajmowanie stanowiska przez sędziego, który ukończył 65 rok ycia, 5) rozpatrywanie wystąpień sędziów w stanie spoczynku o powrót na stanowisko sędziowskie, 6) dokonywanie wyboru rzecznika dyscyplinarnego sędziów sądów powszechnych, 7) wyra anie opinii w sprawie powołania i odwołania prezesa albo wiceprezesa sądu powszechnego albo sądu wojskowego, 8) uchwalanie zbioru zasad etyki zawodowej sędziów i czuwanie nad ich przestrzeganiem, 9) wypowiadanie się o stanie kadry sędziowskiej, 10) ustalanie kryteriów oceny kandydatów na stanowiska sędziowskie, przeprowadzanej przez prezesów sądów okręgowych i apelacyjnych, 11) opiniowanie projektów aktów prawnych w sprawach wynagrodzeń sędziowskich oraz przedstawianie wniosków w tym zakresie, 12) opiniowanie projektów aktów normatywnych dotyczących sądownictwa i sędziów, 13) opiniowanie programów szkolenia aplikantów sądowych, zakresu i sposobów prowadzania egzaminów sędziowskich i ustalania ich wyników, 14) opiniowanie zasad oceny pracy asesorów sądowych, 15) wyra anie stanowiska w sprawach dotyczących sądów i sędziów, wniesionych pod

obrady KRS przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej oraz inne organy władzy publicznej i organy samorządu sędziowskiego, 16) czuwanie nad przestrzeganiem zasad etyki zawodowej przez sędziów 17) opiniuje kandydatów na Dyrektora Krajowego Centrum Szkolenia Kadr Sądów Powszechnych i Prokuratury spośród sędziów,18) wskazuje 2 członków Rady Programowej Krajowego Centrum Szkolenia Kadr Sądów Powszechnych i Prokuratury. Stosownie do dyspozycji art. 3. ustawy o KRS Rada mo e zarządzić przeprowadzenie: wizytacji sądu albo jego jednostki organizacyjnej, lustracji pracy sędziego, którego indywidualna sprawa podlega rozpatrzeniu przez KRS. Czynności, te mogą być" wykonywane przez członków KRS lub przez sędziów delegowanych do Biura Rady. 6. Rada obraduje na posiedzeniach plenarnych, które zwołuje Przewodniczący Rady w miarę potrzeb, co najmniej raz na dwa miesiące. Po nadto posiedzenia plenarne Rady zwołuje się na wniosek co najmniej jednej trzeciej jej członków oraz na wniosek Ministra Sprawiedliwości. Do wa ności uchwał Rady potrzebna jest obecność co najmniej połowy jej składu. KRS podejmuje uchwały bezwzględną większością głosów, w głosowaniu jawnym. Na ądanie członka Rady głosowanie jest tajne. W sprawach indywidualnych, w których przysługuje odwołanie, uchwały Rady wymagają uzasadnienia i doręczenia zainteresowanemu. Sędzia albo osoba, której praw lub obowiązków dotyczy uchwała, wydana w indywidualnej sprawie, mo e odwołać się od takiej uchwały do Sądu Najwy szego, z powodu sprzeczności uchwały z prawem, od tej zasady istnieją pewne wyjątki). Termin do wniesienia odwołania od uchwały wynosi trzydzieści dni od jej doręczenia. 7. W Skład KRS wchodzi 25 członków. Są, to: a) Pierwszy Prezes Sądu Najwy szego; b) Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego; c) Minister Sprawiedliwości (Pierwszy Prezes SN, Prezes NSA, MS w skład KRS wchodzą z urzędu, a członkami tego organu pozostają przez okres pełnienia tych funkcji); d) osoba powołana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej (osoba ta pełni swoje funkcje w Radzie bez oznaczania okresu kadencji i mo e być odwołana w ka dym czasie; Mandat osoby powołanej przez Prezydenta wygasa najpóźniej w ciągu trzech miesięcy po zakończeniu kadencji Prezydenta.); e) czterech posłów (wybranych przez Sejm Rzeczypospolitej Polskiej a spośród posłów czterech członków Rady na okres kadencji sejmu); f) dwóch senatorów (wybranych przez Senat Rzeczypospolitej Polskiej a spośród senatorów na okres kadencji Senatu; g) dwóch sędziów Sądu Najwy szego (wybranych przez Zgromadzenie Ogólne Sędziów Sądu spośród sędziów tego Sądu.); h) dwóch sędziów sądów administracyjnych (wy branych przez Zgromadzenie Ogólne Sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego wspólnie ze Zgromadzeniem Ogólnym Sędziów wojewódzkich sądów administracyjnych spośród sędziów sądów administracyjnych); i)
-47-

-46-

/. Konotacje historyczne

ROZDZIAŁ II. SĄDOWY WYMIAR SPRAWIEDLIWOŚCI

dwóch sędziów sądów apelacyjnych (wybranych przez Zebranie przedstawicieli zgromadzeń ogólnych sędziów apelacji spośród sędziów sądów apelacyjnych); j) ośmiu przedstawicieli zgromadzeń ogólnych sędziów okręgów (wybranych przez Zebranie przedstawicieli zgromadzeń ogólnych sędziów okręgów spośród jego grona); k) jeden sędzia sądu wojskowego (wybrany przez Zgromadzenie Sędziów Sądów Wojskowych spośród jego grona). Skład Krajowej Rady Sądownictwa wskazuje na to, e jest ona reprezentantem wszystkich władz, chocia z wyraźną przewagą władzy sądowniczej. Nie jest jednak organem władzy sądowniczej z powodu obecności przedstawicieli władzy wykonawczej i ustawodawczej. Przedstawiciele wybierani są na okres czterech lat. Mandat wybieranego członka Rady wygasa przed upływem czteroletniej kadencji w razie: 1) śmierci, 2) zrzeczenia się mandatu, 3) odwołania przez organ, który dokonał wyboru, 4) powołania sędziego na inne stanowisko sędziowskie, z wyjątkiem powołania sędziego sądu rejonowego na stanowisko sędziego sądu okręgowego, 5) wygaśnięcia mandatu posła albo senatora. 6) wygaśnięcia albo rozwiązania stosunku słu bowego sędziego, "j przejścia lub przeniesienia sędziego w stan spoczynku. Mandat członków KRS będących posłami albo senatorami, w razie upływu kadencji Sejmu i Senatu, wygasa wraz z wyborem członków Rady wybranych przez Sejm i Senat następnej kadencji. Zrzeczenie się mandatu w Radzie jest skuteczne z chwilą powiadomienia o tym na piśmie Przewodniczącego. 8. KRS powołuje i odwołuje ze swego grona członków Prezydium, które kieruje pracami tego organu: W skład Prezydium wchodzą; przewodniczący, dwóch wiceprzewodniczących i trzech członków. Przewodniczący i wiceprzewodniczący Rady nie mogą sprawować swoich funkcji dłu ej ni dwie kadencje. Przewodniczący jest uprawniony do reprezentacji krajowej Rady Sądownictwa.

ROZDZIAŁ III. SĄDOWNICTWO POWSZECHNE 1. Konotacje historyczne
1. W okresie, gdy nie istniała organizacja państwowa, a ustrój społeczny oparty był na strukturach rodowych nie funkcjonowało jeszcze pojęcie sądownictwa. Pokrzywdzony i cały jego ród, uprawniony był do dokonania odwetu, zemsty na krzywdzicielu. Stworzenie organizacji państwowej ograniczyło, a w niektórych przypadkach wręcz wyeliminowało prawo zemsty. Sprawowanie wymiaru sprawiedliwości nale ało do kompetencji władcy. Funkcjonował wówczas sąd monarszy. Z czasem jednak władca sam nie mógł sprostać cię arowi sprawowania wymiaru sprawiedliwości. Funkcję sędziego powierzał w związku z tym urzędnikom (wojewodom, komesom). W okresie rozbicia dzielnicowego funkcjonowały sądy ksią ęce. Do właściwości tych sądów naleały wszystkie sprawy z wyjątkiem następujących: - o przestępstwa przeciw państwu i monarsze; - skarg na postępowanie urzędników; - o ziemię; - dotyczących statusu prawnego osoby; - o regalia, o nale ności z danin nale nych księciu (sprawy te nale ały do kompetencji władcy). Funkcjonował równie sąd kasztelański jako ni szy sąd sądownictwa ksią ęcego. Do jego kompetencji nale ały sprawy karne niezastrze one dla właściwości sądu ksią ęcego. 2. Z czasem następowało systematyczne zmniejszanie się zwierzchnich uprawnień monarszych. Związane to było ze wzrostem siły mo nowładztwa w poszczególnych dzielnicach. Istotne znaczenie miały przyznawane przez władców instytucjom kościelnym, mo nowładztwu oraz rycerstwu koncesje (immunitety). Immunitety zwalniały ludność zale ną m. in. od sądownictwa ksią ęcego. Uprawnienia władcy w tym zakresie, przejmował pan dominialny organizując własne sądownictwo patrymonialne(dominialne). 3. W związku z pojawieniem się prawa niemieckiego w Polsce oraz coraz częstszymi lokacjami na prawie miejskim w dobrach będących własnością Kościoła, rycerstwa czy szlachty oraz w miastach i wsiach ksią ęcych powstawały sądy prawa niemieckiego (miejskie i wiejskie). Były one sądami ławniczymi. Sąd miejski prawa niemieckiego składał się z wójta oraz ławników (ławy sądowej), natomiast sąd wiejski prawa niemieckiego składał się z sołtysa oraz ławników.

-48-

-49-

ROZDZIAŁ W. SADOWNICTWO POWSZECHSE

/. Konotacje historyam

Sądom miejskim pan z reguły przyznawał prawo orzekania we wszystkich sprawach, jednak e niekiedy z wyłączeniem cię szych przestępstw, sądom wiejskim przyznawał natomiast jurysdykcję w sprawach mniejszej wagi. Wójtowie i sołtysi podlegali sądom specjalnym prawa niemieckiego, tzw. sądom lenników. 4. W drugiej połowie wieku XIII coraz silniejsze zaczęły być w Polsce tendencje ku zjednoczeniu. W efekcie doprowadziło to do odrodzenia Królestwa Polskiego. Umacniała się pozycja szlachty. Okres ten zwany monarchią stanową swoje piętno odcisnął równie na sądownictwie. Dla ka dego ze stanów zarezerwowane było odrębne sądownictwo. Sądami szlachty były sądy: ziemski, grodzki, podkomorski (te sądy działały jeszcze w okresie Rzeczpospolitej szlacheckiej) i wiecowy. Ich właściwość zale ała od rodzaju sprawy. 5. Sąd ziemski był właściwy we wszystkich sprawach szlachty osiadłej, je eli występowała ona jako strona pozwana. Wyjątkiem były sprawy wyraźnie zastrze one do kompetencji innych sądów Sąd ziemski składał się w Małopolsce z sędziego i podsędka oraz asesorów. W Wielkopolsce sąd składał się z starosty (przewodniczącego), sędziego, podsędka, chorą ego, podkomorzego i wojewody. 6. Z końcem XIV w zaczęły funkcjonować sądy grodzkie. Ich jurysdykcji podlegała szlachta nieosiadła we wszystkich sprawach oraz szlachta osiadła w odniesieniu do powa nych spraw karnych: podpalenia, napadu na dom szlachcica, rabunku na drodze publicznej, zgwałcenia . Sąd grodzki był sądem starosty. Począwszy od XV w działalność rozpoczęły sądy podkomorskie. Do ich właściwości nale ały sprawy o rozgraniczenie dóbr szlacheckich. W sadzie podkomorskim orzekał podkomorzy bądź jego zastępca. Funkcjonowały równie sądy wiecowe. W Wielkopolsce sąd wiecowy składał się z przewodniczącego (starosta) oraz asesorów (wojewoda i kasztelanowie), w Małopolsce z kolei z przewodniczącego (wojewoda) oraz sędziego, podsędka i pisarza ziemskiego Sądy wiecowe rozstrzygały sprawy wa niejsze. Z czasem znaczenia nabrał sąd sejmikowy, który składał się z przewodniczącego (wojewody) oraz dygnitarzy ziemskich, sędziego i podsędka. 7. Sprawy o najcię sze przestępstwa, jak zdrada, zbrodnia obrazy majestatu; sprawy w których groziła obwinionemu szlachcicowi osiadłemu kara utrata ycia, czci konfiskata majątków; skarg przeciwko urzędnikom z tytułu ich urzędowania; sprawy dotyczące majaków i dochodów królewskich oraz sprawy z zakresu prawa państwowego (spory między stanami o uprawnienia, o rozciągłość i zakres treści przywilejów stanowych) podlegały sądowi króla.
-50-

8. W okresie Rzeczpospolitej szlacheckiej powołano Trybunał Koronny. Funkcjonował tak e sąd sejmowy. Sąd ten działał w czasie obrad sejmu. Sądowi przewodniczył król (za wyjątkiem crimen laese maiestatis). Ponadto w jego skład wchodzili senatorowie jako asesorzy a poczynając od 1588 r. take 8 deputowanych wybieranych przez izbę poselską. Do kompetencji sądu sejmowego nale ały m.in. następujące sprawy 1) zbrodnia obrazu majestatu; 2) zdrada stanu; 3) nadu ycia skarbowe wy szych urzędników; W XVII w. uznano, e sąd ten władny jest rozstrzygać równie w przypadkach nie przewidziane w prawie, formułując tzw. prejudykaty. W drugiej połowie XVII i w XVIII w. sąd sejmowy działał rzadko. 9. W czasie Rzeczpospolitej szlacheckiej funkcjonowały tak e sądy zadworne m.in. asesorskie i referendarskie. Istotne zmiany w strukturze sądownictwa nastąpiły w drugiej połowie XVIII w. Powstały m.in. sądy komisji rządowych i porządkowych. W okresie Sejmu czteroletniego utworzono sądy ziemskie. Zreformowane zostały sądy miejskie utworzono; m.in. sądy apelacyjne wydziałowe. 10. W okresie II Rzeczpospolitej problematykę sądownictwa powszechnego regulowały przepisy rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 6 lutego 1928 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. 28. Nr 12. poz.93.). Zgodnie z art. 1. § 1. usp. z 1928 r. sądami powszechnymi były: sądy grodzkie, sądy okręgowe, sądy apelacyjne i Sąd Najwy szy. Sąd grodzki składał się z jednego lub większej liczby sędziów. Do jego kompetencji nale ało rozpoznawanie spraw, powierzonych im przez ustawy postępowania sądowego i ustawy szczególne, oraz środków odwoławczych od orzeczeń sędziów pokoju. Był równie obowiązany spełniać poszczególne czynności sądowe na ądanie innych sądów, oraz w wypadkach przez ustawy przepisanych - na ądanie innych władz państwowych a tak e udzielać pomocy sądowej sądom zagranicznym, Sprawy, nale ące do zakresu działania sądów grodzkich, rozpoznawał jeden sędzia. Sąd okręgowy składał się z prezesa, jednego lub kilku wiceprezesów, oraz sędziów (dzielił się na wydziały). Do jego właściwości nale ało rozpoznawanie spraw, powierzonych przez ustawy postępowania sądowego i ustawy szczególne, oraz środków odwoławczych od orzeczeń sądów grodzkich wydanych w pierwszej instancji i od postanowień sędziów śledczych. Sąd okręgowy rozpoznawał w pierwszej instancji sprawy nie naleące do właściwości innych sądów. Sąd przysięgłych był to sąd okręgowy z udziałem przysięgłych. Składał się on z trybunału i ławy przysięgłych. Trybunał składał się z przewodniczącego i dwóch sędziów okręgowych a ława przysięgłych z dwunastu przysięgłych. Prezes sądu apelacyjnego corocznie wyznaczał dla ka dych roków sądu przysięgłych w swoim okręgu przewodniczących i ich
-51-

ROZDZIAŁ III. SĄDOWNICTWO

l. Konotacje historyczne

POWSZECHNE zastępców, spośród sędziów okręgowych bądź apelacyjnych. Roki sądu przysięgłych odbywały się w siedzibie sądu okręgowego. Działalność sądów przysięgłych mogła być zawieszona na okres sześciu miesięcy z uwagi na porządek publiczny lub bezpieczeństwo publiczne, mogło to nastąpić na mocy rozporządzenia Rady Ministrów za zezwoleniem Prezydenta Rzeczypospolitej. Zawieszenie działalności sądu przysięgłych mogło nastąpić w przypadku wprowadzenia stanu wyjątkowego lub wojennego. W takich przypadkach, w sprawy zastrze onych ich właściwości rozpoznawały sądy okręgowe. Odnotowania wymaga, e sądy przysięgłych działały jedynie na terenie byłego zaboru austriackiego. Sąd apelacyjny, z kolei rozpoznawał środki odwoławcze od orzeczeń sądów okręgowych, oraz orzekał w sprawach przekazanych przez ustawy. Orzekał w składzie trzech sędziów. Sąd Najwy szy w okresie II Rzeczpospolitej usytuowany był w strukturach sądownictwa powszechnego. Składał się z pierwszego prezesa, prezesów oraz sędziów i dzielił się na izby: cywilną oraz karną. Sad Najwy szy rozpoznawał środki odwoławcze od orzeczeń sądów apelacyjnych oraz w wypadkach wskazanych w ustawach - środki odwoławcze od orzeczeń sądów okręgowych i sądów przysięgłych; ponadto orzekał w innych sprawach, przekazanych mu przez ustawy. Orzekał w składzie trzech sędziów. Naczelny nadzór nad wszystkimi sądami i sędziami sprawował Minister Sprawiedliwości. 11. W okresie II Rzeczypospolitej sędziowie w sprawowaniu urzędu sędziowskiego byli niezawiśli i podlegali tylko ustawom. Wyznaczone zostały przez usp. z 1928 r. warunki, jakie musieli spełniać przyszli sędziowie. Wymogi stawiane kandydatom na sędziów zawierały przepis)- art. 82 i 5-3 usp z 1928 r. Na stanowisko sędziego mógł być mianowany ten, kto: posiadał obywatelstwo polskie i korzystał z pełni praw cywilnych i obywatelskich: był nieskazitelnego charakteru, miał ukończonych dwadzieścia pięć lat władał językiem polskim w słowie i piśmie; ukończył uniwersyteckie studia prawnicze z wymaganymi w Polsce egzaminami; odbył aplikację sądową; zło ył egzamin sędziowski. Od wymogów, odbycia aplikacji sądowej oraz zło enia egzaminu sędziowskiego zwolnieni byli profesorowie i docenci nauk prawniczych na polskich uniwersytetach państwowych; adwokaci i stali urzędnicy referendarscy Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej; oficerowie korpusu sądowego, którzy byli sędziami, albo prokuratorami lub podprokuratorami wojskowymi. Od kandydatów na stanowiska sędziowskie w sądach okręgowych, apelacyjnych oraz w Sądzie Najwy szym, oprócz warunków wymienionych w art. 82 i 83usp z 1928 8 wymagano ponadto przesłu enia określonej liczby lat na stanowiskach sędziowskich lub prokuratorskich, bądź na stanowiskach urzędników referendarskich Ministerstwa Sprawiedliwości i Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej czy oficerów korpusu sądowego, którzy byli sędziami, albo prokuratorami lub podprokuratorami wojskowymi oraz odpowiadali warunkom art. 82 i 83 usp. z 1928 r. (art. 85 i nast usp z 1928 r. Odnotować tak e trzeba, e półtora roku pracy zawodowej na stanowisku adwokata mogło zastąpić rok słu by sędziowskiej lub prokuratorskiej. Sędzią Sądu Najwy szego mógł ponadto zostać: profesor zwyczajny prawa na uniwersytecie państwowym polskim; sędzia Najwy szego Trybunału Administracyjnego; bądź" Najwy szego Sądu Wojskowego. Sędziów mianował Prezydent Rzeczypospolitej na wniosek Ministra Sprawiedliwości, przedstawiony w porozumieniu z Prezesem Rady Ministrów. Sędzia przechodził w stan spoczynku na własne ądanie albo z urzędu .Na własne ądanie sędzia miał prawo przejść w stan spoczynku: je eli z powodu ułomności cielesnej albo z powodu upadku sił fizycznych lub umysłowych stał się trwale niezdolny do słu by (bez względu na wiek); gdy przekroczył sześćdziesiąt lat ycia; gdy uzyskał prawo do pełnego uposa enia emerytalnego i ukończył pięćdziesiąt pięć lat ycia. Natomiast z urzędu przechodził w stan spoczynku wówczas, gdy: ukończył siedemdziesiąt lat ycia bądź orzeczono taką karę dyscyplinarną. Sędzia ponadto mógł być przeniesiony w stan spoczynku z uwagi np. na interes wymiaru sprawiedliwości. Sędziego mo na było pociągnąć do odpowiedzialności dyscyplinarnej za przewinienia słu bowe i uchybienie godności urzędu .Kary dyscyplinarne wobec sędziów były następujące: upomnienie; nagana; przeniesienie na inne miejsce słu bowe na koszt skazanego; usunięcie ze stanowiska prezesa lub wiceprezesa sądu; przeniesienie w stan spoczynku; wydalenie ze słu by sędziowskiej. Sędziego, w stanie spoczynku, równie mo na było pociągnąć do odpowiedzialności dyscyplinarnej za przewinienia dyscyplinarne popełnione zarówno w czasie słu by czynnej, jak i w stanie spoczynku. 12. Znamienną instytucją byli sędziowie pokoju. Sędziowie pokoju rozpoznawali sprawy powierzone im przez ustawy postępowania sądowego lub przez ustawy szczególne. Je eli dla danej miejscowości nie ustanowiono sędziego pokoju, sprawy nale ące do jego właściwości rozpoznawał sąd grodzki. Sędziego pokoju i jego zastępcę wybierali mieszkańcy danego okręgu na pięć lat. (wybory zarządzał prezes sądu okręgowego). Je eli nie zdołano dokonać wyboru lub liczba oddanych głosów nie była wystarczająca sędziego pokoju i jego zastępcę mianował Minister Sprawiedliwości. W razie nieprzyjęcia wyboru przez sędziego pokoju i jego zastępcę lub przedterminowego ich ustąpienia, Minister Sprawiedliwości mianował sędziego pokoju i zastępcę na czas do przeprowadzenia nowych wyborów. Na stanowisko sędziego pokoju mo na było powołać tego, kto spełniał następujące warunki posiadał obywatelstwo polskie,
-53-

ROZDZIAŁ III. SĄDOWNICTWO POWSZECHNE korzystał w pełni z praw cywilnych i obywatelskich, mieszkał przynajmniej od roku w danym okręgu, był nieskazitelnego charakteru, ukończył trzydzieści lat ycia, władał językiem polskim w słowie i piśmie oraz otrzymał wykształcenie przynajmniej w zakresie sześciu klas państwowej szkoły średniej. Funkcji sędziego pokoju nie mogły natomiast pełnić następujące osoby: poseł do Sejmu lub senator, funkcjonariusz państwowy lub gminny w słu bie czynnej; wojskowy w słu bie czynnej; duchowny lub zakonnik; adwokat; notariusz. Nie mogła te nim być osoba, przeciwko której toczyło się postępowanie sądowe o przestępstwo z chęci zysku lub o zbrodnię. Sędziowie pokoju i zastępcy składali przysięgę sędziowską przed sędzią, sprawującym kierownictwo sądu grodzkiego. Minister Sprawiedliwości mógł zwolnić sędziego pokoju przed upływem czasu, na który był powołany, bądź na własne jego ądanie, bądź na podstawie uchwały kolegium administracyjnego sądu okręgowego. Sędziowie pokoju otrzymywali stałe wynagrodzenie. 13. Funkcjonowali równie sędziowie handlowi. Sędziów handlowych mianował Minister Sprawiedliwości na trzy lata, po wsłuchaniu opinii Ministra Przemysłu i Handlu, spośród osób proponowanych przez właściwe izby przemysłowo handlowe. Sędzią handlowym mógł być ten, kto posiadał obywatelstwo polskie, korzystał z pełni praw cywilnych i obywatelskich, był nieskazitelnego charakteru, miał ukończone trzydzieści lat ycia, władał językiem polskim w słowie i piśmie, oraz posiadał praktyczną znajomość obrotu handlowego i zwyczajów handlowych. Sędziowie handlowi składali przysięgę sędziowska przed prezesem sądu okręgowego. Swoje obowiązki pełnili bezpłatnie. 14. Uwagę zwracają przysięgli. Do sprawowania obowiązków przysięgłe go powoływano wyłącznie mę czyzn którzy spełniali następujące warunki: posiadali obywatelstwo polskie i korzystali z pełni z praw cywilnych i obywatelskich; w dniu 1 stycznia tego roku, w którym układano listę pierwotną, mieli nie mniej ni trzydzieści lat i nie więcej ni siedemdziesiąt lat ycia; oraz mieszkali przynajmniej od dwóch lat na obszarze danej gminy; rozumieli j. polski; posiadali umiejętność, czytania i pisania. Przysięgłymi, nie mogły być natomiast osoby: a) skazane na karę pozbawienia wolności, nie wyłączając twierdzy za czyn przeciw Państwu, lub aresztu za czyn hańbiący, jak równie osoby, przeciw którym toczyło się postępowanie sądowe o przestępstwo, pociągające za sobą takie kary; b) które odbywały karę pozbawienia wolności lub były aresztowane na mocy postanowienia sądu; c) które z powodu wady umysłowej lub fizycznej nie mogły pełnić obowiązków przysięgłego; d) które utrzymywały się | dobroczynności publicznej; e) które czerpały zyski z nierządu.
-54-

1. Konotacje historyczne

Do sprawowania obowiązków przysięgłego nie powoływano: a) posłów do Sejmu i senatorów; b) pozostających w czynnej słu bie - sędziów, prokuratorów, urzędników sekretariatu sądowego i prokuratorskiego, oraz komorników sądowych, c) funkcjonariuszy policji państwowej w słu bie czynnej; d) wojskowych w słu bie czynnej; e) duchownych i zakonników; f) lekarzy w miejscowościach, w których mieszkało nie więcej ni dwóch lekarzy praktykujących; g) aptekarzy, nie posiadających pomocników uprawnionych do wydawania lekarstw; h) sanitariuszy. Od obowiązków przysięgłego w razie zgłoszenia ądania, w tym zakresie zwalniano: osoby, którym stan zdrowia nie pozwalał na pełnienie tych obowiązków; osoby mające sześćdziesiąt pięć lat, osoby, które w ubiegłym roku pełniły obowiązki przysięgłego; wy szych urzędników państwowych do czwartego stopnia słu bowego włącznie; nauczycieli szkól powszechnych, posiadających tylko jednego nauczyciela; osoby uznane przez właściwego ministra za niezbędne w słu bie publicznej. Listę pierwotną osób, które mo na było powołać do sprawowania obowiązków przysięgłych, układał w sierpniu ka dego roku zarząd gminny dla swej gminy. Od rozstrzygnięcia zarządu gminy osoby zainteresowane mogły w ciągu siedmiu dni od otrzymania zawiadomienia odwołać się do sądu okręgowego. Do pełnienia obowiązków przysięgłego nie wolno było powoływać częściej, ni na jeden rok w ciągu roku kalendarzowego. Przysięgli pełnili swe obowiązki bezpłatnie, przy czym utrzymujący się z dziennego zarobku otrzymywali odszkodowanie za utracony zarobek. Natomiast przysięgli zamiejscowi otrzymywali diety oraz zwrot kosztów przejazdu. Przysięgłego, który nie stawił się do sądu i nie usprawiedliwił swojej nieobecności, sąd skazywał na grzywnę do tysiąca złotych. 15. W okresie powojennym, w czasach PRL w zasadzie nadal obowiązywały przepisy prawa o ustroju sądów powszechnych z dnia 6 lutego 1928 r. jednak e brzmienie poszczególnych przepisów dostosowano do nowego ustroju społeczno - politycznego. Sądami powszechnymi były sądy wojewódzkie i sądy powiatowe. Sądy powszechne nie sprawowały wymiaru sprawiedliwości w sprawach przekazanych ustawami szczególnymi innym sądom lub organom. Stosownie do przepisu art. 2. usp wymiar sprawiedliwości miał za zadanie ochraniać ustrój demokracji ludowej i jej rozwój w kierunku socjalizmu .mienie społeczne oraz prawa i interesy instytucji państwowych, spółdzielni, przedsiębiorstw państwowych i spółdzielczych oraz organizacji społecznych oraz zagwarantowane przez ludowy porządek prawny osobiste i majątkowe prawa i interesy obywateli. Przepisy art. 57. i 58 usp przedstawiały wymogi jakie musieli spełniać kandydaci na sędziów. Na stanowisko sędziego mógł być powołany ten, kto spełniał następujące warunki: dawał rękojmię nale ytego wykonywania obowiązków sędziego w Polsce Ludowej; posiadał obywatelstwo polskie i korzy- 55 -

ROZDZIAŁ III. SĄDOWNICTWO POWSZECHNE

2. Obowiązujące uregulowania prawne / 3. Organizacja sądów powszechnych

stał z pełni praw cywilnych i obywatelskich; był nieskazitelnego charakteru; ukończył uniwersyteckie studia prawnicze; ukończył 26 lat ycia; odbył aplikację sądową; zło ył egzamin sędziowski; pracował w charakterze asesora sądowego co najmniej jeden rok. Od trzech ostatnich wymogów zwolnieni byli profesorowie i docenci nauk prawniczych na polskich uniwersytetach państwowych lub w Polskiej Akademii Nauk; adwokaci: osoby, które zajmowały stanowiska stałych urzędników referendarskich w byłej Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej i w byłych organach zastępstwa prawnego; prokuratorzy i wiceprokuratorzy i podprokuratorzy; oficerowie, którzy zajmowali w wojskowej słu bie sprawiedliwości stanowiska sędziów, prokuratorów, wiceprokuratorów i podprokuratorów, prezesi, wiceprezesi i radcowie prezesa do spraw orzecznictwa w państwowych komisjach arbitra owych, którzy zajmowali te stanowiska co najmniej przez trzy lata. Od wymagań odbycia aplikacji sądowej oraz pracy w charakterze asesora sądowego wolni byli referendarze śledczy prokuratury i asesorzy prokuratury, którzy zajmowali te stanowiska co najmniej przez trzy lata. W wpadkach wyjątkowych inne osoby mogły być zwolnione od wymagań: odbvcia aplikacji sądowej; zło enia egzaminu sędziowskiego oraz pracy w charakterze asesora sądowego. Zwolnienie takie następowało na wniosek Ministra Sprawiedliwości przy powołaniu na stanowisko sędziowskie. Sędziów sądów powszechnych powoływała Rada Państwa na wniosek Ministra Sprawiedliwości. Rada Państwa była równie uprawniona do odwołania sędziego, je eli nie dawał on rękojmi nale ytego wykonywania obowiązków sędziego, następowało to na wniosek Ministra Sprawiedliwości. Minister Sprawiedliwości zwalniał sędziego z zajmowanego stanowiska, je eli sędzia: zrzekł się swego stanowiska, z powodu choroby lub ułomności został orzeczeniem komisji lekarskiej do spraw inwalidztwa i zatrudnienia uznany za trwale niezdolnego do pełnienia obowiązków sędziego, z powodu choroby lub zwolnienia od zajęć dla poratowania zdrowia nie pełnił słu by dłu ej ni rok; przekroczył sześćdziesiąt pięć łat ycia, chyba e Minister Sprawiedliwości na wniosek zainteresowanego sędziego wyrazi zgodę na dalsze zajmowanie stanowiska, (do ukończenia lat siedemdziesięciu). Kolejnym aktem prawnym wypowiadającym się w przedmiocie organizacji sądów powszechnych były ustawa z dnia 20 czerwca 1985 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych. (Dz. U. Nr 31 poz. 137). Przedstawiała ona m.in. strukturę sądów powszechnych, sposób powoływania sędziów, warunki stawiane kandydatom na urząd sędziowski. Ustawa ta była wielokrotnie nowelizowana, jedna z istotniejszych zmian dotyczyła sposobu powoływania sędziów, odnośne prerogatywy przyznano Prezydentowi PR. Organem natomiast uprawnionym do składania wniosków została KRS.

2. Obowiązujące uregulowania prawne
Ustrój sądów powszechnych reguluje Konstytucja RP (w art. 173 -182) oraz ustawa z dnia 27 lipca 2001 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych. (Dz. U. z dnia 12 września 2001 r. Nr 98 poz.1070 z późn. zm.), a tak e Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 19 listopada 1987 r. - Regulamin wewnętrznego urzędowania sądów powszechnych (Dz. U. Nr 38 poz. 218 z późn.zm.). Zgodnie z art. 177 Konstytucji RP sądy powszechne sprawują wymiar sprawiedliwości we wszystkich sprawach z wyjątkiem spraw ustawowo zastrze onych do właściwości innych sądów, a przepis art. 1§2 u.s.p. stanowi, e sądy powszechne sprawują wymiar sprawiedliwości w zakresie nie nale ącym do sądów administracyjnych, sądów wojskowych oraz Sądu Najwy szego. Zadania z zakresu wymiaru sprawiedliwości wykonują sędziowie., Sądy powszechne wykonują równie zadania z zakresu ochrony prawnej, powierzone na podstawie odrębnych ustaw. Zadania z zakresu ochrony prawnej w sądach rejonowych wykonują tak e referendarze sądowi. Zadania z zakresu wymiaru sprawiedliwości oraz ochrony prawnej mogą wykonywać asesorzy sądowi, w zakresie udzielonego im upowa nienia.

3. Organizacja sądów powszechnych
1. Sądami powszechnymi są sądy rejonowe, sądy okręgowe oraz sądy apelacyjne. Minister Sprawiedliwości, po zasięgnięciu opinii Krajowej Rady Sądownictwa, w drodze rozporządzenia: tworzy i znosi sądy oraz ustala ich siedziby i obszary właściwości. 2. Sądy dzielą się na wydziały. Wydziałem kieruje przewodniczący wy działu, którym jest prezes albo wiceprezes sądu lub inny sędzia. Funkcję przewodniczącego wydziału w sądzie apelacyjnym i okręgowym powierza sędziemu prezes tego sądu, a w sądzie rejonowym, na wniosek prezesa tego sądu, prezes przeło onego sądu okręgowego. Przed powierzeniem funkcji przewodniczącego wydziału prezes zasięga opinii właściwego kolegium sądu. W tym samym trybie prezes sądu zwalnia sędziego z funkcji przewodniczącego -57-

-56-

ROZDZIAŁ IB. SĄDOWNICTWO POWSZECHNE

Organizacja sądów powszechnych

wydziału Je eli przemawiają za tym szczególne względy takie jak wielkość wydziału lub rozmiary jego zadań właściwy prezesa sądu mo e powierzyć sędziemu funkcję zastępcy przewodniczącego tego wydziału. Osoby pozostające ze sobą w stosunku pokrewieństwa w linii prostej lub powinowactwa w linii prostej albo w stosunku przysposobienia, mał onkowie oraz rodzeństwo nie mogą być sędziami, asesorami sądowymi ani referendarzami sądowymi w tym samym wydziale sądu. 3. Przewodniczącymi wydziałów w sądach rejonowych są prezesi i wiceprezesi tych sądów lub wyznaczeni sędziowie. W sądach rejonowych o obsadzie etatowej powy ej 10 sędziów prezesi tych sądów mogą nie przewodniczyć wydziałowi, a w sądach rejonowych o obsadzie powy ej 20 sędziów równie wiceprezesi tych sądów mogą nie przewodniczyć wydziałowi. 4. Przewodniczący wydziału kieruje całokształtem pracy w wydziale w zakresie spraw sądowych, mając na względzie poziom i sprawność postępowania sądowego, a w szczególności: 1) zaznajamia się z pismami wpływającymi do wydziału i wydaje co do nich odpowiednie zarządzenia, 2) rozdziela pracę między sędziów, przestrzegając właściwego ich obcią enia według zasad ustalonych przez kolegium sądu, wyznacza przewodniczącego posiedzenia, je eli sam nie przewodniczy posiedzeniu, a w miarę potrzeby wyznacza równie sędziego sprawozdawcę oraz członków składu orzekającego, 3) układa plan posiedzeń i określa dni, na które przewodniczący posiedzeń mogą wyznaczać nowe terminy, 4) wyznacza terminy posiedzeń w poszczególnych sprawach i wydaje wszelkie potrzebne zarządzenia, tak aby rozstrzygnięcie danej sprawy mogło nastąpić na pierwszym posiedzeniu, 5> zapewnia stronom mo ność przejrzenia akt sprawy, 6) czuwa nad właściwym poziomem orzecznictwa, organizuje narady sędziów wydziału w celu omówienia zagadnień prawnych budzących wątpliwości, zagadnień, w których orzecznictwo wydziału jest niejednolite, oraz orzecznictwa Sądu Najwy szego,7) zaznajamia się z przebiegiem rozpoznawanych w wydziale spraw o budzącym wątpliwości stanie prawnym lub faktycznym i informuje o nich okresowo prezesa sądu,8) kontroluje celowość i zasadność odraczania i przerywania posiedzeń oraz czuwa nad biegiem spraw, w których postępowanie trwa zbyt długo, 9) kontroluje prawidłowość i terminowość wykonania orzeczeń, 10) kontroluje pracę biegłych, zwłaszcza w zakresie terminowego sporządzania opinii, 11) zarządza wypłatę nale ności świadkom, biegłym tłumaczom i stronom oraz czuwa nad tym, aby zgłoszone przez te osoby ądania wynagrodzenia i zwrotu kosztów były niezwłocznie rozpoznane, a nale ności - w razie przyznania wypłacone, 12) zawiadamia prezesa sądu o wątpliwościach w zakresie wykładni prawa i o zagadnieniach, które powinny być omówione na
-58-

konferencjach sędziów, oraz o potrzebie zło enia wniosku o wniesienie środka odwoławczego, 13) czuwa nad terminowością sporządzania uzasadnień, 14) zapobiega powstawaniu zaległości, a w razie ich powstania - opracowuje plan ich usunięcia i kontroluje wykonanie tego planu oraz informuje okresowo prezesa sądu o stanie zaległości, 15) czuwa nad sprawnością, prawidłowością i terminowością pracy sekretariatu wydziału oraz dokładnością sporządzanych zestawień statystycznych, sprawdza przynajmniej raz w miesiącu księgi i stan prac w sekretariacie co do prawidłowego prowadzenia biurowości oraz nale ytego biegu spraw i na podstawie wyników kontroli wydaje odpowiednie zarządzenia, 16) wykonuje czynności zlecone przez prezesa sądu. Ponadto przewodniczący wydziału sądu pierwszej instancji czuwa nad sprawnym tokiem postępowania odwoławczego, a do przedstawienia akt sprawy sądowi odwoławczemu. Po zwrocie akt zaznajamia się z orzeczeniami sądu odwoławczemu i zarządza, aby z orzeczeniami tymi zaznajomili się sędziowie, którzy wydali zaskar one orzeczenia, a w razie gdy orzeczenie dotyczy istotnego zagadnienia prawnego lub zagadnienia prawnego, w którym orzecznictwo było niejednolite - wszyscy sędziowie wydziału. Przewodniczący wydziału, któremu zostały przekazane do rozpoznania sprawy w drugiej instancji, czuwa nad sprawnym skierowaniem do rozpatrzenia zaskaronych orzeczeń, a tak e - w wypadku wniesienia kasacji - nad sprawnym wykonaniem czynności z zakresu postępowania kasacyjnego, a do przedstawienia akt Sądowi Najwy szemu lub załatwienia sprawy w inny sposób. 5. Sąd rejonowy tworzy się dla jednej lub większej liczby gmin; w uzasadnionych przypadkach mo e być utworzony więcej ni jeden sąd rejonowy w obrębie tej samej gminy (np. w Warszawie). 6. Sąd rejonowy dzieli się na wydziały 1. cywilny - do spraw z zakresu prawa cywilnego, 2. karny - do spraw z zakresu prawa karnego, w tym do spraw o wykroczenia rozpoznawanych w drugiej instancji, 3. rodzinny i nieletnich (sąd rodzinny) - do spraw z zakresu prawa rodzinnego i opiekuńczego, dotyczących demoralizacji i czynów karalnych nieletnich, dotyczących leczenia osób uzale nionych od alkoholu oraz od środków odurzających i psychotropowych, naleących do sądu opiekuńczego na podstawie odrębnych ustaw, (Minister Sprawiedliwości, po zasięgnięciu opinii Krajowej Rady Sądownictwa, w drodze rozporządzenia mo e przekazać jednemu sądowi rejonowemu rozpoznawanie spraw nale ących do kompetencji wydziału rodzinnego i nieletnich w zakresie właściwości więcej ni jednego spośród sądów rejonowych działających w tym samym okręgu sądowym), 4. pracy (sąd pracy) - do spraw z zakresu prawa pracy, (Minister Sprawiedliwości, po zasięgnięciu opinii Krajowej Rady Sądownictwa, w drodze rozporządzenia mo e przekazać jednemu sądowi rejonowe-59-

ROZDZIAŁ IIII.. SĄDOWNICTWO POWSZECHNE

.7. Organizacja sądów powszechnych

mu - rozpoznawanie spraw z zakresu prawa pracy z obszaru właściwości więcej ni jednego spośród sądów rejonowych działających w tym samym okręgu sądowym), 5. ksiąg wieczystych - do prowadzenia ksiąg wieczystych oraz do innych spraw cywilnych z zakresu postępowania wieczystoksiegowego. W sądzie rejonowym mającym siedzibę w mieście będącym siedzibą sądu okręgowego, w którym jest utworzony wydział ubezpieczeń społecznych albo wydział pracy i ubezpieczeń społecznych, w miejsce wydziału pracy tworzy się wydział pracy i ubezpieczeń społecznych do spraw z zakresu prawa pracy oraz do spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych, nale ących do właściwości sądów rejonowych w tym samym okręgu sądowym. Wydział pracy i ubezpieczeń społecznych mo na tak e utworzyć w sądzie rejonowym mającym siedzibę w mieście na prawach powiatu Do orzekania w tych jednostkach, wyznacza się sędziów i ławników wykazujących odpowiednio szczególną znajomość problematyki spraw pracowniczych bądź celów ubezpieczenia i potrzeb osób ubezpieczonych. W sądzie rejonowym mającym siedzibę w mieście będącym siedzibą sądu okręgowego tworzy się wydział gospodarczy albo wydziały gospodarcze (sąd gospodarczy) - do spraw z zakresu prawa gospodarczego i cywilnego, powierzonych sądom gospodarczym (spraw gospodarczych). Wydział gospodarczy mo na tak e utworzyć w sądzie rejonowym mającym siedzibę w mieście na prawach powiatu. Do orzekania w tych jednostkach, wyznacza się sędziów wykazujących szczególną znajomość problematyki gospodarczej. Minister Sprawiedliwości, po zasięgnięciu opinii Krajowej Rady Sądownictwa, w drodze rozporządzenia mo e przekazać jednemu sądowi rejonowemu - rozpoznawanie spraw z zakresu prawa pracy z obszaru właściwości więcej ni jednego spośród sądów rejonowych działających w tym samym okręgu sądowym. Ponadto Minister Sprawiedliwości, po zasięgnięciu opinii K RS, w drodze rozporządzenia mo e przekazać jednemu sądowi rejonowemu - sądowi gospodarczemu, w którym został utworzony wydział dla spraw upadłościowych i układowych, rozpoznawanie tych spraw, nale ących do właściwości innych sądów rejonowych - sądów gospodarczych, działających w tym samym okręgu sądowym. Minister Sprawiedliwości, po zasięgnięciu opinii Krajowej Rady Sądownictwa, w drodze rozporządzenia jest władny tak e przekazać jednemu sądowi rejonowemu - sądowi gospodarczemu, w którym został utworzony wydział dla spraw upadłościowych i układowych, rozpoznawanie tych spraw, nale ących do właściwości innych sądów rejonowych - sądów gospodarczych, działających w rym samym okręgu sądowym. 7. W sądzie rejonowym mogą być tworzone (w jego siedzibie lub poza jego siedzibą), sądy grodzkie jako wydziały lub wydziały zamiejscowe sądów rejonowych. Sądom grodzkim powierzono rozpoznawanie spraw: o wykroczenia w pierwszej instancji, o wykroczenia skarbowe a tak e o przestępstwa skarbowe zagro one karą grzywny, ograniczenia wolności albo karą pozbawienia wolności do lat 2, z wyjątkiem spraw nie podlegających rozpoznaniu w postępowaniu uproszczonym, o przestępstwa ścigane z -60-

oskar enia prywatnego, z wyjątkiem spraw podlegających rozpoznaniu z udziałem ławników, o pozostałe przestępstwa, podlegające rozpoznaniu w postępowaniu uproszczonym, cywilnych podlegających rozpoznaniu w postępowaniu uproszczonym oraz dotyczących depozytów sądowych i przepadku rzeczy. Sądy grodzkie tworzy i znosi Minister Sprawiedliwości w drodze rozporządzenia. W rozporządzeniu o utworzeniu sądu grodzkiego określa się jego siedzibę, obszar właściwości w granicach obszaru właściwości sądu rejonowego oraz zakres spraw przekazanych do rozpoznawania sądowi grodzkiemu, spośród spraw wy ej wymienionych. W trybie określonym dla tworzenia wydziałów grodzkich Minister Sprawiedliwości mo e tworzyć poza siedzibą sądu rejonowego inne wydziały zamiejscowe. 8. Sąd okręgowy tworzy się dla obszaru właściwości co najmniej dwóch sądów rejonowych (okręgu sądowego). Struktura sądu okręgowego zasadza się na tym, e sąd ten dzieli się na wydziały: 1. cywilny - do rozpoznawania w pierwszej instancji spraw cywilnych i rodzinnych oraz do rozpoznawania w drugiej instancji spraw cywilnych oraz spraw nale ących do właściwości sądów rodzinnych, z wyjątkiem spraw przeciwko nieletnim o popełnienie czynu karalnego, je eli wobec nieletniego zastosowano środek poprawczy lub gdy środek odwoławczy zawiera wniosek o orzeczenie środka poprawczego, 2. karny - do spraw z zakresu prawa karnego w pierwszej i drugiej instancji, do spraw zgodności z prawdą oświadczeń lustracyjnych w pierwszej instancji oraz do spraw rozpoznawanych w drugiej instancji przeciwko nieletnim o popełnienie czynu karalnego, je eli wobec nieletniego zastosowano środek poprawczy lub gdy środek odwoławczy zawiera wniosek o orzeczenie środka poprawczego 3. penitencjarny i nadzoru nad wykonywaniem orzeczeń karnych - do spraw penitencjarnych i nadzoru nad sądowym postępowaniem wykonawczym w sprawach z zakresu prawa karnego, 4. pracy (sąd pracy) - do spraw z zakresu prawa pracy, 5. wydział ubezpieczeń społecznych (sąd ubezpieczeń społecznych) I do spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych, W sądzie okręgowym, w którym wpływ spraw z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych jest niewielki, zamiast odrębnych wydziałów pracy i ubezpieczeń społecznych tworzy się wydział pracy i ubezpieczeń społecznych (sąd pracy i ubezpieczeń społecznych). W sądach okręgowych poło onych w miejscowościach, w których znajdują się oddziały Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, Minister Sprawiedliwości mo e utworzyć, w drodze zarządzenia, wydziały lustracyjne do rozpoznawani a spraw, o których mowa w art. 28 ustawy z dnia 18 października 2006 r. o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944-1990 oraz treści tych dokumentów. Do orzekania w sądach pracy i sądach ubezpieczeń społecznych o wyznacza się sędziów i ławników wykazujących odpowiednio szczególną znąjo-

ROZDZIAŁ II. SADOWNICTWO POWSZECHNE

3.

Organizacja sadów powszechnych

mość problematyki spraw pracowniczych oraz celów ubezpieczenia i po trzeb osób ubezpieczonych. 6. wydział gospodarczy (sąd gospodarczy) - do spraw gospodarczych. Minister Sprawiedliwości, po zasięgnięciu opinii Krajowej Rady Sądownictwa, w drodze rozporządzenia mo e przekazać jednemu sądowi okręgowemu rozpoznawanie spraw gospodarczych z innego okręgu sądowego z obszaru tej samej apelacji). Do orzekania w sądach gospodarczych wyznacza się sędziów wykazujących się szczególną znajomością problematyki gospodarczej. W Sądzie Okręgowym w Warszawie działają ponadto jako wydziały: 1.odrębna jednostka organizacyjna do spraw z zakresu ochrony konkurencji, regulacji energetyki, telekomunikacji i transportu kolejowego (sąd ochrony konkurencji i konsumentów), 2. odrębna jednostka organizacyjna do spraw rejestrowych powierzonych temu sądowi na podstawie odrębnych przepisów. 3) odrębna jednostka organizacyjna do spraw z zakresu ochrony wspólnotowych znaków towarowych i wspólnotowych wzorów przemysłowych (sąd wspólnotowych znaków towarowych i wzorów przemysłowych). Minister Sprawiedliwości mo e tworzyć poza siedzibą sądu okręgowego, a tak e znosić ośrodki zamiejscowe albo wydziały zamiejscowe sądów okręgowych w trybie określonym w art. 13 § 3usp (tj. w trybie określonym dla tworzenia wydziałów grodzkich). 9. Sąd apelacyjny tworzy się dla obszaru właściwości co najmniej dwóch okręgów sądowych (obszaru apelacji). Ustawowo określona jest struktura sądu apelacyjnego. Sąd apelacyjny dzieli się na wydziały: 1. cywilny - do rozpoznawanych w drugiej instancji spraw z zakresu prawa cywilnego, gospodarczego oraz rodzinnego i opiekuńczego. 2. karny - do rozpoznawanych w drugiej instancji spraw z zakresu prawa karnego oraz spraw zgodności z prawdą oświadczeń lustracyjnych 3. pracy i ubezpieczeń społecznych - do rozpoznawanych w drugiej instancji spraw z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych Sądzie Apelacyjnym. W zale ności od potrzeb w sądach mogą być tworzone równie inne wydziały z uwzględnieniem rodzaju i liczby spraw wpływających do sądu, liczby sędziów i ilości sądów w obszarze właściwości, a tak e zapewnienia prawidłowego wykonywania czynności nadzorczych. 10. Działalność administracyjna sądów ma na celu zapewnienie sądom odpowiednich warunków wykonywania ich zadań z zakresu wymiaru sprawiedliwości i ochrony prawnej. Jej wykonywanie nale y do organów sądów oraz do urzędników; czynności z zakresu działalności administracyjnej sądów nale ą tak e do sędziów, je eli to wynika z przepisów prawa. W odniesieniu do przedstawionej materii trzeba zamączyć, e sędzia nie mo e, powołując się na zasadę niezawisłości sędziowskiej, uchylić się od wykonania poleceń w zakresie czynności administracyjnych, je eli z mocy przepisów ustawowych nale ą one do obowiązków sędziowskich, a tak e po-62-

leceń dotyczących sprawności postępowania sądowego; mo e jednak domagać się wydania polecenia na piśmie. 11. Nadzór judykacyjny nad działalnością sądów w zakresie orzekania sprawuje Sąd Najwy szy w trybie określonym przez ustawy ustrojowo - procesowe. 12. Nadzór nad działalnością administracyjną sądów, czyli zwierzchni nadzór nad działalnością administracyjną sądów sprawuje Minister Sprawiedliwości osobiście oraz przez właściwą słu bę nadzoru. Podstawowe zadania z zakresu zwierzchniego nadzoru nad działalnością administracyjną sądów bezpośrednio związaną z wykonywaniem wymiaru sprawiedliwości są wykonywane przez sędziów delegowanych do Ministerstwa Sprawiedliwości Osoby powołane do kierowania sądami i nadzoru nad działalnością administracyjną sądów mają prawo wglądu w czynności sądów, mogą ądać wyjaśnień oraz usunięcia uchybień. Zadania z zakresu nadzoru nad działalnością administracyjną sądów prezesi sądów wykonują osobiście oraz przez wyznaczone do tego osoby. Minister Sprawiedliwości oraz prezesi sądów uchylają zarządzenia administracyjne niezgodne z prawem, jak równie zarządzenia administracyjne naruszające sprawność postępowania sądowego lub z innych powodów niecelowe. W razie stwierdzenia uchybienia w zakresie sprawności postępowania sądowego, Minister Sprawiedliwości oraz prezesi sądów mogą zwrócić na nie, na piśmie, uwagę i ądać usunięcia skutków tego uchybienia (chyba, e upłynął okres 3 lat od popełnienia uchybienia). Sędzia, którego dotyczy zwrócona uwaga, mo e w terminie siedmiu dni zło yć pisemne zastrze enie do organu, który zwrócił uwagę, co nie zwalnia go od obowiązku usunięcia skutków uchybienia. W razie zło enia zastrze enia organ uchyla uwagę albo przekazuje sprawę do rozpoznania sądowi dyscyplinarnemu. Minister Sprawiedliwości mo e zwrócić prezesowi lub wiceprezesowi sądu uwagę na piśmie, je eli stwierdzi uchybienia w zakresie kierowania sądem albo sprawowania przez prezesa przysługującego mu nadzoru nad działalnością administracyjną sądów. Prezes sądu przeło onego niezwłocznie zawiadamia prezesa właściwego sądu o stwierdzonych uchybieniach w działaniu tego sądu. W razie stwierdzenia istotnych uchybień w działaniu sądu, prezes tego sądu niezwłocznie zawiadamia o stwierdzonych uchybieniach prezesa sądu przeło onego, a prezes sądu apelacyjnego - Ministra Sprawiedliwości; 13. Czynnościami z zakresu nadzoru nad działalnością administracyjną sądów są: 1.) wizytacja sądu albo jego niektórych jednostek organizacyjnych (wi-

-63-

ROZDZIAŁIII.. SĄDOWNICTWO POWSZECHNE zytacja obejmuje pełną działalność sądu albo jego jednostki organizacyjnej.) , 2.) lustracja w sądzie (lustracja obejmuje wybrane zagadnienia z działalności sądu), 3.) badanie toku i sprawności postępowania w poszczególnych sprawach, 4.) kontrola działalności sekretariatu w sądzie. (Czynności, wymienione w pkt. 1-3, mogą być wykonywane wyłącznie przez sędziów) Czynności z zakresu nadzoru nad działalnością administracyjną sądów nie mogą wkraczać w dziedzinę, w której sędziowie są niezawiśli. Do wykonywania czynności nadzoru z reguły tworzony jest w sądzie okręgowym referat wizytacyjny, 14. Sąd apelacyjny lub sąd okręgowy jako sąd odwoławczy, w razie stwierdzenia przy rozpoznawaniu sprawy oczywistej obraz)' przepisów, niezale nie od innych uprawnień, wytyka uchybienie właściwemu sądowi. Sąd apelacyjny lub sąd okręgowy przed wytknięciem uchybienia mo e ądać wyjaśnień od sędziego przewodniczącego składowi sądu orzekającego w pierwszej instancji. Stwierdzenie i wytknięcie uchybienia nie wpływa na rozstrzygnięcie sprawy. O wytknięciu uchybienia sąd apelacyjny lub sąd okręgowy, zawiadamia prezesa właściwego sądu, a w przypadkach powa niejszych uchybień -tak e Ministra Sprawiedliwości.

4. Organy sądów powszechnych

Prezesa sądu zastępuje wiceprezes, a w razie jego nieobecności - wyznaczony sędzia. 4. Prezesa sądu apelacyjnego powołuje Minister Sprawiedliwości spośród sędziów sądu apelacyjnego, po zasięgnięciu opinii zgromadzenia ogólnego sędziów sądu apelacyjnego. W celu wydania opinii Minister Sprawiedliwości przedstawia zgromadzeniu ogólnemu kandydata na prezesa. Je eli opinia nie zostanie wydana w terminie dwóch miesięcy od przedstawienia kandydata właściwemu zgromadzeniu ogólnemu, Minister Sprawiedliwości mo e powołać prezesa sądu apelacyjnego bez zasięgania opinii. 5. W razie wydania przez zgromadzenie ogólne negatywnej opinii o kandydacie, Minister Sprawiedliwości mo e go powołać po uzyskaniu pozytywnej opinii Krajowej Rady Sądownictwa. Negatywna opinia Krajowej Rady Sądownictwa jest dla Ministra Sprawiedliwości wią ąca. Je eli Krajowa Rada Sądownictwa w terminie miesiąca od przedstawienia przez Ministra Sprawiedliwości zamiaru powołania prezesa, mimo negatywnej opinii zgromadzenia ogólnego, nie wyda opinii, uwa a się, e opinia jest pozytywna. ' 6. Wiceprezesa sądu apelacyjnego powołuje Minister Sprawiedliwości spośród sędziów sądu apelacyjnego, na wniosek prezesa danego sądu apelacyjnego, po zasięgnięciu opinii kolegium tego sądu. Liczbę wiceprezesów sądu apelacyjnego ustala Minister Sprawiedliwości na wniosek prezesa tego sądu. 7. Prezes sądu okręgowego wykonuje czynności administracji sądowej w stosunku do sądów rejonowych na obszarze właściwości sądu okręgowego oraz sprawuje nadzór nad działalnością tych sądów. 8. Prezesa sądu okręgowego powołuje Minister Sprawiedliwości spośród sędziów sądu okręgowego albo sądu apelacyjnego, po zasięgnięciu opinii zgromadzenia ogólnego sędziów okręgu i opinii prezesa przeło onego sądu apelacyjnego. Do powołania prezesa sądu okręgowego stosuje zasady dotyczące powoływania prezesa sącfu apelacyjnego 9. Wiceprezesa sądu okręgowego powołuje Minister Sprawiedliwości spośród sędziów sądu okręgowego albo sądu apelacyjnego, na wniosek prezesa danego sądu okręgowego, po zasięgnięciu opinii kolegium tego sądu i opinii prezesa przeło onego sądu apelacyjnego. Liczbę wiceprezesów sądu okręgowego ustala Minister Sprawiedliwości na wniosek prezesa tego sądu, po zasięgnięciu opinii prezesa przeło onego sądu apelacyjnego.
-65-

4. Organy sądów powszechnych

1. Organami sądów są: w sądzie rejonowym - prezes sądu. w sądzie okręgowym - prezes sądu oraz kolegium sądu okręgowego, w sądzie apelacyjnym -prezes sądu oraz kolegium sądu apelacyjnego, w zakresie finansowym i gospodarczym organem sądu apelacyjnego oraz sądu okręgowego jest dyrektor danego sądu, a w sądzie rejonowym, w razie powołania, kierownik finansowy sądu. 2. Prezes sądu: kieruje sądem i reprezentuje go na zewnątrz, z wyjątkiem spraw nale ących do dyrektora sądu lub kierownika finansowego sądu, pełni czynności z zakresu administracji sądowej, jest zwierzchnikiem słu bowym sędziów danego sądu, powierza sędziom pełnienie funkcji i zwalnia z ich pełnienia po zasięgnięciu wymaganych opinii. W zakresie administracji sądowej prezes sądu podlega Ministrowi Sprawiedliwości oraz prezesowi sądu przeło onego. 3. Prezes sądu apelacyjnego sprawuje nadzór nad działalnością administracyjną sądów okręgowych na obszarze właściwości sądu apelacyjnego. W uzasadnionych wypadkach lub na wniosek prezesa sądu okręgowego mo e równie podjąć czynności z zakresu nadzoru nad działalnością sądów rejonowych na obszarze apelacji.
-64-

ROZDZIAŁ 1I1. SĄDOWNICTWO P0WSZECHNE

4. Organy sądów powszechnych

10. Prezes sądu rejonowego wykonuje czynności administracji sądowej w stosunku do danego sądu rejowego. Prezesa sądu rejonowego powołuje Minister Sprawiedliwości spośród sędziów sądu rejonowego albo sądu okręgowego, po zasięgnięciu opinii kolegium przeło onego sądu okręgowego i prezesa przeło onego sądu okręgowego. Do powołania prezesa sądu rejonowego stosuje się odpowiednio zasady dotyczące powoływania prezesa sądu apelacyjnego z tym, e termin do wydania opinii przez kolegium wynosi jeden miesiąc. 11. Wiceprezesa sądu rejonowego powołuje Minister Sprawiedliwości spośród sędziów sądu rejonowego albo sądu okręgowego na wniosek prezesa danego sądu rejonowego, po zasięgnięciu opinii kolegium przeło onego sądu okręgowego i prezesa przeło onego sądu okręgowego. Liczbę wiceprezesów sądu rejonowego, na wniosek prezesa danego sadu, ustala prezes przeło onego sądu okręgowego. 12. Prezes i wiceprezes sądu apelacyjnego oraz sądu okręgowego są powoływani na okres sześciu lat i nie mogą być, bezpośrednio po zakończeniu kadencji, ponownie powołani do pełnienia tej samej funkcji. Prezes i wiceprezes sądu rejonowego są powoływani na okres czterech lat. 13. Prezes i wiceprezes sądu mo e być odwołany przez Ministra Sprawiedliwości w toku kadencji w przypadku ra ącego nie wywiązywania się z obowiązków słu bowych lub gdy dalsze pełnienie przez prezesa jego funkcji z innych powodów nie da się pogodzić z dobrem wymiaru sprawiedliwości. Odwołanie prezesa albo wiceprezesa sądu następuje po zasięgnięciu opinii Krajowej Rady Sądownictwa. Zamiar odwołania, wraz z pisemnym uzasadnieniem, Minister Sprawiedliwości przedstawia Krajowej Radzie Sądownictwa w celu uzyskania opinii. Je eli Krajowa Rada Sądownictwa, w terminie miesiąca od przedstawienia zamiaru odwołania prezesa albo wiceprezesa, opinii nie wyda, uwa a się, e opinia jest pozytywna. 14. Prezes sądu kieruje powierzonym mu sądem oraz pełni czynności administracji sądowej, a tak e sprawuje nadzór nad działalnością sądu. Do obowiązków prezesa sądu w zakresie administracji nale y w szczególności: 1) troska o dobór odpowiednich kadr, 2) usprawnianie organizacji i techniki pracy sądu, 3) dbałość o nale ytą kulturę pracy i sprawność postępowania w sądzie, 4) szkolenie pracowników sądowych, ławników ludowych i kuratorów społecznych, 5) kierowanie wykonaniem bud etu, 6) zarząd oraz przestrzeganie zasad ochrony i bezpieczeństwa obiektów sądowych stosownie do przepisów aktualnego ramowego wewnętrznego regulaminu w sprawie zapewnienia bezpieczeństwa i porządku w jednostkach organizacyjnych resortu, 7) zaopatrzenie materiałowe sadu, 8) terminowa
-66-

sprawozdawczość, 9) zapewnianie pracownikom odpowiednich warunków socjalnych, 10)dbałość o estetykę pomieszczeń sądowych. Do obowiązków prezesa sądu w zakresie sprawowanego nadzoru nale y m.in.: zaznajamianie się z orzecznictwem kierowanego sądu, ocena orzecznictwa na tle zadań wymiaru sprawiedliwości w zakresie ochrony porządku prawnego, sygnalizowanie potrzeby wystąpienia o wyjaśnienie przepisów prawnych, analizowanie materiałów statystycznych dotyczących pracy sądu, ocena sprawozdań przewodniczących wydziałów o wynikach pracy sekretariatów oraz badanie prawidłowości działalności bud etowej, administracyjnej i gospodarczej sądu, prowadzenie wykazów słu bowych sędziów oraz dokonywanie okresowych ocen kwalifikacyjnych innych pracowników sądowych na podstawie odrębnych przepisów, rozpatrywanie skarg, wniosków i listów, dotyczących pracy sądu, wydawanie stosownych zarządzeń, a tak e podejmowanie odpowiednich środków w razie stwierdzenia w czynnościach sędziów i innych pracowników sądowych usterek i uchybień, nadzór i kontrola pracy przewodniczących wydziałów. 15. Do obowiązków prezesa sądu okręgowego nale y ponadto : 1) opracowywanie propozycji co do stanu zatrudnienia w sądzie okręgowymi i sądach rejonowych oraz - w zakresie nie zastrze onym do wyłącznej kompetencji Ministra Sprawiedliwości - załatwianie spraw kadrowych w odniesieniu do pracowników sądu okręgowego oraz do zatrudnionych w sądach rejonowych: sędziów, asesorów i aplikantów sądowych, urzędników zajmujących stanowiska kierownicze, kuratorów zawodowych i komorników, 2) prowadzenie ewidencji biegłych sądowych i tłumaczy przysięgłych, 3) przedstawianie Rzecznikowi Praw Obywatelskich na jego ądanie informacji o stanie sprawy prowadzonej w sądzie okręgowym lub w nadzorowanym sądzie rejonowym. 16. W ramach sprawowanego bezpośredniego nadzoru nad komornikami prezes sądu rejonowego: 1) co najmniej raz na 6 miesięcy kontroluje z udziałem księgowego działalność komorników, zwracając szczególną uwagę na zapobieganie i usuwanie przyczyn przewlekłości postępowania egzekucyjnego oraz zapewnienie prawidłowości prowadzenia akt i ksiąg, a w razie dostrze enia uchybień lub przewinień - podejmuje stosowne środki, 2) przeprowadza w razie potrzeby doraźne lustracje biur komorników, 3) bada zasadność składanych w drodze administracyjnej skarg i wniosków dotyczących działalności komorników. 17. Kolegium sądu to organ kolegialny sadu. W ramach działań tego organu wykonuje on czynności administracji sądowej w zakresie określonym przez usp.
-67-

ROZDZIAŁ III. SĄDOWNICTWO POWSZECHNE
4. Organy sądów powszechnych

Kolegium sądu apelacyjnego składa się z trzech do pięciu członków, wybieranych przez zgromadzenie ogólne sędziów sądu apelacyjnego spośród sędziów tego sądu, a tak e z prezesa sądu apelacyjnego. Liczbę członków kolegium pochodzących z wyboru ustala zgromadzenie ogólne sędziów sądu apelacyjnego Przewodniczącym kolegium sądu apelacyjnego jest prezes sądu apelacyjnego, a w razie jego nieobecności - najstarszy słu bą członek kolegium. Kadencja kolegium sądu apelacyjnego trwa dwa łata. Kolegium sądu apelacyjnego zbiera się w zale ności od potrzeb, co najmniej jednak raz na kwartał. Posiedzenia kolegium zwołuje prezes sądu apelacyjnego z własnej inicjatywy lub na wniosek jednej trzeciej liczby członków kolegium. 18. Do podjęcia uchwał jest wymagana obecność co najmniej dwóch trzecich składu kolegium sądu apelacyjnego. Uchwały zapadają większością głosów, a w razie równej liczby głosów przesądza głos przewodniczącego Kolegium sądu apelacyjnego realizuje w szczególności następujące zadania: na wniosek prezesa sądu apelacyjnego ustala podział czynności w sądzie apelacyjnym, określa zasady zastępstw sędziów, a tak e zasady przydziału spraw poszczególnym sędziom, przedstawia zgromadzeniu ogólnemu sędziów sądu apelacyjnego opinię o kandydatach na stanowiska sędziów, wyra a opinię o kandydacie na wiceprezesa sądu apelacyjnego, wyra a opinię o kandydatach do pełnienia w sądzie apelacyjnym funkcji przewodniczących wydziałów, zastępców przewodniczących wydziałów, wizytatorów kierownika szkolenia oraz funkcji albo stanowiska rzecznika prasowego, rozpatruje wnioski wynikające z wizytacji i lustracji sądów, rozpatruje odwołania od rozstrzygnięcia prezesa sądu apelacyjnego, odmawiającego zgody na podjęcie dodatkowego zatrudnienia przez sędziego, wybiera zastępcę rzecznika dyscyplinarnego, wyra a opinię w innych sprawach osobowych dotyczących sędziów, wyra a opinię o projekcie planu finansowego wyra a opinię w innych sprawach przedstawionych przez prezesa sądu apelacyjnego, Krajową Rade Sadownictwa oraz Ministra Sprawiedliwości, wyra a zgodę na delegowanie sędziego sądu okręgowego przez prezesa sądu apelacyjnego, wypowiada się w przypadkach zachowań sędziów naruszających zasady etyki. 19. Kolegium sądu okręgowego składa się z czterech do ośmiu członków wybieranych przez zgromadzenie ogólne sędziów okręgu spośród jego członków, w tym w połowie spośród sędziów sądu okręgowego, a tak e z prezesa sądu okręgowego. Liczbę członków kolegium pochodzących z wyboru ustala zgromadzenie ogólne sędziów okręgu. Przewodniczącym kolegium sądu okręgowego jest prezes sądu okręgowego, a w razie jego nieobecności - najstarszy słu bą członek kolegium. Kadencja kolegium sądu okręgowego trwa dwa lata. Do podjęcia uchwał jest wymagana obecność co najmniej dwóch trzecich skła-68-

du kolegium sądu. Uchwały zapadają większością głosów, a w razie równej liczby głosów przesądza głos przewodniczącego. Kolegium sądu zbiera się w zale ności od potrzeb, co najmniej jednak raz na kwartał. Posiedzenia kolegium zwołuje prezes sądu okręgowego z własnej inicjatywy lub na wniosek jednej trzeciej liczby członków kolegium. 20. Kolegium sądu okręgowego realizuje, następujące zadania: na wniosek prezesa sądu okręgowego ustala podział czynności w sądzie, określa zasady zastępstw sędziów i referendarzy sądowych, a tak e zasady przydziału spraw poszczególnym sędziom oraz referendarzom sądowym przedstawia zgromadzeniu ogólnemu sędziów okręgu opinię o kandydatach na stanowiska sędziów sądów rejonowych i okręgowych, wyra a opinię o kandydatach na wiceprezesa sądu okręgowego oraz prezesów i wiceprezesów sądów rejonowych, wyra a opinię o kandydatach do pełnienia w sądzie okręgowym funkcji przewodniczących wydziałów, zastępców przewodniczących wydziałów, wizytatorów, kierownika szkolenia oraz funkcji albo stanowiska rzecznika prasowego, a tak e funkcji przewodniczących wydziałów i zastępców przewodniczących wydziałów w sądach rejonowych i wyra a opinię w sprawie zwolnienia z pełnienia tych funkcji, rozpatruje wnioski wynikające z wizytacji i lustracji sądów, rozpatruje odwołania od rozstrzygnięcia prezesa sądu okręgowego, odmawiającego zgody na podjęcie dodatkowego zatrudnienia przez sędziego, wybiera zastępcę rzecznika dyscyplinarnego, wyra a opinię o projektach planów finansowych, wyra a opinię w sprawach przedstawionych przez prezesa sądu okręgowego, prezesa sądu apelacyjnego, Krajową Radę Sądownictwa oraz Ministra Sprawiedliwości, wyra a opinię o kandydacie na stanowisko asesora sądowego oraz wyra a zgodę na powierzenie asesorowi sądowemu pełnienia czynności sędziowskich w sądzie rejonowym, wyra a zgodę na delegowanie sędziego sądu rejonowego albo sędziego sądu okręgowego przez prezesa sądu okręgowego, wypowiada się w przypadkach zachowań sędziów naruszających zasady etyki. W sprawach istotnych dla danego sądu rejonowego kolegium sądu okręgowego mo e zasięgnąć opinii sędziów tego sądu, wyra onej na zebraniu sędziów. 21. Je eli chodzi o organy kierujące gospodarką finansową sądów, to są nimi dyrektor sądu oraz kierownik finansowy sądu. Dyrektor sądu, a tak e kierownik finansowy sądu podlega słu bowo prezesowi sądu, przy czym w zakresie wykonywania zadań i kompetencji dysponowania bud etem sądów na obszarze apelacji oraz sprawowania kontroli gospodarki finansowej i gospodarowania mieniem Skarbu Państwa przez te sądy, dyrektor sądu apelacyjnego podlega bezpośrednio Ministrowi Sprawiedliwości, dyrektor sądu okręgowego podlega dyrektorowi sądu apelacyjnego, a kierownik finansowy sądu podlega dyrektorowi danego sądu okręgowego.
-69-

ROZDZIAŁ III. SĄDOWNICTWO POWSZECHNE

5. Samorząd sędziowski

22. Dyrektora sądu okręgowego powołuje i odwołuje Minister Sprawiedliwości na wniosek prezesa danego sądu okręgowego, po zasięgnięciu opinii prezesa przeło onego sądu apelacyjnego. 23. Kierownika finansowego sądu rejonowego powołuje i odwołuje Minister Sprawiedliwości, na wniosek prezesa sądu okręgowego; je eli przemawiają za tym szczególne względy, takie jak wielkość sądu rejonowego i rozmiary jego zadań. 24. Je eli przemawiają za tym szczególne względy takie jak wielkość sądu i rozmiary jego zadań Minister Sprawiedliwości mo e powołać zastępcę dyrektora sądu apelacyjnego* zastępcę dyrektora sądu okręgowego lub zastępcę kierownika finansowego sądu rejonowego. W sądzie w którym nie powołano zastępcy prezes danego sądu na wniosek dyrektora lub kierownika finansowego po uzyskaniu zgody Ministra Sprawiedliwości wyznacza osobę upowa nioną -do wykonywania obowiązków tego organu w określonym czasie lub zakresie. 25. Minister Sprawiedliwości mo e odwołać dyrektora sądu apelacyjnego, dyrektora sądu okręgowego oraz kierownika finansowego sądu rejonowego (jak równie ich zastępców) tak e z własnej inicjatywy po zasięgnięciu opinii odpowiednio prezesa sądu apelacyjnego albo prezesa sądu okręgowego. 27. Pokreślenia wymaga, e organami kierującymi gospodarką finansową sądów apelacyjnych i sądów okręgowych są dyrektorzy rych sądów, a w sądach rejonowych - prezesi tych sądów. Je eli w sądzie rejonowym został powołany kierownik finansowy, odpowiada on za gospodarkę finansową danego sądu. Działalność inwestycyjną sądów prowadzą, dla sądu apelacyjnego - dyrektor sądu apelacyjnego, a dla sądu okręgowego i sądów rejonowych działających w danym okręgu sądowym - dyrektor sądu okręgowego. Dyrektor sądu apelacyjnego mo e przekazać wykonywanie zadań inwestycyjnych dyrektorowi jednego sądu okręgowego dla innego sądu okręgowego oraz sądów rejonowych działających w jego okręgu sądowym. 5. Samorząd sędziowski 1. Sędziowie tworzą samorząd sędziowski. Organami samorządu sędziowskiego są: zgromadzenie ogólne sędziów okręgu oraz zgromadzenie ogólne sędziów sądu apelacyjnego.

2. Zgromadzenie ogólne sędziów sądu apelacyjnego składa się z sędziów tego sądu. Przewodniczącym zgromadzenia ogólnego sędziów sądu apelacyjnego jest prezes sądu apelacyjnego. W razie nieobecności prezesa sądu, obowiązki przewodniczącego pełni najstarszy słu bą wiceprezes tego sądu. Członkowie zgromadzenia ogólnego sędziów sądu apelacyjnego są obowiązani brać udział w posiedzeniach zgromadzenia. Delegowanie do pełnienia czynności na podstawie art. 77 usp. (tj. do pełnienia czynności w innym sądzie, Ministerstwie Sprawiedliwości bądź jednostce organizacyjnej podległej MS) nie zwalnia członka zgromadzenia od tego obowiązku. Sędziowie nie będący członkami zgromadzenia ogólnego sędziów sądu apelacyjnego mogą brać udział w posiedzeniu tego zgromadzenia, bez prawa głosu i wyboru. 3. Do podjęcia uchwał zgromadzenia ogólnego sędziów sądu apelacyjnego jest wymagana obecność przynajmniej dwóch trzecich liczby jego członków. Uchwały zapadają bezwzględną większością głosów. Głosowanie jest tajne w sprawach osobowych oraz, je eli ądanie takie zgłosi chocia by jeden z obecnych członków zgromadzenia. Zgromadzenie ogólne sędziów sądu apelacyjnego zbiera się co najmniej raz w roku; posiedzenia zgromadzenia zwołuje prezes sądu apelacyjnego z własnej inicjatywy lub na wniosek Ministra Sprawiedliwości, kolegium sądu apelacyjnego albo jednej piątej liczby członków zgromadzenia. 4. Przepis art. 34 usp stanowi, e zgromadzenie ogólne sędziów sądu apelacyjnego realizuje zadania określone w ustawach, a w szczególności: 1.) przedstawia Krajowej Radzie Sądownictwa kandydatów na stanowiska sędziów sądu apelacyjnego spośród osób zaopiniowanych przez kolegium właściwego sądu, 2.) wybiera przedstawicieli na zebranie przedstawicieli zgromadzeń ogólnych sędziów sądów apelacyjnych, 3.) wyra a opinię o kandydatach na prezesa sądu apelacyjnego, 4.) wybiera członków kolegium sądu apelacyjnego, 5.) wybiera kandydata na rzecznika dyscyplinarnego, 6.) wysłuchuje informacji prezesa sądu apelacyjnego o działalności sądów oraz wyra a opinię w tym zakresie, 7.) rozpatruje sprawozdania z działalności kolegium sądu apelacyjnego oraz omawia kierunki jego pracy. 5. Zgromadzenie ogólne sędziów okręgu składa się z sędziów sądu okręgowego oraz delegatów sędziów sądów rejonowych działających na obszarze właściwości sądu okręgowego, w liczbie dwóch trzecich liczby sędziów sądu okręgowego. Delegatów wybiera zebranie sędziów danego sądu rejonowego w głosowaniu^ tajnym, na okres dwóch lat. Zebraniu sędziów przewodniczy prezes sądu. Liczbę delegatów sędziów dla ka de-71-

-70-

ROZDZIAŁ III. SADOWNICTWO POWSZECHNE

go sądu rejonowego ustala kolegium sądu okręgowego proporcjonalnie do liczby sędziów w danym sądzie. Przewodniczącym zgromadzenia ogólnego sędziów okręgu jest prezes sądu okręgowego. W razie nieobecności prezesa sądu obowiązki przewodniczącego pełni najstarszy słu bą wiceprezes tego sądu. Członkowie zgromadzenia ogólnego sędziów okręgu są obowiązani brać udział w posiedzeniach zgromadzenia. Delegowanie do pełnienia czynności w innym sądzie, Ministerstwie Sprawiedliwości bądź" jednostce organizacyjnej podległej MS, nie zwalnia członka zgromadzenia od tego obowiązku. Sędziowie nie będący członkami zgromadzenia ogólnego sędziów okręgu mogą brać udział w posiedzeniu tego zgromadzenia, bez prawa głosu i wyboru. Do podjęcia uchwał zgromadzenia ogólnego sędziów okręgu jest wymagana obecność przynajmniej dwóch trzecich liczby jego członków. Uchwały zapadają bezwzględną większością głosów. Głosowanie w sprawach osobowych jest tajne, a ponadto tajne jest wówczas gdy ądanie takie zgłosi chocia by jeden z obecnych członków zgromadzenia. Zgromadzenie ogólne sędziów okręgu zbiera się co najmniej raz w roku; posiedzenia zgromadzenia zwołuje prezes sądu okręgowego z własnej inicjatywy lub na wniosek Ministra Sprawiedliwości, kolegium sądu okręgowego, jednej piątej liczby członków zgromadzenia albo jednej piątej liczby sędziów danego obszaru sądu okręgowego. 6. Przepis art. 36 usp stanowi, e zgromadzenie ogólne sędziów okręgu realizuje zadania określone w ustawach, a w szczególności: 1.) przedstawia Krajowej Radzie Sądownictwa, po uzyskaniu opinii kolegium sądu, kandydatów na stanowiska sędziów, 2.) wybiera przedstawicieli na zebranie przedstawicieli zgromadzeń ogólnych sędziów, 3.) wyra a opinię o kandydatach na prezesa sądu okręgowego, 4.) ustala liczbę i wybiera członków kolegium sądu okręgowego, 5.) wysłuchuje informacji prezesa sądu okręgowego o działalności sądów oraz wyra a opinię w tym zakresie, 6.) rozpatruje sprawozdania z działalności kolegium sądu okręgowego oraz omawia kierunki jego pracy. 7. Je eli zgromadzenie ogólne sędziów okręgu miałoby liczyć więcej ni stu pięćdziesięciu członków, jego funkcje wykonuje zgromadzenie przedstawicieli. W takim przypadku, w sądach rejonowych okręgu i w sądzie okręgowym dokonuje się wyboru przedstawicieli. Przedstawicieli wybiera zebranie sędziów danego sądu w głosowaniu tajnym, na okres dwóch lat. Zebraniu sędziów przewodniczy prezes sądu. Liczbę przedstawicieli ustala kolegium sądu okręgowego. Liczbę tę ustala się dla ka dego sądu rejonowego przez podzielenie liczby sędziów tego sądu przez liczbę sędziów najmniejszego sądu. W okręgu. Je eli wynik ten stanowi liczbę niecałkowitą, podwy sza się ją do liczby całkowitej w górę. Liczba przedstawicieli wszystkich sądów rejonowych okręgu jest równa dwóm trzecim liczby przedstawicieli sądu okręgowego.

6. Status zawodowy sędziego 1. Sędziów sądów powszechnych do pełnienia urzędu na stanowisku sędziowskim powołuje Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej, na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa. Sędziowie sądów powszechnych są powoływani na stanowiska:, sędziego sądu rejonowego, sędziego sądu okręgowego, sędziego sądu apelacyjnego. Powołując do pełnienia urzędu na stanowisku sędziowskim, Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej wyznacza miejsce słu bowe sędziego. Minister Sprawiedliwości ustala corocznie liczbę wolnych stanowisk sędziowskich dla poszczególnych sądów i obwieszcza o tym w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej „Monitor Polski'*(najpóźniej do dnia 1 czerwca ka dego roku). W razie zwolnienia stanowiska sędziowskiego, Minister Sprawiedliwości obwieszcza o tym w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej „Monitor Polski" (najpóźniej w ciągu dwóch miesięcy od zwolnienia stanowiska). Ka dy, kto spełnia warunki do objęcia stanowiska sędziego sądu powszechnego, mo e zgłosić swoją kandydaturę na jedno wolne stanowisko sędziowskie (w ciągu miesiąca od obwieszczenia MS ) Zgłaszający urodzony przed dniem 1 sierpnia1972 r. dołącza równie oświadczenie, o którym mowa w art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 18 października 2006 r. o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 19441990 oraz treści tych dokumentów (Dz. U. Nr 218, poz. 1592 i Nr 249, poz. 1832 oraz z 2007 r. Nr 25, poz. 162) albo informację, o której mowa w art. 7 ust. 3a tej ustawy. 1. Kandydaturę zgłasza się prezesowi sądu okręgowego - gdy zgłoszenie dotyczy stanowiska sędziego sądu rejonowego albo sędziego sądu okręgowego, a prezesowi sądu apelacyjnego - gdy zgłoszenie dotyczy stanowiska sędziego sądu apelacyjnego. Prezes sądu, po stwierdzeniu spełniania warunków przez kandydata, przed stawia jego kandydaturę właściwemu kolegium sądu, wraz z oceną jego kwalifikacji, oraz określa termin zgromadzenia ogólnego sędziów, na którym będzie prezentowana kandydatura, wraz z opinią kolegium o kandydacie. O zgłoszeniu ka dego kandydata na wolne stanowisko sędziowskie właściwy prezes sądu zawiadamia Ministra Sprawiedliwości Je eli na wolne stanowisko sędziowskie zostanie zgłoszona więcej ni jedna kandydatura, rozpatrzenie wszystkich kandydatur odbywa się na tym samym posiedzeniu zgromadzenia. Na ka de wolne stanowisko sędziowskie mo e zgłosić Krajowej Radzie Sądownictwa kandydata tak e Minister Sprawiedliwości. Kandydatury na stanowiska sędziów sądów powszechnych rozpatruje Krajowa Rada Sądownictwa.

-73-

ROZDZIAŁ III. SĄDOWNICTWO POWSZECHNE

6. Status zawodowego sędziego

3. Na stanowisko sędziego sądu rejonowego mo e być powołany ten, kto: 1.) posiada obywatelstwo polskie i korzysta z pełni praw cywilnych i obywatelskich, 2.) jest nieskazitelnego charakteru, 3.) ukończył wy sze studia prawnicze w Polsce i uzyskał tytuł magistra lub zagraniczne uznane w Polsce, 4.) jest zdolny, ze względu na stan zdrowia, do pełnienia obowiązków sędziego, 5.) ukończył 29 lat, 6.)zło ył egzamin sędziowski lub prokuratorski, 7.) pracował w charakterze asesora sądowego lub prokuratorskiego co najmniej trzy lata lub referendarza sądowego przez okres pięciu lat. 5) zajmował stanowisko radcy w Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa – co najmniej przez trzy lata Wymagania określone w pkt. 6 i 7 nie dotyczą tego, kto przed powołaniem: zajmował stanowisko sędziego sądu administracyjnego lub sądu wojskowego, zajmował stanowisko prokuratora, pracował w polskiej szkole wyszej, w Polskiej Akademii Nauk, w instytucie naukowo - badawczym lub innej placówce naukowej, mając tytuł naukowy profesora albo stopień naukowy doktora habilitowanego nauk prawnych, wykonywał zawód adwokata, radcy prawnego lub notariusza - co najmniej przez trzy lata. Na stanowisko sędziego sądu rejonowego mo e być powołany równie ten, kto spełnia wymagania określone w pkt. 1-5 a zajmował stanowisko asy stenta sędziego lub referendarza sądowego co najmniej przez sześć lat i zło ył egzamin sędziowski. Na stanowisko sędziego sądu rejonowego mo e być powołany ten, kto zajmował jedno ze wskazanych powy ej stanowisk w okresie 3 lat przed powołaniem. 4. Na stanowisko sędziego sądu okręgowego mo e być powołany sędzia sądu rejonowego oraz sędzia wojskowego sądu garnizonowego, który posiada co najmniej czteroletni okres pracy na stanowisku sędziego sądu rejonowego lub sędziego wojskowego sądu garnizonowego lub na stanowisku prokuratora., a tak e prokurator który posiada co najmniej czteroletni okres pracy na stanowisku sędziego lub prokuratora. Ponadto na stanowisko sędziego sądu okręgowego mo e być powołany tak e ten, kto: 1.) posiada obywatelstwo polskie i korzysta z pełni praw cywilnych i obywatelskich, 2.) jest nieskazitelnego charakteru, 3.) ukończył wy sze studia prawnicze w Polsce i uzyskał tytuł magistra lub zagraniczne uznane w Polsce, 4.) jest zdolny, ze względu na stan zdrowia, do pełnienia obowiązków sędziego 5)je eli: wykonywał zawód adwokata, radcy prawnego lub notariusza co najmniej przez sześć lat, pracował na stanowisku dydaktycznym, naukowo dydaktycznym lub naukowym w polskiej szkole wy szej, w Polskiej Akademii Nauk, w instytucie naukowo-badawczym lub innej placówce naukowej, mając tytuł naukowy profesora albo stopień naukowy doktora habilitowanego nauk. prawnych, zajmował stanowisko sędziego wojskowego sądu okręgowego. 6) zajmował stanowisko starszego radcy w Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa - co najmniej przez sześć lat.

5. Na stanowisko sędziego sądu apelacyjnego mo e być powołany sędzia sądu powszechnego i sądu wojskowego, który posiada co najmniej sześcioletni okres pracy na stanowisku sędziego lub prokuratora, w tym co najmniej trzyletni okres pracy na stanowisku sędziego sądu okręgowego, sędziego wojskowego sądu okręgowego lub prokuratora prokuratury okręgowej, a tak e prokurator który posiada co najmniej sześcioletni okres pracy na stanowisku sędziego lub prokuratora, w tym co najmniej trzyletni okres pracy na stanowisku prokuratora prokuratury okręgowej, prokuratora wojskowej prokuratury okręgowej, sędziego sądu okręgowego, sędziego wojskowego sądu okręgowego lub prokuratora prokuratury apelacyjnej, Prokuratury Krajowej, Naczelnej Prokuratury Wojskowej lub pro kuratora Instytutu Pamięci Narodowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu. Ponadto na stanowisko sędziego sądu apelacyjnego mo e być powołany tak e ten, kto: 1.) posiada obywatelstwo polskie i korzysta z pełni praw cywilnych i obywatelskich, 2.) jest nieskazitelnego charakteru, 3.) ukończył wy sze studia prawnicze w Polsce i uzyskał tytuł magistra lub zagraniczne uznane w Polsce, 4.) jest zdolny, ze względu na stan zdrowia, do pełnienia obowiązków sędziego je eli: wykonywał zawód adwokata, radcy prawnego lub notariusza co najmniej przez osiem lat, pracował na stanowisku dydaktycznym, naukowo-dydaktycznym lub naukowym w polskiej szkole wy szej, w Polskiej Akademii Nauk, w instytucie naukowo - badawczym lub innej placówce naukowej, mając tytuł naukowy profesora albo stopień naukowy doktora habilitowanego nauk prawnych. 6. Stosunek słu bowy sędziego nawiązuje się po doręczeniu mu aktu powołania. Sędzia powinien zgłosić się w celu objęcia pierwszego stanowiska w ciągu czternastu dni od dnia otrzymania aktu powołania. W razie nieusprawiedliwionego nie objęcia pierwszego stanowiska sędziowskiego w terminie czternastu dni od dnia otrzymania aktu powołania, powołanie traci moc; okoliczność tę stwierdza Minister Sprawiedliwości. 7. Przy powołaniu sędzia składa ślubowanie wobec Prezydenta Rzeczy pospolitej Polskiej według następującej roty: „Ślubuję uroczyście jako sędzia sądu powszechnego słu yć wiernie Rzeczypospolitej Polskiej, stać na stra y prawa, obowiązki sędziego wypełniać sumiennie, sprawiedliwość wymierzać zgodnie z przepisami prawa, bezstronnie według mego sumienia, dochować tajemnicy państwowej i słu bowej, a w postępowaniu kierować się zasadami godności i uczciwości."; składający ślubowanie mo e dodać na końcu zwrot: „Tak mi dopomó Bóg.".

ROZDZIAŁ III. SĄDOWNICTWO POWSZECHNE

6. Status zawodowego sędziego

8. Stosunek słu bowy sędziego rozwiązuje się z mocy prawa, je eli sędzia zrzekł się urzędu. Zrzeczenie się urzędu jest skuteczne po upływie trzech miesięcy od dnia zło enia na ręce Ministra Sprawiedliwości oświadczenia, chyba e na wniosek sędziego Minister Sprawiedliwości określi inny termin. O zrzeczeniu się urzędu przez sędziego Minister Sprawiedliwości zawiadamia Krajową Radę Sadownictwa i Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. Prawomocne orzeczenie sądu dyscyplinarnego o zło enia sędziego z urzędu oraz prawomocne orzeczenie sądu skazujące na środek karny pozbawienia praw publicznych lub zakazu zajmowania stanowiska sędziego pociąga za sobą, z mocy prawa, utratę urzędu i stanówka sędziego: stosunek słu bowy sędziego wygasa z chwilą uprawomocnienia się orzeczenia Zauwa yć' tak e nale y, e stosunek słu bowy sędziego wygasa z dniem utraty przez niego obywatelstwa polskiego. O rozwiązaniu stosunku słu bowego lub o wygaśnięciu stosunku słu bowego sędziego zawiadamia Minister Sprawiedliwości. 9. Sędzia przechodzi w stan spoczynku z-dniem ukończenia 65 roku ycia, chyba e Krajowa Rada Sądownictwa na wniosek sędziego, po zasięgnięciu opinii kolegium właściwego sądu, wyrazi zgodę na dalsze zajmowanie stanowiska, nie dłu ej jednak ni do ukończenia przez sędziego 70 roku ycia. Wniosek, składa się do Krajowej Rady Sądownictwa najpóźniej na sześć miesięcy przed ukończeniem przez sędziego 65 roku ycia. W razie nie za kończenia postępowania związanego z rozpoznaniem wniosku, sędzia po zostaje w słu bie do czasu zakończenia postępowania, v tym postępowania przed Sądem Najwy szym. Sędzia przechodzi na swój wniosek w stan spoczynku, z zachowaniem prawa do uposa enia w wysokości 75% uposa enia zasadniczego i dodatku za wysługę lat pobieranych na ostatnio zajmowanym stanowisku, po ukończeniu 55 lat przez kobietę, je eli przepracowała na stanowisku sędziego nie mniej ni 25 lat, a 60 lat przez mę czyznę, je eli przepracował na stanowisku sędziego nie miej ni 30 lat. 10. Sędziego przenosi się w stan spoczynku na jego wniosek albo na wniosek właściwego kolegium sądu, je eli z powodu choroby lub utraty sił uznany został przez lekarza orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych za trwale niezdolnego do pełnienia obowiązków sędziego. Z ądaniem prze niesienia w stan spoczynku oraz zbadania niezdolności do pełnienia obowiązków przez sędziego i wydania orzeczenia mo e wystąpić zainteresowany sędzia lub właściwe kolegium sądu. Sędzia mo e być przeniesiony w stan spoczynku, na wniosek kolegium właściwego sądu, je eli z powodu choroby lub płatnego urlopu dla poratowania zdrowia nie pełnił słu by przez okres roku
-76-

Sędzia mo e być równie przeniesiony w stan spoczynku, na wniosek Ministra Sprawiedliwości, w razie zmiany ustroju sądów lub zmiany granic okręgów sądowych, je eli nie został przeniesiony do innego sądu. Sędzia przeniesiony w stan spoczynku w takim trybie ma prawo powrócić na stanowisko zajmowane poprzednio albo otrzymać stanowisko równorzędne poprzednio zajmowanemu, je eli ustały przyczyny będące podstawą przeniesienia w stan spoczynku. W celu wykonania tego prawa sędzia zgłasza zamiar powrotu na stanowisko zajmowane poprzednio albo wniosek o wyznaczenie mu stanowiska równorzędnego do Krajowej Rady Sądownictwa, która w terminie miesiąca wydaje w tej sprawie decyzję. W razie decyzji negatywnej sędziemu przysługuje odwołanie do Sądu Najwy szego. 11. W sprawach przeniesienia sędziego w stan spoczynku, podejmuje decyzję Krajowa Rada Sądownictwa. Od decyzji Krajowej Rady Sądownictwa przysługuje odwołanie do Sądu Najwy szego. Odwołanie wnosi się za pośrednictwem Krajowej Rady Sądownictwa, w terminie miesiąca od doręczenia skar ącemu decyzji. Odwołanie przysługuje sędziemu i prezesowi właściwego sądu, a w sprawach, w których wniosek został zło ony przez kolegium sądu albo przez Ministra Sprawiedliwości - tak e temu kolegium albo Ministrowi Sprawiedliwości. Sędzia przeniesiony w stan spoczynku ma prawo powrócić na stanowisko zajmowane poprzednio albo otrzymać stanowisko równorzędne poprzednio zajmowanemu, je eli- ustały przyczyny będące podstawą przeniesienia w stan spoczynku. W celu wykonania tego prawa sędzia zgłasza zamiar powrotu na stanowisko zajmowane poprzednio albo wniosek o wyznaczenie mu stanowiska równorzędnego do Krajowej Rady Sądownictwa, która w terminie miesiąca wydaje w tej sprawie decyzję. W razie decyzji negatywnej sędziemu przysługuje odwołanie do Sądu Najwy szego. 12. Przeniesienie sędziego na inne miejsce słu bowe w zasadzie mo e nastąpić tylko za jego zgodą. Zgoda sędziego na przeniesienie na inne miejsce słu bowe nie jest jednak wymagana w następujących przypadkach: 1.) zniesienia stanowiska wywołanego zmianą w organizacji sądownictwa lub zniesienia danego sądu lub wydziału zamiejscowego albo przeniesienia siedziby sądu, (przeniesienie sędziego w takim przypadku mo e nastąpić, je eli uwzględnienie wniosku sędziego co do nowego miejsca słu bowego nie jest mo liwe), 2.) niedopuszczalności zajmowania stanowiska sędziego w danym sądzie wskutek zawarcia między sędziami związku mał eńskiego albo powstania powinowactwa w linii prostej, 3.) gdy wymaga tego wzgląd na powagę stanowiska, na podstawie orzeczenia sądu dyscyplinarnego, wydanego na wniosek kolegium właściwego sądu, 4.) przeniesienia w wyniku kary dyscyplinarnej. O przeniesieniu sędziego wydaje decyzję Minister Sprawiedliwości.
-77-

ROZDZIAŁ III. SĄDOWNICTWO POWSZECHNE

7. Prawa i obowiązki sędziów

13. Minister Sprawiedliwości mo e delegować sędziego, za jego zgodą, do pełnienia obowiązków sędziego lub czynności administracyjnych w innym sądzie, Ministerstwie Sprawiedliwości lub innej jednostce organizacyjnej podległej Ministrowi Sprawiedliwości albo przez niego nadzorowanej, na wniosek Pierwszego Prezesa Sądu Najwy szego - w Sądzie Najwy szym, a na wniosek Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego - w sądzie administracyjnym, na czas określony, nie dłu szy ni dwa lata, albo na czas nieokreślony. (Sędzia delegowany na czas nieokreślony, mo e być odwołany z delegowania względnie z niego ustąpić za trzymiesięcznym uprzedzeniem) Delegowanie sędziego mo e nastąpić nawet bez jego zgody na okres nie dłu szy ni trzy miesiące w ciągu roku. Delegowanie sędziego bez jego zgody mo e być powtórzone nie wcześniej ni po upływie dwóch lat. Minister Sprawiedliwości mo e delegować sędziego, za jego zgodą, na wniosek Przewodniczącego Krajowej Rady Sądownictwa do pełnienia czynności w Biurze tej Rady. Minister Sprawiedliwości mo e delegować sędziego na jego wniosek do pełnienia obowiązków w międzynarodowej sędziowskiej organizacji pozarządowej. Prezes sądu okręgowego, po uzyskaniu zgody kolegium sądu okręgowego, mo e delegować sędziego sądu rejonowego albo sędziego sądu okręgowego do pełnienia obowiązków sędziego na obszarze właściwości tego samego sądu okręgowego, jednak e na czas nie dłu szy ni miesiąc w ciągu roku.. Prezes sądu apelacyjnego, po uzyskaniu zgody kolegium sądu apelacyjnego, mo e delegować do sądu apelacyjnego sędziego sądu okręgowego z obszaru właściwości danego sądu apelacyjnego równie na czas nie dłu szy ni miesiąc w ciągu roku.'

3. Czas pracy sędziego sądu powszechnego jest określony wymiarem jego zadań. Profesor lub doktor habilitowany nauk prawnych w polskich szkołach wy szych, w Polskiej Akademii Nauk oraz w instytutach naukowo-badawczych i innych placówkach naukowych mo e być powołany na stanowisko sędziego sądu powszechnego, w niepełnym, nie mniejszym ni połowa, wymiarze czasu pracy.
:

4. Sędzia na rozprawach u ywa stroju urzędowego. Strojem urzędowym sędziego na rozprawie sądowej jest toga, a sędziego przewodniczącego na rozprawie - takie nakładany na kołnierz togi łańcuch z wizerunkiem orła. Do stroju urzędowego sędziego nale y równie biret, je eli jego u ywanie wynika z przepisów o czynnościach sądowych. 5. Sędzia jest obowiązany zachować w tajemnicy okoliczności sprawy, o których powziął wiadomość ze względu na swój urząd, poza jawną rozprawą sądową. Obowiązek zachowania tajemnicy trwa tak e po ustaniu stosunku słu bowego. Obowiązek zachowania tajemnicy ustaje, gdy sędzia składa zeznania jako świadek przed sądem, chyba e ujawnienie tajemnicy zagra a dobru państwa albo takiemu wa nemu interesowi prywatnemu, który nie jest sprzeczny z celami wymiaru sprawiedliwości. W tych przypadkach od obowiązku zachowania tajemnicy mo e zwolnić sędziego Minister Sprawiedliwości. Sędzia nie podlega postępowaniu sprawdzającemu przewidzianemu w ustawie z dnia 22 stycznia 1999 r. o ochronie informacji niejawnych.(Dz. U. Nr 11, poz. 95, z 2000 r. z późn. zm.). 6. Obowiązują ograniczenia w zakresie dopuszczalności dodatkowego zatrudnienia. Sędzia nie mo e podejmować dodatkowego zatrudnienia, z wyjątkiem zatrudnienia na stanowisku dydaktycznym, naukowo-dydaktycznym lub naukowym w łącznym wymiarze nie przekraczającym pełnego wymiaru czasu pracy pracowników zatrudnionych na tych stanowiskach, je eli wykonywanie tego zatrudnienia nie przeszkadza w pełnieniu obowiązków sędziego. Sędziemu nie wolno tak e podejmować innego zajęcia ani sposobu zarobkowania, które przeszkadzałoby w pełnieniu obowiązków sędziego, mogło osłabiać zaufanie do jego bezstronności lub przynieść ujmę godności urzędu sędziego. O zamiarze podjęcia dodatkowego zatrudnienia, a tak e o podjęciu innego zajęcia lub sposobu zarobkowania, sędzia sądu apelacyjnego oraz sędzia sądu okręgowego zawiadamia prezesa właściwego sądu, a prezesi tych sądów - Ministra Sprawiedliwości. Sędzia sądu rejonowego kieruje zawiadomienie, do prezesa właściwego sądu okręgowego.
-79-

7. Prawa i obowiązki sędziów 1. Obowiązki sędziów są określone ustawowo. Sędzia nie mo e, powołując się na zasadę niezawisłości sędziowskiej, uchylić się od wykonania poleceń w zakresie czynności administracyjnych, je eli z mocy przepisów ustawy nale ą do obowiązków sędziowskich, a tak e poleceń dotyczących sprawności postępowania sądowego; mo e jednak domagać się wydania polecenia na piśmie. 2. Godność zawodu sędziowskiego jest imperatywem zawodu. Sędzia jest obowiązany postępować zgodnie ze ślubowaniem sędziowskim oraz stale podnosić kwalifikacje zawodowe. Sędzia powinien w słu bie i poza słu bą strzec powagi stanowiska sędziego i unikać wszystkiego, co mogłoby przynieść ujmę godności sędziego lub osłabiają zaufanie do jego bezstronności.
-78-

ROZDZIAŁ III. SĄDOWNICTWO POWSZECHNE

7. Prawa i obowiązki sędziów

Prezes właściwego sądu w stosunku do sędziego, a Minister Sprawiedliwości w stosunku do prezesa sądu apelacyjnego i prezesa sądu okręgowego wydaje decyzję o sprzeciwie wobec zamiaru podjęcia zatrudnienia na stanowisku dydaktycznym, naukowo-dydaktycznym lub naukowym w szkole wy szej, je eli uzna, e będzie ono przeszkadzało w pełnieniu obowiązków sędziego, oraz wobec podejmowania lub kontynuowania innego zajęcia, które przeszkadza w pełnieniu obowiązków sędziego, osłabia zaufanie do jego bezstronności lub przynosi ujmę godności urzędu sędziego. Je eli prezes sądu sprzeciwił się podjęciu przez sędziego dodatkowego zatrudnienia lub zajęcia, sprawę, na wniosek sędziego, rozstrzyga kolegium właściwego sądu. Sędzia nie mo e: być członkiem zarządu, rady nadzorczej lub komisji rewizyjnej spółki prawa handlowego, spółdzielni, członkiem zarządu fundacji prowadzącej działalność gospodarczą, posiadać w spółce prawa handlowego więcej ni 10% akcji lub udziały przedstawiające więcej ni 10% kapitału zakładowego, prowadzić działalności gospodarczej na własny rachunek lub wspólnie z innymi osobami, a tak e zarządzać taką działalnością lub być przedstawicielem bądź pełnomocnikiem w prowadzeniu takiej działalności. 7. Sędziowie są obowiązani do zło enia oświadczenia o swoim stanie majątkowym. Oświadczenie o stanie majątkowym dotycze majątku odrębnego oraz objętego mał eńską wspólnością majątkową. Oświadczenie to powinno zawierać w szczególności informacje o posiadanych zasobach pienię nych, nieruchomościach, udziałach i akcjach w spółkach prawa handlowego, a ponadto o nabytym przez sędziego albo jego mał onka od Skarbu Państwa, albo innej państwowej lub samorządowej osoby prawnej mieniu, które podlegało zbyciu w drodze przetargu. 8. Oświadczenie składne jest w dwóch egzemplarzach Oświadczenie sędziowie składają właściwemu terytorialnie prezesowi sadu apelacyjnego, drugi egzemplarz oświadczenia przesyłany jest właściwemu urzędowi skarbowemu. Analizy danych zawartych w oświadczeniu dokonuje właściwe kolegium sadu apelacyjnego i przedstawia jej wyniki zgromadzeniu ogólnemu sędziów apelacji. Prezesi sądów apelacyjnych składają oświadczenie Krajowej Radzie Sądownictwa, która dokonuje analizy zawartych w nim danych. Informacje zawarte w oświadczeniu stanowią tajemnicę słu bową, chyba, e sędzia, który zło ył oświadczenie, wyraził pisemną zgodę na ich ujawnienie. 9. ądania, wystąpienia i za alenia w sprawach związanych z pełnionym urzędem sędzia mo e wnosić tylko w drodze słu bowej. W takich sprawach sędzia nie mo e zwracać się do instytucji i osób postronnych ani podawać tych spraw do wiadomości publicznej.

W sprawach o roszczenia ze stosunku słu bowego sędziemu przysługuje droga sądowa. 10. Istnieje obowiązek powiadamiania prezesa o toczącej się sprawie. Sędzia sądu rejonowego i sędzia sądu okręgowego jest obowiązany niezwłocznie zawiadomić prezesa sądu okręgowego, sędzia sądu apelacyjnego i prezes sądu okręgowego - prezesa sądu apelacyjnego, a prezes sądu apelacyjnego - Ministra Sprawiedliwości o toczącej się sprawie sądowej, w której występuje jako strona lub uczestnik postępowania. 11. Prawa sędziów są ustawowo określone. Sędziemu przysługuje immunitet formalny, nie mo e być on zatrzymany ani pociągnięty do odpowiedzialności karnej bez zezwolenia właściwego sądu dyscyplinarnego. Nie dotyczy to zatrzymania w razie ujęcia sędziego na gorącym uczynku przestępstwa, je eli zatrzymanie jest niezbędne do zapewnienia prawidłowego toku postępowania. Do czasu wydania uchwały zezwalającej na pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej wolno podejmować tylko czynności niecierpiące zwłoki. O zatrzymaniu sędziego niezwłocznie powiadamia się prezesa sądu apelacyjnego, właściwego ze względu na miejsce zatrzymania. Mo e on nakazać natychmiastowe zwolnienie zatrzymanego sędziego. O fakcie zatrzymania sędziego prezes sądu apelacyjnego niezwłocznie zawiadamia Krajową Radę Sądownictwa i Ministra Sprawiedliwości. Za wykroczenia sędzia odpowiada wyłącznie dyscyplinarnie. Sędziemu mo na udzielić płatnego urlopu dla poratowania zdrowia. Urlop dla poratowania zdrowia nie mo e przekraczać sześciu miesięcy i nie mo e być udzielony, je eli sędzia nie pełnił słu by przez okres roku z powodu choroby. Urlopu dla poratowania zdrowia udziela Minister Sprawiedliwości. W okresie nieobecności w pracy z powodu choroby sędzia otrzymuje wynagrodzenie, nie dłu ej jednak, ni przez okres roku. Sędzia powinien mieszkać w miejscowości będącej siedzibą sądu, w którym pełni słu bę. Prezes sądu okręgowego w stosunku do sędziego sądu rejonowego oraz sędziego sądu okręgowego, a prezes sądu apelacyjnego w stosunku do sędziego tego sądu, w uzasadnionych przypadkach, mo e wyrazić zgodę na zamieszkanie sędziego w innej miejscowości. W razie uzyskania takiej zgody sędziemu przysługuje zwrot kosztów przejazdu z miejsca zamieszkania do siedziby sądu, ustalonych a zasadach obowiązujących przy ustalaniu wysokości nale ności przysługujących pracownikom z tytułu podró y słu bowej na obszarze kraju. Zwrot kosztów jednak nie przysługuje, je eli zmiana miejsca słu bowego nastąpiła w wyniku orzeczenia kary dyscyplinarnej przeniesienia na inne miejsce słu bowe oraz orzeczenia sądu dys-

-80-

ROZDZIAŁ III. SĄDOWNICTWO POWSZECHNE

8. Odpowiedzialność dyscyplinarna sędziów

cyplinarnego o przeniesieniu sędziego na inne miejsce słu bowe ze względu na powagę stanowiska. Sędziemu mo e być przyznana, jako po yczka, pomoc finansowa na zaspokojenie jego potrzeb mieszkaniowych. Sędziemu ubiegającemu się o mandat posła albo senatora, albo radnego udziela się urlopu bezpłatnego na czas kampanii wyborczej. Mianowanie, powołanie lub wybranie sędziego do pełnienia funkcji w organach państwowych, samorządu terytorialnego, w słu bie dyplomatycznej, konsularnej lub w organach organizacji międzynarodowych oraz ponadnarodowych działających na podstawie umów międzynarodowych ratyfikowanych przez Rzeczpospolitą Polską. Sędzia, który został mianowany, powołany lub wybrany do pełnienia funkcji w organach państwowych, samorządu terytorialnego, w słu bie dyplomatycznej, konsularnej lub w organach organizacji międzynarodowych oraz ponadnarodowych działających na podstawie umów międzynarodowych ratyfikowanych przez Rzeczpospolitą Polską, jest obowiązany zrzec się niezwłocznie swojego urzędu, chyba e przechodzi w stan spoczynku. Sędzia, który zrzekł się urzędu ze wskazanych powy ej przyczyn mo e powrócić na urząd sędziego i poprzednio zajmowane stanowisko, je eli przerwa w pełnieniu obowiązków sędziego nie przekracza dziewięciu lat, chyba e pełnił funkcje sędziowskie lub prokuratorskie w międzynarodowych lub ponadnarodowych organach sądowych. W takim przypadku Krajowa Rada Sądownictwa, z inicjatywy zainteresowanego, przedstawia Prezydentowi Rzeczypospolitej Polskiej wniosek o powołanie byłego sędziego na urząd sędziego, chyba e nie spełnia on warunków wymaganych do powołania na urząd sędziego. Po powołaniu na urząd, sędziemu wyznacza się poprzednio zajmowane stanowisko i miejsce słu bowe, niezale nie od liczby stanowisk sędziowskich w danym sądzie. W razie odmowy przedstawienia Prezydentowi Rzeczypospolitej Polskiej wniosku zainteresowanemu słu y skarga do Sądu Najwy szego. Wskazanych powy ej zasad nie stosuje się do powołania sędziego na stanowisko podsekretarza stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości. W takim przypadku, na okres pełnienia tego stanowiska, sędziego deleguje się do Ministerstwa Sprawiedliwości W razie powołania sędziego do niezawodowej słu by wojskowej, jego prawa i obowiązki słu bowe ulegają zawieszeniu na czas trwania słu by. Sędzia zachowuje jednak swoje stanowisko i prawo do wynagrodzenia, a czas słu by wojskowej wlicza się do okresu stosunku słu bowego na stanowisku sędziego. Sędzia powołany do niezawodowej słu by wojskowej odbywają w organach sądownictwa wojskowego. Sędzia w stanie spoczynku jest obowiązany dochować godności sędziego. Za uchybienie godności sędziego po przejściu w stan spoczyn-82-

ku oraz uchybienie godności urzędu sędziego w okresie pełnienia słu by, sędzia w stanie spoczynku odpowiada dyscyplinarnie Skazanie sędziego w stanie spoczynku prawomocnym wyrokiem sądu na pozbawienie praw publicznych za przestępstwo popełnione po przejściu w stan spoczynku, jak równie przed przejściem w stan spoczynku lub prawomocne orzeczenie kary wydalenia ze słu by, za przewinienie popełnione, w tym przed przejściem w stan spoczynku, powoduje utratę uprawnień do stanu spoczynku i uposa enia sędziego oraz uposa enia rodzinnego członków jego rodziny.

8. Odpowiedzialność dyscyplinarna sędziów 1. Przesłanki odpowiedzialności dyscyplinarnej sędziów są ściśle określone. Za przewinienia słu bowe, w tym za oczywistą i ra ącą obrazę przepisów prawa i uchybienia godności urzędu (przewinienia dyscyplinarne), sędzia odpowiada dyscyplinarnie. Sędzia odpowiada dyscyplinarnie tak e za swoje postępowanie przed objęciem stanowiska, je eli przez nie uchybił obowiązkowi piastowanego wówczas urzędu państwowego lub okazał się niegodnym urzędu sędziego. 2. Po upływie trzech lat od chwili czynu nie mo na wszcząć postępowania dyscyplinarnego. W razie wszczęcia postępowania dyscyplinarnego przed upływem 3 letniego terminu, przedawnienie dyscyplinarne następuje z upływem pięciu lat od chwili czynu. Je eli jednak przed upływem 3 letniego terminu, sprawa nie została prawomocnie zakończona, sąd dyscyplinarny orzeka o popełnieniu przewinienia dyscyplinarnego, umarzając postępowanie w zakresie wymierzenia kary dyscyplinarnej. W zakresie odpowiedzialności dyscyplinarnej za wykroczenie przedawnienie dyscyplinarne następuje jednocześnie z przedawnieniem przewidzianym dla wykroczeń. Je eli jednak przewinienie dyscyplinarne zawiera znamiona przestępstwa, przedawnienie dyscyplinarne nie mo e nastąpić wcześniej ni przedawnienie przewidziane w przepisach Kodeksu karnego. 3. Karami dyscyplinarnymi są: upomnienie, nagana, usuniecie z zajmowanej funkcji, przeniesienie na inne miejsce słu bowe, zło enie sędziego z urzędu. Sąd mo e podać prawomocne orzeczenie dyscyplinarne do wiadomości publicznej. -83-

ROZDZIAŁ III. SĄDOWNICTWO POWSZECHNE

8. Odpowiedzialność dyscyplinarna sędziów

Wymierzenie kary pociąga za sobą pozbawienie mo liwości awansowania na wy sze stanowisko sędziowskie przez okres pięciu lat, niemo ność udziału w tym okresie w kolegium sądu, orzekania w sadzie dyscyplinarnym oraz uzyskania utraconej funkcji. Wymierzenie kary zło enia sędziego z urzędu pociąga za sobą utratę mo liwości ponownego powołania ukaranego do pełnienia urzędu na stanowisku sędziowskim. W przypadku przewinienia dyscyplinarnego lub wykroczenia mniejszej wagi, sąd dyscyplinarny mo e odstąpić od wymierzenia kary. 4. Sądami dyscyplinarnymi są: w pierwszej instancji - sądy apelacyjne, w drugiej instancji - Sąd Najwy szy. Sądy dyscyplinarne są. ponadto właściwe do orzekania w sprawach: o przeniesienie sędziego na inne miejsce słu bowe ze względu na powagę stanowiska oraz zezwolenia na zatrzymanie czy pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej sądowej lub administracyjnej Do rozpoznania spraw objętych właściwością rzeczową sądu dyscyplinarnego właściwy miejscowo jest sąd dyscyplinarny, w okręgu którego pełni słu bę sędzia objęty postępowaniem. Je eli jednak sprawa dotyczy sędziego sądu apelacyjnego albo sędziego sądu okręgowego, właściwy jest inny sąd dyscyplinarny wyznaczony, na wniosek rzecznika dyscyplinarnego, przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwy szego. Sądy dyscyplinarne orzekają w składzie trzech sędziów. Do orzekania w sądzie dyscyplinarnym są uprawnieni wszyscy sędziowie danego sądu dyscyplinarnego, z wyjątkiem prezesa sądu, wiceprezesów sądu oraz rzecznika dyscyplinarnego. Sąd dyscyplinarny pierwszej instancji mo e orzekać na sesjach wyjazdowych w sądzie okręgowym, na obszarze właściwości którego obwiniony zajmuje stanowisko sędziego, chyba e sprzeciwia się temu dobro wymiaru sprawiedliwości. Skład sądu dyscyplinarnego wyznacza się w drodze losowania, z listy wszystkich sędziów danego sądu, z tym e w składzie sądu zasiada przynajmniej jeden sędzia stale orzekający w sprawach karnych. Składowi sądu dyscyplinarnego przewodniczy sędzia stale orzekający w sprawach karnych, najstarszy słu bą. 5. Uprawnionym oskar ycielem przed sądem dysoplinarnym, w sprawach sędziów sądów apelacyjnych, a tak e prezesów oraz wiceprezesów sądów okręgowych, jest rzecznik dyscyplinarny, w sprawach zaś pozostałych sędziów - zastępca rzecznika dyscyplinarnego.
-84-

Rzecznika dyscyplinarnego wybiera, spośród kandydatów zgłoszonych przez zgromadzenia ogólne sędziów apelacji, Krajowa Rada Sądownictwa. Rzecznik dyscyplinarny działa przy Krajowej Radzie Sądownictwa. Kadencja rzecznika dyscyplinarnego trwa cztery lata. Zgromadzenia ogólne sędziów apelacji wybierają spośród sędziów sądu apelacyjnego po jednym kandydacie na rzecznika dyscyplinarnego i wybranych-, kandydatów zgłaszają Krajowej Radzie Sądownictwa, najpóźniej na trzy miesiące przed upływem kadencji rzecznika dyscyplinarnego albo w ciągu miesiąca po jego ustąpieniu. Zastępców rzecznika dyscyplinarnego wybierają dla ka dej apelacji kolegia sądów apelacyjnych, a dla ka dego okręgu kolegia sądów okręgowych spośród sędziów danego sądu. Kadencja zastępców rzecznika trwa dwa lata. Rzecznik dyscyplinarny i jego zastępcy są związani wskazaniem organu uprawnionego, w zakresie przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego. Rzecznik dyscyplinarny jest uprawniony do przejęcia ka dej sprawy prowadzonej przez zastępcę rzecznika dyscyplinarnego, je eli uzna to za uzasadnione interesem wymiaru sprawiedliwości. W razie niemo ności prowadzenia sprawy przez właściwego zastępcę rzecznika dyscyplinarnego, rzecznik dyscyplinarny wyznaczy do jej prowadzenia zastępcę rzecznika dyscyplinarnego z innego okręgu. W razie przeszkód w pełnieniu obowiązków przez rzecznika dyscyplinarnego, jego obo* wiązki przejmuje najstarszy słu bą sędziowską zastępca rzecznika dyscyplinarnego, do czasu ustania przeszkody. Do zastępców rzecznika dyscyplinarnego stosuje się odpowiednio przepisy o rzeczniku dyscyplinarnym. 6. Obwinionym jest sędzia, któremu rzecznik dyscyplinarny przedstawił na piśmie zarzuty w związku ze wszczętym postępowaniem dyscyplinarnym Obwiniony mo e ustanowić obrońcę spośród sędziów lub adwokatów. 7. Je eli chodzi ó przebieg postępowania dyscyplinarnego, to Rzecznik dyscyplinarny podejmuje czynności dyscyplinarne na ądanie Ministra Sprawiedliwości, prezesa sądu apelacyjnego lub okręgowego oraz kolegium sądu apelacyjnego lub okręgowego, Krajowej Rady Sądownictwa, a tak e z własnej inicjatywy, po wstępnym wyjaśnieniu okoliczności koniecznych do usta lenia znamion przewinienia, a tak e zło eniu wyjaśnień przez sędziego, chyba e zło enie tych wyjaśnień nie jest mo liwe. Po przeprowadzeniu wskazanego postępowania je eli zachodzą podstawy do wszczęcia postępowania dyscyplinarnego, rzecznik dyscyplinarny wszczyna postępowanie dyscyplinarne i przedstawia sędziemu na piśmie zarzuty. Jednocześnie w sprawach, dotyczących sędziego sądu apelacyjnego albo
-85-

ROZDZIAŁ III. SĄDOWNICTWO P0WSZECHNE

8. Odpowiedzialność dyscyplinarna sędziów

sędziego sądu okręgowego rzecznik dyscyplinarny zwraca się do Pierwszego Prezesa Sądu Najwy szego o wyznaczenie właściwego sądu dyscyplinarnego do rozpoznania sprawy w pierwszej instancji. Wyznaczenie tego sądu powinno nastąpić w terminie siedmiu dni. Po przedstawieniu zarzutów obwiniony, w terminie czternastu dni, mo e zło yć wyjaśnienia i zgłosić wnioski o przeprowadzenie dowodów. Po upływie 14 dniowego terminu, a w razie potrzeby po przeprowadzeniu dalszych dowodów, rzecznik dyscyplinarny składa wniosek o rozpoznanie sprawy dyscyplinarnej do właściwego sądu dyscyplinarnego. Wniosek powinien zawierać dokładne określenie czynu, który jest przedmiotem postępowania, oraz uzasadnienie. Je eli rzecznik dyscyplinarny nie znajduje podstaw do wszczęcia postępowania dyscyplinarnego na ądanie uprawnionego organu, wydaje postanowienie o odmowie jego wszczęcia. Odpis postanowienia doręcza się Organowi, który zło ył wniosek o wszczęcie postępowania, kolegium odpowiednio sądu okręgowego lub apelacyjnego i obwinionemu. W terminie 7 dni od dnia doręczenia postanowienia o odmowie wszczęcia postępowania (o umorzeniu postępowania) dyscyplinarnego, organowi, który zło ył wniosek o wszczęcie postępowania i właściwemu kolegium słu y za alenie do sądu dyscyplinarnego. Za alenie powinno być rozpoznane w terminie dwóch tygodni od dnia wniesienia za alenia do sądu. Po wpłynięciu wniosku o rozpoznanie sprawy dyscyplinarnej prezes sądu dyscyplinarnego wyznacza rozprawę. Pomiędzy wpływem wniosku a terminem rozprawy nie powinno upłynąć więcej ni miesiąc. Nieusprawiedliwione, niestawiennictwo obwinionego lub jego obrońcy nie wstrzymuje rozpoznania sprawy. Postępowanie dyscyplinarne jest jawne. Sąd dyscyplinarny mo e wyłączyć jawność postępowania dyscyplinarnego ze względu na moralność, bezpieczeństwo państwa i porządek publiczny oraz ze względu na ochronę ycia prywatnego stron lub inny wa ny interes prywatny. W razie wyłączenia jawności postępowania dyscyplinarnego orzeczenie ogłaszane jest publicznie. Je eli w toku rozprawy ujawni się inne przewinienie, oprócz objętego wnioskiem o rozpoznanie sprawy dyscyplinarnej, sąd mo e wydać co do tego przewinienia wyrok tylko za zgodą rzecznika dyscyplinarnego i obwinionego lub jego obrońcy; w razie braku zgody rzecznik dyscyplinarny prowadzi* w tym zakresie odrębne postępowanie dyscyplinarne. W razie rozwiązania lub wygaśnięcia stosunku słu bowego sędziego w toku postępowania dyscyplinarnego, postępowanie to toczy się nadal. Je eli obwiniony podjął pracę w urzędzie państwowym, Prokuraturii Generalnej Skarbu Państwa, adwokaturze lub jako radca prawny albo notariusz, sąd przesyła wyrok odpowiednio temu urzędowi, Naczelnej Radzie Adwokackiej lub Krajowej Radzie Radców Prawnych albo Krajowej Radzie Notarialnej.
-86-

Je eli przewinienie zawiera znamiona przestępstwa, sąd dyscyplinarny z urzędu rozpoznaje sprawę w zakresie zezwolenia na pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej i wydaje tym względzie uchwałę (co nie wstrzymuje biegu postępowania dyscyplinarnego). Po prawomocnym zakończeniu postępowania karnego przeciwko sędziemu, sąd lub prokurator przesyła akta sprawy właściwemu rzecznikowi dyscyplinarnemu. Je eli postępowanie dyscyplinarne nie było wszczęte, rzecznik dyscyplinarny podejmuje czynności dyscyplinarne, choćby w postępowaniu karnym został wydany wyrok uniewinniający. Je eli przeciwko sędziemu zapadł prawomocny wyrok pociągający za sobą, utratę stanowiska, sąd dyscyplinarny zawiadamia o tym Ministra Sprawiedliwości, który zarządza zło enie ukaranego sędziego z urzędu, chocia by wykonano ju wyrok dyscyplinarny skazujący na karę łagodniejszą ni zło enie z urzędu. Od wydanych w pierwszej instancji wyroków sądu dyscyplinarnego oraz postanowień i zarządzeń zamykających drogę do wydania wyroku przysługuje odwołanie obwinionemu i rzecznikowi dyscyplinarnemu, a tak e Krajowej Radzie Sądownictwa i Ministrowi Sprawiedliwości. Odwołanie powinno być rozpoznane w terminie dwóch miesięcy od dnia jego wpłynięcia do sądu dyscyplinarnego drugiej instancji. Od wyroku sądu dyscyplinarnego drugiej instancji kasacja nie przysługuje. 8. Je eli orzeczona została kara zło enia sędziego z urzędu, a sąd dyscyplinarny wcześniej nie zawiesił sędziego w czynnościach słu bowych, wyrok wywołuje zawieszenie sędziego w czynnościach słu bowych, z jednoczesnym obni eniem do 50% jego wynagrodzenia na czas trwania zawieszenia. Sąd dyscyplinarny mo e zawiesić w czynnościach słu bowych sędziego, przeciwko któremu wszczęto postępowanie dyscyplinarne lub o ubezwłasnowolnienie. Je eli sąd dyscyplinarny wydaje uchwałę zezwalającą na pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej sądowej lub administracyjnej, z urzędu zawiesza sędziego w czynnościach słu bowych. Sąd dyscyplinarny, zawieszając sędziego w czynnościach słu bowych, obni a w granicach od 25% do 50% wysokość jego wynagrodzenia na czas trwania tego zawieszenia; nie dotyczy to osób, w stosunku do których wszczęto postępowanie o ubezwłasnowolnienie. Je eli postępowanie dyscyplinarne zostało umorzone lub zakończyło się uniewinnieniem, sędziemu wypłaca się zatrzymane wynagrodzenie. 9. Przewodniczący sądu dyscyplinarnego pierwszej instancji przesyła odpis prawomocnego wyroku sądu dyscyplinarnego Krajowej Radzie Sądownictwa i Ministrowi Sprawiedliwości, a ponadto - prezesowi właściwego sądu i kolegium tego sądu.
-87-

ROZDZIAŁ III. SĄDOWNICTWO POWSZECHNE

9. Asesorzy sądowi w strukturze sądownictwa

Wykonanie wyroku nale y do Ministra Sprawiedliwości co do następujących kar, przeniesienia na inne miejsce słu bowe oraz zwo enia sędziego z urzędu, a do prezesa sądu okręgowego oraz do prezesa sądu apelacyjnego co do kary, usunięcia z zajmowanej funkcji w stosunku do sędziów tego sądu. Odpis prawomocnego wyroku skazującego na karę dyscyplinarną dołącza się do akt osobowych obwinionego. 10. Po upływie pięciu lat od uprawomocnienia się wyroku orzekającego karę: upomnienia, nagany, usunięcia z zajmowanej funkcji, przeniesienia na inne miejsce słu bowe Minister Sprawiedliwości zarządza usunięcie odpisu wyroku z akt osobowych, je eli w tym okresie nie wdano przeciwko ukaranemu innego wyroku skazującego. 11. Krajowa Rada Sądownictwa, Pierwszy Prezes Sadu Najwy szego i Minister Sprawiedliwości mogą wystąpić o wznowienie postępowania dyscyplinarnego. Wznowienie postępowania dyscyplinarnego na niekorzyść obwinionego mo e nastąpić, je eli umorzenie postępowania lub wydanie wyroku nastąpiło wskutek przestępstwa albo je eli w ciągu pięciu lat od umorzenia lub od wydania wyroku wyjdą na jaw nowe okoliczności lub dowody, które mogły uzasadniać skazanie lub wymierzenie kar)' surowszej. Wznowienie postępowania na korzyść skazanego mo e nastąpić tak e po jego śmierci, je eli wyjdą na jaw nowe okoliczności lub dowody, które mogłyby uzasadniać uniewinnienie lub wymierzenie kary łagodniejszej. W razie śmierci skazanego, wniosek o wznowienie postępowania mogą zło yć jego mał onek, krewni w linii prostej, rodzeństwo, przysposabiający lub przysposobiony oraz rzecznik dyscyplinarny. 12. Rozstrzygnięcia zapadające w toku postępowania dyscyplinarnego wymagają z urzędu uzasadnienia na piśmie i doręczenia ich stronom. Wyroki oraz postanowienia i zarządzenia zamykające drogę do wydania wyroku doręcza się tak e Krajowej Radzie Sądownictwa i Ministrowi Sprawiedliwości.

charakteru, ukończył wy sze studia prawnicze w Polsce i uzyskał tytuł magistra lub zagraniczne uznane w Polsce jest zdolny z uwagi na stan zdrowia do pełnienia obowiązków sędziego. 2. Mo na mianować asesorem sądowym tak e tego, kto spełnia wymagania sędziowskie, określone w art. 61 § 2 i 3 usp. 3. Kandydat na asesora sądowego przedkłada informację z Krajowego Rejestru Karnego, dotyczącą jego osoby, i zaświadczenie stwierdzające, e jest zdolny, ze względu na stan zdrowia, do pełnienia obowiązków sędziego. Wydanie zaświadczenia oraz badanie kandydatów na asesorów sądowych odbywa się na zasadach dotyczących kandydatów na urząd sędziego. 4. Minister Sprawiedliwości mo e zwolnić asesora sądowego, po uprzednim wypowiedzeniu, za zgodą kolegium sądu okręgowego. 5. Minister Sprawiedliwości mo e, za zgodą kolegium sądu okręgowego, powierzyć asesorowi sądowemu pełnienie czynności sędziowskich w sądzie rejonowym na czas określony, nie przekraczający czterech lat. Mo liwe jest przedłu enie tego okresu do ukończenia przez asesora sądowego 29 lat, a tak e do czasu zakończenia postępowania sprawdzającego w odniesieniu do kandydata na sędziego przeprowadzanego przez policję na ądanie Ministra Sprawiedliwości. 6. W zakresie orzekania asesorzy sądowi są niezawiśli i podlegają tylko Konstytucji oraz ustawom. Za zgodą kolegium sądu okręgowego Minister Sprawiedliwości mo e, powierzyć asesorowi sądowemu pełnienie czynności sędziowskich w sądzie rejonowym na czas określony, czterech lat. W zakresie orzekania asesorzy sądowi są niezawiśli i podlegają tylko Konstytucji oraz ustawom. 7. Asesor sądowy, któremu nie powierzono pełnienia czynności sędziowskich, jest upowa niony do wykonywania czynności referendarza sądowego. 8. Obejmując stanowisko asesor sądowy składa wobec Ministra Sprawiedliwości ślubowanie. 9. Asesor na okres pełnienia czynności sędziowskich pozostaje pod pieczą sędziego wyznaczonego do pełnienia funkcji konsultanta. Sędzia pełniący funkcję konsultanta udziela asesorowi na jego wniosek pomocy z zakresu techniki pracy sędziowskiej oraz wykonywania czynności administracji sądowej, a tak-

9. Asesorzy sądowi w strukturze sądownictwa 1. Minister Sprawiedliwości mo e mianować asesorem sądowym osobę, która ukończyła aplikację sądową lub prokuratorską i zdała egzamin sędziowski lub prokuratorski i spełnia następujące warunki: posiada obywatelstwo polskie korzysta z pełni praw cywilnych i obywatelskich, jest nieskazitelnego
-88-

ROZDZIAŁ III. SĄDOWNICTWO POWSZECHNE

//. Asystenci sędziów

e przeprowadza lustrację posiedzeń sądowych odbywanych pod przewodnictwem powierzonego jego pieczy asesora i sporządza kwartalne sprawozdania z wykonywanej funkcji. Do pełnienia funkcji konsultanta wyznacza się sędziego sądu okręgowego orzekającego w drugiej instancji w zakresie spraw, których rozpoznawanie zostało powierzone asesorowi.

okręgowego, przydziela aplikanta do określonego sądu rejonowego. W toku aplikacji, aplikant sądowy mo e być skierowany, zgodnie z harmonogramem aplikacji, do innego sądu, ni wynika to z przydzielenia. 6. Przed podjęciem obowiązków aplikant sądowy składa ślubowanie wobec prezesa sądu apelacyjnego. Aplikant za naruszenie swoich obowiązków ponosi

10. Aplikacja sądowa i aplikanci

odpowiedzialność porządkową lub dyscyplinarną obowiązujących mianowanych urzędników państwowych

na

zasadach

1. Aplikacja sądowa polega na zaznajomieniu się z czynnościami sędziego, sekretariatów sądowych oraz uzyskaniu wiedzy potrzebnej do zajmowania stanowiska sędziego. Aplikacja obejmuje zajęcia seminaryjne i praktykę. 2. Nadzór merytoryczny nad aplikacją sądową sprawuje Minister Sprawiedliwości. Aplikację sądową prowadzą prezesi sądów apelacyjnych dla okręgu apelacji. Zajęcia seminaryjne mogą być prowadzone tak e dla dwóch lub większej liczby okręgów apelacji. W uzasadnionych przypadkach prezes sądu apelacyjnego mo e powierzyć prowadzenie zajęć aplikacji sądowej prezesowi sądu okręgowego w granicach jego właściwości. 3. Aplikacja sądowa trwa trzy lata. W trakcie aplikacji aplikant składa kolokwium z dziedziny prawa, która była przedmiotem zajęć seminaryjnych w okresie poprzedzającym kolokwium. W miesiącu poprzedzającym upływ okresu aplikacji aplikant składa egzamin sędziowski. W razie niedostatecznego wyniku egzaminu, aplikant mo e przystąpić jeden raz do ponownego jego składania, w Ciągu roku od dnia egzaminu poprzedniego. 4. Aplikantem sądowym mo e być mianowany ten. kto posiada obywatelstwo polskie i korzysta z pełni praw cywilnych i obywatelskich jest nieskazitelnego charakteru, ukończył wy sze studia prawnicze w Polsce i uzyskał tytuł magistra lub zagraniczne uznane w Polsce, został zakwalifikowany na aplikację przez komisję egzaminacyjną po przeprowadzeniu konkursu, Aplikant sądowy mo e odbywać aplikację w ramach stosunku pracy albo poza stosunkiem pracy (aplikant sądowy pozaetatowy). 5. Stosunek pracy z aplikantem sądowym nawiązuje się na podstawie mianowania na czas określony, oznaczony w akcie mianowania. Aplikanta sądowego mianuje i zwalnia prezes sądu apelacyjnego. Mianowanie aplikanta sądowego następuje po przeprowadzeniu konkursu przez prezesa sądu. apelacyjnego. Prezes sądu apelacyjnego, mianując aplikanta sądowego w okręgu danego sądu okręgowego, jednocześnie, na wniosek prezesa sądu -90-

7. Mianowanie aplikanta wygasa, je eli osoba mianowana nie podejmuje wykonywania obowiązków w terminie określonym w akcie mianowania, bez usprawiedliwionej przyczyny. Zwolnienie natomiast aplikanta następuje, po uprzednim, trzymiesięcznym wypowiedzeniu, je eli aplikant: 1. zrzekł się stanowiska, 2. nie czyni postępów w toku aplikacji, a w szczególności -je eli uzyskał dwie negatywne opinie patronów lub nie uzyskał pozytywnej oceny z kolokwium, 3. ra ąco narusza obowiązki aplikanta sądowego, 4. został uznany za trwale niezdolnego do pełnienia obowiązków aplikanta. Zwolnienie aplikanta z przyczyn, wskazanych w pkt. 2 i 3, następuje na wniosek kolegium sądu okręgowego. 8. Dopuszczalne jest powołanie na stanowisko aplikanta pozaetatowego. Mianowanie aplikanta pozaetatowego nie powoduje jednak nawiązania stosunku pracy. 9. Utrata statusu aplikanta pozaetatowego nastąpić mo e w określonych sytuacjach. Prezes sądu apelacyjnego, na wniosek prezesa sądu okręgowego, odwołuje mianowanie aplikanta sądowego pozaetatowego, je eli: 1. zrezygnuje on z odbywania aplikacji, 2. nie czyni postępów w toku aplikacji, a w szczególności je eli uzyskał dwie negatywne opinie patronów lub nie uzyskał pozytywnej oceny z kolokwium, 3. ra ąco narusza obowiązki aplikanta sądowego, 4. został uznany za trwale niezdolnego do pełnienia obowiązków aplikanta.

11. Asystenci sędziów

1. W sądach mogą być zatrudniani asystenci sędziów. Asystent sędziego wykonuje samodzielnie czynności administracji sądowej oraz czynności przygotowania spraw sądowych do ich rozpoznania. 2. Na stanowisku asystenta sędziego mo e być zatrudniony ten, kto: jest obywatelem Rzeczypospolitej Polskiej i korzysta z pełni praw cywilnych i obywatelskich, jest nieskazitelnego charakteru, ukończył wy sze studia praw-91-

ROZDZIAŁ III.SĄDOWNICTWOPOWSZECHNE:

12. Ławnicy w strukturze sądownictwa

nicze w Polsce i uzyskał tytuł magistra lub zagraniczne uznane w Polsce, ukończył 24 lata, odbył sta urzędniczy w sądzie lub w prokuraturze albo spełnia warunki do zwolnienia od odbywania tego sta u, określone w przepisach o pracownikach sądów i prokuratury. Przed zatrudnieniem asystenta sędziego prezes sądu zasięga informacji o kandydacie z Krajowego Rejestru Karnego. 3. Asystent sędziego po przepracowaniu sześciu lat na tym stanowisku mo e zgłosić prezesowi przeło onego sądu apelacyjnego zamiar przystąpienia do egzaminu sędziowskiego. W takim przypadku asystent sędziego dopuszczany jest do egzaminu sędziowskiego w najbli szym terminie przewidzianym dla aplikantów sadowych.

sądach powszechnych i innych sądach oraz w prokuraturze, osoby wchodzące w skład organów, od których orzeczenia mo na ądać skierowania sprawy na drogę postępowania sądowego, funkcjonariusze Policji oraz inne osoby zajmujące stanowiska związane ze ściganiem przestępstw i wykroczeń, adwokaci i aplikanci adwokaccy, radcy prawni i aplikanci radcowscy, duchowni, ołnierze w czynnej słu bie wojskowej, funkcjonariusze Słu by Więziennej, radni gminy, której rada dokonuje wyboru ławników Nie mo na być ławnikiem jednocześnie w więcej ni jednym sądzie. W razie zniesienia sądu, ośrodka zamiejscowego lub wydziału zamiejscowego - ławnicy tych jednostek stają się ławnikami sądów, które przejmują kompetencje zniesionych jednostek. 4. Wybór ławników jest określony prawnie. Ławników do sądów okręgowych oraz do sądów rejonowych wybierają rady gmin, których obszar jest objęty właściwością tych sądów- w głosowaniu tajnym. Wybory przygotowują gminy jako zadanie zlecone z zakresu administracji rządowej. 5. Liczbę ławników wybieranych przez poszczególne rady gmin do wszystkich sądów działających na obszarze właściwości sądu okręgowego, w cym tak e liczbę ławników do orzekania w sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych, ustala kolegium sądu okręgowego; liczbę ławników do poszczególnych sądów rejonowych ustala się po zasięgnięciu opinii prezesów tych sądów. Prezes sądu okręgowego podaje liczbę ławników do wiadomości poszczególnym radom gmin najpóźniej na trzydzieści dni przed upływem terminu zgłaszania kandydatów. 6. Kandydatów na ławników zgłaszają radom gmin prezesi sądów, stowarzyszenia, organizacje i związki zawodowe, zarejestrowane na podstawie przepisów prawa, oraz co najmniej dwudziestu pięciu obywateli mających czynne prawo wyborcze, zamieszkujących stale na danym terenie, w terminie do dnia 30 czerwca ostatniego roku kadencji, w trybie, który określi Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej. Kandydatów na ławników do orzekania w sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych zgłaszają w równej liczbie terenowe organy administracji rządowej, związki zawodowe oraz organizacje pracodawców. O kandydatach na ławników rady gmin zasięgają informacji z Krajowego Rejestru Karnego oraz od właściwych organów Policji. 7. Wybory ławników odbywają się najpóźniej w październiku roku kalendarzowego, w którym upływa kadencja dotychczasowych ławników. Przed przystąpieniem do wyborów rada gminy powołuje zespół, który przedstawia radzie gminy na sesji swoją opinię o zgłoszonych kandydatach.
-93-

12. Ławnicy w strukturze sądownictwa 1. Koncepcja sądów zawodowych nie jest afirmowana w państwach prawa. Wymiar sprawiedliwości sprawują sądy składające się z sędziów zawodowych i sędziów niezawodowych (ławników lub przysięgłych). Obecnie w Polsce nie przyjęto anglosaskiej koncepcji wyodrębnienia sędziowskiego składu przysięgłych, zdecydowano się na germańską koncepcję sądzenia z udziałem ławników. W sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości obywatele polscy biorą udział przez uczestnictwo ławników w rozpoznawaniu spraw przed sądami w pierwszej instancji (od tej zasady istnieją jednak liczne wyjątki) Konstytucja RP stanowi w art. 182, i udział obywateli g sprawowaniu sprawiedliwości określa ustawa. Przy rozstrzyganiu spraw ławnicy mają równe prawa z sędziami. W zakresie orzekania ławnicy są niezawiśli i podlegają tylko Konstytucji oraz ustawom. Ławnik nie mo e przewodniczyć na rozprawie i naradzie ani te wykonywać czynności sędziego poza rozprawą, chyba e ustawy stanowią inaczej. 2. Ławnikiem mo e być wybrany ten, kto spełnia następujące wymogi: 1. posiada obywatelstwo polskie i korzysta z pełni praw cywilnych i obywatelskich, 2. jest nieskazitelnego charakteru, 3. ukończył 50 lat, 4. jest zatrudniony lub zamieszkuje w miejscu kandydowania co najmniej od roku, 5.nie przekroczył 70 lat, jest zdolny, ze względu na stan zdrowia, do pełnienia obowiązków ławnika, posiada co najmniej wykształcenie średnie Do orzekania w sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych ławnikiem powinna być wybrana osoba wykazująca szczególną znajomość spraw pracowniczych oraz celów ubezpieczenia i potrzeb osób ubezpieczonych. 3. Przesłanki negatywne powołania na ławnika określa ustawa. Stosownie do dyspozycji art. 159§lusp ławnikami nie mogą być: osoby zatrudnione w

ROZDZIAŁ III. SĄDOWNICTWO POWSZECHNE

12, Ławnicy w strukturze sądownictwa

8. Listę wybranych ławników wraz z dotyczącymi ich danymi rady gmin, które dokonały ich wyboru, przesyłają prezesom właściwych sądów, najpóźniej do końca października. Spośród ławników znajdujących się na tej liście rady gmin wskazują ławników wybranych do orzekania w sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych, wymieniając oddzielnie ławników spośród kandydatów zgłoszonych przez terenowe organy administracji rządowej oraz przez związki zawodowe. 9. Wybory uzupełniające są dopuszczalne. W razie potrzeby, zwłaszcza z powodu zmniejszenia się w czasie kadencji liczby ławników, rada gminy na wniosek prezesa sądu okręgowego dokonuje uzupełnienia listy, wybierając nowych ławników w sposób określony w ustawie. 10. Ślubowanie ławnika oznacza, e prezes sądu wręcza ławnikom zawiadomienie o wyborze i odbiera od nich ślubowanie według roty ustalonej dla sędziów, z odpowiednią zmianą. Po odebraniu ślubowania prezes sądu wpisuje ławnika na listę ławników, którzy mogą być" wyznaczani do orzekania, i wydaje mu legitymację. 11. Kadencja ławników sądów okręgowych i rejonowych trwa cztery lata kalendarzowe następujące po roku, w którym dokonano wyborów, jednak mandat ławnika wybranego dodatkowo wygasa z upływem kadencji ogółu ławników. Po upływie kadencji ławnik mo e brać udział jedynie w rozpoznawaniu sprawy rozpoczętej wcześniej z jego udziałem, do czasu jej zakończenia ( art. 165§1 i 2 usp). 12. Mandat ławnika wygasa w razie prawomocnego skazania za przestępstwo bądź wykroczenie, w tym równie .za przestępstwo lub wykroczenie skarbowe. Wygaśnięcie mandatu z tego powodu stwierdza rada gminy, która wybrała ławnika i informuje o tym prezesa właściwego sądu 13. Odwołanie ławnika jest dopuszczalne. Rada gminy, która wybrała ławnika, mo e mianowicie go odwołać na wniosek prezesa właściwego sądu, w razie;, a.) niewykonywania obowiązków ławnika, b.) zachowania godzącego w powagę sądu, c.) niezdolności do wykonywania obowiązków ławnika. Przed upływem kadencji mandat ławnika wygasa z dniem doręczenia mu zawiadomienia prezesa sądu o skreśleniu z listy ławników wskutek zrzeczenia się mandatu z wa nych przyczyn lub odwołania ławnika przez radę gminy. 14. Pełnienie obowiązków ławnika jest unormowane prawnie. Ławnik mo e być wyznaczony do udziału w rozprawach do dwunastu dni w ciągu

roku; liczba tych dni mo e być zwiększona przez prezesa sądu tylko z wa nych przyczyn, a zwłaszcza w przypadku konieczności zakończenia rozprawy z udziałem tego ławnika, (art. 170§1 usp). Do udziału w rozprawie w sprawach z zakresu prawa pracy prezes sądu wyznacza jednego ławnika wybranego spośród kandydatów zgłoszonych przez organizacje związkowe i, w miarę mo liwości, jednego ławnika wybranego spośród kandydatów zgłoszonych przez organizacje pracodawców Ławników zawiadamia się o terminie posiedzenia tak, aby ławnik otrzymał zawiadomienie co najmniej na 7 dni przed posiedzeniem a tylko wyjątkowo w terminie krótszym; jednocześnie zawiadamia się zakład pracy zatrudniający ławnika (§ 72 ust.l regulaminu wewnętrznego urzędowania sądów powszechnych). O ka dym wypadku nieusprawiedliwionego nieprzybycia ławnika na posiedzenie przewodniczący składu orzekającego zawiadamia w terminie 3 dni mo e zawiadomić radę ławniczą (§ 73 regulaminu wewnętrznego urzędowania sądów powszechnych) W czasie trwania kadencji nie powołuje się ławnika do pełnienia obowiązków w razie ujawnienia okoliczności, które nie pozwalały na jego wybór, oraz w razie wszczęcia postępowania karnego przeciwko ławnikowi, do czasu prawomocnego rozstrzygnięcia sprawy. Wyznaczając ławnika do udziału w rozprawie, zawiadamia się o tym jednocześnie pracodawcę zatrudniającego ławnika Pracodawca zatrudniający ławnika jest obowiązany zwolnić go od pracy na czas pełnienia czynności w sądzie. 15. Prezes sądu mo e wyznaczyć ławnika dodatkowego do rozprawy, je eli istnieje prawdopodobieństwo, e będzie ona trwać czas dłu szy. W razie potrzeby mo na wyznaczyć dwóch ławników dodatkowych; w takim razie nale y wskazać kolejność, w której będą oni wstępować do udziału w naradzie i głosowaniu. Ławnik dodatkowy bierze udział w naradzie i głosowaniu, je eli jeden z ławników nie mo e uczestniczyć w składzie sądu. (art. 171§1 i 2 usp). 16. Rekompensaty dla ławników polegają na tym, e za czas zwolnienia od pracy ławnik zachowuje prawo do świadczeń wynikających ze stosunku pracy, z wyjątkiem prawa do wynagrodzenia. Koszty rekompensat)-, ponosi Skarb Państwa. Ławnicy zamieszkali poza siedzibą sądu otrzymują diety oraz zwrot kosztów przejazdu i noclegu według zasad ustalonych w tym zakresie dla sędziów. Nale ności powy sze przyznaje prezes właściwego sądu. Od decyzji prezesa sądu rejonowego przysługuje odwołanie do prezesa sądu okręgowego, a gdy decyzję w pierwszej instancji wydał prezes sądu okręgowego lub prezes sądu apelacyjnego - do Ministra Sprawiedliwości. 17. Ławnicy ka dego sądu wybierają ze swego grona radę ławniczą, jej przewodniczącego i zastępców. Liczbę członków rady określa prezes sądu. Rada ławnicza jest organem samorządu ławniczego. Do zadań rady ławniczej nale y w szczególności podnoszenie poziomu pracy ławników, pobudzanie

ROZDZIAŁ IIII. SĄDOWNICTWO POWSZECHNE

13. Referendarze sądowi w strukturze sądownictwa

działalności wychowawczej ławników w społeczeństwie, organizowanie zebrań sprawozdawczych o działalności ławników .reprezentowanie ławników danego sądu. Przewodniczący rady ławniczej zwołuje zebrania rady i przewodniczy im. Przewodniczący jest zobowiązany zwołać zebranie rady ławniczej na ądanie prezesa sądu lub na wniosek 1/3 liczby członków rady. Do wa ności uchwał zebrania rady ławniczej konieczna jest obecność co najmniej połowy członków rady. Uchwały zebrania rady ławniczej zapadają zwykłą większością głosów, w razie równości głosów decyduje głos przewodniczącego. Przewodniczący rady ławniczej reprezentuje radę ławniczą danego sądu na zewnątrz, opracowuje i przedkłada radzie ławniczej projekty planów prac rady i sprawozdania z ich wykonania, kieruje bie ącymi pracami rady.

13. Referendarze sądowi w strukturze sądownictwa 1. Do wykonywania określonych w ustawach procesowych czynności nale ących do sądów w zakresie ochrony prawnej, a w szczególności postępowania w sprawach związanych z prowadzeniem ksiąg wieczystych i rejestrów sądowych, w sądach rejonowych zatrudniani są referendarze sądowi 2. Na stanowisko referendarza sądowego stosownie do dyspozycji art. 149 § 1 usp, mo e być mianowany ten, kto: posiada obywatelstwo polskie i korzysta z pełni praw cywilnych i obywatelskich, jest nieskazitelnego charakteru, ukończył wy sze studia prawnicze w Polsce i uzyskał tytuł magistra lub zagraniczne uznane w Polsce, ukończył 24 lata, odbył aplikację referendarska i zło ył egzamin referendarski albo odbył aplikację sądową, prokuratorską, notarialną, adwokacką lub radcowską i zło ył odpowiedni egzamin, albo zło ył egzamin referendarski. Aplikacja referendarska trwa rok i kończy się egzaminem referendarskim. 3. Powołanie na stanowisko referendarza sądowego następuje w ten sposób, e stosunek pracy z referendarzem sądowym nawiązuje się na podstawie mianowania, z dniem określonym w akcie mianowania, Referendarza sądowego mianuje i rozwiązuje z nim stosunek pracy Minister Sprawiedliwości na wniosek prezesa sądu okręgowego. Prezes sadu okręgowego przed wystąpieniem z wnioskiem o mianowanie referendarza sądowego zasięga informacji o kandydacie z Krajowego Rejestru Karnego. 4. Przed podjęciem pracy referendarz sądowy składa ślubowanie wobec prezesa sądu okręgowego. Referendarz sądowy w zakresie wykonywanych obowiązków jest niezale ny.

5. Rozwiązanie stosunku pracy z referendarzem sądowym mo e nastąpić w drodze wypowiedzenia w razie: 1. otrzymania ujemnej oceny kwalifikacyjnej, potwierdzonej ponowną ujemną oceną, dokonaną nie wcześniej ni po upływie 3 miesięcy, 2. zniesienia sądu lub jego reorganizacji, powodującej utratę mo liwości dalszego zatrudnienia referendarza sądowego, 3. uznania przez lekarza orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych za trwale niezdolnego do pełnienia obowiązków referendarza sądowego, 4. nabycia prawa do emerytury. W razie rozwiązania stosunku pracy z referendarzem sądowym, w okresie między ustaniem zatrudnienia w likwidowanym lub reorganizowanym sądzie a podjęciem pracy lub działalności gospodarczej, referendarzowi przysługuje świadczenie pienię ne ze środków bud etu państwa przez okres nie dłu szy ni 6 miesięcy, obliczone jak ekwiwalent pienię ny za urlop wypoczynkowy; świadczenie to nie przysługuje referendarzowi sądowemu mianowanemu, który nabył prawo do emerytury. Referendarz sądowy mo e wypowiedzieć stosunek pracy. Okres wypowiedzenia wynosi trzy miesiące. Stosunek pracy z referendarzem sądowym mo e być rozwiązany za porozumieniem stron. W razie utraty obywatelstwa polskiego stosunek pracy z referendarzem rozwiązuje się bez wypowiedzenia. 6. Minister Sprawiedliwości mo e delegować referendarza sądowego, za jego zgodą, do pełnienia czynności administracyjnych w Ministerstwie Sprawiedliwości. 7. Referendarz sądowy za naruszenie swoich obowiązków, w tym za oczywistą i ra ącą obrazę przepisów prawa i uchybienie godności stanowiska, ponosi odpowiedzialność dyscyplinarną. Karami dyscyplinarnymi orzekanymi wobec referendarzy są: nagana, nagana z ostrze eniem, nagana z obni eniem wynagrodzenia zasadniczego o 10% na okres dwóch lat, wydalenie z pracy. W sprawach dyscyplinarnych referendarzy orzekają komisje dyscyplinarne. (I i II instancji) Komisje dyscyplinarne pierwszej instancji powołują prezesi sądów okręgowych, natomiast komisję II instancji Minister Sprawiedliwości. Do składu komisji dyscyplinarnych, powoływani się referendarze. Za przewinienia mniejszej wagi referendarz ponosi odpowiedzialność porządkową, karą porządkową jest upomnienie (wymierza ją prezes sądu rejonowego). 8. Referendarze sądowi zatrudnieni w sądach rejonowych na obszarze tego samego sądu okręgowego, co najmniej raz w roku odbywają zebranie referendarzy sądowych okręgu. Zebranie referendarzy sądowych okręgu zajmuje stanowisko we wszystkich sprawach istotnych dla wykonywania za-97-

ROZDZIAŁ III. SĄDOWNICTWO POWSZECHNE

/. Konotacje historyczne

dań przez referendarzy sądowych, wybiera na okres kadencji przedstawiciela, reprezentuje referendarzy sądowych okręgu wobec organów sądu okręgowego. Przewodniczącym zebrania referendarzy sądowych okręgu jest referendarz sądowy najstarszy wiekiem. 9. Aplikacja referendarska. Aplikacja referendarska trwa rok i kończy się egzaminem referendarskim. Aplikantem referendarskim mo e być ten, kto: posiada obywatelstwo polskie i korzysta z pełni praw cywilnych i obywatelskich, jest nieskazitelnego charakteru, ukończył wy sze studia prawnicze w Polsce i uzyskał tytuł magistra lub zagraniczne uznane w Polsce i został zakwalifikowany na aplikację referendarska przez komisje konkursową po przeprowadzeniu konkursu Aplikanta referendarskiego mianuje na czas określony (1 roku) i zwalnia prezes sądu okręgowego. Mianowanie aplikanta referendarskiego następuje po przeprowadzeniu konkursu przez prezesa sądu apelacyjnego. Wraz z mianowaniem prezes sądu okręgowego, przydziela aplikanta referendarskiego do sądu rejonowego, w którym odbywać będzie aplikację. Aplikanta referendarskiego zwalnia się, je eli: zrezygnował z odbywania aplikacji, nie spełnia warunków przystąpienia do egzaminu referendarskiego, ra ąco narusza obowiązki aplikanta, został uznany za trwale niezdolnego do pełnienia obowiązków aplikanta.

ROZDZIAŁ IV. SĄDOWNICTWO WOJSKOWE

1. Konotacje historyczne
1. Początkowo na obszarze państwa polskiego obowiązywały normy prawa zwyczajowego, dotyczyło to równie sił zbrojnych. 2. Normy stanowione prawa wojskowego zaczęły właściwie funkcjonować w okresie I Rzeczypospolitej. Na uwagę zasługują zwłaszcza statuty wiślickie (1374 r.), edykt „O przechodach wojsk"(1432 r.), „Ordynacja wojenna" (1543 r.), „Porządek praw rycerskich"(1557 r.), .Artykuły wszemu rycerstwu"(1581 r.), .Artykuły wojenne hetmańskie"(1609 r.). 3. Wa ną datą w rozwoju organizacji sądownictwa i prawa karnego wojskowego jest rok 1775, w którym to roku wydano dwa następujące zbiory prawne: Artykuły wojskowe i Proceder prawny wojskowy. 4. Istotne akty prawne w tym zakresie obowiązywały w czasie trwania Powstania Kościuszkowskiego. Były to Akty Powstania Narodowego (Akry Powstania Kościuszki) regulujące problematykę ścigania karnego. Organizację sądów karnych regulowała uchwała Rady Najwy szej Narodowej z dnia 24 marca 1794 r. Na mocy tej uchwały RNN miała mianować 12 sędziów karnych dla ka dego z województw. Przewidywano sądownictwo dwuinstancyjne (I instancją był Sąd Kryminalny, II instancją - Najwy szy Sąd Kryminalny) . Następnie w sierpniu 1794 r. w Warszawie utworzono sądy municypalno - wojskowe (rozpoznawały sprawy kryminalne mieszczan wchodzących w skład municypalnej siły zbrojnej). Mocą rozporządzenia Tadeusza Kościuszki zawieszono tak e działalność Sądu Kryminalnego, a w jego miejsce powołano Sąd Kryminalny Wojskowy. W skład SKW wchodziło 10 oficerów. Właściwości tego organu podlegały osoby cywilne odpowiadające na podstawie przepisów prawa karnego wojskowego. ołnierze podlegali właściwości sądów powołanych przez naczelnika jako zwierzchnika sił zbrojnych. 5. Okres Księstwa Warszawskiego to czas obowiązywania francuskich zbiorów wojskowych przepisów karnych „Le Guide desjuges militaires" z 1813 r. Wskazany akt prawny funkcjonował równie w okresie Królestwa Polskiego.

-98-

-99-