You are on page 1of 15

Teksty Drugie 2009, 6, s.

34-47

Interkulturowość – literatura –
komparatystyka.
Andrzej Hejmej

http://rcin.org.pl

Można by więc stwierdzić. wymagające subtelnego komentarza: interkulturowość jako jedna z koncepcji kultury. niż mówienie w ostatecznym rozrachunku o interkulturowości i badaniach porównawczych.Szkice Andrzej HEJMEJ Interkulturowość – literatura – komparatystyka 34 1. najlepiej chyba powiedzieć w kontekście Translation Studies. jak sądzę. Niezależnie od logiki argumentacji wyeksponowane zostają tym samym dwie aktualne w dzisiejszej komparatystyce kwestie. czy też. http://rcin. by użyć starej nazwy Gilles’a Ménage’a – „la belle infidèle”. Otóż kluczowym rejestrem literatury z punktu widzenia badań interkulturowych okazuje się przekład. przekład (literacki) z kolei okazuje się dzisiaj przedmiotem szczególnego zainteresowania nowoczesnej komparatystyki – komparatystyki kulturowej. niż mówienie o interkulturowości i literaturze/przekładzie oraz literaturze/ przekładzie i komparatystyce. oraz szeroko rozumiany przekład (wiązany nie tylko z literaturą tłumaczoną. rzecz jasna. literatury i komparatystyki – decyduje. o wstępnych rozstrzygnięciach. nie ma zatem nic bardziej oczywistego. W takiej perspektywie nietrudno o sformułowanie mocniejszej tezy: paradygmat interkulturowości i kwestie przekładu/translacji odgrywają w ostatnim czasie decydującą rolę w kształtowaniu nowego czy też „alternatywnego paradygmatu” komparatystyki. na profil nowoczesnych badań porównawczych. że w przypadku ustalania sygnalizowanych zależności istnieje niebezpieczna pewność. wpływająca w sposób istotny. ale i teoriami przekładu). sytuując od razu zjawiska literackie w określonym świetle. która przybiera postać klasycznego sylogizmu – skoro nie ma nic bardziej oczywistego. Zestawienie w tytule trzech zagadnień – interkulturowości.pl . literatura tłumaczona.org.

Poznań 1998.) Interkulturowość należałoby ostatecznie uznać. ale i za jeden – obok przede wszystkim wielokulturowości i transkulturowości – spośród istniejących projektów badań kulturowych. (Widać to skądinąd dobrze w realiach Unii Europejskiej.org. essais réunis. cz. wielokulturowość. z globalizacją i nową postacią imperializmu. Ferro. plurikulturowość czy – ostatnio – transkulturowość. R. de M. czego świadectwem tekst Daniela-Henri Pageaux Multiculturalisme et interculturalité1. Wokół koncepcji Wolfganga Welscha. de l’extermination à la repentance. 163-174. Habchi. Wietecki. socjologii. ruchami migracyjnymi. annotés et préfacés par S. W przypadku interkulturowości współistnieją paradoksalnie i w konsekwencji ścierają się dwie tendencje. to w istocie reakcja na szereg rozmaitych koncepcji objaśniających hybrydyczny charakter współczesnych kultur. wyznaniowej). przeł. jak sądzę. „wspólnej polityki”. kulturoznawstwa. Beaufils. walki o zachowanie odrębności kulturowej oraz walki o realizację tzw. Y. Bernand et al. 2 Le livre noir du colonialisme. C. najmocniej akcentowany dzisiaj w zakresie edukacji. jak akulturacja. znacznie bliżej koncepcji transkulturowości niż koncepcji wielokulturowo- . filozofii. Wbrew sugestiom niemieckiego filozofa koncepcje interkulturowości sytuują się. Zwłaszcza przy założeniu. że najlepszy czas mają już niewątpliwie za sobą. 3 W. s. gdzie dochodzi do konfrontacji dwóch rozbieżnych wizji. okazują się niewystarczające. Nie chciałbym tutaj w przesadny sposób eksponować znaczenia interkulturowości. rodzące aktualnie coraz większy opór. B. mających związek z polityką. iż odchodzą do lamusa (świadczy o tym na przykład zapis w dokumentach Unii Europejskiej – „społeczeństwa europejskie są wielokulturowe i wieloetniczne”). Welsch Transkulturowość.pl 35 Paradygmat interkulturowości.Hejmej Interkulturowość – literatura – komparatystyka 1 D.-H. http://rcin. etnicznej. szeroko dyskutowany w trzech ostatnich dekadach zwłaszcza we Francji. Bénot. w: tegoż Littératures et cultures en dialogue. 195-222. T. Pageaux Multiculturalisme et interculturalité. co ewidentne. zyskujący także wykładnie komparatystyczne. Celem jednej z nich jest utrzymywanie różnorodności i heterogeniczności kulturowej (językowej. wiąże się – najogólniej mówiąc – z nowym stanowiskiem w sporze o model współczesnego świata. związane z nieuniknionymi zjawiskami globalizacji i glokalizacji. s. celem drugiej – zacieranie owej różnorodności poprzez procesy integracji i asymilacji. za swoistą kontrpropozycję. w moim przekonaniu. Laffont. Nowa koncepcja kultury nie odcina się w sposób radykalny od interkulturowości. II.. sous la dir. Nowa koncepcja kultury. przeszłością kolonialną (także. Paris 2003. że uznawana za najbardziej adekwatną w opisie współczesnego świata wykładnia Wolfganga Welscha3 Transkulturowość. J. Ów paradygmat. Paris 2007. Kubicki. Susła. chociaż taka pokusa jest oczywista. red. R. którą Marc Ferro określa w Le livre noir du colonialisme mianem „kolonializmu bez kolonii”2). w: Filozoficzne konteksty koncepcji rozumu transwersalnego. że koncepcje wielokulturowości. antropologii. Wydawnictwo Fundacji Humaniora. co jednak nie oznacza w żadnej mierze. Harmattan. XVIe-XXIe siècle. takich koncepcji.

by tak rzec. Reperkusje debat wokół kwestii wielokulturowości. debat prowadzonych zwłaszcza w Kanadzie. Demorgon. podczas gdy w propozycji Welscha kulturowa tożsamość to „konstrukcja. Nie oznacza to. która jest produktem wyobraźni z przeszłości” (zastąpiona więc zostaje u niego kategorią „transkulturowe tożsamości”). naturalnie. Müller. nie stawia nikogo przed żadnym radykalnym wyborem. Nie rezygnując z wartościowania oraz z hierarchii istniejących projektów badań. kwestionowania wywodów Welscha. detronizującej wszelkie inne koncepcje. niektórzy mówią w tym wypadku o pierwszej „fazie” wielokultu4 J. 2. potraktowane zostaje jako pytanie czysto retoryczne. „Questions du Communication” 2003 no 4. wielojęzycznego – staje się w latach 80. concepts. B. Stanowisko niemieckiego filozofa w sytuacji forsowania własnych tez w związku z „nową koncepcją kultury” jest zrozumiałe. 5 J. http://rcin. Dynamiques interculturelles pour l’Europe. który nie bez racji mówi o trzech uwikłanych względem siebie. A Novel about Multicultural Men. dostrzega się dzisiaj nieomal w każdej sferze refleksji kulturowej. Jesteśmy kulturowymi hybrydami”. Wielokulturowość pojmowana jest już nie tyle jako fenomen pogranicza (jako problem wyłącznie peryferii czy kresów.Szkice ści. zwłaszcza takich konstatacji (nawiązujących między innymi do myśli Montaigne’a): „Dla większości z nas wielorakie powiązania kulturowe są decydujące dla naszego kulturowego formowania się. różnice istnieją: interkulturowość odwołuje się do r e l a t y w n e j t o ż s a m o ś c i k u l t u r o w e j. Haskella6 jako synonim społeczeństwa kosmopolitycznego. wieloetnicznego. Haskell Lance. jakie formułują chociażby francuscy badacze w pracy Dynamiques interculturelles pour l’Europe5. Paris 2003. transkulturowej oraz interkulturowej4. médias. Anthropos–Diff. 6 E.org. Możliwy jest zarazem nieco inny punkt widzenia – rozstrzygnięcie umiarkowane. New York 1941. transkulturową czy interkulturową. The John Day Company.F. XX wieku jednym z kluczowych pojęć w słowniku nie tylko nauk społecznych. Odnaleźć je można skądinąd między innymi u francuskiego socjologa i filozofa Jacques’a Demorgona. W takim kontekście na przykład pytanie o Europę wielokulturową. Lipiansky et al. E. Oczywiście. Demorgon L’interculturel entre réception et invention. Économica. nie trzymając się zarazem nazbyt kurczowo sposobu argumentacji Wolfganga Welscha i jego koncepcji transkulturowości. Contextes. 36 Przymiotnik „wielokulturowy” (multicultural) użyty przez Edwarda F. chociaż dobrze widać także uboczne skutki generalizacji.pl . poszukuję rozwiązania umiarkowanego.-M. Australii i Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej w dwóch ostatnich dekadach poprzedniego stulecia. sprawiający mu kłopot paradygmat interkulturowości sprowadzony zostaje nieomal do paradygmatu wielokulturowości. komplementarnych perspektywach badawczych: wielokulturowej. konsyliacyjne.

tzw. Dimić. Ów projekt polityczny (sygnowany m.in. że projekt wielokulturowości – mimo że traktuje się go w raporcie Bernheimera jako „narzędzie sprzyjające istotnej refleksji o stosunkach kulturowych. kulturowych etc. toczone .pl 37 rowości). filozofią czy socjologią. politycznych. Bernheimer. węzłów glokalnych. którzy akcentują znaczenie zwrotu kulturowego i dostrzegają ewidentny związek komparatystyki z najnowszą antropologią. a w latach 90. ile jako fenomen współczesnych metropolii. Theories and Practice / La Littérature comparée à l’heure actuelle. Contributions choisies du Congrès de l’Association internationale de littérature comparée tenu à l’Université d’Alberta en 1994. dialogu” i okazuje się w gruncie rzeczy jedną z inspiracji studiów postkolonialnych czy studiów feministycznych – nie spełnia od początku oczekiwań wielu przedstawicieli badań komparatystycznych.in. staje się analitykiem uwarunkowań społecznych. Tötösy de Zepetnek. politycznych. skupisk ludności w głównych ośrodkach współczesnego życia (drugą „fazę” wielokulturowości wiąże się z rzeczywistością Nowego Jorku. Johns Hopkins University Press. Rzecz przy tym jednak charakterystyczna. że komparatysta jako badacz wielokulturowości oddala się mimochodem od kwestii literackich i studiów literaturoznawczych. Sywenky. http://rcin. jak i XIV Kongres AILC8 (1994). współistnienie w ramach swoiście narzuconej demokracji rozmaitych wspólnot i grup społecznych.org. nacjonalizmem. Paryża) i – przede wszystkim – jako fenomen całych współczesnych społeczeństw. ed. zapewnić pokojową koegzystencję kultur autochtonicznych i kultur (e)migrantów. Po pierwsze dlatego. Théories et réalisations. jak dzieje się to w przypadku studiów kulturowych (stąd zarzuty i polemiki komentatorów raportu Bernheimera. kolejny sposób politycznego wybrnięcia z impasu narastających zagrożeń. a szerzej: francuski model unifikacji) – wielokulturowość oznacza nie tylko przekroczenie czy też zarzucenie ideologii kulturowego tygla (melting pot). W sytuacji fiaska idei społeczeństw monoetnicznych. Riffaterre On the Complementarity of Comparative Literature and Cultural Studies. Koncepcja wielokulturowości podjęta zostaje bardzo szybko przez amerykańskich i kanadyjskich komparatystów. I. antysemityzmem. Baltimore–London 1995. Michaela Riffaterre’a9. Paris 1999.V. w takiej mierze. XX wieku staje się głównym przedmiotem dyskusji i jednym z zasadniczych postulatów. s. H. czego najlepszym przykładem Francja. przekładach. Londynu. Berlina. wyznaniowych etc. M. Tokio. textes réunis et présentés par S. ale uznawana jest za swoiste remedium. nazwiskiem Charlesa Taylora) ma w zamierzeniu służyć prowadzeniu skutecznej walki z dyskryminacją. Champion. 9 M. upadku projektów monokulturowości i odchodzenia od pomysłów radykalnej integracji (dokonywanej w drodze redukcji języków i kultur regionalnych. o czym świadczy zarówno opracowany w roku 1993 raport o stanie amerykańskiej komparatystyki Charlesa Bernheimera7. by Ch. m. w: Comparative Literature…. 66-73. także tych.Hejmej Interkulturowość – literatura – komparatystyka 7 Comparative Literature in the Age of Multiculturalism. rasizmem. 8 Referaty zebrano w książce: Comparative Literature Now.

in. lepszego rozumienia własnej i innej kultury. Jürgen Bolten te dwie 10 G. mówiąc w skrajnym uproszczeniu. W przekonaniu niektórych to rozwiązanie – samo w sobie niezmiernie cenne – pozostaje nadal połowiczne. niestabilność. w przypadku interkulturowości – o zainteresowanie czy wręcz fascynację inną kulturą. Madrid 2001.do inter-”11. Wielokulturowość. fascynację prowadzącą do rzeczywistego poznawania Innego. wewnętrznych napięć (skutkiem nieuniknionego stanu konfliktu są m. który proponuje rozróżniać w i e l o k u l t u r o w o ś ć (oznacza współistnienie zamkniętych czy też izolowanych wspólnot) oraz p l u r i k u l t u r o w o ś ć (oznacza społeczeństwa „otwarte”. że w kadrze tak wyprofilowanych badań wielokulturowość odnosi się do współistnienia rozmaitych grup w obrębie „zamkniętych” wspólnot. celem interkulturowości – rozumienie (ujmowane często w perspektywie hermeneutyki) jako efekt dialogu międzykulturowego. formowania człowieka. 12 W.-H. stąd podejmuje się dalsze kroki: we współczesnej komparatystyce kulturowej. współistnienie wspólnot otwartych) i który opowiada się zdecydowanie za drugim wariantem. Sartori La sociedad multiétnica. celem wielokulturowości okazuje się porozumienie (rezultat podjętych negocjacji. kluczowe okazuje się „przejście od multi. Pluralismo. multiculturalismo y extranjeros. uznanie zwolenników komparatystyki kulturowej zyskuje na przykład włoski badacz. z plurikulturowości zaś na interkulturowość (prefiks inter.Szkice 38 w obronie komparatystyki). http://rcin. Welsch Transkulturowość. zwykle dochodzi do porozumienia bez intencji rozumienia: „Niemożliwie jest już jednak – zaznacza Wolfgang Welsch – prawdziwe zrozumienie czy nawet transgresja dzielących nas barier”12). jak łatwo przewidzieć. o czasowe odroczenie. Innymi słowy.org. odnosi się przede wszystkim do zachowań grupowych (to koncepcja regulująca współistnienie różnorodnych grup w danym społeczeństwie). W takich okolicznościach. płynny charakter analizowanych fenomenów) uznane zostaje za podstawowe zadanie nowoczesnej komparatystyki. Po drugie dlatego. ale nie finalne zażegnanie. Inne rozłożenie akcentów i wyeksponowanie roli paradygmatu interkulturowości nie oznacza ani rezygnacji z paradygmatu wielokulturowości (pierwszy paradygmat jest poniekąd nieuniknioną konsekwencją drugiego). kształcenia. Editorial Taurus.i od pluri. interkulturowość – w pierwszym rzędzie do zachowań indywidualnych.pl . politolog Giovanni Sartori (autor Społeczeństwa wieloetnicznego10).konotuje „otwartość”. wydarzenia z 11 września 2001 roku i trwające nadal wojny). przesunięcie akcentu z wielokulturowości na plurikulturowość. podczas gdy dzisiejszego komparatystę interesuje sytuacja wspólnot „otwartych”. 11 D. Pageaux Multiculturalisme et interculturalité.do pluri. w przypadku wielokulturowości chodzi o pozorne eliminowanie antagonizmów w obrębie „jedności wielokulturowej” – eliminowanie fundamentalizmu kulturowego. jak twierdzi dosadnie Daniel-Henri Pageaux. ani też zacierania zasadniczych różnic.

objaśnia interkulturowość jako „całość pro- .pl 39 Nie sposób. 26. o interakcjach i komunikacji. d’Organisation. Lipiansky La communication interculturelle. 3. zarówno komunikacji bezpośredniej (np.org. prześledzić bliżej historii wielu pokrewnych pojęć i procesów ich inflacji) czy też ustalić precyzyjnie. par D. jak i pośredniej (np. 13 J. Naturalnie. związanej – w jego przekonaniu – z perspektywą komparatystyczną i modelem crosscultural studies15. przywołać przy tej okazji rozmaitych wątków refleksji wokół interkulturowości (rozstrzygnąć kwestii terminologicznych. spotkania). „koryguje” paradygmat wielokulturowości. Avinus-Verlag.-M. „bycie obok siebie” traktować należałoby jako punkt wyjścia do „bycia ze sobą”13. kulturoznawstwo. psychologia. akcentuje najogólniejsze. oczywiście. socjologia. Harth. Poznań 2006. red. mianowicie rozpatrywanie przedmiotu badania w aspekcie dynamicznym. filozofia. jak wygląda aktualnie obszar badań interkulturowych. Claude Clanet z kolei. w: Introduction aux sciences de l’information et de la communication. mając na uwadze problem masowej imigracji na przedmieściach francuskich. Éd. Andrzejewski. Berlin 2005. ekonomia. by posłużyć się formułami Boltena. Bolten Multikulturowość a interkulturowość. i wprow. także medioznawstwo. przynoszącego w ostatecznym rozrachunku studium przypadku 14. w: tegoż Interkulturowa kompetencja. s. Ph. Paris 1995. przekł. 15 E. nie zapomina też o kwestii metodologii. „formalne” warunki. H. istnienie bezpośredniego kontaktu interpersonalnego lub międzygrupowego. siłą rzeczy. Wydawnictwo Naukowe UAM. współcześni badacze próbują definiować interkulturowość w rozmaitych perspektywach i wskazywać pewne specyficzne cechy podejmowanych przez nich badań interkulturowych. Trzy stanowiska uznać można za charakterystyczne: Béatrice Rafoni. Potrzebne byłoby przy tym istotne zastrzeżenie. Rafoni Panorama de la recherche interculturelle en France. 108-130. Od bycia obok siebie do bycia ze sobą. ustalając w planie czysto teoretycznym ich odrębność. iż paradygmat interkulturowości przełamuje i. 190-191. http://rcin. literaturoznawstwo czy komparatystyka kulturowa. żywność. Eine interdisziplinäre Bilanz der Interkulturalitätsforschung in Deutschland und Frankreich / Identité et diversité. traktuje więc o wszelkich mechanizmach wymiany (ubrania. antropologia. Benoît. prawo. Fischer. s. Strategie studiów interkulturowych nie poddają się jakimkolwiek generalizacjom – w ostatnim czasie badania interkulturowe prowadzone są w obrębie tak różnych dziedzin. politologia. Viallon. programy telewizyjne). B. w: Identität und Diversität. und V. s. 14 B. Edmond-Marc Lipianski jako psycholog akcentuje sferę praxis.Hejmej Interkulturowość – literatura – komparatystyka możliwości określa sugestywnymi formułami: „bycie obok siebie” oraz „bycie ze sobą”. hrsg. media). innymi słowy. von C. jak edukacja. Etat des lieux interdisciplinaire de la recherche sur l’interculturalité en France et en Allemagne. a także wybór podejścia empirycznego.

s. homogeniczną całość. łączenie kompetencji z zakresu rozmaitych dyscyplin. a także komparatystów polskich. iż celem badawczym okazuje się nie tyle znajomość sama w sobie poszczególnych kultur w odizolowaniu (nie tyle dostrzeganie pewnych typowych cech – norm zachowań. grupowych. jaką proponuje tradycyjna (neopozytywistyczna. w y m i a r e t y c z n y. ubioru. W przekonaniu Martine Abdallah-Pretceille istotą interkulturowości okazuje się relacyjność oraz interakcyjność. Paris 1999. po trzecie. pozwalająca dostrzegać różnorodność. compétence interculturelle. umożliwiające badanie dynamiki i złożoności zjawisk społecznych (zdaniem francuskiej badaczki charakterystyczna jest tu perspektywa odległa od perspektywy esencjalistycznej komparatystyki. „Le Français dans le Monde” 1996 nr 1. co skądinąd zarzuca Welsch interkulturowości. w y m i a r m e t o d o l o g i c z n y : zakłada się podejście interdyscyplinarne. są niewątpliwie doskonałą przestrzenią (bez)pośrednich spotkań i wymiany interkulturowej. Współczesne praktyki artystyczne: literatura (literatura tłumaczona).pl . po drugie. Remaka w roku 1961. 17 M. W świetle zestawionych opinii nietrudno pokusić się o konkluzję zamykającą część dyskusji – problematyka interkulturowości już na pierwszy rzut oka sytuuje się poza perspektywą komparatystyki literackiej. jak skądinąd wiadomo. o czym świadczy wystąpienie Marty Skwary Intertekstualność a interkulturowość – perspektywa filologiczna 16 C. Daniel-Henri Pageaux. nowej komparatystyki. film. Podsumowuje poniekąd te stanowiska w L’éducation interculturelle Martine Abdallah-Pretceille17. Ten punkt widzenia podziela wielu komparatystów amerykańskich i zachodnioeuropejskich. taniec. religii). 21. między innymi za sprawą przekładu/translacji. a zwłaszcza od momentu wystąpienia Henry’ego H. pozostające. Abdallah-Pretceille L’éducation interculturelle.” prowadzących do zachowania relatywnej tożsamości kulturowej i wypracowania między partnerami dialogu pewnych norm zachowań16. hegemonistyczna itp. Introduction aux approches interculturelles en éducation et en sciences humaines. http://rcin. m. też tejże Compétence culturelle. rzeźba.in. Trudno jednak przy tym zarazem nie zauważyć.Szkice 40 cesów psychicznych. 52. Toulouse 1990. mianowicie komparatystyki tradycyjnej). ale jako proces i interakcję). Por. indywidualnych itd. wedle Herderowskich metafor autonomicznych „wysp” czy „kul”. teatr. że nie daje się sprowadzić kwestii interkulturowości do b i e r n e g o – e t n o c e n t r y c z n e g o – porównywania kultur. która eksponuje znaczenie etyki i wyodrębnia najważniejsze wymiary badań interkulturowych: po pierwsze. w kręgu szczególnego zainteresowania komparatystów od czasu pierwszych prób stworzenia komparatystyki interdyscyplinarnej. umysłowych. decydujący o tym. ile znajomość zachodzących między tymi kulturami interakcji. s. co oznacza jednocześnie. Presses Universitaires du Mirail. PUF. respektować ją i traktować jako wspólną wartość.org. Clanet L’interculturel. fotografia. muzyka. Pour une anthropologie de la communication. iż interkulturowość sytuuje się dzisiaj w centrum uwagi tzw.) komparatystyka. w y m i a r k o n c e p t u a l n y – w związku z rozumieniem kultury i Innego oraz pojmowaniem różnorodności kulturowej (kulturę ujmuje nie jako niezależną.

jak wolałby mówić Pageaux za etnologiem kubańskim Fernando Ortizem. 20 D. jak „kontakt”. Kazimierski. „hybrydyzacja”. nie zajmuje się przy tej okazji przekładem sensu stricto. zostaje ostatecznie sprowadzona do wymiaru interkulturowości. red. iż perspektywa interkulturowości oraz rozwój badań interkulturowych to jeden z czynników wpływających (bez)pośrednio na niespotykane wcześniej zainteresowanie przekładem i jego rangę w polu nowoczesnych badań porównawczych. 9–11 października 2008. Krasoń i J. K.-H. stanowiąca w istocie jedną z form antropologii literatury. trzeba by to tak nazwać. Ekspansja przekładu w dzisiejszej komparatystyce (komparatystyce kulturowej) rozpoczyna się nieprzypadkowo w tym samym czasie. wymian. reportaż. Dość powiedzieć. wkraczają w fazę wielowektorowej refleksji (po początkowej fazie analiz w latach 70. dobrze znane komparatystom od dawna opisywanie mechanizmów bezpośrednich kontaktów literackich. że w momencie szczytowego rozwoju badań interkulturowych. Daniel-Henri Pageaux.in. po drugie – interpretowanie tego rodzaju tekstów. mechanizmy czy operacje i n t e r k u l t u r o w e j t r a n s l a c j i. . „kreolizacja”. co ekspansja idei interkulturowości. Wizja dyscypliny nakreślona przez francuskiego komparatystę. przy tym inspirujące ujęcie prezentuje Daniel-Henri Pageaux20. „zona”. 4. Kraków. siłą rzeczy. prowokowanych sytuacją szeroko rozumianej „akulturacji” czy. M. „literatura regionalna”. związanych głównie. Wydawnictwo Naukowe USz. co doskonale widać.. by przypomnieć. Wyjątkowo klarowne. Szczecin 2008.org. zwłaszcza esej. po trzecie – objaśnianie przez pryzmat literatury zjawisk społecznych. 18 „Polonistyka bez granic”. i n t e r k u l t u r o w y c h b a d a ń k o m p a r a t y s t y c z n y c h. zastanawiając się nad takimi kwestiami. wyróżnia trzy potencjalne sfery refleksji w polu. Skwara. http://rcin. literaturę podróżniczą. 19 Dialog międzykulturowy w (o) literaturze polskiej. które w latach 80. teksty krytyczne. Uniwersytet Jagielloński. wywiad. „transkulturacji”. który. Pageaux Multiculturalisme et interculturalité.Hejmej Interkulturowość – literatura – komparatystyka na IV Kongresie Polonistyki Zagranicznej18 czy tom zbiorowy Dialog międzykulturowy w (o) literaturze polskiej 19. po pierwsze. proponuje horyzont badawczy eksponujący. niemniej posługując się formułą „dialog kultur”. z edukacją i zjawiskami migracji). spotkań. W grę wchodzi. które określa Francuz mianem „literatury mediacji” (littérature de médiation) – za jej realizacje uznaje przede wszystkim list. podejmują „na nowo” zagadnienie przekładu komparatyści zachodnioeuropejscy. o czym świadczy m. tym razem jednak przy uwzględnieniu realiów zwrotu kulturowego i zwrotu etycznego. „literatura narodowa”.pl 41 Można zaryzykować hipotezę. zaś cały zamysł oddaje jego lakoniczna definicja – „Dialog kultur: w ten sposób przetłumaczyłbym spontanicznie «interkulturowość»”.

org. 1985. Emily Apter – był w obrębie komparatystyki literackiej przez kolejne dziesięciolecia XX wieku bądź pomijany. VIII. zaczyna się stopniowe burzenie ustalonych w poprzednich dziesięcioleciach hierarchii zagadnień. 21 C. Lambert et A. zarazem propagator badań interkulturowych) stanowczo podkreśla. zachodzi na obszarze badań porównawczych dostrzegalna zmiana w sposobie postrzegania f e n o m e n u t r a n s l a c j i. Presses universitaires de Rennes. hiszp.-R. jedna z form recepcji różnojęzycznych literatur). Paris. Reorientacja myślenia przekłada się na spektakularne gesty: George Steiner w trakcie wykładu What is Comparative Literature?. wygłoszonego na Uniwersytecie Oxfordzkim 11 października 1994 roku. materiał pomocniczy. 25 Y. Wystarczy tylko wspomnieć o klasycznym opracowaniu Paula van Tieghema z lat 30. responsables de la publication J. jak i jego przekład na inny język) oraz przypominając mimochodem. „Porównania” 2005 nr 2. 23 G. Chevrel La littérature comparée et la quête d’un territoire. jak André Lefevere. Proceedings of the XIth Congress of the International Comparative Literature Association. 20-24 août 1985. w: Comparer l’étranger. bądź świadomie niedoceniany i marginalizowany (to znaczy traktowany jako tzw. W następnych latach. Jean-René Ladmiral (filozof. a jednocześnie obowiązującego dotychczas modelu komparatystyki literackiej. Matkowska. Steiner Czym jest komparatystyka literacka?. Enjeux du comparatisme en littérature. zorganizowany w Paryżu w roku 198522. Paris 1989. P. wokół którego próbuje się od niedawna rekonstruować całą dyscyplinę – mam na myśli wysiłki takich badaczy. jak wiadomo. założona w roku 1830. 19-20. Susan Bassnett. Rennes 2006. sous la dir. George Steiner. wymownie redefiniuje zakres dyscypliny: „W skrócie można komparatystykę literacką określić jako sztukę rozumienia skoncentrowaną na możliwościach i porażkach przekładu”23. wyd. Yves Chevrel. też tegoż La littérature comparée. C. PUF. Baneth-Nouailhetas. iż pierwsza we Francji katedra komparatystyki literackiej na Sorbonie Claude’a Fauriela. A. 22 Referaty zebrane w książce: La traduction dans le développement des littératures / Translation in the Development of Literatures. sous la dir. Kushner et D. Gallimard. Por. 24 J. tłumacz Adorna i Habermasa. w: Actes du XIème Congrès de l’Association internationale de littérature comparée. http://rcin. Lefevere. Lang–Leuven–Leuven University Press. nosiła nazwę „chaire de littérature é t r a n g è r e”. Pageaux. Théorèmes pour la traduction. s. przeł. Cambridge 1993. Guillén The Challenge of Comparative Literature. Bern–Berlin–Paris 1993. Joubert. Ladmiral Traduire.pl . s. Harvard University Press. 55. Paris 1994. Yves Chevrel z kolei konstruuje zaskakującą paralelę historyczną – otóż posługując się formułą „l’oeuvre é t r a n g è r e” (oznacza ona zarówno tekst w języku obcym. de É. świadomie eksponuje ścisłą zależność między komparatystyką a literaturą w języku obcym i jej wersjami przekładowymi25. de E. że „Literatura porównawcza wspiera się na przekładach”24. Przekład (literacki) jednakże.Szkice 42 książka Claudio Guilléna21 czy XI Kongres AILC. s.

Jaraczewski. Saussy Exquisite Cadavers Stitched from Fresh Nightmares. s. nie tylko z powodu podejrzanego statusu przekładu (traduttore traditore) czy nawet obaw przed zarzutami o nieprofesjonalne działanie (nieznajomość języków). Wellek Kryzys literatury porównawczej. Saussy. PIW. 21-27. ed. do których chętnie się aktualnie powraca. 28 Por. Johns Hopkins University Press. Hives. i przedm. L’Age d’Homme. s. Lausanne 1982. w: Comparative Literature in an Age of Globalization. neopozytywistycznie zorientowanych badań porównawczych nie zyskał przez całe lata stosownej rangi – rozpatrywany był skądinąd zazwyczaj w świetle lingwistyki przy zachowaniu bezpiecznego dystansu względem na przykład filozoficznych propozycji Friedricha Schleiermachera (Über die verschiedenen Methoden des Übersetzens. Baltimore 2006. w: tegoż Pojęcia i problemy nauki o literaturze. M. I. niewiele zmieniły wysiłki strukturalistycznego porządkowania zjawisk przekładowych Dionýza Ïurišina28. przeł.pl 43 La Littérature comparée czy opinii z lat 50. tegoż Teória literárnej komparatistiky. raportach Levina (1965) i Greene’a (1975)30 przekład literacki – poza niewieloma wyjątkami – jest czymś niestosownym i poniekąd zabronionym w praktyce komparatystycznej (należy badać wyłącznie oryginał. The Greene Report. http://rcin.Hejmej Interkulturowość – literatura – komparatystyka 26 R. Bratislava 1967. ale przede wszystkim z powodu esencjalistycznego podejścia – postępowania w myśl zasady. Markiewicz. D. oczywiście. 1813) bądź Waltera Benjamina (Die Aufgabe des Übersetzers. 30 The Levin Report. Essai de poétique de la traduction poétique. stąd też konieczność opanowania wielu.org. Warszawa 1979. Gallimard. nigdy nie został ostatecznie usunięty z projektów komparatystyki literackiej. także odległych języków). 3-42. porównywanie zatem pozbawione przekładu jako środka mediatyzacji. 28-38. Sieradzki. A. iż komparatystyka literacka stanowi porównywanie literatur w oryginale. 31 Comparative Literature in the Age of Multiculturalism. niemniej osamotniony głos René Etiemble’a27. Sieradzki. by posłużyć się formułą Efima Etkinda. René Welleka o przekładzie jako „kwestii ubocznej”26. o tyle w raportach Bernheimera31 (1993) i Saussy32 (2004) zyskuje on diametralnie odmienne wykładnie (w pierwszym z raportów przypada mu miano ważnego narzędzia walki z etno- . ale też w obrębie tradycyjnych. Kaniowa. 1975. Radykalną zmianę optyki widać dobrze w kolejnych raportach amerykańskich komparatystów: o ile w tzw. I. H. Przekład. 27 R. „sztuką w stanie kryzysu”29. Of Memes. przeł. s. wyb. by H. Niewiele chyba zmienił w tym zakresie – oceniając z dzisiejszego punktu widzenia – ważny. Bratislava 1975. and Selfish Genes. 29 E. 393. Przejawiany czy też manifestowany przez kolejne generacje europejskich komparatystów sceptycyzm wobec przekładu wynikał nie tylko z powodu braku zainteresowania. 32 H. Paris 1963. w: Comparative Literature in the Age of Multiculturalism. 1923). 1965. Ïurišin Problémy literárnej komparatistiky. Etiemble Comparaison n’est pas raison. Etkind Un art en crise. La crise de la littérature comparée.

propozycji Itamara Even-Zohara. W propozycji Susan Bassnett dochodzi do swoistego przejęcia komparatystyki przez nowe badania nad przekładem (rozwój Translation Studies – twierdzi – równo33 O tych badaczach i ich koncepcjach zob. autorzy niektórych dzisiejszych projektów spod znaku nowych studiów nad przekładem traktują bowiem badania porównawcze jako subdyscyplinę Translation Studies (np. J. Jamesa Holmesa. M. imagologia).in. Mary Snell-Hornby34. Susan Bassnett33). Bukowski. Dzisiaj traktowany jest on jako zjawisko nie tylko pożądane w polu refleksji komparatystycznej. otwierające nowe perspektywy badawcze (m. J.org. Krótko konkludując. Amsterdam–Philadelphia 1988.. P. m. XX wieku skutkuje uznaniem przekładu za główną siłę napędową nowoczesnej komparatystyki. prowadzi do traktowania przekładu jako obrazu Innego w dialogu międzykulturowym). André Lefevere’a. zamieszczony w niniejszym numerze „Tekstów Drugich” artykuł Magdy Heydel Zwrot kulturowy w badaniach nad przekładem. http://rcin. 35 Współczesne teorie przekładu. Benjamins Pub. Heydel. zorientowanymi na język przekładu oraz kulturę docelową (w pierwszym rzędzie odnotować trzeba znaczenie badań polisystemowych i szkoły manipulistów. ten punkt widzenia podzielają niewątpliwie Piotr Bukowski i Magda Heydel. „luźno powiązanymi” paradygmatami Translation Studies. która poszukuje tym samym na nowo wspólnych perspektyw badawczych z translatologią w momencie zwrotu kulturowego (tenże zwrot w Translation Studies. komparatystyka zaś – w związku zwłaszcza z paradygmatami badań interdyscyplinarnych. M. Każda z dyscyplin we wcześniejszych dekadach przechodzi odrębne fazy rozwojowe: translatologia – w związku zwłaszcza z rozmaitymi. mówiąc w największym skrócie. autorzy innych chętnie dystansują się wobec wszelkich koncepcji komparatystycznych (np. José Lamberta. 44 „Zwrot translatologiczny” dokonujący się w badaniach porównawczych w latach 90.Szkice centryzmem). Po okresie. redaktorzy niedawno wydanej. Snell-Hornby The Turns of Translation Studies. Snell-Hornby Translation Studies. Susan Bassnett).. wartościowej antologii Współczesne teorie przekładu35). Sytuacja nie jest oczywiście ani jednoznaczna. red. odnoszącymi się mimochodem do nowych „k w e s t i i p r z e k ł a d o w y c h”. Kraków 2009. New Paradigms or Shifting Viewpoints?. Benjamins Pub. ani przesądzona. Gideona Toury’ego. Amsterdam– Philadelphia 2006. 5. szczególna wartość przekładu (literatury tłumaczonej) wyeksponowana zostaje w dwóch ostatnich dekadach. M.pl .in. mnożącymi się od lat 70. 34 Zob. ale i – w konsekwencji – przesądzające w znacznej mierze o aktualnym potencjale rozwojowym dyscypliny. An Integrated Approach. przychodzi czas ewentualnych paktów. Znak. w którym translatologia i komparatystyka literacka rozwijają się jako „niezależne” dziedziny badań..

jej autonomii. W kontekście przywołanych propozycji (Bassnett. W podobnym kierunku. i dla interwencjonistycznego paradygmatu postkolonialnego. Ricoeura – pojmuje przekład od czasów książki After Babel. jak i przekład zewnątrzjęzykowy („w e w n ą t r z j ę z y k a l u b m i ę d z y j ę z y k a m i – konstatuje – l u d z k a k o m u n i k a c j a m u s i o z n a c z a ć p r z e k ł a d”). Universitas. że „globalny przekład jest inną nazwą komparatystyki”)38.pl 45 znaczny jest ze schyłkiem komparatystyki36). Kubińscy. Spivak. W przekonaniu takich badaczy jak Emily Apter. Chevrela. w: tegoż Po Wieży Babel. http://rcin. a nawet nowej dyscyplinie”. inaczej mówiąc: w wymiarze wielokulturowości. z drugiej zaś – co najważniejsze dla komparatystki kulturowej i co należałoby tutaj sytuować w perspektywie interkulturowości oraz transkulturowości – zaspokaja postkolonialne dążenia. iż zajmują bardziej umiarkowane stanowisko. Oxford 1993. 38 E. Chevrel La littérature comparée. zarówno jako przekład wewnątrzjęzykowy. Steiner Rozumienie jako przekład. Obaj bezwarunkowo lokują przekład w centrum wszelkich działań komparatystycznych: pierwszy – pojmuje przekład wąsko (jako przekład literacki).org. Schleiermachera. A Critical Introduction. mianowicie p r z e k ł a d l i t e r a c k i j a k o t a k i (literatura tłumaczona) i p r z e k ł a d j a k o t r y b i n t e r p r e t a c j i. O. zmierza także w Death of a Discipline Gayatri Chakravorty Spivak wraz ze swoją ideą planetaryzacji (planetarity). Aspects of Language and Translation (1975) jako szeroko rozumianą sztukę translacji. Steinera) widać dobrze. teatru wojny. Bassnett Comparative Literature. przeł. z jednej strony. „strefa przekładu jest strefą wojny”. stwarzając jak w Strefie Apollinaire’a miejsca i języki „w-przekładzie” (ten tryb myślenia prowadzi Apter do konkluzji. jeśli przystać na formułę komparatystki. Yves Chevrel oraz George Steiner37 z kolei pozostają „przy komparatystyce”. przy czym komparatystykę traktuje w La littérature comparée jako narzędzie poznania Innego. Apter Translation Zone. Nowoczesna komparatystyka wyraźnie eksponuje dwa główne nurty teorii przekładu: hermeneutyczny (G.Ch. interkulturowości oraz transkulturowości. umożliwiające lepsze rozumienie własnej tożsamości kulturowej. A New Comparative Literature. 37 Y. Princeton 2006. Steiner) oraz postkolonialny (G. nie ulega najmniejszej wątpliwości. mówi o „nowej dziedzinie badań literackich. Apter). Paris 1989. G. która zasadza się na istnieniu wolnej przestrzeni życia i nieustannym . można zatem umownie powiedzieć.Hejmej Interkulturowość – literatura – komparatystyka 36 S. rodzący rozmaite t e o r i e t r a n s l a c j i. staje się nade wszystko koniecznym warunkiem funkcjonowania współczesnego świata. jak trzeba by powiedzieć. neutralne traktowanie przekładu po 11 września 2001 roku okazuje się niemożliwe – translacja. Princeton University Press. i W. Gadamera. 86-87. s. przenikając wielokulturowe obszary. Blackwell. iż w grę wchodzą dwa różne. Mimo istniejących między nimi zasadniczych różnic. Kraków 2000. Problemy języka i przekładu. niemniej ściśle powiązane ze sobą w przestrzeni refleksji komparatystycznej zagadnienia przekładowe. że etyka jest sprawą kluczową i dla paradygmatu hermeneutycznego. E. drugi – uczeń klasyków hermeneutyki.

Wielokulturowość pojmowana za omawianym wyżej Jürgenem Boltenem jako „bycie obok siebie”. 41 P. Ulaszek. transgresji. du Seuil. Spivak Death of a Discipline. z drugiej natomiast – co nie mniej 39 G. Społeczeństwo wielokulturowe jako społeczeństwo wspólnot „zamkniętych” (podążając za wykładnią Giovanniego Sartoriego) nie obywa się bez przekładu literackiego. wreszcie transkulturowego formowania się podmiotu (transkulturowość jako efekt samoistnych procesów kulturowych. wstęp E.pl . wyb. s. z jednej strony. E. okazuje się. Columbia University Press. P. co Paul Ricoeur nazywa „j ę z y k o w ą g o ś c i n n o ś c i ą”41. Niestosownością byłoby twierdzić. często niezamierzonych i nieuświadamianych) prowadzi tutaj do finalnych konkluzji w związku z interkulturowością i przekładem. 38. „etnocentryczny”. s. na działaniu analogicznym do tych przedsięwzięć.Szkice 46 wysiłku translacji w warunkach codzienności. niemniej ma on z reguły charakter. s o l i d a r n o ś ć (oczywistą rolę spełniają tu i teorie przekładu. i fenomen literatury tłumaczonej). czy też – za nieprzecenionym dla niego Antoine’m Bermanem – „pragnieniem tłumaczenia”. dobrowolnego czy niewymuszonego (interkulturowość jako mechanizm kulturowej transgresji. Torop O tłumaczeniu. Rajewska. s. E. literatury tłumaczonej. Ch. Gdańsk 2008. Paris 1999. 42 R. 26. potencjalnego dialogu interkulturowego jako działania świadomego. Kapuściński Tłumacz – postać XXI wieku. jak powiedziałby zapewne Antoine Berman. iż w przypadku koncepcji wielokulturowości rezygnuje się z translacji. Kwestia przekładu literackiego w okolicznościach ekspansji nowych teorii przekładu zyskuje nowe światło. gdy eksponuje jego wagę w wielokulturowym świecie i uznaje tłumacza „postacią XXI wieku”42. S. staje się – chcąc nie chcąc – narzędziem gry politycznej40. „hipertekstowy” i „platoński”. Ricoeur. przeł. która – inaczej niż transkulturowość – zakłada obcość/inność. Otóż w przypadku interkulturowości. przyswojenia. mianowicie istnienia wielokulturowych społeczeństw (wielokulturowość „poziomem zero” badań nad kulturą). i oprac. szeroko pojmowana tra n s l a c j a międzykulturowa i rozumienie rodzące zaangażow a n i e. http://rcin. Uwzględnienie trzech oczywistych faktów. przy czym sensem przekładu jest (lub ostrożniej: może być) to. nie zaś jako „zabieg kosmetyczny”. Balcerzan. Balcerzan. Antologia. New York 2003. Krótko konkludując: istotą interkulturowości w perspektywie komparatystyki kulturowej. w: Pisarze polscy o sztuce przekładu: 14402005. których podejmują się „Lekarze bez Granic”39. Éd. 466-471. by przypomnieć określenie Welscha).org. 40 A. Wydawnictwo UG. przekładu. Wydawnictwo Poznańskie. czy wręcz nacjonalizmu). Bez wątpienia w taki właśnie sposób myśli o przekładzie i Ryszard Kapuściński. Poznań 2007. by tak rzec. pojawia się możliwość interpretacji. T. e m p a t i ę. Berman La Traduction et la lettre ou l’auberge du lointain. pozornie tylko „eliminuje” przekład (skutek gettoizacji i – zwłaszcza – politycznego gestu dystansowania się. Swoboda.

Publications de l’Université de Rouen. s. Les échanges culturels et littéraires. is related to ‘linguistic hospitality’ (Paul Ricoeur’s concept). że literatury postkolonialne stanowią we współczesnym świecie istotną formę „negocjacji interkulturowych” i że krytyka postkolonialna. Emily Apter) leads to the conclusion that these concepts have been crucial to the comparative literature during the last decades of the twentieth century. Actes du XXVIIIe Congrès de la Société française de littérature générale et comparée. In this perspective.Hejmej Interkulturowość – literatura – komparatystyka ważne – u z n a n i e k o n c e p c j i s p o ł e c z e ń s t w a u f o r m o w a n e j w   m o m e n c i e z m i e r z c h u c z y k o ń c a „ s t a r e g o” k o l o n i a l i z m u. Moura.pl 47 The article discusses the present-day situation of the discipline of comparative literature. Yves Chevrel. Susan Bassnett. whereas in the area of comparative cultural studies. Nie bez powodu więc komparatysta Jean-Marc Moura twierdzi. Rouen. Foucrier et D. Finally. 243. the author distinguishes two types of comparative studies: ‘traditional’ comparative literature and comparative cultural studies. textes réunis et présentés par Ch..-M. w: Frontières et passages. A general discussion on interculturality. interesuje się literaturą jako rezultatem „zachwianej wymiany interkulturowej”43. it is understood as a main source of innovation and as a confrontation with otherness. Abstract Andrzej HEJMEJ Jagiellonian University (Kraków) Interculturality – Literature – Comparative Literature 43 J. the literary translation. multiculturality (after. http://rcin. Rouen 1999. 237.org. In the field of ‘traditional’ comparative literature the translation appears as a marginal problem. at the time of the ‘translation turn’. which becomes an ethical problem.a. particularly the question of translation and theory of translation in an intercultural context. Critique postcoloniale et échanges culturels. Mortier. 15-16-17 octobre 1998. inspirowana studiami kulturowymi. . i. Daniel-Henri Pageaux) and translation (George Steiner.