You are on page 1of 45

BAROK: CARAVAGGIO &

RUBENS

Barok?

Ca. 1600 – 1750
“Barocco” : onregelmatig
gevormde parel
 afwijken van het normale
Contrareformatie
 Reclame

voor de kerk
 Kerk als belangrijke
opdrachtgever

Barok

Frankrijk

Noordelijke Nederlanden

Opdrachten burgerij
Opkomst verschillende genres

Spanje

Classicistische barok (< klassieke oudheid)
Academie

Mensen bekeren in Nieuwe Wereld

Perrault: oostvleugel Louvre, Parijs,
1665-1668

Italië

Classicistische barok: Poussenisten
Vitalistische barok: Caravaggio en Rubens
(Rubenisten)

Barok: algemeen
David Michelangelo
Buonarroti, 15011504

Barok = culturele uiting
contrareformatie
Geloof is een kwestie van
gevoel
Na Renaissance: koel en
afstandelijk
barok: aangrijpend, beweging,
spanning, tegenstellingen
Weg strakheid renaissance
 beweging
teruggrijpen op klassieke
vormgeving, maar met dynamiek
en beweging

David - Gian Lorenzo Bernini, 1623-1624

Barok schilderkunst: kenmerken
1.

Extreem realisme
 Fruit niet perfect
weergegeven: insecten, rot
bijna fotografisch
 levensecht!

Caravaggio – Fruitmand, ca. 1599

Barok schilderkunst: kenmerken
2.

P.P. Rubens – Kruisafneming, 1611, OnzeLieve-Vrouwkathedraal, Antwerpen

Dramatische effecten
 keuze voor dramatisch moment
in verhaal
 door dramatiek indruk maken
op toeschouwer
 dramatisch door compositie en
kleuren

Barok schilderkunst: kenmerken
3.

Sterke licht en donker
contrasten
 Clair-obscur /
chiaroscuro
= Schildertechniek,
waarbij het contrast
tussen donkere en lichte
delen van een schilderij
wordt versterkt om een
dramatisch effect te
verkrijgen en om het
platte doek meer diepte
te geven
Caravaggio – De geseling van
Christus, 1607

Barok schilderkunst: kenmerken
4.

Veel emotie (op
gezichten)

P.P. Rubens – Susanna en de grijsaards, 1607

Barok schilderkunst: kenmerken
5.

Veel vaart en
beweging, drukte
en kronkelende
figuren
 kans om te
tonen wat je kan
 kans om
beweging te
geven aan
statische
kunstvorm

P.P. Rubens – De slag van de Amazones, ca. 1615

Barok schilderkunst: kenmerken

Beweging, drukte, kronkelende figuren

Barok schilderkunst: kenmerken
6.

Berekende
dieptewerking
 door kleuren
 door licht en
donkerwerking
= schaduw

P.P. Rubens – Laatste Avondmaal, 1632

Barok schilderkunst: kenmerken
7.

Caravaggio – De kruisiging van
Sint Petrus, 1601

Diagonalen
 toeschouwer
betrekken bij werk
 beweging

Lesschema
Kenmerken
• Extreem realisme
• Dramatische effecten
• Sterke licht/donker
contrasten (clairobscur)
• Veel emotie (op
gezichten)
• Veel beweging,
drukte en
kronkelende figuren
• Berekende
dieptewerking
• diagonalen

Vroege barok
ca. 1600-1625

Hoge barok
ca. 1625-1675

poussenisten vs.
rubenisten

Caravaggio




Michelangelo Merisi da Caravaggio
°1571-1610
geboren in het Noord-Italiaanse plaatsje
Caravaggio
11jaar: naar Milaan om te leren schilderen
1593: naar Rome: stillevens
Veel schandalen!




Vaak betrokken bij vechtpartijen
1606 verlaat Rome: ‘per ongeluk’ moord?

Napels, Malta (weer gevangenis)
Ontsnapt >Sicilië
Gestorven op weg naar Rome (griep? malaria?)
+/- 80 schilderijen overgebleven

Fragment: http://www.youtube.com/watch?v=6d8fXWoL7k

Portret met krijt, ca. 1621

Caravaggio: leven en werk


Vroege barok;
vitalistisch
Brutaal realisme
 goeie observatie
Mensen uit de straat
In dienst bij
kunstenaar Cesari

Caravaggio – Jongen die
een vrucht pelt, 1592-93

 Stillevens

met
bloemen en fruit
Caravaggio – Jongen met
fruitmand, ca. 1593

Caravaggio: leven en werk

Vroege periode: veel aandacht voor de gewone
mens

Caravaggio – De waarzegger, ca. 1594
versie 1

Caravaggio – De waarzegger, ca. 1595
versie 2

Caravaggio: leven en werk

“de valsspelers”
Thema door hem
populair
Aandacht van
opdrachtgever
Kardinaal Francesco
Maria Del Monte
Caravaggio – Cardsharps, ca. 1595

Caravaggio: leven en werk

Caravaggio – Avondmaal te Emmaus, 1600-1601

Bijbels tafereel
Symboliek: tafel
~altaar (druiven:
wijn)
Zou apart stilleven
kunnen zijn
Maakte geen
schetsen vooraf
Halffiguren,
afsnijdingen

Caravaggio: leven en werk

Meester van clairobscur!
tenebroso = dramatische
verlichting
1600: eerste succes in
Rome
 In

Caravaggio – Het martelaarschap van
Mattheüs, 1600, Contarelli kapel, Rome

opdracht van de kerk
 Voorheen niet op zo
groot formaat
 Aanzet persoonlijke stijl:
geen achtergrond,
lichtwerking

Caravaggio: leven en werk

Contarelli kapel, kerk San Luigi dei Francesi
Werken
Dramatische lichtwerking
 Intense emoties door realisme

Caravaggio - De
roeping van Mattheus,
1599-1600

Caravaggio, Matteüs en de
engel, 1599-1600

Caravaggio: leven en werk

Talent werd opgemerkt  vele
opdrachten
Afkeer voor gebruikelijke
conventies
Werk:
 Heel

dramatisch
 Maagd weergegeven als een
gewone vrouw
 Prostituee als model genomen
 Werk eerst geweigerd, op advies
van Rubens toch aangekocht
Caravaggio – De dood van de
maagd, 1604-1606

Caravaggio: leven en werk

Appreciatie van zijn dramatiek, minder van zijn
realisme

Caravaggio: leven en werk

Moment van zowel
actie als drama
Stijl evolueerde
 figuren tegen een
ongekende
achtergrond
Werd in die tijd ook
behoorlijk paranoia
Daarom mens in de
duisternis?

Caravaggio – Martelaarschap van de H. Ursula,
1610

Caravaggisme


stroming in de 17de-eeuwse schilderkunst
Beïnvloeding, werken naar Caravaggio
Mensen met afkeer van classicisme en stijl van de academie

Caravaggio - Judith onthoofdt Holofernes,
1598-99

Gentileschi, zelfde onderwerp, 1611-1612

Lesschema
Kenmerken

Vroege barok
ca. 1600-1625

• Extreem realisme
• Dramatische
effecten
• Sterke
licht/donker
contrasten (clairobscur)
• Veel emotie (op
gezichten)
• Veel beweging,
drukte en
kronkelende
figuren
• Berekende
dieptewerking
• diagonalen

Caravaggio
• Bewogen leven
• Vitalisme
• Brutaal realisme
• Model: mensen
van de straat
• Halffiguren en
afsnijdingen
• Clair-obscur /
tenebroso
• Afkeer van
conventies

Hoge barok
ca. 1625-1675

poussenisten vs.
rubenisten

Rubens: leven en werk




Hoge barok, dynamisch
°1577-1640
Katholieke opvoeding
Al in de leer in Antwerpen
1600 naar Italië, tot 1608 in dienst Hertog van
Mantua (diplomaat)



Veel invloeden door veel reizen (o.a. Caravaggio)

1608: Nederlanden: hofschilder van
aartshertogen Albrecht & Isabella
Trouwt met Isabella Brant, blijft in Antwerpen
Vanaf 1610: Rubenshuis  richt atelier op
Vrouw sterft, trouwt in 1630 opnieuw met
16jarige Hélène Fourment
1640: sterft door hartfalen

Zelfportret, 1623

Rubens: leven en werk


Stijl: beweging, kleur en
sensualiteit
Vlot en zwierig schilderen
Contrareformatie: werkt
veel voor kerk + andere
opdrachtgevers
Ook tapijtontwerpen,
prenten en zijn eigen huis
Voorliefde voor volslanke
vrouwen: Rubensiaanse
vrouwen
Groot atelier: idee en
afwerking altijd van hem

Rubens: leven en werk


Hofschilder in Mantua
Mag op handelsmissies
Geeft zich weer als
intellectueel
Herkenbaar landschap
op achtergrond
uitzicht vanuit zijn
studio in paleis in
Mantua

Rubens – Zelfportret met vrienden in Mantua,
1602-1604

Rubens: leven en werk



Zelfportret met Isabella Brant, 16091610

Eerste vrouw
Verfijnde en rijke kledij en
juwelen
Aristocratische sfeer
Afsnijdingen: VB hoed Rubens
Gebaar Isabella:
rechterhand op hand Rubens:
symbool voor echtelijke trouw
Misschien huwelijksportret?

Rubens: leven en werk





Kruisoprichting, 1610

Contrareformatie reclame
Diagonale compositie
Evenwichtige kleuren
Katholiek: dood is geen
nederlaag  heroïsche
christus
Snapshot: moment van drama
Grote kennis anatomie
Uitbeelding volgens de
regels van de kerk
 Caravaggio
Geen traditioneel drieluik:
een geheel

Rubens: leven en werk

Rubens: leven en werk



Vormen doen denken aan
Michelangelo
Vorm gedragen door compositie
Diagonale lijnen
Links zachtere kleuren, rechts
felle kleuren
Lichtstrook dat valt op Christus
Achtergrond donker en
mysterieus
~Caravaggio
Wel veel voorstudies 
Caravaggio
Kruisafname, 1611-1614

Rubens: leven en werk

Rubens: leven en werk


Sint Martinuskerk, Aalst
Geknielde H. Rochus, en
verschijning Christus: gij zult de
patroon zijn van de pestlijders
Pelgrimskledij, ontbloot
bovenbeen (pest) en hond
Onderaan: pestlijders
In opdracht van: Aalsterse
hop- en graanhandelaars
Nog drie andere schilderijen

H. Rochus aangesteld door Christus tot patroon van de pestlijders, 1623-26

Rubens: leven en werk
H. Rochus ontvangt brood
van een hond, 1623-26

Rubens? - Maria met
Kind, 1623-26

H. Rochus wordt in de gevangenis
bijgestaan door een engel, 1623-26

Rubens: leven en werk





Maria de Medici Cyclus:
opdracht 1621
Parijs: Paleis du Luxembourg
Serie van 24 schilderijen
Macht uitdrukken
Gemaakt om bezoekers aan
paleis te overweldigen met
pracht
Mantel met lelies: Marseille
Beneden
zeenimfen/zeegoden

Aankomst van Maria de’ Medici te Marseille, 1622-1625

Rubens: leven en werk

Vlaamse kermis/ Huwelijksfeest, 1635-38

Rubens: leven en werk


Doet denken aan Brueghel
Energiek: dansende mensen
Dynamische compositie 
rustig landschap
Moraliserend: varkenssnuit
 symbool voor gulzigheid,
vraatzucht

Rubens: leven en werk

Schilder van portretten en grootse landschappen
2de vrouw geschilderd in mysterieus licht, diagonaal door
kleurgebruik, clair-obscur
 Contrast licht en kleur, mythologisch tafereel, dynamisch!

Hélène
Fourment met
zoon Frans,
1635

Slag der Amazonen, 1615

lesschema
Kenmerken

Vroege barok
ca. 1600-1625

Hoge barok
ca. 1625-1675

• Extreem realisme
• Dramatische
effecten
• Sterke
licht/donker
contrasten (clairobscur)
• Veel emotie (op
gezichten)
• Veel beweging,
drukte en
kronkelende
figuren
• Berekende
dieptewerking
• diagonalen

Caravaggio
• Bewogen leven
• Vitalisme
• Brutaal realisme
• Model: mensen
van de straat
• Halffiguren en
afsnijdingen
• Clair-obscur /
tenebroso
• Afkeer van
conventies

Rubens
• Rijk leven: 2x
getrouwd
• Dynamisch
• Atelier:
specialisatie
• Veel voor
contrareformatie
• lichtwerking,
• Belang van kleur
• Diagonalen
• Wel volgens de
regels

poussenisten vs.
rubenisten

Rubenisten vs. Poussinisten

Academische stijl: volgens eigen
fantasie maar houden aan de regels
1661: reorganisatie Academie onder
Louis XIV
Ontstaan discussie

Rubenisten: kleur is belangrijkste: emotie
 levendige kleuren, hevige
borstelstroken
 VB Watteau
Poussinisten: < Poussin: belangrijkste is
de lijn
 classicistisch, gebaseerd op klassieke
oudheid
 VB Boucher
Poussin

Rubenisten vs. Poussinisten

Links: Rubens - “The Flight From Blois” in the Marie de Medici Cycle.
Rechts: Poussin- “Et In Arcadia Ego”

Rubenisten vs. Poussinisten

18de E

Rubenist:
Watteau, The Embarkation for Cythera, 1718-21
Poussinist: Boucher – The Bath of
Venus, 1751

Lesschema
Kenmerken

Vroege barok
ca. 1600-1625

Hoge barok
ca. 1625-1675

poussenisten vs.
rubenisten

• Extreem realisme
• Dramatische
effecten
• Sterke
licht/donker
contrasten (claire
obscur)
• Veel emotie (op
gezichten)
• Veel beweging,
drukte en
kronkelende
figuren
• Berekende
dieptewerking
• diagonalen

Caravaggio
• Bewogen leven
• Vitalisme
• Brutaal realisme
• Model: mensen
van de straat
• Halffiguren en
afsnijdingen
• Clair-obscur /
tenebroso
• Afkeer van
conventies

Rubens
• Rijk leven: 2x
getrouwd
• Dynamisch
• Atelier:
specialisatie
• Veel voor
contrareformatie
• lichtwerking,
• Belang van kleur
• Diagonalen
• Wel volgens de
regels

Reorganisatie
academie: start
discussie
• Rubenisten:
• Kleur
belangrijkste
(emotie)
• Poussinisten:
• Lijn
belangrijkste
(vorm)

Battle of Barok

Caravaggio – De graflegging van Christus, 1602

Rubens – De graflegging van Christus, 1611