You are on page 1of 14

ASANSRDE ELEKTRK DURULAR

Serdar TAVASLIOLU, Elk. Mh.


SERKON ZEL ETM VE TEKNK DANIMANLIK LTD. T.
serdartavaslioglu@hotmail.com

ZET
Asansr hareketlerinde durularn tasarlanmas nemli admlardan biridir. Asansr
gvenliinde son are olarak bavurulan mekanik durularn dnda, asansrn kendi
kontrolnde gerekletirdii elektriki durularnda planlanmas gerekir. Bu almada
elektriki durular ve hesaplamalarda dikkat edilecek noktalar zerinde durulmaya
allmtr. zellikle yeni teknolojinin kullanld asansrlerde bu sorun daha ayrntl
olarak ele alnmaldr.
Anahtar Kelimeler: Mekanik duru, elektriki duru, snr kesiciler
GR
Asansrde dikkate alnmas gereken risklerin banda asansrn hzlanmas ve
yavalamas gelir. Duran bir asansrde veya ivmesiz olarak sabit hzda seyir yapan bir
asansr kabininde seyahat eden insan bnyesi iin bir tehlike sz konusu deildir.
Ancak azalan veya oalan ivmelenmeler dikkat edilmesi gereken noktalardr. nsan
bnyesinin hzlanma (accelaration) ve yavalama (deccelaration) ivmelerine kar belirli
bir mukavemeti vardr. Mukavemet deerlerinin stnde ivmelerle karlalmas
vcutta geici veya kalc hasarlara yol aabilir. Geici olarak saylabilecek
rahatszlklarn banda, kan ak hznda etki yaratacak ivmelenmeler saylabilir. Bu
ivmelenmelerin belirli deerlere yaklamas halinde, kan aknda oluacak basn
deiimi, ba dnmesi, sarholuk hissi, dengesizlik gibi rahatszlklara yol aabilir.
vme deerlerinin daha artmas ise, kan basncnda yaratt deiikliklere bal olarak,
baygnlk, kan basnc art sonucu klcal damarlarda atlamalar, kemikler arasndaki
kkrdak dokuda zedelenmelere yol aabilir.
vme deerlerinin dayanm snrlarn amas durumunda ise bu hasarlar kalc olabilir,
dme, arpma gibi etkilerin eklenmesiyle de istenmeyen daha kt durumlar ortaya
kabilir. Bu yzden EN 811 Standard, ivme deerlerini belirlemi ve
snrlandrmtr. EN 811 Standard olabilecek en yksek ivme deerlerini, kaymal
gvenlik tertibatlar iin (1 m/s hz stnde) madde 9.8.4 te, tamponlar iin madde
10.4.1.2.1. de vermitir. Deerler 0,2 gn ile 1 gn deerleri arasnda olabilir ve 2,5 gn den
byk ivme deeri ancak 0,04 sden uzun srmemesi durumunda kabul edilebilir. Bu
deerler asansrde kabul edilebilecek en yksek ivme deerleridir.
Normal hareketlerde 0,8 m/s2lik bir ivme, konforlu ve hissedilmeyen ivme ayar olarak
alnr. Hzl asansrlerde hz deiiminde ok uzun mesafelere yaylmamak iin ivme
deerleri 1,5 m/s2lere kartlabilir. Bu ivme deerlerinde kalkta bir basn,

238

durularda ise boluk hissi oluur. Bunun stndeki deerlere kldka ivmelenmeleri
vcut daha fazla ve rahatsz olarak hissetmeye balar.
Rahatsz edici ve panie yol aan bir duru olan parat sisteminin devreye girmesinde
ise ortalama ivme deerinin 0,60,7 gn = 5,88-6,85 m/s2 olmas, iyi sonu olarak kabul
edilmektedir. Ayn ekilde tamponlara arparak oluan bir duruta da ayn ivme
deerlerinin salanmas iyi uygulama saylacaktr. Elde edilecek bu deerler, Standardn
zorunlu durularda iyi olarak kabul ettii, ama kullanclar ve asansrclerin pek
karlamak istemedikleri, olduka rahatsz edici ivme deerleridir. 9,81 m/s2 ivme ise
kabul snrnn sonudur.
Asansr hareketlerinde montaj esnasnda her zaman ivmeyi lebilmek mmkn
olmamaktadr. Asansr ayarlar iin ivme yerine hza gre belirlenecek bir duru
mesafesi de, ortalama deer olarak istenen ivmenin elde edilmesinde kabul edilen bir
yol olarak uygulanmaktadr. Burada hesaplanmaya allan, asansrn kontrol
panosunca planlanan kontroll durular olmayp, mekanik olarak veya elektromanyetik
frenin devreye girmesiyle oluan mekanik zorlama etkili acil durum durulardr.
Kinetik enerjinin Potansiyel enerjiye eitlenmesi ve dzenlenmesi sonucu elde edilen
vd2 = 2as formln kullanarak v
maksimum duru mesafesi hesabnda
a= 0,2 gn = 0,2*9,81= 1,962 m/s2 ,
Minimum duru mesafesinde a= 1 gn= 9,81
m/s2 kabul ederek duru mesafeleri aadaki gibi
hesaplanabilir.
smin = vd2/(2*9,81) = vd2/19,62 m
smax= vd2/(2*1,962) = vd2/3,924 m
vd2 : Asansr duruunun balad hz
(Not: sadece fren mesafeleri deerlendirilecei iin, regltrn devreye girme mesafesi
ile ilgili ksm dikkate alnmamtr. Forml IAEE yaynndan alnmtr)
Bu dnceler nda asansr durularn inceleyebiliriz.
ASANSRDE HAREKETLER VE VMELER
Asansrde hzlanma ve yavalama hareketleri ile ivmeleri, iki ana balk altnda
incelenebilir. Bunlar normal kullanmada planlanan kontrol altndaki hareketler ve
beklenmeyen acil durum durular olarak tanmlanabilir.
1- Kumanda edilen planl normal kullanm hareketleri: Kumanda edilen hareketler
olarak asansrn normal seyrini ve revizyon hznda yaplan, ykleme rampas
hareketi, elektrikli elle kurtarma ve bakm seyirlerini alabiliriz. Bu hareketler bilinli
olarak yaplan, kumanda panosunca kontrol edilen ve erileri belirlenmi
hareketlerdir. vmelenmeler, asansr kabininin harekete balamasndan istenen hza
kncaya kadar ykselen bir ivme ile balar. Belirlenen beyan hzna ulama ile
ivmelenme son bulur. stenen seyir mesafesinin sonuna yaklama ile, seyir hzndan

239

duru hzna geli ve durma hareketi srasnda oluan azalan ivme ile devam eder.
Katta duru esnasnda seviyeleme hareketleri de ayr birer hareket ve ivme olarak
deerlendirilir.
a. Asansrn hzlanmas, tahrik motorunun, kendi ataleti ve asansrn hareketli
ksmlarnn ataletini yenerek hareketi balatp hzlanmas ile oluur. Yk yukar
ekite, yenilmesi gereken statik ve dinamik momentler, motorun devrini almas
srasnda uygun bir ivmelenme yaratmas iin hesaplanm ve g seimleri buna gre
yaplmtr. Motor gcnn doru seilmesi bu noktada nem tar. Bu ayarlama
dorudan beslemeli asenkron motorlarda volan arlklar, uygun motor sarmlar, rotor
yaplar (E:M:K lar) ve motor gleri seilerek, hz kontroll sistemlerde ise frekansn
ve akmn kontrol veya uyart akmlarnn ayarlanmas ile tork kontrol yaplarak
salanmaktadr. Hidrolik asansrlerde de kalkta ayn hzlanma sz konusudur. Ayrca
valf ayarlar ile istenen uygunlukta bir kalk ayar yaplr. Uygun seimlerin
yaplmamas, motorun baylmasna veya kalkta silkelemelere yol aacaktr.
Ykn dier taraftan ar olmas ve aa ynde yer ekimi etkisiyle ar olan tarafn
kendisinin hzlanmak istemesi durumunda ise, elektrik motoru, jeneratr etkisi gsterir
ve ykte kalkta gsterdii eriye yakn bir eriyle asansrn hzn belirlenen ivme
deerlerine yakn bir deerde tutar. Burada en nemli faktr, elektrik motorunun motorjeneratr etkisi ile kalk ivmesini, slip kayma deerlerine bal olarak belirlenen
deerin +/- % 58 arasnda bir deerde sabit tutmaya almasdr. Bylece ar ykn
aa inmesi durumundaki ivmelenmede, motorun jeneratr durumundaki frenleme
etkisiyle kontrol altnda tutulur. Hz deiimleri motorun (+/-) slip deerleri arasnda
kalmaktadr.
b. Asansrn yavalamas, dorudan beslemeli asenkron elektrik motorlarnda
elektro-manyetik fren yardmyla salanmaktadr. Fren ayar uygun bir sklkla,
konforlu bir duru salayacak ekilde yaplmaktadr. Hz kontroll sistemlerde ise
yavalama ivmesi dorudan frekans, akm veya uyart akmlarndaki ayarlamalarla
yaplmaktadr. Ayrca 0,8 m/s zerindeki hzlarda dorudan seviyeleme hzna gei
engellenmitir. (EN 811 Madde 14.2.1.2 - Kaplar Akken Seviyeleme ve Otomatik
Seviyeleme ye gre, kata yaklama hz dk hz ile veya kilit alma blgesine
girildii andaki hzn 0,8 m/syi, kaplar akken yaplan otomatik seviyeleme hznn
ise 0,3 m/syi amamas salanm olmaldr.)

Bu durumda kademeli bir hz geii ve duru salanarak asansrn yavalama ivme


deeri drlmtr. Beyan hz 0,8 m/s bile olsa, ykl ini durumunda hz %8-10
arasnda artabileceinden, bu hzlarda da kademeli bir sistem kullanlmas, tek hz iin
st seviyenin 0,63 m/s olarak alnmas genel kabul grm bir uygulamadr. Ayn
ekilde gvenlik tertibatlarndaki durularda da 0,8 m/s hz zerinde ani durular
yasaklanmtr. (EN 81-1 M 9.8.2, 9.9.1) nk hesaplarda da grlecei gibi bu hzda
ani durularda ivme deeri 1gni aabilir. Seviyeleme hzlar ve dolaysyla belirli
deerlerde oluabilecek ivmeler standartta belirlenmitir.
.
2- Acil durum durular: Acil durum durularn mekaniki durular ve elektriki
durular olarak ikiye ayrmak mmkndr.

240

a.Mekanik acil durular, genel olarak asansrn aa veya yukar ynde gvenlik
tertibatnn almas ve kabin veya kar arln tamponlara arpmas olarak
deerlendirebiliriz. Hidrolik asansrlerdeki oturma ve kenetleme tertibatlarnn devreye
girmesi sonucu oluan durularda ayn zelliktedir.

Her mekanik duru, asansr sisteminde bir darbedir. Kabin ve kar arlk
sspansiyonlar, raylar, gvenlik tertibatlar, halatlar, makine motor, tamponlar bu
durulardan etkilenir ve hasar grebilir. Ayrca her zaman ayarlanan ivme deerlerini
yakalamak mmkn olmayabilmektedir. Kuyu artlarnn deiken olmas, izin verilen
ivme deerlerinden daha yksek ivmelerin olumasna sebep olabilmektedir. Bu
yzden, mekanik durular, elektriki duruun salanamad ve son are olarak devreye
giren, pek de istenmeyen durulardr.
b. Elektriki acil durular, gvenlik zincirindeki bir ikaz zerine, asansrn kendisini
kendi imknlar ile durdurmas sonucu oluur. Gvenlik zincirinin krlmas zerine,
kontrol panosu, motorun ve elektro-manyetik frenin elektriini keserek, asansr
durdurur. Dorudan beslemeli asenkron motorlarda elektro manyetik frenin devreye
girmesi ile, hz kontroll sistemlerde ise acil stop girii (Emergency stop) yardmyla
asansr mmkn olan en ksa mesafede durdurulur. (Acil stop girii asansr
invertrlerinde bulunur. Bu tr girii bulunmayan sanayi tipi invertrleri kullanmaktan
kanmak gerekir. EN 81-1 Madde 10.5.3.1.c.) Ancak bu durular, olmas muhtemel
olarak dikkate alnan ve daha nceden ayarlamas yaplm mesafelerde gerekleen
daha yumuak durulardr.

Bir rnek vermek gerekirse 1 m/s hzda tampona arparak veya gvenlik tertibatnn
devreye girmesi sonucu 10-15 cm de gerekleecek bir duruta, ivme deeri 4,5-5 m/s2
olurken, elektro manyetik fren yardmyla 20-25 cm de oluacak bir duruta ivme deeri
2-2,5 m/s2 olmaktadr. Birinci durumda sert ve tertibatlara zarar veren bir duru sz
konusu iken ikinci durumda daha yumuak ve sisteme zarar vermeyen bir duru sz
konusudur.
DURU NCEL
Asansr tasarmnda birinci hedef, acil durumun olumas artlarndan nce asansr
elektriki olarak durdurmaya almak, ancak mmkn olmamas durumunda mekanik
olarak durdurmaktr. Her mekanik duru sonras bazen byk boyutlarda oluabilen
tahribatn dzeltilmesi gerekir. Burada mmknse, elektriki olarak daha nceden
ayarlanm mesafede ve kontrol altnda bir ivme ile duru hedeflenmektedir. nk
asansr sisteminde mekanik durularda oluan hasarlarn dnda, ivme deerlerini
istenen deerlerde tutabilmek her zaman mmkn deildir. ok iyi ayarlanm veya
gvenlik artlarna tam uyan bir tertibat bile, hava durumuna (scak, souk, nem gibi),
toza, yalanmaya, malzeme sertliklerinin biraz sapmasna veya bir nceki acil duru
almasnn yaknnda olumasna bal olarak ok deiik ve beklenmeyen tehlikeli
sonular verebilmektedir.
Standart, asansr tasarmnda bu konuda gereken nlemleri almaya almtr.
Gvenlik tertibatnn devreye girmesinden nce reglatr kontann devreye girmesi ve
elektriki bir duru salanmaya allmas standartta hedeflenen bir konudur. Reglatr

241

konta, mekanik durularn daha ciddi tehlike gsterdii zellikle 1 m/s zerindeki
hzlarda, asansr reglatrn kilitleme hzna ulamadan nce devreye girerek asansr
elektriki olarak durdurmaya alr.
EN 81-1 Madde 9.9.11.1 - Hz regltr veya baka bir tertibat Madde 14.1.2ye
uygun bir elektrik gvenlik tertibat vastasyla, kabin hz aa veya yukar ynde
regltrn devreye girdii hza ulamadan asansr motorunu durdurmaldr.
Ancak, 1 m/sden byk olmayan beyan hzlarnda bu tertibat hz regltrnn
devreye girdii hza ulald anda alabilir.

Normalde reglatr kontann devreye girdii hzn, beyan hznn %115 inin stnde
ancak reglatrn devreye girdii hzn altnda olmas beklenir. Her nekadar standart 1
m7s hzlarda reglatr ile kontan ayn anda almasna izin versede, 1 m/s hzlarda da
reglatrde kontan reglatr kilitleme hzndan nce devreye girme zelliinin
aranmas, asansrclere birok durumda kolaylk salayacaktr.
Dier bir mekanik durdurma yntemi, asansrn snr seviyeleri amas durumunda
tamponlara arparak durmasdr. Asansrn hznn reglatrn devreye girme hznn
altnda olduu kabul edilir. Asansrn beyan yk ile ykl durumda ve beyan hznn
%115 inde tamponlara arpmas durumunda ivmenin 1 gn i amamas istenir. Bu kabul
edilir bir durumdur ama gene Standart, tamponlara arparak durma yerine nce snr
kesicilerin almasn ve elektriki duruun salanmasn ncelikle ister. Ancak
asansrn elektriki olarak durdurulamamas durumunda, tamponlara arparak duru
kabul edilmektedir. Snr kesicilerinde asansr, tayc sspansiyonlarnn tamponlara
arpmadan durmasn salayacak bir mesafeye konmas ister.
EN 81-1 Madde 10.5.1. Asansrde snr gvenlik kesicileri bulunmaldr.
Snr gvenlik kesicileri, son durak seviyelerinin almas durumunda mmkn
olabildiince abuk alacak bir ekilde yerletirilmeli, ancak normal iletmeyi
aksatmamaldr.
Bunlar, kabin veya kar arlk tamponlara demeden almaldr. Snr gvenlik
kesicileri, tm tampon stroku boyunca devrede kalmaldr.

(Bu art hidrolik asansrlerde alt kesici iin geerli deildir. Srtnme tahrikli
asansrlerde yeterli mesafenin olmamas durumunda, pek istenen bir durum olmasa da
yavalayarak bir arpma kabul edilmektedir.)
Her iki mekanik duruda da Standart, ivme deerlerinin belirlenen seviyelerde olmas
durumunda dahi, asansrn nce elektriki olarak daha yumuak ve darbe oluturmadan
durdurulmasn istemektedir. Asansrc asndan da istek bu yndedir. Darbe sonras
tertibatlar tekrar dzgn olarak alr hale getirmek, kontak ayarlarn yapmak, raylar
ayarlamak, raspalamak, sspansiyonlarda bozulma, eilme varsa bunlar dzeltmek,
bazen dili bozulmalar iin uzun uralar vermek, karlalmak istenmeyen bir
durumdur.
Gvenlik tertibat almasnda, ayarlar dzgn yapmak, raylarda dzensizlikleri
ayarlamak, uygun gvenlik tertibatn ve beyan hzna uygun reglatr seerek, ayarl
reglatr konta kullanmak yeterli bir nlemdir. Ancak snr kesicilerin seimleri ve

242

tampon arpma mesafeleri her zaman uygun ekilde olmamaktadr. zellikle son
dnemde kullanlmalar hzla yaylan yeni tip src ve motorlarda bu duruma daha
fazla dikkat etmek gerekmektedir. Standardn snr kesicilerin almas ile ilgili
maddesini dorudan beslemeli motorlar ve kademesiz hzl motorlar iin iki ayr ekilde
incelemek faydal olabilir.
nce standardn ilgili maddesini incelemek yararl olacaktr.
EN 81-1 10.5.3.1 - Snr gvenlik kesicileri;
a) Tamburlu ve zincirli asansrlerde, zorlayc mekanik etkiyle motor ve frenin akmn
Madde 12.4.2.3.2ye gre dorudan kesmelidir.
b) Tek veya ift hzl, srtnme tahrikli asansrlerde ise:
1) Yukarda, a) kkndaki gibi devre almal, veya
2) Madde 14.1.2ye uygun bir elektrik gvenlik tertibat, Madde 12.4.2.3.1, Madde
12.7.1 ve Madde 13.2.1.1e gre motor ve fren devrelerini besleyen, kontaklar seri
bal iki adet kontaktrn bobin devrelerini zorlayc mekanik etkiyle amaldr.
c) Deiken gerilimli veya kademesiz hz ayarl asansrlerde tahrik tertibatn
gecikmesiz olarak, mesel sistemin izin verdii en ksa srede, durdurmaldr.

TEK VEYA FT HIZLI, SRTNME TAHRKL ASANSRLERDE SINIR


KESCLERN KONMASI
Tek veya ift hzl, srtnme tahrikli asansrlerde kullanlan dorudan beslemeli
asenkron elektrik motorlarnda duru, elektro manyetik fren ile salanmaktadr.
Asansrn beyan hz ile en alt veya st snr seviyesini getiinde kullanlan snr
kesici sistemin asansrde bir darbeye yol amadan asansr durdurmas istenir.
zellikle bu kama annda asansr kabini iinde kullanclarn bulunmas sz konusu
ise, zaten korkan insanlarn bir de darbe ile karlamas, kendilerine bir ey olmasa bile
asansr firmas hakknda pheye dmelerine yol aacak kadar ciddi bir durumdur. lk
sylenen ey asansrn dt veya aklddr ve hemen firma sulanr. Hibir
firmada byle bir durumla karlap mterisini kaybetme riski ile karlamak istemez.
Madde 10.5.3.1 b1 artn salayan klasik bakl kesici sisteminin kullanld bir
asansrde tampon arpma mesafeleri incelenecek olursa:
1. Kesici baklar ile fze
arasnda 10 cm lik bir mesafe
braklm olsun. Bu durumda
asansr nce bu 10 cm lik
mesafeyi beyan hznda kat
edecektir.
Fzelerin
kesici
baklarna temas ile baklarda
hareket balar.
2. Fzenin hareketine devam
etmesi
sonucunda
baklar
yukarya doru kalkacak ve
kesici alteri devreye sokacaktr.
Asansrn elektrii ancak bu
noktada
kesilir
ve

Reglatr
Kesici ba
Fze bak aras 10 cm
st snr kesici
Reglatr
Kabin

Ban kesme mesafesi 7-8


Fze bak aras 10 cm

243

elektromanyetik fren devreye girer. Ancak bunun olabilmesi iin asansr 7-8 cm daha
hareket etmek zorunda kalmtr.
3. 1 m/s hzda bir asansrde fren
ayarnn dzgn olduunu ve
beyan hznda 20-25 cm de
duracak ekilde ayarlandn
kabul edersek, asansrn bir darbe
ile karlamadan durabilmesi iin
en az 40 cm lik bir mesafeye
ihtiyac olduu grlecektir.

Reglatr
Fren ayarna bal olarak
duru mesafesi 20-25
cm
Ban kesme mesafesi 78
Fze bak aras 10 cm

Bakl alterlerin zamanla motorda iki faza kalmalara sebep olduu aktr. Ayrca
baklarda kaynama riski byk olup, baklardaki gevemelerde ok grlen
arzalardr. Bu yzden Madde 10.5.3.1 b2 artn salayan, 5-10 cm mesafeye hareket
kontaktrlerinin devresini kesecek makaral alterlerin konduunu ve 3-4 cm de devreye
girdiklerini dnsek, fren ayarn 20 cm den daha aaya ekemeyeceimiz iin gene
de tamponlara arpmadan yumuak bir duru iin en az 30 cmlik bir mesafeye ihtiya
duyacamz aktr. Asansr montrlerinin fren ayarlarn yumuak duru iin yava
hza gre yaptklarn ve 30-35 cm gibi mesafelerde asansrn durabildiini, ayrca
halat uzamalarnn kar arlk ile tampon aras mesafeyi ok abuk bozduunu dikkate
alrsak, bu durumda 50-60 cm gibi bir tampon mesafesinin braklmas darbesiz duru
iin gerekli olacaktr.
Ancak byle bir mesafe iin kuyu dibi derinlii incelenirse 150-160 cmlik bir derinlie
ihtiya duyulaca aktr. Ancak her zaman bu tr kuyulara rastlamak mmkn
deildir. Daha az bir kuyu dibi ls iin baz mesafelerde azaltmalar yaplabilir.
Tamponu sadece strok boyu darda kalacak ekilde kaideye gmsek ve kabin
tabannda zel bir alma yaparak tampon boyunu 15 cm ye drsek bile bize 130 cm
kuyu dibi gerekmektedir.
Kabin taban
25 cm
Tampon
arpma
mesafesi
50 cm
Tampon
boyu 35 cm

Tampon
kaidesi
ykseklii
50 cm

Kabin taban
15 cm
Tampon
arpma
mesafesi
50 cm
Tampon boyu
15 cm
Tampon
kaidesi
ykseklii
50 cm

244

Eer bu lnnde altnda bir kuyu dibi ile kar karya isek bu durumda snr kesicinin
alma mesafesi iin risk analizi yapmak gerekecektir. zel bir imalat yaplmad ve
zel nlem alnmad durumlarda 50 cm koruyucu bariyerden vazgemek sz konusu
deildir. Poliretan tampon kullanlmas durumunda da kazan ancak 2 cm olacaktr. 15
cm kabin taban ls artk snra yaklam bir ldr. Bu durumda ancak tampon
arpma mesafesinden kslabilir. Fakat 20-25 cm fren duru mesafesini ksabilmemiz
iin asansrn snr seviyesini yava hzda gemesini kesin art ile salamamz
gerekecektir. Bu durumda ikinci hza gei, geni takozla tahrik edilen bir makaral
alter ile (asansr salnmlarnda genede makaral alteri tahrik edebilecek durumda
olan) salanmaldr. Ancak zorunlu yavalama iin birinci hz kontaktrnn yapk
kalma ihtimali de ortadan kaldrlmaldr. Yapk kalmaya kar birinci hz
kontaktrne seri bal bir ikinci kontaktrn de kullanlmas gerekir. Motor duruunu
seri bal iki kontaktrle yapar gibi, birinci hz kontaktrne seri bir kontaktr ilave
ederek, ikinci hza geii gvence altna almak gerekir.
Bu durumda asansr son katlara mecburi yavalama
alterlerine girerek inecektir. Snr seviyenin geilmesi
durumunda asansr yava hzda olaca iin, asansr 6-8 cm
de bile durdurmak mmkn olabilir. 5 cm e konmu ve 3-4 cm
de devreye giren bir snr kesici makaral alter ve 6-8 cm de
duracak bir asansrde tampon mesafeleri 15 cme kadar
indirilebilir. 20 cm tampon arpma mesafesi uygun bir mesafe
olarak kabul edilse bile 1 m kuyu dibi olan bir asansr,
mecburi yavalama tertibat kullanlarak, standardn zorunlu
tuttuu kuyu dibi lleri salanp, tamponlara arpma
olmadan durdurulabilir. Buda mekanik durdurucudan nce
elektriki duru hedefini salayacak bir tasarm zm
olacaktr. Bu durumlarda reglatr alt makarann uygun
ekilde monte edilebilmesi iin gvenlik tertibatnn kabin
stnde olmas gerektii unutulmamaldr.
Ancak byle bir tasarmda elektriki duru salanrken oluabilecek dier riskler gz ard
edilmemelidir. 1,60 m derinlii olan bir kuyuda, asansr yavalamaya balayp ikinci
hza getiinde kuyu taban ile arasnda en az 2 m mesafe kalmaktadr. Kuyu dibinde
bulunacak bir montrn kendisini saknacak zaman ve mesafesi bulunmaktadr.
Yetersiz kuyu dibinde bu artn salanabilmesi iin, ikinci hz makarasnn
yavalamann gereklemesinden sonra en az 1,80 m mesafe salayaca bir ykseklie
konmas gerekir. Ayrca bu durum kuyu dibinde ak grlr bir ekilde uyaryla
anlatlmaldr. Bu tr kuyu diplerine baretsiz girilmeyecei ibaresi zel olarak
talimatlara eklenmelidir. Stop butonu, kabinin aa inmesi durumunda etek sa veya
baka bir tertibat tarafndan ulalmas engellenmeyecek ekilde monte edilmelidir.
Bu tr almalar yapmak isteyen firmalarn, muhakkak gelitirdikleri risk analizini,
sertifika aldklar Onaylanm Kurulua onaylatmalar gerektiinin de zerinde zellikle
durmak gerekir.

245

DEKEN GERLML VEYA KADEMESZ HIZ AYARLI ASANSRLERDE


SINIR KESCLERN KONMASI
Deiken gerilimli veya kademesiz hz ayarl asansrlerde motorlarn kumandas Madde
12.7.3 te belirtilmitir.
EN 81-1 Madde 12.7.3 - Alternatif veya Doru Akm Motorlarnn Statik Elemanlarla
Beslenmesi ve Kumandas
Aadaki metotlardan biri kullanlmaldr:
a) ki bamsz kontaktr motor akmn kesmelidir.
ki kontaktrden birinin ana kontaklarnn asansr durduunda devreyi amamas
durumunda, en ge bunu takip eden hareket yn deiiminde, asansrn yeniden
hareket etmesi engellenmelidir.
b) Aadaki elemanlardan oluan bir devre sistemi:
1) Devreyi btn kutuplaryla kesen bir kontaktr.
Kontaktr bobini en az her hareket yn deiiminden nce devre d kalmaldr.
Kontaktrn brakmamas durumunda, asansrn yeniden hareket etmesi
engellenmelidir ve
2) Statik elemanlardaki enerji akn kesen bir kumanda tertibat ve
3) Asansrn her duruunda, enerji aknn kesilip kesilmediini kontrol eden bir
denetleme tertibat.
Normal almadaki durularda, statik elemanlardaki enerji aknn kesilmesi etkili
olmazsa, denetleme tertibat kontaktrn devreyi amasn salamal ve asansrn
yeniden hareket etmesini engellemelidir.

Standardn koyduu iki alternatif koul, a ve b klar incelenmelidir.


1.Standardn koyduu iki arttan ilk madde olan a kk uygulanmas daha kolay bir yol
olduu iin tercih edilmektedir. Ancak genel alkanlk olarak btn gvenlik
devrelerinin bir zincir oluturmas ve zincirin krlmas durumunda motoru ve freni
besleyen iki seri kontaktrn drlmesi bu tr sistemlerde sakncal bir durum
olarak karmza kmaktadr. Asansrn duruu esnasnda gvenlik zincirinin motora
hareket vermeyi nlemesi yeterli bir gvenlik salamamaktadr. nk bu sistemlerde
invertr nce dinamik bir frenleme oluturmakta, sonra freni aarak motora hareket
vermektedir. Frenin almasn da kontrol etmek gerekir veya kontrol elemanlarn
besleyen faz da kesmek gerekmektedir. Bu durumda b kk artlarnn yerine
getirilmesi daha uygun bir yntem olarak deerlendirilmelidir.
2.Asansr hareketi esnasnda bir kapatma sz konusu olduunda ise PWM kontrol
zelliinden dolay motora giden kablolarda 2000 V anahtarlama gerilimleri ve darbe
akmlar ile karlalmaktadr. Standardn getirdii AC 13 kontaktrler ise 1000 V
alma gerilimine gre hava aralklarn semi ve akm atlama admlarn
hesaplamlardr. Akmn kesilmemesi ve arkn sndrlememesi tehlikesi sz
konusudur.
3.nvertr sistemlerinde oluan yksek doru akm barasnda anahtarlama yaplmas,
oluan yksek darbe akm ve voltajlar yznden invertre zarar verebilmektedir.
Buda ok sakncal bir durumdur.

246

Sistemde dilisiz senkron motorlarn kullanlmas durumunda ise daha baka dikkat
edilmesi gereken noktalar olumaktadr.
Asansr makinas frenleri hesaplanrken sistemin beyan hznda, %125 ykte ve en
olumuz durumda durdurulmas hedeflenir ve hesaplar buna gre yaplr. Frenleme
momentinin hesaplanmasnda statik ve dinamik momentlerin hesaplanmas gerekir.
Mb= Mst+Mi
Statik moment hesabnda kasnan bir tarafna etki eden ykn oluturduu momenti
makine verimlilii ve dili oran dikkate alarak hzl afta aktarmak gerekir. Dikkat
edilirse momentte dili oran ve verimlilik kadar bir klme sz konusudur.
Mst=[(1.25Q+P-G)/i+H]*gn*(D/(2*iG))*
Dinamik moment hesabnda ise
Mi = I* (Nm)
I = Rotor, fren kaplini, sonsuz vidann atalet momentleri, Sar dili ve tahrik kasnann
atalet momentleri, Lineer hareket eden sistemin elemanlarnn atalet momentleri
toplamn iermelidir.
= Asal ivmedir.
Yava aftta oluan atalet momentleri hzl afta her ksmn verimlilii dikkate alnarak
aktarlmaldr. Ancak Atalet momenti yarapn karesi ile orantl olaca iin dili
orannn karesi ile blnmelidir. (Dili oran ap orandr ve aktarma apn karesi kadar
azalarak yaplmaldr) rnek olmas asndan lineer hareket eden sistemin
elemanlarnn atalet momentleri hesab inceleyelim. I1 olarak hzl aft ataletlerini, I2
olarak kasnan ve sar dilinin ataletlerini kabul edelim. Bu hesaplamalar bu
almann konusu olmad iin incelenmeyeceklerdir. I3 olarak lineer hareket eden
sistemlerin hzl afta aktarlm ataletini kabul edersek, nce yava aftta oluan I3
atalet momentini hesaplamak gerekir.
telenen ve dnen kinetik enerjiler, aktarm verimlilikleri dikkate alnarak eitlenirse
(1/2) I32= (1/2)[( 1.25Q+P+G)*v2+H(i*v)2]* Rs* s
=i*v/(D/2)=2*i*v/D
I3 = [(1.25Q+P+G)+(i2*H)]*(D2/4*i2)* Rs* s
I3= I3* G/ iG2
= R*s*G
I3= [1.25Q+P+G+(i2*H)]*[D2/(4*i2* iG2)]*
asal hz
i palanga oran
iG dili oran
toplam verimlilik
Rs= Halat verimi, s =Tahrik kasna verimi, G = makine dili verimi

247

Burada zerinde durmak istediim nokta, dilili makinalarda frenlemenin hzl aft
tarafnda yaplmas ve yava aftta oluan momentlerin hzl afta aktarlrken statik
momentin dili oran ve dinamik momentin dili oran karesi kadar azalan bir oranda
aktarlmas, frenleme kuvvetini azaltan etkilerdir. Ancak dilisiz bir makinada frenleme
ana aftta yaplmaktadr ve fren kuvveti aktr ki dilili bir makinaya gre ok yksek
olacaktr. Fren tasarm,
1. Tek bir fren enesinin beyan hznda ve beyan yknde asansr durdurabilme
kabiliyetine gre,
2. Her iki frenin beyan hznda %125 ykl durumda aly seviyede asansr
durdurabilme kabiliyetine gre,
hesaplanarak yaplr. Ama uygulamada genel olarak her iki ene birden alr.
Dikkate alnmas gereken bir dier nokta daimi mknatsl senkron bir motorda duru
gvenlii asndan, motorun elektriinin kesilmesinde stator ular ksa devre
edilmektedir. Daimi mknats zelliinden dolay rotor uyart akm faal olan ve ular
ksa devre edilmi bir jeneratr etkisi gsteren senkron motor, ok byk bir dinamik
frenleme etkisi gsterir. Kuvvetli elektromanyetik frenlerin etkisine, kuvvetli bir
dinamik fren etkisinin eklenmesi, asansrde mekanik frenlerin devreye girmesi etkisi
gstermektedir. Bu etki beyan yk yarsndan az yklenmi ve aa inen asansrde
daha fazla olacaktr. Sistemdeki darbe kadar, oluan yksek ksa devre akmlarndan
senkron motorunda zarar grmesi sz konusudur.
Bu yzden bu sistemlerde snr kesicilerin konmasnda Standartta belirtilen c kk
dikkate alnmaldr.
EN 81-1 Madde 10.5.3.1 - Snr gvenlik kesicileri;
c) Deiken gerilimli veya kademesiz hz ayarl asansrlerde tahrik tertibatn
gecikmesiz olarak, mesel sistemin izin verdii en ksa srede, durdurmaldr.

Bu durumda asansr snr kesici tesisat ayr olarak


ekilmeli ve snr kesici alterlerin sinyali invertrn acil
duru giriine girmelidir. nvertrde acil duru erisi ve
ivmeleri tanmlanmaldr. Bylece snr kesicilere girilmesi
durumunda asansrde zararl olabilecek ivme ve hasarlarn
nne geilmi olur. Ancak 1 m/s zerindeki hzlarda ikinci
bir emniyetin kullanlmas uygun olacaktr. lk alter
elektriki kesici olarak acil duru giriine balanmasna
ramen ikinci bir alter (gvenlik alteri) invertr
kndaki kontaktrlerin devresini kesecek ekilde
konmaktadr. ki alter aras mesafe kuyu st mesafelerine
gre iki ayr yntem kullanlarak belirlenebilir.
1. Mesafe kontrol: Asansrn snr kesici seviyesine birinci alter balanr. Bu alter
invertrn acil stop giriine balanr. Asansrn bu altere girmesi durumunda
invertr asansr kendi imknlar ile belirlenen ivme deerlerine bal olarak
durduracaktr. Gene asansrn hareket halinde iken gvenlik tertibat duruundan
nce devreye girmesi ve asansr elektriki olarak durdurmas istenen reglatr

248

kontada bu devreye balanmaldr. Asansrn Duru ivmesi zerinden hzn 0,0


m/s ye dt mesafe hesaplanr ve bu mesafe sonrasna ikinci mekanik duruu
salayacak alter konur. nvertrn elektriki duruu salayamamas durumunda
ikinci alter devreye girecek ve invertr kndaki seri bal iki kontaktr
drecek ve dolaysyla fren devresini aacaktr. Bu devre parat tertibatnn da
baland gvenlik zincirinin bir paras olarak devam etmelidir. Aada basit
olarak devre balantlar gsterilmitir.

2. Hz kontrol: Kuyu st mesafelerinde her zaman iki alteri arka arkaya sralayp,
ikinci altere duru iin yeterli mesafenin bulunmas sz konusu olmayabilir. Bu
durumda invertr iinde bulunan akll kontaklardan birisi kullanlabilir. Hzn
belirlenen deerin (0,80 m/s zerinde olamaz) zerinde olmas durumunda ak,
hzn bu deerin altnda olmas durumunda kapal olacak kontak, ikinci mekanik
duru alterine paralel balanabilir. Bu durumda birinci alterin devreye girmesi ve
eriye gre asansr yavalatmas durumunda ikinci altere gelindiinde hz 0,600,80 m/s altna decei iin, ikinci alter ksa devre olacak ve asansrn kendi
imkanlar ile durmasna olanak tanyacaktr. Bir anlamda mekanik alter hz kontrol
konta ile ksa devre edilmektedir. Eer yavalama salanmad ise akll kontak
ak olaca iin, ikinci alter devreye girecek ve asansrde duruu salayacaktr. Bu
devrenin Standart Madde 12.7.4 e gre 14.1.2.3 e uygun elektrik gvenlik devresi
olmak zorunluluu yoktur.

Aada basite devre emas verilmitir.

249

Her iki durumda nce invertrn devreye girecei ve elektriki bir duru
gerekletirecei hesaplanmtr. nvertrde oluabilecek bir hata durumunda ise tehlike
gze alnarak invertr klarndan elektriin kesilmesi yolu ile sert bir frenlemenin
olumas, ama asansrn durdurulmas hedeflenmektedir. Bununda salanamamas
durumunda asansrn beyan yknde ve %115 hzda arpmas durumunda dahi istenen
ivme deerleri iinde asansr durduracak olan tamponlar devreye girecektir. Her art
altnda gvenli bir duru salanm olacaktr ama bu esas istenen durum deildir.
Bu tr asansrlerde dikkat edilmesi gereken bir dier nokta, motor aftnn ana aft
olmasndan dolay yksek momentler olumas ve elle kurtarmann yaplamamasdr.
Elektrikli elle kurtarma sisteminin bu asansrlerin ayrlmaz bir paras olarak
kullanlmas gerekir. Tabi ki elektrikli elle kurtarmann daima faal olabilmesi iin,
reglatr halat uzama kontann kilitsiz olmasna zellikle dikkat edilmelidir.
Asansrde ksa devre edilmesine msaade edilmeyen tek kontak olan reglatr halat
uzama kontann, herhangi bir sarsntda devreyi kesmesi, elektrikli elle kurtarmann
yaplmasna engel olaca iin, bu asansrlerde hayati tehlikenin olumasna sebep
olabilir. Reglatr halat uzama kontaklar kilitsiz kontak olarak kullanlmaldr.
SONU

250

1.Asansrlerde hareket halinde iken acil bir durumda nce elektriki duru salanmaya
allmaldr. Darbeli, insana ve sisteme zarar verecek mekanik durulardan mmkn
olduunca kanlmaldr. Tasarm zmlerinde bu nokta zellikle ele alnmal,
mekanik durulara son are olarak baklmaldr.
2.Hzl ve dilisiz makinalarn kullanld asansrlerde gvenlik zinciri yeniden gzden
geirilmelidir. Asansr dururken devreye giren (stoplar, kap kontaklar gibi) veya son
art olarak dnlen (parat, tampon gibi) kontaklarn dizilimi ile asansr hareket
halindeyken devreye giren ve elektriki duru salamas istenen (reglatr, snr kesici
gibi) gvenlik kontaklarnn dizilimi farkl olarak ele alnmaldr. Birinci dizilimde
hedef asansrn btn hareket kabiliyetinin durdurulmas, motor ve fren elektrik
balantsnn kesilmesi olmal ama ikinci dizilimde hedef asansrn kendi imknlar
ile durmasnn salanmas olmaldr. zellikle hzn 1,6 m/s ve zerinde olmas
durumunda bu ayrm daha fazla nem tamaktadr.
3.Snr kesicilerin zmnde darbesiz ve asansrn kendi imknlar ile bir duruun
salanmas hedef alnmaldr. zellikle nvertrl sistemlerde snr kesicilerin
almas, tasarm almasnda zerinde durulmas gereken bir konudur. Tamponlara
arparak yaplacak bir duru her ne kadar standardn kabul ettii bir zmse de,
iletme artlarnda istenen bir durum olmad gz nnde bulundurulmaldr.
KAYNAKLAR
1.
2.
3.
4.

Elevator Mechancal Design, LUBOMR YANOVSKY


Asansr Uygulamalar Kasm 2005, Serdar TAVASLIOLU
Elevator Micropedia, The nternational Association Of Elevator Engineers;
G.C.Barney, D.A.Cooper,&Inglis
TS 10922 EN 81/1 Asansrler- Yapm ve Montaj iin Gvenlik Kurallar- Blm
1, Nisan 2001

251