Σελίδα |1

Η ΑΠΟΚΑΤΆΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΕΠΑΝΑΧΡΗΣΗ ΤΟΥ ΠΑΛΑΙΟΎ ΣΧΟΛΕΊΟΥ

(ΑΡΡΕΝΑΓΩΓΕΊΟΥ) ΣΤΟ ΒΡΑΧΑΣΙ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Η ανασκαφή της Βελγικής Σχολής Αθηνών στο Σίσι και η ανάγκη για ένα νέο Κέντρο
Ερευνών.
Ήδη από το 2007 η Βελγική Σχολή Αθηνών δραστηριοποιείται πραγματοποιώντας
συστηματικές ανασκαφικές έρευνες σε περιοχή κοντά στο Σίσι, έναν παραλιακό οικισμό σε
απόσταση 40 χμ. περίπου ανατολικά του Ηρακλείου Κρήτης. Στη θέση Μπούφος βρέθηκε
μινωικός οικισμός με νεκρόπολη, εργαστήρια, οικήματα, καθώς και τμήμα ενός τεράστιου
κυκλώπειου τείχους1. Πρόκειται για σημαντική τοποθεσία, καθώς σύμφωνα με τους
αρχαιολόγους προστάτευε την είσοδο προς την ανατολική Κρήτη.
Οι ανασκαφικές έρευνες στο
Σίσι διεξάγονται από τα Πανεπιστήμια
Λουβαίν-λα-Νεβ (UCL) και της Λουβαίν
(KUL).Κατά την διάρκεια των
συστηματικών ανασκαφών που
πραγματοποιήθηκαν, αποκαλύφθηκε
σταδιακά στην περιοχή οικιστική
εγκατάσταση. Έως σήμερα έχουν ήδη
δημοσιευτεί δυο τόμοι προκαταρκτικών
εκθέσεων, καθώς και σειρά άρθρων με
θέμα την ανασκαφή του Σισίου.
(Bλ.http://www.sarpedon.be )
Στα τέλη του 2011, η
αρχαιολογική σκαπάνη έφερε για πρώτη
φορά στο φως οικιστικά κατάλοιπα, που
ανήκαν πιθανότατα σε μινωικό
“ανάκτορο” με κεντρικό αίθριο
διαστάσεων 10,5 Χ 22 μ. Παρόμοιας
μορφής λείψανα, τα οποία κάποτε
υπήρξαν πολιτικά, θρησκευτικά ή
Εικ.1 Η θέση Μπούφος κοντά στον οικισμό Σισί.
διοικητικά κέντρα της περιοχής τους
(όπως η Κνωσός, η Φαιστός , τα Μάλια και η Ζάκρος),αποκαλύφθηκαν πρόσφατα στο
Γαλατά, την Πέτρα και ίσως την Πρωτόρια. Το αυλικό κτίσμα στο Σίσι υπήρξε μια
αναπάντεχη ανακάλυψη, καθώς ο αρχαιολογικός χώρος βρίσκεται σε απόσταση μόλις
4 χμ. από το μεγάλο παλατιακό συγκρότημα των Μαλίων. Το γεγονός αυτό το καθιστά

1

Η ανασκαφή στον προϊστορικό οικισμό του Σισίου, ξεκίνησε το 1962 από τον Έλληνα αρχαιολόγο
Κωστή Δαβάρα. Συστηματικές ανασκαφές άρχισαν το 2007 από τη Βελγική Σχολή υπό τον καθηγητή
Jan Driessen.

Σελίδα |2
μοναδικό και η έρευνα του αναμένεται να συμβάλλει σημαντικά στη βέλτιστη κατανόηση
της δομής και της συμβολής των παραπάνω εγκαταστάσεων στη Μινωική κοινωνία.
Οι προηγούμενες ανασκαφικές περίοδοι έφεραν στο φως ολοένα και περισσότερα
ευρήματα, μερικά από τα οποία συντηρήθηκαν και αποκαταστάθηκαν στα εργαστήρια του
κέντρου ανασκαφής της Γαλλικής Σχολής στα Μάλια, που είναι το πλησιέστερο στο σημείο
της ανασκαφή. Αρκετά από τα ευρήματα είναι σήμερα αποθηκευμένα στα Μάλια, ενώ τα
πιο αξιόλογα από αυτά βρίσκονται ή πρόκειται να εκτεθούν στο Αρχαιολογικό Μουσείο
του Αγ. Νικολάου Κρήτης. Παρ’ όλα αυτά, λόγω πληθώρας ευρημάτων, η οργάνωση της
συντήρησης και αποκατάστασής τους δεν μπορεί πλέον να εξυπηρετηθεί από το κέντρο
ανασκαφής της Γαλλικής σχολής στα Μάλια. Δεν υπάρχει ούτε η δυνατότητα να
αποθηκευτούν τα ευρήματα και τα εργαλεία της ανασκαφής, ούτε δύναται να χρησιμοποιηθούν περαιτέρω οι εγκαταστάσεις του αρχαιολογικού κέντρου των Μαλίων. Σήμερα
τα περισσότερα υλικά συντήρησης και τα εργαλεία που χρησιμοποιήθηκαν στην
ανασκαφή

Εικ.2 Πανοραμική φωτογραφία του χώρου της ανασκαφής στο Σίσι.

φυλάσσονται σε ένα μικρό αποθηκευτικό χώρο στον Αγ. Νικόλαο, τον οποίο η Βελγική
Σχολή Αθηνών μοιράζεται με την ανασκαφική ομάδα του Ιρλανδικού Ινστιτούτου Κλασικών
Σπουδών, που κάνει ανασκαφές στον "Πρινιάτικο Πύργο". Η παρούσα κατάσταση, με τις
δύο ομάδες να συστεγάζονται στον ίδιο μικρό αποθηκευτικό χώρο, δεν μπορεί πλέον να
εξυπηρετήσει τις ανάγκες και δυσχεραίνει το έργο και των δύο ομάδων. Επίσης δεν έχει
βρεθεί κάποιος καλύτερος χώρος στον Αγ. Νικόλαο ή κάπου αλλού, όπου θα μπορούσαν
να μελετηθούν και να συντηρηθούν τα ευρήματα της ανασκαφής του Σισίου. Το
ζητούμενο επομένως είναι η αναζήτηση ενός χώρου, που θα μπορούσε να καλύψει αυτές
τις ανάγκες, θα βρισκόταν κοντά στην ανασκαφή και θα μπορούσε παράλληλα να

Σελίδα |3
λειτουργήσει ως χώρος διαλέξεων και άλλων εκδηλώσεων, που θα επέτρεπαν την
ευρύτερη προβολή της ανασκαφής και των ευρημάτων της στην επιστημονική κοινότητα,
στην τοπική κοινωνία και σε κάθε ενδιαφερόμενο. Ο πλέον κατάλληλος χώρος που
επιλέχθηκε για αυτό το σκοπό είναι το παλιό αρρεναγωγείο Βραχασίου για τους παρακάτω
λόγους:
1. Βρίσκεται σε ιδανική απόσταση από την ανασκαφή του Μπούφου.
2. Το κτήριο, αν και εγκαταλελειμμένο, μπορεί με μικρό σχετικά κόστος να
ανακαινισθεί (βλ. τη μελέτη παρακάτω). Οι χώροι που διαθέτει μπορούν να
εξυπηρετήσουν με τον καλύτερο δυνατό τρόπο τις ανάγκες της ανασκαφικής
ομάδας, όπως περιγράφεται στην παρούσα μελέτη.
3. Είναι εγνωσμένη η διάθεση της τοπικής κοινωνίας του Βραχασίου και ιδιαίτερα
των πνευματικών της ανθρώπων, οι οποίοι είναι κυρίως απόδημοι, να βοηθήσει
οικονομικά στην αποκατάσταση του κτηρίου.
4. Τόσο η διαμόρφωση των εσωτερικών χώρων, όσο και ο περιαύλιος χώρος είναι
ιδανικοί για την φιλοξενία ποικίλων χρήσεων και θα μπορούσαν πολύ
αποτελεσματικά, σε εναλλαγή με την χρήση τους ως χώρος ερευνών, να
χρησιμοποιηθούν για διαλέξεις, εκθέσεις, πολιτιστικές εκδηλώσεις κτλ, που θα
προέβαλαν την ανασκαφή.
5. Το συγκεκριμένο κτήριο αποτελεί ένα ιστορικό σχολείο της περιοχής, το οποίο
ανέδειξε σημαντικές προσωπικότητες της Ελλάδας, αλλά και πνευματικών
ανθρώπων με ευρύτερη εμβέλεια. Η ανακαίνιση του και η χρήση του ως
ερευνητικό κέντρο, θα έκανε δυνατή την ιστορική συνέχεια της χρήσης του, ως
κτήριο πολιτισμού.
6. Το γεγονός ότι το κτίριο περιβάλλεται περιμετρικά από τοιχίο ύψους έως
τεσσάρων μέτρων το καθιστά ιδανικό για την ασφαλή φύλαξη των ευρημάτων.
Κατόπιν συζητήσεων με την αρμόδια Εφορεία αρχαιοτήτων, την τοπική κοινότητα
Βραχασίου και το δήμο Αγίου Νικολάου(στον οποίο διοικητικά ανήκει το Βραχάσι) και
αφού προηγουμένως εξετάστηκε σειρά άλλων προτάσεων, οι οποίες κρίθηκαν μη
υλοποιήσιμες, η ερευνητική ομάδα του Σισίου πρότεινε το καλοκαίρι του 2011, τόσο στο
Συμβούλιο του τοπικού διαμερίσματος Βραχασίου, όσο και στο δημοτικό συμβούλιο του
Αγίου Νικολάου, την παραχώρηση στη Βελγική Σχολή Αθηνών του παλαιού
Αρρεναγωγείου για ένα διάστημα 50 ετών, με σκοπό τη μετατροπή του κτίσματος σε
κέντρο ερευνών και εργαστήριο, ώστε να καλύπτει, αρχικά, τις ανάγκες της βελγικής
ανασκαφής στο Σίσι και, μελλοντικά, σειρά άλλων ανασκαφών που διεξάγονται στην
περιοχή (π.χ. στον Αναύλοχο).

Σελίδα |4

Εικ.3 Ένα από τα ευρήματα που ήρθε στο φώς κατά τη διάρκεια της ανασκαφής στο
Σίσι.

Σελίδα |5

ΤΟ ΒΡΑΧΑΣΙ
Λίγα λόγια για τον οικισμό του Βραχασίου. Γεωγραφική και ιστορική προσέγγιση.
Κτισμένος στη ΝΔ πλαγιά του υψώματος Κεντουλά σε υψόμετρο 345- 420 μ., ο
οικισμός Βραχάσι αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα κέντρα της επαρχίας Μεραμπέλλου
του νομού Λασιθίου Κρήτης.

Εικ.4 Άποψη του Βραχασίου σε επιστολικό δελτάριο των αρχών του 20ου αιώνα
Δημιουργός Νικόλαος Αλικιώτης.
Εικ.5 Πανοραμική φωτογραφία του οικισμού Βραχάσι σήμερα.

Απέχει 21,5 χιλ. από την πόλη του Αγίου Νικολάου και η πρόσβαση είναι εφικτή
μέσω της παλαιάς οδού Ηρακλείου- Λασιθίου, η οποία διασχίζει το χωριό.
Νότια του οικισμού βρίσκεται το βουνό Ανάβλοχος2 (υψόμετρου 625 μ.), όπου
σώζονται κυκλώπεια τείχη οικισμού προελληνικών χρόνων.
Επίνειο του Βραχασίου είναι το Σίσι, το οποίο παρουσίασε μεγάλη οικιστική
ανάπτυξη τα τελευταία χρόνια λόγω της τουριστικής του εξέλιξης, εις βάρος του
Βραχασίου το οποίο εγκαταλείπεται σταδιακά από πρώτη κατοικία.
Ετυμολογικά, σύμφωνα με τον Κ. Άμαντο3 το τοπωνύμιο Βραχάσι είναι
υποκοριστικό της λέξης βράχος. Ο Ι.Καλιτσουνάκης4 έχει την γνώμη ότι προέρχεται από το
αρχαιότατο τοπωνύμιο Βραχάς, που σημαίνει τόπος με βράχους.

2

Ο Αναύλοχος είναι ορεινή και βραχώδης τοποθεσία που δεσπόζει στα βορειοδυτικά της σκάφης
του Μεραμπέλλου. Σε μια περιοχή με πολυάριθμες ενδείξεις διαχρονικής και εκτεταμένης
κατοίκησης, ο χώρος με το μεγαλύτερο αρχαιολογικό ενδιαφέρον βρίσκεται στις κορφές βόρεια του
χωριού Βραχάσι, όπου οδηγεί ένας λιθόστρωτος ανηφορικός δρόμος μισής ώρας πορείας. Ο
οικισμός του Αναυλόχου εντοπίστηκε από τον Mariani ο οποίος περιέγραψε τοίχους κυκλώπειας
τοιχοδομίας στη θέση Βίγλα, που χρονολογούνται κατά την Πρωτομινωική και Μεσομινωική
περίοδο. Η γεωμετρική και αρχαϊκή πόλη εκτεινόταν στο πλάτωμα του Κάτω Κεντουκλά και στις
τρεις κορφές που τον κυκλώνουν. Ο χώρος ερευνάται συστηματικά τα τελευταία χρόνια από την ΚΔ΄
Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων. Εκεί έχει εντοπιστεί και μικρή ποσότητα
κεραμικής Υστερομινωικής ΙΙΙΓ περιόδου σε έκταση 100 x 60 μέτρα. Έρευνες της Γαλλικής
Αρχαιολογικής Σχολής, της Εφορείας αρχαιοτήτων και τυχαία ευρήματα ντόπιων έχουν οδηγήσει
στον εντοπισμό εκτός του οικισμού και των οχυρώσεων, ενός ιερού στη θέση Κακό Πλάι και δυο
νεκροταφείων στη θέση Λαμί και Καλαρίτης. Πηγή: http://new.ims.forth.gr
3
Επ.Ετ.Κρητικών Σπουδών, τόμος Γ΄ σ. 225

Σελίδα |6
Η αρχαιότερη μνεία στον οικισμό γίνεται σε έγγραφο του 1391 του Δουκικού
Αρχείου του Χάντακα. Ο Adreas Venerio από το Vrachasi, ζητά να δοθεί άδεια στον
καλόγερο Ianichi Scordili, κάτοικο Αγ.Ιωάννου Sisi, να μεταβεί εκτός της Κρήτης ώστε να
χειροτονηθεί ιερέας ορθόδοξος5.
Το έτος 1577 ο οικισμός αναφέρεται ως Vraghasiστην έκθεση του Fr. Barozzi,
Deschrizionedell’ IsoladiCreta, και έξι χρόνια αργότερα, το 1583, ο Piero Castrofilaca6το
σημειώνει με το όνομαVracassi7.Το 1630 γίνεται αναφορά στο τοπωνύμιο από το
Βασιλικάτα8 ως Vraghassi . Στην τούρκικη απογραφή του 1671, ο οικισμός ονομάζεται ως
Virehasμε 86 χαράτσα (φορολογούμενους Χριστιανούς)9. Στην αιγυπτιακή απογραφή του
1834 αναφέρεται ως Vrakhási10μαζί με τα χωριά Βρύσες, Χουμεριάκο, Πλατυπόδι, Λίμνες
και Νικιθιανό με 80 χριστιανικές και 80 τουρκικές οικογένειες.
Κατά τις επαναστάσεις του 1866 και 1878 το Βραχάσι απετέλεσε θέατρο πολλών
συγκρούσεων λόγω της γεωγραφικής του θέσης και το λιμάνι Σείδι υπήρξε τόπος
εκφόρτωσης πολεμοφοδίων, σύμφωνα με έγγραφα που υπάρχουν στο παλιό αρχείο της
κοινότητας Βραχασίου. Το χωριό είναι η γενέτειρα του Κωνσταντίνου Σφακιανάκη (18241890), οπλαρχηγού των ανατολικών επαρχιών της Κρήτης κατά την επανάσταση του 1866,
καθώς και του Ιωάννη Σφακιανάκη, ιατρού και πολιτικού, επικεφαλής της πρώτης
Εκτελεστικής Επιτροπής της Κρητικής Πολιτείας11.
Υπήρξε έδρα του ομώνυμου Δήμου από το 1878 έως το 1925. Από το 1925 μέχρι το
1998 υπήρξε Κοινότητα με τους οικισμούς Σίσι, Επάνω Σίσι, Καρτσινιανός, Πύργος, Αγία
Βαρβάρα. Από το 1998 έως το 2006 εντάχθηκε στο Δήμο Νεάπολης, αλλά λόγω
αντιδράσεων των κατοίκων της περιοχής, αποτέλεσε και πάλι κοινότητα κατά το διάστημα
2006-2010 μαζί με τους οικισμούς της πρώην Κοινότητας Μιλάτου12. Σήμερα ανήκει
διοικητικά στον Δήμο Αγ.Νικολάου.
Ο πληθυσμός του Βραχασίου ανέρχεται στους 1333 κατοίκους το 1881, το 1900
στους 1489 κατοίκους και το 1940 στους 1273 κατοίκους. Αρχίζει να μειώνεται σταδιακά
από το 1951, όταν πέφτει στους 1199 κατοίκους, το 1961 έχει 999 κατοίκους και το 1971,
804 κατοίκους. Στην απογραφή του 1981 καταμετρώνται 636 κάτοικοι13, το 1991
522κάτοικοι,ενώ στην απογραφή του 2001 μόνον 38214.
Μεταξύ των παραγόντων που οδηγούν στη δημιουργία της σημερινής εικόνας
εγκατάλειψης του Βραχασίου, κύριο ρόλο κατέχουν αρχικά το κύμα της αστυφιλίας, που
από τις αρχές τις δεκαετία του ΄60 οδηγεί την πλειοψηφία των νέων στις πόλεις και
μετέπειτα, κατά την διάρκεια της δεκαετίας του ΄70, η διάνοιξης της νέας εθνικής οδού
Ηρακλείου-Αγίου Νικολάου η οποία είχε σαν συνέπεια να απολέσει ο οικισμός την
σημασία του.
4

Πρακτικά Ακαδημίας Αθηνών, 14, 1939, σ.28
Βλ. El. Santschi, Régestes des arréts civils etc. σ. 313
6
FK97Libro de Informazion delle cosepubbliche del regno di Candia
7
Αναφέρεται μάλιστα ο αριθμός των κατοίκων του: “Ικανοί για αγγαρεία 143, παιδιά 91, γέροι 17,
γυναίκες 227, σύνολο 478”
8
Μνημεία Κρητικής Ιστορίας, τόμος V, σ.125
9
Ν.Σταυρινίδης, Μεταφράσεις, τόμος Β΄, σ.133
10
Pashley, Travelsin Crete, σ.321
11
Βικιπαίδεια, η ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια, http://el.wikipedia.org/wiki/Βραχάσι_Λασιθίου
12
Ιστοσελίδα Δήμου Αγ.Νικολάου Λασιθίου, http://www.dimosagn.gr
13
Στέργιος Γ.Σπανάκης, Πόλεις και χωριά της Κρήτης στο πέρασμα των αιώνων, τόμος Α΄, σ. 202
14
Βικιπαίδεια, η ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια, http://el.wikipedia.org/wiki/Βραχάσι_Λασιθίου
5

Σελίδα |7

ΤΟ ΚΤΙΡΙΟ ΤΟΥ ΑΡΡΕΝΑΓΩΓΕΙΟΥ
Στο Βραχάσι λειτουργούσε σχολείο και πριν από την περίοδο της Κρητικής
Πολιτείας, ήδη από το 1870, φιλοξενούμενο σε ιδιωτικά οικήματα και σε εκκλησίες. Το
1865 θεμελιώνεται το πρώτο διδακτήριο, σήμερα επονομαζόμενο παλαιό διδακτήριο του
Δημοτικού Σχολείου Βραχασίου ή Αρρεναγωγείο Βραχασίου15.
Λεπτομερής περιγραφή του κτιρίου του Αρρεναγωγείου.
Το κτίσμα εδρεύει σε οικόπεδο περίπου 760 τετραγωνικών μέτρων στη Βόρεια –
Βορειοδυτική άκρη του χωριού, γειτνιάζει δε με την εκκλησία του Αγ. Ιωάννη του
Χρυσόστομου και δύο παλαιές κρήνες (που χρονολογούνται από τα 1849 και 1881).
Η αυλή που περιβάλλει το κτίσμα πλαισιώνεται περιμετρικά με λίθινους τοίχους
από πέτρα της περιοχής. Η πρόσβαση πραγματοποιείται μέσω δύο εισόδων, μία στα ΝΑ
και μία δεύτερη στα ΒΔ της16. Μια βελανιδιά και μια ελιά στο δυτικό τμήμα, καθώς και ένα
αλμυρίκι στα ΒΑ αυτής, χαρίζουν τη σκιά τους στον περιβάλλοντα χώρο.

Εικ.6 Το κτίριο του παλαιού σχολείου στο Βραχάσι. Νότια άποψη.

15

Γεώργιος Μαμάκης, “Τό Μεραμβέλλον ’εν παιδεία φθεγγόμενον”. Συν-οπτική περιοδολόγηση της
εκπαιδευτικής διαδικασίας στην περιοχή του Μεραμβέλλου από την περίοδο της ενετοκρατίας μέχρι
και πρόσφατα, σ. 302.
16
Μελέτη κατασκευής η οποία εκπονήθηκε το 1985, αναφέρει πως οι είσοδοι διαμορφωνόταν με
πέτρινες λαξευτές παραστάδες και πως στην ΝΑ είσοδο σωζόταν δίφυλλη σιδερένια πόρτα με απλό
σχέδιο, στοιχεία τα οποία δυστυχώς σήμερα έχουν χαθεί.

Σελίδα |8
Το οίκημα του Αρρεναγωγείου είναι κτισμένο με πέτρα της περιοχής και οι τοίχοι
του έχουν πλάτος 55-82 εκ. Είναι εξωτερικά και εσωτερικά σοβατισμένο, με εξαίρεση τις
λίθινες παραστάδες που ορίζουν τα ανοίγματα του και το λίθινο κορδόνι στο ύψος της
ποδιάς των παραθύρων στην ΝΔ και ΝΑ του όψη εξωτερικά καθώς και τα ξύλινα

Εικ.7 Κάτοψη του κτιρίου του Αρρεναγωγείου. Σχέδιο αποτύπωσης Ισόγειο και Περιβάλλοντας χώρος

πρέκια του ΝΔ του τμήματος εσωτερικά. Το συνολικό του μήκος είναι 25 μ. και έχει πλάτος
6,5 μ. Είναι προσανατολισμένο σε γωνία σχεδόν 45ο ως προς τον άξονα Βορρά- Νότου, με
την κύρια επιμήκη όψη του ΝΔ. Το κτίριο είναι ελεύθερο από εφαπτόμενα σε αυτό
κτίσματα σε όλες του τις πλευρές δύο επιμήκεις όψεις του καθώς και η ΒΑ βρίσκονται σε
άμεση επαφή με τον περιαύλιο χώρο, ενώ η ΝΑ εφάπτεται του δρόμου. Η στέγη του έχει
καταρρεύσει και κανένα από τα κουφώματα δεν σώζεται. Εσωτερικά του κτιρίου
βρίσκονται δυο αίθουσες, μια επιμήκης ΝΑ διαστάσεων 15,8 Χ 5,2 μ. και μια ΒΔ
διαστάσεων 6,8 Χ 5,2 μ. , η οποία διαθέτει υπόγειο χώρο. Το δάπεδο δεν σώζεται και από
το μεσοπάτωμα μεταξύ υπογείου και ορόφου της ΒΔ αίθουσας σώζονται μόνον οι ξύλινες
δοκοί στήριξης του. Οι δύο αίθουσες έχουν συνολικό ύψος περίπου 4μ. και βρίσκονται
στην ίδια στάθμη, κατά 1-1,2 μ. περίπου υπερυψωμένες από την στάθμη της αυλής στα ΒΔ
και ΝΔ και κατά 1,2 μ. περίπου ΒΑ χαμηλότερα αυτής. Το τοιχίο που τις χωρίζει είναι
λίθινο, πλάτους 0,55 μ. , διαθέτει όμως άνοιγμα πλάτους 3,6 μ. χαρίζοντας μια αίσθηση
ενιαίου χώρου στο εσωτερικό. Την αντίπερα πλευρά της ΝΑ αίθουσας καταλαμβάνει
κτιστή εξέδρα, υπερυψωμένη κατά 0,8 μ. του εσωτερικού δαπέδου. Σύμφωνα με τις
μαρτυρίες των κατοίκων, είναι πιθανό η τελευταία να καλύπτει έναν βράχο, που άλλοτε
ήταν εμφανής στο σημείο αυτό. Ο χώρος του υπογείου είναι μικρότερος σε διάσταση από
αυτόν της ΒΔ αιθούσης καθώς το ¼ του συνολικού εμβαδού του είναι μπαζωμένο,
αφήνοντας ελεύθερο προς χρήση έναν χώρο με κάτοψη σε μορφή L.
Η πρόσβαση στο κτίριο γίνεται μέσω τριών θυρών ομοίων διαστάσεων (2,8 Χ 1,2 μ.
περίπου),που διαμορφώνονται στην ΝΔ όψη του, δύο εκ των οποίων διαθέτουν εξωτερική
λίθινη κλίμακα. Το υπόγειο διαθέτει ανεξάρτητη είσοδο, που διαμορφώνεται επίσης στην
ΝΔ όψη του κτιρίου. Εκτός των παραπάνω ανοιγμάτων στην ΝΔ όψη υπάρχουν έξι
συνολικά παράθυρα ομοίων διαστάσεων (1,8 Χ 0,8 μ. περίπου έκαστο), που
εναλλάσσονται ρυθμικά με τις εισόδους του κτιρίου. Η ΝΑ και ΒΔ όψη διαθέτουν ένα

Σελίδα |9
μόνον παράθυρο στον όροφο, όμοιας μορφής και διαστάσεων με αυτά της ΝΔ όψεως. Το
παράθυρο μάλιστα της ΝΑ όψεως είναι το μοναδικό στο οποίο σώζεται η σιδεριά,
μολονότι οι οπές στις παραστάδες των παραθύρων και των λοιπόν όψεων που ήδη έχουν

Εικ.8 Κύρια όψη του κτιρίου του Αρρεναγωγείου. Σχέδιο αποτύπωσης.

περιγραφεί μαρτυρούν την ύπαρξη σιδεριών και στα υπόλοιπα παράθυρα. Στην ΒΔ όψη
υπάρχει και ένα δεύτερο παράθυρο για το υπόγειο, του οποίου η μορφή (αναλογίες και
έλλειψη παραστάδων) και η κατασκευή (τσιμεντένιο πρέκι) μαρτυρούν ότι πρόκειται για
πολύ νεότερη προσθήκη. Νεότερες προσθήκες φαίνεται να είναι και τα τρία επιμήκη
παράθυρα της ΒΑ όψεως. Αρχικά στην όψη αυτή υπήρχε πιθανότατα ένα μοναδικό
άνοιγμα που αργότερα κλείστηκε, την παρουσία του οποίου μαρτυρά το ξύλινο πρέκι που
έχει παραμείνει στο ΝΑ άκρο της όψεως.
Η κατασκευή των εξωτερικών τοίχων της ΝΔ και
της ΝΑ όψεως παρουσιάζει μορφολογικό
ενδιαφέρον. Οι παραπάνω τοίχοι παρουσιάζουν

Εικ.9 Το κτίριο του παλαιού σχολείου στο Χουμεριάκο.
Εικ.10 Το παλαιό διδακτήριο του Δημοτικού Σχολείου Βουλισμένης.

ένταση (κλίση ως προς την κατακόρυφη), που ξεκινά από το ύψος της ποδιάς των
παραθύρων και κλιμακώνεται σταδιακά μέχρι να φτάσουν το έδαφος. Το στοιχείο αυτό
ανασύρει θύμες φρουριακών μορφών και σε συνδυασμό με το λαξευτό κορδόνι στο
σημείο αλλαγής της κλίσης των τοίχων αποτελούν αναφορά σε ενετικά κτίσματα. Το
μορφολογικό αυτό γνώρισμα μπορεί να ενταχθεί στα τυπολογικά στοιχεία των σχολικών
κτιρίων της περιοχής, αφού απαντάται σε σχολικά κτίσματα και άλλων οικισμών του

Σ ε λ ί δ α | 10
Μεραμπέλλου. Τέτοια παραδείγματα αποτελούν το παλαιό διδακτήριο του Δημοτικού
Σχολείου Βουλισμένης και το παλαιό σχολείο του Χουμεριάκου.

Εικ.11 Πλάγια ΒΔ όψη του κτιρίου του Αρρεναγωγείου. Έμπροσθεν το τμήμα της αυλής που
χρησιμοποιείται σήμερα κατά κύριο λόγο ως χώρος στάθμευσης. Αριστερά διακρίνεται το τμήμα της
αυλής στα νώτα του κτιρίου με το κτίσμα των αποχωρητηρίων.

Ο περιαύλιος χώρος είναι ελευθέρα διαμορφωμένος. Το δάπεδο είναι από
πατημένο χώμα και παρτέρια λουλουδιών διαμορφώνονται κατά μήκος της κύριας όψης
του κτιρίου και σε επαφή με τον περιμετρικό τοίχο της αυλής απέναντι της. Το ΒΔ τμήμα
της χρησιμοποιείται σήμερα κατά κύριο λόγο ως χώρος στάθμευσης για το ψηλότερο
τμήμα του χωριού. Στο χώρο της αυλής στα νώτα του κτιρίου (ΒΑ τμήμα), διαστάσεων 4,5
Χ 22 μ. περίπου, υπάρχει μικρό τούβλινο κτίσμα, που αποτελεί ασφαλώς νεότερη
κατασκευή, διαστάσεων 2,95 X 1,90 μ., το οποίο λειτουργούσε ως αποχωρητήριο. Το χώρο
ορίζει στα ΝΔ το κτίριο του Αρρεναγωγείου και στα ΒΑ υψηλός αναλημματικός τοίχος, ο
οποίος δίνει μορφή σε δρόμο του οικισμού που ευρίσκεται σε στάθμη 4 μ. περίπου
ψηλότερα.

Σ ε λ ί δ α | 11

Ιστορική αναδρομή. Το κτίριο του Αρρεναγωγείου από την περίοδο ίδρυσης του έως
σήμερα.
Η ακριβής μορφή του κτίριο του Αρρεναγωγείου κατά την ίδρυση του δεν μας
είναι σήμερα απόλυτα σαφής. Η παλαιότερη σωζόμενη εικονιστική μαρτυρία είναι μία
καρτποστάλ του 1902. Σε αυτήν εμφανίζεται σε πρώτο πλάνο η κρήνη, που βρίσκεται στην
πλατεία “Πλάτανος”, ενώ στο βάθος διακρίνεται το κτίσμα του Αρρεναγωγείου. Η
φωτογραφία αυτή μαρτυρά ότι το κτίσμα ήταν αρχικά μικρότερων διαστάσεων, καθώς

Εικ.12 Άποψη της κρήνης του Βραχασίου σε επιστολικό δελτάριο των αρχών του 1902.Στο βάθος
διακρίνεται το κτίσμα του Αρρεναγωγείου. Δημιουργός Νικόλαος Αλικιώτης

αποτελούνταν μόνον από τον όγκο που ορίζεται από τη σημερινή αίθουσα μεγαλύτερων
διαστάσεων. Επίσης, στεγαζόταν με δώμα και στην ΝΔ κεντρική όψη του υπήρχαν πέντε
παράθυρα. Η έλλειψη εισόδου σε αυτήν την όψη μας οδηγεί στο συμπέρασμα πως η
είσοδος στο κτίσμα γινόταν αρχικά από θύρα που διαμορφωνόταν πιθανότατα στην ΒΔ
όψη του. Προφανώς, η διάνοιξη κεντρικής εισόδου και η μετατροπή του ενός παραθύρου
σε θύρα κεντρικής εισόδου στην ΝΔ κεντρική όψη του κτιρίου πραγματοποιήθηκαν σε
μεταγενέστερη φάση αναδιάρθρωσής του.
Την άποψη πως αρχικά το κτίσμα του Αρρεναγωγείου υπήρξε μικρότερων
διαστάσεων ενισχύει το γεγονός ότι ο μεσότοιχος μεταξύ των δύο σημερινών αιθουσών
του είναι λίθινος, αντίστοιχου πλάτους και μορφολογίας με τους εξωτερικούς τοίχους.
Επιπλέον, χαρακτηριστική είναι η ένταση στο χαμηλότερο τμήμα των εξωτερικών τοίχων,
καθώς και η λίθινη κορδέλα στο ύψος της ποδιάς των παραθύρων, μορφές που
συναντούμε και στη ΒΔ “εξωτερική” όψη των τμημάτων του μεσότοιχου.

Σ ε λ ί δ α | 12

Εικ.13 Γραφική απεικόνιση της μορφής του κτιρίου του Αρρεναγωγείου κατά την Α΄ φάση κατασκευής
του. ΒΔ και ΝΔ όψη.

Με την άποψη ότι το κτίριο του Αρρεναγωγείου κατασκευάστηκε σε περισσότερες
φάσεις συμφωνεί μελέτη ανακατασκευής που εκπονήθηκε το198517, χωρίς ωστόσο να
εφαρμοστεί. Η παραπάνω μελέτη, η οποία στηρίζεται σε μαρτυρίες των ηλικιωμένων
κατοίκων του χωριού και στη φωτογραφία του 1902, περιγράφει την πρώτη φάση του
κτίσματος ως ακολουθεί: το κτίσμα αποτελείται μόνον από το ΝΑ μεγαλύτερο σε μέγεθος
όγκο, στεγάζεται με δώμα, διαθέτει πέτρινη, εξωτερική κλίμακα διακοσμημένη με
ψηφιδωτό, ενώ τα πρέκια στα παράθυρα είναι ξύλινα και στους τοίχους υπάρχουν
ξυλοδεσιές. Σύμφωνα με την μελέτη αυτή όμως τα ανοίγματα του κτιρίου κατά την Α΄φάση
του περιορίζονταν στις ΝΔ και ΝΑ18 πλευρές του.
Το κτίριο ανακαινίστηκε το 1912, όπως μαρτυρά η λίθινη επιγραφή άνωθεν της
κεντρικής θύρας της ΝΔ όψης του κτιρίου.Σε αυτήν την φάση κατασκευής του, θα πρέπει,

Εικ.14 Η λίθινη επιγραφή πάνω από την μεσαία θύρα την ΝΔ όψης του Αρρεναγωγείου

17

Ανάδοχοι μελετητές:
Αρχιτεκτονική Μελέτη: Πόπη Δατσέρη (Αρχιτέκτων Μηχανικός, έδρα Σητεία)
Στατική Μελέτη: Γιάννης Δαμιανάκης (Πολιτικός Μηχανικός, έδρα Νεάπολη)
18
Δεν γίνεται σαφές στην μελέτη αυτή από ποια όψη του κτιρίου πραγματοποιούνταν η πρόσβαση
σε αυτό κατά την προ 1902 φάση κατασκευής του. Στην φωτογραφία δεν εμφανίζεται να υπάρχει
είσοδος στην ΝΔ πλευρά του, ενώ η στάθμη του εδάφους που βρίσκεται εξωτερικά κατά περίπου
0,8 μ. ψηλότερα στην θέση του σημερινού παραθύρου από το εσωτερικό δάπεδο του, καθιστά την
πρόσβαση από το σημείο αυτό δύσκολη. Εξάλλου κατά κανόνα η πρόσβαση σε σχολικό κτίριο
πραγματοποιείται μέσω του περιαύλιου χώρου αυτού.

Σ ε λ ί δ α | 13
κατά πάσα πιθανότητα, να χρονολογηθεί η κατασκευή της ΒΔ αίθουσας με υπόγειο και η
αντικατάσταση του δώματος από ξύλινη, τετράριχτη κεραμοσκεπή. Τα ανοίγματα που
ανήκουν σε αυτήν την φάση κατασκευής, όπως φαίνεται και στην αποτύπωση του κτιρίου,
έχουν λίθινα τοξωτά πρέκια στο εσωτερικό, ενώ εξωτερικά χρησιμοποιείται η ίδια
μορφολογική γλώσσα με την προϋπάρχουσα κατασκευή και τα ανοίγματα πλαισιώνονται

Εικ.15 Γραφική απεικόνιση της μορφής του κτιρίου του Αρρεναγωγείου κατά την Β΄ φάση κατασκευής
του. Κύρια ΒΔ όψη.

από λίθινες παραστάδες και πρέκια. Σύμφωνα μάλιστα με την μελέτη του 1985, οι
λαξευτές πέτρες του κτιρίου μεταφέρθηκαν από το νταμάρι του Καλαρείτη και λαξεύτηκαν
από ντόπιους μαστόρους, το δάπεδο στο ισόγειο ήταν ξύλινο με σανίδες καρφωμένες σε
μικρούς πήχεις τοποθετημένους απευθείας πάνω στο φυσικό έδαφος, η στέγη είχε ξύλινα
ζευκτά ανά περίπου 2 μ. και καλύπτονταν από κεραμίδια γαλλικού τύπου, τα οποία
τοποθετούνταν απευθείας πάνω στις τεγίδες, ενώ σανίδωμα στην οροφή του κτιρίου
κάλυπτε τα ζευκτά από κάτω.
Ένα επιπρόσθετο ιστορικό στοιχείο αναφορικά με την ιστορία της κατασκευής του
κτιρίου του Αρρεναγωγείου, αποτελεί η γραφική αποτύπωση σε μορφή σχεδιαγράμματος
που χρονολογείται το 1927. Σε αυτήν, το κτίριο εμφανίζεται με στέγη και εξωτερική
κλίμακα και στην ΝΑ όψη της κεντρικής εισόδου, στοιχείο το οποίο σήμερα εκλείπει.
Εσωτερικά, η ΝΑ επιμήκης αίθουσα χωρίζεται σε δυο μικρότερες μέσω ξύλινου κινητού
διαφράγματος, όπως αναγράφεται στο σχέδιο. Το σχέδιο του 1927 δεν εμφανίζει κανένα
άνοιγμα ή θύρα εισόδου στις όψεις που να οδηγεί στο υπόγειο. Επιπλέον, δεν
αποτυπώνεται καμία εσωτερική κλίμακα στην κάτοψη που να δίνει πρόσβαση στο
υπόγειο. Τα παραπάνω μας οδηγούν στο συμπέρασμα ότι έως τότε το κτίριο δεν διέθετε
υπόγειο χώρο. Βεβαίως, είναι επίσης πιθανό να έχουν παραλειφθεί ορισμένα στοιχεία που
κρίθηκαν δευτερευούσης σημασίας εξαιτίας του σχεδιαγραμματικού χαρακτήρα της
αποτύπωσης.
Το κτίριο υπέστη επίσης μετατροπές στους νεότερους χρόνους. Αυτό μαρτυρά η
χρήση τσιμέντου σε ορισμένα σημεία του, καθώς και οι αναλογίες ορισμένων εκ των
ανοιγμάτων του. Πιο συγκεκριμένα, τα πρέκια στα παράθυρα που έχουν διανοιχτεί στην
ΒΑ του όψη, αλλά και αυτό του υπογείου στην ΒΔ, είναι από σκυρόδεμα. Επίσης, το πρέκι
της εισόδου στο υπόγειο, καθώς και αυτό του μεγάλου ανοίγματος στον μεσότοιχο μεταξύ

Σ ε λ ί δ α | 14

Εικ.16 Γραφική αποτύπωση του Αρρεναγωγείου Βραχασίου σε μορφή σχεδιαγράμματος που
χρονολογείται το 1927. Κύρια ΒΔ όψη, πλάγια ΝΔ όψη και κάτοψη ισογείου.

των δύο αιθουσών, είναι από σκυρόδεμα. Μεταξύ των προαναφερθέντων ανοιγμάτων, το
μόνο που θα μπορούσε να στηριχτεί με τις παραδοσιακές κατασκευαστικές μεθόδους
είναι η είσοδος του υπογείου. Σε αυτήν την περίπτωση, θα μπορούσε να υποστηριχτεί ότι
η χρήση τσιμέντου στόχευε στη λύση προβλημάτων αστοχίας της αρχικής κατασκευής.
Ακόμη, για την διευκόλυνση της στήριξης του μεσοπατώματος μεταξύ ΒΔ αίθουσας και
υπογείου έχει κατασκευαστεί εγκάρσια στις ξύλινες δοκούς στήριξης του μεσοπατώματος
δοκός από οπλισμένο σκυρόδεμα. Τέλος, η αρχιτεκτονική προεξοχή που πλαισίωνε την

Σ ε λ ί δ α | 15
στέγη του κτιρίου λειτουργώντας ως υδρορροή για την απορροή των όμβριων υδάτων
αποτελεί νεότερη κατασκευή.
Η χρήση του κτιρίου
Συμφώνα με της μαρτυρίες και τη μελέτη του 1985, το κτίριο χρησιμοποιήθηκε
έως το 1940 ως σχολείο. Κατά την διάρκεια της Κατοχής, από το 1940 έως το 1944,
χρησιμοποιήθηκε από τους κατακτητές ως αίθουσα εκδηλώσεων και το υπόγειο του ως
κρατητήριο. Μετά το ΄44 το χρησιμοποίησε το Ε.Α.Μ. ως αίθουσα εκδηλώσεων του
χωριού. Το κτίριο συνέχισε να χρησιμοποιείται περίπου έως το 1970. Στην εποχή του
υπήρξε ένα από τα μεγαλύτερα κτίσματα του οικισμού και αρκετές εκδηλώσεις έλαβαν
χώρα τόσο στο εσωτερικό του, όσο και στον περιαύλιο χώρο του. Σήμερα, το κτίριο δεν
χρησιμοποιείται και είναι ερειπωμένο.

Εικ.17 Το κτίριο του Αρρεναγωγείου σήμερα. Εσωτερική άποψη της ΒΔ αίθουσάς του.

Σ ε λ ί δ α | 16

Σ ε λ ί δ α | 17

Η ΠΡΟΤΑΣΗ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ – ΕΠΑΝΑΧΡΗΣΗΣ ΤΟΥ ΑΡΡΕΝΑΓΩΓΕΙΟΥ
Λεπτομερής περιγραφή της πρότασης αποκατάστασης του κτιρίου του Αρρεναγωγείου.
Στην παρούσα πρόταση αποκατάστασης- επανάχρησης του κτιρίου του δημοτικού
σχολείου Βραχασίου για τις ανάγκες στέγασης του εργαστηρίου της Βελγικής Σχολής
Αθηνών, ως κύριοι στόχοι τέθηκαν η εφαρμογή παρεμβάσεων μικρής κλίμακας, ώστε να
διατηρηθεί κατά το δυνατό στο ακέραιο ο χαρακτήρας και τα μορφολογικά στοιχεία του
κτιρίου. Οι σημαντικότερες επεμβάσεις που επιδέχεται το κτίριο είναι η μέριμνα για την
στέγασή του, η διαμόρφωση των δαπέδων στο εσωτερικό του, καθώς και η αντικατάσταση
του μεσοπατώματος μεταξύ υπογείου και ορόφου, η φροντίδα για τη δημιουργία δικτύου
εγκαταστάσεων, η κατασκευή και τοποθέτηση νέων κουφωμάτων για τα ανοίγματα του,
νέων σιδεριών για τα παράθυρα και βεβαίως η διεξαγωγή των απαραίτητων διαδικασιών
για την αποκατάσταση της παρούσας τοιχοποιίας.

Εικ.18 Πρόταση αποκατάστασης- επανάχρησης του Αρρεναγωγείου Βραχασίου. Τρισδιάστατη
αναπαράσταση.

Εξωτερικά, προτείνεται το κτίσμα να παραμείνει σοβατισμένο με εξαίρεση τα
λαξευτά στοιχεία των όψεων του, δηλαδή, πιο συγκεκριμένα, το λίθινο κορδόνι και οι
παραστάδες των παραθύρων. Στην όπισθεν ΒΑ πλευρά του προτείνεται η σφράγιση του
ενός παραθύρου και η διάνοιξη ξανά της θύρας που προϋπήρχε στο σημείο αυτό, ώστε να
επιτραπεί η άμεση επικοινωνία του εσωτερικού του με τον πίσω περιαύλιο χώρο. Η
στέγαση προτείνεται να γίνει με δώμα, όπως άλλωστε και στην αρχική φάση του, το οποίο
μάλιστα είναι βατό, ώστε να μπορεί να χρησιμοποιείται ως χώρος αποστράγγισης μετά τον
καθαρισμό των ευρημάτων των ανασκαφών. Ένας χαμηλός τοίχος που χρησιμεύει ως
στηθαίο και στον οποίο στηρίζεται ελαφριάς κατασκευής μεταλλικό κιγκλίδωμα ορίζει τον
προς χρήση χώρο του δώματος. Το σύνολο τοποθετείτε σε εσοχή από εξωτερική παρειά
των περιμετρικών τοίχων του κτιρίου, ώστε να μην επηρεάζεται αισθητικά ο χαρακτήρας

Σ ε λ ί δ α | 18

Εικ.19 Πρόταση αποκατάστασης- επανάχρησης του Αρρεναγωγείου Βραχασίου. Τρισδιάστατη
αναπαράσταση, κύρια όψη.

των κεντρικών όψεων του. Για την πρόσβαση στο δώμα σχεδιάζεται η κατασκευή κλίμακας
στον πίσω ΒΑ χώρο της αυλής του Αρρεναγωγείου. Τα νέα κουφώματα προτείνεται να
είναι ξύλινα και απλά σε μορφή και κατασκευή, όπως ήταν παραδοσιακά κατασκευασμένα
και οι εξώθυρες να διαθέτουν πανωπόρτι19.
Στο εσωτερικό οι τοίχοι θα είναι επίσης σοβατισμένοι με εξαίρεση τα ξύλινα
πρέκια των ανοιγμάτων, όπου αυτά υπάρχουν. Δάπεδο και οροφή θα καλύπτονται με
ξύλινο σανίδωμα με εμφανείς τις επίσης ξύλινες δοκούς στήριξης του δώματος στην
οροφή. Οι εγκαταστάσεις ρεύματος και θέρμανσης θα εγκατασταθούν ενδοδαπέδια με
μέριμνα για την δημιουργία σταθμών παροχής ρεύματος σε στρατηγικά τοποθετημένα

Εικ.20 Πρόταση αποκατάστασης- επανάχρησης του Αρρεναγωγείου Βραχασίου. Κάτοψη ισογείου και
περιβάλλοντος χώρου.

19

Πανωπόρτι ονομάζεται τοπάνω μέρος της εξώπορτας του σπιτιού, που έχει την δυνατότητα να
ανοίγει ανεξάρτητα από το κάτω. Αποτελεί μορφολογικό χαρακτηριστικό των παραδοσιακών
κατοικιών του Μεραμπέλλου.

Σ ε λ ί δ α | 19
σημεία εντός του κτιρίου. Στη βόρεια γωνία της ΝΑ αίθουσας θα κτιστεί πάγκος με νιπτήρα
και παροχή ύδατος. Αυτό θα αποτελέσει και το μοναδικό σταθερό νέο στοιχείο στον
εσωτερικό χώρο. Οι υπόλοιπες ανάγκες των γραφείων θα καλύπτονται με επίπλωση
ελαφριάς κατασκευής, η οποία θα είναι πτυσσόμενη και θα μπορεί να αποθηκευτεί σε
χώρο μικρών διαστάσεων που θα διαθέτει πολυάριθμα ερμάρια. Με τον τρόπο αυτό
επιδιώκεται η δυνατότητα πολλαπλών χρήσεων της ΝΑ αίθουσας, πιο συγκεκριμένα η
δυνατότητα εναλλαγής της από αίθουσα γραφείων σε μικρό χώρο διαλέξεων, κάτι που
απαιτεί την εύκολη και γρήγορη αναδιάρθρωση του όταν η περίσταση το καθιστά
αναγκαίο. Παράλληλα, το άνοιγμα μεταξύ των δύο αιθουσών δεν θα σφραγιστεί με τοίχο,
παρά την ανάγκη δημιουργίας δύο ξεχωριστών χώρων γραφείων, αλλά με διπλή σειρά
ερμαρίων, εξοικονομώντας σημαντικά χώρο προς αποθήκευση και δίνοντας την
δυνατότητα γρήγορης και οικονομικής ανατροπής του διαχωρισμού των δύο αιθουσών σε
μία ενιαία. Στο ταβάνι θα τοποθετηθούν ανεμιστήρες οροφής για τον κλιματισμό του
χώρου κατά την διάρκεια των θερινών μηνών.

Εικ.21 Πρόταση αποκατάστασης- επανάχρησης του Αρρεναγωγείου Βραχασίου. Τρισδιάστατη
αναπαράσταση, πανοραμική άποψη.

Ήπιας κλίμακας είναι και οι παρεμβάσεις που προτείνονται για το μεγαλύτερο
τμήμα του περιαύλιου χώρου. Κυριότερο κριτήριο στον σχεδιασμό τους υπήρξε η
διαμόρφωση των υψομέτρων του εδάφους και οι μεγάλης κλίμακας δαπεδοστρώσεις. Οι
επεμβάσεις αυτές αφορούν κυρίως το ΝΔ και ΒΔ τμήμα της αυλής. Πιο συγκεκριμένα, το
ΒΔ και μεγαλύτερο σε εμβαδόν τμήμα θα διατηρηθεί σε ένα ενιαίο ύψος, θα αφεθεί
ακάλυπτο ως χώρος ώστε να μπορεί να φιλοξενήσει μικρής κλίμακας εκδηλώσεις και θα
δαπεδοστρωθεί. Παράλληλα το υψόμετρο του μπροστινού ΒΔ στο μεγαλύτερο μέρος του
θα τοποθετηθεί χαμηλότερα, ώστε να επιτευχθεί η εύκολη πρόσβαση στο υπόγειο του
κτηρίου. ΝΑ το επίπεδο του τελευταίου θα υπερυψωθεί εκ νέου ώστε να ισοσταθμίζεται
με αυτό του δρόμου στην ΝΑ είσοδο της αυλής, καθώς και να επιτυγχάνεται η πρόσβαση
στην ΝΑ είσοδο του Αρρεναγωγείου, στην οποία δεν έχει διασωθεί εξωτερική κλίμακα.

Σ ε λ ί δ α | 20
Η εναλλαγή υψομέτρων μεταξύ των επιπέδων θα γεφυρώνεται και στις δύο περιπτώσεις
τόσο με κλίμακα όσο και με ράμπα ήπιας κλίσης με σκοπό, για άλλη μια φορά, τη
διευκόλυνση της πρόσβασης στο υπόγειο, το οποίο προορίζεται να λειτουργήσει ως χώρος
αποθήκευσης των ανασκαφικών ευρημάτων.

Εικ.22 Πρόταση αποκατάστασης- επανάχρησης του Αρρεναγωγείου Βραχασίου. Τρισδιάστατη
αναπαράσταση, πλάγια ΒΔ όψη.

Στην παρούσα πρόταση δόθηκε ιδιαίτερη μέριμνα στη διαμόρφωση του πίσω ΒΑ
τμήματος της αυλής, η οποία προορίζεται να λειτουργήσει ως ανοιχτό εργαστήριο της
Σχολής. Χάρη στην προτεινόμενη χωροθέτηση ενός νέου κτίσματος που θα φιλοξενεί τον
χώρο των αποχωρητηρίων στα ΒΑ του τμήματος αυτού, ο χώρος απομονώνεται οπτικά και
λειτουργικά από τον υπόλοιπο περιαύλιο χώρο επιτρέποντας να του δοθεί ξεχωριστή
χρήση. Σε αυτόν θα κατασκευαστούν περιμετρικά κτιστοί πάγκοι εργασίας για την
αποστράγγιση, διαλογή και αρχειοθέτηση των ευρημάτων των ανασκαφών, χωρίς να

Εικ.23 Πρόταση αποκατάστασης- επανάχρησης του Αρρεναγωγείου Βραχασίου. Τρισδιάστατη
αναπαράσταση, πίσω ΒΑ τμήματος της αυλής.

Σ ε λ ί δ α | 21
παραλειφθεί η πρόβλεψη γουρνών και παροχής ύδατος σε ένα τμήμα τους για τον
καθαρισμό των ευρημάτων. Στον ίδιο χώρο θα κατασκευαστεί κλίμακα, που θα οδηγεί στο
δώμα του κτίσματος, όπως έχει ήδη αναφερθεί και της οποίας το σχήμα θα ακολουθεί το
λίθινο εξωτερικό περιμετρικό τοίχο της αυλής. Ο διαμορφωμένος χώρος θα σκιάζεται
μέσω πέργκολας, που θα τον καλύπτει σχεδόν εξ ολοκλήρου. Μια μεταλλική θύρα θα
τοποθετηθεί στο πέρασμα που διαμορφώνεται μεταξύ του κτιρίου των αποχωρητηρίων
και του κτίσματος του Αρρεναγωγείου για την ασφάλιση των ευρημάτων τις ώρες που ο
χώρος δεν θα βρίσκεται σε λειτουργία. Αντιθέτως η πρόσβαση στα αποχωρητήρια θα
παραμένει ανοιχτή, ώστε αυτά να είναι προσβάσιμα ακόμη και όταν ο χώρος των ανοικτών
εργαστηρίων δεν λειτουργεί, κατά την διάρκεια σεμιναρίων, εκδηλώσεων κλπ. Τέλος, προς
την κατεύθυνση επίτευξης μεγαλύτερης ασφάλειας των ανοικτών χώρων εργασίας,
προτείνεται παράλληλα η τοποθέτηση μεταλλικής σιδεριάς προστασίας στο ΒΑ τμήμα του
περιμετρικού τοίχου της αυλής.
Εν κατακλείδι, ας σημειωθεί πως η ανακαίνιση και επανάχρηση του κτίσματος του
Αρρεναγωγείου στο Βραχάσι αναμένετε να αναβαθμίσει συνολικά την περιοχή του
οικισμού στον οποίο βρίσκεται και στην οποία υπάρχουν σήμερα αρκετά
εγκαταλελειμμένα κτίσματα προσφέροντας κίνητρο για το συνολικό εξωραϊσμό του
οικισμού και δίνοντας νέα πνοή στο χωριό.

Σ ε λ ί δ α | 22

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΡΓΑΣΙΩΝ
Το πρώτο βήμα του σχέδιο ανάπλασης του κτιρίου του Αρρεναγωγείου Βραχασίου
είναι η κατάθεση της Αρχιτεκτονικής Μελέτης στην 7η Εφορεία Νεότερων Μνημείων του
Υπουργείου Παιδείας, Θρησκευμάτων και Πολιτισμού προς έγκριση των προτεινόμενων
παρεμβάσεων στο κτίσμα και τον περιβάλλοντα χώρο του. Σε μια δεύτερη φάση, θα
συνταχθεί και θα κατατεθεί προς έγκριση στην Υπηρεσία Δόμησης του δήμου Αγίου
Νικολάου πλήρης φάκελος Μελέτης Εφαρμογής, ο οποίος θα συμπεριλαμβάνει την
αρχιτεκτονική, στατική και ηλεκτρομηχανολογική μελέτη του κτιρίου. Η άδεια που θα
χορηγηθεί από την αρμόδια υπηρεσία, θα σημάνει την έναρξη των εργασιών
αποκατάστασης.
Εκτίμηση του κόστους των εργασιών
Στον πίνακα που ακολουθεί γίνεται μια προσπάθεια εκτίμησης του κόστους εφαρμογής
του προγράμματος ανάπλασης του κτιρίου του Αρρεναγωγείου στο Βραχάσι
Α
1
2
3
4

ΟΙΚΟΔΟΜΙΚΑ
.
20
ΚΤΙΡΙΟΔΟΜΙΚΑ 160.000,00€
21
ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΕΙΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΧΩΡΟΥ 20.000,00€
ΗΛΕΚΤΡΟΜΗΧΑΝΟΛΟΓΙΚΑ18.000,00€
ΥΔΡΑΥΛΙΚΑ12.000,00€
22

ΕΞΟΠΛΙΣΜΟΣ – ΕΠΙΠΛΩΣΗ 40.000,00€

Β
Γ
Δ

20

ΣΥΝΟΛΟ250.000,00€
ΑΠΡΟΒΛΕΠΤΑ 8%20.000,00€
ΣΥΝΟΛΟ ΟΙΚΟΔΩΜΙΚΩΝ270.000,00€.
ΙΚΑ24.000,00€.
ΕΞΟΔΑ ΑΔΕΙΑΣ, ΜΕΛΕΤΕΣ + ΦΟΡΟΙ35.000,00€.
ΣΥΝΟΛΟ329.000,00€.

Σε αυτήν την κατηγορία προβλέπονται αναλυτικότερα οι παρακάτω εργασίες: αποκατάσταση της
υφιστάμενης τοιχοποιίας (αρμολογήματα, τοπικές ενισχύσεις, επίχριση με ειδικά κονιάματα),περί-δεση
υφιστάμενης τοιχοποιίας στην θεμελίωση και στην απόληξη της, στέγαση και μόνωση του κτιρίου,
διαμόρφωση του δώματος, κατασκευή του κτίσματος των αποχωρητηρίων, σφράγισμα ή διάνοιξη
παραθύρων και θυρών όπου αυτό προβλέπεται, κατασκευή και τοποθέτηση νέων κουφωμάτων και
σιδεριών στα παράθυρα, αποκατάσταση και συντήρηση των ξύλινων πρεκιών των ανοιγμάτων όπου
αυτά υπάρχουν, κατασκευή μεσοπατώματος μεταξύ υπογείου και ορόφου, κατασκευή νέου δαπέδου
στο εσωτερικό του κτιρίου, αφαίρεση του μπαζωμένου τμήματος του υπογείου και διαμόρφωση του
βράχου που πιθανότατα βρίσκεται στο σημείο αυτό καθώς και η κατασκευή των σταθερών στοιχείων
(πάγκοι εργασίας και γούρνες καθαρισμού των ευρημάτων της ανασκαφής) εντός του κτιρίου, αλλά και
στον χώρο της πίσω αυλής. Επιπλέον περιλαμβάνονται η κατασκευή της κλίμακας που οδηγεί στο
δώμα και η κατασκευή πέργκολας στον χώρο της πίσω αυλής.
21
Σε αυτήν την κατηγορία προβλέπονται αναλυτικότερα οι παρακάτω εργασίες: διαμόρφωση του
εδάφους, δαπεδοστρώσεις, κατασκευή κλιμάκων και ραμπών πρόσβασης στους ανοιχτούς χώρους της
αυλής του κτιρίου. Επιπλέον περιλαμβάνονται η κατασκευή και τοποθέτηση περίφραξης όπου αυτή
προβλέπεται, η αποκατάσταση της τοιχοποιίας των τοιχίων που ορίζουν την αυλή, φύτευση των
παρτεριών και εγκατάσταση σωμάτων φωτισμού στον περιαύλιο χώρο.
22
Σε αυτήν την κατηγορία περιλαμβάνονται αναλυτικότερα: κατασκευή ερμαρίων, γραφείων, πάγκων
εργασίας και ειδικών κατασκευών (η επίπλωση των χώρων εργασίας επιθυμητό είναι να γίνει κατά
κύριο λόγο από πτυσσόμενες και με δυνατότητα πολλαπλής χρήσης κατασκευές, ώστε να επιτευχθεί η
καλύτερη δυνατή εκμετάλλευση του χώρου), αγορά και τοποθέτηση ανεμιστήρων οροφής, κλιματισμός
του χώρου, εξοπλισμός μικρής κουζίνας,

Σ ε λ ί δ α | 23

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΕΝΙΣΧΥΣΗΣ
Όλες οι δωρεές άνω των 40€ προς την Βελγική Σχολή Αθηνών ή προς το Έργο
Αρχαιολογικής Ανασκαφής στο Σίσι που προέρχονται από το Βέλγιο τυχαίνουν φορολογικής έκπτωσης και στο τέλος κάθε φορολογικού έτους θα αποστέλλεται βεβαίωση
δωρεάς από το Πανεπιστήμιο της Λουβαίν (Λουβαίν-λα-Νεβ - UCL) σε κάθε δωρητή.
Για την κατάθεση των δωρεών τους, οι Βέλγοι φορολογούμενοι μπορούν
χρησιμοποιούν τον ακόλουθο τραπεζικό λογαριασμό:
271-0366366-29

(Fortis)

IBAN:

BE26.2710.3663.6629

BIC (Swift):

GEBABEBB6

Place de l’Université – B 1348 Louvain-la-Neuve (Belgium)
Αναφέροντας: ARKE 1351 Mécénat Arke–dighouse
Για δωρητές από τις ΗΠΑ, παρακαλώ αποστείλατε την επιταγή σας σε USD
κάνοντας χρήση της διευθύνσεως τουINSTAP (Institute for Aegean Prehistory, 3550
Market Street, Suite 100, Philadelphia, PA 19104, USA), υπ’ όψιν της Karen B.Vellucci,
Director of Grant Programs, συνοδευμένη από επιστολή που να αναφέρει πως πρόκειται
για δωρεά προς το Έργο Αρχαιολογικής Ανασκαφής στο Σίσι. Σε απάντηση θα παραλάβετε
επιστολή αποδοχής της δωρεάς, η οποία θα μπορεί να χρησιμοποιείται ως φορολογικό
αποδεικτικό στοιχείο.

Σ ε λ ί δ α | 24

Σ ε λ ί δ α | 25

ΠΑΡAΡΤΗΜΑ

ΣΧΕΔΙΑ ΑΠΟΤΥΠΩΣΗΣ – ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ

Σ ε λ ί δ α | 26

ΑΠΟΤΥΠΩΣΗ ΥΠΑΡΧΟΥΣΑΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΚΑΤΟΨΗ ΙΣΟΓΕΙΟΥ – ΠΕΡΙΒΑΛΛΩΝ ΧΩΡΟΣ

Σ ε λ ί δ α | 27

ΑΠΟΤΥΠΩΣΗ ΥΠΑΡΧΟΥΣΑΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΚΑΤΟΨΗ ΥΠΟΓΕΙΟΥ

Σ ε λ ί δ α | 28

ΑΠΟΤΥΠΩΣΗ ΥΠΑΡΧΟΥΣΑΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΝΔ ΟΨΗ

Σ ε λ ί δ α | 29

ΑΠΟΤΥΠΩΣΗ ΥΠΑΡΧΟΥΣΑΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΝΑ ΟΨΗ

ΑΠΟΤΥΠΩΣΗ ΥΠΑΡΧΟΥΣΑΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΒΔ ΟΨΗ

Σ ε λ ί δ α | 30

ΑΠΟΤΥΠΩΣΗ ΥΠΑΡΧΟΥΣΑΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΒΑ ΟΨΗ

Σ ε λ ί δ α | 31

ΑΠΟΤΥΠΩΣΗ ΥΠΑΡΧΟΥΣΑΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΤΟΜΗ Α-Α

Σ ε λ ί δ α | 32

ΑΠΟΤΥΠΩΣΗ ΥΠΑΡΧΟΥΣΑΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΤΟΜΗ Β-Β

Σ ε λ ί δ α | 33

ΑΠΟΤΥΠΩΣΗ ΥΠΑΡΧΟΥΣΑΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΤΟΜΗ Γ -Γ

ΑΠΟΤΥΠΩΣΗ ΥΠΑΡΧΟΥΣΑΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΤΟΜΗ Δ-Δ

Σ ε λ ί δ α | 34

ΠΡΟΤΑΣΗ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΚΑΤΟΨΗ ΔΩΜΑΤΟΣ – ΠΕΡΙΒΑΛΛΩΝ ΧΩΡΟΣ

Σ ε λ ί δ α | 35

ΠΡΟΤΑΣΗ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΚΑΤΟΨΗ ΙΣΟΓΕΙΟΥ – ΠΕΡΙΒΑΛΛΩΝ ΧΩΡΟΣ

Σ ε λ ί δ α | 36

ΠΡΟΤΑΣΗ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΚΑΤΟΨΗ ΥΠΟΓΕΙΟΥ

Σ ε λ ί δ α | 37

ΠΡΟΤΑΣΗ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΝΔ ΟΨΗ

Σ ε λ ί δ α | 38

ΠΡΟΤΑΣΗ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΒΔ ΟΨΗ

Σ ε λ ί δ α | 39

ΠΡΟΤΑΣΗ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΝΑ ΟΨΗ

Σ ε λ ί δ α | 40

ΠΡΟΤΑΣΗ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΒΑ ΟΨΗ

Σ ε λ ί δ α | 41

ΠΡΟΤΑΣΗ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΤΟΜΗ Α-Α

Σ ε λ ί δ α | 42

ΠΡΟΤΑΣΗ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΤΟΜΗ Β-Β

Σ ε λ ί δ α | 43

ΠΡΟΤΑΣΗ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΤΟΜΗ Γ -Γ

Σ ε λ ί δ α | 44

ΠΡΟΤΑΣΗ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΤΟΜΗ Δ-Δ