You are on page 1of 532

@ 2005 CODA/Apeldoorns Archief

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of


openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie,
microfilm of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande
schriftelijke toestemming van de uitgever.
Tenzij anders vermeld, komen de fotos uit de collectie
van het Apeldoorns Archief.
ISBN-nummer 90-807727-7-1

Foto omslag:
Kanaal Noord: beschoten huizen met kapotte tanks bij de Deventerbrug.
Foto: H. Stokhuyzen (Collectie CODA/Apeldoorns Archief).

APELDOORN IN DE TWEEDE WERELDOORLOG

EEN KRONIEK

Tweede, herziene druk

Samengesteld
door
Cor Tijink en Peter Rouwenhorst

CODA - Apeldoorns Archief 2005

Inhoud

Voorwoord bij de tweede druk

Inleiding

Kroniek

Bijlage 1: Afkortingen en begrippen

492

Bijlage 2: Conflict Nieuwe Apeldoornsche Courant met NSB

494

Bijlage 3: Incident Christelijke Hogere Burger School

497

Bijlage 4: Razzia Verslag van B. Zwerus van de treinreis naar Rees via Bocholt

508

Bijlage 5: Verslag van de gebeurtenissen op Paleis Het Loo

512

Voorwoord bij de tweede druk


In het voormalige Gemeentearchief Apeldoorn werden wij als vrijwilliger geattendeerd op het
oorlogsdagboek van R. Hardonk. Het laat vanaf mei 1943 heel beknopt zien hoe een in het centrum van het
toenmalige dorp Apeldoorn wonende burger de Tweede Wereldoorlog in het dagelijkse leven meemaakte.
Een geprinte versie lieten we lezen aan een paar Apeldoorners die de oorlog in deze gemeente ook zelf
hebben meegemaakt. Deze waren zo enthousiast dat we besloten om hier meer mee te doen en er
informatie aan toe te voegen. Tegelijkertijd werden we geattendeerd op het archief van N.S.B.burgemeester Pont. Mede onder verantwoordelijkheid van het archief hebben wij uit de beschikbare
documenten een selectie gemaakt. Een aantal documenten is als bijlagen opgenomen. Bij die selectie
hanteerden we als voornaamste criterium dat de gebeurtenissen betrekking moesten hebben op Apeldoorn.
Persoonsnamen in de kroniek zijn deels aangeduid met de beginletter van de achternaam, vooral als het
ging om diegenen die fout waren. Dit is gebeurd om eventuele nakomelingen niet nog eens te belasten met
het verleden. Het weglaten van alle namen zou echter te sterk afbreuk doen aan de belevingswaarde van
het historisch materiaal. De namen van slachtoffers en benadeelden zijn gehandhaafd. Wij verwachten voor
deze personen of hun nabestaanden geen problemen. Ok de namen van mensen in officile functies, zoals
de politiek en directies van publieke instanties, hebben we niet geanonimiseerd. Dit omdat deze tijdens de
oorlogsperiode, onder meer via de pers, al veelvuldig in de openbaarheid zijn gekomen.
De geselecteerde teksten voor de kroniek zijn aangepast aan de hedendaagse spelling en taalgebruik.
Daarbij is het specifieke karakter van de verschillende documenten zoveel mogelijk intact gelaten. De
adresgegevens zijn geput uit de Erica van 1942-1943 en kunnen dus afwijken van de huidige adressen. De
in de tekst verwerkte informatie is door ons niet op betrouwbaarheid onderzocht. Ook mogelijke verschillen
tussen de citaten hebben wij niet gecheckt of gecorrigeerd.
De kroniek is een chronologisch gerangschikte reeks van documenten. Vooral het dagboek van Van
Houtum fungeert daarbij als rode draad.
We hebben er geen aaneengesloten verhaal van gemaakt met toelichtingen op de tekst. Het materiaal moet
naar onze mening voor zich spreken. Wl attenderen we er op dat de verschillende gebeurtenissen vaak
maar van n kant zijn belicht. Ons hoofddoel met de kroniek is het voor een breed publiek toegankelijk
maken van een selectie van de in het archief aanwezige documenten over de oorlog.
Tot ongeveer halverwege het jaar 1943 gebeurde er in het Apeldoornse op oorlogsgebied betrekkelijk
weinig. Met uitzondering van de dagboeken van Van Houtum en van Bloem zijn er praktisch geen
documenten beschikbaar over die periode anders dan het politiearchief.
Tenslotte willen we de volgende mensen bedanken: Vincent Sleebe en Marc Tenten (archivarissen bij
CODA-Apeldoorns Archief) en Geo Niggendijker (vrijwilliger bij dezelfde instelling). W.M.Th.Bloem zijn we
erkentelijk voor de toestemming het dagboek van zijn vader te mogen verwerken in deze oorlogskroniek..
Bij de tweede druk zijn enige tekstkorrekties toegepast en is het dagboek van A.A.Bloem ingevoegd. Ook is
een verslag over het Paleis Het Loo van P.C.Wiessner en fotomateriaal als bijlage toegevoegd. De bijlage
over Rees is in verband met het verschijnen van het boek van A. Disberg over dat onderwerp gereduceerd
tot het treinverslag van de heer Zwerus.

Peter Rouwenhorst en Cor Tijink.

Apeldoorn, 1 maart 2005.

Inleiding
Hieronder volgt achtergrondinformatie over de personen, organisaties en instellingen, waarvan materiaal in
deze Kroniek is gebruikt. Tenzij anders aangegeven bevindt het gebruikte materiaal zich in het Apeldoorns
Archief. De tussen [ ] geplaatste tekst is door ons voor de duidelijkheid toegevoegd.
1. VAN HOUTUM. Het zeer uitgebreide Oorlogsdagboek van W. van Houtum (geboren 1921) bestaat uit
een verslag van de oorlogshandelingen wereldwijd. Hij heeft gedurende de hele oorlog als inwoner van
Ugchelen een indrukwekkend dagboek bijgehouden. Het is als manuscript in vier dikke banden gebonden.
Het bestaat uit een paar duizend bladzijden. Daaruit hebben wij alleen zijn opmerkingen over de
gebeurtenissen in de regio Apeldoorn gedistilleerd. Hij woonde in die tijd bij de papierfabriek van de familie
Van Houtum aan de Hoenderloseweg. De andere papierfabriek (de Brouwersmolen) stond aan de
toenmalige Brouwersmolenweg. Het dagboek verwijst vaak naar allerlei bonkaarten en ondergrondse
blaadjes. Ook deze zijn door hem praktisch compleet verzameld. Een uniek document dat gelukkig voor
onze gemeente behouden is gebleven. Wij zijn dan ook blij met de toestemming van de heer Van Houtum
voor het gebruik van zijn dagboeken voor deze publicatie.
2. HARDONK. Dagboek vanaf 1 mei 1943 van een inwoner van Apeldoorn. Hij woonde aan de Hoofdstraat
123, hoek Korenstraat - Deventerstraat. Zijn ouders hadden daar een manufacturenwinkel. Na de oorlog
was hij in dienst van de gemeente Apeldoorn als Stadsgeschiedschrijver. Het manuscript is in
ondergebracht in de documentatie (nr.596).
3. BLOEM. 'Van de Kar af gezien' is het in 1990 door de zoon W.M.Th.Bloem uitgegeven dagboek van
A.A.Bloem (1905-1976). Van oktober 1940 tot en met oktober 1945 heeft hij regelmatig aantekeningen
bijgehouden. Daarvoor putte hij uit diverse bronnen: wat hij met eigen ogen en oren zag en hoorde,
berichten uit kranten en radioberichten plus mondeling doorverteld nieuws wat uiteraard niet altijd viel na te
trekken. Dit laatste verklaart waarom veelvuldig de woorden Men zegt zijn gebruikt. Aan de schrijfstijl is zo
weinig mogelijk veranderd om de authenticiteit geen geweld aan te doen. Ter verduidelijking zijn enige
namen van een toelichting voorzien.
4. MOERMAN. Korte Kroniek van de laatste oorlogsdagen van J.D. Moerman [documentatie, nr. 517]. Hij
was gehuwd met Willemina Jacoba Sanders. Zij was huisarts. Zij woonden toen aan de Tutein
Noltheniuslaan 4.
5. LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Maandrapporten zoals aangetroffen in het archief aanwezige archief
van burgemeester Pont. Hij was tijdens de Tweede Wereldoorlog burgemeester van Apeldoorn.
6. POLITIE. Enkele dag- en maandrapporten, portiers- en majoorrapporten. De rapportage van de
commandant van de Apeldoornse politie bevindt zich in het archief van burgemeester Pont.
7. BRANDWEER. Na afloop van de oorlog geschreven verslag van Commandant Tiethof van de Vrijwillige
Brandweer in Apeldoorn. R. Tiethof woonde aan de Asselsestraat 16 en had een handel in bouwmaterialen.
8. BURGEMEESTER. Maandverslagen en brieven van de volgende burgemeesters:
- tot 10-06-1941 en vanaf 17-04-1945 jonkheer dr. C.G.C. QUARLES VAN UFFORD. Hij woonde aan de
Waldeck Pyrmontlaan 3;
- van 10 juli 1941 tot 10 juli 1942 mr. C. DEN BESTEN. Hij woonde aan het Willem de Zwijgerpark nr. 6
[naam in de oorlog van het Wilhelminapark] en
- van 17 december 1942 tot 17 april 1945 mr. D.F. PONT. De maandverslagen van burgemeester Pont zijn
meestal compilaties van verslagen van verschillende directeuren van gemeentelijke diensten.
9. ZIEKENHUIS. Verslag over het oorlogsjaar 1944 van de geneesheer-directeur van het rooms-katholieke
ziekenhuis in Apeldoorn, de chirurg; jhr. H.L. van Vierssen Trip. Hij woonde aan de Kerklaan nr. 43.
10. STERKEN. H. Sterken was kolonel bij het Eerste Legerkorps in Apeldoorn. Later was hij wethouder in
deze gemeente. Hij reconstrueerde de bevrijding van Apeldoorn met raadpleging van Canadese
oorlogsveteranen. Zie de 'collectie Sterken' in het archief.

11. SPOORWEGEN. Verslag over de periode 1940-1945 van een aantal spoorlijnen op de Veluwe. Het
verslag is na de oorlog op 17 mei 1946 opgemaakt door de hoofdbouwkundige van de Nederlandse
Spoorwegen C. van Donselaar.
12. KRANT. Het betreft hier de Nieuwe Apeldoornsche Courant (afgekort: NAC of krant).
13. BURGEMEESTER PONT. Omdat veel materiaal afkomstig is uit het eerder genoemde Pont-archief hier
wat meer informatie over deze NSB-burgemeester. Deze is gebaseerd op een tweetal artikelen in de
Nieuwe Apeldoornsche Courant van 30 december 1989 en van 4 mei 1990.
Pont kwam na ingrijpen van hogerhand in 1942 naar Apeldoorn. Al eerder was burgemeester Quarles van
Ufford door de nazi's uit zijn ambt gezet. Zijn opvolger was Den Besten. Hij bleek contacten te onderhouden
met een joodse relatie, toen een regelrecht schandaal. Hij werd dan ook afgezet. Wethouder Stempher
tekende voor het waarnemend burgemeesterschap. Eind 1942 moest hij plaats maken voor Pont.
Pont nam zijn intrek in Huize Wiesel aan de toenmalige Eikenhorstweg 10 in Wenum. Ondanks zijn
antisemitisme hielp Pont toch tot twee keer toe joodse kennissen. Tijdens zijn burgemeesterschap deden
zich twee grote incidenten voor. Op 5 september 1944 (Dolle Dinsdag) werd het gerucht verspreid dat de
geallieerden in aantocht waren; voor NSB-ers het moment om de benen te nemen. Ook in Apeldoorn gingen
drie wethouders op de loop. Pont bleef echter op zijn post. Kort daarna ontsloeg hij het trio.
Een paar maanden later volgde het tweede incident. Op 2 december 1944 vond in Apeldoorn voor de
tweede keer een grote razzia plaats. Pont had oog voor het wel en wee van het niet-joodse deel van de
burgerij en de in Duitsland te werk gestelde Apeldoorners. Hij kreeg lucht van een derde razzia. Toen was
ook voor deze NSB-er de maat vol. Hij schreef een brief naar de rijkscommissaris Seyss-Inquart met het
verzoek om hem van zijn post te ontheffen. Het kwam echter niet tot ontslag en Pont bleef tot april 1945
burgemeester van Apeldoorn. Na de bevrijding zou hij veroordeeld zijn tot een relatief korte straf van een
jaar. Het is onmiskenbaar dat deze burgemeester ondanks zijn inzet voor een deel van de Apeldoornse
gemeenschap toch aan de kant van de vijand had gestaan.

K R O N I E K
Jaren 1936-1939
BRANDWEER. In de zomer van 1936 kreeg de commandant van de Brandweer een uitnodiging van de
Burgemeester [Quarles van Ufford] voor een bespreking op het Gemeentehuis. Dit was bedoeld om tot
oprichting van een Luchtbeschermingsdienst te komen. Ieder Hoofd van Dienst kreeg daar de opdracht om
voor zijn dienst een schema op te stellen. Ook moest een begroting gemaakt worden voor beveiliging van
have en goed van de bevolking tegen luchtaanvallen en oorlogshandelingen. Wij ontvingen daar een
handleiding waarnaar wij te werk moesten gaan. Op een volgende vergadering had ik een plan klaar met
een kostenbegroting. De plannen werden besproken en wat bijgeschaafd wat niet te verwonderen was.
Geen van ons wist iets van luchtbescherming af. We vonden het eigenlijk allen een groot paskwil [iets
bespottelijks].
De Burgemeester deelde ons mee dat wij nu wel een begroting hadden gemaakt maar er mocht nog niets
worden aangeschaft. Dit mocht niet eerder gebeuren dan nadat de Mobilisatie was afgekondigd. Wij
moesten vrijwilligers zien te krijgen om al de uitgestippelde posten samen met onze vaste
brandweermensen te bezetten. Van de 300 vrijwilligers die wij nodig hadden kregen wij er voorlopig slechts
een 200. Deze mensen werden op verschillende avonden aan de brandweerkazerne opgeleid.
In de loop van de eerste drie jaren werden wij geleidelijk meer ingelicht over luchtbescherming. Hierdoor
veranderden onze voorschriften aanmerkelijk. Wij gingen het nut van een goede organisatie voor
brandbeveiliging tegen luchtaanvallen terdege inzien. Er werden dan ook lezingen op touw gezet. Daarbij
werden de Apeldoornse ingezetenen op verschillende dingen gewezen. Onder andere wat zij te doen
hadden en wat zij laten moesten. Velen van u [in 1945] zullen zich die lezingen nog wel kunnen herinneren.
Door de veranderingen en verbeteringen in de voorschriften was de lijst van aan te schaffen materialen
aanmerkelijk uitgebreid. Daardoor was mijn kostenberekening aanzienlijk gestegen.
Op 18 augustus 1939 was de politieke spanning zo toegenomen dat ik de Burgemeester verzocht om de
nodige materialen te mogen aanschaffen. Als de Mobilisatie zou worden afgekondigd zou het anders ruzie
worden in de magazijnen van brandblusmiddelen. Hierdoor zouden we wel eens te laat kunnen komen. Het
antwoord was echter weer wachten totdat de mobilisatie is afgekondigd. Lang hoefde ik echter niet te
wachten want de volgende dag 19 augustus 1939 om 1 uur 's middags werd de Mobilisatie afgekondigd. Vijf
minuten over n had ik al toestemming van de Burgemeester om de benodigde materialen aan te schaffen.
Kwart over n was ik met de auto op weg naar Amsterdam en Krommenie. Daar kocht ik al de benodigde
materialen. Wat ik in de luxe wagen houden kon nam ik mee. De zware materialen en de brandslangen
werden de volgende dag per vrachtauto opgehaald. Op 21 augustus hadden wij de materialen voor 21
brandposten bij elkaar en kon de indeling beginnen. Alles werd genummerd en zo aan de
brandweerkazerne opgeborgen dat het in de kortst mogelijke tijd naar de Posten kon worden gebracht.
Er werden op geregelde tijden oefeningen gehouden, postgewijs en in groot verband. Onze 42 telefonisten
en 68 ordonnansen werden grondig afgericht op zuiver en snel doorgeven van berichten. Ook het snel
bezetten van de brandposten werd vaak geoefend. We hebben het zo ver gebracht dat in 7 minuten na het
luchtalarm (de janktoon) alle 21 Posten bezet waren en zich al per telefoon aan de Hoofdpost hadden
gemeld. Dat hield in dat er 4 autobrandspuiten, n ladderauto, n materialenauto, acht motorspuiten met
autotrekkers, 13 waterleidingkarren, 2 fosforrubberploegen en plusminus 400 manschappen gereed stonden
om uit te rukken.
Zo werd er geoefend, aangevuld en verbeterd tot plotseling op 10 mei 1940 des nachts de Duitsers ons land
binnen vielen. Daardoor waren wij met Duitsland in oorlog. Om 7.30 uur kreeg ik bericht om alle
brandposten te bezetten. Dat wilde zeggen dat al het benodigde materiaal nu definitief op de brandposten
moest worden gebracht. De posten bleven dag en nacht bezet in een drieploegenstelsel. Zeven dagen later
werden de posten weer ingetrokken. De oorlog was over ons heengegaan. Wij waren tijdelijk verslagen
Nederlanders zonder dat wij iets bijzonders van de oorlog gemerkt hadden. Ik bedoel dan van de gevechten.
SPOORWEGEN. Alvorens te beginnen met een overzicht voor oorlogsdocumentatie moet ik mij [van
Donselaar] vooraf verontschuldigen. Ik kan niet alle data noemen. Ik moet mij bepalen tot de feiten die in
mijn herinnering opkomen. Ze zijn genoemd zonder precies de juiste tijd te kunnen aangeven. De gegevens
zijn tijdens de spoorwegstaking zoekgeraakt. Onnodig te vermelden dat de Duitsers hieraan niet vreemd
zijn.
Mijn herinneringen bepalen zich tot het volgende. Zodra het vermoeden bestond dat een Duitse inval te
verwachten was werden middelen besproken om een dergelijke operatie zoveel mogelijk te vertragen. Voor
Apeldoorn werd mij opgedragen om in overleg met mijn ambtgenoot de Stationschef de vereiste

maatregelen te treffen. Tot deze handelingen behoorden onder meer het opblazen van wissels die tot de
vitale delen van het spoor behoorden. En ook het vernielen van omzetmechanismen van de wissels. Verder
moest een barricade gemaakt worden in de wisselstraat vanaf de Dierense lijn dwars over het
emplacement. Hierdoor konden wagons derailleren. Bovendien werden de seinhuizen verbrand,
waterkolommen [benodigd voor de toen in gebruik zijnde stoomtreinen] omgetrokken. De telefoon- en
telegraaftoestellen moesten worden vernield, waterbronnen onbruikbaar gemaakt, de spoorbrug over het
kanaal opgeblazen en de draaischijf vernield. Het opblazen gebeurde door de Genie. In de eerste jaren van
de oorlog is er weinig voorgevallen.

Jaar 1940
BRANDWEER. Wij zijn in 1940 niet nmaal uitgerukt voor een brand die door oorlogshandelingen was
veroorzaakt.

1940 ----- 10 mei vrijdag.


VAN HOUTUM. 's Nachts om 1.15 uur passeren vele vliegtuigen. Zij komen uit Duitsland. De nachtwacht is
dit nog niet direct duidelijk. Hij wekt mijn vader en oom. Om 4 uur hoort mijn vader over de radio dat al
duizend Duitse parachutisten in West-Nederland zijn gedaald. Zij zijn allemaal in Nederlands uniform
gekleed. Hierna word ik gewekt. De lucht is nog vol vliegtuigen. De radio deelt even later mee dat er ook
parachutisten boven Belgi en Luxemburg zijn afgeworpen. Alles wijst erop dat Duitsland de oorlog nog dit
jaar ten einde wil hebben. Over de radio volgt het ene bericht van de Luchtwachtdienst (over vijandelijke
vliegtuigen) het andere snel op. Om 7.45 uur krijg ik bericht dat mijn school tot nader order is gesloten. Bij
de eerste uitzending van het ANP [Algemeen Nederlands Persbureau] om acht uur leest de omroeper een
proclamatie [afkondiging] van de Koningin [Wilhelmina] en een aantal regeringsverklaringen voor. Een
vlammend protest tegen een beschaafd volk. De Duitse gezant maakte eerst om zes uur aan onze regering
de inval bekend. Onze minister van Buitenlandse Zaken antwoordde alleen dat Nederland zich vanaf dat
moment met Duitsland in Staat van Oorlog bevond. De gezant kon toen gaan. Daar de afzet van producten
nu plotseling geen mogelijkheden meer biedt staken alle fabrieken het werk, ook de onze.
Het eerste Nederlandse legerbericht deelt mee dat onze grenstroepen de bevolen vernielingen hebben
uitgevoerd, onder andere alle bruggen over Maas en IJssel. De hele morgen weerklinken in Ugchelen de
doffe knallen van de bruggen over het Apeldoornse Kanaal. Ze worden allemaal opgeblazen. In de
gemeente is iedereen in actie zijn ruiten te beveiligen tegen plotselinge luchtdruk van ontploffingen. Dit
gebeurt door papierband kruiselings over de ruiten te plakken. De luchtbescherming wordt opgeroepen en
de brandweer vormt brandwachten. Tante Mies geeft zich voor de EHBO [Eerste Hulp Bij Ongelukken] op
en moet dagelijks enige uren naar het gebouw Ugchelens Belang. De wacht duurt meestal zes uur.
Na de inval in Nederland verzoekt onze regering dadelijk hulp bij de Geallieerden. Deze hulp laat veel te
wensen over. Het Duitse leger overschrijdt de grens van Luxemburg, Belgi en Nederland. s Avonds
verschijnt boven Ugchelen een Duits vliegtuig achtervolgt door vijf Britse jagers. Volgens geruchten zijn al
honderd Duitse vliegtuigen neergeschoten waaronder n bij Terlet. Een inwoner uit Ugchelen kwam uit
Den Haag terug. Hij heeft twee Nederlandse soldaten door Duitsers zien neerschieten en twee Duitse
vliegtuigen zien neerstorten. Nederland moet nu totaal verduisteren. Mijn zuster en ik gaan nog laat naar
een nabij zijnde heuvel. In de richting van Zutphen woedt een grote brand.
BURGEMEESTER QUARLES VAN UFFORD (Krant). Een maanwoord aan Apeldoorn.
Burgers van Apeldoorn. In dit gewichtig ogenblik doe ik een beroep op u allen om in kritieke
omstandigheden waarin ons volk verkeert rustig en beraden te blijven. Houdt in gedachten het woord door
onze beminde Koningin [Wilhelmina] in dit morgenuur gesproken en bevordert door een evenwichtige
levenshouding dat elke paniek wordt voorkomen. Laat ieder van ons zijn dagelijkse arbeid even
plichtsgetrouw vervullen als in gewone tijden. Volg de door bevoegde instanties gegeven orders onmiddellijk
op. Neem deze strikt in acht. Daardoor zult u de zware taak van de ordebewaarders gemakkelijk maken.
Blijf zoveel mogelijk in uw woningen.
Dringend verzoek ik nauwkeurig in acht te nemen de door de overheid gegeven gedragsregels die op de
officile aankondigingborden zijn bevestigd. Mocht ik het ter versterking van de burgerlijke
luchtbeschermingsdienst en van de plaatselijke burgerwacht nodig oordelen een beroep te doen op uw
medewerking dat dan daaraan onmiddellijk gevolg wordt gegeven.
Ik spreek de wens uit dat de hele burgerij in dit uur van beproeving een hecht saamhorigheidsgevoel betone
en dat zij sterk moge zijn in het vertrouwen dat God regeert. Een ieder vervulle zijn plicht onder elke
omstandigheid in rustige kracht en met algehele toewijding.
BURGEMEESTER QUARLES VAN UFFORD - (BEVEL 10 MEI 1940).
De Burgemeester van Apeldoorn maakt op grond van de Algemene Vorderingswet van 24 Juni 1939
(Staatsblad 631) bekend dat alle voorradige levensmiddelen, huishoudelijke artikelen en brandstoffen van
welke aard ook, te zijner beschikking dienen te worden gehouden. Verkoop en aflevering van
bovengenoemde goederen mag alleen geschieden met zijn bijzondere machtiging. De voorraad dient
onmiddellijk te worden opgenomen en opgaven daarvan ter beschikking te worden gehouden van de
Distributiedienst.

Tot nader order wordt aan winkeliers, in het algemeen aan allen, die van de verkoop van deze goederen
hun normaal bedrijf maken en een voorraad daarvan onder hun berusting hebben machtiging verleend aan
consumenten af te leveren hoeveelheden voor een gebruik van ten hoogste drie dagen.
Nadere regeling zal worden bekend gemaakt.
Overtreding van deze bepalingen zal worden gestraft volgens de in oorlogstijd geldende wetten.
POLITIE (Portiersrapport) [als illustratie van wat er op het politiebureau van de eerste oorlogsdagen
merkbaar was zijn de rapporten van de eerste dagen opgenomen].
- 06 tot 08 uur voormiddag. Geen meldingen.
- 08.30 uur. Aan de op het majoorrapport van heden vermelde arrestant een portie brood en koffie verstrekt.
Bon 68 afgegeven.
- 08.45 uur. De Boerenleenbank vraagt assistentie bij uitbetaling gelden. Hoofdagent kennisgegeven.
- 09.00 uur. De op het majoorrapport van heden vermelde arrestant is op last van de Commissaris van
Politie ontslagen.
- 09.45 uur voormiddag. G. Klinger doet aangifte dat er op de Hoofdstraat vermoedelijk twee Duitsers
(soldaten!) lopen. Hoofdagent kennisgegeven. Personeel gaat er heen.
- 09.45 uur. Deden aangifte van vermissing van distributie- en stamkaarten P. Deurloo wonende Beekstraat
16, drie stuks van huisgenoten; H.G. Silfhout Wolweg 28, n stuks en K. Heidelberg Koperweg 11, twee
distributiekaarten. Bewijs verstrekt. Geboorteakte verloren. A. van Veluwe Oude Beekbergerweg 133
stamkaart.
- 10.30 uur. Aan het personeel (agent wacht) brood en koffie verstrekt. Bon 70 afgegeven.
- 10.30 uur. Dames v.d. Kooij wonende Zwolseweg 33 [nu Koninginnelaan] delen mee dat op de Zwolseweg
twee Duitsers rijden die de weg vroegen naar Zwolseweg 561. Hoofdagent kennisgegeven.
- 11.10 uur. Door de Nederlandse Spoorwegen wordt assistentie gevraagd voor het publiek dat aanwezig is
bij de ophaalbrug tijdens het aanbrengen van springstof. Hoofdagent kennisgegeven.
- 12.45 uur. Aan de militaire arrestant vermeld op het majoorrapport van heden een portie warm eten
verstrekt. Bon 71 afgegeven.
- 15.00 uur. Assistentie wordt verzocht bij de Overweg. Daar hebben de [Nederlandse] militairen last van
belangstellende burgers. Hoofdagent kennisgegeven.
- 15.05 uur. Een sergeant die zich met twee vreemdelingen bevindt op de Deventerstraat pand 131, vraagt
deze op te halen. Hoofdagent en hoofdagentverkeer kennisgegeven.
- 15.30 uur. Het Vakhoofd te Loenen geeft kennis dat hem kennis is gegeven dat er twee in Nederlands
soldatenuniform geklede militairen reden per rijwiel, voorzien van oranje spatborden, in de richting
Apeldoorn met een geweer bij zich! Getracht werd een paniekstemming te veroorzaken. Inspecteur
kennisgegeven. Personeel gaat er heen. Deze 2 militairen zijn aangehouden. Het waren gevluchte
Nederlandse soldaten die na beschieting uit Dieren gevlucht zijn. Geen bijzonders.
- 16.15 uur. T. en R. Riet, wonende Parkweg 7, en A. de Jonge, 1e Wormenseweg 25, doen aangifte van
vermissing van hun stamkaarten. Bewijs afgegeven.
- 17.00 uur. Als boven G. Oostenbroek Soerenseweg 23. Bewijs afgegeven.
- 17.20 uur. Aan majoor Boels overgegeven 4 personen van Duitse nationaliteit ter overgave aan de Duitse
bezetting, te weten:
1. Sigmund Bola, geboren 29-07-1923 te Hamborn
2. Frans Haidinger, geboren 15-07-1904 te St. Plten
3. Johann Smid, geboren 23-10-1908 te Stein
4. Magdalena Schmid, geboren Vosen 10-03-1917 te Duisburg, echtgenote van sub 3 genoemd.
- 18.00 uur. Op verzoek van majoor Boele zes porties brood en koffie verstrekt aan arrestanten. Bon 72 en
73 afgegeven.
- 19.25 uur. Mevrouw M. Seringenlaan geeft kennis dat bij haar gelogeerd zijn twee nichtjes beide van
Duitse oorsprong. Alle twee gehuwd en een met twee kinderen.
- 21.50 uur. Wordt door een commandant uit villa Swinemunde kennisgegeven dat in het pension Elvira
Bosweg hoek Burglaan volop licht brandt. De dames wensen het licht niet te doven. De adjudant, inspecteur
van politie neemt maatregelen. Er is iemand heen.
- 22.00 uur. A. Termaat, Vlijtseweg 28 alhier, doet aangifte van diefstal van zijn damesrijwiel dat geplaatst
was bij zijn woning. Politieverslag opgemaakt.
POLITIE (Majoorrapport).
- 06.00 uur voormiddag. Twee arrestanten aangetroffen waarvan er een werd heengezonden.
- 08.45 uur. De andere arrestant ook ontslagen.

- 09.15 uur. Door de Militaire Politie vanuit Deventer naar hier overgebracht deze in voorarrest zittende
militaire arrestant J.B. van A., verdacht van spionage. Geplaatst in cel II en fouillering. De commandant
verzoekt of de Politie voorlopig de verzorging van die arrestant op zich wil nemen.
- 01.30 uur namiddag. Door van Dassen, sergeant I motordienst, wordt de militaire arrestant bovengenoemd
afgehaald.
- 02.00 uur. Niemand in cellen of nachtverblijflokaal aangetroffen.
- 22.00 uur. Overgenomen de in mutatie 17.20 uur van het Portiersrapport genoemde personen:
1. Siegmund Bola, kamer 15
2. Frans Haidinger, kamer 17
3. Johann Schmid, cel I en Magdalena Schmid cel I.
Allen van Duitse nationaliteit ter overgave aan de Duitse bezetting.

1940 ----- 11 mei zaterdag.


VAN HOUTUM. De hele nacht horen wij zwaar motorgeronk. Voornamelijk van transportvliegtuigen. Er gaan
geruchten dat het Duitse landleger zich al in Beekbergen bevindt. Dit beperkt zich tot veertig parachutisten.
Zij vorderen levensmiddelen en betalen of met Nederlands of met Duits geld. Zij rijden naar Ugchelen en
passeren om 10.30 uur in richting Hoenderloo. De parachutisten zijn in Nederlands uniform gekleed. De
sergeant heeft het uniform van het Nederlandse Rode Kruis aan. Zij rijden op gevorderde fietsen.
Waarschijnlijk zijn er enkele onderweg nog tegen betere ingeruild. De gedupeerden ontvingen of een oude
fiets of een bonnetje. Hierop stond dat de fiets uitbetaald werd wanneer het Duitse Rijk de oorlog gewonnen
had. Terwijl de Duitsers voorbij rijden fietsen arbeiders van de fabriek op de weg. Zij hebben zojuist hun loon
ontvangen. Er ontstaat een kleine sprint maar de moffen moeten er vanaf zien om ook hun fietsen te
vorderen. Een uur later staan wij zo aan de weg te praten. Een onbekende jongeman mengt zich in het
gesprek. Door zijn Duitse tongval en zijn identiteitspapieren wekt hij achterdocht. Nadat wij weer naar de
radio hebben geluisterd wordt het ons duidelijk dat het een landverrader is. Hij wijst de Duitsers de weg en
stelt hen van verzetskernen op de hoogte. Onze Regering verzoekt dergelijke personen aan te houden maar
de vogel is al gevlogen.
's Middags gaan mijn zuster en ik naar Apeldoorn om inkopen te doen. Batterijen zijn al uitverkocht. Wij
horen dat in het westen parachutisten in boerenuniform zijn geland. Iedereen houdt ons aan en vraagt naar
de Duitsers die 's morgens zijn gepasseerd. Nauwelijks zijn we thuis of de eerste gemotoriseerde Duitse
afdeling (antitankgeschut) komt voorbij (vanuit Arnhem). Zij zoeken in de omgeving enkele gebouwen (de
fabriek niet) na terwijl enkele van hen het geschut in stelling brengen. Na een half uur vertrekken zij, rijden
een keer door Ugchelen en passeren in richting Hoenderloo. In een gebouw van de Stichting te Hoenderloo
vindt 's morgens een kort vuurgevecht plaats. Een Nederlands soldaat schoot een Duits kapitein dood. De
Duitse soldaten menen dat onze soldaten zich in n van de vertrekken bevinden. Dit is onjuist. Er wordt
toch nog een handgranaat in geworpen. Deze veroorzaakt vrij grote schade. Als straf zetten de Duitsers alle
passerende burgers in de school gevangen, onder andere boswachter S. Na enige uren verdwijnen de
schildwachten. De gevangenen besluiten twee aan twee te gaan. De boswachter ontmoet onderweg nog
twee patrouilles van ruim 40 parachutisten op het Harskamper fietspad.
Voor de fabriek Brouwersmolen wordt uit het personeel een brandwacht gevormd. Het ANP [Algemeen
Nederlands Persbureau] waarschuwt voortdurend tegen valse berichten. De omroepers spreken
voortdurend om de beurt opdat wij hun stemmen zullen leren kennen. Om vijf uur komen grote Duitse
pantserafdelingen over de Hoenderloseweg in zuidelijke richting. Er is een verbindingsweg via Brummen en
Beekbergen tot stand gebracht. Met tussenpozen van een uur volgen treinen Duitse foeragewagens [voor
levensmiddelen] met gevorderde auto's. Zo herkennen wij een auto van familie uit Eerbeek. Om 9 uur
passeert de eerste groep infanterie. Intussen timmer ik voor de keukenramen triplex verduisteringschotten.
Twee neven uit Apeldoorn komen op visite om militaire drukte te zien. Zij spelen gevaarlijk spel omdat hun
fietsen gevorderd kunnen worden. Van hen hoor ik dat de Christelijke Hogere Burger School als Duits
lazaret [veldhospitaal] is ingericht. Boswachter S. ziet 's avonds op een heideveld voor zijn huis
verscheidene parachutisten (alle verlicht) dalen. Op de weg staan motoren klaar om hen verder te
vervoeren.

POLITIE (Portiersrapport - gedeeltelijk).


- 07.15 uur voormiddag. Vaandrig van de Berg geeft kennis dat er gewonde militairen zijn aan de
Molenstraat. Het Julianaziekenhuis is daarvan kennisgegeven. De politie treft maatregelen die er met twee
auto's naar toe zijn gegaan.
- 07.35 uur. De Havenmeester G.H. Luiman, Kanaal Noord 172, geeft kennis dat bij hem militaire
uitrustingsstukken zijn neergegooid en dat een motorrijwiel is achtergelaten. Ook is er materiaal bij van het
Rode Kruis. Hij verzoekt dit bij hem weg te halen.
- 08.07 uur. Jansen, Schoolstraat 25, geeft kennis dat bij Bosman smederij, Schoolstraat 15, 15
zuurstofapparaten liggen. Hij acht deze gevaarlijk voor de omgeving. Op advies van inspecteur de Trol aan
de Brandweer kennisgegeven.

1940 ----- 12 mei zondag, eerste Pinksterdag.


VAN HOUTUM. De hele nacht komen vliegtuigen over. Het geronk wordt afgewisseld door voorbijrijdende
auto's. In de vroege ochtenduren passeert een volledig uitgeruste pontonafdeling. 's Morgens staat de weg
vol met paarden en foeragewagens. De soldaten liggen er naast op de grond te slapen terwijl anderen de
wacht houden en de dieren water laten drinken. Een Duitser fotografeert de colonne met de omgeving.
Intussen zwaait een ander met zijn revolver op en neer in de richting van onze salon (reden onbekend). Een
officier wil een auto hebben maar onze Buick gebruikt volgens hem te veel benzine. Twee oververmoeide
paarden worden in de wei naast ons huis gejaagd. De Duitsers vorderen de luxe wagen van de familie
Berends van Loenen en geven een bonnetje voor Reichs Mark 3000 af. Nauwelijks is de eerste terreinfoeragewagen weg of de tweede is al in zicht. Zij komen alle uit de richting Beekbergen. Enkele NSB-ers
wijzen hen de weg en geven de soldaten iets te eten. Over enkele huifkarren zijn oranje doeken gespannen
vermoedelijk voor Duitse vliegtuigen. Alle wagens zijn van verouderd type en met twee paarden bespannen.
Het lijkt ons of de karren uit Polen afkomstig zijn. 's Middags om vier uur passeert een trein boerenwagens
van ruim twee kilometer lang. Een van deze soldaten belt aan en wil broodbelegging hebben. Wij geven
hem het een en ander dat hij in Hollands geld betaalt. Het ANP waarschuwt het Nederlandse volk tegen
vergiftigde sigaretten, bonbons enzovoort. Deze kunnen gevonden of aangeboden worden. Het
Nederlandse Legerbericht deelt mee dat de IJssellinie zich heeft overgegeven evenals de Peel-linie die ook
uit grote mijnenvelden bestaat.
Om zes uur komen de eerste foeragewagens vanuit Zutphen. Zij rijden via Klarenbeek, Ugchelen en ook
naar Harskamp. Even later verschijnt een Duitser met een vrachtauto bij de fabriek, op aanwijzing van
burgers en eist de bascule [weegschaal] op. Hij zal deze de volgende dag terugbrengen. Het is een
goedkoop smoesje. In de gemeente Apeldoorn moeten alle wegwijzers (deze waren al lang verwijderd)
voorzien van petroleumlampen worden geplaatst. Om zeven uur vindt boven Ugchelen een luchtgevecht
plaats tussen een Britse jager en een Duitse bommenwerper. De laatste valt tenslotte brandend neer bij
Klarenbeek. Tezelfdertijd rijdt een Duits officier op zijn motorfiets het fabrieksterrein op. Hij vraagt om
inkwartiering van 115 man en drie officieren. De soldaten hebben in vier dagen nog geen voldoende rust
gehad. Op de rijdende wagens konden ze eventueel slapen als ze dat wilden. Wij krijgen een Oberleutnant
[eerste luitenant] en een Leutnant [tweede luitenant]. De derde officier slaapt bij een nabijzijnd herenhuis.
De Duitsers parkeren alle wagens in de oprijlaan naar deze woning voor camouflage tegen vliegtuigen. De
paarden grazen in de grote wei bij de weg.
Alle drie officieren komen 's avonds bij ons theedrinken. Een van hen brengt een bosje lelietjes-van-dalen
voor mijn moeder mee. Zijn vrouw in Dsseldorf had hem deze meegegeven voor zijn eerste kwartier. Zij
zijn echter nog verdacht fris. Dezelfde luitenant leest een order voor. Daarin staat dat de Nederlandse
bevolking met rust moet worden gelaten als deze de binnenrukkende Duitsers niet lastig valt. Duitsland valt
Belgi, Nederland en Luxemburg binnen om een op handen zijnde Engelse inval in deze landen naar het
Ruhrgebied te voorkomen. De officieren zijn zeer optimistisch. Zij zijn van mening dat Amersfoort morgen
valt. Daarna leggen we een pontonbrug naar Amsterdam. Binnen 48 uur staan we aan de kust en gaan dan
met Nederlandse schepen naar Engeland. Over 14 dagen is de hele oorlog afgelopen. Dan zitten we in
Londense hotels bier te drinken. Wat luchtkastelen! 's Avonds laat komt nog een afdeling foeragewagens
met houten pontons voorbij. De zware artillerie volgt de route Zevenaar - Arnhem en Brummen - Woeste
Hoeve - Hoenderloo naar de Grebbelinie. Hierbij bevinden zich kanonnen met een schootswijdte tot 40
kilometer. Sinds deze dag bestaat er als het ware geen verschil meer tussen rijk en arm.

1940 ----- 13 mei, maandag, tweede Pinksterdag.


VAN HOUTUM. De hele nacht passeren lange treinen foeragewagens. Talrijke vliegtuigen komen over. Om
6.30 uur klopten twee Duitse onderofficieren ons uit bed en eisen de Buick met een chauffeur op. Mijn
moeder staat hen te woord. Vader heeft gelukkig brandwacht. De Duitsers vertrekken dan ook zonder een
van ons. De ingekwartierde soldaten schrijven 's morgens al een brief en wel op ons papier. De officieren
zitten nog enige tijd op een bank bij de fabriek en bekijken de vele voorbijtrekkende huifkarren. Om 9.30 uur
vertrekken ze allemaal. Zij hebben eten genoeg en vragen dit ook niet aan de burgers. Na hun vertrek
ontdekken wij dat deze moffen nogal gereedschap bij ons hebben gestolen. Zo zijn bijvoorbeeld alle
hamers, zagen, breekijzers enzovoort uit de schuilkelder. In de voormiddag gaan mijn zuster en ik Ugchelen
in en vertellen aan vader wat er gebeurd is. De brandweerleden dragen voor het eerst een armband met de
woorden Luchtbescherming Brandweer. Alle winkels worden bestormd voor de levensmiddelen. Als er
geen verandering komt zal de bakker nog tot woensdag [15 mei] kunnen bakken. Met een aantal oude
broden onder de arm gaan we via de Keienberg naar huis. De Duitsers kijken jaloers naar dit pak waardoor
wij een binnenweg nemen.
De radio zendt door de opeenvolgende berichten van het ANP en de Luchtwachtdienst geen muziek uit. Om
10.45 uur wordt de elektrische stroom verbroken maar om 1.45 uur wordt de toevoer hersteld. 's Middags
gaat mijn moeder naar Apeldoorn om de familieleden te bezoeken. Zij zijn alle ongedeerd. Het ANP deelt
mee dat Hare Koninklijke Hoogheid Prinses Juliana vergezeld van Prins Bernhard en de beide dochtertjes
naar Londen zijn uitgeweken. De Prins zal spoedig terugkeren. In Brussel dalen vrouwelijke parachutisten.
Het zijn voor het merendeel Duitse dienstboden die nu als gidsen optreden. Om twee uur passeren twee
vrachtauto's met Nederlandse krijgsgevangenen in richting Beekbergen. Volgens geruchten moet Ede
worden ontruimd. Vele burgers, ook uit Wageningen, komen voorbij. Zij zijn slechts van enkele
levensmiddelen en een deken voorzien. In Hoenderloo zouden vele evacus oververmoeid langs de weg
liggen. Daarom besluiten mijn neven deze mensen met de vrachtauto en hun luxe wagen (Graham)
tegemoet te rijden. Van een massavlucht is geen sprake. Zij keren zonder meer terug. Onderweg gaf een
Duitse soldaat hen nog een standje voor het passeren van en het rijden tussen een autocolonne. In
Ugchelen legt men in verscheidene huisgezinnen dekens klaar om eventuele vluchtelingen onderdak te
verschaffen. Om vijf uur bericht het ANP via de radio dat de Koningin [Wilhelmina] en de Nederlandse
Regering met een Brits oorlogsschip naar Londen zijn vertrokken. Volgens onbevestigde berichten moest de
Koningin in soldatenkleren met een helm op in een pantserwagen naar het oorlogsschip in Hoek van
Holland rijden. Om zes uur komt moeder met oom Wim terug. In Apeldoorn zijn in de afgelopen vier dagen
nog maar een handjevol Duitse soldaten gezien. Alle bovengrondse telefoonlijnen zijn verwoest. Volgens de
radio bevinden zich Zeeland, Noord- en Zuid-Holland nog in Nederlandse handen. De landdag van de NSB,
die hedenmiddag zou plaatshebben, is afgelast. De hele middag en avond tot diep in de nacht horen wij een
onafgebroken kanongebulder in richting Ede. De lucht is hierdoor 's nachts vrij helder verlicht.

1940 ----- 14 mei dinsdag.


VAN HOUTUM. 's Morgens gaan mijn zuster en ik weer boodschappen doen. In een kruidenierswinkel staan
20 30 mensen. Eerst zijn alle levensmiddelen gedistribueerd maar dit beperkt zich later tot enkele
producten. Zowel de elektriciteit als de waterleiding is van 9.45 tot 11.45 uur afgesloten. Om 10 uur komt
boswachter S. op bezoek en vertelt van zijn avontuur. Twee uur later passeren bijna 200 Nederlandse
krijgsgevangenen. Zij zijn alle door verraad in de val gelokt lopend in richting Beekbergen. Even later komen
twee kennissen uit Hoenderloo bij ons op bezoek. Zij gaan lopend naar Apeldoorn uit vrees dat hun fietsen
worden gevorderd. In Hoenderloo bevinden zich nog meer soldaten dan in Ugchelen omdat daar ook
colonnes uit Woeste Hoeve doortrekken. 's Middags passeren weinig Duitse auto's of huifkarren. Om drie
uur bombarderen ruim twintig Duitse vliegtuigen de binnenstad van Rotterdam. Door de vele brandbommen
ontstaan uitgestrekte en bijna niet te blussen branden. Om acht uur hoort mijn moeder op de weg van
iemand met Duitse tongval dat Nederland zich heeft overgegeven. Wij geloven het eerst niet. Om 9 uur leest
de omroeper van het ANP een proclamatie van de Nederlandse opperbevelhebber voor. Daarin staat dat
om verdere bombardementen, vernielingen (zoals Rotterdam) en bloedvergieten door de 'technische
wonderen' van de Duitse Weermacht te voorkomen hij besloten heeft de wapens neer te leggen. Om 10.15
uur richt generaal Winkelman zich persoonlijk tot het Nederlandse volk. Vele mensen denken nog steeds
aan een vals bericht. Mijn oom gelooft het ook niet en ik raak nog in een kort heftig gesprek met hem. Wij
moeten om acht uur onze klokken n uur en 40 minuten vooruit zetten. Het is voortaan Duitse tijd. Alle
industrilen in Apeldoorn moeten 's middags op het gemeentehuis een vergadering bijwonen. Daarop deelt
een Duits officier mee (dwingt) dat iedereen weer zijn werk normaal moet voortzetten.

BURGEMEESTER QUARLES VAN UFFORD (Krant).


1. De Deventerbrug wordt door de gemeente in zoverre hersteld dat het verkeer tussen het westelijk en het
oostelijk deel van de gemeente weer mogelijk wordt.
2. Alle autos zijn door de bezettingsautoriteiten gevorderd. Dit betekent dat alle bezitters van autos hun
wagen ter beschikking moeten houden tot het ogenblik dat deze gevorderd wordt. Voor zover benzine in de
tank aanwezig is kan worden gereden. Het onklaar maken van de auto kan voor de bezitter grote
moeilijkheden opleveren.
3. De gemeentereiniging (ophaaldienst van huisvuil en fecalin) zal morgen woensdag 15 mei, voor zover
haar dat mogelijk is, de dienst hervatten. Begonnen wordt met de verzorging van het centrum. Daarna
komen voor zover mogelijk de buitenwijken aan de beurt.
4. Zij die op grond van salarissen, pensioenen, soldij (geen kostwinnersvergoeding) of anderszins
vorderingen hebben op het Rijk, een Provincie of een gemeente (NIET de gemeente Apeldoorn) en niet over
contanten beschikken om in de eerste levensbehoefte te voorzien, kunnen zich vanaf woensdagmorgen
vervoegen op Sonny Home (Molleruslaan 40, afdeling Controle Belastingen) tussen 9 en 12 uur
voormiddag. Daar worden hun inlichtingen en zo nodig hulp verschaft. Personen die effecten of vorderingen
hebben, die zij niet dadelijk kunnen realiseren en die toch dadelijk moeten kunnen beschikken over contant
geld voor eerste levensbehoefte, kunnen zich daar eveneens vervoegen. Personen die van particuliere
werkgevers geen loon meer ontvangen en op het ogenblik zonder enig middel van bestaan zijn moeten zich
vervoegen aan het Bas Backerhuis (Hoofdstraat, houten gebouw).
5. Na afloop van de Pinkstervakantie wordt het onderwijs op alle scholen op de gewone wijze hervat voor
zover niet in beslag genomen voor andere doeleinden. Maatregelen tegen bescherming van luchtgevaar
worden genomen.
6. Vanaf heden, dinsdagavond 8 uur, wordt de Duitse Zomertijd ingevoerd. Dat wil zeggen, om 8 uur moet
de klok 1 uur en 40 minuten worden vooruit gezet.

1940 ----- 15 mei woensdag.


VAN HOUTUM. Door de Duitse tijd sta ik eerst om elf uur op. Vele mensen denken nog steeds aan een vals
bericht hoewel het Duitse opperbevel in Nederland sinds zes uur besprekingen voert in Den Haag. WestNederland wordt bezet behalve Den Helder en Zeeland die de strijd nog voortzetten. De Amsterdamse
Vrijwillige Brandweer vertrekt naar Rotterdam om de grote branden te helpen blussen. Tijdens de ochtend is
er weinig verkeer over de weg. 's Middags gaan mijn zuster en ik naar Hoenderloo. Daar zal een kennis ons
het een en ander laten zien. Van de Stichting Hoenderloo zijn de smederij en aangrenzende gebouwen
gevorderd, deels als opslagplaats en deels als slaapgelegenheid. Er liggen grote voorraden vlees (uit
Borculo) en brood (ongeveer 30 m3) opgestapeld. In de schoenmakerij spreken we eerst met een soldaat
en later met een officier. Zij beschouwen de inval in Nederland als een afstraffing omdat al onze kanonnen
op Duitsland zouden zijn gericht. Wij waren sinds 3 september niet neutraal en hadden een geheim militair
verbond met de Geallieerden gesloten. De verwoestingen in het gebouw Kampheuvel (zie onder zaterdag
11 mei) zijn zeer groot. Intussen komt mijn neef Jaap uit Arnhem met een vriend in Ugchelen. Heel Arnhem
is ingericht voor het Duitse Rode Kruis. In het Diaconessenziekenhuis liggen alleen al 800 Duitse
gewonden. Om vijf uur passeert een groot aantal boerenwagens in richting Hoenderloo. Een uur later doet
een gerucht de ronde dat 2.000 Nederlandse krijgsgevangenen zullen voorbijkomen. Het is verzonnen
omdat alle Nederlandse soldaten (krijgsgevangen) in hun kazernes moeten blijven. 's Avonds ga ik naar de
directeur van de HBS om te horen wanneer de school weer zal beginnen. Dit is vermoedelijk vrijdag. Om elf
uur passeert een trein foeragewagens van bijna twee kilometer lengte.
KRANT. Vluchtelingen van elders, die zich niet aan een particulier adres kunnen vervoegen, kunnen zich
melden aan het Algemeen Militair Tehuis. Dit is het Clubgebouw van de Voetbalvereniging Robur et
Velocitas aan de Asselseweg [Asselsestraat] voorbij de Jachtlaan.
Alle groothandelaren en winkeliers in levensmiddelen en verder allen die levensmiddelen in grotere
hoeveelheden dan voor een behoefte van n week in voorraad hebben zijn verplicht binnen 24 uur daarvan
opgave te doen bij de Distributiedienst aan de Loolaan.
Aan iedere inwoner worden de levensmiddelen op de hieronder aangegeven bonnen van de
Rijksdistributiekaart verkrijgbaar gesteld (bedoeld voor de periode van n week):
. Bon nr.18: margarine 1/2 pond [250 gram], vet 1/2 pond, kaas 1 ons [100 gram], slaolie en andere spijsolie
1 maatje.
. Bon nr.21: koffie, thee, cacao samen 1/2 pond [250 gram].
. Bon nr.22: rijst 1 pond [500 gram], peulvruchten 1/2 pond, gort of havermout 1/2 pond.
. Bon nr.23: harde zeep, zachte zeep, zeeppoeder en andere soorten zeep samen 1/2 pond [250 gram].

1940 ----- 16 mei donderdag.


VAN HOUTUM.
's Morgens gaat mijn moeder naar Apeldoorn om een bonnetje te krijgen voor de auto. Het gelukt ons niet.
Alle boeren moeten de nog in voorraad zijnde eieren bij een Duitse instantie te Apeldoorn inleveren.
Voortaan krijgen zij slechts 25% van het benodigde kippenvoer. Het ANP-bericht om elf uur dat er tussen
11.45 en 19.30 uur een ononderbroken colonne Duitse auto's en motorfietsen door Amsterdam (van
Haarlem naar Utrecht) zal rijden. Alle verkeer dat de aangegeven route volgt of kruist wordt verboden. De
Nederlandse Bank brengt zilverbonnen van n en van 2.50 gulden in omloop. Alle boeren moeten de nog
in voorraad zijnde eieren bij een Duitse instantie te Apeldoorn inleveren. Voortaan krijgen zij slechts 25%
van het benodigde kippenvoeder. Om 11.30 uur passeert een Duits vliegtuig op nog geen honderd meter
hoogte. Enkele Ugchelse soldaten komen weer thuis. En van hen moest van Leiden naar Den Haag rijden
in een groep van 40 Ford vrachtauto's. Ze werden gebombardeerd. Twee van de drie aanvallende
vliegtuigen (de buitenste) wierpen bommen van 800 meter hoogte. De middelste schoot met de mitrailleurs.
In de chassisbalken kwamen gaten voor tot vijf centimeter middellijn. Na de aanval bleken nog vijf auto's te
kunnen rijden. De andere waren totaal vernield. De vrouwelijke Luchtbeschermingsdienst wordt ontbonden.
Wij schaffen op beide fabrieken de brandwacht af. Wij zien onderweg [naar Arnhem], dat op de baan van
Krller (Hoge Veluwe) een Duits vliegveld is ingericht.
KRANT. a. Niet-inwoners van Apeldoorn die naar hun woonplaats terug willen krijgen daartoe gelegenheid.
Op eigen kosten kan men per autobus (als het aantal gegadigden voldoende is om een autobus te laten
rijden) naar het Noorden, naar het Oosten van ons land. Naar het Westen in de richting van Noord- en ZuidHolland kan men op eigen gelegenheid komen tot Amersfoort en tot de lijn Amersfoort zuidwaarts tot de Rijn
en noordwaarts tot het IJsselmeer. Onder de aandacht wordt gebracht dat de Commandant van de Duitse
bezetting er prijs op stelt dat deze personen zo spoedig mogelijk vertrekken.
b. Onder zeer grote belangstelling is hedenochtend tegen tien uur op de Rooms Katholieke Begraafplaats
aan de Arnhemseweg het stoffelijk overschot ter aarde besteld van de Nederlandse soldaat Rudolf van den
Broek uit Alphen in Noord Brabant. Hij is hier ter plaatse overleden aan de gevolgen van bekomen
verwondingen. Tevoren is in de kerk van de Mariaparochie aan de Hoofdstraat door kapelaan Beckers een
plechtige Heilige Requiemmis [dodenmis] opgedragen. Onder het grote aantal aanwezigen bevonden zich
onze burgemeester Quarles van Ufford, twee Duitse officieren van de bezettingstroepen in Apeldoorn, dr.
Rodbard geneesheer-directeur van het Julianaziekenhuis, dr. Freseman Vitor die de gewonde soldaat in
het ziekenhuis heeft behandeld en een aantal verpleegsters van het ziekenhuis.

1940 ----- 17 mei vrijdag.


KRANT. 1. De uitreiking van de distributieboekjes op de distributiekaarten zal zo spoedig mogelijk hervat
worden. De uitreiking zal huis aan huis gebeuren. Voor een goede gang van zaken is het noodzakelijk dat
ieder meewerkt en aan de uitreikers alle gewenste inlichtingen geeft.
2. Voor de normale behoefte wordt de verkoop van kaas vrijgegeven.
3. De zaterdagavondmarkt gaat weer door. Sluiting half tien. De maandagmarkt wordt hervat.
4. Van morgen af is de kleinhandel in groenten vrij. De maximumprijzen blijven gehandhaafd. Controleurs
van de Rijksdienst (CCCD) zijn in de gemeente werkzaam voor de controle.
5. Met nadruk wordt gewezen op de bekendmaking van de Opperbevelhebber van de Legergroep
(Oberbefehlhaber der Heeresgruppe) dat de algemene verduistering zowel op straat als in de percelen ten
strengste wordt gehandhaafd. Overtreding zal zwaar gestraft worden.
6. De Bad- en Zweminrichtingen van de Gemeente zullen op de normaal daarvoor gestelde tijd worden
opengesteld.
7. De bonnen voor levensbehoeften door Maatschappelijk Hulpbetoon afgegeven, kunnen door de
winkeliers ingewisseld worden dinsdag en woensdag 21 en 22 mei, 's middags 2-4 uur aan het
ontvangkantoor van de Gemeente aan de Molleruslaan.

1940 ----- 18 mei zaterdag.


VAN HOUTUM. Een kennis uit Eerbeek vluchtte afgelopen zaterdag naar haar ouders te Ugchelen omdat
de granaten rondom haar woning ontploften. 's Avonds om elf uur passeert een groot aantal zwaar beladen
vrachtauto's in richting Hoenderloo. Zij worden beschermd door drie jagers die voortdurend rondcirkelen.

1940 ----- 19 mei zondag.


VAN HOUTUM. Op de Amersfoortseweg zijn verschillende bomen door trotyl omgevallen. Een deel ligt over
de weg en vormt een hindernis en de overige liggen over het fietspad.
POLITIE. 10.00 uur voormiddag. Er wordt door omwonenden van het caf hoek Arnhemseweg Spoorlaantje geklaagd over het feit dat er door Duitse militairen en Hollandse meisjes op ergerlijke wijze te
keer wordt gegaan in genoemd caf. Bovendien was dat caf absoluut onvoldoende verduisterd. Verzocht
wordt maatregelen te willen nemen in verband met orde, goede zeden en veiligheid. Inspecteur
meegedeeld, maatregelen zullen worden genomen. Luitenant Biland van de bezettingstroepen is dit
meegedeeld. Deze zal maatregelen nemen.

1940 ----- 20 mei maandag.


VAN HOUTUM. De hele nacht komen vliegtuigen over. Om twee uur passeren vele vrachtauto's, opnieuw
begeleid door jagers. Velen horen 's nachts het bombardement van Emmerik en Kleef. Om vier uur komen
drie vliegtuigen laag over. De hond die sinds de oorlog bang is voor vliegtuiggeronk begint vreselijk te
janken en blijft enige uren onrustig. Deze dag moet ik weer naar school. Het gebouw is weer voor het
lesgeven ingericht. De anders zo lichte gang is totaal verduisterd. Het eerste uur legt de directeur ons uit
wat klasse IV en V de eerste vijf volgende dagen moeten doen. Wij moeten namelijk distributiekaarten onder
de bevolking uitdelen. Het tweede en derde uur hebben we vrij maar het vierde gewoon les. 's Middags
geeft een dame van het Distributiekantoor ons nadere instructies.
POLITIE. 19.15 uur. Door de Stab Feldwebel [sergeant 1e klasse] Zenk van de Feld-Gendarmerie wordt
namens de Ortscommandant alhier kennisgegeven dat de arrestant de H. in vrijheid kan worden gesteld. Hij
is daarop heengezonden.
KRANT. De [autobus-] dienst Apeldoorn - Arnhem visa versa [heen en terug] zal door de NV AAA (voorheen
Robart) vanaf dinsdag 21 mei hervat worden met een 1-urendienst.

1940 ----- 21 mei dinsdag.


VAN HOUTUM. Het is voortaan verboden dat burgers benzine verbruiken. s Morgens beginnen we (ook
een klasgenoot) bonboekjes uit te reiken. Wij krijgen de Ooiweg en de Herderweg toegewezen. In totaal
moeten wij er 340 uitdelen. Als er geen stamkaarten aanwezig zijn of niet ondertekend waren mogen wij
daarvoor geen bonkaart uitreiken. Wij delen er deze dag 83 uit en na afloop moeten we onze tassen met de
lijst van verantwoording op het Distributiekantoor deponeren. Om elf uur legt een Duits vliegtuig een
rookgordijn boven Apeldoorn. Volgens geruchten zou dit voor de Duitse soldaten een teken zijn om zich bij
de dichtstbijzijnde militaire instantie te melden.
KRANT. Beperkte dienstregeling autobusdienst Apeldoorn - Amersfoort visa versa. Vertrek Apeldoorn 7.2510.00-14.00-16.00-18.00-20.00 uur. Autobusdienst Apeldoorn - Voorst - Zutphen voorlopige dienst ingaande
heden. Vertrek Apeldoorn 7-8-10-13-15-18-20 uur. De ADA (Verenigde Autobusdienst Apeldoorn - Deventer
- Apeldoorn) heeft hedenmiddag de dienst hervat. Zij het ook met een beperkte dienstregeling.

1940 ----- 22 mei woensdag.


VAN HOUTUM. Wij reiken deze dag 104 bonboekjes uit.
KRANT. Apeldoorn steeds meer uit zijn isolement. Nog geen treinen naar het noorden. Gisteren in de loop
van de avond rolde weer een trein in de richting van Deventer. De lijnen naar Deventer en Zutphen zijn al in
zoverre hersteld dat beide steden vanuit Apeldoorn tot aan de IJsselbruggen daar te bereiken zijn. De lijn
Apeldoorn - Zwolle is nog niet hersteld.

1940 ----- 23 mei donderdag.


VAN HOUTUM. Een alleen wonende man aan de Herderweg weigert ons binnen te laten. De ramen van zijn
huis zijn met doeken en oude gordijnen afgesloten. Wij moeten zodoende het n en ander opschrijven,
terwijl we in het grint zitten. Later horen we dat deze man zeer onhyginisch leeft. Alle schoenwinkeliers
krijgen bericht dat zij geen schoenen meer mogen verkopen zonder vergunning van het Distributiekantoor.
Daardoor loopt het storm naar alle winkels voor kleding, manufacturen enzovoort. Wij kopen ook nog het
een en ander in. Zo krijg ik een nieuw pak.
POLITIE. 19.45 uur. Het Telefoonstation Woeste Hoeve geeft kennis dat daar een Duits vliegtuig geland is.
Er is telefonisch met de piloot besproken dat deze zich zelf met de Ortskommandant in verbinding zou
stellen.
19.30 uur. Van de Ortskommandant bericht ontvangen dat de piloot zich inderdaad daar heeft gemeld.
Volgens Aartsen te Woeste Hoeve zijn al Duitse militairen bij het toestel aanwezig. Zij zullen voor verder
toezicht zorg dragen.
20.40 uur. Een ingekomen bericht dat bij de Woeste Hoeve een tweede vliegtuig zou zijn geland. Gebleken
is dat het vliegtuig dat 's middags achter het hotel van de Woeste Hoeve geland was wegens
benzinegebrek. Na brandstof te hebben ingenomen was het weer opgestegen. Door motorpech moest het
weer landen. De piloot trachtte met het toestel op de Arnhemseweg te landen wat hem gelukt was. Hij bleef
echter met zijn rechtervleugel in de boom steken. Hierdoor draaide het toestel naar rechts en tegen het
rasterwerk van het 'Deelerwoud' tot stilstand kwam. Het klein type toestel, vermoedelijk een verkenner, werd
aan beide vleugels beschadigd. De enige inzittende kreeg geen letsel. De Feldgendarmerie was al ter
plaatse en stelt nader onderzoek in.

1940 ----- 24 mei vrijdag.


VAN HOUTUM. In het eerste huis waar we bonkaarten uitdelen horen wij dat een meisje uit dat gezin op 10
mei naar haar man te Amsterdam fietste. Deze was soldaat. Beide zijn onlangs uit de gracht opgedregd. Ze
pleegden zelfmoord door samen met touwen vastgebonden in het water te springen. Een ander uit de
familie pleegde zelfmoord door gas. Sinds afgelopen zondag rijden grote aantallen tankwagens (voor
benzine en olie), luxe auto's en vrachtwagens door de stad in de richting Duitsland. Zij zijn alle in WestNederland gevorderd. Hiertoe behoren ook de modernste brandweerauto's.

1940 ----- 26 mei zondag.


POLITIE. 01.30 voormiddag. Om half twaalf gisteravond werd door de majoorcommandant in Nieuw Milligen
dringend assistentie verzocht wegens muiterij in het kamp aldaar. De Militaire Politie is hierover ingelicht
waarna de politie met een gemotoriseerde colonne van 13 manschappen onder de eerste luitenant er naar
toe is gegaan. Ter plaatse aangekomen bleek dat een vijftiental militairen, dat aanstaande maandag met
groot verlof zullen gaan, geweigerd had in een bepaalde loods te gaan slapen. Er zouden ratten en kevers
in huizen. Deze manschappen lagen buiten de loods in een hoop stro te slapen. Zij zijn gewekt en op last
van genoemde commandant naar de Willem III kazerne alhier vervoerd. Van enige onrust in het kamp was
geen sprake. Het ging alleen om het niet opvolgen van het bevel in die loods te gaan.

1940 ----- 30 mei donderdag.


VAN HOUTUM. Alle wasserijen kunnen voor hun auto's weer benzine krijgen, maar niet meer vijfvouden
liters per week dan het aantal arbeiders in het bedrijf.
POLITIE. 20.35 uur. Door n van de Duitse officieren werd geklaagd dat enige soldaten door burgers
werden beledigd. Op last van de dienstdoende majoor naar de Stationsstraat en Smidsweg geweest alwaar
dit moest plaats gehad hebben. Bij aankomst waren er noch burgers noch soldaten ter plaatse te zien.
Majoor Recherche, bij voortduren hierop letten!

1940 ----- 31 mei vrijdag.


VAN HOUTUM. Om middernacht (!) belde de politie oom Wim op met het bevel dat hij met zijn vrachtauto
voor hedenmorgen 9 uur op Onderlangs te Arnhem moest verschijnen. Als de auto wordt goedgekeurd zal
mijn oom gedurende twaalf dagen voor het Duitse leger in Belgi moeten rijden. Hij voelt hier weinig voor en
vindt een werkloze die wel wil chaufferen. Op deze manier zijn in Apeldoorn alle auto's gevorderd. Slechts
enkele zijn afgekeurd. Ook die van oom Wim. In Apeldoorn zijn de kazernes weer volledig door Nederlandse
Soldaten bezet.

1940 ----- 1 juni zaterdag.


POLITIE. 10.00 uur voormiddag. Luitenant van Veeren van de Luchtverdedigingsgroep Utrecht geeft
telefonisch kennis dat de soldaat Jan ten Hoove, wonende Wieselsekampweg 7 te Apeldoorn, na het
neerleggen van de wapens, is verdwenen en men daarna nog niets van hem heeft vernomen. Hij moet
daarna wel gezien zijn. Er wordt verzocht hier ter plaatse een onderzoek naar de verblijfplaats van die
persoon te doen instellen. Na onderzoek is gebleken dat genoemde ten Hoove op donderdag 16 mei 1940
te Arnhem is gezien en als krijgsgevangene naar Duitsland is gevoerd. Daarover hebben de ouders bericht
ontvangen van het Rode Kruis. Luitenant van Veeren is dit telefonisch meegedeeld.

1940 ----- 2 juni zondag.


VAN HOUTUM. De hele morgen trekt door Apeldoorn een eindeloze rij auto's met luchtdoelgeschut
behorende tot een divisie parachutisten in de richting van Amersfoort.
POLITIE. 03.25 voormiddag. Door twee leden van de burgerwacht wordt kennis gegeven dat vanuit perceel
52 staande aan de Loolaan, dat is door militairen bezet, licht scheen uit een venster van de tweede
verdieping. Op last van de dienstdoende majoor is een onderzoek ingesteld. Daar bij herhaaldelijk bellen
geen gehoor gaf is door het openschuiven van een raam toegang tot bedoeld perceel verschaft. Op n van
de slaapkamers lag een militair te slapen. Hij werd gewekt. Hij heette J.M. en verklaarde dat het licht moest
blijven branden. Hier was namelijk de telefooncentrale gevestigd en het bureau van het stafkwartier. Hij
deelde mee te hebben vergeten de gordijnen te sluiten en zal in het vervolg zorgdragen dat het niet weer
gebeurde.

1940 ----- 6 juni donderdag.


POLITIE. 21.30 uur. De oorlog schijnt aanstekelijk te werken op de Apeldoornse jeugd. Zo werd assistentie
gevraagd aan de Schotweg. Daar werd een soort veldslag geleverd waarbij de ene partij de
spoorwegovergang moest verdedigen tegen de aanvaller. Toen de politie ter plaatse kwam vertelden
bewoners van de Schotweg dat zij deze ongeregelde troepen uit elkaar gejaagd hadden. De strijders
kwamen zo in het vuur dat zij ongelukken tegemoet zagen. Een stok met spijkerpunt werd ter hand van de
politie gesteld. Deze was afgenomen van Jan van Assel van de Bartelsweg nr.2. Genoemde jongens
kwamen overal uit de omgeving.

1940 ----- 18 juni dinsdag.


VAN HOUTUM. Nacht in nacht uit passeren grote escadrilles vliegtuigen Apeldoorn. Hetzelfde geldt voor het
treinverkeer. Lange treinen goederenwagens rijden naar het westen. Deze zijn meestal zo zwaar beladen
dat de locomotieven met moeite tegen de berg op komen. Bij troepenvervoer (dit vindt ook zeer veel plaats)
zitten de soldaten zelfs op de buffers en op de wagons.

1940 ----- 21 juni vrijdag.


POLITIE. 17.30 uur. Een inwoner wonende Deventerstraat geeft kennis dat gisteravond tegen 10 uur op de
Arnhemseweg voor het kringhuis van de NSB enige opgeschoten jongens stonden. Zij schreeuwden tijdens
het inhalen van de NSB-vlag op bedoeld gebouw aan het adres van de personen die de vlag inhaalden, de
woorden 'verraders'. Hij meent goed te doen de aandacht hierop te vestigen ter voorkoming van
onaangenaamheden. Politietoezicht gewenst. Toezicht zal worden gehouden.

1940 ----- 22 juni zaterdag.


POLITIE. 10.50 uur (voormiddag). De Hauptmann [kapitein] Keitel van de Duitse Weermacht, Stab Dukme
te Wesel, Reitensteinkazerne, geeft aan het bureau kennis dat hij met twee autobussen met Duitse
militairen van Harderwijk komende op de Loolaan heeft gestopt. Die militairen hebben de bussen daar enige
ogenblikken verlaten. Bij het wegrijden van de bussen die naar voornoemd adres te Wesel in Duitsland
vertrokken, werd de soldaat Leftski vermist. Bij aantreffen van deze soldaat wordt verzocht de commandant
van de alhier in het hotel Zeelandia aan de Hoofdstraat gelegen Duitse militairen te waarschuwen. Die
zullen dan verdere maatregelen nemen.

1940 ----- 23 juni zondag.


POLITIE. 11.30 uur (voormiddag). Door iemand wonende aan de Sophialaan wordt kennisgegeven dat, toen
hij hedenavond in het caf van Van der Berg aan het Stationsplein zat, hij door een hem onbekend
manspersoon (soort jodentype) werd uitgemaakt voor landverrader. Hierop wilde hij vechten met mijn zoon
oud 17 jaar. Hij had het toen voor zijn zoon opgenomen en de aanvaller een aframmeling gegeven. Graag
wilde hij dat de politie hiernaar een onderzoek ging instellen. Mocht de onbekende aanvaller zijn excuus
aanbieden dan wil hij geen vervolging. Anders doet hij bovendien een aanklacht over zake van belediging.

1940 ----- 24 juni maandag.


VAN HOUTUM. Om 9 uur passeert een lange colonne Nederlandse cavalerie. Volgens geruchten moeten
alle manschappen van een zelfde eenheid naar een bepaalde kazerne. De cavaleristen zijn onderweg naar
Deventer [Boreelkazerne]. Zo zou in Apeldoorn het regiment wielrijders worden ondergebracht. Een decreet
van de Rijkscommissaris stelt vast dat alle arbeiders, na 10 mei ontslagen, weer door hun werkgevers in
dienst moeten worden genomen. Zo moet Brouwersmolen 20 arbeiders voor minstens 36 uur per week
aannemen.

1940 ----- 25 juni dinsdag.


VAN HOUTUM. 's Nachts passeren vele vliegtuigen.

1940 ----- 28 juni vrijdag.


VAN HOUTUM. Gisteravond arriveerden bij de kazernes te Apeldoorn vele eenheden Duitse motorrijders,
vrachtauto's en enkele benzinetankwagens. Zij blijven er een nacht over en vertrekken 's morgens naar het
westen. Om drie uur passeert een Nederlandse G1 voorzien van de Duitse identiteitstekens. Het voedsel
voor de huisdieren wordt gedistribueerd.

1940 ----- 29 juni zaterdag.


VAN HOUTUM. Voor de verjaardag van de Prins [Bernhard] draagt iedereen oranje of een witte anjer. De
NSB-ers trekken dit bij het publiek van de kleren en veroorzaken zodoende relletjes in de grote steden.
Enkele fanatiekelingen brengen onder de anjer een scheermesje aan waardoor menige NSB-er zich in de
vingers snijdt.

1940 ----- 30 juni zondag.


VAN HOUTUM. Seyss-Inquart bezoekt Drenthe en Overijssel en bezichtigt op de terugweg het paleis in
Apeldoorn.

1940 ----- 1 juli maandag.


VAN HOUTUM. 's Nachts passeren vele vliegtuigen.

1940 ----- 3 juli woensdag.


VAN HOUTUM. 's Middags cirkelen twee jagers boven de fabriek [papierfabriek van Van Houtum]. De
nationaliteit is niet vast te stellen.

1940 ----- 4 juli donderdag.


VAN HOUTUM. 's Middags gaan vader, moeder, Dinie en ik met een taxi naar Rhenen. Heen over
Veenendaal en terug langs Arnhem. Alle versperringen worden door de werkverschaffing opgeruimd. In
Rhenen is bijna alles verwoest. Vele arbeiders zijn bezig met puin ruimen. Op n plaats brandt nog een
voorraad tarwe. Op een ander punt heerst een lijkenlucht. Het aantal graven op de Grebbeberg bestaat voor
40% uit Duitse. In Wageningen is ook vrij grote schade.

1940 ----- 9 juli dinsdag.


VAN HOUTUM. Op een terrein naast de HBS in Apeldoorn moeten alle leerlingen helpen loopgraven aan te
leggen. Dit is een voorzorgsmaatregel van het schoolbestuur.

1940 ----- 10 juli woensdag.


VAN HOUTUM. De eerste grote groepen Duitse vrachtauto's worden in de omgeving van de kazerne
geparkeerd, onder andere bij het Roburterrein [voetbalveld aan de Asselsestraat]. In de Eierhal [aan de
Griftstraat] liggen Duitse soldaten.

1940 ----- 12 juli vrijdag.


VAN HOUTUM. De Engelsen werpen 's nachts boven Apeldoorn en omgeving veel lichtfakkels. 's Avonds
gaan mijn vader en ik naar de kazernes kijken. Langs de Berghuizerweg en in het Orderbos staan tientallen
vrachtauto's. Op de Jachtlaan komen om 8 uur ruim 80 vrachtauto's (ook van het Duitse Rode Kruis) aan.
Deze worden in een wei langs eikenstruiken geparkeerd.

1940 ----- 13 juli zaterdag.


VAN HOUTUM. Alle soorten meel zijn nu gedistribueerd. Eerst waren het alleen tarwebloem en zelfrijzend
bakmeel (per maand een half pond).

1940 ----- 14 juli zondag.


VAN HOUTUM. 's Morgens passeren enkele Nederlandse auto's met dekens (waarschijnlijk uit de kazernes)
in richting Hoenderloo.

1940 ----- 14 juli maandag.


VAN HOUTUM. Vanaf heden worden gedistribueerd: boter, margarine en vet. De rantsoenen zijn 250 gram
per 14 dagen. Distributie van boter is nodig om het boteroverschot van 10.000 ton te kunnen wegwerken,
aldus de Pers (!). Gezinnen met een inkomen beneden 1400 gulden [per jaar] krijgen vetkaarten en
gezinnen met hogere inkomsten ontvangen boterkaarten. Verkoop van spijsolie is voor twee weken
verboden. De hele morgen passeren trailers van het Duitse Luchtwapen (WL) met betonnen rioolbuizen
(circa 0.75 meter middellijn) en betonnen platen. Deze zullen waarschijnlijk voor de vliegvelden worden
gebruikt. De Duitsers vorderen het Rooms Katholieke ziekenhuis te Apeldoorn. Een schilder brengt op het
dak een groot rood kruis aan. In het gebouw wordt bijna uitsluitend munitie opgeslagen. In Ugchelen houden
zich twee dames op, die gesprekken aanknopen met schoolkinderen. Tot de vele vragen die zij hun stellen
is er ook n of hun ouders wel eens naar de Engelse zender luisteren. Wij krijgen voor deze maand voor
de vrachtauto een toewijzing van 50 liter dieselolie. Iedere eigenaar van een auto krijgt een zogenaamd
bandenboekje waarin alle bijzonderheden van de banden moeten worden genoteerd.

1940 ----- 16 juli dinsdag.


VAN HOUTUM. 's Avonds rijden mijn vader en ik weer langs de kazernes. De Duitsers verkopen onderdelen
van Nederlandse militaire fietsen aan de burgerij. Zij vorderden echter overal grote aantallen fietsen,
bijvoorbeeld in Beekbergen al 331.

1940 ----- 17 juli woensdag.


VAN HOUTUM. In Apeldoorn moeten alle spoorwegarbeiders een gasmasker dragen.

1940 ----- 18 juli donderdag.


VAN HOUTUM. Volgens geruchten passeren enkele treinen met Duitse dienstweigeraars Apeldoorn. De
wagons zouden met prikkeldraad zijn afgesloten. De dienstweigeraars zouden zijn geboeid.

1940 ----- 21 juli zondag.


VAN HOUTUM. 's Middags komt mijn neef Jaap uit Arnhem met zijn verloofde op bezoek. Vorige week is in
de Bakkerstraat [Arnhem] een trailer volgeladen met Nederlandse munten. Deze gaan alle naar Duitsland.

1940 ----- 23 juli dinsdag.


VAN HOUTUM. 's Middags gaan vader, moeder, tante Mies en ik naar Arnhem. De Duitsers leggen op de
Hoge Veluwe een vliegveld van 50 100 hectare aan. Er werken zowel werklozen uit Apeldoorn als
Arnhem. Zij zijn nog hoofdzakelijk bezig de heide af te snijden. De Rijkscommissaris (hij wordt vandaag 48
jaar) heeft zondag een bezoek aan dit terrein gebracht. Even voor Arnhem bezichtigen we het kerkhof waar
Duitse soldaten liggen begraven.

1940 ----- 24 juli woensdag.


VAN HOUTUM. De Arbeidsbeurs roept 200 arbeiders uit Apeldoorn op te drie uur op het bureau te
verschijnen. Zij vernemen dat ze in Duitsland moeten gaan werken, voornamelijk in de zwaar beschadigde
steden Bremen en Hamburg. Bij weigering zal hen geen steun meer worden uitgekeerd. Voor inwoners uit
Ugchelen worden in de Openbare School boter- en vetkaarten uitgereikt.

1940 ----- 26 juli vrijdag.


VAN HOUTUM. Er passeren tussen 11.30 en drie uur 's nachts ontelbare vliegtuigen. Het lijkt op 10 mei. De
toestellen vliegen op Duitsland aan. Vele mensen staan op. Volgens de nachtwacht kan hij de bewoners van
de Keienberg horen praten. In de richting van de Duitse grens hangen overal lichtfakkels. Zoeklichten
zoeken de hemel af. De RAF [Royal Air Force] bombardeert in Nederland onder andere 14 vliegvelden. Bij
de volgende uitreiking van een broodkaart zullen kinderen een half rantsoen meer rijst en havermout krijgen.

1940 ----- 27 juli zaterdag.


VAN HOUTUM. De Arbeidsbeurs richt een oproep tot landbouwers, metaalbewerkers en grondwerkers om
in Duitsland te gaan werken. Daar ze goed loon en verzorging zullen ontvangen. Ongeschoolde arbeiders
zijn ook welkom.

1940 ----- 31 juli woensdag.


VAN HOUTUM. 's Middags ga ik naar de spoorlijn kijken. Ik blijf er de hele middag en vul er de tijd door een
boek te lezen dat ik voor de HBS moet doen. In vier uur tijds passeren zes personen- en vier
goederentreinen. De eerste goederentrein telt 37 gesloten wagons en wordt door soldaten bewaakt. De
tweede, bewaakt door matrozen, telt 58 wagons met benzine- en olietanks. De derde, bewaakt door
soldaten, telt 46 wagons. Daarvan zijn zes personenwagens en de overige open wagens beladen met
vrachtauto's (ook met rupsbanden), motorfietsen en kanonnen met een loop van acht meter. De vierde
bestaat uit 38 wagons, alle gesloten en bewaakt door soldaten. Deze goederentreinen zijn van Duitse
herkomst en rijden alle naar het westen.

1940 ----- 1 augustus donderdag.


VAN HOUTUM. Ik houd me de hele dag weer op bij de spoorlijn. 's Middags wordt mijn fiets gestolen maar
met behulp van een seinwachter krijg ik deze weer terug. In zes uur tijds passeren zeven personen- en tien
goederentreinen. Wij krijgen voor de maand augustus voor de vrachtauto een toewijzing van 200 liter olie.

1940 ----- 2 augustus vrijdag.


VAN HOUTUM. In de omgeving van de kazernes te Apeldoorn zijn burgers bezig een aantal beukenbomen
(ruim een meter dik) te vellen. De Duitsers verbieden dit en dragen het kappen aan rekruten op. Deze
hangen er een band met trotyl om en laten dit ontploffen. Met behulp van een grote trekzaag (voorzien van
een motor) zagen de Duitsers de bomen in delen. Eerst daarna geven ze ze terug aan de eigenaar. Het is
dus uitsluitend een oefening voor de moffen. Ik vertoef weer de hele dag bij de spoorlijn. Er passeert weinig
oorlogsmateriaal.

1940 ----- 5 augustus maandag.


VAN HOUTUM. 's Middags vliegen zes Juncker driemotorige transportvliegtuigen (Ju52) recht over het huis.

1940 ----- 7 augustus woensdag.


VAN HOUTUM. Mijn broer Jaap, een neef Jaap, boswachter S. en ik zitten 's nachts van 11.30 - 2.30 uur in
de brandtoren van het Ugchelsebos. Wij verwachten een luchtaanval op Duitsland en willen dan ook eens
alle zoeklichten enzovoort zien. We treffen het niet. Er gebeurt weinig. Wij zien vijf lichtfakkels.

KRANT. Brief van de redactie van de Nieuwe Apeldoornse Courant aan het Hoofd Persdienst NSB Kringen
34 Apeldoorn en 81 Veluwe, Waltersingel 85 over een door de krant geweigerde ingezonden brief van de
heer M.
Een vraag is, welke vraag voor geen enkele redactie een kwestie uitmaakt, of een redactie het recht heeft
zonder voorkennis van de schrijver een ingezonden stuk ter inzage te geven aan de een of andere officile
instantie waarop in het ingezonden stuk kritiek wordt uitgeoefend. We raken hier het beschikkingsrecht van
een redactie. De opvatting schijnt te bestaan, al nu bij de heer M. en de zijnen dat een redactie verplicht is
een ingezonden stuk op te nemen zo als het haar ter plaatsing aangeboden wordt. Zij heeft niet een
onderzoek in te stellen naar de juistheid ervan, noch ligt het op haar weg een officile instantie gelegenheid
te geven voor een onderschrift waardoor eventuele misverstanden kunnen worden opgeheven. Kortom, zij
heeft alleen maar te aanvaarden met terzijdestelling van haar eigen inzichten, over de wijze waarop de krant
geredigeerd zal worden.
De schrijver van ingezonden stukken is koning en een redactie heeft niet anders te doen dan het
ingezonden stuk eerbiedig te aanvaarden. U houdt mij ten gegoede, maar dat betekent de zaak op haar kop
zetten. In de praktijk zou een dergelijke gedragslijn hierop neerkomen dat de redactie van een krant gevoerd
zou worden buiten de redactie. Daarop zou neerkomen de plaatsing van een serie ingezonden stukken
bedoeld als campagne waarop in het onderhoud van zaterdagmorgen gezinspeeld werd.
In dit verband moge ik opnieuw op een onjuiste voorstelling van zaken de aandacht vestigen. Ik heb geen
inzage gevraagd van alle stukken waarover de Heren, die de campagne wensen te voeren, beschikken. Ik
heb alleen de wenselijkheid betoogd dat de heren in een rustig uurtje, vooraf bepaald, zouden komen
uiteenzetten wat hun plan en hun grieven waren. Dan zou, aan de hand daarvan, kunnen worden
beoordeeld of er al of niet aanleiding zou zijn voor een serie ingezonden stukken, welke wij - aldus de
heren van zaterdagmorgen - zouden plaatsen.
Ik heb gevraagd wie die wij waren maar op die vraag werd geen antwoord gegeven. Zo staat de zaak.
Ik kan U daarbij de verzekering geven dat de redactie er niet aan denkt, tenzij zij door hogere bevoegde
instantie daar toe gedwongen wordt, een serie ingezonden stukken te aanvaarden waarvan zij niet tevoren
in de gelegenheid is gesteld die te beoordelen. U houdt van duidelijke definities, wij ook. Welnu: een
redactie welke zich haar verantwoordelijkheid bewust is, accepteert geen inmenging van derden, wanneer
het er om gaat vast te stellen, hoe de krant samengesteld zal worden. De beslissing daarover berust bij de
redactie. In gevallen van twijfelachtige aard vraagt zij het oordeel van haar Directie. Die omstandigheid was
in het geval - M. niet aanwezig. U brengt de democratie in het geding en de periode van voor de tiende mei
1940. Het is mij niet recht duidelijk wat een en ander met deze concrete gevallen te maken heeft.
Resumerend moge het volgende worden opgemerkt. Het ingezonden stuk van M. kan niet voor plaatsing in
aanmerking komen. Tot deze conclusie ben ik gekomen na het onderhoud dat ik met de leiding van de
Distributiedienst ter zake mocht hebben. Wanneer de heer M. zich daardoor bezwaard voelt dan kan hij
nader overleg plegen met onze Redactie. Over de serie ingezonden stukken, waarvan het schrijven van M.
blijkbaar de inleiding moest vormen, handhaaf ik mijn opvatting dat de redactie vooraf op de hoogte gesteld
behoort te worden en bij haar de beslissing berust over de opname. Ik hoop duidelijk genoeg geweest te zijn
in niet al te veel woorden.
Tenslotte een persoonlijk woord tot u. U dreigt met verdere stappen bij bevoegde instanties en
veronderstelt dat ik verstandig genoeg ben mij rekenschap te geven van het feit dat de tijd van voor 10 mei
definitief voorbij is. Ik kan u dankbaar zijn voor deze voor mij vriendelijke veronderstelling. Laat ik u
overigens de verzekering mogen geven dat ik mij zeer bewust ben van de veranderingen welke bezig zijn
zich te voltrekken. Maar dat betekent geenszins dat ik mij maar nederig buk voor wie zich als rechter over
mij meent te moeten stellen. Voor mij geldt inderdaad het recht, maar dan Recht met een hoofdletter. De
beslissing van bevoegde instanties zie ik met belangstelling tegemoet.
[getekend] de Hoofdredacteur

1940 ----- 10 augustus zaterdag.


VAN HOUTUM. 's Middags gaan mijn zuster, een log en ik, op de fiets naar Arnhem. Het vliegveld Deelen
is zo goed als klaar. Alle afgesneden hei is tot balen samengeperst. De startbanen bestaan uit straatstenen.
Overal langs de weg staan bordjes 'Fotograferen en stilstaan verboden'. De kogelvangers zijn gedeeltelijk
afgegraven. Alles wordt zoveel mogelijk met oud gaas van de Hoge Veluwe afgezet. Om het terrein staan
bordjes met 'Roken verboden'. Waarschijnlijk zitten er brandbare stoffen (benzine) in de grond. Op het
vliegveld is geen verhoging, dus geen hangar te zien. Tientallen volle kabelrollen liggen langs het hek. Tot in
Arnhem is een bovengrondse telefoonleiding (aan palen) aangelegd. Aan het einde van de kogelvangers
staan twee nieuwe benzinepompen. Van straatstenen is een nieuwe parkeerplaats en een weg tot een nabij
gelegen jachthuis aangelegd. De reservoirs zouden een inhoud hebben van 25.000 en 36.000 liter.

1940 ----- 12 augustus maandag.


VAN HOUTUM. 's Nachts passeren enige honderden Britse vliegtuigen. Om 5.30 uur passeert een Ju52
[Juncker] achtervolgd door twee Britse jagers. Het Duitse vliegtuig stort bij Klarenbeek brandend neer.

1940 ----- 13 augustus dinsdag.


VAN HOUTUM. 's Nachts passeren opnieuw honderden Engelse vliegtuigen, al vanaf gisterenavond 11.15
uur. 's Avonds passeert een trein waarvan vier wagons met houten vliegtuigen zijn beladen. Deze worden
op imitatievliegvelden met hangars van een meter hoogte opgesteld.

1940 ----- 14 augustus woensdag.


VAN HOUTUM. De Duitsers breiden het vliegveld Deelen uit. De kogelvangers zullen helemaal worden
afgegraven. Het terrein rechts van de autoweg wordt nu in zijn geheel een vliegveld. De Duitsers bouwen in
het dorp Deelen een aantal 'modelboerderijen'. Dit zijn kazernes maar hebben als uiterlijk de vorm van een
boerderij.

1940 ----- 16 augustus vrijdag.


VAN HOUTUM. Boven de kazernes in Apeldoorn vliegen drie Britse jagers zonder ook maar met hun
mitrailleurs te schieten. Tijdens een fietstocht zien we op een heideveld bij Garderen een groot aantal
autocarrosserien liggen. Deze zijn er op afstanden neergezet om het landen van vliegtuigen te voorkomen.
Het is al voor 10 mei gedaan.

1940 ----- 21 augustus woensdag.


VAN HOUTUM. De Duitsers sluiten de autoweg Hoenderloo - Schaarsbergen af. Deze loopt namelijk over
het nieuwe vliegveld [Deelen].

1940 ----- 4 september woensdag.


VAN HOUTUM. Er vindt de hele dag een groots troepentransport naar het westen plaats. Over de spoorlijn
Apeldoorn - Amersfoort mogen geen personentreinen (voor burgers) rijden. Bij de kazernes te Apeldoorn
wapperen voor het eerst twee grote Duitse vlaggen. De ene is de gewone hakenkruis-oorlogsvlag. De ander
is zwart met twee SS-tekens er in.

1940 ----- 5 september donderdag


VAN HOUTUM. De Duitsers ontbinden alle Vrijmetselaarsloges en het Nationale Arbeiderssecretariaat.

1940 ----- 6 september vrijdag.


VAN HOUTUM. Door de grote militaire transporten wordt het hele burgerlijke treinverkeer (ook goederen)
over de lijn Apeldoorn - Amersfoort verboden. Op bevel van de Duitsers worden alle voetbalwedstrijden en
vergaderingen afgelast.

1940 ----- 7 september zaterdag.


VAN HOUTUM. De Rijkscommissaris bepaalt dat alle Nederlanders boven de 15 jaar vanaf 1 oktober
aanstaande een legitimatiebewijs moeten kunnen tonen.

1940 ----- 14 september zaterdag.


VAN HOUTUM. De Rijkscommissaris behoudt zich het recht voor Overheidspersoneel te ontslaan of aan te
nemen. Een tweede verordening brengt ijzer en staal onder de distributie.

1940 ----- 16 september maandag.


VAN HOUTUM. De vleesdistributie gaat in. Het rantsoen bedraagt 400 gram per week.

1940 ----- 17 september dinsdag.


VAN HOUTUM. Zonder waarschuwing oefenen de Duitsers 's avonds de luchtbeschermingssirene van de
kazernes. Velen denken dan ook aan luchtgevaar.

1940 ----- 19 september donderdag.


VAN HOUTUM. Britse vliegtuigen werpen bommen op Wageningen en op een huis bij de kazerne in
Apeldoorn. Het brandt helemaal af. Er vinden veel ontploffingen plaats zodat wij munitie vermoeden. Naar
aanleiding van het nieuwe legitimatiebewijs zijn de fotografen dag en nacht druk. Het is een ware run op
deze zaken. Men kan zijn pasfoto's na een week afhalen. De Duitsers verzachten dan ook enigszins hun
voorschriften voor een nieuw identiteitsbewijs.

1940 ----- 21 september zaterdag.


VAN HOUTUM. 's Middags ga ik naar de Harskamp, heen over het Harskamper fietspad (is eigenlijk
verboden) en terug langs Radio Kootwijk. Het noodvliegveld wordt uitgebreid of voor een werkkamp of voor
het vliegveld. Aan dit object werken alleen Duitsers (Arbeidsdienst). Bij het afgraven van de kogelvangers
vindt men projectielen van 32 jaar geleden.

1940 ----- 24 september dinsdag.


VAN HOUTUM. De termijn voor een nieuw legitimatiebewijs wordt n maand opgeschort behalve voor de
kuststrook.

1940 ----- 25 september woensdag.


VAN HOUTUM. De Duitsers vorderen alle koeien die op de veemarkt te Apeldoorn verschijnen.

1940 ----- 26 september donderdag.


VAN HOUTUM. In Nederland zullen nieuwe postzegels verschijnen. Zegels met de beeltenis van de
Koningin verschijnen niet meer.

1940 ----- 30 september maandag.


VAN HOUTUM. In Ugchelen vallen brandplaatjes. In n dakgoot liggen er 30. Rondom een ander huis
liggen er minstens 72. Door onwetendheid gebeuren er nog enige ongelukken. Zo vliegt bij n een kleedje
over de schoorsteenmantel in brand. Een ander steekt er achteloos n in de zak om hem in Apeldoorn te
laten zien. Niemand ziet het plaatje echter, maar wel dat deze man een groot gat in zijn broek heeft. Voor
het vervoer van aardappels heeft men voortaan een vergunning nodig. In Apeldoorn moeten zich alle joden
bij de politie melden. Een bode stopt bij ons de Deutsche Zeitung in den Niederlanden in de bus. Wij zullen
de krant 14 dagen gratis ontvangen. Natuurlijk met de bedoeling er later een abonnement op te nemen.

1940 ----- 1 oktober dinsdag.


VAN HOUTUM. De Duitse zomertijd wordt tot nader order verlengd. Er zijn om 21.30 uur al Britse
vliegtuigen in de lucht. Overal schijnen zoeklichten. Deze staan dichterbij dan gewoonlijk.

1940 ----- 2 oktober woensdag.


VAN HOUTUM. De directeur van de Hogere Burger School verzoekt alle leerlingen zich van politiek te
onthouden en de NSB-leerlingen niet te negeren. Dat zal lang duren. Vooral als zulke landverraders menen
dat ze zelf alles mogen doen en zeggen.

1940 ----- 3 oktober donderdag.


VAN HOUTUM. Een half uur na middernacht horen wij een bombardement in de richting Zwolle. Het betreft
een benzineopslagplaats in het kroondomein bij Gortel. Er brandt 60 hectare bos af. Over de
Hoenderloseweg passeren voortdurend auto's met delen van houten vliegtuigen (romp van triplex, vleugels
van hout en linnen). Deze worden op de vliegvelden bij Deelen en de Harskamp geplaatst. Twee leden van
de Opbouwdienst (ingedeeld bij de Luchtbescherming) bekeuren ons 's avonds voor het uitstralen van een
kleine hoeveelheid licht. Ook elders in Ugchelen controleren zij zeer streng.

1940 ----- 4 oktober vrijdag.


VAN HOUTUM. De Duitsers voeren bespreking met de directie van de mattenfabrieken. Als er niet
voldoende grondstoffen aanwezig zijn zullen de machines met de arbeiders naar Duitsland worden
overgebracht. De fabriek te Apeldoorn ligt stil. Van overplaatsing is nog niets te bespeuren.

1940 ----- 7 oktober maandag.


VAN HOUTUM. De Duitsers arresteren 's morgens om tien uur 25 inwoners uit Apeldoorn als represaille
voor de slechte behandeling van Duitsers in Nederlands-Indi. Het zijn alle vooraanstaande personen die
voor Indi een begrip vertegenwoordigen. In Apeldoorn zijn het onder andere twee dames, twee notarissen
en een hoofdintendant. Volgens geruchten zouden er in Nederland 2.400 (volgens de pers 130) zijn
gearresteerd. Als deze maatregel geen effect zal hebben, aldus het officile bericht, zullen er de volgende
week opnieuw burgers gevangen worden genomen. Het was de bedoeling dat gas en elektriciteit niet
gerantsoeneerd zouden worden. Nu delen de Duitsers echter mee dat de distributie hiervan per 15 oktober
zal ingaan.

1940 ----- 8 oktober dinsdag.


VAN HOUTUM. Het is voortaan verplicht voor de was een zeepbon in te leveren.

1940 ----- 11 oktober vrijdag.


VAN HOUTUM. Op de fabriek ontvangen we een schrijven dat de vrachtauto door de Duitse Weermacht in
beslag is genomen. Wij kunnen de auto weliswaar houden maar moeten zorgen dat deze te allen tijde goed
verzorgd ter beschikking staat.

1940 ----- 12 oktober zaterdag.


VAN HOUTUM. Om 08.45 uur 's avond passeren de eerste Britse vliegtuigen. Een toestel werpt tot twee
maal toe een lichtfakkel uit die zich in 22 kleinere verdeelt. Zoiets zien we voor het eerst. Het is net
vuurwerk. Kort daarna horen we het zware luchtdoelgeschut langs de IJssel. Er zijn geen zoeklichten.

1940 ----- 14 oktober maandag.


VAN HOUTUM. Leden van de NSNAP (deze wensen volledige aansluiting bij Duitsland) kalken op
verschillende kruispunten in Apeldoorn hakenkruisen of leuzen van hun partij. De Duitsers plaatsen bij de
Viersprong [in Ugchelen] twee nieuwe borden. Het ene geeft de richting aan naar een
Wehrmachtstankstelle. Op de ander staat dat geen Duitse militair zich zelfstandig mag inkwartieren zonder
toestemming van de Ortskommandant.

1940 ----- 16 oktober woensdag.


VAN HOUTUM. De Nieuwe Apeldoornsche Courant bevat een advertentie waarin arbeiders worden
opgeroepen voor onmiddellijk werk in de omgeving van Apeldoorn. Velen melden zich bij de Arbeidsbeurs.
Zij krijgen echter allen een rode kaart voor gedwongen werk in Duitsland.

1940 ----- 18 oktober vrijdag.


VAN HOUTUM. Men moet alle autobanden opgeven. De registratie is nog nauwkeuriger dan het
bandenboekje. Benzinetoewijzingen worden voortaan niet meer voor een bepaalde tijd maar voor n rit
tegelijk verstrekt.

1940 ----- 19 oktober zaterdag.


VAN HOUTUM. Het bakken van witbrood is verboden De broodprijs wordt met n cent verhoogd.

1940 ----- 20 oktober zondag.


VAN HOUTUM. De distributie van kaas gaat morgen in. Het rantsoen bedraagt 100 gram per week. Om
hamsteren te voorkomen worden nieuwe distributiemaatregelen de laatste maanden steeds vermeld in de
krant van zondag of van de dag waarop de distributie ingaat.

1940 ----- 22 oktober dinsdag.


VAN HOUTUM. Men mag etensresten of andere afvalproducten niet meer weggooien. De gemeentelijke
reinigingsdienst zal deze komen afhalen. De NSNAP houdt 's avonds in Apeldoorn grote betogingen voor
het kringhuis van de NSB. Om elf uur gooien zij de ruiten van de winkel van de Nederlandse Unie in.

1940 ----- 23 oktober woensdag.


VAN HOUTUM. De staf van het vliegveld Teuge neemt in Apeldoorn het huis van een rentenier in beslag.
Hij woont er pas een jaar. De eigenaar moet de meubels laten staan. Hij richt zich in een protestbrief tot
generaal Christiansen [Opperbevelhebber van de Wehrmacht in Nederland]. Binnen 24 uur is de vordering
van zijn woning nietig verklaard.

1940 ----- 25 oktober vrijdag.


VAN HOUTUM. Er gaan geruchten dat de zuivelfabrieken in Apeldoorn 3/4 van hun natuurboter ongezouten
naar Duitsland moeten zenden. Daar zou het als smeermiddel voor machines gebruikt worden.

1940 ----- 26 oktober zaterdag.


VAN HOUTUM. Een verordening van de Rijkscommissaris bepaalt dat alle joodse ondernemingen zich
moeten laten registreren

1940 ----- 29 oktober dinsdag.


VAN HOUTUM. En van de dames die op 7 oktober voor Indi werd gearresteerd wordt vrijgelaten. Zij heeft
de hele tijd in een donkere kerker in Weimar vertoefd. Daar is zij half krankzinnig geworden. De overige
gevangenen bevinden zich alle in Buchenwald. Een berucht concentratiekamp bij Weimar.
BLOEM. Vandaag is de Tropische landbouwschool te Deventer gebombardeerd, 's avonds om half tien. Een
bom viel in de broeikassen en een tijdbom viel op straat. Geen persoonlijke ongelukken wel veel glas en
pannenschade.

1940 ----- 1 november vrijdag.


VAN HOUTUM. Het is nu verplicht een legitimatiebewijs bij zich te dragen. Niemand mag zich 's nachts
tussen 12 en 4 uur op straat begeven

1940 ----- 2 november zaterdag.


VAN HOUTUM. De verkoop van eieren is verboden. Het rantsoen bedraagt n ei per week. Volgens de
NAC heeft het ei volgens deze maatregel geen voedingswaarde meer. Bakkerijproducten komen ook op de
bon. Er zijn plannen om een nieuw identiteitsbewijs in te voeren. Het nieuwe persoonsbewijs moet ook de
vingerafdruk van de eigenaar bevatten. Bij het ontvangen zal men een gulden moeten betalen. De nieuwe
Duitse soldaten in de kazernes gooien 's avonds in dronkenschap bij vele huizen de ruiten in. Bij n woning
zetten zij zelfs de inboedel op straat. De Duitse politie arresteert n van hen omdat deze zijn dolk had
verloren. De overigen bleven onbekend.
BLOEM. Acht trucks met veel hout gaan in de richting Apeldoorn.

1940 ----- 3 november zondag.


VAN HOUTUM. Op de Koningslijn bij Paleis het Loo staan acht gecamoufleerde munitiewagons. Volgens
geruchten zou het hele paleis vol liggen met munitie.

1940 ----- 6 november woensdag.


BLOEM. 21 Luxe auto's gaan richting Zutphen, tevens 15 zware vrachtwagens en 7 trucks met nieuwe
schotten ook richting Zutphen. 's Avonds om tien uur zwaar geschut van richting Dieren. Vermoedelijk
gericht op een Engels vliegtuig welke wel gehoord maar niet gezien werd en vloog richting Apeldoorn. 's
Avonds om half elf weer zwaar geschut in dezelfde richting, waarbij 3 vuurbollen naar we zagen,
uitgeworpen zijn die echter snel daalden, blijkbaar beschoten, waarna het licht veel minder werd en als een
vonkenregen neer viel. Weer een half uur later eveneens een zeer zwaar geschut in dezelfde richting. Men
zegt dat tegen half twaalf in de richting Zutphen een zware ontploffing als van een bom gehoord was.

1940 ----- 7 november donderdag.


VAN HOUTUM. De Apeldoornse agent D. ontpopt zich de laatste tijd als een grote verrader. Hij woont in
Ugchelen en belt bij een buurman de politie op om bij de slager een huiszoeking te doen. Deze woont
tegenover hem. Deze slacht namelijk een clandestien varken. Hij wordt nog gewaarschuwd maar het is te
laat. Hij krijgt een boete en moet het varken afstaan.
BLOEM. Enkele vliegtuigen in Engelse richting, tevens 's avonds in Duitse richting twee vliegtuigen
waargenomen. 7 op 8 November 's nachts naar men zegt zeer veel Engelse toestellen komen overzetten.

1940 ----- 11 november maandag.


VAN HOUTUM. 's Morgens om 5.30 uur werpen terugkerende vliegtuigen uit Duitsland bommen op Deelen.
Om acht uur woedt er nog een brand. De Duitsers vorderen in Apeldoorn nog alle aanwezige sigaretten bij
de winkeliers.
BLOEM. Nu een paar dagen niet veel bijzonders als nogal vliegtuigen af en aan gevlogen. De Engelsen 's
avonds niet meer waargenomen. Men zegt als dat bij Dieren aan het spoor 3 stuks zwaar afweer geschut
staan waar in oktober op een avond de Engelsen in de zoeklichten vast zaten en een ander vliegtuig, ook
een Engelse, onverwachts snel dook en 7 man achter het geschut doodde. Hierdoor moeten de Duitsers
schrik gekregen hebben, ze durfden tenminste niet meer bij de kanonnen te blijven, echter is er puntdraad
omheen gespannen en nu moeten ze er bij blijven. Men zegt dat n kanon niet gevuurd zou hebben en
direct daarop de manschappen, 3 in getal, dadelijk de kogel hebben gekregen. Bij het afschieten van deze
kanonnen zijn de scherven nog in Loenen door een dak gevallen waardoor enkele pannen vernield zijn. In
Rha (bij Dieren) had men gezien als dat boven de Ooy (waard in de buurt van Doesburg) twee vliegtuigen in
gevecht waren waarbij een bom gevallen is maar deze is vermoedelijk in de IJssel terechtgekomen, ze heeft
tenminste geen schade aangericht. Tevens werd er geweldig met mitrailleurvuur geschoten, waarbij de
kogels zeer ver in de omtrek terechtkwamen waarbij men zonder beschutting niet veilig was. Geen van
beide vliegtuigen werden getroffen. Ook in de buurt van Steenderen en nog ergens in die omgeving staat
afweergeschut. Tevens staan die kant uit 's avonds veel zoeklichten, soms kan men er wel 10 tot 13 stuks
tegelijk waarnemen die hun lichten bij donker weer bier een heel eind naar toe kunnen krijgen.
Men zegt dat in Apeldoorn de nieuwe kazerne vol weermachtmannen ligt, die nu iedere maandagmiddag
naar de bioscoop marcheren, al zingende, misschien komen ze er wel meerdere dagen. Het zou zijn
gebeurd dat een burger op de fiets een Duitser aangereden zou hebben waardoor deze zijn mes heeft
getrokken en de burger over de jas gesneden heeft waardoor deze zich naar de Ortscommandant begaf,
maar ten antwoord kreeg dat de Hollanders ook veel te eigenwijs op de weg waren. Nog zij vermeld dat
sinds begin oktober 1940 de volgende notarissen uit Apeldoorn als gijzelaars gevangen zijn genomen,
omdat ze familie in Indi hadden en de Duitsers in Indi een te slechte behandeling kregen. Deze
vastzetting moet bewerkstelligen dat de Duitsers in Indi ook een betere behandeling zouden verwerven.
Ergo: B. van Drummelen, H. Walter en E. Brouwer zijn nu al sinds oktober weg en men hoort niets meer van
hen. In het gehele land zouden op die manier wel honderd man vastzitten. Men hoort vreemde dingen van
spionage, zo zou in Zutphen waar enkele mannen zaten te vissen, een watervliegtuig gedaald zijn die hen
meenam. Aan de kust zouden mannen in roeiboten opgepikt zijn door een onderzeer. Zelfs op een brede
verkeersweg zouden vliegtuigen landen en mannen inladen.
Een chauffeur zou aanvraag hebben gekregen om een zekere persoon voor veel geld op een bestemde
plaats te brengen. Onderweg haalde de bewuste passagier een lucifersdoosje uit zijn vestzak en een
alleenstaande heer aan de weg die dezelfde manoeuvre maakte, moest ingeladen worden, dit herhaalde
zich nog een keer tot ze aan een bos kwamen waarachter een stuk hei lag.

Nadat de chauffeur ze uitgeladen had, stapten de drie heren weg waarna de chauffeur even later een
vliegtuig op zag stijgen, waarmee deze drie heren zeker hun reis mee hebben voortgezet.
Op het bedrijf is het met het meel zuinig gesteld. We hebben nu een zeug, vijf schrammen van 100 pond,
een geit met 7 biggen en 8 biggen van tien weken. Hiervoor krijgen we nu 100 pond (in de week) nogal licht
voer, haver en gerst afval. Voor de andere krijgen we iets zwaarder meel maar de portie is te klein. Voor de
5 melkkoeien en een pinkkalf krijgen we maar 825 kg, dat is voor de gehele staltijd. Voor de 60 jonge en +
30 oude kippen, krijgen we nu 30 pond ochtendvoer en 30 pond gemengd graan in de week. Van de jonge
kippen hebben we 25 eieren en de oude leggen niet meer.
Slakkenmeel is er niet meer, hiervoor zal een samengestelde meststof die plaats moeten innemen. Kali is er
wel evenals kalk.
De veeprijzen zijn hoog, f 350,- voor een neurende koe, ruim f 200,- voor een guste pink, een kalf van 8 of 9
maand. f 80,- tot f 90,- ,een goed werkpaard f 700,- - f 800,- . De varkens worden nu niet best uitbetaald 26,
27 en 28 cent per kilogram. De eieren betaalt men per kilo, de laatst uitbetaalde prijs was voor de jonge
eieren 5 cent en voor de iets zwaardere eieren 6 1/2 cent. Consumptieaardappels f 3,- en zaadprijzen rond f
11,50 per 100 kilogram. Voederbieten f 6,- per 1000 pond. De distributie van levensmiddelen is voor ons wel
overleggen maar geen gebrek. De kleding is al aardig duurder (nog een regenjas gekocht voor f 47,50). Men
zegt dat in Diepenveen een Engels vliegtuig is gedaald en in brand geraakt waarbij de bemanning op n na
in de vlammen omkwam.

1940 ----- 12 november dinsdag.


VAN HOUTUM. Mijn vader krijgt 950 gulden uitbetaald voor de Buick die op Pinksteren gevorderd is. De
uitkering gebeurt naar de aanslag in de Personele Belasting. Alle houders van autos (ook buitengebruik)
moeten hun wagens opgeven en ontvangen hiervoor formulieren. Dit zal ook wel weer op een vordering
uitdraaien. Er gaan geruchten dat grossiers geen boter maar uitsluitend margarine mogen verhandelen.

1940 ----- 13 november woensdag.


VAN HOUTUM. Distributieambtenaren reiken in Ugchelen de nieuwe bonkaarten uit. Wegens de leeftijd krijg
ik vier extra broodbonnen per week. Enkele Apeldoornse aannemers bouwen bij vliegveld Teuge zes
hangars met 2 1/2-steens muren voor 30.000 gulden per stuk. De ingang is zo groot dat er zes jagers
tegelijk in kunnen rijden.

1940 ----- 14 november donderdag.


VAN HOUTUM. In Nederland woedt een zware storm die vele bomen ontwortelt. Zo worden ook alle houten
vliegtuigen op het noodvliegveld te Harskamp verwoest.

1940 ----- 17 november zondag.


VAN HOUTUM. 's Avonds vindt boven het vliegveld Deelen een luchtgevecht plaats.

1940 ----- 18 november maandag.


VAN HOUTUM. De Nederlandse driekleur mag niet meer als partijvlag worden gebruikt.

1940 ----- 19 november dinsdag.


VAN HOUTUM. Peulvruchten vallen voortaan onder de distributie.

1940 ----- 20 november woensdag.


VAN HOUTUM. Bouw of verbouwing van scholen mogen niet meer voor 1942 plaatsvinden.

1940 ----- 21 november donderdag.


VAN HOUTUM. Volgens geruchten moeten bakkers binnenkort al hun broodbezorgers ontslaan. Burgers
zullen daarna zelf het brood bij de bakker moeten afhalen. Dit is al in Duitsland het geval. Wij vermoeden
dat deze bakkersbedienden naar Duitland zullen worden gezonden.
BLOEM. Men zegt als dat vannacht de Engelsen druk gevlogen hebben. Vanmorgen zaten er richting
Dieren nog 6 schijnwerpers in de lucht. Van het in Diepenveen gevallen Engels vliegtuig moet de
overblijvende man de benen gebroken hebben bij de val en is gevangen genomen.

1940 ----- 22 november vrijdag.


VAN HOUTUM. Op het abattoir in Apeldoorn wordt zeer weinig vlees geslacht. De slager in Ugchelen kan
voor de volgende week slechts 50 pond krijgen.

1940 ----- 26 november dinsdag.


VAN HOUTUM. Bij decreet van Seyss-Inquart worden alle joden in openbare dienst ontslagen.

1940 ----- 28 november donderdag.


VAN HOUTUM. In Apeldoorn zijn honderd koeien geslacht. Hiervan komen er slechts tien ten goede van de
burgers.

1940 ----- 30 november zaterdag.


VAN HOUTUM. Seyss-Inquart brengt een bezoek aan het Troelstra-oord bij Beekbergen. Zijn auto komt ook
door Ugchelen.
BLOEM. Men zegt dat in Deventer luchtalarm gemaakt was en de mensen van de straat moesten zijn omdat
een trein met doden Deventer moest passeren. We vernemen de laatste tijd geen Engelse vliegtuigen meer
's nachts.

1940 ----- 1 december zondag.


VAN HOUTUM. Degene die de lompen bij de kazernes opkocht kreeg iedere dag een melkbus vol met eten
mee naar huis zelfs met grote stukken vlees. Dat was voor de Duitsers afval. De soldaten gooiden zelfs
jampotjes weg die nog half vol waren. De geldigheid van kolenbonnen is met 14 dagen verlengd.
BLOEM. Bij ons bezoek aan Teuge zagen we op het vliegveld een zware Duitse bommenwerper die door de
nattigheid niet vertrekken kon. Tevens waren ze met zeer velen, boerderijen, schuren, een hangar en
schuilkelders aan het bouwen, alhoewel het zondag was werkte alles, ja zei men, zelfs 's nachts. Enkele
huizen stonden leeg daar de bewoners naar elders waren vertrokken. Met welk doel deze huizen gebouwd
werden wist niemand, er waren zeer veel mensen aan het werk. Nu de brug in Zutphen (die door het hoge
water weg was) weer klaar is, komen hier ook weer veel meer Duitse vrachtwagens langs voor aanvoer van
het leger.

1940 ----- 2 december maandag.


VAN HOUTUM. In de NAC staat een advertentie waarin twee aannemers 60 metselaars en 30 timmerlieden
vragen voor het vliegveld Teuge. De Duitsers vorderen over het hele land paarden. Men spreekt zelfs over
een aantal van 25.000. Daarvan 4.200 uit Gelderland. De paarden moeten op 7 december aanstaande op
markten verschijnen. De ontslagen commissaris van politie is eindelijk op wachtgeld (6.000 gulden per jaar).
BLOEM. Maandag 2 december passeerden de weg alhier in richting Zutphen 35 stuks zware auto's beladen
met zwaar en licht bout. Later passeerden 18 zware wagens met manschappen richting Zutphen.

1940 ----- 3 december dinsdag.


BLOEM. Voormiddag in richting Zutphen gepasseerd 34 stuks zware vrachtwagens, enkelen met een
dubbel 7 stel raderen, de wagens die open waren zaten vol manschappen. Enkele auto's hadden boten, en
sommigen leken er wel omgekeerde aken te vervoeren. Later zijn nog gepasseerd 1 x 18 en 1 x 26 stuks
grote en deels zware wagens met manschappen maar velen zaten dicht, dus geen bekendheid van vervoer.
Dezelfde dag nog een 40-tal zware wagens. Aanstaande vrijdag paardenmonstering, district 75, bij het
Holthuis. Men zegt dat er veel stro en hooi geleverd zal moeten worden.

1940 ----- 6 december vrijdag.


VAN HOUTUM. De nieuwe zeepbon geldt niet voor 8 kilo maar voor 20 kilo wasgoed.
BLOEM. Nellie gemonsterd (om 9.30 uur voormiddag) voor vordering van de Duitse weermacht op het
Holthuis te Twello, van district 75. Aanvoer 150 paarden waarvan + 30 onteigend zijn. Nellie was te oud.
Corrie van Drikus Bloem was door bevangenheid (vergroeiing van de hoeven) afwijkend en is ook
afgekeurd. Veel boeren die hun paarden niet missen konden moesten er afstand van doen. Dezelfde
monstering te Gietelo bij de brouwerij.

1940 ----- 7 december zaterdag.


VAN HOUTUM. De vleesvoorziening is zo goed als geregeld. Boeren moeten slachtvee afstaan. Zo is
bepaald dat op iedere vijf negen runderen n dier moet worden geleverd. Van 10 - 14 leveren twee
koeien, van 15 - 19 leveren 3 koeien, van 20 - 24 leveren 4 koeien, enzovoort. Een eierenhandelaar te
Apeldoorn moest in de afgelopen week 75 wagons met eieren aan Duitsland leveren. De WA maakt een
mars door Apeldoorn. Op iedere twintig meter staat een politieagent of een marechaussee (zelfs met helm).
Deze dappere soldaten van de NSB zijn toch nog bang voor ongewapende burgers.
BLOEM. Dezelfde monstering te Apeldoorn bij de eierhal aanvoer rond 540 stuks. Daarvan is 99 gevorderd
waarbij oude drachtige, maar vooral jonge rassen ingevorderd zijn. Persberichten melden van een op komst
zijnde hooivordering van 60 kilograan per hectare.

1940 ----- 8 december zondag.


BLOEM. De laatste dagen geen bijzonderheden van de weermacht, noch te land, noch in de lucht.

1940 ----- 10 december dinsdag.


VAN HOUTUM. De verkoop van verduisteringslampjes voor de fiets is plotseling verboden, zogenaamd
wegens een technische fout. Volgens geruchten zou bij Hoog Soeren een Duits vliegtuig door Engelse
jagers zijn neer geschoten.

1940 ----- 11 december woensdag.


VAN HOUTUM. 's Middags passeert een Ju 52 [Duits vliegtuig] in westelijke richting. Onder de romp van het
vliegtuig is een grote hoepel bevestigd met een middellijn van 2/3 van de totale vleugelbreedte. Op de
fabriek ontvangen we een formulier, waarop wij de nog aanwezige hoeveelheid olie met aanduiding van
soort moeten invullen.

1940 ----- 12 december donderdag.


BLOEM. Heden in Deventer paarden gevorderd voor de Duitse weermacht en wel zonder voormonstering.
Paarden uit 0lst, Wijhe, Diepenveen, Schalkhaar en de hele streek. Ze hebben hoofdzakelijk ruinen
genomen en dadelijk uitbetaald in prijzen van 1.000 tot 1.300 gulden. Men zegt dat over de spoorlijn Teuge,
18 extra treinen 's nachts vertrokken zijn, richting Deventer. Hier kwamen gisteravond weer veel auto's langs
richting Zutphen. Er wordt gezegd dat zeer veel Duitse troepen en materiaal achter de IJssel gelegerd is.
Volgens berichten zouden de Italianen vele verliezen hebben en van de inval in Griekenland al terug
geslagen zijn tot, het voor een paar jaar geleden veroverde, Albani.

1940 ----- 13 december vrijdag.


VAN HOUTUM. 's Middags ontmoet Seyss-Inquart Himmler (leider van de Duitse SS en politie) in hotel
Bloemink. Na enkele korte redevoeringen, ook van officieren, vertrekken zij per auto naar Amersfoort. Duitse
jagers begeleiden hen. Zij zijn zeker bang voor de RAF. 's Avonds worden de ruiten bij de drie grootste
NSB-ers in Ugchelen ingegooid.
BLOEM. Volgens bericht uit Loenen zouden daar den 12-12 een luchtgevecht plaats gehad hebben tussen
een Duits en een Engels vliegtuig waarbij de eerste het opgaf, geen van beide kwam naar beneden. Men
zegt dat het vliegveld Deelen bij Arnhem voortdurend wordt gebombardeerd en dat de Duitsers met de
afweerkanonnen in het puntdraad zitten en schreeuwen van angst bij nadering van Engelse toestellen.

1940 ----- 14 december zaterdag.


VAN HOUTUM. In Apeldoorn zijn geen Nederlandse vlaggen meer voorradig (misschien wegens de
optimistische berichten van de Engelse radio). Door de schaarste aan vlees zijn de handelsprijzen op de
markten of in de winkels; voor een paard 1000, een koe 500, een gans 12 en een kaas 2 gulden.

1940 ----- 15 december zondag.


VAN HOUTUM. Gas en licht worden gerantsoeneerd. Het rantsoen bedraagt 100 % van het verbruik in
1939. Dit wordt per maand vastgesteld. Als een slager betrapt wordt op clandestiene handel komt zijn naam
in de krant. Hij zal enige tijd geen vlees van het abattoir ontvangen (voor de slager goede reclame).
BLOEM. Zondagmorgen, om 6 uur al, begonnen Duitse auto's en zware- en lichte motorfietsen te rijden
richting Zutphen. Naar schatting wel een tweehonderdtal. Later op de dag weer enige tientallen. Uit
Deventer wordt gemeld dat daar op 12 december 1940 een goederentrein gestaan heeft waarin Franse
gevangenen in de wagons met dubbele lagen gepakt waren zodat ze niet konden staan. De trein bestond uit
30 wagons. Bij dit oponthoud riepen de gevangenen om brood, doch de Duitse begeleiders trachten dit te
verhinderen, echter slaagden enkele jongens erin om de wagons te benaderen en door de kleine openingen
brood en eetgerei naar binnen te krijgen maar zo verklaarden zij, de lucht in de wagons was niet om uit te
houden. Van alles had er in de wagons gezeten, militairen, burgers en zelf jongens van 15-l7jaar, ze hadden
gevraagd hoever ze nog van Duitsland af waren. Daar bun toestand ondragelijk was. Een vrouw bracht nog
wat van een overschot van Sint Nicolaas. De Duitsers die dit zagen wenkten dat ze dit maar bij hen moest
brengen waarop de aanwezige jongens een beweging met de hand onder de hals maakten waarop de
Duitsers woedend de vuist schudden. Een schildwacht, aangesteld om de orde te bewaren, vond alles nog
wel goed, maar de hogere instanties waren zeer hard tegenover de gevangen.

1940 ----- 17 december dinsdag.


VAN HOUTUM. Zondagavond heerste in Apeldoorn een ware feeststemming. Er vonden kleine optochten
en samenscholingen voor woningen van NSB-ers plaats onder het zingen van het Wilhelmus en van andere
nationale liederen. Bij een NSB-er worden zelfs de ruiten ingegooid. Daar de politie dit alles oogluikend
toestond arresteren de Duitsers (waarnemend commissaris van politie) en de dienstdoende inspecteur van
politie. 's Middags volgen nieuwe arrestaties. Daaronder de directeur van de Koninklijke HBS. Een
garagehouder te Ugchelen moet zijn garage voor de Duitsers ontruimen. De Duitsers zullen het gebouw als
reparatieplaats gebruiken.
1940 ----- 20 december vrijdag.
VAN HOUTUM. Precies om drie uur na middernacht worden we opgeschrikt door een viertal
bomontploffingen. Wij schudden in het bed. De nachtwacht hoort de projectielen fluiten. Later horen wij dat
de bommen op een kilometer afstand van ons huis zijn gevallen. De kraters in het bos zijn 6 x 6 x 2 meter.

1940 ----- 21 december zaterdag.


VAN HOUTUM. Het is de kortste dag. Men hoeft niet te verduisteren tussen 9.47 en 17.29 uur.
BLOEM. 's Nachts grote bedrijvigheid van vliegtuigen in de lucht. Men zegt 's morgens in de richting van de
IJssel zware ontploffingen gehoord te hebben. Overdag enkele vliegtuigen gezien.
1940 ----- 22 december zondag.
BLOEM. 's Morgens n vliegtuig richting IJssel en n in richting Apeldoorn gezien. De op 21-12-1940
gehoorde zware ontploffingen bleken te zijn geschied doordat het zware afweergeschut bij Dieren door de
Engelsen (doordat ze als het ware zo uit de lucht kwamen vallen) is gebombardeerd. Naar men zegt zouden
8 Duitsers gedood en 4 gewond zijn. Alle dokters uit Dieren, zo men zegt, zouden hulp hebben moeten
verlenen. Krantenberichten melden dat 2 Hollandse jongens (naar we vernemen uit Lunteren) ter dood
veroordeeld zijn omdat ze kabels doorgesneden zouden hebben, maar zo zegt men, 2 dagen na dit
doodvonnis zouden de kabels alweer op 2 plaatsen doorgesneden zijn. De kabels zouden dienst doen om,
via uitkijkposten het afweergeschut te waarschuwen.
In Dieren zou een caf vol dansende jongens, omdat ze de dader niet te pakken konden krijgen, gevangen
gehouden worden ook al omdat er opnieuw kabels doorgesneden waren. In Zutphen zouden ze de
Wilhelmina-boom omgehakt hebben. Soldaten van de opbouw (gedemobiliseerde Nederlandse soldaten die
voor de Duitsers moesten werken) zouden toen de boom met oranjelinten versierd hebben. Het volk zou
zich bij deze manifestatie aangesloten hebben om op deze manier afkeer te geven aan deze lage daad.
Men zegt als dat ook hier veel arrestaties verricht zijn. De burgemeester zou ook in hechtenis genomen zijn
ook de burgemeester van Apeldoorn. Voor deze laatste is geen reden bekend. In de week voor Kerstmis
zouden achter Deventer bij een luchtgevecht een 8-tal bommen geworpen zijn onder andere bij het
Wechel. In de buurt hiervan is een boerderij getroffen waarbij de knecht het leven liet. Verder vielen
bommen in Raalte, Raalter Broekland en omgeving.

1940 ----- 23 december maandag.


VAN HOUTUM. 's Morgens graaf ik n van de bomkraters (zie 20 december ) uit en vind er ruim 16 kilo
aan scherven. De grootste weeg 1475 gram. Op enkele staan enige cijfers en letters. Hieruit is op te maken
dat de bommen van Britse herkomst waren en 250 kilo wogen.

1940 ----- 24 december dinsdag.


VAN HOUTUM. 's Morgens graaf ik een tweede bomkrater uit en vind er ruim 20 kilo aan scherven. Slechts
op n scherf staat een cijfer. De Duitsers plaatsen bij het radiostation Kootwijk vijf stukken
luchtdoelgeschut. Op bevel van hogerhand moeten de kolenhandelaren hun voorraden verdelen tot gelijke
hoeveelheden. De burgers moeten niet hun toewijzing brandstoffen in zijn geheel opeisen. Als deze raad
niet wordt opgevolgd, aldus de Duitsers, zal geen burger meer steenkolen ontvangen. De prijzen van hazen
variren van vijf tot zeven gulden en van konijnen tussen de twee en drie gulden.

1940 ----- 25 december woensdag 1e kerstdag.


VAN HOUTUM. Er vinden vandaag geen bombardementen plaats.

1940 ----- 28 december zaterdag.


VAN HOUTUM. 's Morgens graaf ik een derde bomkraters (zie 20 december ) uit. Ik vind er 17 kilo aan
scherven. Daaronder n van 2075 gram. De burgemeester van Apeldoorn (volgens geruchten al
losgelaten) vertoeft in het ziekenhuis van de gevangenis daar deze overvol is. De Duitsers kwartieren bij de
burgerij 252 vliegerofficieren in. 's Avonds vinden in de stad relletjes plaats. Een Nederlander zou een
Duitse soldaat in een urinoir de nek hebben afgesneden.

1940 ----- 31 december dinsdag.


BLOEM. Op oudejaarsdag zijn verscheidene Duitse vliegtuigen gepasseerd.

Jaar 1941
BRANDWEER. Dit jaar is voor ons een rustig jaar geweest. Wij blusten in totaal 97 brandjes en wel 18
uitslaande branden, 12 binnenbranden, 36 schoorsteenbranden, 2 autobranden, 4 heidebranden en 25
buitengewone brandjes.
SPOORWEGEN. In het begin van 1941 deden zich de eerste pogingen tot sabotage voor. Nabij kilometer
82 werd een spoorstaaf over beide spoorlijnen gelegd. Dit had echter geen stremming van het spoorverkeer
tot gevolg. Ik kon het geval voor mij zelf houden. De moffen kregen er dus niets van te horen. Daarna werd
nabij de Oude Waterloseweg een lasplaat aangebracht. Vermoedelijk schuin op de spoorstaaf. Dit had een
zelfde gevolg als hierboven vermeld. In het land kwamen zeker meer van dergelijke gevallen voor. Al
spoedig kwam de opdracht om alle losse voorwerpen langs de baan te verwijderen. In de loop van 1941
namen de sabotagegevallen toe.

1941 ----- 2 januari donderdag.


VAN HOUTUM. Sinds enkele nachten passeren er weer vliegtuigen. In deze nacht gaan zij over Ugchelen in
de richting Zutphen. Op deze IJsselstad vallen dan ook bommen.

1941 ----- 3 januari vrijdag.


BLOEM. Men zegt dat in Deventer, door mannen van het woonwagenkamp 4 Duitse militairen, die zich in
een caf ophielden, met bun eigen wapens doodgeschoten zijn. Evenwel zouden later alle mannen van het
woonwagenkamp in hechtenis genomen zijn. Krantenberichten melden dat er een verplichte veelevering op
komst en in werking is waarbij men van iedere vijf koeien er n zou moeten leveren. Men kan een pink
leveren doch deze moet 300 kilogram zijn (of eenmaal gebroken dan 350 kg) en een koe moet 400 kg zijn.

1941 ----- 6 januari maandag.


VAN HOUTUM. Alle Nederlanders die in Frankrijk voor de Duitsers zouden gaan werken (uit Apeldoorn 200)
zitten in werkkampen langs de Franse grens. Als zij Frankrijk binnenkomen worden zij door de Fransen
doodgeranseld. Deze beschouwen hen als onderkruipers.

1941 ----- 8 januari woensdag.


VAN HOUTUM. De toegang tot de bioscopen wordt voor alle joden verboden.

1941 ----- 9 januari donderdag.


VAN HOUTUM. Alle boseigenaren moeten naar verhouding hout leveren dikker dan 15 cm. Zo moet n
eigenaar 3.000 m leveren. Het hout zou bestemd zijn voor de bouw van vlotten (aanval op Engeland).
BLOEM. 's Avonds nogal druk geschut gehoord. Vermoedelijk van de afweer. De volgende dag meldt de
radio als dat de Engelsen aanvallen op Duitse steden gedaan hebben.

1941 ----- 11 januari zaterdag.


VAN HOUTUM. Volgens geruchten zou men in de komende week op het politiebureau moeten verschijnen
voor het maken van vingerafdrukken. Dit voor het nieuwe legitimatiebewijs. De politie zou bovendien alle
zichtbare gouden sieraden op een lijst vermelden.

1941 ----- 13 januari maandag.


BLOEM. Men zegt dat de op 12-12-40 in Deventer gevorderde paarden met de trein vervoerd werden en
nabij de grens door een Engels vliegtuig, dat eerst een bom voor de locomotief gooide en daarna de trein
bestookte, deze zo goed als geheel verwoest moet hebben. Men poogde nog enige wagons af te haken
doch men zegt dat ze zich (de vliegtuigen) weer omgekeerd hadden en ook de rest nog vernielden tot zelfs
de wagons met de begeleidende manschappen. De officile paardenvordering was eerst op 16 december
toen op 11 januari en is nu opnieuw uitgesteld.

1941 ----- 14 januari dinsdag.


VAN HOUTUM. De Rijkscommissaris bepaalt dat alle personen, die helemaal of gedeeltelijk (n of meer
joodse grootouders) van joodse bloede zijn, zich bij de plaatselijke politie moeten aanmelden. Het
Verordeningenbesluit bevat bovendien een bepaling over het opleggen van prestaties. Aan personen,
verenigingen of gemeenten kunnen verplichtingen worden opgelegd (ook aan personen die de gepleegde
daad goedkeuren als de dader niet gevonden kan worden) voor schade aan goederen van de Duitse
Weermacht. Deze verplichting kan bestaan uit het betalen van een zoengeld. De verordening zou alleen
tegen kwaadwillige kringen zijn gericht.
BLOEM. Men zegt dat op Teuge veel manschappen aangekomen zijn die bij de boeren ondergebracht
worden.

1941 ----- 15 januari woensdag.


VAN HOUTUM. Drie politieagenten uit Apeldoorn doen 's morgens bij oom Jan een huiszoeking.
Voornamelijk in de kelder. Zij vinden weliswaar een stuk clandestien vlees maar zij doen net alsof er een
stempel opstaat. Het doel van de huiszoeking is onbekend. Het zal wel met verraad van de n of ander in
verband staan. Resultaat is er echter niet. Als de agenten bij ons thuis waren gekomen zou er een
bekeuring zijn gevallen. Wij waren bezig met clandestien vlees te braden en gehakt te bereiden. Alles werd
zou gauw mogelijk verstopt toen we van de huiszoeking bij mijn oom hoorden. De geur in de keuken en stille
getuigen, zoals iets gehakt aan enkele deurknoppen, waren voldoende bewijs. Het is ook mogelijk dat de
agenten met opzet naar een andere Van Houtum zijn gegaan.
BLOEM. In de richting Apeldoorn een 20-tal luxe wagens.

1941 ----- 16 januari donderdag.


VAN HOUTUM. Veehouders moeten alle koeien leveren die zij als mestkoeien hebben opgegeven. Zo
moeten uit onze omgeving, Klopman, Ooster en Repelaar, respectievelijk 1, 2 en 16 dieren op aanstaande
woensdag (veemarkt) leveren. De Duitsers vorderen langzamerhand alles om er zelf beter van te worden en
te voorkomen dat de Engelsen bij de bezetting van Nederland nog iets van waarde zouden vinden.
BLOEM. In de richting Apeldoorn 's middags een 20-tal en 's avonds om 7 uur nog een 20-tal luxe wagens.

1941 ----- 17 januari vrijdag.


VAN HOUTUM. 's Morgens kunnen wij op de Openbare School nieuwe distributiebescheiden halen. De
broodkaart is bijzonder groot en is ruim 60 cm lang. Oom Gerrit en oom Hendrik Palm krijgen beiden
vergunning om met hun Fiatjes tot 31 januari te rijden. De toewijzing is ....... vijf liter benzine. Dit dient alleen
voor het starten omdat beide wagens voor elektriciteit (uit accu's) zijn ingericht.
BLOEM. 's Avonds en 's nachts zijn zeer veel Duitse wagens hier in de richting Zutphen vertrokken. Die we
gezien hebben waren zwaar en licht afweergeschut met patronenwagens. Ook over Teuge hebben ze die
nacht steeds doorgereden, echter zijn ze bij Deventer weer over de dijk richting Zutphen vertrokken. Ze
moesten omrijden omdat de brug bij Deventer door zware ijsgang gestremd was.

1941 ----- 18 januari zaterdag.


VAN HOUTUM. De hele dag vliegen Duitse bommenwerpers boven Ugchelen. Het zijn waarschijnlijk
lesvliegtuigen van vliegveld Deelen.
BLOEM. Een 60-tal vrachtwagens van de Duitse weermacht, richting Zutphen vertrokken.

1941 ----- 21 januari dinsdag.


BLOEM. Er heeft een geregelde trek van Duitse wagens in de richting Apeldoorn plaats. Allerhande
vrachtwagens en een enkel afweergeschut. Men zegt dat zich weer troepenmachten aan de kust
concentreren. Het telegraafverkeer ligt stil. Aan de Middellandse Zee zouden de Italianen in vereniging met
de Duitsers een sterk offensief tegen de Engelsen beginnen. In Apeldoorn zouden wel 20 duizend man weer
ingekwartierd worden.

1941 ----- 23 januari donderdag.


VAN HOUTUM. 's Morgens passeren in de richting Apeldoorn 15 vrachtauto's met aanhangwagens van de
Duitse spoorwegen.

1941 ----- 24 januari vrijdag.


VAN HOUTUM. De Duitsers willen de Koningschool aan de Loolaan als Duitse School inrichten. Om
hiervoor leerlingen te verkrijgen bezoeken Duitse officieren gezinnen waarvan n of beide ouders van
Duitse afkomst zijn. De Duitsers zetten haast achter hun houtvordering voor de bouw van vlotten. Alle
bomen moeten vallen. Onverschillig welk soort die dikker zijn dan 15 centimeter. Dit geldt ook voor de
bossen van Hare Majesteit de Koningin bij Apeldoorn. De NAC deelt mee dat in Duitsland iedere boer een
koe krijgt om de trek van het platteland naar de steden te verminderen. Nu weten wij waar onze koeien
blijven. De laatste vordering betrof uitsluitend drachtige koeien. De Duitse boer krijgt praktisch twee dieren.
Het is goed riemen snijden uit andermans leer.

1941 ----- 25 januari zaterdag.


VAN HOUTUM. In Apeldoorn is een grote handel in textielpunten. Meestal in ruil voor andere
distributiebonnen. In de kazernes vertoeven weer Duitsers behorende tot het luchtwapen. Zij leggen deze
dag al een telefoonkabel van de kazernes naar hotel Bloemink (Loolaan) waar zich een Duitse generaal
ophoudt. De soldaten lijken nieuwelingen die vroeger zijn afgekeurd en nu weer onder de wapenen zijn
geroepen. Zij zien er slecht uit en velen dragen een bril. Zij staan verbaasd te kijken voor de winkels die nog
vrij veel producten te koop aanbieden. Uiteraard die niet onder de distributie vallen. De soldaten moeten
natuurlijk op onze kosten worden gevoed en gekleed. De meeste zijn parachutisten. Zij oefenen in
Oldebroek.
BLOEM. Zeer veel verkeer met Duitse wagens in beide richtingen. Er zijn een 12-tal dubbele grote wagens
in richting Zutphen vertrokken, wagens van de Duitse spoorwegen, zeer grote en zware. Zo nu en dan
komen er een 20-tal lichte wagens (3 persoons DKW-tjes) over de weg. Deze zouden gevorderd zijn. Een
wagen die defect was en waarvan de chauffeur gevraagd werd waarheen zei dat men naar Belgi moest.
Totnogtoe veel verkeer op de weg, hoofdzakelijk bestaande uit Duitse vrachtwagens met manschappen.
Uit de dagen van mei wordt nog verteld dat in Tiel afweergeschut stond waarop de Duitsers meerdere
bommen gooiden waar vreselijke dreunen het gevolg van waren, echter zonder doel te treffen. Van de
Hollandse weermacht moesten burgers van de Moerdijk evacueren over het water waarbij mensen door
overbelasting van de vaartuigen in het water raakten. Eveneens vee en paarden welke, ook door
overbelasting, verdronken zijn.
Uit Groningen vertelt men dat daar de Duitsers geen doorbraak verkregen over een water, daar de
Hollandse pioniers de gummie boten, waarmee men trachtte over te varen, kapot maakten en de
manschappen neerschoten. Zo hard werd er gevochten dat 2 dagen nadien het water nog rood gekleurd
was van het bloed.

In de omgeving van Doorn hadden de Duitsers herfst 1940 in een weiland munitie verborgen. De Engelsen
kregen daar lucht van en bombardeerden deze opslagplaatsen waarbij gaten geslagen werden van 18
meter breed en 7 meter diep. De Duitsers die bij het afweergeschut stonden vluchten maar werden
doodgeschoten omdat ze gingen lopen. Een 7-tal hierover gebelgd schoten andere manschappen en de
commanderende officieren neer. Ook deze manschappen moesten het met de dood betalen. Ook een 25 a
30 tal tenminste. Men moest de ziekenauto's uit de stad rekruteren om de lijken te vervoeren. Men zegt dat
de Duitsers half maart weer een overtocht naar Engeland zullen proberen.

1941 ----- 27 januari maandag.


VAN HOUTUM. De Duitsers vorderen de toren van het hoofdgebouw van de Stichting te Hoenderloo voor
uitkijkpost. Zij leggen ook beslag op de drie grote bossen Spelderholt, het Leesten en het Ugchelse Bos
voor schietoefeningen. Het wandelen in deze bossen is nog niet verboden. Dit is anders met de
zogenaamde Varkensbaan. Zelfs het bospersoneel mag er niet zonder vergunning komen. De Duitsers
slopen de afrastering (10 kilometer) van dit bos. De arbeiders op de fabriek krijgen alle aangevraagde extra
rantsoenkaarten en een biljet (niet aangevraagd) voor extra textielpunten.

1941 ----- 28 januari dinsdag.


VAN HOUTUM. Het ochtendblad bevat een artikel over de nieuwe persoonsbewijzen. Deze zullen op 1
maart geldig zijn. Op de persoonskaart moet onder meer uitvoerig zijn ingevuld: naam, geboortedag, adres
en nationaliteit. Verder zullen er afdrukken van de rechterwijsvinger op het persoonsbewijs en een
ontvangstbewijs (ook een foto) voorkomen. Dat zal op het gemeentehuis worden bewaard.

1941 ----- 29 januari woensdag.


VAN HOUTUM. In de afgelopen week passeerden Apeldoorn zes treinen met ieder 60 wagons die Franse
politieke gevangenen naar Duitsland vervoerden.

1941 ----- 30 januari donderdag.


VAN HOUTUM. Volgens geruchten zouden 36 soldaten van de Opbouwdienst, ingedeeld bij de
Luchtbescherming te Apeldoorn, hun uniformen hebben moeten inleveren. En van hen weigerde namelijk
een Duitse officier te groeten.
BLOEM. Alle radioverenigingen zullen ontbonden worden. De bezittingen van de KRO worden in beslag
genomen en het personeel op wachtgeld gezet.

1941 ----- 31 januari vrijdag.


VAN HOUTUM. Het verplichte bezit van een persoonsbewijs wordt van 1 maart tot 1 oktober uitgesteld. De
eerste textielkaart is voor het laatst geldig. Daarom probeert iedereen nog op zijn laatste textielpunten
goederen te verkrijgen. De winkels worden letterlijk bestormd. De mensen betalen contant en schijnen niet
meer aan sparen te denken. Men wisselt ook zoveel mogelijk andere bonnen in. Het snoepen bereikt een
hoogtepunt. Daardoor zijn vele levensmiddelen bijna niet meer verkrijgbaar.

1941 ----- 1 februari zaterdag.


VAN HOUTUM. De puntenwaardering is voor de tweede textielkaart aanzienlijk gewijzigd. Voor de meeste
goederen moet men meer punten geven. Er zijn ook andere textielproducten, bijvoorbeeld dassen op de
bon. Men moet de punten van de textielkaart door de winkelier laten afknippen en bovendien de stamkaart
nog tonen.

1941 ----- 2 februari zondag.


VAN HOUTUM. De laatste dagen schrijven Britse vliegtuigen allerlei letters en tekens tegen de heldere
hemel. Het zou een code zijn voor enkele Nederlanders met het oog op de aanstaande bevrijding. De
Duitsers kunnen deze codes niet ontcijferen en zeggen dat de figuren de resten van uitlaatgassen zijn.

1941 ----- 4 februari dinsdag.


VAN HOUTUM. De Duitsers verhogen in Nederland plotseling alle spoorwegtarieven. De pers meldde een
paar maand geleden dat van verhoging geen sprake kon zijn. Alle te verwachten bepalingen worden eerst
tegengesproken en later plotseling ingevoerd.

1941 ----- 5 februari woensdag.


BLOEM. Gepasseerd in richting Apeldoorn, 38 zware en lichte wagens van de weermacht.
1941 ----- 6 februari donderdag.
BLOEM. Nu de werkzaamheden op Teuge met het vliegveld en de vele gebouwen misschien haar einde
naderen heeft de Duitse Weermacht op het Gietelse Broek (veldnaam van landerijen aan de Broekstraat) in
Klarenbeek een terrein van 11 hectare onteigend en hierop seininrichtingen (misschien tevens
afweergeschut) geplaatst. Een 25-tal manschappen zijn ingekwartierd bij Dennenlust. Een paar oversten
bij de voornaamste alhier onder andere bij de pastorie en de dokter enzovoort.

1941 ----- 8 februari zaterdag.


VAN HOUTUM. In een danslokaal in Apeldoorn ontstaan relletjes omdat de eigenaar geen NSB-er in
uniform wil toelaten. De NSB-ers gaan bij het caf aan het marktplein, dat voor hen een wapenmagazijn is,
hulp halen. Zowel de politie als de Duitsers mengen zich in het geval en keren zich tegen de NSB-ers.
Enkele landverraders raken gewond. Maar er vallen geen doden.

1941 ----- 10 februari maandag.


BLOEM. 's Avonds geregeld vliegtuigen in de lucht en de gehele nacht door nog zegt men.

1941 ----- 11 februari dinsdag.


VAN HOUTUM. s Morgens ontvang ik een schrijven om me vrijwillig voor de Nederlandse Arbeidsdienst te
melden. Het wordt als kennisneming aangenomen.
BLOEM. Weer vliegtuigen gehoord, gaande in oostelijke en westelijke richting.

1941 ----- 12 februari woensdag.


VAN HOUTUM. Seyss-Inquart vindt het nodig een verordening uit te vaardigen dat huizen niet meer
verhuurd mogen worden zonder een verklaring van Burgemeester en Wethouders. Ook moet het vrij zijn
van wandgedierte. Dit is een goed voorbeeld hoe snel de hygine sinds de Duitse bezetting is gedaald.

1941 ----- 13 februari donderdag.


VAN HOUTUM. In Nederland is een kapverbod voor populieren. Zwarthandelaren in klompen gingen lange
rijen van deze bomen vellen.

BLOEM. (13 en 14 februari) Weer vliegtuigen in Oostelijke richting.

1941 ----- 15 februari zaterdag.


VAN HOUTUM. s Avonds passeren weer grote aantallen Britse vliegtuigen. Het is nog veel drukker en
interessanter dan de vorige avond. En vliegtuig blijft van 8.30 - 10 uur boven Ugchelen rondcirkelen.
Waarschijnlijk heeft deze een bom op vijf kilometer afstand geworpen. Deze valt naar wij later horen in de
bossen bij de Dassenberg. Daar bijna iedereen naar buiten gaat kijken naar de vele zoeklichten en
lichtfakkels jaagt de Apeldoornse politie alle burgers van de straat.
BLOEM. 's Avonds van rond 8 uur tot 's nachts geregeld een zeer druk vliegtuiggeronk. Om circa 8 en 9 uur
zijn ontploffingen gehoord in zuidelijke en westelijke richting. In de vooravond waren een 15-tal zoeklichten
richting Arnhem tot en met Brummen geregeld in actie doordat rondcirkelende vliegtuigen een 5-tal
lichtkogels uitgeworpen hadden. De installatie bij Frans Schimmel op het Gietelse Broek was ook in werking
wat niet anders te zien gaf dan een opslaand en direct weer gedoofd licht. Men is daar nu bezig met
barakken te bouwen, een 6-tal. Tevens staan er aan de Broekstraat een 3-tal auto's, schijnbaar om
berichten op te vangen en misschien uit te seinen.

1941 ----- 16 februari zondag.


VAN HOUTUM. Volgens geruchten zouden aan het einde van de week de lucifers worden gedistribueerd.
De Duitsers vernielen de Apeldoornse kazernes erg. Zij oefenen zich in het speerwerpen door hun
bajonetten op een doel (meestal een deur) te werpen enzovoort.

1941 ----- 17 februari maandag.


VAN HOUTUM. De leerlingen van de Christelijke School te Lieren komen als het ware in opstand tegen hun
medeleerlingen die tot de NSB behoren. Het hoofd van de school kan er weinig tegen doen omdat de
kinderen buiten de school alleen hun ouders gehoorzamen. Deze zeggen gewoon tegen hun kinderen Sla
er maar los op die NSB-ers. Een NSB-er op de openbare ULO school verraadt twee van zijn
medeleerlingen voor het verspreiden van anti-Duitse liedjes. De politie arresteert de twee jongens. Na afloop
van de lessen gaan de overige leerlingen in optocht naar het huis van de NSB-er. Daar gooit n van hen
alle ruiten in. Zij houden voorts nog een betoging voor de huizen van andere NSB-ers van de school. Zij
bereiken in zoverre iets. Het huis van de verrader wordt nu door een WA-man bewaakt. Terwijl alle NSB-ers
van de school niet zonder begeleiding van een WA-man naar school gaan of er van terugkeren. Joodse
bloedgevers (transfusiedienst) mogen alleen nog bloed aan joden afstaan. Voor 1 maart aanstaande
moeten zij uit de bloedgeverlijsten worden verwijderd.

1941 ----- 19 februari woensdag.


VAN HOUTUM. En van de beruchtste NSB-ers in Ugchelen (de politieagent D.) verhuist naar Apeldoorn.
De verhuizing gebeurt alleen bij duisternis. Uit vrees dat de Ugchelse bevolking hem anders met gejuich
uitgeleide zou doen.

1941 ----- 20 februari donderdag.


VAN HOUTUM. Een NSB-er op de HBS klaagt een medeleerling aan bij de directeur voor belediging van de
NSB. De directeur jaagt hem twee dagen van school. De NSB-er is weer tevreden.

1941 ----- 21 februari vrijdag.


VAN HOUTUM. De Duitsers ontslaan een groot aantal op Nederlandse vliegvelden werkende arbeiders. Zo
bijvoorbeeld in Deelen 1400. Dit zou met het Duitse offensief in verband staan. Er lopen bijna geen
personentreinen meer. Alle treinen hebben vertraging.

BLOEM. Men zegt dat in Brabant veel scholen en ook kloosters ontruimd moesten worden omdat er zeer
veel Duitsers, naar men zegt, ingekwartierd moesten worden. Men beweert dat de autobussen voorzien van
benzine gereed staan evenals de locomotieven die ook op stoom zouden staan.

1941 ----- 22 februari zaterdag.


VAN HOUTUM. Op de grote spoorlijnen rijden steeds meer dieseltreinen. Zo ook tussen Amersfoort en
Deventer. Stoomlocomotieven zouden voor het burgerlijke verkeer worden uitgeschakeld en ingezet voor
vervoer van Duitse troepen. s Middags houdt de NSB een optocht door Apeldoorn. Daar in Apeldoorn de
gekkenclub te klein is moeten ook NSB-ers uit andere gemeenten meelopen. De politie moet overal borden
plaatsen welke de richting van de Ortskommandantur aangeven. De borden zijn voorzien van twee
verduisteringslampen achter een zinken scherm. Alle ouders van kinderen gaande op de Openbare ULO
moeten 's avonds een vergadering op die school bijwonen naar aanleiding van de onlusten van maandag .
Alleen het hoofd van de school en de vader van de mishandelde NSB-er mogen spreken. Het gelukt hun
niet de ouders de schuld in de schoenen te schuiven.
BLOEM. In de nacht van 21 op 22 februari zou vanaf 2 uur 's nachts zwaar geschut gehoord zijn in richting
Arnhem - Zevenaar.

1941 ----- 23 februari zondag.


VAN HOUTUM. 's Middags gaan mijn zuster en ik naar Eerbeek. Allen die de kabels langs het kanaal
moeten bewaken denken als echte Nederlanders Onze tijd komt nog wel. In de afgelopen week deelde de
politie straffen uit omdat enkele bewakers dronken waren of te vroeg naar huis gingen.

1941 ----- 24 februari maandag.


BLOEM. Naar men zegt zijn niet in Loenen maar in Brummen kabels van de Duitse weermacht
doorgesneden. Als vergelding moeten alle mannen van de gehele gemeente nu 6 maanden geregeld 8 uur
aan n stuk op wacht blijven staan. Iedereen van iedere rang en stand, zelfs de pastoor, zou meetellen.

1941 ----- 25 februari dinsdag.


VAN HOUTUM. De Duitsers nemen 's morgens alle al gevorderde paarden (deze moeten op de mark
verschijnen) in beslag. Er komen speciale soldaten voor naar Apeldoorn. Het zijn Oostenrijkers. Zij
arriveerden zaterdag . Ook deze soldaten doen veel inkopen. Zij beschikken over veel geld. 's Middags trekt
een lange rij paarden (iedere Oostenrijker bewaakt drie dieren) gedurende twee uur door Beekbergen in de
richting Loenen. Een groot deel blijft met de paarden in Beekbergen achter waar zij zich voor onbepaalde
tijd inkwartieren. In Beekbergen is het weer hetzelfde beeld als op 10 mei 1940.
BLOEM. 's Avonds om half elf aanhoudend zwaar geschut in de richting Arnhem - Zevenaar terwijl een
vliegtuig steeds over ons cirkelde. Vermoedelijk voor manoeuvres. Naar men zegt zouden alleen vrijgesteld
van wacht zijn in Brummen de NSB-ers en die van Duitse afkomst zijn. (NB: het zware geschut van 25-2-41
zou vanuit Rijnland hier gehoord kunnen zijn).

1941 ----- 26 februari woensdag.


VAN HOUTUM. In Nunspeet rijden twee goederentreinen tegen elkaar. Het treinverkeer wordt omgeleid
over Apeldoorn. Alle treinen, voornamelijk goederentreinen met vrachtauto's en kanonnen, moeten nu over
het zwakke lokaalspoor van Apeldoorn naar Zwolle rijden. Wil men bijvoorbeeld van Apeldoorn naar
Deventer dan rijdt men via Zwolle omdat de spoorbrug in Deventer gerepareerd wordt. Ik krijg een
schoolboek terug dat van hoger hand voor correctie moest worden ingeleverd. Slechts n bladzijde is door
een andere vervangen. Deze correctie moet ook nog betaald worden. Gelukkig is de directeur zo wijs dit uit
de kas van de boekenbeurs te betalen. Geen enkele leerling heeft voor dergelijke onzin n cent over. 's
Middags meten Duitse officieren de Christelijke HBS op voor inkwartiering.

Hetzelfde gebeurt met Tivoli en de Zuiderkerk [voormalige Gereformeerde kerk aan de Arnhemseweg].
Volgens geruchten zouden wij dan les krijgen op de Koninklijke HBS (wij 's morgens, de anderen
's middags) of in het hotel Oranje Nassau in Hoog Soeren.

1941 ----- 27 februari donderdag.


VAN HOUTUM. 's Middags passeert een uit Zwolle komende goederentrein Apeldoorn. De vracht bestaat uit
50 pantserwagens. Generaal Christiansen maakt bekend dat werkgevers aan stakers geen loon mogen
uitbetalen over de stakingsdagen. Het is ook geoorloofd de stakers te ontslaan.

1941 ----- 28 februari vrijdag.


VAN HOUTUM. In Nederland komen de fietsbanden op de bon. Alleen zij die dagelijks een afstand van
meer dan tien kilometer per fiets moeten afleggen komen voor een nieuwe band in aanmerking. De oude
band moet door en door versleten zijn en bij het kopen van een nieuwe worden ingeleverd.

1941 ----- 1 maart zaterdag.


VAN HOUTUM. In Apeldoorn moeten alle communisten zich bij de politie melden. Een deel wordt
gearresteerd.

1941 ----- 2 maart zondag.


VAN HOUTUM. 's Morgens tussen 9.30 en 10.15 uur oefent de Duitse Weermacht in Harskamp met zware
kanonnen (40 schoten).
BLOEM. De 2e maart op een zondagavond zijn ook in Klarenbeek op een tweetal plaatsen de
telefoondraden doorgesneden bij Franken en bij Dibbits. Als gevolg hiervan moet nu iedereen 3 uur op
wacht. Boven de 45 jaar kunnen ze een plaatsvervanger stellen. Men zegt dat in Amsterdam de leider van
de NSB uit een huis gehaald is en letterlijk verscheurd. Ook uit Amersfoort precies hetzelfde bericht. Tevens
zegt men op 6-3-41 in algemene staking te willen gaan over het gehele land. De relletjes verleden week in
Amsterdam waar veel joden gevangen zijn genomen en waar ook gestaakt is, zou de stad Amsterdam
15.000.000,- gulden aan belasting kosten. Vanaf de 2e maart is ook te Klarenbeek gewaakt bij de telefoon
langs de weg en wel vanaf het Gietelse Broek tot aan de Openbare School (van zeven uur s avonds tot half
twaalf en van half twaalf tot half vijf en dan weer tot 7 uur. Dus in 3 schoften) door de Voorsters en vanaf die
post tot aan het kanaal weer door hen die onder Apeldoorn wonen.

1941 ----- 3 maart maandag.


VAN HOUTUM. In augustus 1940 hebben wij de olievoorraad van de fabriek opgegeven. Nu komen de
Duitsers de vier vaten dieselolie (800 liter) ophalen. In de Achterhoek zouden alle dieselauto's zijn
gevorderd.

1941 ----- 4 maart dinsdag.


VAN HOUTUM. Alle heidevelden op de Veluwe moeten worden omgeploegd om het landen van vijandelijke
vliegtuigen zoveel mogelijk tegen te gaan. Zo moet een naburige landbouwer tussen Vierhouten en Elspeet
door een heideveld van 800 ha iedere 200 meter een geul ploegen (idee van een dambord). In een caf in
Apeldoorn zitten twee boeren en een slager te handelen. Een kennis van ons en enige andere, waaronder
twee Duitsers, horen het gesprek. De boeren weten niet goed hoe zij vier varkens naar de slager zullen
vervoeren zonder dat de politie het te weten zal komen. De twee soldaten mengen zich in het gesprek en
bieden zich aan tegen een vergoeding van 40 gulden de dieren in hun vrachtauto te vervoeren. Dit gebeurt
en later horen wij dat de varkens inderdaad bij de slager zijn gebracht. Van enig verraad is geen sprake.

In Hoenderloo gaan enkele Duitsers nog verder en brengen het clandestiene vlees zelfs bij de mensen aan
huis. De talrijke bomen die nu roekeloos omgehakt moeten worden voor de Duitse Weermacht zouden voor
het grootste gedeelte tot roeispanen worden verwerkt. Misschien moeten de Nederlanders de Duitsers dan
nog overroeien (denk aan de burgerdienstplicht).

1941 ----- 5 maart woensdag.


VAN HOUTUM. 's Morgens ontvangt mevrouw Walter van twee Duitse soldaten, die zeer onbeschoft
optreden, een doodsbericht van haar man. Notaris Walter behoorde tot de Indi-gijzelaars die op 7 oktober
1940 in Apeldoorn zijn gearresteerd. Hij is op 3 maart j.l. in Jena aan een dubbele longontsteking overleden.
Zijn lijk is inmiddels verbrand. Mevrouw Walter kan als zij het wenst de urn met as van haar man
toegezonden krijgen. Men moet maar geloven dat de notaris aan longontsteking is overleden en dat de as in
de urn van zijn lijk is. Hij zal wel doodgeranseld zijn. Notaris Walter schreef de laatste maanden al niet naar
huis terwijl de overige Apeldoornse gijzelaars dit om de 14 dagen deden.

1941 ----- 7 maart vrijdag.


VAN HOUTUM. De Duitsers vorderen 's morgens in Apeldoorn een groot aantal vrachtauto's met
chauffeurs. De chauffeurs moeten zelf voor een paar dagrantsoenen zorgen en alle bescheiden, behalve de
stamkaart, inleveren. Zij vertrekken om 12 uur in de richting Amersfoort.

1941 ----- 8 maart zaterdag.


VAN HOUTUM. Op 19 maart zouden in heel Nederland alle paarden worden gevorderd.

1941 ----- 10 maart maandag.


BLOEM. Er zijn nu een 20-tal mensen aangehouden die in de Openbare School verhoord zijn. Men zegt bij
de gehele huiszoeking bij een NSB-er in Klarenbeek niets gevonden te hebben en bij een andere alleen een
snoeimes.

1941 ----- 13 maart donderdag.


VAN HOUTUM. Bij decreet van Seyss-Inquart zijn de vroegere radio-omroepverenigingen ontbonden en
gaan het vermogen en het personeel over naar het Rijk.
BLOEM. In de nacht van 12 op 13-3 tot 's morgens toe geregeld vliegtuiggeronk boven ons in de lucht.

1941 ----- 16 maart zondag.


VAN HOUTUM. De Duitsers verhogen de prijzen bij de Nederlandse landbouw om ze te laten aanpassen
aan het Duitse loon- en prijspeil. Deze maatregel zou met een verhoging van het prijsindexcijfer gepaard
gaan.

1941 ----- 19 maart woensdag.


VAN HOUTUM. Een rijksambtenaar meet 's middags bij beide fabrieken de steenkoolvoorraad en de grootte
van de roosters op. Het staat in verband met een nieuwe steenkooltoewijzing. Bij de kazernes in Apeldoorn
komen ruim n miljoen metselstenen (witte kalksteen) aan. Deze zijn bestemd voor de bouw van
schuilkelders. De Duitsers plaatsen rondom de zender 'Friesland' in Radio Kootwijk zwaar luchtdoelgeschut.
De betonnen voetstukken zijn al klaar.

BLOEM. Nu nog staat men geregeld op post. Ja de eerste van toen staan nu alweer voor de tweede keer en
die nu staan zijn van wijk C, maar ook wijk E zou er bij genomen worden. Op de 15e maart is er weer een
paardenvordering op het Holthuis geweest. Deze paarden zijn voor die boeren die geen paard meer hebben
wegens de vorige levering. Ook in Apeldoorn is 19-3-41 keuring geweest echter onder de sleperspaarden.
Men zegt er een 70-tal nodig te hebben. Voor hooivordering niet in aanmerking gekomen.

1941 ----- 21 maart vrijdag.


VAN HOUTUM. De Duitsers kondigden zowel in Nederland als in Noorwegen het standrecht af. Dit houdt in
dat opstandelingen op staande voet kunnen worden gefusilleerd zonder voorafgaande rechtsvervolging.
Seyss-Inquart deelt mee dat de verordening in verband staat met de openbare orde en veiligheid. Het is
toch wel duidelijk dat de Duitsers de Noren en de Nederlanders (hun Germaanse broeders) niet vertrouwen.
's Middags krijg ik van mijn oom een zwarte helm van de marechaussee en een zaklantaarn. De
marechaussee vertrekt uit Apeldoorn en Milligen waardoor mijn oom duizend helmen en honderd zaklampen
moet kopen.

1941 ----- 23 maart zondag.


VAN HOUTUM. Seyss-Inquart verbiedt door een nieuwe verordening het dragen van slag- en stootwapens.

1941 ----- 24 maart maandag.


VAN HOUTUM. 's Middags arriveren weer Duitse huifkarren. Bijna tegelijkertijd worden in Apeldoorn 14
scholen gevorderd. Hierin zouden nog morgenochtend 2000 Duitsers worden ondergebracht. Er gaan vele
geruchten over deze inkwartiering. Er zouden 2, 9, 14, 17 of 21 scholen zijn gevorderd. Daarin zouden
2000, 4000 of 8000 soldaten worden ondergebracht. Een officier van de Arbeidsdienst zegt zelfs dat er
18.000 Duitsers in kwartier zullen komen. De boeren moeten vandaag een deel van hun hooi leveren, zo
bijvoorbeeld Klopman 300 kilo, Ooster 2400 kilo en Repelaar 3600 kilo. Zij moeten het hooi zelf naar
Beekbergen vervoeren. Daar persen leden van de Opbouwdienst het in balen. De balen gaan daarna over
in het bezit van de Duitse Weermacht. Iedere burger krijgt in de komende dagen slechts 85% van zijn
melkrantsoen toegewezen. De Rest gaat naar Duitsland. Beekbergen krijgt voor onbepaalde tijd
inkwartiering van 150 Duitse soldaten en 90 paarden. Deze komen uit de richting Amersfoort.

1941 ----- 25 maart dinsdag.


VAN HOUTUM. Het is nu zeker dat de burgers in Berlijn 500 gram vlees per dag per persoon (in Nederland
100 gram per persoon per dag) krijgen. 's Middags doen Duitse soldaten (slechts om gezien te worden)
allerlei gymnastiekoefeningen op het sportveld voor mijn school. En klacht bij de Ortskommandant en zij
komen er niet meer terug. De soldaten die gisteren te Beekbergen ingekwartierd zijn vertrekken met hun
paarden naar Milligen. Wat een organisatie van troepenbewegingen!
BLOEM. Men vertelt nu nog van de 10e mei 1940 dat bij Kloosterboer bij de kerk in Voorst een granaat vlak
achter het huis gevallen was. Een brok muur sloeg naar binnen. Hiermee werd plus de nodige scherven een
uitgedragen zeug, die in het hok lag, zodanig getroffen dat dit varken geheel uit elkaar gescheurd werd. Een
hok ernaast, waar vette varkens lagen, waren blijven liggen en hadden geen letsels. Tevens was door de
dreun het achterschild van het huis er zo maar afgegleden. Bij een bezoek 4 weken na de lOe mei kon men
in de boom bij de kerk talrijke kogelgaten aantreffen, benevens in de toren. De spits waar men toen alweer
leien aan het opleggen was had ook veel geleden. Men beweert dat in deze toren een mitrailleursnest heeft
gezeten en dat deze vanaf Zutphen beschoten werd door de Duitsers. Men vertelt nog dat in de Betuwe een
20-tal jongens in stelling lag 's nachts, door de Duitsers vanachter beslopen waren maar die zich verrieden
toen ze al met een mitrailleur op de rand van de stelling stonden en toen een stuk grond naar beneden
trapten. Hierop opmerkzaam gemaakt verlieten de jongens ijlings de stelling. Bij de ingang stond ook reeds
een Duitser met een handgranaat. De eerste Hollandse jongen die eruit kwam, doordat hij het geweer
ophield, doodde deze Duitser. Men is toen snel teruggetrokken achtervolgd door de Duitsers, maar zijn
behouden bij de andere jongens aangekomen. De andere nacht moest men weer op wacht. Men ging in
groepen waardoor een gedeelte zich terug trok om achter de linie in een lege boerderij te slapen.

Men ging in de kelder en was er net 5 minuten toen een granaat het huis trof en deze met haar inhoud
vernielde. De jongens in de kelder zijn behouden gebleven.
1941 ----- 26 maart woensdag.
VAN HOUTUM. In Milligen arriveert een groot aantal Duitse soldaten. De marechaussees (met hun
gezinnen) moeten binnen een zeker aantal uren hun huizen daar verlaten. Alles wat zich daarna nog in die
huizen bevindt gaat over in het bezit van de Duitse Weermacht! De melkfabrieken die de laatste tijd alle
melk voor de verkoop moeten afromen houden 25% van de melkhoeveelheid achter. Volgens geruchten zou
de volgende week de melk gedistribueerd worden. Daarbij zou men op n bon slechts 1/4 liter krijgen. Het
is dan ook geen wonder dat de winkeliers zoveel gecondenseerde melk verkopen. Een winkelier
bijvoorbeeld verkoopt binnen twee dagen 300 van deze blikjes. Vier politieagenten onderzoeken gedurende
vijf uur het huis van de directeur van het postkantoor. De reden is onbekend. De agenten nemen alle
levensmiddelen, ook die op de bon verkregen zijn, mee. Van verraad is geen sprake. Over het algemeen
denkt men dat dit een tegenmaatregel van de NSB is. Deze man heeft namelijk niets aan de laatste
Winterhulpcollecte gegeven.

1941 ----- 27 maart donderdag.


VAN HOUTUM. Melk en cacao zullen binnenkort op de bon komen. Het rantsoen boter zou dan gehalveerd
worden. In Amsterdam is de toestand al zo dat men voor de inkoop van n dag levensmiddelen bijna de
hele dag nodig heeft.

1941 ----- 28 maart vrijdag.


VAN HOUTUM. Er zijn bijna geen zilveren guldens of rijksdaalders meer in omloop. Voor een gulden betaalt
men al ruim 1,10 gulden, terwijl gouden tientjes al ruim 80 gulden opbrengen. 's Middags wordt de
burgemeester van Apeldoorn van zijn gevangenisstraf (zogenaamde opvoeding) ontslagen. Hij arriveert in
alle stilte in Apeldoorn. De Apeldoornse bevolking schenkt hem 200 bloemstukken (ook n van Ugchelens
Belang). Een NSB-bloemist weigerde bloemen voor deze gelegenheid te verkopen. Een ander levert zelfs
30 bloemstukken.

1941 ----- 29 maart zaterdag.


VAN HOUTUM. De Duitsers verbieden het Leger des Heils. Deze nuttige instelling moet natuurlijk
verdwijnen opdat de Winterhulp het vermogen en de taak wenst over te nemen. Het is echter beter dat deze
NSB-instelling er zich niet mee bemoeit. Nu krijgen alleen NSB-gezinnen ondersteuning.

1941 ----- 30 maart zondag.


VAN HOUTUM. In het ochtendblad staat op een weinig in het oog vallend gedeelte van een pagina een
toelichting op het nieuwe teeltplan. Het opschrift luidt De voedselvoorziening is in handen van de boer.
Men moet gewassen die niet verbouwd mogen worden en toch al zijn gezaaid onderploegen (!). Voor
verbouw van gewassen (bijvoorbeeld tarwe, rogge, peulvruchten en aardappels), waarvan de teelt beperkt
of onbeperkt is toegestaan, moet iedere boer een vergunning hebben. Voor het scheuren van grasland zal
een premie van ten hoogste 100 gulden per hectare worden gegeven. De boeren mogen alleen van de
opbrengst houden wat voor eigen gezin en boerderij nodig is. Volgens geruchten zullen morgen duizenden
Duitse soldaten in Apeldoorn aankomen.

1941 ----- 1 april dinsdag.


VAN HOUTUM. Het melkrantsoen (per week) wordt tot 85% van het dagrantsoen teruggebracht. 's Middags
wordt de spoorbrug (dubbelspoor) te Deventer officieel geopend.

1941 ----- 2 april woensdag.


VAN HOUTUM. 's Morgens verschijnen drie Duitse militairen, een 1e luitenant, sergeant en soldaat op de
Christelijke HBS. De school moet de beide volgende dagen ter beschikking staan van de Duitsers. Met
andere woorden, wij krijgen twee dagen vakantie. Er worden 400 Duitse soldaten ingekwartierd. De
kanonnen met paarden komen gelukkig niet allemaal op het schoolterrein te staan. De padvinderij wordt in
Nederland ontbonden. Enkele redenen zijn natuurlijk: te grote kas (als deze nog niet onder de leden is
verdeeld), van oorsprong een Engelse organisatie en Padvinders zijn goede spionnen.

1941 ----- 3 april donderdag.


VAN HOUTUM. Na twee uur 's nachts komen grote Duitse troepenafdelingen in Apeldoorn aan. De
gevorderde scholen zijn dan allemaal 's morgens bezet. Het merendeel bestaat uit lichte artillerie en
huifkarren. Om zeven uur betrekken de Duitsers de Christelijke HBS. De paarden en kanonnen staan bijna
allemaal achter de school onder de dennen (camouflage). De soldaten zouden in Apeldoorn zijn voor
manoeuvres op de Veluwe. De Duitsers doen natuurlijk weer talrijke inkopen. Voortaan moeten de daders
de ruiten betalen (voorheen de gemeente) die om politieke redenen worden ingegooid. Mocht een dader
onbekend zijn dan is de plaatselijke burgemeester bevoegd de ruiten door personen te laten betalen die de
daad zouden bevorderen of goedkeuren.

1941 ----- 4 april vrijdag.


VAN HOUTUM. Mijn zuster en ik gaan vandaag op de fiets naar Arnhem. De Duitsers hebben op een
heuvel een bos van 40-[?] jarige dennen geplant. Waar deze camouflage voor dient is ons onbekend. Vanaf
dit bos lopen vele telefoonlijnen naar het vliegveld Laag Soeren en Dieren. In de buurt van Vrijland
(Schaarsbergen) is een heel nieuwe weg (Conbalaan) aangelegd. Wij fietsen deze weg op. Aan beide
kanten is een nieuw dorp verrezen. Het bestaat uit tientallen woonhuizen en enige zogenaamde boerderijen
(kazernes).

1941 ----- 7 april maandag.


VAN HOUTUM. Het dansen in het openbaar wordt tot nader order verboden. Alle jachtgeweren moeten
worden ingeleverd. De eigenaren zullen ze wel nooit meer terugkrijgen. De meeste jagers in Duitsland
gebruiken Nederlandse jachtgeweren. s Middags peilen vier auto's van de Duitse Weermacht in Ugchelen
naar een storingsveld (schijnbaar tussen de vliegvelden Teuge en Deelen). Dit onderzoek houdt nauw
verband met de hulpzender die bij een Apeldoornse kazerne is gebouwd.

1941 ----- 9 april woensdag.


VAN HOUTUM. s Morgens houdt een zware munitietrein in Apeldoorn stil. De Duitsers bewaken direct de
omgeving en plaatsen luchtdoelgeschut op het station en op het marktplein. Een groep Duitse parachutisten
weigert 's morgens bij de kazernes te vertrekken. De arbeiders mogen zolang deze parachutisten niet weg
zijn niet werken en moeten buiten bij het hek wachten onder bewaking van een Duitse soldaat. Zo staan zij
er tot negen uur.

1941 ----- 12 april zaterdag.


VAN HOUTUM. Wegens gebrek aan benzine mogen er in Nederland geen taxis meer rijden. De
distributieperiode van benzine wordt van 30 april tot 31 mei verlengd. Mijn broer kan de distributiepapieren
bij het plaatselijke bureau afhalen. In Apeldoorn is grote schaarste aan alcoholische dranken.

1941 ----- 15 april dinsdag.


VAN HOUTUM. De Duitsers vorderen in Apeldoorn vele benzineauto's. Alle joden in Nederland moeten hun
radiotoestellen inleveren. Eerst ontvangen zij een radio luistervergunning en deze zijn ze nu weer kwijt
behalve degene die op een distributienet zijn aangesloten. Over de distributie hoor je toch geen Engelse
berichten. Alleen leugens en berichten die in hun eigen nadeel zijn.
BLOEM. De wachtposten te Klarenbeek zijn opgeheven.

1941 ----- 18 april vrijdag.


VAN HOUTUM. De Duitse politie arresteert in Beekbergen Kaars Sypesteijn. Deze man had op
Koninginnedag altijd zijn huis versierd. De beruchte en nog in Ugchelen wonende D. heeft voor zijn raam
een zwartrood biljet hangen. Daarin worden arbeiders opgeroepen zich van hun ketenen los te maken en
zich bij de NSB aan te sluiten.

1941 ----- 21 april maandag.


VAN HOUTUM. In Apeldoorn wordt een Centrale Keuken geopend. Al de eerste dag ontvangen 6.000
burgers een portie eten. De Overheid voert enige ingrijpende wijzigingen in de distributie in. Iedere bon van
de onlangs uitgereikte melkkaart geeft recht op 1 3/4 liter melk per week. Dit is 1 kwartliter per dag per
persoon. Het wekelijkse rantsoen boter wordt van 250 gram tot 200 gram teruggebracht. De verlaging voor
vlees is aanzienlijk. Het pond vlees waarmee wij tot dusver eerst een week en later tien dagen moesten
doen, zal voor 16 dagen moeten gelden. Het tekort aan eiwitten, dat hierdoor ontstaat, wordt aangevuld met
een bon voor peulvruchten. Dit laatste lijkt heel mooi evenals de verzekering van de directeur-generaal voor
de Voedselvoorziening dat we spoedig van dit dalende vlak weer op een hellend vlak zullen komen.
Niettemin wijzen allerlei feiten er op dat Nederland (tot nu toe nog n van de best voorziene bezette landen
voor levensmiddelen) zeer snel de tijd van de hongersnood tegemoet gaat. Voor al deze feiten is maar n
verklaring en wel dat Duitsland om een opstand te voorkomen zolang mogelijk zijn voedselpositie zal
trachten te handhaven.

1941 ----- 23 april woensdag.


VAN HOUTUM. Volgens geruchten zou binnenkort een broodbon niet voor 7 maar voor 9 dagen geldig zijn.

1941 ----- 24 april donderdag.


VAN HOUTUM. In Hoog Buurlo vindt men bij de nieuwe zenders een onontplofte bom. Deze zal maandag
aanstaande worden gedemonteerd wanneer blijkt dat het geen tijdbom is. Vanaf 1 mei aanstaande zal het
rijwielbelastingplaatje na een 17-jarig bestaan verdwijnen. Deze maatregel is niets anders dan een
lokmiddel voor het Nederlandse volk om toch maar het goede van de NSB in te zien. Bovendien heeft de
Duitser gebrek aan koper zodat het uitschakelen van het belastingplaatje hem een winst van enige tonnen
koper geeft.

1941 ----- 28 april maandag.


VAN HOUTUM. De aardappels worden gedistribueerd. Het rantsoen bedraagt 1 1/2 kilo per persoon per
week. Voor dit lagere rantsoen wordt het broodrantsoen over zeven dagen berekend, nu over zes dagen. De
directeur-generaal van de Voedselvoorziening, Ir Louwes, verklaarde nog vorige week Wij zullen nog meer
aardappels in de trechter gooien. Wij hebben ze gelukkig zelf gekocht en betaald en hoeven er niemand
dank je wel voor te zeggen. Bij de aankondiging van de aardappeldistributie in een land dat in overvloed
aardappels verbouwt weet hij niets meer te zeggen dan Wij zitten in een fuik en wij kunnen niet anders.
Hieruit is dus op te maken dat de bovenbedoelde trechter eerst in Duitsland eindigt. De distributie is
zogenaamd te wijten aan gebrek aan gemeenschapszin en volksdiscipline. De aardappelkaarten zullen in
de komende week worden uitgereikt. Het loopt al op deze morgen voor alle aardappelwinkels storm.

Want iedereen wil nu toch nog een klein voorraadje inslaan nu de aardappels nog verkrijgbaar zijn. Veel
mensen gaan nu zelf, door de nood gedwongen, aardappels verbouwen om aan dit zo echte volksvoedsel
geen gebrek te zullen krijgen. Door de distributie van aardappels is men in de Centrale Keuken in Apeldoorn
niet meer in staat om stamppot te verstrekken. Men zal nu genoegen moeten nemen met soep. 's Middags
wordt in Ugchelen een straatarme NSB-er begraven. Deze man, die in normale tijd van de armen zou
worden begraven, wordt nu op kosten van de NSB in een tweede klas graf ter aarde besteld. Na de lijkstoet
van deze man volgt nog een grote optocht van NSB-ers.

1941 ----- 29 april dinsdag.


VAN HOUTUM. De distributiedienst verstrekt geen petroleumbonnen meer aan hen die naast een
petroleumtoestel ook nog over een gasfornuis beschikken.

1941 ----- 30 april woensdag.


VAN HOUTUM. Er worden geen nieuwe bonnen voor scheerzeep bekend gemaakt. De met K gemerkte
bon van de textielkaart geeft nu recht op het kopen van een rantsoen (50 gram) scheerzeep. Voor de
aardappeldistributie zullen we een extra rantsoen rijst van 250 gram krijgen. Hiervoor wordt een bon van de
boter- of vetkaart aangewezen.

1941 ----- 1 mei donderdag.


VAN HOUTUM. Op grond van de nieuwe schoenendistributie-beschikking is het aan alle schoenmakers
verboden schoeisel te verkopen. De toegang tot beurzen of het meespelen in orkesten wordt aan alle joden
verboden.

1941 ----- 3 mei zaterdag.


VAN HOUTUM. s Avonds lopen vele WA-mannen door Apeldoorn, meest in groepjes van drie. Er ontstaat
al spoedig onenigheid. Het gevolg zijn relletjes en het gaat zover dat de politie op de Hoofdstraat
nrichtingverkeer instelt. Om tien uur eindigen de vechtpartijen waarbij minstens vier NSB-ers gewond
raakten.

1941 ----- 5 mei maandag.


VAN HOUTUM. Op de markt in Apeldoorn worden vele bekeuringen uitgedeeld wegens prijsopdrijving. De
leider van deze agenten is natuurlijk de NSB-er D. Hij laat de laatste weken weer van zich horen. Enige
dagen geleden bekeurde hij een frauduleuze slachter in Ugchelen hoewel hij er niet meer dan een
emmervol in de tuin begraven darmen heeft kunnen vinden. Er worden voor werk op het vliegveld Deelen
slepers gevraagd die nog over paarden beschikken. Een lokmiddel is onder meer het hoge loon van 1,50
gulden per uur. De politie bepaalt dat men fietsen niet meer in het openbaar of in donker onbeheerd mag
achterlaten.

1941 ----- 6 mei dinsdag.


VAN HOUTUM. Het broodrantsoen (2000 gram per zes dagen) wordt met 2000 gram per drie weken
verhoogd. Bovendien wordt de periode van zes dagen tot zeven dagen verlengd. Het extra rantsoen
bedraagt dus 47 gram in plaats van 95 gram per dag. Bijna al het schoeisel valt nu onder de distributie. Bij
de nieuwe regeling voor vlees wordt de nieuwe periode acht dagen. Het rantsoen blijft hetzelfde. Alle nieuwe
distributiebepalingen staan zo verward in de krant dat alle artikelen eerder een gegoochel met cijfers
schijnen dan een uitleg. Dit wordt expres gedaan om het iedereen zo moeilijk en onbegrijpelijk mogelijk te
maken. De vrachtauto van de fabriek wordt gevorderd. De Diesel moet in Zwolle worden gekeurd.

Onderweg raakt de olieleiding lek en door deze vertraging wordt de auto niet op het aangewezen marktplein
maar in een zijstraat geparkeerd. Door allerlei smoesjes keuren de controleurs de auto af zonder deze te
zien. Gelukkig kan de wagen nu in een houtgasauto worden veranderd zoals wij van plan zijn.

1941 ----- 8 mei donderdag.


VAN HOUTUM. De Duitsers hebben de hele zo waardevolle bibliotheek van de Vrijmetselaars in Den Haag
naar Frankfort aan de Main overgebracht. De schoenfabrieken werken nog op volle kracht door. Slechts
9,6% van de productie is voor Nederland bestemd. De rest gaat naar Duitsland.

1941 ----- 9 mei vrijdag.


VAN HOUTUM. De Duitsers arresteren 's morgens in Apeldoorn veel burgers. Zij zouden allen tot een
organisatie behoren en wapens in huis hebben gehad.

1941 ----- 15 mei donderdag.


BLOEM. De hele zwik welke op het Gietelse Broek stond is weer vertrokken. Naar men zegt naar Nijverdal.
Zij bestond uit een 30-tal manschappen, een luisterpost, afweergeschut en een viertal wagens met bedekte
lading.

1941 ----- 16 mei vrijdag.


VAN HOUTUM. Uit de Apeldoornse kazernes ontsnappen drie Duitse soldaten. Alle overige moeten zoeken
en vinden er n terug. Een groot aantal moffen zoekt in Ugchelen. Er passeren deze dag 2.400
Nederlandse arbeiders uit Duitsland Apeldoorn. Zij zouden allen nationale Nederlandse liederen hebben
gezongen afgewisseld door In der Heimat ist kein Fressen mehr.

1941 ----- 17 mei zaterdag.


VAN HOUTUM. Wegens gebrek aan veevoer moet 20% van de Nederlandse veestapel worden geslacht.

1941 ----- 19 mei maandag.


VAN HOUTUM. In heel Nederland komen de kranten in beperkte vorm uit. De NAC mag in niet meer dan
zes pagina's en de Telegraaf in tien pagina's verschijnen. In veel gevallen zijn de foto's en letters kleiner dan
voorheen.

1941 ----- 22 mei donderdag.


VAN HOUTUM. Gisteravond gaven enkele Duitse militairen aan elkaar een afscheidsdiner in een hotel in
Hoog Soeren. Een half uur na middernacht is het feest ten einde. In al hun dronkenschap steken de
Duitsers een grote hoeveelheid munitie in de omgeving in brand. De ontploffingen zijn tot ver in de omtrek te
horen. Zeer veel Duitse soldaten, afkomstig van de hele Veluwe, trekken door Apeldoorn. Daar moeten zij
op het station vaak lang wachten om naar onbekende bestemming vervoerd te worden. Geen enkele
soldaat kijkt met een vrolijk gezicht. Het geeft doorgaans blijk van neerslachtigheid. 's Avond is het bij het
station zwart van de nieuwsgierige burgers. Zij zien hoogstens het inladen van allerlei, soms onnodig
materiaal, omdat er de hele avond geen trein passeert.

1941 ----- 23 mei vrijdag.


VAN HOUTUM. De Duitsers vorderen (voor een paar dagen) een groot aantal vrachtauto's om soldaten uit
alle delen van de Veluwe naar Apeldoorn te kunnen vervoeren. Het schijnt dat deze troepenverplaatsingen
ook misleiding voor de vijand en de Duitse soldaat zijn. Dit blijkt uit het volgende voorval. In Hoog Soeren
waren enige Duitse soldaten in een boerderij ingekwartierd. De zoons vroegen bij het afscheid of de
soldaten vanuit hun nieuwe legerplaats eens een ansichtkaart naar de boerderij wilden sturen. Dit gebeurde
en enige dagen later ontvingen de zoons een ansichtkaart uit een plaats slechts 1 1/2 uur fietsen van Hoog
Soeren. De zoons gingen de volgende dag de soldaten opzoeken. Deze wisten niet wat ze zagen. Zij
vroegen Hoe komen jullie zo gauw hier. Wij hebben er 24 uur met de trein over gereden.

1941 ----- 3 juni dinsdag.


VAN HOUTUM. Op de Asselsestraat ontstaat tussen enige Duitsers en Nederlanders een gevecht. Daarbij
moet een mof zwaar gewond naar het ziekenhuis worden overgebracht. De verklaringen over het gevecht
lopen zeer uiteen. Een jongeman zit op een hek. Daar tegen staat zijn fiets. Enige naderende Duitsers met
Nederlandse meisjes willen achter op het trottoir ruim baan hebben en eisen dat de jongeman zijn fiets
verplaatst. Hij doet het niet en krijgt van de Duitsers een klap onder zijn kaak. De jongeman slaat deze
Duitser bewusteloos en twee andere soldaten met een boksbeugel half dood. Hij weet te ontsnappen. En
van de meiden kent hem en geeft aan de politie zijn naam en adres door. De inmiddels gewaarschuwde
Nederlandse politie zet een wacht voor de woning van de jongen. Zijn ouders en enige toeschouwers van
het gevecht moeten mee naar het politiebureau. De jongeman meldt zich later aan om te voorkomen dat zijn
ouders voor hem worden gevangen gehouden. Deze jongen zal wel doodgemarteld worden in n of ander
kamp. Dit is jammer. De meiden die met die moffen liepen verdienen een langzame en pijnlijke doodstraf.

1941 ----- 4 juni woensdag.


VAN HOUTUM. Seyss-Inquart vaardigt een nieuwe jodenverordening uit. Het is voor joden verboden
publiekelijk te baden in zee of zweminrichtingen, het betreden van publiekelijke plantsoenen en lokalen, het
huren van publiekelijke logeergelegenheden en het bezoeken van de paardenrennen als toeschouwer.
Handelingen in strijd met deze bepalingen worden met zes maanden of 1000 gulden gestraft.

1941 ----- 5 juni donderdag.


VAN HOUTUM. Op alle openbare gebouwen waar de jeugd zich veel ophoudt (onder andere de Christelijke
HBS) en op alle aanplakborden bevestigen gemeentearbeiders een officile bekendmaking. Deze houdt in
dat alle jongemannen, geboren na januari 1920 en voor 31 december 1927, zich tussen 21 uur en 6 uur 's
morgens niet op de openbare weg mogen komen. Onder het centrum wordt ongeveer verstaan alles wat
zich binnen 2 1/2 km van het Gemeentehuis in Apeldoorn bevindt. Deze bekendmaking is een gevolg van
de ongeregeldheden op dinsdag 3 juni. Deze maatregel geldt voorlopig tot 4 juli 1941. De meisjes vallen niet
onder deze bepaling anders zouden de Duitse soldaten niet langer met een landverraadster uit kunnen
gaan. De moffen zouden in opstand kunnen komen. 's Middags fotografeert een Duitse soldaat tot tweemaal
toe de fabriek. Een ander maakt nauwkeurig aantekeningen. Na 21 uur patrouilleren veel Duitse soldaten en
leden van de Groene Politie in de straten van Apeldoorn. Zij arresteren 21 jongens die thuis behoorden te
blijven. Eerst wordt de overtreder met een gummistok tegen de grond geslagen daarna moet hij in looppas
tussen twee fietsende agenten naar het politiebureau. Alle jongens moeten daar tot 's morgens 6 uur
schoenen poetsen en aardappels schillen. Een man die de Duitse soldaten bij het station uitlacht moet als
straf in looppas naar de kazerne.

1941 ----- 6 juni vrijdag.


VAN HOUTUM. 's Morgens halen we naast andere distributiekaarten een kolenkaart voor de aanstaande
winter op aan de Openbare School. De bekendmaking voor jongemannen tussen de 14 en 21 jaar wordt
gewijzigd. Nu mag geen enkele jongen tussen de 14 en 21 jaar, waar hij ook woont, zich in het centrum van
Apeldoorn bevinden tussen de vastgestelde tijden.

1941 ----- 7 juni zaterdag.


VAN HOUTUM. 's Avonds na 21 uur vinden er weer grote onlusten in Apeldoorn plaats. Duitse soldaten
patrouilleren in viertallen over de Hoofdstraat. Zij schijnen strenge orders te hebben gekregen. Men mag niet
stilstaan, geen handen in de zak steken enz. De Duitse soldaten zijn door het dolle heen. Een jongen, die
niet snel genoeg zijn hand uit de zak haalt, wordt eerst tegen de grond geslagen. Daarna wordt hij door een
winkelruit gegooid en vervolgens met zijn bebloede hoofd vrijgelaten. Bij een achtervolging van twee
jongens op de Asselsestraat weten deze naast een bakkerij in een tuin te vluchten en te ontsnappen. De
bakker niet wetende wat er om zijn huis gebeurt, gaat op straat kijken. Hij wordt onmiddellijk door twee
Duitsers tegen de grond geslagen. Een knecht overkomt hetzelfde lot. De Duitse soldaten zijn redeloos. Nu
de twee jongens ontsnapt zijn wreken zij hun woede op onschuldige burgers. Dat is de nieuwe orde!

1941 ----- 8 juni zondag.


VAN HOUTUM. 's Avonds is het in Apeldoorn na 21 uur vrij rustig. De politie treedt alleen actief op. De
Duitse soldaten moeten zelfs van de Hoofdstraat. Alle moffen die gisterenavond handtastelijk zijn
opgetreden zouden streng gestraft worden(?). Twee Duitse soldaten, die vanuit Apeldoorn naar Hoenderloo
onderweg zijn, houden op de Ugchelse Berg stil. Ze vragen alle aanwezige jongens (ongeveer tien) naar
hun stamkaarten, het voorlopige identiteitsbewijs. De soldaten zijn erg dronken zodat het geen wonder is dat
zij buiten het centrum controleren. Twee namen worden opgeschreven. De soldaten zijn zo wit als een doek
en staan tijdens de controle te beven. Zij schijnen bang te zijn voor deze Nederlandse meerderheid zonder
wapens.

1941 ----- 9 juni maandag.


VAN HOUTUM. De overheid geeft ons een extra rantsoen suiker. De hoeveelheid per bon blijft gelijk, maar
n bon is twee weken in plaats van vier weken geldig. Het rantsoen bedroeg eerst n kilogram per
maand.

1941 ----- 10 juni dinsdag.


VAN HOUTUM. De loco-burgemeester van Apeldoorn waarschuwt de bevolking in het centrum tegen
scherpere Duitse represaillemaatregelen. Dit naar aanleiding van de vele opstootjes van de laatste dagen in
de rustige gemeente Apeldoorn. Wij moeten ons kalm gedragen en een loyale houding tegenover de
bezetter aannemen. Wij moeten dus kalm toezien hoe gemeen de Duitsers onschuldigen straffen. Van deze
waarschuwing mag schijnbaar niets uitlekken naar andere gemeenten want de NAC heeft deze
waarschuwing niet geplaatst.
BURGEMEESTER. Ontslag van de burgemeester Quarles van Ufford door de Duitse bezetter.

1941 ----- 11 juni woensdag.


VAN HOUTUM. Al het grasland in de provincie Gelderland moet bij de plaatselijke notaris worden
opgegeven. Alle landeigenaren moeten het overbodige gras leveren wanneer zij per stuks grootvee over
meer dan 65 are beschikken. In Zutphen staat een dame, wonende in Apeldoorn, terecht wegens de
beschuldiging van het luisteren naar de Engelse zender en het verspreiden van anti-Duitse geruchten. Deze
dame is verraden door een dienstbode die een halfjaar geleden haar ontslag heeft genomen. Zij sloot zich
intussen bij de NSB aan en werd verliefd op een Duitse soldaat. Zij beschouwde het als haar plicht haar
oude mevrouw aan te klagen. Van haar heeft zij zelf indertijd veel gedichten overgeschreven en met wie zij
naar de Engelse zender luisterde. De dame ontkent alle beschuldigingen. De dienstbode valt haar
voortdurend in de rede met vloeken en andere zware taal. Uit dit proces blijkt voldoende uit welke
elementen de NSB bestaat.

1941 ----- 12 juni donderdag.


VAN HOUTUM. Een week geleden werd door de agent D., een NSB-inspecteur en een politieagent
huiszoeking gedaan. De berichten waren zeer verwarrend en eerst nu horen we het juiste verloop van de
huiszoeking. Op vrijdagavond slachtte n van Apeldoorns grootste clandestiene slachters een varken. Om
zes uur waarschuwt een goede agent dat D. twee uur later bij hem een inval zou doen. Alles werd snel
verstopt. D. verscheen precies om acht uur. Hij vond alleen maar enige darmen in het kippenhok. Door
verraad wist de NSB-er echter dat er een varken werd geslacht. Hij vraagt dan ook bij wie de slager het
varken heeft gekocht. D. krijgt prompt het antwoord Van dezelfde boer, van wie jij D. aardappels hebt
gesmokkeld. De NSB-er wist niet hoe hij kijken moest en antwoordde bedeesd Het zal wel met een sisser
aflopen. Spoedig daarna vertrokken de agenten.

1941 ----- 13 juni vrijdag.


VAN HOUTUM. Van middernacht tot ruim vier uur passeren vele vliegtuigen. Om twee uur horen wij een
zware bomontploffing. Tegelijkertijd passeert er een trein in het Willemsbos. De bom is op 500 meter van de
kazernes in het Orderbos gevallen. 's Morgens ga ik naar de bomkrater kijken. Deze is op een heuvel en
ongeveer n meter diep en drie meter breed. Alle bomen binnen 20 meter zijn vernield en tot een afstand
van 200 meter komen nog beschadigde bomen voor. Het schijnt n van de grootste Engelse bommen met
de nieuwe springstof te zijn. De scherven die gevonden worden zijn hoogstens acht cm lang en twee drie
cm dik. Vele burgers zagen de vernielde bomen in stukken om nog een hoeveelheid brandhout te kunnen
meenemen voordat de boswachter komt. 's Middags komt de Ortskommandant kijken. Na zijn bezoek mag
niemand meer in de buurt van de bomkrater komen wegens het grote gevaar van nog voortdurend
afknappende bomen. 's Avonds valt nog een boom van 40 cm dikte om. De Duitsers heffen het dansverbod
op en tot nader orde mag men op woensdag, zaterdag en zondag weer dansen. In de onlangs afgekondigde
kolenbeschikking komt verandering. Er zullen extra kolen voor vrijstaande huizen worden toegewezen.

1941 ----- 14 juni zaterdag.


VAN HOUTUM. Alle boseigenaren moeten opnieuw hout leveren. Het zou uitsluitend voor de mijnen in
Limburg zijn bestemd (?). Volgens geruchten zou Nederland binnenkort een miljoen konijnen aan Duitsland
moeten leveren. Deze dieren zijn zeker nodig om een tunnel van Frankrijk naar Engeland te graven. In de
kranten van de laatste dagen staan verschillende artikelen, waarin men wordt aangeraden konijnen aan te
schaffen voor de eigen vleesvoorziening. In het ochtendblad staat bovendien een stuk over het houden van
bijen. Wij moeten misschien ook wel in het najaar honing leveren. De Duitsers nemen op de veiling in
Apeldoorn alle aardbeien (800 pond) en slabonen in beslag. Burgers kunnen bijna geen aardbeien krijgen.
De zwarte prijzen variren van 0.60 tot 1,20 gulden per pond. Alle handelaren in oud ijzer moeten binnen
een vastgestelde tijd samen 2.000 ton gietijzer leveren. Zij zouden een kleine hoeveelheid ander ijzer
daarvoor terugkrijgen.

1941 ----- 15 juni zondag.


VAN HOUTUM. In de krant staan een groot aantal nieuwe distributiemaatregelen. Bij de volgende uitreiking
van distributiekaarten zullen deze niet apart maar in bonboekjes (n persoon) worden uitgedeeld. In deze
boekjes bevinden zich onder andere brood- en vleeskaarten en een algemene kaart. Vanaf 16 juni
aanstaande worden de gebakrantsoenen gewijzigd. Na 23 juni aanstaande bedraagt het aardappelrantsoen
twee kilo (nu 1 1/2 kilo). Dit werd ook hoog tijd want in Duitsland zijn de aardappels zonder bon verkrijgbaar.
De Secretaris Generaal van de Volksvoorlichting, dr. Goedewagen, opent in Vaassen het zomerkamp voor
journalisten op kasteel De Cannenburgh. De hele dag passeren tientallen goederentreinen in beide
richtingen Apeldoorn.

1941 ----- 16 juni maandag.


VAN HOUTUM. Wij horen de hele nacht vliegtuiggeronk en zo nu en dan het inslaan van bommen. Twee
vallen er om 1.30 uur vrij dichtbij. Op het vliegveld Deelen vallen negen bommen die twee startbanen
vernielen. In de Harskamp zouden ook bommen zijn gevallen. In Apeldoorn is op enkele punten luchtalarm.

Er gaan geruchten dat de kazernes zijn gebombardeerd. De politie(?) zou er alles afgezet hebben. 's
Morgens fiets ik er langs maar van enige vernieling of afzetting is niets te merken. 's Middags ga ik de
bomkraters van bovengenoemde twee bommen zoeken. Ik volg nauwkeurig de richting waarin deze volgens
de nachtwacht zijn gevallen. Tenslotte rij ik de Nassauweg in Spelderholt in. Daar zie ik een grote ravage. Er
zijn nog weinig mensen geweest. De kraters zijn moeilijk te vinden door de vele afgeknapte eiken- en
dennenbomen die erover liggen. Bij de geringste windstoot vallen nog bomen om. Scherven zijn er bijna niet
te vinden, alleen stukken van de vleugels. Op n staat duidelijk het gewicht en ander kenmerken. Hieruit is
op te maken dat de bom 250 kilo weegt en van Engelse oorsprong is. De politie beweert echter dat het twee
brandbommen van 75 kilo zijn. Dit is grote dwaasheid. Er komen nog enige burgers naar de verwoestingen
(150 meter in omtrek) kijken. Het is tamelijk afgelegen zodat de politie het terrein niet afzet. 's Avonds om 10
uur drijven zes wolkjes van afweergeschut langs de heldere hemel. Menigeen denkt al aan de zolang
verwachte Engelse parachutisten.

1941 ----- 17 juni dinsdag.


POLITIE. In opdracht van de dienstdoende majoor is de politie naar het kringhuis van de NSB geweest.
Daar zou lawaai gemaakt worden. De bewoner van het pompstation naast het kringhuis had een ziek kind.
Dat had daar last van. Het bleek dat achter het kringhuis werd gemarcheerd waarbij commando's werden
gegeven. De leider daarvan is met een en ander in kennis gesteld. Hij verklaarde er rekening mee te zullen
houden.

1941 ----- 18 juni woensdag.


VAN HOUTUM. Het verordeningenblad nr.25 bevat zeven nieuwe bepalingen. De voornaamste is een
verplichte inlevering van enige metalen. Alle publiekrechtelijke lichamen, eigenaars, bezitters en houders
(bijvoorbeeld huurder, expediteur) moeten voorwerpen, geheel of gedeeltelijk bestaande uit koper, nikkel, tin
of lood inleveren als deze voorwerpen geen grote volkswaarde bezitten of niet geregeld gebruikt worden. Dit
geldt ook voor Rijksduitsers en NSB-ers. De inlevering moet uiterlijk op 10 augustus 1941 bij de plaatselijke
inleveringbureaus zijn gebeurd. Als hij dat verlangt ontvangt de tot inlevering verplichte persoon van het Rijk
der Nederlanden de metaalwaarde van het ingeleverde voorwerp vergoed. Met andere woorden, we moeten
het eigenlijk gratis aan de bezettende mogendheden geven. In geval van uitbetaling betaalt Duitsland weer
niets en Nederland alles. Een tweede verordening verbiedt het roken in bossen en op heide- en
veengronden tussen 1 maart en 1 november en op het roken in licht ontvlambare gebouwen. Dit is n van
de schaarse Duitse maatregelen die ook werkelijk nuttig zijn.
BLOEM. Op het Gietelse Broek staan nog wel een dertiental gecamoufleerde barakken onder n dak van
gaas en her en der bespoten met een groene vloeistof.

1941 ----- 19 juni donderdag.


VAN HOUTUM. Seyss-Inquart geeft de Commissaris van Politie in Apeldoorn (Mr. Van Barrelo) eervol
ontslag.

1941 ----- 20 juni vrijdag.


VAN HOUTUM. De Distributiedienst reikt geen toewijzingen uit aan hen die wegens een aardappelvoorraad
geen aardappelkaarten hebben aangevraagd en die nu hun voorraad verbruikt hebben. Door de opzettelijke
vertraging bij de uitreiking van de persoonsbewijzen door de burgers (bijvoorbeeld slechte foto, verzuim
enzovoort) moeten alle overtreders een boete betalen.

1941 ----- 21 juni zaterdag.


VAN HOUTUM. Gedurende de laatste vijf dagen vervoeren vele Duitse vrachtauto's puin naar Hoog Soeren.
Waar het puin vandaan komt is onbekend. De zware Diesels komen uit de richting Hoenderloo. De Duitsers
zijn van plan in het Kroondomein bij Hoog Soeren grote munitieopslagplaatsen aan te leggen. Het puin dient
voor nieuwe wegen.

1941 ----- 22 juni zondag.


BLOEM. In de week van 15-6 tot 22-6 zijn in de nacht bommen gevallen bij Jan de Moor. Geen mens en
dier zijn er het slachtoffer van. Er was slechts enige materile schade. De kazerne bij Apeldoorn is bewerkt
met een bom. Er is alleen een opslagplaats getroffen naar men zegt. Ook in dezelfde week is in Barneveld,
naar men zegt, een school getroffen. Daarin lag de Duitse weermacht. Van getroffenen is niets bekend. Ook
in diezelfde tijd zouden op het Deelerwoud de startbanen vernield zijn.Economie: njarige veulens werden
verkocht. In twee gevallen voor f 800,- en f 940,-, eieren 11 cent, nuchter vaarskalf voor f 45,-, biggen van
50 pond voor f 20,- , neurende koeien circa f 500,-. Een goed jong werkpaard om en nabij f 2.000,-. Aan
fietsbanden is een groot gebrek, f 15,- voor banden, zonder bon. Geschatte grondprijzen voor grond aan de
Knibbelallee f 2800,- zonder bijkosten van de notaris. De smokkelhandel in varkens, eieren, koeien
enzovoort teelt wierig.

1941 ----- 23 juni maandag.


VAN HOUTUM. Volgens onbevestigde berichten vermoordt een inwoner uit Beekbergen in Apeldoorn Noord
een NSB-er. Een ander bericht meldt dat Krijgsman is vrijgesproken door bemiddeling van een Rijksduitser.
Krijgsman sloeg uit zelfverdediging op 3 juni een Duitse soldaat bewusteloos en viel een ander met een
boksbeugel aan.

1941 ----- 24 juni dinsdag.


VAN HOUTUM. Alle stadstuintjes in Nederland moeten worden geregistreerd. De opbrengst zal later wel in
beslag worden genomen. Onze Dieselvrachtauto is omgebouwd voor houtgas. De wagen moet vandaag
een vracht naar Zeist brengen. In het begin gaat het goed maar bij Terschuur slaat de motor af bij het vullen
van de generator. Eerst na vier uur loopt hij weer. Een kilometer voorbij station Amersfoort brandt een
rubberring door. Daardoor ontsnapt het gas en de motor slaat opnieuw af. Terwijl mijn neef en ik aan de
kant van de weg zitten te wachten op een monteur stopt voor ons een Opel met een Duitse kapitein en twee
soldaten. De officier doet alsof hij een weg vraagt. Arnold loopt naar hem toe maar deze moet ophoepelen.
De kapitein moet mij hebben omdat ik op de bank ben blijven zitten. Ik weet de straat evenmin en moet in de
auto stappen. Tijdens het rijden vraagt de officier mij naar allerlei straten die ik natuurlijk niet weet. Tenslotte
vraagt hij me naar het station. Ik moet de ligging nauwkeurig opgeven en mag eerst daarna uitstappen. Het
leek me een steekproef of de Nederlandse bevolking wel snel en vriendelijk genoeg op de bevelen van de
bezetter reageerde. Ik moet 700 meter lopen om weer bij de vrachtauto te komen. Mijn neef en de chauffeur
geloven hun ogen niet dat ik daar weer vrij kom aanwandelen. Zij waren van plan de arrestatie bij de
Amersfoortse politie op te geven en daar mijn stamkaart (identiteitsbewijs) die ik in de auto had laten liggen
af te geven. Na dit oponthoud verloopt de tocht goed. Onderweg passeren we nog vele auto's met
houtenvliegtuigen. Langs het vliegveld Soesterberg staan overal nieuwe hangars als heuvels
gecamoufleerd. Onder de ANWB-borden van Soesterberg, Woudenberg en Renswoude staan bordjes met
de woorden joden niet gewenst.

1941 ----- 26 juni donderdag.


VAN HOUTUM. In Nederland wordt het dansen opnieuw verboden. Op het Ugchelse kerkhof Heidehof vindt
een bijzondere plechtigheid plaats. Om 2.30 uur wordt het stoffelijk overschot van C. Brouwer bijgezet. Hij
diende in het Nederlandse leger en is in de oorlogsdagen van mei 1940 aan zijn verwondingen in een
ziekenhuis gestorven. Zijn lijk werd met anderen (veelal verminkt, maar apart gekist) in een graf op een
vreemdelingenkerkhof in Tiel begraven. Hij is de enige gesneuvelde uit Ugchelen en zodoende vatte het
bestuur van Ugchelens Belang het initiatief hem als eerste op Heidehof te begraven.

Dit kon niet want in het voorjaar (opening kerkhof) mochten er nog geen stoffelijke overblijfselen van
Nederlandse soldaten van het ene naar het andere graf worden overgebracht. Door toedoen van de
Gelderse Vrouwenvereniging kon het lijk, ook uit financieel oogpunt, vervoerd worden. Hoewel deze
plechtigheid alleen in het bijzijn van de familie mag plaatsvinden zijn toch honderden inwoners van
Ugchelen aanwezig.

1941 ----- 27 juni vrijdag.


POLITIE. Om 12.30 uur werd door Polak aan de Stationsstraat telefonisch kennisgegeven dat er een aantal
personen voor zijn deur stonden. Wat zij deden was hem niet bekend. Twee agenten van politie, die ter
assistentie waren, rapporteren bij terugkomst dat een zekere M. van de Ortskommandant een schriftelijk
bewijs had dat hij zich met nog tien andere personen tussen 24 en 4 uur op straat mocht komen. Volgens de
agenten zouden deze personen bij de joden papieren aanplakken met het opschrift Hier heerst de Engelse
ziekte. Hoewel dit aanplakken niet door hen was geconstateerd hadden zij die biljetten zien zitten bij Polak
en Weijl aan de Stationsstraat. Een afzonderlijk rapport wordt aan de Inspecteur van Politie overgelegd.

1941 ----- 28 juni zaterdag.


VAN HOUTUM. In de afgelopen nacht tussen 0 en 4 uur hebben NSB-ers de moed, let wel de moed (zij
staan onder politiebescherming en niemand mag zich in die uren op straat begeven) op alle winkelramen en
muren biljetten te plakken. Deze moeten een anti-Russische stemming veroorzaken. Alle aanplakborden
zitten vol met biljetten waarop staat dat de Nederlander moet kiezen tussen het nationaal-socialisme en het
communisme. Op vele winkelramen staat Hier heerst de Engelse ziekte. Een echte Nederlander schrijft op
een ruit Dit is beter dan de moffenpest. Het plakmiddel is zo goed dat de meeste winkeliers bijna de hele
morgen nodig hebben deze onsociale plakkaten van hun ramen te verwijderen. Veel ruiten zijn ook ontsierd
met voorwereldlijke figuren zoals hakenkruis en wolfsangel.

1941 ----- 29 juni zondag.


VAN HOUTUM. De NSB-ers bekladden opnieuw de Synagoge van Apeldoorn. Te midden van slecht
geschilderde hakenkruisen (dikwijls omgekeerd) en wolfangels staat Juda kan verrekken, Hitler is
gekomen. Weg met de joden. Op de stoep staat Hier is de zwijnenstal. In het ochtendblad staat een
nieuwe vaststelling van zuivelprijzen. Boter kost nu 2,60 gulden per kilo (voorheen 2,34) en melk 0,18
gulden per liter (voorheen 0,15). Vele Nederlanders dragen weer een witte anjer. De NSB-ers gaan als
bloedhonden op deze bloemen af en trekken deze bij de mensen van de kleren. 's Middags grijpt ook de
politie van Apeldoorn in. Alle mensen die een witte anjer dragen moeten deze afdoen en de politie neemt
hen de stamkaart af. Deze kunnen zij de volgende dag bij het politiebureau afhalen. Een enkeling bevestigt
een scheermesje achter zijn anjer.

1941 ----- 30 juni maandag.


VAN HOUTUM. De Duitsers nemen 's morgens alle vooraanstaande leden van de Anti Revolutionaire Partij
in Nederland gevangen. Onder de 600 gevangenen bevinden zich dr. Colijn en de loco-burgemeester van
Apeldoorn, Gosker. De rantsoenen voor gas en elektra worden met 25% van de overeenkomstige periode
van 1940 verminderd. De eisen voor het verkrijgen van rijwielbanden worden verscherpt. Wie trein, tram of
bus kan nemen en vijf kilometer van zijn werkplek woont, krijgt nog geen bon. De afstand die personen
dagelijks moet afleggen om een bon te krijgen wordt van 15 tot 20 kilometer verhoogd. Alle aanvragen voor
1 juni, die nog niet zijn ingewilligd, zijn ongeldig. De politie in Apeldoorn doet eindelijk een goede daad. Een
NSB-schoenwinkelier aan de Hoofdstraat heeft 2.000 paar schoenen clandestien gekocht. De politie legt op
deze voorraad beslag en maakt proces-verbaal op. 's Middags wordt zijn hele winkel ten aanschouwe van
het verheugde publiek helemaal leeggehaald. Deze man verkocht aan geen enkele burger schoenen. Ook
niet op de bon maar wel aan de Duitsers.

1941 ----- 1 juli dinsdag.


VAN HOUTUM. Volgens geruchten neemt de Duitse politie in Nederland alle politiek fanatieke
Gereformeerde dominees gevangen.

1941 ----- 2 juli woensdag.


VAN HOUTUM. 's Middags komt iemand van de Winterhulp op Brouwersmolen. Hij vraagt hoeveel de
fabriek aan deze (NSB) instelling wenst te geven. De directie antwoordt hem dat de fabriek al voldoende
voor de Winterhulp doet door ruim 20 overbodige arbeiders werk te geven die niet mogen worden ontslagen.
Hij maakt hiervan een nauwkeurige aantekening en vertrekt zonder iets te hebben ontvangen.

1941 ----- 3 juli donderdag.


VAN HOUTUM. Alle burgers die op zondag een anjer droegen en door de politie zijn betrapt moeten hun
radiotoestel inleveren en een distributietoestel wordt onklaar gemaakt. De Ortskommandant van Apeldoorn
verbiedt het bekladden van gebouwen. In dit verband wijst hij erop dat maatregelen van de
Rijkscommissaris ook voor NSB-ers gelden,

1941 ----- 4 juli vrijdag.


VAN HOUTUM. De gemeente Apeldoorn heeft eindelijk weer eens een buitenkansje. Voor de komende 14
dagen worden 80 koeien geslacht. De Apeldoornse jeugd hoeft niet langer tussen 23 en 6 uur thuis te
blijven. De straf wordt opgeheven.

1941 ----- 5 juli zaterdag.


VAN HOUTUM. Seyss-Inquart ontbindt in Nederland de volgende politieke partijen: VD, SGP, CDU, ARP,
CHU, VB, RKSP en SDAP.

1941 ----- 6 juli zondag.


VAN HOUTUM. Vanaf 14 juli vallen jam, stroop en andere broodsmeersels onder de distributie. De verkoop
blijft tot 14 juli verboden. Het rantsoen bedraagt in totaal 500 gram per vier weken. Seyss-Inquart komt 's
middags door Apeldoorn. Eerst komen enige motorfietsen met Duitse en Nederlandse politie. Daarna volgen
drie grote snelrijdende luxewagens en vele motoren.

1941 ----- 7 juli maandag.


VAN HOUTUM. In de buurt van Epe daalt een aangeschoten Engelse bommenwerper. Het toestel landt
veilig. De bemanning steekt het daarna in brand. Zij worden spoedig door de politie opgepakt.

1941 ----- 8 juli dinsdag.


BLOEM. De 22e juni 41 is Hitler Rusland binnengevallen. Men zegt dat de blokkade zo scherp gewerkt heeft
dat hij dit van honger doen moest. Men zegt dat met de duikbootaanmaak, die in de winter van 1940 op
grote schaal is geschied, zeer veel sabotage is gepleegd. Men zegt dat er te veel zwavel in het ijzer is
blijven zitten. Dit zou in hoofdzaak door de communisten gedaan zijn. Men zegt dat bij Amersfoort zeer veel
munitie ontploft is door er bommen op te gooien.

1941 ----- 9 juli woensdag.


VAN HOUTUM. Om 1.30 uur vallen twee bommen in de buurt van de transformatoren in Wormen op een
aardappelland. Veel huizen lopen glasschade op. Het is maar goed dat deze bommen hun doel missen want
in een nabijgelegen gebouw liggen grote hoeveelheden munitie. Duitse soldaten vervoeren overdag deze
springstoffen naar elders. De Duitsers verbieden het dragen van knopen van een militair uniform met de
Nederlandse Leeuw er op.
BLOEM. Er komen geregeld 's nachts veel Engelse vliegtuigen over. Men zegt dat de oostelijk gelegen
spoorweguitgangen naar Duitsland gebombardeerd zijn zodat de uitvoer van koeien nu gestremd is en deze
terug komen. Men zegt dat een gedeelte in weilanden gedreven was en de slagers kregen van deze wel
haast het dubbele rantsoen. Door de aanhoudende droogte is er nu een groot te kort aan aardappelen
doordat de nieuwe nu de 9-7-41 nog haast niets opleveren.

1941 ----- 10 juli donderdag


VAN HOUTUM. Van 11.30-12.30 uur moeten allen waarvan de geboortenaam Van Houtum is hun
persoonsbewijs halen. Alles verloopt vlot. Op dezelfde tijd vindt de installatie van de nieuwe NSBburgemeester [den Besten] plaats. Op het Raadhuisplein is een kleine versiering aangebracht. Evenals op
een kermis hoort men de hele morgen op dit plein grammofoonmuziek. Er wapperen alleen NSB-vlaggen.
Eerst houdt de loco-burgemeester Stempher (vroeger lid SDAP en nu lid NSB) een zeer vleiende rede.
Daarna spreekt het oudste raadslid en tenslotte Den Besten. De burgemeester bedankt niemand in zijn
rede maar uit alleen dreigementen aan de bevolking van Apeldoorn. Na afloop houdt hij nog een receptie.
Vele bestuursleden van verenigingen worden verzocht dit bij te wonen maar zo goed als niemand komt. 's
Avonds vindt in het Oranjepark een concert plaats. Overal komen weinig mensen.
BLOEM. 's Nachts van 9 op 10-7 is er een bom gevallen in Wormen bij G. Veneman in de rogge. Overigens
een druk verkeer van Duitse vliegtuigen naar Engeland en omgekeerd.

1941 ----- 12 juli zaterdag.


BLOEM. Naar men zegt moet de bom bij Veneman bestemd zijn geweest voor een elektriciteitsgebouw daar
in de buurt welke vol munitie zat. Daardoor hebben de Duitsers er daags daarna zeventien vrachtwagens
munitie uit gehaald en naar elders getransporteerd. Ook de Holterberg zou gebombardeerd zijn door de
munitie die daar zat. Dit zou drie dagen gebrand hebben door de benzine- en olievoorraden.

1941 ----- 14 juli maandag.


VAN HOUTUM. Seyss-Inquart benoemt J. Meijer tot commissaris van politie in Apeldoorn. Hij was kapitein
bij de politieopleidingsschool in Schalkhaar. De distributie van thee, theesurrogaat en koffie houdt op. Er zijn
geen voorraden meer. Later zal zogenaamd als verrassing nog eenmaal een bon worden bekend gemaakt.
Om vijf uur loopt een Duitse sergeant het fabrieksterrein op. Zijn motorfiets heeft een lekke band en hij wil
hiervoor een fietspomp hebben. Hij is nogal verwaand en dreigt de vrachtauto te vorderen als hij niet
geholpen wordt. Van een arbeider krijgt hij te horen dat hij de auto maar moet vorderen omdat een
fietspomp niet bij zijn band past. Tenslotte moet een Gefreiter [korporaal] de band oppompen met de pomp
die aan de motorfiets bevestigd is. Dit gaat zeer langzaam. De soldaten komen uit Deventer en moeten in
Amsterdam vijf half versleten banden ruilen voor nieuwe. Hiervoor rijden zij over Ede (benzinebesparing?).
De commissaris-generaal voor het Veiligheidswezen vaardigt een bepaling uit. Alle marsen in gesloten
verband of in uniforme kledij worden tot 1 september verboden. Overtreding wordt gestraft met ten hoogste
zes maanden of 1000 gulden. Hierdoor gaat de vierdaagse die op 22 juli zou beginnen niet door.

1941 ----- 17 juli donderdag.


VAN HOUTUM. Het vleesrantsoen bedraagt van 18-26 juli 400 gram en daarna 300 gram per week. De
krant wil niet zeggen waar deze verhoging een gevolg van is. Vanaf 2 augustus krijgt de consument
uitsluitend taptemelk. Het verwijderen van de laatste 2 1/2 % vet is noodzakelijk om onze positie op peil te
houden. De Overheid raadt een ieder aan zo zuinig mogelijk met gas en elektriciteit om te gaan.
Overtredingen brengen strenge straffen met zich mee. Burgemeester en Wethouders van Apeldoorn nemen
alle eisen van de overheid voor het vestigen van een Duitse school hier aan. Hiervoor zal school nr.27 aan
de Loolaan worden ingericht. De gemeente moet een krediet van 44.000 gulden verlenen voor herstel van
de school.

1941 ----- 20 juli zondag.


VAN HOUTUM. Om middernacht begint de Engelse radio-uitzending met tweemaal drie morsetekens V.
Daarin wordt de volgende oproep van Churchill voorgelezen Alle inwoners van de bezette gebieden nemen
plaats in het V-leger onder bevel van Briton. In dit leger moeten orde en discipline heersen. De letter V is het
menetekel [teken aan de wand] voor de Duitsers. De kolonel vervolgt verder dat iedereen zoveel mogelijk
V's moet tekenen (of al uitgeknipt) moet rond strooien. Er mag geen ogenblik zijn dat de Duitsers geen V's
voor ogen zien of horen. Het mysterieuze miljoenenleger volbrengt overal goed de opgedragen taak. In
Apeldoorn zijn 's nachts op wegen en gebouwen overal V's geschilderd. Voor de deur van de beruchte
agent D. is op de weg een grote oranje V geschilderd. In zijn tuin en voor zijn huis liggen honderden
uitgekipte V's en menigeen draagt een V insigne.

1941 ----- 23 juli woensdag.


VAN HOUTUM. 's Middags vindt de installatie van de nieuwe commissaris van politie plaats (majoor Meijer).
Voor een caf van een NSB-er in Apeldoorn moeten alle Oranje V's worden verwijderd. De
gemeentearbeiders hebben de plicht dergelijke V's van alle gebouwen en voorwerpen te verwijderen. In
Beekbergen gaat de politie nog verder en neemt alle radiotoestellen in beslag van hen die aan de
Dorpstraat wonen. Dit komt allemaal door de letter V.

1941 ----- 24 juli donderdag.


VAN HOUTUM. Onder leiding van de nieuwe commissaris van politie en de burgemeester [den Besten]
bekladden NSB-ers enige huizen van joden en de synagoge in Apeldoorn. Voor de jodenkerk staan de
woorden jood, pas op, Nederland ontwaakt. De NSB-ers trappen de deur van de kerk in en slaan enige
ruiten stuk. Zij vernielen alles in de kerk wat nog aanwezig is. Op de preekstoel staan enige wolfsangels en
Hakenkruizen. 's Morgens moet mijn zuster op de Arbeidsbeurs verschijnen. Zij heeft momenteel geen werk
en de ambtenaren wilden bij de uitreiking van het persoonsbewijs bij haar voor het beroep werkloos invullen.
Dit gebeurde gelukkig niet. Na het inleveren van haar rentekaart krijgt Dinie opnieuw last over haar beroep.
Zij moest enige dagen geleden op de Raad van Arbeid een formulier ondertekenen zonder dat zij de inhoud
mocht lezen. Door deze handtekening moet zij nu naar de Arbeidsbeurs. De ambtenaren willen haar met
alle geweld inschrijven. Het lukt mijn zuster dit te voorkomen. Op deze inschrijvingen volgt meestal
gedwongen arbeid in Duitsland.

1941 ----- 25 juli vrijdag.


VAN HOUTUM. Alle kranten schrijven sinds enige dagen lange artikelen over de verbruikersbeperkingen
van gas en elektriciteit. Men moet zo zuinig mogelijk het eten bereiden. Er zijn vele nieuwe recepten voor
rauwkost. Men moet bovendien veel gebruik maken van thermosflessen en hooikisten. In heel Nederland
raakt het tandrubber voor de kunstgebitten op. Voortaan zal men hiervoor kunsthars gebruiken.

1941 ----- 26 juli zaterdag.


VAN HOUTUM. De Duitsers nemen op Het Loo willekeurig vijf burgers gevangen omdat er op een plein een
grote W met een kroon geschilderd staat. Een NSB-er wees hen aan. Onder hen bevindt zich ook een
kapper. Enige collega's uit Apeldoorn nemen om de beurt zijn zaak waar. Volgens geruchten zouden alle
inwoners langs een bepaald gedeelte van de Waterloseweg hun radiotoestellen moeten inleveren. De
Duitsers brengen dr. Colijn en 60 andere Anti Revolutionairen [politieke partij met een Gereformeerde
achtergrond] over naar een concentratiekamp in Duitsland. De BBC wijdt een groot deel van de
uitzendingen aan deze beestachtige Duitse maatregel.
BLOEM. Van de bommen die enkele weken geleden op Klarenbeek bij de Moor gevallen zijn is er gisteren
de 25-7-41 n gedemonteerd. Deze was nog niet ontploft. Daarbij werden n Duitser gedood en twee
zwaar gewond aan het gezicht en rug. De Duitsers zouden gezegd hebben dat de Engelsen iedere keer
andere bommen maakten en dat ze hierdoor de constructie niet kenden.

1941 ----- 31 juli donderdag.


VAN HOUTUM. Wij moeten 's middags het koper inleveren en brengen een deel van een koperen plaat en
een verwrongen houder van een petroleumlamp. In het lokaal van de Openbare School liggen allerlei mooi
antieke voorwerpen te midden van grote prullen. Het koper zal wel worden omgesmolten en voor kogels
worden gebruikt. Daarmee worden later Nederlanders gefusilleerd. De Overheid dreigt de bevolking met het
afsnijden van gas en elektriciteit bij overmatig gebruik.
BLOEM. Er zijn 80 vrachtauto's, nog van ons leger, in de richting Zutphen getrokken en ook een 40-tal luxe
auto's.

1941 ----- 1 augustus vrijdag.


BRANDWEER. Wij werden om 12 uur 's nachts geroepen voor brand in de Synagoge in de Paslaan. Daar
wij snel ter plaatse waren verrasten wij de NSB-ers. En van die gasten kreeg van een brandweerman een
klap met een straalpijp. Hierdoor maakte hij een salto en rolde over de straat. Even later werd hij door de
politie gegrepen en naar het politiebureau gebracht waar de Commissaris Meyer hem ondervroeg. Wegens
gebrek aan bewijs werd hij weer losgelaten en netjes met een politiegeleide naar huis gebracht. Doordat wij
zo vlug waren is alleen het achtergedeelte met een stuk van de kap verbrand. Zij hadden de kerk met
benzine aangestoken. Wij vonden aan de voorkant onder een dennenboom nog een blik benzine staan
terwijl zij een lont door een raam hadden gehangen. Dit was natuurlijk om het voorste gedeelte van de kerk
aan te steken. Hiervoor hebben ze echter geen tijd meer gehad.

1941 ----- 2 augustus zaterdag.


VAN HOUTUM. Even na middernacht steken enige NSB-ers de jodenkerk in Apeldoorn in brand. Voor dit
doel gebruiken zij een paar honderd liter benzine (rood) van de Duitse Weermacht. De brandweer is direct
ter plaatse. Eerst geeft de nabij zijnde brandput geen water. Later is de druk nog gering en na een uur is
deze weer normaal. Het schijnt dat dit sabotage van NSB-kant is. 's Nachts is het zeer druk op de Paslaan.
Onder de aanwezigen bevinden zich de commissaris van politie en twee hoge Duitse officieren. De
brandweer verhindert het verbranden van de eigenlijke kerk. Het aangebouwde vergaderlokaal en de school
branden helemaal af. De joden hadden al de kostbare voorwerpen naar elders gebracht. Van buiten is er
weinig te zien van de brand. Achter het gebouw is alles van binnen verbrand. Daaronder boeken en
kledingstukken. Overal staan grote plassen water die door de benzine rood gekleurd zijn. De politie
arresteert drie NSB-ers waaronder twee beruchte van de NAC. Zij worden op bevel van de commissaris van
politie weer vrijgelaten. 's Middags gelast de officier van Justitie in Zutphen opnieuw hun arrestatie. 's
Morgens krijgen wij bericht dat ook de fabriek op gas en elektriciteit moet bezuinigen.

1941 ----- 3 augustus zondag.


VAN HOUTUM. 's Avonds eten we na ruim een jaar eindelijk weer eens wittebrood. Deze (zelfgebakken)
traktatie valt niet te vergelijken met het slechte wittebrood op de bon.

1941 ----- 4 augustus maandag.


VAN HOUTUM. In Apeldoorn bekladden de NSB-ers 's nachts opnieuw wegen en gebouwen. Men krijgt op
de melkbonnen geen afgeroomde melk meer maar uitsluitend taptemelk. Volgens geruchten zouden er over
14 dagen geen aardappels meer voor de distributie voorradig zijn. Veel winkeliers geven daarom op n
bon geen drie kilo maar slechts n kilo aardappels.

1941 ----- 5 augustus dinsdag.


BLOEM. Weer een 50-tal luxe auto's in de richting Zutphen.

1941 ----- 9 augustus zaterdag.


VAN HOUTUM. Het aardappelrantsoen wordt wegens het slechte weer tot 1 1/2 kilo per week
teruggebracht. Het is altijd de natuur die de schuld krijgt. Van de Duitse diefstal mag niet worden gesproken.
Een nieuwe verordening geeft nadere bepalingen over de behandeling van de joodse geldelijke vermogens.
Volgens geruchten zouden de NSB-ers in de komende nacht de Rooms Katholieke kerk aan de Hoofdstraat
[de Mariakerk] in brand willen steken. De rooms-katholieken zetten dan ook zelf een wacht uit.

1941 ----- 10 augustus zondag.


VAN HOUTUM. De nieuwe burgemeester laat nog niet veel goeds van zich horen. Hij komt iedere avond
dronken uit een NSB-kroeg. Op een avond moest hij zich zelfs met een rijtuig naar huis worden gebracht. Zo
dronken was Den Besten. Er gaat een gerucht dat hij gevlucht is om de NSB-dienstplicht in de WA te
vermijden.

1941 ----- 12 augustus dinsdag.


VAN HOUTUM. 's Middags passeren veel Duitse vliegtuigen. Zij vliegen eerst naar Deelen, maar keren later
terug en vliegen in zes formaties van vier toestellen. Het type is waarschijnlijk de tweemotorige
jagerbommenwerper Messerschmidt 110. De neuzen van de vliegtuigen zijn rood met geel geverfd.

1941 ----- 13 augustus woensdag.


BLOEM. Schoenakker heeft een belg-merrieveulen verkocht voor f 750,-. De smokkelkoffie wordt verkocht
voor f 10,50 per pond, de groene zeep voor f 2,- per pond, 1 stukje palmolive zeep voor 85 cent.
Oosterwechel verkocht een hengstveulen voor f 287,50,- eieren voor de smokkel 12 cent en
smokkelaardappelen worden gerooid voor 8 cent per kilo.

1941 ----- 14 augustus donderdag.


VAN HOUTUM. Alle groentehandelaren staken in Nederland.

1941 ----- 15 augustus vrijdag.


VAN HOUTUM. Bijna alle arbeiders die in Deelen en de Harskamp werken krijgen hun ontslag.

1941 ----- 16 augustus zaterdag.


VAN HOUTUM. Verordening nr.154 verplicht de joden hun grondbezit (behalve bouwland) aan te geven bij
het Nederlands kadaster in Den Haag. De distributie van eieren houdt op. Men krijgt eerst nog n ei voor
14 dagen en daarna nog n ei per maand.

1941 ----- 17 augustus zondag.


VAN HOUTUM. s Avonds komt mijn vader per bus uit Arnhem. In de stad stappen enige Duitse militairen in
de volle bus. Een jongeman neemt voor zichzelf twee plaatsen in om geen mof naast zich te krijgen. Het
gaat enige tijd goed totdat een soldaat het bemerkt en een grote mond begint op te zetten. Woorden als
Schweinhund wisselen dit gekaffer voortdurend af. Opeens mengt zich een Duitse officier in het gesprek en
beveelt de soldaat op de vrije plaats te gaan zitten. Hij begint daarna opnieuw te schelden, De Duitsers zijn
nu de baas en daaraan moeten de Hollanders gehoorzamen. De militairen (zij reizen gratis) stappen bij
Terlet uit. De jongeman die de mof steeds heeft genegeerd zucht daarna diep en zegt h, h. Veel
geschreeuw en weinig wol.

1941 ----- 18 augustus maandag.


BLOEM. Gradus Bloem heeft een hengstveulen verkocht van Corrie aan G. Hendriks van 3 1/2 maand voor
f 715,-.

1941 ----- 20 augustus woensdag.


VAN HOUTUM. Volgens nog onbevestigde berichten zijn in de bestuursraad van Apeldoorn vijf plaatselijke
NSB-ers benoemd.
BLOEM. Gedurende de laatste dagen 's nachts nogal veel Engelse vliegtuigen.

1941 ----- 28 augustus donderdag.


VAN HOUTUM. Het verzoek van de NSB-burgemeester in Apeldoorn om zijn kamer voor 2.500 gulden te
veranderen wordt door de bestuursraad met 11-10 stemmen verworpen. De vergadering duurt een half uur
en alle leden lopen weg. Hij zal zijn zin wel krijgen omdat na 1 september aanstaande alle macht bij de
burgemeester berust.

1941 ----- 29 augustus vrijdag.


VAN HOUTUM. In de papiermakervergadering in Amsterdam maakt de voorzitter belangrijke beperkingen in
deze industrie bekend. Vanuit Berlijn moeten op aanwijzing van Den Haag de volgende fabrieken worden
gesloten. In Apeldoorn en omgeving zijn dat; Berghuizer Papierfabriek (Wapenveld), Van Houtum en Palm
(alleen Apeldoorn), Schenk (Apeldoorn), Huiskamp en Sanders (Eerbeek), De Hoop (Eerbeek) en
Coldenhove (Eerbeek). Deze fabrieken mogen hun orders tot uiterlijk 27 september afmaken. De nog
werkende fabrieken moeten een aantal procenten van hun facturen afstaan voor steun aan directie en
personeel van de stilgelegde fabrieken. Vanaf 1 september aanstaande mogen joodse leerlingen alleen nog
door joodse leerkrachten worden onderwezen.

1941 ----- 30 augustus zaterdag.


VAN HOUTUM. Alle opbrengsten van de volkstuintjes in Apeldoorn moeten op kosten van de eigenaar door
gemeentearbeiders worden geoogst en op twee centrale punten worden verzameld. Het is de huurder
verboden zelf iets weg te halen. Later zal de opbrengst worden verdeeld tegen inlevering van de bonnen(!).
De kosten voor een volkstuintje zijn zodoende 15 gulden huur + 4 gulden oogsten + aardappelbonnen. Het
bezit van een volkstuintje is dus ook geen winst meer maar betekent hongerlijden.

1941 ----- 31 augustus zondag.


VAN HOUTUM. In alle grote steden in Nederland ontstaan relletjes. In Apeldoorn wijzen leden van de
Nationale Jeugdstorm (NSB), die zelf oranje op hun mutsen dragen, alle burgers aan die oranje dragen. De
politie moet hen naar het politiebureau brengen. Dat durven deze Germaanse helden niet.

1941 ----- 1 september maandag.


VAN HOUTUM. Het aardappelrantsoen bedraagt 4 1/2 kilo per week.

1941 ----- 3 september woensdag.


BLOEM. Weer een 40-tal nieuwe Ford vrachtwagens in de richting Zutphen getrokken.

1941 ----- 6 september zaterdag.


VAN HOUTUM. Om 12.45 uur komt Seyss-Inquart in snelle vaart per auto door Ugchelen. Voorop rijdt een
agent van de Groene Politie op een motor. Daarna volgt een luxewagen met de Rijkscommissaris
(nummerbord R.K.1) waarachter een even grote luxe wagen met zeven leden van de Groene Politie.
Alle joden in het Duitse Rijk moeten zich in het vervolg kenbaar maken door het dragen van een zespuntige
ster van gele stof ter grote van een handpalm.

1941 ----- 7 september zondag.


VAN HOUTUM. De Flitspuit [een geheime radiozender] spreekt over de gemeente Apeldoorn. De
weggejaagde burgemeester en de commissaris van politie zullen na de bevrijding met gejuich worden
binnen gehaalden. Bloemen zullen dan niet ontbreken. 's Avonds passeren grote aantallen Britse vliegtuigen
in de richting Duitsland. Om 22 uur ontploffen twee bommen in de buurt van Hoog Soeren. Zou er een
aanval op het munitiedepot zijn geweest?

1941 ----- 8 september maandag.


VAN HOUTUM. De distributie van rijst houdt helemaal op. Men krijgt hiervoor havermout en gort. Alle
kranten komen in nog beperkter vorm uit dan voorheen en de inhoud is alleen nog maar Duitse propaganda.
BLOEM. 's Nachts van 7 op 8 september 1941 op de Beemte een Engels vliegtuig neergehaald. Daarin
zaten 3 manschappen.

1941 ----- 9 september dinsdag.


VAN HOUTUM. De Duitse school in Apeldoorn (hoek Loolaan - Heuvellaan) wordt 's morgens geopend en
begint met de eerste cursus.

1941 ----- 11 september donderdag.


VAN HOUTUM. Het Rijk zal voortaan de inzameling van eikels, kastanjes enz. regelen. Alle vruchten
moeten bij de dichtstbijzijnde politieagent worden ingeleverd. Voor hoeveelheden groter dan 50 kilo is een
vervoersbewijs nodig.

1941 ----- 12 september vrijdag.


VAN HOUTUM. De Duitsers vorderen in Apeldoorn veel paarden.

1941 ----- 15 september maandag.


VAN HOUTUM. Seyss-Inquart stelt een nieuwe verordening vast over de bewegingsvrijheid van de joden.
Alle openbare inrichtingen van ontspanning, tijdverdrijf en voorlichting zijn voor hen verboden. Het is de
joden ook verboden deel te nemen aan markten, veilingen, goederenbeurzen of het betreden van abattoirs.
Voor het verhuizen van joden naar een andere gemeente is een vergunning nodig. De maximum straffen die
er voor staan zijn zes maanden of 1000 gulden.
BLOEM. De kabels gelegd tot bij Harm van Rijsen zijn doorgesneden. Van toen af gepost 's nachts, per 100
of 200 meter, 1 post.

1941 ----- 17 september woensdag.


VAN HOUTUM. Per week sterven in Nederland 40 joden. De namen mogen niet meer in de kranten worden
bekendgemaakt. Hetzelfde geldt voor de sterfgevallen in de Duitse concentratiekampen (onder andere
Buchenwald). De Duitsers arresteren in Nederland zonder enige reden joden. Deze worden naar Duitsland
vervoerd en daar vergast of tewerkgesteld op een dergelijke wijze dat de dood er spoedig op volgt. De
NSNAP houdt in Apeldoorn een vergadering. De spreker gebruikt voor zijn onderwerp de stuntelige titel
Grootduits bewustzijn en Nederlandse bekrompenheid.

1941 ----- 23 september dinsdag.


VAN HOUTUM. Onze fabriek krijgt een schrijven van het Rijksbureau voor rubber naar aanleiding van de
autobanden. De twee banden die wij in de zomer van 1940 hadden aangegeven als reserve moeten wij nu
inleveren. Deze banden zitten al op onze vrachtauto. Het bandenboekje klopt ook niet. Voor het verleggen
van een band is een vergunning van het Rijksbureau nodig.

1941 ----- 24 september woensdag.


VAN HOUTUM. Er passeren de laatste weken weer veel militaire treinen Apeldoorn in oostelijke richting. De
meeste transporten bestaan uit vrachtauto's en kanonnen. Bij iedere trein bevindt zich een wagon met rollen
camouflagegaas. Dit is normaal gaas met heide of een ander camouflagemiddel doorweven. In Assel
bevindt zich een dergelijk bedrijf.

1941 ----- 26 september vrijdag.


VAN HOUTUM. De bieraccijns wordt van 2,60 tot 3 gulden verhoogd.Alle kappers in Nederland moeten hun
haarafval bewaren en bij een centraalbureau inleveren. De prijzen voor kastanjes, eikels en beukennoten
bedragen respectievelijk 0,04, 0,10 en 0,40 gulden per kilo.

1941 ----- 29 september maandag.


BRANDWEER. Vandaag brandde een groot gedeelte van de Heidevlechterij te Assel af door sabotage. Het
bluswater moesten wij op ongeveer 1500 meter van de brand halen waarmee wij een mooie tijd konden
rekken. Inmiddels had het vuur zich zo uitgebreid dat ik het beste vond het maar stiekem te laten branden.
Een hoge mof kwam eerst geweldig tegen mij razen en tieren. Toen ik hem verteld had waarom ik het zo
deed gaf hij mij nog gelijk ook. De volgende dag kwam hij naar me toe om mij te zeggen dat wij goed
gehandeld hadden. Hij was tevreden. Nu ik ook want er was ruim 2.000 m3 hei verbrand die anders voor
camouflagenetten gebruikt zou zijn en dat was het voornaamste.
SPOORWEGEN. Op 29 en 30 september werd bij Kootwijk de spoorbaan van Amersfoort naar Apeldoorn
versperd door het opleggen van zware materialen. De volgende dag werd geprobeerd er een spoorstaaf uit
te nemen. Vermoedelijk is men niet in het bezit geweest van de juiste schroefsleutels f men is gestoord. De
staaf werd namelijk niet helemaal uitgenomen. Het gevolg hiervan was dat beide gevallen geen
belemmeringen waren voor het spoorwegverkeer. De Sicherheits-Polizei echter vond deze
aangelegenheden bijzonder gewichtig en stelde een diepgaand onderzoek in op mijn baanvak. Alle
ploegbergplaatsen werden nagezien en waren voor diefstal van gereedschap niet naar hun zin afgesloten.
Ook moesten mijn mensen en ik een verhoor ondergaan. Zij moesten en zouden een schuldige vinden. Voor
de hand lag voor het Herrenvolk dat de man die het eerst bij de plaats van de aanslag was geweest er zeker
ook meer van zou weten. Ik heb hem kunnen redden door aan te tonen dat alln een leek hieraan gewerkt
kon hebben omdat de man die hier was geweest niet beschikt had over de goede gereedschappen. Een
deskundige onder de negen officieren was het hiermee niet eens. Ik hield echter vol en vroeg hem op goed
geluk af zijn theorie te bewijzen. Ik kan U wel zeggen dat ik even ongerust was toen hij de bergplaats binnen
ging om gereedschap te halen. Bij zijn terugkomst viel mij een blok van het hart want, gezien het
gereedschap dat hij mee bracht, was hij niet zo rg deskundig. Hij kon er de bouten niet mee loskrijgen. Ik
toonde hem aan wat een vakman zou gedaan hebben. Ik heb daarbij zeker een t vrolijk gezicht gezet want
nu keerden de Herren zich tot mij. Ik had daarvoor een verhoor te ondergaan. Al met al duurde dit onder
bedreigingen als einsperren enzovoort van 's middags half twee tot 's avonds half acht. Het resultaat was
een huisarrest dat nimmer opgeheven is en waaraan ik zo vrij was mij niet te storen. Nimmer hebben wij
weer iets over dit geval gehoord. In die tijd kreeg ik opdracht spoor op te breken en te verzenden naar
Duitsland. Zoals met al onze opdrachten werd ook hier in vertraagd tempo gewerkt en kon ik het beperken
tot een stukje spoor te Voorst. De rest ligt er altijd nog. Het gevolggeven aan opdrachten tot het verstrekken
van inlichtingen over voorraden van materialen en gereedschappen werd steeds tegengehouden. Dit werd
beschouwd als sabotage (door de Bahnbevollmchtigte). Het heeft niet veel geholpen want nu kregen ze
wel enige inlichtingen maar zeer onvoldoende.

1941 ----- 30 september dinsdag.


VAN HOUTUM. 's Nachts verbrandt in Assel het hele bedrijf voor camouflagegaas. De daders zijn
voortvluchtig. De commissaris van politie in Apeldoorn looft een beloning van 1000 gulden uit voor het
opsporen en aanhouden van de daders. Enige weken geleden was bij het station een rail losgeschroefd. Dit
werd nog tijdig ontdekt. Met het oog op de brand houdt de politie in de omgeving van Assel (ook in
Harskamp) alle voorbijgangers aan en controleert hen op het persoonsbewijs.

1941 ----- 2 oktober donderdag.


VAN HOUTUM. 's Middags kunnen wij de nieuwe aardappelkaarten bij de Openbare School afhalen.
Wegens mijn leeftijd krijg ik een extra kaart en enige broodbonnen. De hoofdredacteur van de NAC [krant]
krijgt zijn ontslag omdat hij weigert een artikel over de nieuwe orde in de krant te plaatsen.

1941 ----- 6 oktober maandag.


BLOEM. Prijzen: Kabbers (witte kool) 25 cent, veulens f 750,- en een neurende maal (een vaars) f 475,- een
nuchter kalf f 60,-, koffie f 15,- per pond, een fles brandewijn f 7,50, een mud rogge f 30,-.

1941 ----- 7 oktober dinsdag.


BLOEM. De 6e oktober is hier voor het laatst gepost. Men verteld dat een week of drie geleden in Hengelo
(Gelderland) een Engels vliegtuig geland is waarvan twee van de inzittenden de naburige boerenzoon om
andere kleding vroegen en dit ook hebben gekregen. Hiermee wanen ze al in Rotterdam toen ze opgepakt
werden. Na onderzocht te zijn hebben ze een eierbriefje gevonden ten name van de bewuste boerenzoon.
Hiernaar was men op zoek toen men bij een boer aanlandde die een varken aan het smokkelen was. Deze
bewuste boer heeft men meegenomen en tevens de boerenzoon. Men zegt dat ze beiden wel over de grens
zullen zitten. De bewuste boerenzoon zal de kogel wel krijgen. De twee resterende vliegers zouden, naar ze
meenden, ook andere kleren krijgen. Men was voor hen kleren gaan halen terwijl ze zich in een sloot
verstopt hadden. Na aangifte bij de politie arresteerde deze toch nog de beide vliegeniers.

1941 ----- 9 oktober donderdag.


VAN HOUTUM. Op bevel van de Duitsers licht de Apeldoornse politie 's nachts alle jeugdige mannelijke
joden van hun bed en brengt hen over naar het politiebureau. Zij zullen vandaar naar concentratiekampen
worden overgebracht. Enkele agenten weigeren het Duitse bevel uit te voeren. Zij krijgen enige uren
bedenktijd. Daarna zouden ook zij worden gearresteerd. Geen agent wil het echter zo ver laten komen. Vele
joden hadden al lont geroken en sliepen elders. Omdat ik op de fabriek werk krijg ik van de Distributiedienst
extra vet, vlees, brood en reservebonnen.

1941 ----- 12 oktober zondag.


VAN HOUTUM. 's Avonds passeren vele vliegtuigen in oostelijke richting en boven Deelen hangen
gedurende de avond en nacht vele lichtfakkels.
BLOEM. Er komen de laatste weken apart veel nieuwe Ford-auto's, zo nieuw van de fabriek te Amsterdam,
hier over de weg richting Zutphen. Vanaf de 5-10-41 is hier ook bij Harm van Rijsen een post van 8 man
genesteld met 2 dichte wagens met een ontvangstantenne. Men zegt dat ze weer naar de wei van Dekker
en Heinen verhuizen zullen.

1941 ----- 13 oktober maandag.


VAN HOUTUM. Alle hoofdwegen rondom Hoenderloo zijn deze dag afgesloten voor het oefenen met zwaar
geschut. Het zal woensdag aanstaande ook weer plaats hebben. De Overheid regelt de broodprijzen. Deze
zijn plaatselijk en zullen tussen 0,18 en 0.20 gulden variren.

1941 ----- 17 oktober vrijdag.


VAN HOUTUM. 's Morgens wordt op beide fabrieken het elektriciteitsverbruik opgenomen. Brouwersmolen
heeft 5% en Ugchelen 12 1/2% van het maandelijkse rantsoen te veel gebruikt. Is in oktober het verbruik
opnieuw boven het rantsoen dan moeten beide fabrieken een boete betalen. Bovendien zal de stroom voor
een zekere tijd worden afgesloten. Brouwersmolen zal waarschijnlijk enige dagen moeten stilstaan. Door
een nieuwe bepaling van Seyss-Inquart wordt de doodstraf gesteld op sabotage en economische misdrijven.
Een tweede verordening bepaalt dat bij het kopen van producten in tuben een gelijk aantal oude tuben moet
worden ingeleverd. In heel Nederland wordt het aantal opcenten voor een doosje sigaretten met 0,20 0,30
gulden vermeerderd. Een doosje kost nu 0,75 gulden of meer.

1941 ----- 18 oktober zaterdag.


VAN HOUTUM. 's Middags gooit een onbekende in het oude huis van de (nieuwe) burgemeester een fles
met benzine gevolgd door een brandend lucifersdoosje. De huiskamer brand helemaal uit.

1941 ----- 21 oktober dinsdag.


VAN HOUTUM. 's Middags wordt Brouwersmolen stilgelegd voor overmatig gebruik van elektriciteit.

1941 ----- 22 oktober woensdag.


VAN HOUTUM. Alle volkstuintjes en terreinen bij ondernemingen die als zodanig dienst doen, moeten
worden geregistreerd. Dit is natuurlijk een begin van een grootse vordering van alle Nederlandse
bodemproducten. Het brengt ons weer dichter bij de dreigende hongersnood.
BLOEM. Heden weer een 20-tal nieuwe Ford vrachtwagens richting Zutphen.

1941 ----- 23 oktober donderdag.


VAN HOUTUM. Brouwersmolen mag weer gaan werken. De PGEM [Provinciale Gelderse Electriciteits
Maatschappij, nu NUON] staat toe dat het rantsoen niet naar het slappe jaar 1940 maar evenals onze
fabriek naar 1939 (een goed jaar) wordt berekend.
BLOEM. Heden weer een 20-tal nieuwe Ford vrachtwagens richting Zutphen.

1941 ----- 24 oktober vrijdag.


BLOEM. Heden weer een 20-tal nieuwe Ford vrachtwagens richting Zutphen.

1941 ----- 27 oktober maandag.


VAN HOUTUM. Wij krijgen alle nodige formulieren van de ABD voor de vrachtauto. De wagen mag nooit
zonder lege vracht rijden. Door verplichte inventarisatie van de winkels kan men geen textielgoederen
kopen.

1941 ----- 28 oktober dinsdag.


VAN HOUTUM. Alle radio's gemonteerd in luxe wagens moeten in Nederland worden ingeleverd.

1941 ----- 31 oktober vrijdag.


VAN HOUTUM. De nieuwe textielkaart zal 120 punten bevatten. Tot 1 mei worden 60 punten beschikbaar
gesteld. Hierop kan men slechts krijgen: 4 5 paar dameskousen, 3 paar herensokken of -kousen en 4 paar
kinderkousen. Hoeden vallen voortaan ook onder de distributie. Het aantal duiven in Nederland moet om de
voedselpositie voor die dieren tot 3000 worden teruggebracht.

1941 ----- 2 november zondag.


VAN HOUTUM. De schoendistributie ligt hopeloos in de war. Er worden meer bonnen uitgegeven dan er
schoenen voorradig zijn. De productie van de schoenfabrieken is natuurlijk helemaal voor Duitsland.
Nederland krijgt schoenen uit afvalleer.

1941 ----- 5 november woensdag.


VAN HOUTUM. De streekleider van de SS in Apeldoorn F. Klinkenberg wordt tot burgemeester van Putten
benoemd. Dat arme Putten. Alle verbruikers van brandstoffen moeten zich bij een erkende handelaar laten
inschrijven.

1941 ----- 6 november donderdag.


VAN HOUTUM. Er zal in Apeldoorn een speciale school voor jodenkinderen worden opgericht. De Overheid
vindt dat de lonen in de papierindustrie laag zijn. Arbeiders boven de 24 jaar moeten minstens 24 gulden
verdienen.

1941 ----- 7 november vrijdag.


BLOEM. Daar de laatste tijd veel joden zijn gevangen genomen is men nu zo ver dat in Apeldoorn en
Deventer en misschien wel in meer plaatsen, de joodse winkels leeggehaald worden. Alles wordt op auto's
geladen en meegenomen.

1941 ----- 8 november zaterdag.


VAN HOUTUM. Een Nederlands gerechtshof veroordeelt Kaars Sypesteijn uit Beekbergen tot 1 1/2 jaar
gevangenisstraf voor het bezit van een pistool en het steunen van personen die door de Duitsers worden
vervolgd. Deze man lijdt aan een steeds terugkerende ziekte als hij niet voortdurend medicijnen inneemt. Hij
kreeg deze tijdens zijn voorarrest niet. Op aandringen van de gevangenisdokter onderzocht een Duitse arts
hem. Door een willekeurige prik in de hersenen constateert deze dat hij niets mankeert. De
gevangenisdokter echter bereikt dat de patint zijn medicijnen kan innemen.

1941 ----- 9 november zondag.


VAN HOUTUM. Van de joden die destijds uit Apeldoorn zijn ontvoerd zijn er al 19 dood. De nabestaanden
krijgen een schrijven waarin de dood van hun familielid wordt meegedeeld. Zij kunnen de as van de dode
krijgen tegen betaling van 72,50 Rijksmark. Allen zouden zijn gestorven aan longontsteking of
hartverlamming. In n gezin zijn zelfs drie doden.

1941 ----- 11 november dinsdag.


VAN HOUTUM. De Duitsers nemen bij alle radiohandelaren de radio's in beslag. Wat deze maatregel heeft
te betekenen is nog onduidelijk.

1941 ----- 15 november zaterdag.


VAN HOUTUM. De politie in Apeldoorn neemt bij een bakker 2000 eieren in beslag. Hij had deze voor de
Sint Nicolaasfeesten ingeslagen. Alle kerkklokken en carillons moeten worden genventariseerd. Een
vordering van kerkklokken hangt dus in de lucht.

1941 ----- 17 november maandag.


VAN HOUTUM. Volgens geruchten zou paleis Het Loo als ziekenhuis worden ingericht.

1941 ----- 20 oktober donderdag.


BLOEM. Heden weer een 20-tal nieuwe Ford vrachtwagens richting Zutphen.

1941 ----- 22 november zaterdag.


BLOEM. Heden weer een 20-tal nieuwe Ford-vrachtwagens richting Zutphen. Er zijn zeer veel Duitsers uit
Rusland in ons land aangekomen van wie handen en voeten bevroren waren.

1941 ----- 23 november zondag.


VAN HOUTUM. Volgens geruchten komen er gewonde Duitse troepen in Apeldoorn aan. De meeste zouden
bevroren ledematen hebben.

1941 ----- 26 november woensdag.


BLOEM. Heden weer een 20-tal nieuwe Ford-vrachtwagens richting Zutphen.

1941 ----- 29 november zaterdag.


VAN HOUTUM. In de bioscopen van Apeldoorn wordt een film vertoond over de bijeenkomst van enkele
Europese staatslieden in Berlijn. Hierna ziet men een film over verschillende staatshoofden in Europa. De
verschijning van Mussert op het doek geeft aanleiding tot daverend gelach.

1941 ----- 1 december maandag.


VAN HOUTUM. De Duitsers vorderen bij het marktplein een hotel. De eigenaar moet met zijn personeel
vertrekken. Zij moeten het meubilair en de voorraad levensmiddelen achterlaten.
1941 ----- 4 december donderdag.
VAN HOUTUM. Men kan op de bonnen geen kleiaardappels meer krijgen. Men moet tevreden zijn met
veenaardappels (slechte kwaliteit)

1941 ----- 6 december zaterdag.


VAN HOUTUM. Het op 1 december gevorderde hotel bij het marktplein wordt nu weer vrijgegeven. Oom
Wim uit Apeldoorn moet zijn vrachtauto maandag aanstaande inleveren. Hij probeert de wagen weer vrij te
krijgen en gaat er zelfs voor naar Amsterdam naar de hoogste Duitse instantie. Hij wordt er niet geholpen en
weggestuurd met de opmerking Het front heeft auto's nodig.

1941 ----- 13 december zaterdag.


VAN HOUTUM. Onze fabriek in Apeldoorn moet de hele maand stilliggen door gebrek aan elektriciteit.
1941 ----- 14 december zondag.
VAN HOUTUM. Met Kerstmis krijgen wij volgens de krant een half pond boter en 25 gram kaas extra. Het
vleesrantsoen wordt verminderd. Wij zouden ook extra thee krijgen maar dit kan wel tot Sint Juttemus duren.

1941 ----- 15 december maandag.


VAN HOUTUM. Sinds het begin van de vorige week passeren tientallen goederentreinen Apeldoorn in de
richting Deventer. Het meest worden vrachtauto's en pantserwagens vervoerd.

1941 ----- 19 december vrijdag.


VAN HOUTUM. De Nederlandse Staatscourant bevat een besluit tot invoering van zinken stuivers in
Nederland. Tot de afbeeldingen behoren onder andere het Zonnesymbool, Saksische paarden en
korenaren, ongeveer als een Duitse munt. Een ander besluit verbiedt het uitgeven van de toch al zo
ingekrompen kerkblaadjes. Op het abattoir in Apeldoorn worden 25 koeien geslacht. Volgens geruchten zijn
het de laatste. Wij zouden voortaan vlees in blik krijgen.

1941 ----- 24 december woensdag.


VAN HOUTUM. Bijna alle fabrieken en wasserijen moeten tot vrijdag 2 januari stilstaan. Ook onze fabrieken
staan stil. In Duitsland is het anders. Daar moet men dag en nacht, ook op zon- en feestdagen doorwerken.

1941 ----- 25 december donderdag (eerste kerstdag).


VAN HOUTUM. 's Middags jagen Mussert, Rost van Tonningen, van Geelkerken, de burgemeester van
Apeldoorn en andere in het Kroondomein op groot wild. Zij hebben s avonds een diner in Hoog Soeren.

1941 ----- 31 december woensdag.


VAN HOUTUM. Een oom uit Eerbeek moet 's middags voor de Duitse politie in Arnhem verschijnen. De
Duitsers bemerkten onlangs dat hij aan een Groningse onderneming papier leverde met het Zionskruis als
watermerk. Het is zonder enige voorbedoeling gemaakt. Mijn oom mag geen papier met dat watermerk
meer produceren. Het is aan een rechercheur te danken dat hij wordt vrijgelaten. In de NAC staat een
doodsadvertentie van n van mijn vroegere schoolkameraden. Hij is op 7 december aan het oostelijk front
gesneuveld. Zijn nabestaanden zijn verheugd over zijn heldendood. Het grootste offer dat iemand kan
brengen voor zijn ideaal.

Jaar 1942
BRANDWEER. In het jaar 1942 kregen wij meer te doen ook al doordat de luchtaanvallen op Duitsland
heviger werden. Vele boerderijen, hooi- en strobergen brandden af.

1942 ----- 3 januari zaterdag.


VAN HOUTUM. Het loon dat aan arbeiders van fabrieken is uitbetaald (die tussen Kerstmis en Nieuwjaar
moesten sluiten) moet door de Gemeente worden vergoed. Er passeren vandaag weer veel beladen treinen
door Apeldoorn in de richting Duitsland.

1942 ----- 4 januari zondag.


VAN HOUTUM. De Duitse sprinkhanenplaag tracht een rechtvaardige distributie te verkrijgen. Dit blijkt uit
de volgende cijfers. Tussen haakjes staan de toewijzingen aan Rijksduitsers in Nederland. De rantsoenen
voor Nederlanders zijn voor: vlees 1 rantsoen (1 rantsoen), volle melk niets (4 rantsoenen), eieren niets (2
rantsoenen), rijst niets (2 rantsoenen per maand), brood 1800 gram (3000 gram), bloem 100 gram (400
gram), kaas 100 gram (200 gram), boter 200 gram per 19 dagen (200 gram per week) voor suiker,
havermout, aardappelen 1 rantsoen (2 rantsoenen). Wij zullen binnenkort weer nieuwe verklaringen over de
rechtvaardige distributie en de lotsverbondenheid van de Germaanse volken horen.

1942 ----- 5 januari maandag.


VAN HOUTUM. Brouwersmolen moet de komende week stilstaan. Zodoende worden 40 arbeiders in
Ugchelen tewerkgesteld. Door deze productieslag moet een deel een weide omspitten. Velen van hen
hebben slechte of geen fietsbanden en komen lopend. Enkelen lopen zeven kilometer voor zij bij ons zijn.

1942 ----- 6 januari dinsdag.


VAN HOUTUM. Volgens geruchten bedanken een aantal Apeldoorners voor de NSB en vormen een
onderlinge vereniging.

1942 ----- 10 januari zaterdag.


VAN HOUTUM. Personen tot 20 jaar krijgen van 19 januari tot 7 februari aanstaande een ei op een bon
toegewezen. Er zijn eindelijk weer eens eieren voor de Nederlanders.

1942 ----- 11 januari zondag.


VAN HOUTUM. Het garnizoen uit Apeldoorn vertrekt en alle soldaten denken dat zij over enige tijd ingezet
worden voor de aanval op Engeland. Zij vertrekken naar Noord Frankrijk. Het zal wel een verzinsel zijn. Het
doel is Malta of het Oostelijk front.
1942 ----- 12 januari maandag.
BLOEM. Na de hele avond veel vliegtuigen waargenomen te hebben zijn de kazernes in Eefde, waar
Duitsers liggen, gebombardeerd echter zonder doel. Twee bommen kon men hier horen vallen.

1942 ----- 13 januari dinsdag.


VAN HOUTUM. Bij het kopen van nieuwe zekeringen moet men voortaan de oude inleveren.

1942 ----- 16 januari vrijdag.


VAN HOUTUM. Binnenkort zullen in Nederland nieuwe zinken munten van 25, 10, 2 1/2 en 1 cent worden
uitgegeven De beeltenissen zijn Duits of Volks. De Overheid verbiedt aan alle kranten en tijdschriften
advertenties op te nemen met Engelse namen.

1942 ----- 17 januari zaterdag.


VAN HOUTUM. Heel NSB-Apeldoorn viert 's middags en 's avonds feest. Mussert opent het nieuwe
kringhuis aan de Deventerstraat. Het gebouw is voor dit doel gevorderd. De ontvangst van Mussert heet
echt volks. Het doet denken aan de blijde intocht van onze zo geliefde Koningin. Van het gemeentehuis
wapperen vier NSB-vlaggen. De Hoofdstraat en het Raadhuisplein zijn afgesloten. Mussert is zeker bang
voor een verdwaalde kogel. Mensen die bij het gemeentehuis lopen moeten voor dat gebouw gaan staan en
mogen niet vertrekken. Anders heeft Mussert geen publiek! De Jeugdstorm en de Hitlerjugend draven door
Apeldoorn en zingen hun liedjes. De Leider wenst van 17.30 -19.30 uur niet gestoord te worden. Hij nuttigt
een eenvoudige maaltijd bij een oud-lid van de Oranjevereniging, nu wethouder. Deze man sprak Mussert
voor de opening van het kringhuis als kringleider toe. Hij wees erop dat de Leider van de NSB binnenkort
Leider van het Nederlandse volk zal worden.

1942 ----- 18 januari zondag.


VAN HOUTUM. Alle koperen en zilveren pasmunten houden op wettig betaalmiddel te zijn. De Nederlandse
Bank stelt de gelegenheid open dat deze munten tegen de nieuwe kunnen worden ingewisseld. Met andere
woorden, wij moeten de munten van goede kwaliteit tegen die van slechte samenstelling ruilen. Dat nooit!
De Duitsers hebben sinds 15 mei 1940 al zoveel zilvergeld weggevoerd dat de bedoeling van de nieuwe
munten een ieder overduidelijk is. De Overheid wijzigt de samenstelling van ons brood. Het gehalte aan
tarwe en rogge zou 43% en 40% bedragen. Het woord tarwe wordt in de praktijk echter door
bloembollenmeel en andere rommel vervangen.

1942 ----- 22 januari donderdag.


VAN HOUTUM. In de marechausseekazerne van Apeldoorn worden 200 vrijwilligers uit de korpsen politie,
rijksveldwacht, marechaussee en douane opgeleid voor een nauwkeurige controle op de prijsbeheersing.
Door de brandstoffenvoorziening zijn veel scholen in Apeldoorn voor 1 2 weken gesloten. In vele
gebouwen branden de kachels zelfs niet meer. De leerlingen zitten met de jas aan in de klas. De normale
temperatuur is 40 45 graden Fahrenheit terwijl het buiten soms 18 22 graden Celsius vriest. De Duitse
school heeft voldoende brandstof. Dit is de nieuwe orde.

1942 ----- 23 januari vrijdag.


VAN HOUTUM. De Brandaris geeft in het politieke overzicht een volledig verslag van de Elfstedentocht die
gisteren werd gehouden. De Overheid bericht dat veel Nederlandse papierfabrieken na januari geen
steenkolen meer zullen ontvangen. Door de kolenschaarste moeten de Nederlandse Spoorwegen
verschillende treinen laten uitvallen.

1942 ----- 24 januari zaterdag.


VAN HOUTUM. De burgermeester verandert veel bepalingen van het Berghorst Weeshuis in Apeldoorn. Het
is niet alleen meer voor Nederlands Hervormde wezen maar ook voor alle anderen toegankelijk. De macht
berust niet meer bij het bestuur maar bij de burgemeester. Zo'n verandering werd al verwacht omdat de
Vader van het Weeshuis zich bij de NSB heeft aangesloten.

1942 ----- 28 januari woensdag.


VAN HOUTUM. De bekende fabriek van Talens ligt door de kolenschaarste stil. 's Avonds horen wij veel
bomexplosies uit de richting van Teuge. De ontploffingen volgen snel op de lichtflitsen.
BLOEM. Hedenavond weer veel vliegtuigen en 2 bommen horen vallen.

1942 ----- 30 januari vrijdag.


BLOEM. Van deze bommen is er n achter Roelof Nijdeken aan de Zonnebergstraat gevallen die een gat
van 10 meter doorsnee maakte echter zonder ongelukken omdat het 's avonds 10 uur was. De tweede bom
viel 100 meter van Gerritsen aan de Groen Allee (Appense kruising). Zijn huis heeft veel scheuren en een
1.000-tal stalpannen eraf en veel glasschade. Geen persoonlijke ongelukken.

1942 ----- 2 februari maandag.


VAN HOUTUM. 's Middags komt een ambtenaar van het Distributiebureau op de fabriek om te controleren
welke arbeiders werkelijk voor een extra broodkaart in aanmerking komen. Tot nu toe kreeg bijna ieder een
extra kaart. Mijn oom of vader hoefde slechts het aanvraagformulier te ondertekenen en dan kwam alles in
orde. Nu loopt het mis. De helft van het aantal arbeiders komt niet meer in aanmerking voor een extra kaart.

1942 ----- 6 februari vrijdag.


VAN HOUTUM. Het aardappelrantsoen wordt voor het tijdvak van 8 tot 21 februari aanstaande gehalveerd
(dit is 1 3/4 kilo per week). Een bon van de aardappelkaart en het algemene bonboekje geven voor deze
periode recht op n kilogram peulvruchten. De reden voor vermindering kan niet gelegen zijn in het feit dat
bij deze vorst de aardappelkuilen niet geopend mogen worden. Want de aardappelen die de laatste weken
op de bonnen zijn verstrekt waren bevroren.

1942 ----- 8 februari zondag.


VAN HOUTUM. De Overheid bepaalt dat de gastoevoer in Nederland voortaan onderbroken zal worden van
15.00 - 17.00 uur en van 21.00 - 6.00 uur. De verordening treedt hedenavond in werking. Het is weer eens
n van die plotselinge, ondoordachte handelingen van de regering in Den Haag. Zeer weinig mensen
luisteren naar radio Hilversum. Een enkele krijgt 's zondags een krant door de onbegaanbare wegen op tijd
bezorgd. Laten zij een dergelijke bepaling enige dagen eerder van tevoren bekendmaken.
BLOEM. De sneeuw ligt 75 centimeter hoog en het vriest geregeld, nu al wel een maand lang. De wegen
zijn gewoon dichtgesneeuwd. Een slee moet 3 paarden hebben.

1942 ----- 12 februari donderdag.


VAN HOUTUM. Om relletjes te voorkomen trekt de Overheid de bepaling tot halvering van het
aardappelrantsoen in. Alle Nederlanders die in het afgelopen jaar graan verbouwd hebben moeten stro
leveren. Twee boeren uit Ugchelen moeten respectievelijk 70.000 en 6.900 kilo leveren.

1942 ----- 17 februari dinsdag.


VAN HOUTUM. De laatste weken hakken veel burgers, die gebrek aan brandstof hebben, levende bomen
voor de vuist weg om. Zo werden alle bomen van het Westenenkerpark in Apeldoorn gekapt. Uit een bos bij
Beekbergen zijn binnen een week duizend bomen op deze wijze verdwenen. De mensen hakken overal in
het wilde weg bomen om. Het gebeurt nu ook in onze omgeving. Nu de sneeuw grotendeels door de dooi is
verdwenen. Wij betrappen 's middags twee jongens die achter het huis berken omzagen.

Twee uur later zijn er weer anderen bezig. 's Avonds om 9 uur horen wij in de huiskamer een zwaar gekraak
gevolgd door een doffe slag. Ruim tien burgers zijn bezig met het omhakken van een hele berkensingel met
bomen van 30 40 cm dik. Met behulp van de politie worden twee jongens op heterdaad betrapt. Al spoedig
liggen twee berken van negen meter lengte bij de fabriek. Het omzagen van een dun boompje is niet zo erg
maar dit is verregaand brutaal. Vooral als men bedenkt dat het hout (alleen berken worden omgezaagd) niet
voor eigen gebruik dient maar voor de verkoop. Iedereen op de Keienberg gaat berken omzagen die door
anderen worden verkocht. Daarna verdeelt men de winst. Het is n van de misdadige uitvloeisels van de
nieuwe orde.

1942 ----- 21 februari zaterdag.


VAN HOUTUM. De houtdiefstallen in de gemeente Apeldoorn zijn al zo uitgebreid dat de krant een
waarschuwing afdrukt tegen dieven. De hele middag patrouilleren twee politieagenten in uniform en n in
burger in de bossen rondom Ugchelen. Onder de 18 bekeurden zijn er tien die het hout wilden verkopen.

1942 ----- 22 februari zondag.


VAN HOUTUM. Tot de gedistribueerde levensmiddelen behoort nu ook yoghurt.

1942 ----- 26 februari donderdag.


VAN HOUTUM. De Secretaris Generaal van Waterstaat maakt bekend dat het aantal vergunningen voor het
autoverkeer vanaf 1 april aanstaande zal worden verminderd. Er mogen geen personenauto's worden
gebruikt voor tochten langer dan 75 kilometer, ritten binnen stedelijk gebied, ritten tot bezoek aan
ontspanningsinrichtingen, ritten tussen woonplaatsen en werkgelegenheid en voor ritten op zaterdag na 18
uur of op zon- en feestdagen. Deze verordening geldt ook voor auto's met lichtgas of een generator.

1942 ----- 27 februari vrijdag.


VAN HOUTUM. Een kennis van ons wordt vrijgelaten uit gevangenschap. Hij moest de hele dag in zijn cel
staan. Ging je even op bed zitten dan werd het direct opgemerkt. De straf bestond uit het lange tijd heen en
weer lopen over de gang met een zak zand van 50 kilo op de rug. Er waren ook bewakers die je zodanig in
de lucht gooiden dat je wel een lichaamsdeel moest breken of verwonden. Het eten was slecht. Per dag
kreeg men twee sneetjes brood, een kruimeltje warm eten en opnieuw twee sneetjes brood.

1942 ----- 28 februari zaterdag.


VAN HOUTUM. De houtdiefstallen in de gemeente Apeldoorn nemen nog steeds toe. Bij de Eendracht is
een singel eikenbomen (30 jaar) van 100 meter lengte gedurende drie nachten helemaal omgezaagd. In
Nederland komen nu ook de fietsen op de bon. De verkoop is voor twee weken verboden. Deze maatregel
is van weinig betekenis. De fabrieken leverden sinds juni 1941 al geen fietsen meer af. Men kan alleen nog
een fiets in de smokkelhandel kopen. De prijs (inclusief banden) varieert van 150 tot 250 gulden. In de
etalage staan de nog aanwezige fietsen op de velgen. Een bon voor een fietsband helpt ook al weinig. De
fietsenmakers verkopen een band liever aan een zwarthandelaar (35 gulden) dan aan iemand met een bon
(maximum prijs 2,50 gulden).

1942 ----- 3 maart dinsdag.


VAN HOUTUM. Het curatorium van het Apeldoornse Gymnasium treedt af nu er een NSB-rector is
benoemd. De voorzitter van het curatorium moet zich voor het NSB-bestuur op het gemeentehuis
verantwoorden. Na een korte woordenwisseling verlaat hij het gebouw echter weer.

1942 ----- 4 maart woensdag.


VAN HOUTUM. De burgemeester benoemt een drietal NSB-ers in het College van Curatoren aan het
Gymnasium. De rector is vurig NSB-er en leider van talrijke verenigingen. Aan de Gemeente HBS wordt een
(neutrale) directeur benoemd. Men zal binnenkort thee krijgen die in december 1941 is beloofd.

1942 ----- 6 maart vrijdag.


VAN HOUTUM. De Duitsers vorderen in Apeldoorn ruim 80 paarden. Bij de keuring op het Marktplein
hoeven de dieren alleen maar even te draven. Daarna neemt de mof ze in beslag. Alle paarden gaan naar
het station en worden van hoefijzers ontdaan om verder getransporteerd te worden naar het Oostelijke front.
De Overheid zal in de komende week eindelijk een bon aanwijzen voor een nieuw rantsoen kolen. Het helpt
echter nog weinig omdat de kolenhandelaren nog niet bevoorraad zijn (behalve voor Rijksduitsers). De
nikkelen stuiver wordt als wettig betaalmiddel ingetrokken en buiten omloop gesteld. Men kan deze munt tot
15 maart aanstaande inleveren en tegen de zinken munten inwisselen.

1942 ----- 9 maart maandag.


VAN HOUTUM. De eerste Britse vliegtuigen verschijnen om middernacht boven Ugchelen en vliegen in de
richting van het Ruhrgebied. Golf na golf trekt voorbij. Het gaat zo door tot 's morgens vijf uur. De vliegtuigen
volgen op de terugweg een meer zuidelijker route. Het ene toestel is nog niet voorbij of een ander volgt. Om
drie uur ziet de nachtwacht plotseling een rode gloed boven de fabriek. Het blijkt een brandend vliegtuig te
zijn. De brandende fakkel verdwijnt in oostelijke richting. De machine maakt een eigenaardig geluid. Het
geronk houdt opeens op. Waarna een doffe slag volgt. Het toestel is in een luchtgevecht boven Harskamp
aangeschoten en neergestort bij de Loenense Sprengen. Alle inzittende (zes gevonden) zijn om het leven
gekomen. Langs de weg naar Loenen ligt een afgebroken vleugel. Alle mensen in de omgeving zijn van
schrik uit bed gesprongen. De hemel is de hele nacht verlicht door zoeklichten en lichtfakkels.
POLITIE (Proces Verbaal). Vanmorgen vroeg om 3.05 uur is in de omgeving van Loenen een vliegtuig
neergestort. Om ongeveer 11.30 voormiddag werd met behulp van burgers de overblijfsels van een vliegtuig
gevonden. De romp van het vliegtuig, dat helemaal vernield was en waarin zich 8 verkoolde lijken
bevonden, lag in het zogenaamde Schalterbos. Dat is gelegen ten noorden van de Groenendaalseweg
lopende van Loenen naar de Woeste Hoeve. Ongeveer 2000 meter ten noordoosten van kilometerpaal 14.7
aan genoemde weg werd een vleugel van het vliegtuig aangetroffen. De romp en verschillende andere
delen lagen op afstanden van 50 en 100 meter. Daarbij werden gedeelten van het vliegtuig bij Loenen
gevonden ongeveer 3 kilometer van de plaats waar de machine was neergestort. De machine was volgens
verkregen inlichtingen van het type Hallifax (viermotorig). Onmiddellijk zijn bij de overblijfselen wachten
geplaatst en het publiek op 500 meter afstand gehouden. s Middags is door de Luftwaffe te Apeldoorn de
bewaking en de verdere behandeling van de gemeentepolitie overgenomen. De overleden Engelsen waren
Disley, Rampton, Nicholson, Mc.Callum, Bidgood, Carruthers, Tuck en Phillips.

1942 ----- 11 maart woensdag.


VAN HOUTUM. Gisterenavond om 11.30 uur kwam een Brits vliegtuig in de richting Woeste Hoeve in drie
zoeklichten. Het stortte vrij spoedig neer. Over dit vliegtuig is later niets meer vernomen. Er waren veel
bomontploffingen in de richting Deelen en de Harskamp te horen. De inzittenden van het neergestorte
vliegtuig bij Loenen zijn allen gedood. Men vermoedt dat er een negende persoon ontsnapt is. Daar bij de
resten van het toestel een parachute is gevonden. De lijken zijn bij het vliegtuig al gekist. Daarna werden zij
naar het lijkenhuisje van het kerkhof in Ugchelen vervoerd. Als het alle acht Engelsen zijn geweest is het
zeker dat het een viermotorige bommenwerper is geweest. Het is verboden naar het toestel te gaan kijken.
De meningen over de nationaliteit van de slachtoffers lopen nogal uiteen. Velen zijn er zeker van dat er ook
Duitse vliegers bij zijn. Er zouden zowel een bommenwerper en een jager zijn gevallen. Deze geruchten die
snel verspreid worden zijn in strijd met de mededelingen van hen die aan het opruimingswerk deelnemen.
Zij spreken alleen over Engelsen. Volgens hen is er nog n zoek. Tot vijf kilometer in de omtrek liggen nog
resten van het vliegtuig. Voor in de cockpit lagen vijf en achter in het staartstuk drie verminkte lijken. De
Duitsers zetten het terrein rondom de wrakstukken af en zijn bewapend met machinegeweer, geweer of
pistool. De geruchten zijn zo talrijk en vol onzin dat er n van interessant is.

De NSB-burgemeester van Apeldoorn wilde een stuk van het vliegtuig oprapen en werd daarna door de
Duitsers in het been geschoten. Was dat maar waar!

1942 ----- 13 maart vrijdag.


VAN HOUTUM. 's Morgens om tien uur worden de acht Britse vliegers op het kerkhof in Ugchelen begraven.
Onder de aanwezigen bevinden zich de burgemeester en commissaris van politie. Eerst worden vier kisten
op de graven gelegd en daarna de overige vier. Vervolgens spreekt een Duits veldprediker. Hij laat in zijn
toespraak natuurlijk uitkomen dat het allemaal Engelsen zijn. De evangelist eindigt met het Onze Vader.
Daarna worden de kisten met behulp van touwen in de graven neergelaten. Hierna legt de veldprediker een
krans bij de graven neer en gooit op iedere kist drie handjes vol zand. Bij ieder graf leest hij een nieuwe
bijbeltekst voor. Vervolgens lost een vuurpeloton drie salvo's. Ondanks de vrije toegang bevinden zich in
tegenstelling tot woensdag (ongeveer duizend) weinig mensen op het kerkhof. De pers legt de nadruk op de
zogenaamde dapperheid van de Duitse soldaten om steeds hun tegenstander te eren. In plaats van een
stille begrafenis, die gewoonlijk bij gesneuvelde Engelsen gebeurt, blaast de Duitse propaganda deze
teraardebestelling op tot een indrukwekkende plechtigheid.
KRANT. Een zeer ontroerende plechtigheid heeft vanmorgen op de begraafplaats Heidehof in Ugchelen
plaatsgevonden. Acht Engelse militairen, die hier [op 9 maart 1942] de dood vonden, zijn daar met Duitse
militaire eer ter aarde besteld. Het betroffen G.W. Nicholson, A.J. Rampton, C.S. Carruthers, H.W. Bidgood,
D. Callum, D.F.H. Tuck, J.L.H. Philips, WA Cross en (vermoedelijk op 20 maart) R.M. Disley.

1942 ----- 14 maart zaterdag.


VAN HOUTUM. Vanaf 11 april aanstaande houdt de bronzen cent op wettig betaalmiddel te zijn. Deze
verordening is weer misplaatst. Zinken centen zijn in het geheel niet verkrijgbaar zodat praktisch gesproken
de cent uit de omloop wordt genomen.
POLITIE (Proces Verbaal). Na een melding van s avonds omstreeks 10.30 uur werd door de politie in het
Schalterbos ongeveer 2 kilometer ten oosten van de Arnhemseweg aangetroffen twee kraters van ontplofte
projectielen, 1 niet ontploft projectiel (waarschijnlijk brisantbom zwaar kaliber), plus 4 niet ontplofte kleine
projectielen. Vermoedelijk zijn deze projectielen afkomstig van het in de nacht van 8 op 9 maart 1942
neergestorte vliegtuig. In de onmiddellijke nabijheid werd ook nog een uit elkaar geslagen benzinetank
gevonden.

1942 ----- 18 maart woensdag.


VAN HOUTUM. Vanaf 1 april aanstaande is iedere eigenaar van een personenauto verplicht van zijn
tochten aantekening te houden in een zogenaamd rittenboekje. Het houtstelen neemt in de gemeente hand
over hand toe. Na de verdwijning van het Westenenkerpark is een bos, behorend tot Berg en Bos bijna
helemaal omgehakt. In Ugchelen is het even erg. Om beter te kunnen controleren worden alle
sprokkelvergunningen voor het Willemsbos ingetrokken. De toegang tot dit bos is verboden. Achter de
fabriek worden in enkele berkenbossen de bomen zomaar voor de vuist weggezaagd. Men neemt alleen de
stam mee. De rest is schijnbaar voor de eigenaar van het bos. De dieven beperken zich niet tot dunne
bomen en deinzen er niet voor terug bomen van 50 cm en dikker te vellen.

1942 ----- 20 maart vrijdag.


VAN HOUTUM. Vanmiddag om 4 uur is de 9de vlieger op Heidehof begraven. Ook nu spreekt een
veldprediker en lossen Duitse soldaten 3 salvos. Op de andere graven liggen veel tulpen onder meer een
boeket rood-wit-paars. Op n graf staan zelfs vaste planten.

1942 ----- 22 maart zondag.


VAN HOUTUM. De Ugchelse dokter [Duuring] is sinds gistermorgen spoorloos verdwenen. Men vermoedt
dat zijn vlucht in verband staat met de arrestatie van verschillende reserveofficieren in Nederland. Door de
sensatielust van de mensen hoort men de gekste verklaringen. Men is in het algemeen van oordeel dat hij
met de auto is gevlucht.

1942 ----- 23 maart maandag.


VAN HOUTUM. 's Morgens om 10.40 uur horen wij een lange doffe zware ontploffing. Deze zou zijn
veroorzaakt door een munitietrein in Assel. Een juist bericht hierover is niet bekend.

1942 ----- 24 maart dinsdag.


VAN HOUTUM. De dagbladen worden opnieuw kleiner. De advertenties zijn niet meer zo talrijk en ook
kleiner van formaat. Het ochtendblad bevat nog slechts twee pagina's. Het kinderverhaal is alleen boeiend.

1942 ----- 25 maart woensdag.


VAN HOUTUM. 's Nachts worden bij een in de buurt wonende landbouwer een grote hoeveelheid rogge en
bij een NSB-er alle pootaardappelen gestolen. Deze producten verdwijnen natuurlijk op de zwarte markt. In
Nederland mag weer bier worden getapt. Het verbod heeft ruim twee maanden geduurd.

1942 ----- 26 maart donderdag.


VAN HOUTUM. De luisterbijdrage voor radio Hilversum wordt vanaf 1 mei aanstaande van 9 tot 12 gulden
verhoogd. Alle Nederlandse zangverenigingen worden in n bond opgenomen. Zij worden automatisch in
het muziekgilde van de Kultuurkamer ingeschakeld. Het aantal leden zal dan wel sterk verminderen. Voor
zover er sinaasappels verkrijgbaar zijn (slechts voor kinderen beneden de vier jaar) bedraagt de prijs van
deze zuidvruchten 0,80 gulden per kilo. 's Avonds om 10.15 uur passeren de eerste Britse vliegtuigen. Kort
hierna werpt een toestel ruim tien lichtfakkels uit. Wij horen voortdurend in oostelijke richting bominslagen
afgewisseld door het ontploffen van luchtdoelgranaten.

1942 ----- 28 maart zaterdag.


VAN HOUTUM. De Duitsers zijn van plan in Apeldoorn 20 grote gebouwen te vorderen. Zij onderzoeken de
vloeren van de diverse gebouwen of deze ook voor een zwaar gewicht berekend zijn. De Openbare School
van Ugchelen staat ook op het lijstje.

1942 ----- 31 maart dinsdag.


VAN HOUTUM. De aanvoer van sinaasappels schijnt groter te worden nu kinderen tot 14 jaar ook bij deze
distributie worden betrokken. De Duitsers slopen in de papierfabriek van Van Gelder en Zonen in Apeldoorn
een snijmachine. Deze wordt naar Utrecht overgebracht.

1942 ----- 1 april woensdag.


VAN HOUTUM. De Duitsers vorderen in Apeldoorn de Christelijke School aan de Parkweg en het
Seminarium aan de Arnhemseweg. Beide scholen worden voor een lazaret in gericht. De kinderen van de
Parkwegschool krijgen om tien uur vrij. Enige dagen geleden legden de Duitsers beslag op de boerderij bij
paleis Het Loo. Enkel en alleen omdat deze nog volle melk aan de omwonenden leverde. De boerderij is nu
met prikkeldraad afgezet. Het paleis is geheel ontruimd. De schatten die niet direct voor de Duitse
oorlogsindustrie van belang zijn zoals gobelins, worden voor zachte prijzen onder de Duitsers verkocht.

Alle rijtuigen waaronder de prachtige landauers, zijn naar de kazernes vervoerd. De Duitsers laten zich nu
met deze rijtuigen, waar zij de kroon nog op laten zitten, rondrijden. Vele kamers op het paleis zijn aaneen
getrokken. Het is aldus bekenden niet meer van binnen te herkennen. Het postkantoor, de kamers van de
houtvester enz. zijn afgebroken. Alle geweien en andere bijzonderheden zijn weggevoerd (wagens vol) of
onder de moffen verkocht. In n zaal bevinden zich al gewonden. Deze mogen alleen nog maar in de
tuinen een luchtje scheppen. Het is voor hen nog verboden zich in het openbaar te vertonen.

1942 ----- 2 april donderdag.


VAN HOUTUM. Tot de gevorderde gebouwen in Apeldoorn behoren ook een aardappelloods aan het kanaal
en een deel van het slachthuis. Door het grote aantal soldaten krijgt de burgerij in Apeldoorn slechts nuchter
kalfsvlees. Het rundvlees is voor de beschermer. Van 3 tot 23 april aanstaande mogen geen goederen
bestaande uit aardewerk, porselein enzovoort worden verkocht. In Uddel brandt een groot stuk heide af. Het
is sabotage. De heide zou na Pasen voor het maken van camouflagegaas worden afgesneden. Op vele
plaatsen op de Veluwe knippen mensen de toppen van de heideplanten af die zij tegen een goede prijs
kunnen verkopen. Deze toppen worden onder meer in Beekbergen fijngemalen waarvan zij in de
levensmiddelen (misschien brood) zouden worden vermengd.

1942 ----- 4 april zaterdag.


VAN HOUTUM. Alle pensionhouders en joden ontvangen een formulier. Daarop moeten zij nauwkeurig de
toestand van hun pension (woning) aangeven, zoals aantal kamers, stromend water, verwarming enzovoort.
Hetzelfde gebeurde al enige weken geleden in de noordelijke provincies. Het schijnt dat deze maatregel in
verband staat met de evacuatie van Duitse burgers uit industriegebieden. Volgens geruchten zullen
binnenkort de rokersartikelen worden gedistribueerd. De mannen zouden tabaks- en vrouwen snoepkaarten
(?) ontvangen. Het is echt zeker dat de verkoop van deze producten tot 21 april stilstaat.

1942 ----- 7 april dinsdag.


VAN HOUTUM. Om 11.45 uur verongelukt een Duitse houtgastractor met twee zware beladen
aanhangwagens op de Ugchelse Berg. De chauffeur wordt van de tractor geslingerd, maar komt met de
schrik vrij. Een tweede raakt onder de wielen en is opslag dood. En aanhangwagen kantelt door het breken
van de as. De lading bestaat uit kunstmest van eerste kwaliteit. De Nederlanders krijgen het slechts in zeer
kleine hoeveelheden toegewezen. De Duitsers hebben natuurlijk zeer veel en gebruiken het onder meer
voor vliegvelden. Deze vracht was bestemd voor Teuge. Nog 's middags komt een Renaulttank en sleept de
vernielde wagens weer naar Deelen. De kunstmest had er eens een nacht zonder bewaking moeten liggen.
Bijna alle scholen hervatten de lessen weer. De meeste zijn 1 1/2 maand gesloten geweest wegens
kolengebrek. De scholen moeten gereed gehouden worden voor directe ontruiming (evacuatie?)

1942 ----- 9 april donderdag.


VAN HOUTUM. Van Duitse zijde wordt erop gewezen dat het gebruik van militaire coups door
Nederlandse burgers gestraft zal worden.

1942 ----- 10 april vrijdag.


VAN HOUTUM. Vanaf 17 mei aanstaande is roken en snoepen op de bon. Op de tabakskaart (voorlopig
bonnen van de textielkaart) krijgt men per week 40 sigaretten of 10 sigaren of 20 cigarillo's of 50 gram
tabak. Vrouwen krijgen 40 sigaretten per week. Er komt ook een versnaperingenkaart met een rantsoen van
300 gram per week. De leeftijdgrenzen zijn voor mannen minimaal 18 en voor vrouwen 25 jaar. Als deze
hoeveelheden werkelijk verstrekt zullen worden gaan we erop vooruit. Het is echter iets minder dan in
Duitsland. De textielbonnen moeten nu al bij de sigarettenhandelaren en bij het distributiekantoor worden
ingeleverd.

1942 ----- 14 april dinsdag.


VAN HOUTUM. Het Rijksbureau voor de Voedselvoorziening zal aan de schoolgaande jeugd en bepaalde
groepen arbeiders gratis Vitamine C tabletten verstrekken.

1942 ----- 17 april vrijdag.


VAN HOUTUM. 's Morgens horen wij dat onze neef R. van Gerrevink gisteravond om 21.30 uur op last van
de Gestapo is gevangengenomen. Hij is al in krijgsgevangenschap geweest. Op dat moment deden leden
van de Gestapo uit Arnhem vergezeld door een Apeldoornse politieagent een inval bij personen die ervan
verdacht worden bij een geheime (anti-Duitse) vereniging te zijn aangesloten. Mijn neef is geheel onschuldig
maar moet mee. De Gestapo-agent die bij mijn oom huiszoeking doet is een min persoon. Zij zoeken alles
na maar vinden niets. Hun onderzoek is meestal nauwkeurig maar niet altijd. Zo bijvoorbeeld houdt hij een
ingepakt geschrift in de handen zonder het open te maken en zoekt intussen de boekenkast verder na. Hij
moest eens weten dat hij het stencil met de verklaringen van Van Kleffens over het verloop van de Duitse
besprekingen met Nederland tot mei 1940 in handen heeft gehad! Mijn neef en misschien ook mijn oom
zouden voor lange tijd worden gearresteerd. Toen de Gestapo-agent in hun huis kwam liep hij eerst op de
radio af om te zien of deze op een Engels station stond afgestemd. De moffen letten niet op de
hamstervoorraad. Eerst op het laatst vertelden zij dat mijn neef even mee moest gaan naar het
politiebureau om daar waardevolle inlichtingen te verschaffen. Mijn familie vermoedde toen nog geen
gevangenname. Ieder die dit bericht hoort denkt aan een vergissing. Er is nog een R. van Gerrevink. De
Gestapo doet 's middags bij hem huiszoeking, maar hij is verdwenen. Alle gevangenen zitten in de cel. Het
distributienieuws is weer eens groot. Op de boterbon kan men weer eens slaolie krijgen. Zoals altijd moet de
winkelier eerst de bon hebben. Er is ook een bon voor peulvruchten. Het gemeenste is echter dat de bonnen
voor jam en suiker hetzelfde nummer hebben zodat beide rantsoenen verminderd worden.

1942 ----- 19 april zondag.


VAN HOUTUM. 's Morgens worden in alle RK-kerken in Nederland een schrijven (ondertekend door alle
bisschoppen) voorgelezen. Het is aan rooms-katholieken verboden zich voor de Arbeidsdienst op te geven.
Meerderjarigen moeten zich in dat geval tot hun pastoor wenden. In alle andere kerken wordt eveneens een
schrijven voorgelezen. Hierin wordt de Duitse inmenging in kerkelijke aangelegenheden afgekeurd. Als
voorbeeld wordt het gesticht in Heemstede genoemd dat plotseling een NSB-bestuur heeft gekregen. Alle
broeders en zusters die hun ontslag wilden nemen zouden worden gearresteerd. Het einde was dat niet
alleen het verplegend personeel maar ook alle patinten naar andere gestichten zijn overgebracht. Zij
wensten niet afhankelijk te zijn van NSB-ers. In Hoenderloo gebeurde een ernstig ongeluk. Kinderen vinden
in het bos een bus die er nogal vreemd uitziet. De Duitsers komen dit te weten maken het open en gooien
het poeder op de grond. Het blijkt magnesium van een lichtfakkel te zijn. De Duitsers verdwijnen weer
waarna n van de kinderen het poeder aansteekt terwijl de anderen er op de knien bij toekijken. Het
gevolg is dat zeven kinderen zware brandwonden (de meeste in het gezicht) oplopen. Zij gaan onmiddellijk
naar het ziekenhuis. Hun ouders worden 's avonds opnieuw geroepen wegens dodelijk gevaar. De kinderen
zijn onherkenbaar verminkt. De gezichten zijn zeer opgezwollen en ieder vreest het ergste. Dit ongeluk is
het gevolg van kinderlijke onwetendheid en Duitse onverschilligheid.

1942 ----- 20 april maandag.


VAN HOUTUM. 's Morgens wordt mijn neef R. van Gerrevink vrijgelaten. De agenten stelden hem op de
weg naar het politiebureau allerlei strikvragen. Hij werd op vrijdagmorgen verhoord en moet maar direct
bekennen aldus de commissaris van politie Meyer. Anders zou hij daartoe wel worden gedwongen. Mijn
neef antwoordde de agent dat hij hem maar eens moest vertellen wat hij zou moeten bekennen. Tenslotte
haalde de agent een andere gevangene die hem zou identificeren maar deze schrok. Door dit voorval werd
het de commissaris duidelijk dat mijn neef onschuldig was. Reinier moest weer terug naar de cel (1 1/2 x 2
1/2 meter + bed). De agent zou werk maken van zijn onschuld want alle gevangenen bevinden zich in
handen van de SD. Zondagmiddag vroeg mijn neef de commissaris te spreken maar dit lukte pas
vanmorgen. Reinier werd direct vrijgelaten onder voorwaarde dat hij de politie de verblijfplaats van zijn,
ondertussen verdwenen neef, zou meedelen zodra hij dat wist. Reinier is in vier dagen niet geschoren. Het
eten was afkomstig van een NSB-er. Maar het was goed.

1942 ----- 21 april dinsdag.


VAN HOUTUM. De Duitsers nemen als represaille op het voorlezen van een schrijven in de Hervormde en
Gereformeerde kerken enige van de oudste dominees gevangen.

1942 ----- 22 april woensdag.


VAN HOUTUM. Alle kazernes in Nederland worden gecamoufleerd. De rode daken van de kazernes in
Apeldoorn worden groen gespoten.

1942 ----- 23 april donderdag.


VAN HOUTUM. Vele joden moeten op staande voet hun huis verlaten met achterlating van bijna de hele
inboedel en levensmiddelenvoorraad. In Apeldoorn zullen 15.000 Duitsers met 2000 paarden worden
ingekwartierd zodra er sprake is van een Britse landing. Het is nu zeker dat de plotseling spoorloos
verdwenen Ugchelse dokter Duuring in de gevangenis in Scheveningen zit. Zijn vrouw heeft een brief
ontvangen waarin om verschoning verzocht werd.

1942 ----- 24 april vrijdag.


VAN HOUTUM. Controleurs bekeuren mijn oom wegens het vervoer van roggemeel. Zij onderzoeken
daarna het hele huis en willen de hamstervoorraad in beslag nemen. Dit gebeurt echter niet. Het blijkt
bangmakerij te zijn. Door het betalen van een schikking is mijn oom van verdere vervolging vrij.

1942 ----- 25 april zaterdag.


VAN HOUTUM. In Apeldoorn moeten binnenkort alle auto's van wasserijen worden gekeurd.

1942 ----- 26 april zondag.


VAN HOUTUM. 's Middags woedt er een grote brand in Milligen. Het lijkt er net oorlog. Er worden brede
brandwegen gehakt. Veel bedreigde huizen worden leeg gesleept. De politie houdt iedereen aan en dwingt
hen bij het blussen te helpen. De brand ontstaat op een heideveld en slaat later over op een bos. Daardoor
verbranden twee huizen en een barak van het kamp. De eigenaars van deze huizen vluchten voor de brand.
Ieder denkt aan sabotage omdat de brand op een heideveld ontstond (om camouflagegaas) en zich in de
richting van de barakken en paardenstallen uitbreidde. Naast agenten menen ook NSB-ers te kunnen
commanderen. Zij vallen door hun tenue en toon direct op.

1942 ----- 27 april maandag.


VAN HOUTUM. Heel Nederland is down over de arbeidsdienstplicht. Hieronder vallen alle jongens en
meisjes tussen de 18 en 25 jaar in overheidsdienst enzovoort. 's Middags worden wij door de Arbeidsbeurs
opgebeld. Wij moeten onmiddellijk het aantal werkende vrouwen tussen de 18 en 40 jaar opgeven.
Arbeidsdienst betekent nationaal-socialisme, Duits onderdaan. Iedereen tracht hieraan te ontkomen door
ontslag te nemen of te gaan trouwen. Het is nodig dat de Engelsen spoedig komen. Iedere dag klemt de
Duitser ons meer in zijn tang. Op alle machinefabrieken (ook gieterijen) moet de directie een zeker aantal
arbeiders (vaklui) ontslaan. Deze moeten naar Duitsland vertrekken. Twee fabrieken in Vaassen moeten 60
en 40 arbeiders ontslaan.

1942 ----- 28 april dinsdag.


VAN HOUTUM. De NSB-ers in Apeldoorn zoeken ruzie. Zij breken een fontein (opgericht tijdens een
verjaardag van het Oranjehuis) bij het Wilhelminapark af. In Beekbergen slopen zij met veel lef het hek om
de Wilhelminaboom. Zij lopen op straat expres tegen de mensen op.

1942 ----- 29 april woensdag.


VAN HOUTUM. Alle joden in Nederland moeten na zaterdag aanstaande een jodenster dragen. Deze
bestaat uit een zespuntige gele ster met een zwarte rand. De ster is ter grote van een handpalm en draagt
het zwarte opschrift jood. Het is aan joden verboden andere insignes (dus orden, eretekens en dergelijke)
te dragen. De Duitsers leggen in Apeldoorn weer beslag op verschillende gebouwen. Daaronder de
Christelijke HBS [aan de Jachtlaan].

1942 ----- 2 mei zaterdag.


VAN HOUTUM. De verkoop van beschuit wordt in Nederland voorlopig stopgezet. Alleen kleine kinderen
zullen nog beschuit krijgen. In Apeldoorn worden twee frauduleuze slachtingen door de politie ontdekt. De
slager leverde zeer veel clandestien vlees. Men zegt dat de winkel volgende week weer geopend zal
worden.

1942 ----- 4 mei maandag.


VAN HOUTUM. 's Middags komen twee Duitsers bij mijn oom op de smederij. Zij moeten nauwkeurig het
vak van iedere arbeider weten. Zij bepalen tenslotte dat twee arbeiders zich over enkele dagen bij de
Arbeidsbeurs voor de keuring moeten melden. Het doel is natuurlijk tewerkstelling in Duitsland. Ander
metaalbewerkers, die al eerder op de Arbeidsbeurs moesten verschijnen, zijn zonder dat de kleren werden
uitgetrokken goedgekeurd. Als je geen briefje van de dokter meebrengt of iets dergelijks wordt men
goedgekeurd. De slavenhandel is nu al zover dat er op iedere zeven Duitsers in Duitsland n buitenlander
voorkomt. De postbeambten in Apeldoorn moeten voortaan de post te voet bezorgen. Slechts bodes voor de
buitenbuurten komen in aanmerking voor een fiets. Op last van de Gestapo moet de politie in Apeldoorn
enige personen arresteren. Hieronder bevinden zich onze echte burgemeester Jonkheer Quarles van Ufford
en de directeur van de Posterijen. Slechts twee personen weten te ontsnappen.

1942 ----- 6 mei woensdag.


VAN HOUTUM. De cellen van het politiebureau zijn zo vol dat de slagers, die zaterdag betrapt werden met
clandestien slachten, worden vrijgelaten. De burgemeester van Apeldoorn Jhr. Quarles van Ufford en zijn
medegevangenen worden naar Sint Michielsgestel in Noord Brabant overgebracht. De directeur van de
Posterijen in Apeldoorn is wegens gezondheidsredenen weer vrij.

1942 ----- 9 mei zaterdag.


VAN HOUTUM. De commissaris van politie Meyer en de fotograaf van de NAC B. moeten in Arnhem voor
de Duitse politie op het matje verschijnen. Zij deden onlangs een inbraak bij een jood, een grossier in
kruidenierswaren. Alle voorraad werd meegenomen en beschouwd als hamsterwaar. De NSB-burgemeester
duldde dit niet en klaagde zijn partijgenoten bij de Duitse politie aan. Meyer en B. zijn de oproermakers in
onze gemeente. Bij de minste overtreding spreken zij al over onvaderlandse praktijken enzovoort. Door
toedoen van de vrouw van Meyer heeft een winkelier in Apeldoorn een boete van 250 gulden gekregen voor
prijsverhoging van twee cent. In de NAC staat een artikel getiteld Gevaren voor de volksgezondheid. Een
foto toont een half afgeslachte koe met de alom beruchte rechercheur D. op de achtergrond. Het geheel
moet een vieze en onzindelijke indruk geven. Maar dit doet het nu niet. Het vlees mag natuurlijk niet door de
gemeenschap worden gegeten want het is zogenaamd van een tbc-koe [tuberculose]. Merkwaardig is dat
het vlees niet zoals gewoonlijk op de vrijbank wordt verkocht maar verdeeld wordt onder de NSB-ers. Een
bewijs dat het vlees zeer goed is.

1942 ----- 12 mei dinsdag.


VAN HOUTUM. De Duitsers verbieden het op donderdag aanstaande (Hemelvaartdag) in groepsverband te
gaan dauwtrappen.

1942 ----- 13 mei woensdag.


BLOEM. Heden is het grote offensief weer begonnen in Rusland. De Duitsers gaan de richting van de
Kaukasus waar nogal veel olie zit.

1942 ----- 15 mei vrijdag.


VAN HOUTUM. Vele politieke gevangenen worden vrijgelaten. Er bestaat een kans dat de burgemeester
[Quarles van Ufford] ook weer vrij komt. Notaris van Drimmelen, die sinds september 1940 zich in Duitse
gijzeling bevindt, komt met drie dagen verlof in Apeldoorn aan. Alle gevangenen komen van Sint
Michielsgestel, een groot seminarium in Noord Brabant. Twee chauffeurs van een transporteur uit Ugchelen
slachten 's nachts clandestien een pink die hen niet toebehoort. Alles gaat goed tot de politie hen 24 uur
later op het spoor komt. Bij beiden wordt het vlees gevonden. En heeft het afval en de huid in zijn tuin
begraven. Beide chauffeurs hadden het vlees al in Amsterdam verkocht. De kopers zullen hen wel nooit met
vlees zien. Op dezelfde tijd worden bij een ander persoon twee varkens en ongeveer 15 konijnen gestolen.
Deze diefstallen zijn gepleegd omdat met vlees op de zwarte markt veel te verdienen is.
BLOEM. De veelevering is dit jaar zeer zwaar. Van ieder kalf onder het jaar moet 220 kilo boven het jaar
110 kilo, van dragende pinken 165 kilo en van melkkoeien 40 kilo per stuk geleverd worden. De aanslag is
hier 725 kilogram.

1942 ----- 16 mei zaterdag.


VAN HOUTUM. In Apeldoorn komen tientallen Duitse kinderen uit Dsseldorf aan. Zij zullen bij NSB-ers
worden ondergebracht.

1942 ----- 17 mei zondag.


VAN HOUTUM. Het is weer zondag en de krant bevat weer een aantal angstaanjagende mededelingen
waaronder. Niet-joden mogen geen omgang meer hebben met joden. Wie met joden omgaat keert zich
tegen Duitsland en zal zodoende een zelfde straf als zovele joden ondergaan. Ook deze maatregel is een
gevolg van het bezoek van Heydrich, de gemotoriseerde opperbeul aan Den Haag. 's Avonds om 7 uur
vertrekken 300 metaalarbeiders uit Apeldoorn naar Duitsland die daar gedwongen te werk worden gesteld.

1942 ----- 20 mei woensdag.


VAN HOUTUM. Vanaf 29 mei aanstaande wordt het boterrantsoen van 200 tot 175 gram per week
verminderd. De reductie voor boter en margarine op de vetkaart vervalt. Dit gebeurt om de komende
voorraden voor de naderende winter veilig te stellen. 's Avonds zweven boven Apeldoorn ruim 30
ballonnetjes. Aan deze ballonnen (men spreekt ook over parachutes) hangen een bus met benzine en een
kabel van 25 meter. Enige dalen er en de Duitsers zijn er bang voor. Wat het heeft te betekenen is
onbekend. De n spreekt over doelwitten voor luchtdoelgeschut. De ander noemt het een nieuw soort
brandbom.

1942 ----- 26 mei dinsdag.


VAN HOUTUM. Alle joden in Nederland moeten hun vermogenswaarde, ook vorderingen enz. bij een
centralebank in Amsterdam aangeven. Alle (kunst)voorwerpen, doorgaans edele metalen en stenen, die niet
direct voor de huishouding worden gebruikt moeten eveneens worden ingeleverd. Langzaam maar zeker
raakt de jood zijn vermogen (dus ook zijn broodwinning) kwijt.

1942 ----- 29 mei vrijdag.


VAN HOUTUM. Eerst nu kan men de thee bij de winkels halen die ons in december 1941 is beloofd. Wat
hebben wij toch een goed distributieapparaat!

1942 ----- 30 mei zaterdag.


VAN HOUTUM. De Duitsers nemen in Apeldoorn alle producten op de veiling in beslag. Daaronder veel
bloemkool en aardbeien. Deze zijn toch al zo schaars. De aardbeien kosten 0,98 gulden per pond [= 500
gram].

1942 ----- 31 mei zondag.


VAN HOUTUM. Er hangt de hele nacht een rode gloed boven Deelen. De Britten vernielen er een
luchtafweerbatterij en schieten een Duitse jager neer. Er vallen doden onder de Duitsers op het vliegveld.
De scherven van de luchtafweer vallen zelfs in Hoenderloo. Wij horen 's nachts voortdurend ontploffingen
van het luchtdoel in zuidelijke richting. Enige vliegtuigen werpen bommen op een kazerne bij Deventer. De
afweer schiet twee bommenwerpers neer. De ene stort aan deze kant van de IJssel in de uiterwaarden
neer. De andere komt bij Klarenbeek terecht. Bij de laatste verliezen vijf personen het leven. Een zesde
meldt zich vrijwillig bij de politie.
BLOEM. In Klarenbeek aan de Hessenallee is een Engels vliegtuig brandend neer gevallen. Hierin zaten
nog 5 manschappen die verkoold zijn behalve de toppen van de vingers en de voeten en het hoofdhaar
welke men nog onderscheiden kon. In dezelfde tijd zou er in Zutphen ook n gevallen zijn, brandend.
BRANDWEER. 's Nachts om 3 uur werd een tweemotorige bommenwerper afgeschoten. Deze kwam
brandend neer op de Hessenallee in Klarenbeek (gemeente Apeldoorn). Daarbij kwamen 4 leden van de
bemanning om het leven. De andere drie waren er met hun parachute uitgesprongen en hadden de benen
genomen.
POLITIE (Proces Verbaal). Om ongeveer 2.30 uur in de ochtend werd vanaf de uitkijkpost van de
Luchtbeschermingsdienst aan de Loolaan telefonisch kennis gegeven dat vermoedelijk in Klarenbeek een
vliegtuig was neergestort. In de Hessenallee te Klarenbeek werd in een bouwland de brandende romp van
een vliegtuig (tweemotorige Wellington) aangetroffen. Op ongeveer 100 meter afstand in een weiland lag
een brandende vleugel met een motor. Een Duitse patrouille was al aanwezig. De bewoners uit de meest
nabij gelegen woningen hebben op last van de Politie hun woningen verlaten. Zij zijn bij de buren
ondergebracht in verband met het gevaar dat nog onontplofte projectielen in het vliegtuig aanwezig konden
zijn. Onder de resten werden de verkoolde lijken van vermoedelijk 5 personen aangetroffen. Het betrof de
lijken van D.M. Johnson, H.A.C. Batten, J. Mck.Mc.Lean, J.R. Connor en O. Jambor.

1942 ----- 1 juni maandag.


VAN HOUTUM. De Overheid beperkt de schoenendistributie. Personen van tien jaar en ouder komen niet
meer in aanmerking voor schoenen met leren- of rubberzolen.

1942 ----- 2 juni dinsdag.


VAN HOUTUM. In heel Nederland is de groente schaars. In Apeldoorn is niets anders meer te krijgen dan
gedroogde wortels. Alles loopt hopeloos vast nu de Duitsers alle groente op de veiling opkopen. Op
Brouwersmolen komen drie Duitsers die een aantal arbeiders tot werk in Duitsland willen dwingen. Zij eisen
eerst ontslag van 30 personen maar dit wordt teruggebracht tot tien. Volgens geruchten zou er iedere dag
een trein met gemiddeld 800 arbeiders Apeldoorn passeren in de richting Duitsland. In het lijkenhuisje van
het kerkhof in Ugchelen worden vijf kisten met lijken van Engelse vliegers van het neergestorte vliegtuig bij
Klarenbeek neergezet.

1942 ----- 3 juni woensdag.


VAN HOUTUM. Vanaf 1 juli aanstaande worden er geen bouwvergunningen meer in Nederland verstrekt.
Op overtreding staat een zware straf, ook de doodstraf. Deze verordening is zeker een gevolg van het
bombardement op Keulen nu er in die stad zon behoefte aan bouwmateriaal is. In Apeldoorn krijgen veel
arbeiders hun ontslag. Allen zijn door de Duitsers gedwongen in Duitsland te gaan werken. Zo vertrokken er
bijvoorbeeld bij Talens 25 en bij Van Gelder 84 personen.

1942 ----- 4 juni donderdag.


VAN HOUTUM. Om drie uur na middernacht zien we een brandend Brits vliegtuig. Dat stort onder
achterlating van een reusachtige rookzuil bij Loenen neer. 's Morgens om 7 uur worden de vijf doden van
het vliegtuig bij Klarenbeek op het kerkhof in Ugchelen begraven. Een kwartier later lossen de soldaten drie
salvo's. De Tricotfabriek [aan de Fabriekstraat] mag nog drie weken doorwerken. Het ongetrouwde
personeel moet daarna naar een gelijke fabriek in Duitsland. Het Duitse personeel van deze laatste fabriek
wordt overgeplaatst naar parachutefabrieken enzovoort. Als de Duitsers de garens naar Apeldoorn opsturen
wordt er veiliger gewerkt (geen bombardementen). Als het personeel niets van Duitse orders afweet is de
sabotage ook niet zo groot. Het is aan joden verboden voortaan per trein te reizen.
BRANDWEER. Om 2.45 uur kwam een tweemotorige bommenwerper neer op nog geen 2 meter afstand
van een woonhuis aan de Schalterdalweg 13 te Beekbergen. Het toestel vloog in duizenden stukken en in
brand. Wonder boven wonder kon het huis behouden blijven. Hier gingen opnieuw 4 mensenlevens
verloren. Toen wij naar de plaats van de brand reden passeerden wij een jonge man. Hij was gekleed in
burgerkleren, een dikke wollen trui aan waarvan de kraag hoog op stond. Hij was blootshoofd en zijn haren
ruig om zijn blonde kop. Het was hem aan te zien dat hij pijn aan zijn voet of enkel had. Na een uur
informeerde de Feldgendarmerie of wij nog parachutisten gezien hadden. Er waren er nog drie zoek.
Natuurlijk hadden wij niets gezien. We waren geen mens tegen gekomen. Jammer genoeg is hij later
gepakt.
POLITIE (Proces Verbaal). In de voormiddag omstreeks 2.35 uur werd door de uitkijkpost van de
Luchtbeschermingsdienst telefonisch kennis gegeven dat een vliegtuig in de omgeving van Beekbergen
brandend was neergestort. Op de Schalterdalweg en in het bos rechts en links van die weg gelegen trof de
Politie brandende vliegtuigdelen aan. Onmiddellijk is de omgeving afgezet en is er zorg voorgedragen dat de
al ontstane bosbrand werd gedoofd. Het tweemotorige vliegtuig is helemaal uitgebrand. Van 3 personen
(J.R. Steen, H.W. Sheen, J.F. Heaton en S. Thomas) [een 4e werd op pas 5 oktober 1942 gevonden]
werden de gedeeltelijk verbrande resten gevonden. En inzittende (Peter Buttigieg) werd gevangen
genomen. Om ongeveer 10 voormiddag werd de bewaking van het toestel door de Duitse Weermacht
overgenomen.

1942 ----- 5 juni vrijdag.


VAN HOUTUM. 's Avonds ga ik met een neef naar de begraafplaats om de vijf graven van de slachtoffers
van het vliegtuigongeluk bij Klarenbeek te zien. Naast deze graven zijn er weer nieuwe kuilen. Deze zijn
waarschijnlijk voor de doden van het vliegtuig dat bij Loenen is neergestort. In het lijkenhuisje liggen de
kisten met daarboven een krans van rododendrons.

BLOEM. Ook bij het Troelstraoord is een brandend vliegtuig gevallen. Gedurende verscheidene nachten
komen Engelse vliegtuigen in drommen over ons been om de steden in West-Duitsland te bombarderen.
BRANDWEER. Vandaag maakten we kennis met de gevolgen van het afwerpen van enige honderden
brandstaven door een in nood geraakt vliegtuig in de nabijheid van het Kampeer Centrum Vale Ouwe te
Beekbergen. Een oppervlakte van plusminus 50.000 m3 heide met vliegdennen ging hierbij verloren.

1942 ----- 6 juni zaterdag.


VAN HOUTUM. 's Morgens om 7 uur worden vier Engelsen op het Ugchelse kerkhof begraven. Op het
moment dat wij er aankomen liggen er al 2 kisten boven de graven. De overigen 2 worden even later door
dragers naar de graven vervoerd. De lijkenlucht is al te ruiken. Iets over zevenen marcheren Duitse
soldaten, gevolgd door de dragers naar de graven. Alles verloopt snel. De veldprediker houdt een korte
maar boeiende preek. Daarna worden de kisten neergelaten in de graven. Vervolgens spreekt deze prediker
nog even en leest bij ieder graf een bijbeltekst voor terwijl hij een handjevol zand op iedere kist gooit.
Daarna legt de Ortskommandant van Apeldoorn namens de Wehrmacht een krans en hierop lossen de
soldaten 3 salvos. Tijdens de afmars van de militairen grijpen mensen uit het publiek naar de kogelhulzen.
Deze mogen niet worden opgeraapt en moeten op bevel van de politie aan een Duitse soldaat worden
afgegeven. De beruchte Apeldoornse rechercheur D. betrapt een slager bij clandestien slachten. Hij vindt
echter alleen de kop van de koe. De fotograaf van de NAC, partijgenoot B., moet echter foto's maken. Om
voor de propaganda een vunzig hok op te zoeken belanden deze NSB-ers in een schuurtje met een toilet
(de slager slachtte op de deel). B. zet de kop op het deksel en neemt een foto. Deze onjuiste foto zal wel in
de krant verschijnen met de opmerking Een TBC-koe frauduleus geslacht in deze vunzige omgeving. Wij
weten echter wel hoe D. en B. hun leugens in elkaar flansen. De dokter uit Beekbergen moet voor de
commissaris van politie in Apeldoorn verschijnen. Hij heeft de enige overledene van het vliegtuig, dat bij
Troelstra-oord is neergestort, in zijn auto mee naar huis genomen. Ter opfrissing kreeg de Australir een
borrel. Hij had zijn enkel gebroken. Hij had al 73 tochten naar Duitsland meegemaakt. Hij is zeer
optimistisch en deelt mee dat de Canadezen met 3000 vliegtuigen gereed staan om tegen Duitsland op te
treden. Meyer beschouwt deze hulp aan een gewonde als begunstiging van de vijand. Het schijnt dat de
dokter voor deze kwestie nog vervolgd zal worden. Hij wordt echter weer vrijgelaten. In Apeldoorn nemen op
n fabriek 30 meisjes hun ontslag. Zij gaan allen in betrekking. Zo nemen op onze fabriek vier jongens en
n meisje hun ontslag. Er heerst in Nederland een algemene angst voor de dwang tot werken in Duitsland
naast de hoop op een Engelse invasie.

1942 ----- 7 juni zondag.


VAN HOUTUM. Het neergestorte Britse vliegtuig bij Loenen (Troelstra-oord) wordt opgeruimd. Dit moet juist
weer op een zondag gebeuren. NSB-ers houden de wacht. Een partijgenoot voorzien van het driehoekje
heeft vrije toegang. Deze mag dichter bij het vliegtuig komen dan wij.

1942 ----- 8 juni maandag.


VAN HOUTUM. Op de Apeldoornse markt is weinig meer te koop. Waar eens de groentehandelaren uit
Zutphen stonden staan nu mensen met jonge groenteplantjes. Er is slechts n wagen met groente en dan
alleen nog maar met sla en radijs. De mensen verdringen elkaar om toch maar iets te kunnen bemachtigen.
De Duitsers nemen alle grote hoeveelheden groente in beslag. Bijna nergens is nog groente verkrijgbaar.
En dat in Nederland! Het is nog slechter dan bij een rantsoenering van groente. In het avondblad staat al dat
groente niet meer vervoerd mag worden. Onder het personeel op onze fabriek gaan de praatjes dat een
medearbeider de namen van hen die vrijwillig ontslag hebben genomen aan de Ortskommandant heeft
gegeven. Het is jaloersheid omdat deze personen zichzelf kunnen voeden zonder werk op n of andere
fabriek. Voor deze verader geldt het spreekwoord Wie een kuil graaft voor een ander valt er zelf in.

1942 ----- 9 juni dinsdag.


VAN HOUTUM. Drie van het grote aantal Apeldoorners die op 15 april 1942 gevangen zijn genomen werden
vrijgelaten. Zij dragen allen de tekenen van de Duitse beulen en willen geen verklaringen afleggen over hun
mishandelingen [deze gevangenneming werd niet eerder vermeld]. Een Apeldoornse agent die zich onlangs
bij de Gestapo heeft aangesloten bedankt in een advertentie de bevolking voor de betoonde belangstelling.
Deze domme zet is een gevolg van de honderden anonieme brieven. Daarin werd op beledigende wijze
over zijn persoon en toekomst gesproken.

1942 ----- 10 juni woensdag.


VAN HOUTUM. In Ugchelen daalt voor de tweede maal een lichtfakkel. Deze bestaat uit een parachute met
twee bussen benzine en een kabel van circa 50 meter lengte. Deze zal wel voor oefeningen en niet voor
bombardementen zijn gebruikt.

1942 ----- 13 juni zaterdag.


VAN HOUTUM. Zeer veel arbeiders uit Apeldoorn vertrekken naar Duitsland. Voornamelijk naar Leipzig. De
meesten hebben bij Van Gelder gewerkt.

1942 ----- 14 juni zondag.


VAN HOUTUM. Vanaf morgen zullen er geen ochtendedities van de grote dagbladen meer verschijnen.

1942 ----- 15 juni maandag.


VAN HOUTUM. 's Morgens om zeven uur vertrekken de arbeiders van Brouwersmolen die aangewezen zijn
voor werk in Duitsland. Voor hun vertrek worden ze toegesproken door een dominee. Zij ontvangen allen
een bijbeltje. Alle joden in Apeldoorn moeten hun fiets voor 20 juni aanstaande bij de politie opgeven. Vele
joden in het westen zijn op deze manier hun fiets al kwijtgeraakt. Er zijn tamelijk veel sinaasappelen. Alleen
kleine kinderen komen hiervoor in aanmerking. De vrucht kost echter 0,25 gulden per stuk. Daardoor
kunnen de groentehandelaren ze niet altijd aan gezinnen met kleine kinderen verkopen. Zodoende komen
zij in de zwarte handel terecht. Dat is nationaal-socialisme in de praktijk.

1942 ----- 17 juni woensdag.


VAN HOUTUM. De arbeiders van Brouwersmolen zijn de Duitse grens nog steeds niet gepasseerd. Hun
trein kan niet verder dan Oldenzaal. Het Duitse spoorwegnet is door bommen ontwricht. Het toppunt is dat
de Duitsers hen bijna geen voedsel geven. Hun familieleden moeten hen nog onderhouden.

1942 ----- 18 juni donderdag.


VAN HOUTUM. Het aardappelrantsoen wordt teruggebracht naar n kilo per week. Wij krijgen er een extra
rantsoen gort van 250 gram voor in de plaats. Dit vervalt natuurlijk later ook weer. Een gelukkige tijding is
dat een Apeldoornse dominee uit Duitse gevangenschap is ontslagen. Evenals de andere gevangenen is
hem niets bekend waarvoor hij heeft gezeten. Er gaan geruchten dat er opnieuw enige dokters in Apeldoorn
zijn gearresteerd. De Gestapo doet huiszoeking bij drie burgers die onlangs zijn vrijgelaten. De vrienden van
hen waren van plan drie herinneringsborden te laten maken die betrekking zouden hebben op hun
gevangenschap. Het is verraden. Het is jammer dat zij zich nu eenmaal extra moeten melden. Tegenover dit
misselijke verraad staat echter weer goed nieuws. Een malende NSB-fotograaf van de NAC is gevangen
genomen. Hij heeft de politie in het algemeen beledigd. Hij heeft veel op zijn kerfstok en is bovendien een
groot smokkelaar voor de NSB-kliek. Deze ploert zal echter wel weer vrijgelaten worden.

1942 ----- 21 juni zondag.


VAN HOUTUM. Alle kleding van dokter Duuring, die in Scheveningen gevangen zit, worden naar zijn huis in
Ugchelen teruggestuurd. Hetzelfde gebeurde verleden jaar bij een Apeldoornse slager. Hij werd toen tot
twee jaar veroordeeld. Er bestaat dus nog hoop dat onzer dokter nog in leven is.

1942 ----- 22 juni maandag.


VAN HOUTUM. Voor woensdag aanstaande moeten alle joden (behalve in Amsterdam) hun fiets met alle
reserve-onderdelen inleveren. De NSB-burgemeester houdt op de groenteveiling een rede. Daarin eist hij de
voortdurende aanvoer van groente door de tuinders. Met andere woorden alle groente moet naar Duitsland.
Het is nu al zover dat de tuinders de groente onderweg al verkopen. Men fietst de tuinders tegemoet om
toch maar iets te kunnen krijgen want op de markt en in de winkels is niets meer te koop.

1942 ----- 26 juni vrijdag.


VAN HOUTUM. Het aardappelrantsoen wordt tot 1 1/2 kilo per week verhoogd. Deze maatregel is
onbegrijpelijk omdat bij de boeren geen aardappels meer voorradig zijn.

1942 ----- 27 juni zaterdag.


VAN HOUTUM. Op het vervoer van groente staat een zware straf. Niet alleen de groente maar ook het
vervoermiddel (bijvoorbeeld een fiets) zal in beslag worden genomen.

1942 ----- 28 juni zondag.


VAN HOUTUM. De Zutphense rechtbank spreekt de arbeider vrij die in oktober 1941 bij Brouwersmolen een
koe heeft gestolen. Hij is namelijk na de diefstal toegetreden tot de NSB.

1942 ----- 29 juni maandag.


VAN HOUTUM. De Overheid verscherpt de rantsoenering van brandstoffen voor de komende winter.
Houders van centrale verwarming worden voornamelijk de dupe.

1942 ----- 30 juni dinsdag.


VAN HOUTUM. 's Nachts vallen bij het Aardhuis (Kroondomein) enkele bommen die een bosbrand
veroorzaken. Seyss-Inquart maakt een nieuwe bepaling tegen de joden bekend. Zij mogen zich niet meer
tussen 20 en 6 uur op straat begeven. De joden mogen slechts tussen 15 en 17 uur winkels betreden. Op
die tijd is bijvoorbeeld de groente uitverkocht. Ook mogen zij geen goederen thuis laten bezorgen. Het
benutten van kappers en het reizen is verboden evenals het gebruik van de openbare telefooncellen. Voor
Amsterdam zijn enige uitzonderingen gemaakt.
BRANDWEER. Om 1.50 uur 's nachts vielen de eerste fosforrubber-bommen met een grote partij
brandstaven en drie brisantbommen van zwaar kaliber in de bossen en op de heide bij Uddel. Er ontstond
een 40-tal brandhaarden. Gelukkig dat er nog al dauw hing zo dat er maar een 20.000 m2 heide mee
verloren ging. Er waren 26 fosforrubber-bommen neergekomen met een gewicht van 14 kilo per stuk. Een
agent van politie wilde van ons niet aannemen dat het zulk een gevaarlijk goedje was. Hij wilde het eens van
dichtbij bekijken. Hij kwam met een paar verbrande schoenzolen in huis.

1942 ----- 2 juli donderdag.


VAN HOUTUM. Er gaan geruchten dat er drie Canadezen op vliegveld Deelen zijn gevangen genomen. Er
is wel iets gebeurd want de politie controleert in de omliggende gemeenten alle voorbijgangers naar
persoonsbewijzen.

1942 ----- 3 juli vrijdag.


VAN HOUTUM. 's Nachts om 2.45 uur woedt boven zuid Apeldoorn een luchtgevecht. Het geratel van de
mitrailleurs en snelvuurkanonnen is duidelijk te horen. Volgens geruchten zouden er op vele plaatsen duiven
in kooitjes zijn neer gelaten. Deze dieren beschikken over voldoende voer en hebben een kokertje aan een
poot. In het kokertje zou een papier met allerlei vragen zijn opgerold. De vinder moet deze vragen
beantwoorden. Het papier weer in de koker doen en de duif daarna loslaten. Alles is zeer geheimzinnig.
Men spreekt over parachutisten, duiven en gearresteerde Canadezen op vliegveld Deelen. De pers
herinnert er aan dat het joden verboden is niet-joden te bezoeken. Het aardappelrantsoen wordt tot 2 1/2
kilo verhoogd. 's Avonds rijden er weer enige politieagenten en rechercheurs voorbij. Zij moeten de bossen
bewaken.

1942 ----- 4 juli zaterdag.


VAN HOUTUM. De vele geruchten die over de gevangenneming van enige Canadezen op Deelen zijn
verspreid worden ineens duidelijk. Wij horen nu dat zij afkomstig zijn van een neergeschoten vliegtuig bij
Raalte. Twee vliegers liepen donderdag op de afgebroken weg naar het vliegveld. Zij hielden een persoon
(Rijksduitser) aan en vroegen hem om een sigaret. De Engelse taal wekte argwaan, waardoor de mof twee
bijzijnde schildwachten waarschuwde. Zij werden dan ook gevangen genomen. Alle geruchten over
parachutisten waren dus onjuist.

1942 ----- 5 juli zondag.


VAN HOUTUM. Het Duitse Gerechtshof veroordeelt dr. Duuring met drie anderen Apeldoorners ter dood.
Zijn vrouw tracht gratie te vragen maar dit wordt afgewezen. De reden tot de arrestatie is zeer sluw opgezet.
Op een zekere dag kwam n van de Apeldoorners in contact met een zekere de Graaf. Deze kon
zogenaamd een zender leveren. Er was volledige overeenstemming. De Graaf vroeg tenslotte naar een
onderduikadres. Dr. Duuring zorgde hiervoor en wees het adres van een rustende collega in Ugchelen aan.
Niets vermoedend werd er 's avonds op dat adres zeer druk gesproken over illegaal werk en de gekochte
zender. Deze zou op de Zuid Veluwe worden geplaatst. De eerste argwaan werd de volgende ochtend
gewekt. De dienstbode maakte de gang schoon en verzette de tas van de Graaf. Deze man (in werkelijkheid
A. van der W., een beruchte Gestapo-agent) werd hierover zeer ondeugend. Niemand vermoedde nog iets.
De afspraak was dat dr. Duuring, de Graaf en een Apeldoorner deze dag (21 maart) naar het station zouden
gaan. Een vriend van de Graaf zou de zender in ontvangst nemen. Dit gebeurde maar de kennis bestond uit
enige SD-beambten. Daarna is onze dokter naar het kamp Amersfoort overgebracht en tenslotte naar
Scheveningen. De gearresteerden werden op 26 juni door het Feldkriegsgericht Luftgau Holland in
Amsterdam ter dood veroordeeld. Door deze Duitse onmenselijke en nog meer dan beestachtige
rechtspraak zien wij onze dokter nooit meer. Deze nieuwe misdaad zal nooit genoeg gewroken kunnen
worden.

1942 ----- 6 juli maandag.


VAN HOUTUM. Volgens geruchten zouden de moffen in Apeldoorn alle damesfietsen vorderen. Het gerucht
wordt bovendien nog overdreven. Alleen het hoofd van het gezin zou zijn of haar fiets nog mogen houden.
Door het verspreiden van deze geruchten maakt men slapende honden wakker.

1942 ----- 7 juli dinsdag.


VAN HOUTUM. De rantsoenen voor gas en elektra zullen aanzienlijk worden verminderd. Met alle extra
werkzaamheden (ook lessen) zal geen rekening worden gehouden.

1942 ----- 9 juli donderdag.


VAN HOUTUM. 's Middags moeten wij een groot aantal nieuwe bonkaarten halen waaronder tabakskaarten.
Voor het krijgen van een nieuwe rokerkaart is een bon van de oude nodig. Dit is nadelig voor hen die hun
kaart verkocht hebben aan een onbekende. Het is een maatregel van de Overheid om de handel in
distributiebescheiden te voorkomen. Er gaan geruchten dat er geen voorraad van tabak is. De fabrieken
zouden alle toewijzingen van de grossiers weer terugzenden. Er staat vertraging in de uitreiking van de
broodkaarten. Een uur voor het einde zijn er geen broodkaarten meer om te distribueren. Het duurt enige tijd
voor deze uit Apeldoorn zijn gebracht. De mensen die bij deze uitreiking toch al mopperen vinden nu geen
woorden genoeg om te schelden op de Overheid.

1942 ----- 10 juli vrijdag.


BURGEMEESTER Mr. C. DEN BESTEN. Overzicht over de periode van 10 juli 1941 tot 10 juli 1942).
Toen ik 10 juli 1941 mijn ambt aanvaarde trof ik 2 wethouders aan die in functie waren. En was ernstig ziek
terwijl de vierde in een concentratiekamp was opgesloten. Ik vroeg onmiddellijk vergunning aan om de in
plaats van de gevangen genomen wethouder tijdelijk een ander te mogen benoemen. Na bekomen verlof
benoemde ik de Kringleider van de NSB. De gevraagde vergunning om een wethouder die ontslag vroeg te
mogen ontslaan werd mij tot op heden nog niet verleend. Dit ondanks bezoeken bij de Secretaris-Generaal
van Binnenlandse Zaken, de Commissaris der Provincie en de Beauftragte die door mij herhaaldelijk werden
afgelegd.
En van de zittende wethouders, oud-lid der SDAP, sloot zich na enige besprekingen met mij bij de NSB
aan. Heden voerde ik besprekingen met de Beauftragte om mij te machtigen 3 van de 4 wethouders (allen
anti) te ontslaan en in hun plaats 3 NSB-ers te benoemen. Kort na mijn ambtsaanvaarding werd een
kameraad tot Commissaris van Politie benoemd. In 13 vacatures gelukte het mij 7 NSB-ers benoemd te
krijgen.
Het grootste deel van de Bestuursleden Maatschappelijk Hulpbetoon bedankte of werd door mij niet
herbenoemd. Hun plaatsen werden zoveel mogelijk ingenomen door leden van de Beweging of met ons
sympathiserenden. De Beweging beschikt nu over de meerderheid van de plaatsen. En van de
ambtenaren bij Maatschappelijk Hulpbetoon werkzaam kreeg een beduidende salarisverhoging die hem tot
dusver altijd was geweigerd. In een vacante plaats werd enige dagen geleden een Lid der Beweging
benoemd.
Bij het Lager Onderwijs kwamen 3 vacatures voor. Benoemd werden 2 leden van de Beweging en een
sympathiserende. Bij het Middelbaar Onderwijs kwam vrij de betrekking van Directeur van de Hogere Burger
School. Leden van de Beweging hadden niet gesolliciteerd. Benoemd werd een lid van het Opvoedersgilde
die mij door de Inspecteur in Bijzondere dienst werd aanbevolen. Bij het Gymnasiaal Onderwijs vaceerde de
betrekking van Rector. De voordracht van curatoren werd door mij genegeerd en met behulp van genoemde
Inspecteur werd een lid van de Beweging benoemd. Curatoren op n na zagen daarin aanleiding om hun
ontslag te nemen. Ik benoemde in overleg met de Kringleider 2 NSB-ers en 2 niet-leden die met ons
sympathiseren.
In het algemeen werden lonen en salarissen van de lagere ambtenaren en werklieden verhoogd.
Salarisverhoging voor het lagere politiepersoneel door mij voorgesteld werd door de Secretaris-Generaal
geweigerd.
De steunnormen van Maatschappelijk Hulpbetoon werden tweemaal door mij verhoogd in verband met de
steeds stijgende kosten van levensonderhoud.
In het bestuur van de Vereniging het Ziekenhuis zitten twee leden door de Gemeente aangewezen. En van
deze was de gevangen genomen wethouder. Deze werd vervangen door een lid van de Beweging. In een
onlangs ontstane vacature werd ook de tweede plaats door een Lid van de Beweging ingenomen.
Voorts werden door mij gesteund uit een mij door een lid van de Beweging geschonken bedrag groot 10.000
gulden allerlei verenigingen die op sociaal terrein werkzaam zijn. Vele particulieren werden geholpen en het
Kringhuis en andere fondsen van de Beweging gesteund.

Een partij flessen geweckt vlees, circa 450 stuks, werd door de Marechaussee in beslag genomen. Dit werd
mij door de Brigadecommandant (lid van de NSB) ter beschikking gesteld. Deze worden morgen door de
NSVO onder behoeftige ingezetenen verdeeld.
[getekend] C. den Besten.

1942 ----- 11 juli zaterdag.


VAN HOUTUM. De Overheid kan het grote aantal mensen dat groente bij de kweker koopt niet
tegenhouden. Daarom wordt het verbod tot directe verkoop enigszins verzacht. Men kan nu 2 1/2 kilo per
dag van de teler kopen zonder vervolgd te worden. In Nederland worden vele joden gevangen genomen.
Volgens onbevestigde berichten zullen zij in de nacht van maandag op dinsdag naar Duitsland worden
vervoerd.

1942 ----- 13 juli maandag.


VAN HOUTUM. Op politiek gebied staat Duitsland zwak. Dat wil zeggen de orde in de bezette gebieden.
Dat tonen de strenge straffen en het arresteren van onschuldige burgers. Zo worden er weer vele
Nederlanders gevangengenomen. Waaronder ook negen (intellectuelen) uit Apeldoorn. De SD geeft hen
een kwartier de tijd om hun koffertje te pakken. Daarna moeten zij plaatsnemen in een overvalwagen.
Terwijl de SD op een nieuw slachtoffer wacht geven vele burgers de gevangenen in de overvalwagen een
hand. Velen uit de menigte huilen. Bij iedere Nederlander ligt nu het woord tuig voor op de lippen. De pers
maakt de arrestatie bekend. Alle gevangenen zijn gijzelaars en staan met hun leven borg voor nieuwe
sabotagedaden. Niet alleen deze maatregel maar ook de nieuwe verordening over sabotage en het vervoer
van Duits oorlogsmateriaal naar het Westen bewijst dat de moffen bang zijn voor een invasie en een
algemene opstand. Dit zijn voorzorgsmaatregelen. De verordening bepaalt dat een ieder die sabotage
pleegt, ja zelf een ieder die weet dat iemand saboteert, met de dood (zelden een vrijheidsstraf) zal worden
gestraft. Een dergelijke verordening wordt in Belgi afgekondigd. 's Avonds worden drie van de Apeldoornse
gijzelaars in vrijheid gesteld. Zij schijnen aan een keuring te worden onderworpen. Radio Oranje spreekt om
8.45 uur ook al over deze arrestaties. Daarna hoort men het over alle BBC-uitzendingen. Het Duitse volk zal
eens verantwoording voor deze misdaad moeten afleggen.

1942 ----- 15 juli woensdag.


VAN HOUTUM. De Nederlandse Volksdienst legt beslag op alle kindertehuizen in ons land. Dat gebeurt
niet voor Nederlandse maar voor Duitse kinderen. Alle joden in Apeldoorn moeten hun telefoontoestellen
inleveren. Een Arir moet hetzelfde doen als hij met een jood telefoneert. Hoe kan men dat controleren? 's
Avonds is in Ugchelen een oefening van de Luchtbeschermingsdienst. Na afloop toont een Apeldoornse
brandmeester hoe men brandbommen moet bestrijden. Hij is in het bezit van enige brandstaven. Daarvan
zijn er ruim duizend bij Loenen gevallen. Enige dagen geleden zijn bij Uddel fosforbommen gevallen. Het is
een rubberbenzol oplossing. Daaraan is fosfor toegevoegd om brand te veroorzaken. Raakt deze stof onder
iemands schoenen dan sticht men op ieder punt waar men loopt brand.

1942 ----- 17 juli vrijdag.


VAN HOUTUM. 's Middags belt een SD-agent bij ons aan de deur. Mijn moeder die open doet schrikt
vreselijk en denkt aan gijzelaars. De Duitser vraagt naar het bij ons in de buurt zijnde Patertehuis. Dit geeft
haar een opluchting. Later horen wij dat de paters waarschijnlijk uit hun gebouw moeten. Daarna willen de
Duitsers er joden in onderbrengen. Hetzelfde zal met Caesarea gebeuren. De dominee in Ugchelen krijgt
met zijn dochter een bekeuring. De predikant wegens bidden voor ons vorstenhuis en zijn dochter wegens
het weigeren van NSB-ers in haar zangvereniging.

1942 ----- 19 juli zondag.


VAN HOUTUM. Een banketbakker uit Apeldoorn moet per dag 2000 gebakjes leveren aan de kantine van
het Seminarium. Dat ligt vol SS-soldaten. De bakker krijgt er 20 pond boter per dag voor. De burgerij krijgt
een lager boterrantsoen! Is dat nationaal-socialisme?

1942 ----- 20 juli maandag.


VAN HOUTUM. Vanaf hedenmorgen zes uur zijn politieagenten over het hele land bezig fietsen te vorderen.
In Apeldoorn hoort men allerlei getallen over het totaal van de gevorderde fietsen. Deze variren van 800 tot
2000. De agenten nemen zo maar een straat, nu eens in het centrum dan weer in een buitenwijk. Slechts
herenfietsen komen voor een vordering in aanmerking. Op het soort banden wordt niet gelet. Fietsen met
massieve banden of banden uit vastgenaaide linnen lappen komen veel voor op de verzamelplaatsen
Sociteit en een hotel bij de Grote Kerk. Enkele fietsenstallingen sluiten hun zaak maar omdat het risico te
groot wordt. Ieder verwisselt zo veel mogelijk fietsonderdelen tegen oude.

1942 ----- 21 juli dinsdag.


VAN HOUTUM. Onze fabriek in Apeldoorn is geheel gevorderd. Geen instrument of waardevol metaal mag
worden verstopt. De directeur van het Rijksbureau zegt over de inbeslagname alles tot de schrijfmachines
toe. Wij mogen tot 1 oktober doorwerken en moeten dan alle grondstoffen hebben verwerk. De toekomst is
somber. De fabriek moet of voor de Duitsers werken of worden gesloopt. Het laatste is zeer aannemelijk.
En fabriek in Apeldoorn ligt al stil.

1942 ----- 24 juli vrijdag.


VAN HOUTUM. Wij horen de hele nacht het gedreun van het nieuwe luchtdoelgeschut bij Deelen. Om 3.30
uur volgt een gierend geluid. Iedereen wordt wakker. Het is een brandend vliegtuig dat boven de Harskamp
is aangeschoten en met een grote cirkel over Wiesel, Apeldoorn en Ugchelen scheert. Enige honderden
meters van ons huis stort het neer. Wij zien het op de grond branden en onderscheiden de silhouetten van
de huizen aan de Keienberg. Al spoedig ontploffen een groot aantal patronen en granaten. Mijn vader en
broer gaan als brandweerlieden direct naar het toestel. Uit weggeslingerde onderdelen maken wij op dat het
een Duits vliegtuig is. Hierdoor heeft ieder groot plezier. Een Engelse bommenwerper cirkelt intussen nog
rond om zijn vijand te zien branden. De Ugchelse agent sluit alles aan de kant van Apeldoorn af. Daarna
zetten enige collega's uit Apeldoorn ook de wegen aan de zuidzijde af. De tweemotorige jager vloog eerst
tegen de palen van het kerkhof en verminkte deze over een breedte van tien meter. Het toestel
veroorzaakte een geul van ruim tien meter lengte, twee meter breedte en n meter diep. Door de snelheid
vloog het nog door. Raakte een huis waarin n motor bleef hangen en stortte daarna op een heideveld
neer. De bewoners van het huis zijn er wonder boven wonder goed afgekomen. Slechts n meisje heeft
een snijwond boven het oog. Een jongen heeft een schram over zijn arm en weet de ontstane brand snel te
blussen. Olie loopt langs de wand van de kamer. De tweede motor (16 cilinder) ligt 30 meter verder. Mijn
vader ziet in het donker een parachute liggen. Door de touwen te volgen vindt hij een zwaar verminkt lijk van
een vlieger. De drie aanwezige brandweerlieden zijn het eerst niet eens over de plaats van het hoofd. Het
lijk schroeit nog men blust het met water. De piloot mist een been en een hand. Beide delen worden later op
het kerkhof teruggevonden. Het ligt overal bezaaid met kogels en 20 mm granaten. Men gooit er zoveel
mogelijk in de struiken om ze later te kunnen ophalen. De Duitsers vinden ze later echter toch. De Duitse
politie maakt uit een stuk van de motor, een schoen, en een band op dat het Engelsen zijn. Het is weer het
kleinzielige van de moffen dat zij eigen verliezen niet willen toegeven. De schoen is inderdaad Engels, maar
de band is Duits. Voor het vernielde huis ligt een stuk van de vleugel met het Duitse oorlogskruis. Toch zegt
iedere Duitser eerst nog Es sind Englnder. Later geven zij toe dat het Kameraden zijn. De piloot krijgt de
schuld dat hij te laag heeft gevlogen. Daardoor raakte hij de afrastering van het kerkhof. Om zeven uur
komen er Duitse officieren bij. Zij zetten alles af en de wacht moet streng controleren. De eigenlijke piloot is
halverwege Beekbergen in het bos gevonden. Ook deze is dood en zwaar verminkt. Zijn parachute is wel
open maar dit baatte niet. Bosarbeiders vonden eerst zijn laars en later zijn lijk. De Duitsers gooien het
eerst bij het andere lijk en bedekken het zolang met een parachute. Zij worden 's middags om 3 uur
opgehaald. De chauffeur van de lijkwagen krijgt opdracht om twee Engelsen(!) naar Enschede te vervoeren.
Het neergestorte vliegtuig is een Messerschmidt 110 en heeft driebladige propellers.

Iedereen wil de resten van deze jager zien en is verheugd over de afloop van dit luchtgevecht. Een boer uit
de omgeving neemt 's morgens de kans waar en slacht clandestien een koe. Weer anderen gaan op diefstal
uit. Zo worden onder anderen bij mij alle konijnen op n na gestolen.
BRANDWEER. Om 3.55 uur kwam een Duitse tweemotorige nachtjager naar beneden die door een Engelse
bommenwerper was afgeschoten. Deze kwam terecht voor het perceel Casimirlaan 15-17 in Ugchelen. Een
motor kwam boven in de kap van perceel 17 terecht. Gelukkig bleef hij hangen. In het kamertje daar onder
lagen 4 jongens te slapen. Een van de jongens sprong uit het raam van de verdieping op de grond en werd
aan de hand gewond. De overigen kwamen met de schrik vrij. De olie uit de motor liep met dikke stralen
langs de muren naar beneden. Het plafond van het kamertje was diep doorgezakt onder de zware last van
de motor. Door het dak van perceel nr.15 was de schoorsteen naar beneden gekomen en kwam terecht op
een bed. In dat bed sliep een meisje dat zwaar aan het hoofd en de borst gewond naar het ziekenhuis
moest worden gebracht. De beide Duitse piloten kwamen om het leven. De ene verbrandde en de andere
viel te pletter. Ondanks de grote Duitse kentekenen op de vleugels vertelden de moffen ons dat het een
Englnder was. Deze was door een Duitse nachtjager neergeschoten.

1942 ----- 25 juli zaterdag.


VAN HOUTUM. Het neergestorte vliegtuig wordt opgeruimd. De motor wordt met een dieplader uit het huis
gehaald. De wacht is er nog maar deze is niet meer zo streng.

1942 ----- 27 juli maandag.


VAN HOUTUM. En van de arbeiders van Brouwersmolen komt uit Duitsland terug. Hij werd wegens
(opzettelijk) bedwateren naar een ziekenhuis overgebracht en daar door de verpleegsters hard geranseld.
De dokters keurden hem tenslotte af. Nu werkt hij weer op de fabriek. Hij is zo gezond als een vis.

1942 ----- 28 juli dinsdag.


VAN HOUTUM. Vanaf 30 juli aanstaande zullen alle houders van rijwielen hun fietsen moeten inleveren aan
een school in Apeldoorn West. Zij die kunnen bewijzen dat ze een fiets nodig hebben kunnen een bewijs
van vrijstelling ontvangen. Voor verraad van een pensiongast (hij wilde geen suikerbon geven) moet een
controleur van de CCD bij een hotelhouder in Ugchelen huiszoeking doen. Deze vindt duizend eieren, 20
pond boter en tien pond vlees. Alles clandestien verkregen. De hotelhouder slaat door en verraadt enige
verkopers van deze levensmiddelen. Hierbij zijn enige arbeiders van onze fabriek in Apeldoorn betrokken.
De eigenaar moet zijn hotel aan het einde van deze week sluiten

1942 ----- 1 augustus zaterdag.


VAN HOUTUM. 's Morgens probeer ik aan de school in Apeldoorn een bewijs van vrijstelling voor mijn fiets
te krijgen. Om 8.30 uur worden de burgers geholpen. Deze staan in vijf dubbele rijen van 20 meter lengte.
Na drie kwartier kom ik aan de beurt. De vergunning wordt geweigerd. Aan de ene kant vind ik het jammer.
Daar staat tegenover dat er geen kenmerken van mijn fiets (zelfs niet mijn naam) zijn opgeschreven.
Daardoor is de fiets niet geregistreerd. De NSB-er, want alle ambtenaren dragen het driehoekspeldje, merkt
op dat hij bij langer gezanik mij naar de inspecteur zal sturen. Deze zal de fiets dan wel in beslag nemen. Dit
laat ik me geen twee keer zeggen. Ik verdwijn zo gauw mogelijk met het persoonsbewijs nog in mijn hand.
Hoeveel verklaringen over het dringend gebruik van de fiets de burgers ook hebben zij helpen niets. De
burgemeester begaat een grote fout door de fietsen door NSB-ers te laten keuren. Een tweede fout is (naar
zijn standpunt) dat de fietsen waarop men geen vergunning krijgt niet worden geregistreerd. Als gewone
ambtenaren of moffen de keuring zouden uitvoeren zou er niet zon grote haat tegen de NSB-ers ontstaan.
De haat tegen de NSB wordt steeds groter. Zij wringen zich nu in allerlei bochten om toch maar de hielen
van hun beschermers te kunnen likken.

1942 ----- 3 augustus maandag.


VAN HOUTUM. De overheid maakt bekend dat iedereen van wie het rijwiel is gevorderd en geen ander
heeft teruggekregen een schadeloosstelling krijgt van 50 gulden. Houders van vetkaarten krijgen gratis een
andere fiets. Wat heeft men aan 50 gulden? Een buitenband kost alleen al 70 gulden.

1942 ----- 4 augustus dinsdag.


VAN HOUTUM. Volgens geruchten zou een Brits vliegtuig een aanval op een goederentrein bij Stroe
hebben gedaan. De stoker en de machinist zouden tijd hebben gekregen om zich in het nabijgelegen bos te
verschuilen. De trein zou vele voltreffers hebben gekregen. De Duitsers sluiten wegens schietoefeningen
(niet in de krant aangekondigd) de weg naar Hoenderloo af. De moffen verliezen hun streken echter niet. De
schildwachten staan nog voorbij de Ugchelse Berg. Onwetenden moeten dus eerst de berg oplopen (van
fietsen is meestal geen sprake) en worden daarna teruggejaagd. Waarom plaatsen de Duitsers niet bij de
Viersprong een groot bord met doorgaand verkeer dat in de richting Beekbergen wijst? Volgende week komt
er kermis in Apeldoorn. De meeste exploitanten zijn NSB-ers. De kermis zal het hele marktplein beslaan.
Daardoor zijn de veemarkt en het parkeerterrein tijdelijk verplaatst. Kermis is volgens G. een volkse
gelegenheid.

1942 ----- 5 augustus woensdag.


VAN HOUTUM. Britse vliegtuigen doen 's nachts een aanval op Deelen. Zwaar afweergeschut probeert dit
te beletten. En granaat valt in Ugchelen en ontploft bij aanraking van de grond. Het fluiten is duidelijk te
horen. 's Nachts passeren veel treinen Apeldoorn. Er komt gemiddeld om de tien minuten een trein voorbij.

1942 ----- 6 augustus donderdag.


BLOEM. Aanslag op een Duitse munitietrein in Rotterdam. Men zegt dat er veel soldaten mee verongelukt
zijn. Hiervoor zijn 5 gijzelaars doodgeschoten.

1942 ----- 8 augustus zaterdag.


VAN HOUTUM. s Middags hoort de Ugchelse bevolking dat dokter Duuring met drie anderen Apeldoorners
op 31 juli in Amersfoort zijn gefusilleerd(!) Maandag (dus na zijn dood) ontving zijn vrouw een laatste brief
van hem onder het opschrift Zijn laatste wilsbeschikking. Deze brief was al op 19 juli geschreven.
Woensdag kwam de advocaat bij haar op bezoek. Gisteren ontving mevrouw Duuring de boodschap dat zij
de kleren van haar man aan het Huis van Bewaring in Amsterdam kon komen afhalen (nog steeds niets
vermoedende). Tegelijkertijd ontvingen zijn ouders bericht dat hun zoon op 31 juli is doodgeschoten. Zijn
vrouw kreeg dit bericht niet(!). Dr. Duuring de man die buiten de Duitsers geen vijanden had, de man die
dag en nacht voor zijn patinten klaar stond en geen onderscheid maakte tussen rijk en arm is op zo'n
gewelddadige manier van ons heengegaan. De reactie van de Ugchelse bevolking die door deze tijding als
het ware kapot is, zal niet uitblijven. Het is jammer dat zoiets niet voldoende, ja eigenlijk in het geheel niet te
verwerken is. Het is haast onbegrijpelijk dat wij onze dokter niet weer terug zullen zien. Velen komen in hun
gesprekken steeds weer terug op onze zo goede huisarts.

1942 ----- 10 augustus maandag.


VAN HOUTUM. De politie in Apeldoorn neemt bij alle fietsenmakers de in voorraad zijnde herenfietsen
(zonder banden) in beslag. Er zouden ook weer fietsenvorderingen op straat plaats vinden.

1942 ----- 11 augustus dinsdag.


VAN HOUTUM. 's Morgens is er in Beekbergen gelegenheid een bewijs van vrijstelling voor de fiets te
krijgen. Nu probeer ik het daar eens. Het duurt wel lang maar ik word optimistisch omdat iedere aanwezige
een bewijs krijgt. Na 1 1/2 uur wachten ben ik aan de beurt. Alles gaat op volgnummers. Het NSB-boertje
dat me helpt is stom-vriendelijk. Degene die mijn verklaring lezen schrijven al spoedig een bewijs zonder dat
er iets gevraagd wordt. De NSB-ers in Apeldoorn zijn om zo te zeggen intellectuelen vergeleken met
Beekbergen. Met al die gekheid krijg ik toch maar een bewijs. Jongens die op de HBS gaan hoeven alleen
maar een verklaring van hun vader te hebben en krijgen dan ook vrijstelling. Zo gemakkelijk ging het in
Apeldoorn niet. In een beschouwing over roken deelt de pers mee dat binnenkort de verkoop van shag en
goedkope sigaretten zal ophouden.

1942 ----- 12 augustus woensdag.


VAN HOUTUM. De militaire bevelhebber in Nederland Christiansen maakt bekend dat er in de afgelopen
nacht een aanval op een zendstation heeft plaatsgevonden. Er zouden vele daders zijn gearresteerd. Als
blijkt dat de bevolking deze saboteurs, die van buitenlandse munitie voorzien waren, hulp verleent zullen er
gijzelaars voor deze daad boeten. Volgens geruchten zou zendstation Kootwijk zijn bedoeld. Op last van de
commissaris van politie nemen enige Apeldoorners onder leiding van de duivel B. bij 80 burgers de radio in
beslag. Alle betrokkenen stonden bij B. op de zwarte lijst (gewoonlijk om kleinigheden). In enkele
avondbladen staan doodsadvertenties van de gefusilleerde Apeldoorners. Daaronder die van dr. Duuring.

1942 ----- 13 augustus donderdag.


VAN HOUTUM. De politie neemt bij een dame uit Apeldoorn dat altijd zeer veel geld gaf aan armen,
stichtingen enzovoort ruim 400 flessen geweckt vlees (dit is 700 liter), 26 flessen bouillon en zeven stukken
spek (ieder 1 1/2 kilo) in beslag. De politie stelt het ter beschikking aan de burgemeester. Deze draagt het
op zijn beurt weer over aan de NSVO (een NSB organisatie). De krant moet laten uitkomen dat behoeftige
plaatsgenoten het vlees gratis ontvangen. Per slot van rekening krijgen alleen NSB-ers iets. Een joodse
inwoner uit Ugchelen kreeg gisterenavond Duitsers en de ploert B. op bezoek. Zij sloten de Portugese jood
tijdelijk in de auto op en hielden een plundertocht door zijn huis terwijl zij ieder een revolver in de hand
hielden. Zij vertrokken met een grote buit waaronder de radio en een schrijfmachine. Hij zelf werd weer
vrijgelaten. De moffen en B. moesten echter vanavond op last van de burgemeester alle gestolen goederen
weer terugbrengen. Dit gebeurt ook. Zij bellen weer aan maar schrikken terwijl de bewoner opendoet. Hij
wordt doosbleek en het blijkt dat hij vergif heeft ingenomen. B. belt direct het ziekenhuis op. De bewoner
wordt naar het ziekenhuis gebracht. Er is verder praktisch niets bekend over dit mysterieuze voorval.

1942 ----- 14 augustus vrijdag.


VAN HOUTUM. Onze fabriek moet een hoeveelheid aardappels leveren. 's Middags wordt ruim vier ton naar
de groothandelaar gebracht. Deze keurt ze echter wegens een algemeen heersende ziekte af. Zij gaan
onverrichterzake weer naar Ugchelen. Wij kunnen ze goed gebruiken voor veevoer. Hier is ook een
vergunning voor nodig. Voor wij deze in bezit hebben (duurt minstens 14 dagen) zijn de aardappels toch al
verrot. Naar aanleiding van deze regels wordt er dus van alle kanten gesaboteerd.

1942 ----- 15 augustus zaterdag.


VAN HOUTUM. Met het oog op de beperkte gas- en elektralevering, kan men in de hotels alleen nog maar
's morgens warm water krijgen.

1942 ----- 16 augustus zondag.


VAN HOUTUM. Alle fabrieken in Eerbeek moesten in de afgelopen week een groot aantal arbeiders voor
Duitsland leveren. Enige dagen geleden hielden de Duitsers een oefening met parachutisten bij zendstation
Radio Kootwijk. Men brengt de aanslag van woensdag met deze oefening in verband.

Het is zeker dat de moffen een ondergedoken Nederlandse Vrijwilliger voor het Oostelijk Front hebben
gevangengenomen. Bovendien zouden nog meer onderduikers zijn gearresteerd. Hierover is geen
zekerheid. De Ugchelse Portugese jood, die op 13 augustus vergif heeft ingenomen, is nu pas bij zijn
bewustzijn. Volgens geruchten zou een hoge Duitse officier in Apeldoorn dood op zijn bed zijn gevonden.
Zijn adjudant is sinds enige dagen spoorloos verdwenen. Alle vijvers in het bijzonder die van het Koninklijk
Park werden afgedregd maar zonder resultaat

1942 ----- 17 augustus maandag.


VAN HOUTUM. Seyss-Inquart verbiedt in een verordening de verkoop van alle aardrijkskundige kaarten
over Duitsland en de bezette gebieden. De kermis in Apeldoorn, die zeer weinig belangstelling trok, wordt
verlengd tot 20 augustus. Als lokmiddel geeft de Nederlandse Volksdienst aan zekere personen vrijkaarten
uit. Hier komen hoofdzakelijk NSB-ers voor in aanmerking. Met andere woorden de kermis verdient niets.
Goede vaderlanders gaan er niet naar toe. Ugchelen heeft een nieuwe dokter. Een oud vriend van wijlen dr.
Duuring. Om 20.30 uur passeren de eerste Britse vliegtuigen in de richting Duitsland. Het is dan nog licht.
Onmiddellijk staken de voornaamste Duitse zendstations hun uitzendingen.

1942 ----- 18 augustus dinsdag.


VAN HOUTUM. Volgens geruchten zou de burgemeester door de commissaris van politie zijn gearresteerd.
Hiervan is wel iets waar want een officieel bericht van het gemeentebestuur is ondertekend door de locoburgemeester.

1942 ----- 19 augustus woensdag.


VAN HOUTUM. De kermis in Apeldoorn wordt opnieuw verlengd door de grote belangstelling. Dat wil
zeggen de draaimolen draait meestal voor n persoon.

1942 ----- 22 augustus zaterdag.


VAN HOUTUM. De politie van Apeldoorn vordert vrachtauto's. De auto van de fabriek wordt afgekeurd. De
agent die vergezeld is van een Duitser treedt zeer onbeschoft op. Een groot aantal joden (80 140) worden
uit Apeldoorn overgebracht naar kampen in Duitsland. Volgens geruchten zou de burgemeester door SeyssInquart zijn afgezet. De burgemeester van Putten (met een opleiding van drie maanden) zou zijn opvolger
worden.

1942 ----- 23 augustus zondag.


VAN HOUTUM. De kermis is ten einde. Er was weinig belangstelling.
BLOEM. Aanslag op de trein aan de Dernhorstlaan in Twello. De rails waren 80 centimeter uitgebogen maar
dit is door spoorwegarbeiders ontdekt. De trein is opgehouden, geen ongelukken.

1942 ----- 24 augustus maandag.


VAN HOUTUM. Wanneer er voor de oogst te weinig arbeidskrachten zijn zullen de scholen in
klassenverband moeten helpen. Er is voor de zoveelste keer een nieuwe spoorwegregeling. Het aantal
treinen wordt opnieuw verminderd.

1942 ----- 25 augustus dinsdag.


VAN HOUTUM. 's Morgens verschijnt een Engels vliegtuig boven Deelen. Het is al spoedig in gevecht met
een Duitse jager. Kort daarna vuurt het luchtdoelgeschut. Het Engelse vliegtuig werpt strooibiljetten uit.

Deze hangen aan ballonnetjes (pakken van duizenden). Zij vallen overal, voornamelijk in Hoenderloo,
Otterlo, Harskamp, Kootwijk, Ugchelen, Beekbergen, Loenen en Eerbeek. Bij ons liggen er duizenden. Het
strooibiljet bevat de toespraak van Harris tot het Duitse volk over verzwaring van de luchtaanvallen. Duitse
soldaten moeten de pamfletten verzamelen. 's Avonds komen er drie voorbij. Zij dragen een jutezak vol met
strooibiljetten. Waar zij deze hebben gevonden is niet bekend. Er liggen er nog massa's in onze omgeving.
Een spoorwegarbeider bemerkt dat de rail op de lijn Deventer - Apeldoorn in een bocht is losgeschroefd.
Door zijn optreden gebeuren er geen ongelukken. Daardoor zullen er ook geen gijzelaars voor boeten.Voor
n september aanstaande moeten enige gebouwen in Apeldoorn worden ontruimd. Daaronder de
Christelijke HBS. Deze school wordt waarschijnlijk weer een lazaret. Zes arbeiders van onze fabriek in
Apeldoorn krijgen bericht dat zij morgen voor de keuring moeten verschijnen. Dat is natuurlijk voor
tewerkstelling in Duitsland.

1942 ----- 26 augustus woensdag.


VAN HOUTUM. Er zijn nu al 13 arbeiders van de fabriek Brouwersmolen aangeschreven. Zij werden
allemaal goedgekeurd. Ja zelfs n met drie breuken en een misvormde arm.

1942 ----- 27 augustus donderdag.


VAN HOUTUM. De arbeiders van Brouwersmolen kunnen tot begin oktober in Holland blijven doorwerken.
Eerst was de termijn drie september. Die is gelukkig verlengd. Zij moeten naar een papierfabriek in Zuid
Beieren. Het is hoogst waarschijnlijk dat de beide papiermachines van onze fabriek in Apeldoorn na oktober
zullen worden gesloopt.

1942 ----- 28 augustus vrijdag.


VAN HOUTUM. Gisterenavond om 23.05 uur passeerden de eerste Britse vliegtuigen. Het geronk ging
onophoudelijk door tot 0.25 uur. Daarna vloog nog zo nu en dan een toestel over. Even voor middernacht
was er een luchtgevecht boven Deelen. De lichtspoormunitie was goed te zien. Een Duitse bommenwerper
mocht niet op het vliegveld landen. Daardoor bleef hij geruime tijd laag rondcirkelen. Om 0.15 uur hoorden
wij twee bommen ontploffen in de richting Ede. Seyss-Inquart ontslaat burgemeester Den Besten. Bij zijn
installatie wilden we niets van hem weten. Nu vinden we het eigenlijk jammer dat hij ontslagen is. Hij is
volgens NSB-ideen te goedig.

1942 ----- 29 augustus zaterdag.


VAN HOUTUM. In de afgelopen week werden veel Apeldoornse joden naar kampen in het noorden van ons
land vervoerd. Zij namen allerlei medicijnen, insectenpoeder enz. mee. Ze zijn tegen besmettelijke ziekten
ingent en trekken hun beste kleren aan.

1942 ----- 31 augustus maandag.


VAN HOUTUM. Een nieuwe verordening bepaalt dat melkbussen en lettermetaal voor 15 september
aanstaande bij de diverse bureaus moeten worden ingeleverd. In heel Nederland is buitenshuis weinig te
merken van de verjaardag van onze Koningin. In Apeldoorn surveilleren NSB-politieagenten. Elke
vaderlander luistert vanavond naar Radio Oranje.

1942 ----- 14 september maandag.


BRANDWEER. 's Morgens vroeg om 3.30 uur stortte een tweemotorige Engelse bommenwerper brandend
naar omlaag en kwam terecht aan het Kanaal onder Vaassen. Alle 6 inzittenden kwamen om het leven.
Twee hooibergen gingen in vlammen op terwijl de boerderij kon worden behouden.

1942 ----- 30 september woensdag.


SPOORWEGEN. In september 1942 kregen wij opdracht een railwacht in te stellen. De General-Kommissar
fr das Sicherheitswesen wenste dit. Daarbij moesten er schootsvelden zijn langs de spoorweg van 8 tot 10
meter breedte. In de eerste tijd werd hiermee, zoals met alle Duitse opdrachten, hevig lijngetrokken.
Intussen deden zich overal in het land gevallen voor die de Duitsers er toe dwongen in mei 1943 een
burgerwacht in te stellen.

1942 ----- 2 oktober vrijdag.


BLOEM. In Welsum een boerderij afgebrand.

1942 ----- 4 oktober zondag.


VAN HOUTUM. Er wordt veel over een invasie gesproken. De mensen weten natuurlijk altijd weer data te
noemen, bijvoorbeeld tussen acht en twaalf oktober. Er kon nu wel eens iets van waar zijn.

1942 ----- 5 oktober maandag.


BLOEM. In het gehele land 20.000 joden weggehaald. Quo Vadis?

1942 ----- 7 oktober woensdag.


VAN HOUTUM. Op het station van Almelo vallen enige bommen. Het treinverkeer naar het oosten van ons
land is hierdoor ontwricht. Spoorwagons zouden nog alleen voor levensmiddelen beschikbaar worden
gesteld. De Duitse Weermacht legt beslag op onze vrachtauto. Als er een invasie komt moeten wij de auto
inleveren. Reparaties moeten wij in de aangewezen garage laten gebeuren. De Duitsers verwachten ook
een invasie want zij plaatsen in alle gemeenten borden met plaatsnamen die in de verkeerde richting wijzen.
Op het ene kruispunt wijzen de borden met Amersfoort, Ede en Arnhem in de richting Zwolle en op de
andere plaats weer in de richting Deventer. De borden zijn lichtgeel en meestel niet van een zwarte rand
voorzien. Hier is dus ook weer een systeem in.

1942 ----- 10 oktober zaterdag.


VAN HOUTUM. Vanaf aanstaande maandag worden 20 textielpunten geldig. Zij hebben weinig waarde. Op
de punten is ook al bijna geen textiel meer te krijgen.
BLOEM. In Voorst bij de boerderij van Zwartjes (voormalig) een zaadberg in brand gestoken.

1942 ----- 11 oktober zondag.


VAN HOUTUM. Een groot aantal vrachtauto's van wasserijen wordt 's middags bij het Seminarium (een
Duitse kazerne) gekeurd. Rijksduitsers en NSB-ers krijgen in Nederland dezelfde rantsoenen als de overige
bevolking. Dit is een propaganda leugen. Want de verhouding is niet 1 : 1 maar minstens 2 : 1. De
rantsoenen zullen tot de volgende oogst worden gehandhaafd. Seyss-Inquart geeft toe dat de Duitsers nu
de kerkklokken in beslag nemen. Hij heeft de volgende uitvlucht. Sinds eeuwen verzamelen de mensen
schatten en brengen deze in de kerken onder om ze in oorlogstijd voor doeleinden tot bescherming van het
vaderland te gebruiken. Dieven menen altijd hun daden te kunnen goed spreken.

1942 ----- 14 oktober woensdag.


VAN HOUTUM. 's Nachts arresteert de politie en marechaussee in Apeldoorn alle communisten. Hetzelfde
vindt plaats in Deventer en Voorst. Mannen en vrouwen worden gevangengenomen terwijl de buren voor de
kinderen moeten zorgen. Laat de Nederlandse Volksdienst die zich voordoet zo menslievend te zijn er maar
voor zorgen. In dit verband bestaat er natuurlijk geen Volksdienst. Na de arrestatie verzegelt de politie de
woningen en laat overdag huiszoekingen verrichten. In Beekbergen worden alleen al 16 personen opgepakt.
Deze maatregel schijnt nog steeds in verband te staan met de spoorwegaanslag bij Twello.

1942 ----- 15 oktober donderdag.


VAN HOUTUM. 's Avonds om elf uur woedt er een brand in de richting Teuge. Weer wordt er een nieuwe
boerderij aan de reeks toegevoegd die door sabotage afbranden.
BLOEM. Fabriek van Holterman-ten Hove afgebrand. Hedenavond 10 uur een felle brand richting Teuge
(Velthuis, in de Vecht).

1942 ----- 16 oktober vrijdag.


VAN HOUTUM. Alle aanwezigen die bij het appl van het NAF in Tivoli hun persoonsbewijs moesten
missen, moeten in Arnhem op het matje verschijnen. Als zij hun passieve houding volharden zullen zij naar
Rusland worden gedeporteerd. Volgens onbevestigde berichten moeten ook enige Apeldoornse
politieagenten in Arnhem verschijnen. De SD zou op het bureau een kist met vreemde munitie hebben
gevonden.
BLOEM. De communisten zijn overal opgepakt. Quo Vadis? Vandaag zijn 15 gijzelaars gefusilleerd voor
sabotage in het land.

1942 ----- 17 oktober zaterdag.


BLOEM. Men spreekt van een aanslag door dynamietontploffing op een trein bij Sittard waardoor deze in
het water terecht is gekomen en de machinist benevens 3 wagons met koeien om het leven kwamen.

1942 ----- 18 oktober zondag.


VAN HOUTUM. De Nederlandse Regeringspersdienst in Londen waarschuwt via Radio Oranje alle
Nederlanders om 's avonds en 's nachts zo min mogelijk per trein te reizen. De RAF zal alle treinen
gedurende de duisternis aanvallen. Zij beperkt zich overdag tot de goederentreinen.

1942 ----- 19 oktober maandag.


VAN HOUTUM. 's Middags komt de houtcontroleur op de fabriek om de elzen die wij van plan zijn om te
zagen te bekijken. De man kan niet op een ongelukkiger tijdstip komen. Overal liggen stapels hout die
echter niet voor de fabriek bestemd zijn maar die wij voor de verbruikers in stukken zagen. De controleur
maakt hieruit op dat wij in onze turfgasgenerator hout stoken. Dit is verboden evenals het bezit van een
cirkelzaag. Daarom krijgen wij een ernstige waarschuwing. Zonder aanvraag om de elzen te mogen hakken
zou er niets gebeurd zijn. Wij zullen nu wel meer gecontroleerd worden. Kleine oorzaken hebben grote
gevolgen. Op onze fabriek in Apeldoorn meldt zich iemand van het personeel als gemachtigde van het NAF
aan. Het is iemand die bekend staat als een groot onverschil die in iedere zin enige vloeken moet
uitspreken. Hij heeft ook last van lange vingers.

1942 ----- 20 oktober dinsdag.


VAN HOUTUM. Enkele Duitse soldaten houden oefeningen in het bos naast ons huis. Tegen de middag
krijgen zij bewegingsvrijheid. Enige van hen nemen de gelegenheid waar om van onze vruchtbomen de
laatste twee appels met de bajonet af te gooien. Deze moffen met hun ongure gezichten willen hetzelfde bij
mijn oom proberen. Bij het zien van mijn neef lopen zij weg. Naast het oefenen in seinen krijgen zij zeker
ook les in stelen.

1942 ----- 24 oktober zaterdag.


VAN HOUTUM. Alle boeren krijgen een schrijven dat zij zelf hun hooi- en strobergen moeten bewaken. Zij
moeten bovendien al hun pluimvee missen als zij niet aan de verplichting tot inlevering van 15 eieren per kip
hebben voldaan. Er zijn foto's van de overleden dr. Duuring in omloop. Het is een foto uit zijn militaire dienst.
Daar bekleedt hij nog de rang van vaandrig. Ondanks de hoge prijs vliegen de foto's weg.

1942 ----- 25 oktober zondag.


VAN HOUTUM. Het oktobernummer van 10-10-1942 van Vrij Nederland meldt onder meer dat vanaf 1
november in Twente elf textielfabrieken en in het hele land 130 zuivelfabrieken worden stilgelegd.
Eigenaars, arbeiders en machines zouden naar Duitsland moeten.

1942 ----- 26 oktober maandag.


VAN HOUTUM. In Nederland moeten alle Rijksduitsers van de lichting 1904 en 1905 worden gekeurd. Zo
gaat het goed tot dat alle Duitsers zijn gesneuveld.

1942 ----- 27 oktober dinsdag.


BLOEM. Tengevolge van bovenvermelde branden wordt er nu in de gemeente Voorst gepost in 2 ploegen
van 8 tot 1 uur 's nachts en van 1 tot 6 uur 's morgens. Hiervoor zijn 400 man in n nacht nodig. Dit is
3.000 per week. Men post tot 55 jaar. Boterbonen, goed voor 1 pond, worden in de zwarte handel verkocht
voor f 10,50. Men zegt dat dubbele (brood)bonnen in Amsterdam worden verkocht voor f 1,75 gulden.

1942 ----- 30 oktober vrijdag.


VAN HOUTUM. Seyss-Inquart bepaalt dat mannen tussen de 16 en 50 jaar in de komende winter kunnen
worden opgeroepen voor sneeuwruimen. De burgemeesters zijn bevoegd persoonlijke diensten te vragen.
Het rantsoen tabak wordt voor mannen minder. De ene week is er n bon (daarvoor twee) en de andere
week zijn er nog twee bonnen geldig. Het rantsoen is nu dus 60 sigaretten per 14 dagen. Er worden
tientallen jongens van wasserijen enz. opgeroepen voor de keuring. Alle goedgekeurden moeten maandag
aanstaande naar Duitsland vertrekken. Zij worden grotendeels opgenomen in de Organisation Todt en
zullen opruimingsdiensten (in gebombardeerde steden en misschien ook aan het oostelijke front) moeten
verrichten. En wasserij moest bijvoorbeeld zeven arbeiders missen. Onze fabriek in Apeldoorn mag onder
minder gunstige voorwaarden tijdelijk doorwerken. Het voornaamste is echter dat de fabriek niet voor de
duur van de oorlog wordt stil gelegd.

1942 ----- 31 oktober zaterdag.


VAN HOUTUM. 's Nachts om drie uur wordt mijn oom door de Duitse Weermacht opgebeld. De chauffeur
moet zo snel mogelijk met onze vrachtauto naar de Gedenknaald gaan. Het lijkt ons op een oefening. De
nachtwacht roept de chauffeur, en mijn vader helpt hem bij het starten van de wagen. Alles verloopt vlot.
Intussen passeert een aantal Duitse soldaten dat zich tot zes uur in de morgen in het bos schuil had
gehouden. Hierdoor denken wij echter aan een invasie. Mijn oom gaat naar huis en zet de radio aan. Er is
echter geen kwestie van een landing of een ander extra bericht.

Wij weten nu al zoveel dat er zich bij een invasie Duitse troepen in de bossen bevinden met het oog op
parachutisten. Nadat de auto vertrokken is, belt de Weermacht mijn oom van Brouwersmolen op en zegt dat
de oefening niet doorgaat(!). De chauffeur krijgt bij de Gedenknaald een pluimpje. Als het werkelijkheid is
moet hij de auto naar Amersfoort brengen. In dat geval moet hij maar zien om op eigen gelegenheid terug te
komen (!)

1942 ----- 3 november dinsdag.


VAN HOUTUM. 's Middags om vijf uur doen drie Britse vliegtuigen een aanval op de spoorlijn bij Stroe. De
rails worden vernield en er ligt een tijdbom langs de lijn. Het treinverkeer ligt over deze route stil. De
vliegtuigen komen over Apeldoorn en vliegen zo laag dat de piloten in de glazen koepels duidelijk zichtbaar
zijn.

1942 ----- 4 november woensdag.


VAN HOUTUM. 's Avonds om 18.15 uur is de spoorlijn Amersfoort - Apeldoorn weer gerepareerd. De eerste
trein passeert op dit tijdstip.

1942 ----- 7 november zaterdag.


VAN HOUTUM. Britse vliegtuigen zijn de hele dag in actie. 's Morgens woedt een luchtgevecht boven
Harskamp. Het luchtdoelgeschut vuurt en lost twaalf salvo's tegelijk. Later horen wij alleen mitrailleurvuur. 's
Middags beschiet een jager de kazernes en het Seminarium. 's Avonds kom ik laat thuis. Om de algemene
oorlogstoestand weer te geven schrijft mijn vader (opdat ik het zal lezen) boven de krant Het gaat
geweldig. Deze woorden zeggen voldoende hoe de stemming onder het Nederlandse volk is.
BLOEM. Van de brandstichters van 15-10-42 als boven vermeld zijn er heden in Arnhem terechtgesteld: Jan
Bakker, oud rond 26 jaar en Jan Eekhuis, beiden uit Terwolde. Vonnis door de kogel. Vanuit Klarenbeek zijn
er reeds 12 man naar Duitsland om te werken en nu hebben er weer 17 een aanzegging gekregen. Heden
gepasseerd richting Zutphen een 30-tal Ford wagens. Nieuw van de Ford fabriek.

1942 ----- 10 november dinsdag.


BLOEM. De Amerikanen zijn met de Engelsen Noord-Afrika ingetrokken.

1942 ----- 11 november woensdag.


BLOEM. Het posten is nu weer afgelopen. En maal van 1 tot 6 en n maal van 8 tot 1 uur gepost. De
Duitsers zijn onbezette gebieden van Frankrijk ingetrokken. Ze zeggen Marseille en de kust langs de
Middellandse Zee te willen beveiligen tegen een eventuele inval van Engelse en Amerikaanse troepen. In
Egypte vechten Engelsen hard tegen de Duitsers en Italianen.

1942 ----- 12 november donderdag.


VAN HOUTUM. In een vonnis wijst de politierechter te Zutphen erop dat het stelen van bosbessenbladeren
(voor de thee) streng gestraft zal worden.
BLOEM. Heden gepasseerd richting Zutphen een 30-tal Ford wagens, nieuw van de Fordfabriek. De
Duitsers vechten nu nog steeds in de Kaukasus waar ze de stad Stalingrad, na 3 maanden nog met geheel
in handen hebben. In Egypte vechten Engelsen hard tegen de Duitsers en Italianen.

1942 ----- 13 november vrijdag.


VAN HOUTUM. De Duitsers halen in Ugchelen langs verschillende bossen, weiden en tuinen de
prikkeldraadafrasteringen weg.

1942 ----- 17 november dinsdag.


VAN HOUTUM. Agenten van de Sicherheits Dienst patrouilleren door Apeldoorn. Men mag op de
Hoofdstraat niet stilstaan, samenscholen of met elkaar praten. Het lijkt dat goede politie heeft verklapt dat
vanavond na acht uur (dan mogen de joden niet meer op straat komen) alle joden zullen worden
gearresteerd. Om tien uur horen wij dan ook dat bijna alle joden, jong en oud, man en vrouw zijn opgepakt.
Zij worden in optocht naar het station geleid waar een extra trein staat.

1942 ----- 19 november donderdag.


VAN HOUTUM. Er zouden dinsdagavond 67 joden zijn opgepakt. Het plan was 250 joden te ontvoeren
maar het grootste gedeelte is ondergedoken. Gevallen van zelfmoord zijn niet uitgesloten.

1942 ----- 20 november vrijdag.


VAN HOUTUM. De Duitsers verwijderen weer van verschillende bossen de afrasteringen van prikkeldraad.
De Duitse Weermacht vordert bijna alle vlasafval om aan de nijpende vraag naar verbandgaas te kunnen
voldoen. De moffen leggen beslag op vele kloosters. Vele paters van Duitse geboorte (ook n uit
Ugchelen) moeten zich in Amersfoort melden. Daar worden zij voorlopig gevangen gehouden.
BLOEM. Heden passeerden richting Zutphen weer 20 nieuwe Ford wagens van de fabriek.

1942 ----- 21 november zaterdag.


VAN HOUTUM. Volgens officieuze berichten is Mr. Dr. Pont te Hillegom tot burgemeester van Apeldoorn
benoemd.

1942 ----- 22 november zondag.


BLOEM. Heden passeerden richting Zutphen weer 25 nieuwe Ford wagens van de fabriek. Van de onder
15e oktober 1942 gemelde branden moeten er nog bij vermeld: de stro-opslagplaats te Twello station, een
zaadberg van Gotink te Voorst en een stro-opslagplaats in Deventer. In totaal 9 branden.

1942 ----- 23 november maandag.


VAN HOUTUM. 's Nachts om n uur komt een vliegtuig laag over. Deze werpt boven de Eendracht een
groot aantal pamfletten af. Op n plaats is het wit van de 'Wervelwind'. Het is zo jammer dat er zoveel
mensen in het donker over gefietst hebben zonder te weten wat het was. Bijna alle boekjes zijn nat en
smerig door de modder. Al voor 7.30 uur zijn de meeste opgeraapt. Een enkele kan nog hier en daar in een
dakgoot liggen. Het is de zesde uitgave, het septembernummer van de Wervelwind. Aan de voorzijde staat
een gekleurde afbeelding van een Nederlandse piloot die naar enige Spitfires (gekocht met gelden van het
Prins Bernhard fonds) kijkt. Op de tweede pagina is een foto van Prinses Juliana met haar beide dochtertjes
afgedrukt. Het boekje bevat verschillende onderwerpen. Met veel moeite weet ik een dergelijk boekje te
verkrijgen omdat ik nog geen verzameling van strooibiljetten mag hebben. Alle ondernemingen (op enige
uitzonderingen na) krijgen een schrijven dat zij binnen twee dagen de namen en adressen van hun
arbeiders tussen 18 en 45 jaar (dus praktisch iedereen) moeten opgeven. Een vrachtrijder uit Ugchelen
staat met zijn arbeider terecht voor de economische rechter te Zutphen voor frauduleus slachten. Het vonnis
luidt een half jaar. Hun advocaat tekent hoger beroep aan omdat dit nog een half jaar duurt. In die tijd kan er
veel gebeuren.

BLOEM. De Koerier van maandag 23 november vermeldt de namen van 15 gefusilleerden, te weten:
Gerrit 't Einde (voormalig gemeenteraadslid) Terwolde,
Frans Teelen (schoenmaker) Twello,
Jan Rodert,
Carnelus Lugtbart Voorst,
Antoon Siedenburg (leerling Koloniale Landbouwschool) Twello,
Willem van de Weerdt Terwolde,
Klaas Bakker Terwolde,
Gerrit Nieuwenhuis Terwolde,
Willem van de Maten Voorst,
Willem Lenssen (elektricien) Voorst,
Hendrik Eekhuis Terwolde,
Gerrit van Werven Terwolde,
Jan Eekhuis Terwolde,
Frederik de Weerdt Terwolde,
Bernhard Immerzeel (Koloniale Landbouwschool) Twello.

1942 ----- 24 november dinsdag.


VAN HOUTUM. De kranten verschijnen opnieuw in een kleinere uitgave. De Telegraaf mag per week 30
pagina's bedrukken en de Nieuwe Apeldoornsche Courant slechts 16. Dit is de reden dat de NAC in kleiner
formaat de helft van vroeger verschijnt.

1942 ----- 25 november woensdag.


VAN HOUTUM. Eerst nu wordt bekendgemaakt dat de Duitsers veel kerkklokken laten slopen. Dit is al wel
14 dagen aan de gang. De Arbeidsbeurs wordt pas 's avonds om elf uur gesloten door de keuring van
arbeiders voor Duitsland. Er worden velen goedgekeurd. Fantastische cijfers over het vorderen van
arbeiders van verschillende ondernemingen doen de ronde. Vele industrien zullen erdoor stilgelegd
worden. Het personeel van n fabriek, dat aanstaande zaterdagavond een toneeluitvoering zou geven in
Ugchelens Belang, heeft deze avond afgezegd. De meeste van hen moeten maandag aanstaande naar
Duitsland vertrekken.

1942 ----- 28 november zaterdag.


VAN HOUTUM. Het Arbeidsbureau moet op deze dag duizend arbeiders voor gedwongen werk in Duitsland
hebben aangeschreven. Anders zal tot een nieuwe vordering worden overgegaan. Dit gebeurt. Van
Brouwersmolen worden tien arbeiders aangeschreven. Van de papierfabriek Van Gelder en Zonen worden
88 arbeiders voor werk in Duitsland goedgekeurd. Slechts maat en gewicht zijn bij de keuring van belang.
De arbeiders moeten voor deze twee kleinigheden lange tijd in een rij naakt op de gang staan. Andere
mensen lopen er voortdurend voorbij. Een jong kereltje met het NSB-speldje op snauwt ze voortdurend af
en geeft orders. Het is precies een veemarkt. Het keuren van de arbeiders gaat de hele nacht door.

1942 ----- 30 november maandag.


VAN HOUTUM. 's Avonds worden acht arbeiders van Brouwersmolen op de Arbeidsbeurs gekeurd. Zeven
van hen moeten naar Duitsland. De Britse luchtmacht werpt boven Vaassen pamfletten af. Het is een
bulletin (een enkel blad) van de Wervelwind over de landing in Noord Afrika en de terugtocht van Rommel in
Egypte. In het NSB-kringhuis in Apeldoorn wordt (voor hun verraad) een portrettengalerij voor de zeven
Apeldoorners ingericht. Zij zijn aan het Oostelijke front gevallen.
BLOEM. Heden passeerden richting Zutphen 20 nieuwe Ford wagens van de fabriek Amsterdam.

SPOORWEGEN. In november 1942 vielen tussen Stroe en Barneveld 4 bommen van 480 kilo en 10
brandbommen. Hiervan ontploften 3 bommen terwijl de 4e tot explosie gebracht moest worden. Dit kon
echter wachten tot de volgende dag. Bij het exploderen werd het spoor vernield met als gevolg een
vertraging van 's middags 4 tot 's morgens 12 uur. De brandbommen zijn door de Duitsers weggehaald.

1942 ----- 1 december dinsdag.


VAN HOUTUM. Seyss-Inquart benoemt tot burgemeester van Apeldoorn Legion-Obersturmfhrer Mr. D.F.
Pont uit Hillegom. Hij heeft aan het oostelijke front gevochten. Dit zegt voldoende en dat onze gemeente het
dit keer niet treft. De laatste twintig punten van de textielkaart worden ongeldig. Zaterdag aanstaande zal in
Apeldoorn ook Sint Nicolaas feest worden gehouden. De Sint rijdt door de Hoofdstraat en zal in een gebouw
aan kinderen cadeaus uitreiken. Het abnormale hieraan is dat het geheel door de Nationale Jeugdstorm en
de Volksdienst op touw is gezet. Als de Sint door Apeldoorn rijdt zal iedereen hem wel de rug toekeren. Het
is te hopen dat de moeders zo wijs zijn met hun kinderen thuis te blijven.
BLOEM. Heden passeerden richting Zutphen 20 nieuwe Ford wagens van de fabriek Amsterdam.
Toen de Duitsers het onbezette Frankrijk in trokken hebben ze de havenplaats Toulon onbezet gelaten. In
de haven lag de Franse vloot van oorlogsbodems. De admiraliteit pleegde sabotage en hierop bezette de
Duitse weermacht de plaats Toulon en probeerde de oorlogsvloot in handen te krijgen. De Fransen hebben
toen echter de meeste schepen laten zinken. Te weten: 3 slagschepen, inhoud 75.000 ton, 7 kruisers, 25 tot
30 torpedobootjagers waaronder 6 flottielje-geleiders, 40 duikboten en het vliegdekmoederschip. Nagenoeg
de gehele Franse vloot is hierbij verloren gegaan.

1942 ----- 5 december zaterdag.


VAN HOUTUM. De voorman van Brouwersmolen speelt het klaar vier van de arbeiders die voor Duitsland
zijn goedgekeurd vrijstelling te geven. Het klinkt mooi maar hij handelt geheel uit eigen belang. Hij wil zijn
zwager (ook een vurig NAF-lid) uit Duitsland houden. Hij moet om zijn voorstel kracht bij te zetten ook voor
drie anderen vrijstelling vragen. Niet voor niets strooit hij het praatje rond dat de directie de arbeiders
uitzoekt. Dit is onjuist. In plaats van deze vier krijgen vier anderen, waaronder twee neven, telefonisch
bericht dat zij eerstdaags gekeurd zullen worden. Deze vier plaatsvervangers behoren tot degenen die sinds
enige tijd geen tabakswaren meer van de voorman willen kopen. Dus een persoonlijke kwestie. Voor ons
heeft het Sint Nicolaasfeest dus niet zoveel waarde meer. Deze voorman zal zijn straf nog wel eens krijgen!
In de krant staat een doodsadvertentie van een Apeldoorner (een door Nederlands Indi gepensioneerd
apotheker) die bij een ongeval in Duitsland is omgekomen. Niemand betreurt zijn dood want het is n van
de grootste verraders. Enige dagen voor 10 mei 1940 verschafte hij de Duitsers al tekeningen en andere
waardevolle gegevens voor de opmars.

1942 ----- 9 december woensdag.


VAN HOUTUM. Wij krijgen een officieel schrijven van het NAF [Nederlands Arbeids Front] over de
aanstelling van de voorman op de fabriek. De voorman van ons bedrijf is zogenaamd oppervoorman. Wij
protesteren hiertegen. Zo'n minderwaardig individu zou zich ook nog wat verbeelden! Hij wist vier getrouwde
arbeiders vrij te krijgen en er vier anderen voor in de plaats te brengen. Indien het een kerel was zou hij zo
moeten handelen als mijn oom. Deze weet alle negen personen vrij te krijgen. Twee van hen zijn al
inmiddels vrijwillig naar Duitsland vertrokken.

1942 ----- 11 december vrijdag.


VAN HOUTUM. De arbeiders van Brouwersmolen die voor Duitsland waren goedgekeurd kunnen nu alle
papieren bij de Arbeidsbeurs en het Distributiebureau ophalen omdat zij vrij zijn. De ambtenaren van het
Arbeidsbureau willen hen echter nog pesten door erop te wijzen dat een nieuwe oproep kan volgen. Dan zijn
vrijstellingen ongeldig. Hun namen worden op een speciale lijst ingeschreven. Dit is geen goed teken.

1942 ----- 12 december zaterdag.


VAN HOUTUM. Volgens geruchten zouden drie vijf departementen, waaronder Financin, Justitie en
Volksvoorlichting naar Apeldoorn worden overgeplaatst. Grote gebouwen waaronder Sint Josephstichting
[aan de Deventerstraat] en jodenbosch [aan de Zutphensestraat] zouden moeten worden ontruimd.
Renteniers en gepensioneerden zouden moeten plaatsmaken voor de ambtenaren.

1942 ----- 15 december dinsdag.


VAN HOUTUM. De geruchten over de Departementen zijn nog niet van de baan. Men fantaseert er van
alles bij en spreekt zelfs over overplaatsing van de Landsdrukkerij en de PTT. Dit is onmogelijk.

1942 ----- 17 december donderdag.


VAN HOUTUM. Kinderen van 4 tot en met 13 jaar zullen van 21 tot 31 december n kilo appels ontvangen.
Volgens geruchten zouden er naar Apeldoorn vier Departementen en vier bureaus worden overgeplaatst.
Daaronder de politie. Hierbij zouden 2.000 ambtenaren zijn betrokken. Er gaan allerlei geruchten over
gedwongen verblijf van Nederlandse studenten in Duitsland. In Apeldoorn wordt de nieuwe burgemeester
[Pont] genstalleerd.

1942 ----- 23 december woensdag.


VAN HOUTUM. Zoals op iedere woensdag oefenen ook nu weer Duitse soldaten in de buurt van de fabriek.
Zij brengen op 100 meter afstand pantserafweergeschut in stelling en schieten ermee op de Bakenberg. Het
is een oorverdovend lawaai. Volgens geruchten zou de nieuwe burgemeester in het huis van de echte
burgervader gaan wonen. Zijn vrouw (hij is gijzelaar) moet dan maar zien dat ze een nieuw huis krijgt.

1942 ----- 24 december donderdag.


VAN HOUTUM. Alle arbeiders van Brouwersmolen die gedwongen zijn in Duitsland te gaan werken keren
op drie na terug. Twee zijn onlangs vertrokken en de derde ligt met vlektyfus in een ziekenhuis in Leipzig. Zij
krijgen pas na een half jaar verlof. Alle arbeiders hebben opgeblazen, dikke gezichten. Het lijkt weliswaar
een gezond teken maar het zijn de eerste verschijnselen van ondervoeding. Op n na werken zij in een
munitiefabriek te Hamburg. De andere werkt op een revolverfabriek bij Leipzig. Deze is karig in zijn
mededelingen over zijn werk. Hij mag zeker niets vertellen. De anderen moeten voortdurend explosief
poeder walsen tot bladen en vervolgens tot staven. Drie van hen hebben al gele ogen door het felle licht van
het explosiemiddel dat onverwachts in brand vliegt. Zij dragen wel beschermkappen maar deze zijn niet
voldoende. Er wordt er gemiddeld n per dag naar het ziekenhuis overgebracht. De fabriek is bijzonder
goed gecamoufleerd. Het dak bestaat uit een meter dik beton. Daarboven is een gelijke laag zand. In het
zand groeien gewoon bomen.

1942 ----- 26 december zaterdag (tweede kerstdag).


VAN HOUTUM. Een neef uit Apeldoorn moet 's avonds van 6 tot 9 uur bij een pakhuis op Het Loo op wacht
staan. Het is een algemene straf. Men moet voor enige gebouwen met goederen van de Duitse Weermacht
dag en nacht wacht houden. Zij zijn voor eventuele sabotage verantwoordelijk en worden dan voor de
Duitse krijgsraad gedaagd. De bewakers kunnen zich niet verweren. Zij hebben geen wapen zelfs geen
knuppel. NSB-ers en Rijksduitsers zijn natuurlijk van deze wacht vrijgesteld. Overdag is er n bewaker en
tijdens de duisternis drie.
POLITIE. Telefonisch wordt kennis gegeven dat onmiddellijk moet worden aangehouden tuinman G.J.
Wassink. Hij woonde aan de Noord Apeldoornse weg 4 voor een belediging van de dienstdoende
hoofdagent D. in een kappersalon. Genoemde Wassink is arrestant van de Sicherheits Dienst te Arnhem.
Hij wordt maandag aanstaande naar Arnhem overgebracht. Opgedragen is genoemde Wassink aan te
houden en naar het bureau over te brengen.

1942 ----- 28 december maandag.


VAN HOUTUM. In een bekendmaking wijst de burgemeester er op dat een aantal Departementen naar onze
gemeente zullen worden overgeplaatst. De ambtenaren zullen bij de burgerij worden ondergebracht. Hij
roept de medewerking van de burgerij op om voor 31 december aanstaande een opgave van de
beschikbare ruimte aan hem te verstrekken. Een groot aantal gebouwen en huizen zijn al gevorderd.
Hieronder bevindt zich de Koninklijke Hogere Burger School.

1942 ----- 29 december dinsdag.


VAN HOUTUM. Van 29 december tot 3 januari 1943 worden mandarijnen en sinaasappels voor kinderen tot
drie jaar beschikbaar gesteld.

1942 ----- 30 december woensdag.


VAN HOUTUM. Tot grote vreugde van heel Apeldoorn is in de krant te lezen dat D. aan het Oostelijk front is
gesneuveld. Hij karakteriseerde de NSB door zijn grote onbenulligheid. De kringleider wijdt enige woorden
aan hem en maakt in dit artikel reclame voor het Vrijwilligerslegioen. De Duitsers leggen in Apeldoorn
beslag op een groot aantal gebouwen. Mijn oom moet een gehuurde loods waarin 150 ton goederen (onder
andere 60 ton los gestort zitten) liggen opgeslagen voor 1 januari aanstaande ontruimen. Dit is onmogelijk.
De Duitser zegt wel dat voor de Duitse Weermacht niets onmogelijk is. Hij geeft toch vier dagen uitstel. Op 1
januari zou alles naar Gelderland komen 'rollen'. Tot de andere gevorderde gebouwen behoren een groot
bankgebouw, de Tricotfabriek [aan de Fabriekstraat] en enige scholen. De burgemeester bezichtigt met
enige Duitsers een groot aantal gebouwen en huizen in Beekbergen.

1942 ----- 31 december donderdag.


VAN HOUTUM. De burgemeester maakt bekend dat vanaf maandag aanstaande ambtenaren de huizen
zullen controleren voor inkwartiering. De hele Tricotfabriek moet worden ontruimd. De machines worden met
weefsels en al afgebroken en naar beschikbare plaatsruimte (onder andere de fabriek van Van Gelder)
vervoerd. Alles moet binnen een zekere termijn worden ontruimd. Er zou een fabriek voor
vliegtuigonderdelen worden gevestigd. De Uitgebreid Lager Onderwijs school heeft na de Kerstvakantie
halve dagen les omdat 's middags een andere school van de ruimte gebruik moet maken. In Beekbergen is
slechts n groot huis goedgekeurd.

Jaar 1943
BRANDWEER. De rest van het jaar 1942 verliep rustig. Het jaar 1943 bracht iets meer werk aan de winkel.
BURGEMEESTER PONT. Totaal aantal inwoners gemeente Apeldoorn: 80.000 (buiten de evacus uit
onder andere Arnhem). Van de mannelijke inwoners van de jaargangen 1927-1894 (in totaal 16.200) zijn:
- 4000 voortdurend werkzaam in Duitsland
- 800 regelmatig werkzaam bij Weermachtsinstanties en andere Duitse Dienststellen
- 1100 werkzaam bij openbare diensten, gemeentebestuur, politie enzovoort
- 5200 werkzaam bij de stellingbouw en in welke 'Abschnitt'
- 500 werkzaam bij industrile bedrijven die nu nog in werking zijn
- 3000 werkzaam in de landbouw
- 1600 blijvend invalide.
Voorts bevinden zich in de gemeente 6.000 mannelijke evacus van elders van de jaargangen 1927-1894.
Daarvan zijn 120 blijvend invalide

1943 ----- 1 januari vrijdag.


VAN HOUTUM. Het is nog niet duidelijk welke departementen naar Apeldoorn worden overgeplaatst. Tot de
gevorderde gebouwen zou ook het paleis behoren. Dit is onlangs speciaal voor ziekenhuis ingericht. Het is
misschien mogelijk dat het Rijkscommissariaat er gevestigd wordt. Er is namelijk sprake van dat SeyssInquart in het gevorderde huis te Beekbergen zal gaan wonen.

1943 ----- 2 januari zaterdag.


VAN HOUTUM. De Duitse troepen die in het Seminarium waren ondergebracht verhuizen naar de
Openbare ULO-school.

1943 ----- 3 januari zondag.


BLOEM. Van de fronten weinig nieuws. Alleen dat de Engelsen en de Amerikanen in Tunis in Noord-Afrika
weinig opschieten. In Rusland hebben de Duitsers Stalingrad nog steeds niet. Daar zijn ze op 12 juni 1942
al mee begonnen. De Russen vallen nu waarschijnlijk meer aan dan in warmere jaargetijden. Misschien
vinden ze dit beter maar men blijft ook daar aan weerszijden ongeveer even ver. In de zwarte handel
worden hoge prijzen betaald: bijvoorbeeld boter f 10,- per pond, rogge f 75,- per 140 pond, tarwe f 150,- per
150 pond, koffie f 60,- per pond, spek f 20,- per pond, tabak f 25,- en f 35,- per ons, een oude sigaar van
voor de oorlog f 1,50 per stuk, eieren 45 cent per stuk, dragende koeien ongeveer f 1.000,-, rundvet f 15,per pond. Alles bij zeer weinig aanbod omdat men niet wat over heeft. De Centrale vraagt nu al de
contractrunderen op die verleden jaar nog bleven staan tot maart/april.

1943 ----- 4 januari maandag.


VAN HOUTUM. Een architect onderzoek het huis van mijn oom te Apeldoorn voor inkwartiering. Alle
vertrekken behalve keuken en badkamers worden opgemeten en genoteerd. De bewoners worden in twee
groepen, napper en wapper verdeeld. Deze onzinnige woorden betekenen: niet arbeid / wel arbeid
presterend persoon. Mijn oom komt in aanmerking voor de huisvesting van een hogere ambtenaar die een
zit- en een slaapkamer nodig heeft. De architect gaat weg met de opmerking: Het zal aan de welwillendheid
van mevrouw afhangen of de in te kwartieren persoon alleen op zijn bonnen zal moeten leven. Dit hangt
niet van mevrouw maar van de ambtenaar af of deze bereid is vergoeding te geven voor clandestien
gekochte producten. 's Avonds worden gedurende een kwartier (9.30 uur) lichtkogels afgeschoten in richting
Deelen. Eerst zijn het witte en later rode. Daarna verschijnt op dezelfde plaats een zoeklicht.

1943 ----- 5 januari dinsdag.


VAN HOUTUM. In Apeldoorn komen al enige Hagenaars aan. Zij nemen hun intrek bij twee 'nappers'. Deze
moeten begin mei hun huis verlaten en zullen naar randgemeenten worden overgeplaatst. De eigenaar
moet het ontruimen voor een ambtenaar die zijn gezin natuurlijk nog laat overkomen.

1943 ----- 6 januari woensdag.


VAN HOUTUM. Dag in dag uit passeert een groot aantal Weermachtstreinen Apeldoorn. Er zouden er per
dag 30 in oostelijke richting voorbijkomen. Het zou er binnenkort zelfs 50 per dag worden. In Amsterdam
bevinden zich zo goed als geen Duitse soldaten meer. Daarentegen is het in Apeldoorn groen van de
moffen. Het zijn meestal bergtroepen nu ingedeeld bij het luchtwapen. Zij dragen platte petten. De soldaten
leggen door geheel Apeldoorn nieuwe telefoonleidingen aan. Voor deze troepen zijn een week geleden een
groot aantal gebouwen gevorderd. Indien de vordering nog verder wordt doorgevoerd (grote kans) loopt het
onderwijs spaak. Een inwoner bijvoorbeeld moet zijn huis ontruimen omdat het voor de Duitsers gunstig
gelegen is. Hij kondigt zijn verhuizing in de courant met het woord tijdelijk aan. De burgemeester maakt
bekend dat alle verzoeken tot vrijstelling van inkwartiering of eigenhandige inkwartiering ter zijde worden
gelegd. Dispensatie is onmogelijk. 's Avonds horen wij dat een kennis uit Arnhem, die verleden zomer is
gevangen genomen, in de buurt van Berlijn is vermoord. De reden tot arrestatie vormde een brief met een
nogal vrije opmerking aan een vriend. Deze telde in de gevangenis van Scheveningen zijn laatste uren. Hij
kwam in Berlijn terecht. Van daar kon hij slechts clandestien brieven schrijven. Hedenmiddag haalde zijn
vader een brief uit de bus dat hij (vader) 's morgens om 9 uur bij de Gestapo moest verschijnen. De man
gaat er direct heen en hoort het doodsbericht van zijn zoon. Het is toppunt zoals de moffen moorden.

1943 ----- 7 januari donderdag.


VAN HOUTUM. Seyss-Inquart beweerde in zijn laatste rede nog zo dat hij met zijn medewerkers in Den
Haag zou blijven. Dit is niet waar. Hij zal zijn intrek nemen in kasteel Spelderholt te Beekbergen. Dit ligt drie
km van ons huis. Het kasteel is geschikt voor een bombardement want het ligt temidden van bos en
bouwland. Tot de gevorderde gebouwen in Apeldoorn behoort nu ook de Boerenleenbank. Het gebouw
moet binnen twee uur worden ontruimd(!). De kassier die boven de Bank woont, moet maar zien dat hij een
nieuw woonhuis vindt. Zo nodig kan hij een ander uit huis zetten aldus de nieuwe burgemeester die zich al
in vele gevallen gehaat heeft gemaakt.

1943 ----- 8 januari vrijdag.


VAN HOUTUM. De Duitsers nemen in Apeldoorn weer een groot aantal scholen in beslag. Deze moeten
binnen n dag worden ontruimd. Zo worden bijvoorbeeld alle banken van een school in Brouwersmolen
opgeslagen. Er gaan geruchten dat de SS und Polizeifhrer Rauter met zijn bureau ook in Apeldoorn zal
komen. Als dit waar is ziet het er voor onze gemeente niet zo goed uit. Laten we hopen dat hij dan als een
bunzing te werk gaat, namelijk roven en moorden ver van zijn hol. 's Avonds iets voor half acht horen wij een
doffe knal. Enige uren later vernemen we dat er een Brits vliegtuig met volle bommenlast ten westen van
Zutphen is neer gestort. Alle zes inzittenden werden gedood.

1943 ----- 9 januari zaterdag.


VAN HOUTUM. De Duitsers vorderen opnieuw vele gebouwen in Apeldoorn. Zij worden voorzien van een
plakkaat: In opdracht van den Rijkscommissaris gevorderd enz. en is ondertekend: de gevolmachtigde Rost
van Tonningen. Heel veel nappers moeten hun huis over enige tijd ontruimen. Hiertoe ook Mevrouw
Duuring die nu te Beekbergen woont. Het is nu zeker dat de nieuwe burgemeester in het huis van wijlen
jonkheer Roll te Wiesel gaat wonen. Roll is enige maanden na dr. Duuring doodgeschoten. Zijn vrouw
bevindt zich in Canada bij de Prinses.

1943 ----- 11 januari maandag.


VAN HOUTUM. Op het Gemeentehuis ligt alles in de war wat betreft het vestigings- en verhuisverbod.
Niemand mag verhuizen. Zelfs zij die willen trouwen niet. Verhuizen wordt wel maar trouwen niet verboden.
In zo'n geval is het opstellen van een verordening geen kunst. Het voorval van dispensatie (dus vergunning
om te verhuizen) moet ook eens onder de ogen worden gezien.

1943 ----- 12 januari dinsdag.


VAN HOUTUM. De burgemeester wil bij de bevolking in een goed blaadje komen. Hij stelt 50.000 kilo
wortels en 10.000 kilo uien (zeer schaars) aan de bevolking ter beschikking. Door zijn dagelijkse houding is
het uitgesloten dat hij de strop zal ontlopen.

1943 ----- 13 januari woensdag.


VAN HOUTUM. Seyss-Inquart brengt een bezoek aan Apeldoorn. Hij bezichtigt alle gebouwen ook in
Beekbergen. Over enige dagen zal een beslissing vallen. Het personeel van onze beide fabrieken kan door
medewerking van de directie klompen tegen normale prijs verkrijgen. Dit gaat geheel buiten het NAF om.
Niettemin gaat n voorman het praatje rondstrooien dat deze distributie door toedoen van het NAF tot
stand gekomen is. Nu het blijkt dat het nog beter zonder NAF gaat gaat de voorman liegen. Wat staan zij
stevig in hun schoenen. Op de nieuwe boterbon is alleen margarine verkrijgbaar. Een bouwkundige komt
ons huis bezichtigen en noteert een zolderkamer als de enige die beschikbaar is (burgerinkwartiering). Hij
doet geen moeite bij ons in de kelder te kijken. Bij arme mensen doet hij zich als een soort agent voor en
eist toegang tot de kelder (dit is dus niet nodig en zuiver nieuwsgierigheid). 's Avonds om zes uur is het
geronk van Britse vliegtuigen weer te horen. Om 6.45 uur passeert de hoofdmacht in richting Duitsland. Een
uur later, wanneer de eerste weer van hun aanval terugkeren, stort een bommenwerper in westelijke richting
neer. Het schijnt dichtbij te zijn want de lucht is helder rood. We wandelen ruim drie kwartier in die richting.
Bij aankomst aan de bosrand bemerken we dat het vliegtuig aan de overzijde van de spoorlijn op de Asselse
heide ligt te branden. Dit is te ver. Daarna keren we over de modderige wegen terug. Voortdurend blijft een
jager boven ons rondcirkelen. Intussen passeren weer alle bommenwerpers in richting Engeland.
BRANDWEER. 's Avonds om 19.45 uur kwam een grote 4-motorige Engelse bommenwerper brandend neer
op de grintweg tussen Assel en Hoog Soeren. Daarbij vielen weer zeven mensenlevens te betreuren. De
duizend brokstukken lagen tot ongeveer een kilometer ver in de omtrek verspreid. Het is haast ongelooflijk
in hoeveel kleine stukjes dat toestel uit elkaar geslagen was. De resten van de piloten moesten bij elkaar
gezocht worden.
POLITIE (Proces Verbaal). Omstreeks 19.50 uur werd kennisgegeven dat tussen Hoog Soeren en Assel
een brandend vliegtuig was neergestort. De Politie trof op de weg van Hoog Soeren naar Assel de
wrakstukken aan van een brandend vliegtuig. De omgeving werd onmiddellijk afgezet en een onderzoek
ingesteld naar eventueel afgesprongen bezetting. In de omgeving werden vier lijken gevonden terwijl later
nog twee verkoolde lichamen tussen de wrakstukken werden gevonden (G. Healey, J.R. Pennington, C.H.
Jurgenson, A. Dunbar, D.H. Crozier, M.H. Lumley en F.J. Edwards). Het vliegtuig was een tweemotorige
Engelse bommenwerper en is volgens ooggetuige vermoedelijk door een nachtjager neergeschoten. Door
Duitse militairen is de bewaking van de Gemeentepolitie overgenomen.

1943 ----- 14 januari donderdag.


VAN HOUTUM. Britse bommenwerpers deden gisterenavond een korte (12 minuten) maar zware (100 ton
bommen) aanval op Essen. Er keerden vier vliegtuigen niet terug. En hiervan, een viermotorige, ligt geheel
verwoest op de Asselse heide. Het toestel werd door drie jagers aangevallen. De eerste mitrailleur- en
kanonschoten waren al voltreffers. Het schijnt dat het vliegtuig door het afknappen van een vleugel is
neergestort. Op n vleugel die nog intact is bevindt zich een ijskorst van een halve centimeter dikte. En
motor ligt op de grintweg van Assel naar Hoog Soeren en verspert het gehele verkeer. De rest ligt in de hei.
Daarvan is een groot stuk afgebrand ligt in het nabij zijnde moeras. Tussen de resten van het toestel vindt
men vier lijken. Deze zijn niet verminkt en hebben uitwendig alleen hoofdwonden.

Een vijfde zit gekneld tussen het verwrongen metaal van de cabine. Het zijn alle jongens van naar schatting
22-24 jaar. En maakt een forse indruk. De anderen zijn fijn gebouwd. Het schijnt dat tijdens de val nog
bommen ontploft zijn. Tot negen uur ontploften nog patronen en granaten van de boordwapens. Een
brandbom vloog ook nog in brand. Tot de resten van het vliegtuig behoort een gaaf bommenrek. Er zijn al
spoedig veel mensen op het toestel afgekomen. Men raapte van alles op. De burgers die onder allerlei valse
opgaven door de Duitse wacht werden doorgelaten ontvreemden veel, de luchtbescherming en brandweer
niet uitgesloten. Zo onderzocht men bijvoorbeeld de lijken zeer nauwkeurig. Er werden geen wapens
gevonden maar wel noodrantsoenen en sigaretten.

1943 ----- 15 januari vrijdag.


VAN HOUTUM. 's Middags worden de lijken van de neergestorte bommenwerper bij Assel naar het kerkhof
van Ugchelen overgebracht. De kisten zijn nog niet aangekomen. In totaal zijn het zeven lijken. De graven
van de overige Britse vliegers zijn keurig verzorgd. Ieder graf is omgeven door lage palmboompjes en
voorzien van een houten kruis. Op ieder kruis staat died for his country met naam en datum van het
vliegtuigongeluk. De meeste vliegers zijn onbekend. In dat geval staat er Unknown British flyer. Intussen is
nog een negende lijk van het eerste toestel dat bij Loenen is neergestort (9 maart 1942) gevonden. Een
vrouw die daar paddenstoelen zocht vond het. Het was al in verregaande toestand van ontbinding. De
secretaris van Apeldoorns burgemeester wordt plotseling gevangen genomen. In de omgang was hij altijd
een vurig NSB-er maar het blijkt dat hij (jonkheer van Voorst tot Voorst, 20 30 jaar) voor Engeland
spioneerde. Het is jammer. De burgemeester geeft een aantal agenten opdracht om de burgers te
controleren voor het luisteren naar de BBC Er vielen volgens hem niet voldoende bekeuringen.

1943 ----- 16 januari zaterdag.


VAN HOUTUM. De lijken van de Engelse vliegers worden in het lijkenhuisje te Ugchelen gekist.

1943 ----- 18 januari maandag.


VAN HOUTUM. 's Morgens om 8.30 uur worden de Britse vliegers begraven. Na het lezen van enige teksten
door de veldprediker worden de kisten in de graven neergelaten. Daarna houdt de veldprediker een korte
maar beschaafde preek. Deze draagt geen Nationaal Socialistisch karakter. De dominee eindigt met het
'Onze vader' en werpt een weinig zand op de neergelaten kisten. Daarna lossen de Duitse soldaten drie
salvo's. Vervolgens legt de veldprediker nog een krans (spartakken, katjes en anjers) op n van de graven.
Alle plechtigheid verdwijnt als de soldaten de afgeschoten hulzen moeten oprapen. Hierna is nog even
gelegenheid de kisten in de graven te zien liggen. Er zijn weinig toeschouwers. Zelfs de Ortskommandantur,
burgemeester en politie zijn niet aanwezig.

1943 ----- 19 januari dinsdag.


VAN HOUTUM. De Duitsers halen 's middags het prikkeldraad langs ons bos weg. In Apeldoorn worden
negen ambtenaren van het Distributiebureau gearresteerd. Zij hebben voortdurend bonkaarten gestolen en
verkochten bovendien veel losse bonnen tegen hoge prijzen
BLOEM. Heden in Hengelo (Overijssel) de fabriek van Stork gebombardeerd. Men zegt, niet veel
slachtoffers.

1943 ----- 20 januari woensdag.


VAN HOUTUM. In de afgelopen nacht namen de Duitsers in Apeldoorn bijna alle joden gevangen. Deze
werden allemaal naar het Apeldoornse Bos [aan de Zutphensestraat] overgebracht. De Duitse Weermacht
houdt bij Hoenderloo oefeningen met zwaar geschut. Wij horen zodoende toch vreugdeschoten bij de
geboorte van de nieuwe prinses Margriet.

BLOEM. Heden melden de bladen dat er weer 12 personen gefusilleerd zijn voor het verspreiden van
geschriften tegen de Duitse weermacht. Namen onbekend.
1943 ----- 21 januari donderdag.
VAN HOUTUM. In de bossen bij Ugchelen zijn strooibiljetten neergekomen. Ik heb zelf nog op enige
plaatsen gezocht maar niets gevonden. Tenslotte ga ik naar een boswachter. Tot mijn grote verbazing krijg
ik zomaar elf van die boekjes. Alle ruiken nog naar de drukinkt. Het is tot nu toe het mooiste boekje dat ik
ooit gezien heb.
BLOEM. Hedenavond veel vliegtuigen in de lucht. Lichtkogels en veel afweergeschut in de richting van de
Duitse grens.

1943 ----- 22 januari vrijdag.


VAN HOUTUM. In de afgelopen nacht zijn de joden uit het Apeldoornse Bos in wagons geladen en
vervoerd. Er zouden 35 wagons nodig zijn geweest. De Sicherheits Dienst gooit de zieke en krankzinnige
mensen op beestachtige wijze in de wagons. Een Jodin houdt zich met haar handen aan de wagon vast en
verzet zich dus. Zij krijgt met de kolf van het geweer een slag op beide polsen. Zo kunnen tientallen
wreedheden worden opgesomd. De Duitsers, die op de Tricotfabriek zullen gaan werken, worden bij de
omwonenden ingekwartierd. De grote boef D., berucht door zijn vele bekeuringen aan zwarthandelaren en
de jodenvervolging, heeft huisarrest. Hij heeft met twee ander NSB-ers de laatste maanden bontjassen,
leren jassen, stofzuigers enzovoort voor zichzelf gehouden. Hij had die bij burgers wegens prijsopdrijving in
beslag genomen. De twee andere agenten zitten veilig achter slot. Agent D. houdt zich gek (hij is al eerder
echt gek geweest) en heeft huisarrest. Moge de straf zo zijn dat hij zelfmoord pleegt!
BLOEM. Vandaag, in de nacht vooral, zijn de joden van het Apeldoornse Bosch ingeladen. Waarheen weet
niemand. Men zegt naar Assen. De joden uit Apeldoorn waren 3 dagen voordien aangezegd dat ze naar het
Apeldoornse Bosch moesten gaan, gepakt en gezakt. Toen ze daar eenmaal verzameld waren zijn ze deze
nacht op vrachtauto's geladen en vervoerd. Ze hadden dekens en koffers bij zich, anders niet. Men zegt dat
zich 2 huisgezinnen om het leven hebben gebracht. Hedenavond weer veel vliegtuigen. Aangaande de
joden van het Apeldoornse Bosch zegt men dat ook een gedeelte in wagons geladen is, wel tot 3 lagen op
elkaar. Naar ooggetuigen meedeelden zouden ze alles wat ze nog bij zich hadden hebben moeten afgeven.
Bij degene die met de auto's vervoerd zijn, zei men, dat een vrouw die de vingers tussen de deur had
gekregen, op haar roepen weer los gekomen was, maar nog een trap gekregen had voordat de deur weer
gesloten werd. Men zegt dat ze bij het leeg halen van de gebouwen ook veel thee ingepakt hadden. Nu
hangen voor de ramen grote papieren, vermeldende dat de gebouwen en inventaris alsmede het plantsoen
door de rijkscommissaris gevorderd zijn. Gerrit de Lange, een bekende veekoopman uit Deventer, was
opgesloten in het kamp te Ommen. Hij is van daaruit ontvlucht en is naar men zegt, na bij een Nijdeken in
Terwolde onderdak gehad te hebben, verraden. Twee agenten zouden hem naar station Twello brengen om
per trein vervoerd te worden. Evenwel bij het wachten op de trein op het perron heeft hij zich pardoes voor
de aankomende trein geworpen en is half doorgereden. Evenzo meldt men dat de 2 huishoudens in het
Apeldoornse Bosch zich door gasverstikking en anderzijds van het leven hebben beroofd. Ook van de
kampen zegt men waar de smokkelaars zitten en zij die frauduleus geslacht hebben, dat toen ze knollen
moesten plukken en ze van de honger die knollen wilden eten, zij toen door de bewakers geslagen zouden
zijn omdat ze die niet eten mochten.

1943 ----- 23 januari zaterdag.


VAN HOUTUM. Zeven personen uit Beekbergen werden maandag gearresteerd. Eerst was de oorzaak
onbekend maar het blijkt dat zij wapens hebben verborgen. Het zuivere hierover is nog niet bekend. Het zal
natuurlijk wel weer verraden werk zijn. Mocht het een complot zijn dan is het weer een voorbeeld hoe
voorzichtig men moet zijn bij anti-Duitse actie. Het allerbeste is zoiets alleen te doen en geen tweede of
derde persoon er van in kennis te stellen. Alle in gevorderde gebouwen ondergebrachte soldaten uit
Apeldoorn vertrekken per trein in oostelijke richting. De eigenaars weten nu natuurlijk niet of zij hun
gebouwen weer in gebruik kunnen nemen. Zo komt het voor dat een school binnen 2 keer 24 uur ontruimd
moest worden terwijl het na ontruiming leeg bleef staan. Alles is pesterij en niets meer. De joden die enige
dagen geleden naar het Apeldoornse Bos zijn overgebracht beschouwden het als een soort getto. Zij
waanden zich gelukkig. Zij lieten allerlei bezit tot meubelen toe naar het gesticht overbrengen.

Wat een ontgoocheling toen zij donderdagsavonds zonder enige bagage op transport naar de kampen
werden gebracht.

1943 ----- 24 januari zondag.


VAN HOUTUM. Er zijn bijzonderheden bekend over de arrestatie van zeven personen uit Beekbergen. Bij
n persoon werden in de wasserij zoals 'men' zegt vijf karabijnen, een mitrailleur met volledige munitie
gevonden. Deze waren achter een schot verborgen. De politie graaft bij een tweede een kist met wapens uit
de tuin. Het schijnt dat n persoon in dronkenschap is gaan praten. Daarna arresteerde de politie de
overigen. Het is zeker dat er verraad in het spel is.

1943 ----- 25 januari maandag.


VAN HOUTUM. De Duitsers nemen een groot aantal garages in beslag. De auto's mogen nog naar elders
worden vervoerd. De moffen hebben hun intrek weer genomen in enige gebouwen die verleden week
plotseling ontruimd zijn.

1943 ----- 26 januari dinsdag.


VAN HOUTUM. De commissaris van politie zit ook in de cel. De recherche heeft bij hem een politieauto vol
met ontvreemde levensmiddelen uit huis gehaald. Zo moet het gaan. De boeven in de kast en de
onschuldigen in vrijheid. Dat zal eerst recht zijn en niet het gevangen nemen van gijzelaars enzovoort. Boef
nummer 1 uit Apeldoorn (een fotograaf) is uit alle pro-Duitse of Duitse partijen getrapt. Hij mag geen uniform
meer dragen. Deze zogenaamde idealisten verdienen een goede opstopper. Het schijnt dat tot de zeven
personen uit Beekbergen ook nog iemand behoort die al voor gijzelaar wordt gezocht maar nog steeds
ondergedoken blijft. Hij zou de leider van het complot zijn. Er worden al veel mensen in Apeldoorn
ingekwartierd. En geval is bekend dat de eigenaars uit hun huis zijn gezet.

1943 ----- 27 januari woensdag.


VAN HOUTUM. De chef van de Duitse politie in Nederland (Rauter) spreekt in Tivoli [aan de Nieuwstraat].
Om de zaal vol te krijgen is er voor de NSB-ers verplichte opkomst. Naderhand schijnt een eenpansmaaltijd
te zijn gegeven maar hierover is weinig bekend. De Duitsers houden voor dit bezoek een zogenaamde
profmobilisatie om direct alle wegen en belangrijke gebouwen te kunnen afzetten. Morgenmiddag zal een
hoog Duits officier besprekingen houden op het station. Het bezoek van Rauter is zoveel mogelijk geheim
gehouden. Hieruit blijkt wel hoe bang onze beschermers zijn. De burgemeester stelt een bewakingsdienst
tegen sabotage in zijn gemeente in. In zijn bekendmaking spreekt Pont over de toenemende sabotage in
Apeldoorn. Er zijn echter zeer weinig gevallen bekend. De goederen die bewaakt zullen worden zijn toch
niet voor de burgerij. Pesten is ook hier weer n van de voornaamste redenen. De directeur van
Gemeentewerken richt in Apeldoorn een Bureau voor de Afvoer van het Regerings Apparaat (BARA) en een
Bureau voor de Afvoer van de Burgerbevolking (BAB) op. Deze bureaus zullen advies geven bij
inkwartiering van Hagenaars bij burgers. Bij de inkwartiering kunnen nappers uit hun huizen worden gezet.
Zij moeten, als ze geen onderdak in Apeldoorn kunnen vinden, naar de randdorpen worden overgebracht.
Nappers kunnen ook bij andere nappers intrekken als er een huis leeg komt te staan. Zelfstandige
inkwartiering is zonder toestemming van de BARA onmogelijk. Er wordt een regeling getroffen voor
vergoeding voor het verlenen van plaatsruimte aan een vreemde. Blijkt dat wappers tegenwerken dan
kunnen deze gedwongen worden hun huizen te verlaten.

1943 ----- 28 januari donderdag.


VAN HOUTUM. 's Middags arriveert de Duitse bevelhebber aan het westelijke front maarschalk Von
Rundstedt in een zwaar bewapende D-trein in Apeldoorn. En lijn van het dubbelspoor moet voor hem
gereserveerd blijven. Langs het spoor loopt een extra wacht. De maarschalk kwam vanuit Amersfoort zodat
de lijn naar Apeldoorn was geblokkeerd. Na zijn vertrek (van conferentie of inspectie is geen sprake) is een
rail naar Deventer 'gesperrt'. Bij de Duitsers spreekt het geweten.

Daarom nemen zij zulke voorzorgsmaatregelen. Een groot aantal Duitse meisjes, zogenaamde Blitzmdel
gekleed in een uniform dat op die van de Duitse luchtmacht lijkt, komen in Apeldoorn aan. Zij worden in
kazernes ondergebracht.

1943 ----- 29 januari vrijdag.


BLOEM. Men zegt dat Peter Zager afkomstig van Klarenbeek vastgezet zou zijn alsmede 19 personen uit
Beekbergen onder andere Blom, van Tongeren en Liefers. Zij zouden deel uitmaken van een geheim
complot tegen de Duitse weermacht. Men zou karabijnen en munitie bij hen gevonden hebben, ze zitten nu
al 14 dagen vast.

1943 ----- 30 januari zaterdag, tien jaar na de machtsovername door Hitler.


VAN HOUTUM. 's Middags om 5.30 uur horen wij een zware explosie in richting Deelen die enige seconden
aanhoudt. Er is sprake van een ontploft benzinedepot. Een advocaat die bij ons in de buurt woont werd
gisterenmiddag in Arnhem op het matje geroepen en vastgehouden. Hij bevindt zich nu in het Huis van
bewaring en is opgepakt wegens het pleiten voor een Jodin.
BLOEM. Naar de bladen melden zijn nu al wel 10 dagen lang in Rusland grote gevechten gaande waarbij
veel mensen en materiaal verloren gaat. De Duitse troepen trekken op verschillende plaatsen terug. Ook in
Noord-Afrika zouden de Duitsers het hard te verduren hebben.

1943 ----- 31 januari


BURGEMEESTER PONT. Periode 17 december 1942 tot en met 31 januari 1943.
De overstelpende drukte is voor een deel een gevolg van de evacuatie en het overbrengen van regionale
bureaus en Duitse Dienststellen naar Apeldoorn. Het is mij niet wel mogelijk een overzichtelijk rapport over
de afgelopen periode uit te brengen. Naar als bekend mag worden verondersteld wordt een nieuw benoemd
burgemeester overstelpt met vragen. Hij heeft zich snel in te werken in allerlei lopende zaken waardoor tijd
tot rustig zich bezinnen over belangrijke vraagstukken aanvankelijk vrijwel niet overblijft. Dit geldt tot op
zekere hoogte voor iedere gemeente maar zeer speciaal voor een zo uitgestrekte als Apeldoorn met een
belangrijk zielenaantal. Een plaats bovendien die door de omstandigheden aangewezen is om een veel
belangrijker rol te vervullen dan tot dusver. Over mijn ervaringen zou ik in het kort het volgende willen
meedelen.
1: De geest in het politiekorps is deels niet gelijk deze behoorde te zijn. Iets anders kan ook moeilijk
verwacht worden. Daar zeer vele ambtenaren van politie nog doortrokken zijn van de oude zuurdesem. Uit
de aard der zaak werken zij slechts noodgedwongen onder een chef die de nieuwe beginselen is toegedaan
zoals bij de commissaris het geval is.
2: De gemeentesecretaris heeft stellig op administratief gebied zijn sporen verdiend maar ook door zijn
leeftijd is hij niet meer een figuur waaraan een voortvarend burgemeester die volgens de nieuwe lijnen wil
werken iets heeft. Door mij wordt er sterk over gedacht om, op grond van het feit dat hij de
pensioengerechtigden leeftijd overschreden heeft, hem eervol te ontslaan. In verband met de vele
wijzigingen die hier nog tot stand zullen moeten worden gebracht meen ik echter goed te doen dit niet te
overhaasten.
3: Over tegenwerking van hoofden van diensten heb ik in het algemeen niet te klagen. Dit kan echter niet
gezegd worden van de meeste afdelingschefs. Hoewel het uiterst moeilijk valt concrete feiten te noemen is
toch mijn algemene impressie dat men zich angstvallig beperkt tot het minimum. Dat met goed fatsoen dient
te worden gepresteerd. Hulp en steun voor de burgemeester vormen deze chefs niet. Het initiatief gaat
praktisch nooit van hen zelf uit. Ze moeten steeds worden aangespoord. Daar ik een ongeveer 12-jarige
ervaring als burgemeester achter mij heb is mij dit wel heel sterk opgevallen. Echter ben ik het nog niet met
mij zelf eens of hier bepaalde onwil in het spel is dan wel een zeker 'laissez-faire'. Dit door het weinig straffe
regiem dat hier in het verleden moet zijn gevoerd. De grootste moeilijkheid die ik hier ondervind is wel het
feit dat ik niet beschik over een burgemeesterssecretariaat. Pogingen om een geschikte secretaris te vinden
hadden tot dusver geen succes. De weinige kandidaten die mij van de zijde der Beweging [NSB] werden
aanbevolen konden mij slechts matig bekoren. Ik geloof dan ook niet dat ik uit deze personen een keuze zal
kunnen doen. Ook is hier de opleiding van de vrouwelijke beambten schromelijk verwaarloosd. Uiterst
bezwaarlijk is het om een goede stenotypiste te vinden. Er wordt hier nog zeer ouderwets gewerkt.

De afdelingschefs schrijven de minuten van stukken met de hand. Daarna laten ze het overtikken. Het
dicteren van brieven schijnt hier onbekend te zijn. Dit heeft tot gevolg dat de jonge dames de routine in het
opnemen van stenogrammen verliezen. Na heel veel moeite ben ik er tenslotte in geslaagd een flink meisje
te vinden dat haar vak verstaat. Het zal duidelijk zijn dat het voor mij in de eerste maanden zonder
secretaris en zonder stenotypisten vrijwel ondoenlijk was om door de bergen arbeid heen te komen.
4: De belangrijkste door mij genomen algemenen maatregelen is wel dat ik aan wethouder Gosker,
behoudens goedkeuring van de commissaris, zijn ontslag heb gegeven op grond van het feit dat hij de
vergaderingen van het college van Burgemeester en Wethouders niet meer wenste bij te wonen zolang
kameraad Stempher daarin zitting had, althans als loco-burgemeester optrad. Ik heb deze gelegenheid
benut om in overleg met de Beauftragten voor de provincie Gelderland en na deze aangelegenheid met de
commissaris te hebben besproken tot een algehele reorganisatie van het college over te gaan. Met
inachtneming van de wensen van de Generalkommissar Dr. Wimmer, die geen prijs stelt op uitsluitend
partijgenotenwethouders, heb ik besloten het aantal wethouders te brengen van 4 op 5. Van deze 5 zullen 3
van de wethouders ambtelijk zijn en 2 niet-ambtelijk. Als wethouder zullen optreden:
1. voor sociale zaken kameraad Stempher junior, tevens loco-burgemeester,
2. voor openbare werken kameraad Buitenhuis,
3. voor onderwijs kameraad Van de Roer,
4. voor bedrijven, technische bedrijven en financin wethouder Groeneveld,
5. voor grondbedrijven, plantsoenen, begraafplaatsen Boschbad [nu Kristalbad] enzovoort wethouder Klein
Lankhorst.
De drie eerstgenoemde zijn leden van de Beweging.
De desbetreffende voorstellen zijn door mij aan de Commissaris voorgelegd. Zijn beslissing ben ik
wachtende.
Ik meen hiermede voor dit maal te kunnen volstaan en verblijf inmiddels, met de meeste hoogachting en
Hou Zee. Uw dienstwillige, getekend D.F. Pont.

1943 ----- 1 februari maandag.


VAN HOUTUM. 's Nachts om n uur passeert een groot aantal motorvoertuigen richting Hoenderloo. Zij
keren vier uur later terug. De moffen moeten weer eens iets vervoeren in de spertijd. Het zal wel weer
gestolen goed zijn geweest.

1943 ----- 3 februari woensdag.


VAN HOUTUM. 's Avonds is het zware Duitse afweergeschut bij Arnhem weer te horen. Het ene Britse
vliegtuig na het andere passeert. Op een zeker moment horen wij het fluiten van een granaat of bom.
Tegelijkertijd verschijnt er boven Deelen een rode vuurgloed waarna de Duitsers deze gloed onmiddellijk
proberen te camoufleren.

1943 ----- 4 februari donderdag.


VAN HOUTUM. 's Nachts wordt bij ons op Amerikaanse manier ingebroken. De dieven stelen een fiets, drie
leren jassen en het een en ander uit de kelder. De buit is zo zwaar dat zij deze in leren jassen vervoeren. De
taxatiewaarde van deze jassen is momenteel samen 1.800 gulden. Door het vele gebruik van lucifers had
het huis ook nog kunnen afbranden. Het is te begrijpen dat de bruiloftstemming bij ons (gisteren werd mijn
fiets ook al gestolen) verdwenen is.
BLOEM. De bladen melden dat Stalingrad weer in Russische handen is gevallen. De Duitsers hadden om
deze stad ongeveer 8 maanden gevochten en nog niet geheel in hun bezit zijnde moesten ze hem nu prijs
geven. Men zegt dat rond 200.000 man hierbij ingesloten was. De bladen melden dat in Haarlem een Duits
officier doodgeschoten is en er zouden 10 gijzelaars uit Haarlem en omgeving terechtgesteld zijn. Een groot
aantal, hoofdzakelijk communisten, zou naar concentratiekampen overgebracht zijn. Men zegt dat naar
aanleiding van hovenstaande ze zo pardoes de eerste 10 man die ze maar konden krijgen hebben
opgehangen.

1943 ----- 5 februari vrijdag.


BLOEM. Heden zijn de klokken uit onze kerktoren gehaald. De kleine van 75 centimeter doorsnee en de
grote van 1 meter die 1.000 kg woog zijn gevorderd door de bezettende macht. Gisteren zijn ook de klokken
in Duistervoorde er uit gehaald. Tien man had daar 2 dagen werk aan.

1943 ----- 6 februari zaterdag.


VAN HOUTUM. De Prijsbeheersing te Arnhem veroordeelt een inwoner van Apeldoorn wegens clandestien
verhandelen van een groot aantal producten tot een boete van 1.000 gulden. Hij werd betrapt doordat hij
alles nauwkeurig boekte. Het is het stomste wat men in zo'n geval kan doen.
BLOEM. Moordaanslag op luitenant generaal Seyfardt, oud militair van het Nederlandse leger. Hij was
aanwerver voor vrijwilligers naar Rusland. Hij heeft nog een dag geleefd en is toen gestorven.

1943 ----- 7 februari zondag.


VAN HOUTUM. 's Middags komen twee rechercheurs bij ons en brengen de gestolen jassen terug. Bijna
alles is terecht op enige levensmiddelen na. De dieven pleegden de inbraak in brooddronkenheid
[overmoed].

1943 ----- 8 februari maandag.


VAN HOUTUM. De Arbeidsbureaus roepen vele arbeiders op voor gedwongen werk in Duitsland. Het is
mogelijk dat er weer veel bedrijven worden stilgelegd. Zo wordt er ook n van onze fabriek te Ugchelen
opgeroepen. Hij weigert te tekenen. De secretaris van de burgemeester die onlangs wegens spionage werd
gearresteerd, wordt gefusilleerd. Hij was voor de camouflage een NSB-er.

1943 ----- 9 februari dinsdag.


VAN HOUTUM. De politie moet in opdracht van Den Haag 20 gijzelaars tussen 20 en 30 jaar
gevangennemen. Het schijnt dat de commissaris van politie en de kringleider van de NSB een lijst hebben
samengesteld. Onder de gijzelaars bevindt zich mijn neef W. Willemsen. Hij moet twee dekens en
levensmiddelen meenemen. De rechercheur is zeer toegevend en laat hem rustig alles klaarmaken. Na 1
1/2 uur gewacht te hebben gaat hij met mijn neef naar het politiebureau. Er zitten al enige anderen. Gelukkig
komt er een telefoon uit Den Haag dat de gijzelaars moeten worden vrijgelaten. Het is een vergissing. De
oorzaak is onbekend. Het kan een represaillemaatregel voor de aanslag op Seyffardt zijn. Door het voorval
heerst de hele dag een zenuwachtige spanning. Er gaan geruchten dat het voorval geen vergissing is maar
dat het komende nacht herhaald zal worden. Dit is de reden dat veel jongens onderduiken. De Duitsers zijn
niet te vertrouwen. Wij hadden sinds enige dagen al een student als onderduiker. 's Avonds gaan alle (dat
wil zeggen jongelui) naar een woning aan de bosrand van Ugchelen. Daar zullen we op stro slapen. Het kan
zijn dat ambtenaren uit Den Haag als waarschuwingsteken een dergelijk bevel hebben gegeven om het later
weer te kunnen intrekken. Er gaan geruchten dat er twee extra treinen op het station zouden staan bewaakt
door Duitse soldaten. Deze zouden dienen voor transport van de gearresteerde jongelui naar een kamp.
Sicherheitsdienst-agenten nemen 's morgens in enige straten damesfietsen in beslag. Deze zijn bestemd
voor de Duitse telefonisten uit de kazernes. Onze familie aan de Brinklaan krijgt een arbeider van de
Tricotfabriek ingekwartierd. Hij is van de goede richting.

1943 ----- 10 februari woensdag.


VAN HOUTUM. De hoogste klassen van de Middelbare scholen zijn op de meisjes na leeg. De Duitsers
noteren op de Christelijke Uitgebreid Lager Onderwijs school [aan de Kerklaan] de namen van de afwezige
leerlingen. 's Morgens krijgen we het telefoontje met de woorden Zorg dat de generatordeksels (code voor
jongelui) goed worden opgeborgen. 's Middags stopt een vrachtauto van de PGEM [Provinciale Gelderse
Electriciteits Maatschappij] voor de fabriek. Deze gesloten auto lijkt veel op een boevenwagen.

Wij verdwijnen opnieuw. Overdag zijn we nog wel op de fabriek maar blijven zeer voorzichtig. Er gaan
geruchten dat Van Genechten en de zoon van Posthuma zijn doodgeschoten.
BLOEM. Moordaanslag in Haarlem op een man die van de begrafenis van bovenvermelde persoon kwam,
hij is op straat doodgeschoten. Naar aanleiding van de moord op de generaal is men de scholen afgegaan
en de aanwezige studenten opgepikt en naar kampen overgebracht. Naar men zegt zijn velen er vandoor
gegaan.

1943 ----- 11 februari donderdag.


VAN HOUTUM. De hele dag kenmerkt zich door dezelfde spanning als gisteren. 's Middags is er weer een
telefoontje met de woorden Het wordt weer tijd dat de jongelui gaan logeren. De NSB-kringleider en de
commissaris van politie zouden een nieuwe lijst hebben samengesteld van personen die opgepakt moeten
worden. Eerst gaat het gerucht dat het alleen voor studenten zou gelden. Laten we maar voorzichtig zijn.
Het is aanleiding om een nog betere schuilplaats te gaan zoeken. Het waarschuwingssysteem wordt
uitgebreid.

1943 ----- 12 februari vrijdag.


VAN HOUTUM. De Apeldoornse WA moet op het politiebureau aantreden en wordt er van wapens voorzien.
Deze WA-mannen gaan naar Den Haag waar politieagenten door de Duitsers zijn gearresteerd. De agenten
zouden al naar Vught zijn overgebracht.

1943 ----- 13 februari zaterdag.


VAN HOUTUM. Alle Apeldoorners, die dinsdag als gijzelaars waren gearresteerd en weer vrijgelaten,
krijgen naast een groot aantal anderen een oproep van het Arbeidsbureau om zich voor Duitsland te laten
keuren. Nu de meesten zich schuil houden en niet direct opgepakt kunnen worden proberen de NSBambtenaren het zo. Het schijnt geheel een NSB-zaak te zijn. Want ieder die opgeroepen is staat bij de
kringleider niet in zo'n goed blaadje. Misschien is het mogelijk dat de jongens met een grote mond veel
kunnen bereiken.
BLOEM. Moordaanslag op mevrouw Reydon. Zij is in haar huis vermoord. Reydon zelf kreeg 3 schoten
maar is in leven gebleven. Naar aanleiding van bovenvermelde aanslagen is de NSB nu van wapens
voorzien.

1943 ----- 14 februari zondag.


VAN HOUTUM. Volgens geruchten zouden in Apeldoorn geen arrestaties plaatsvinden. Dan zou de zoon
van de burgemeester ook in aanmerking komen (de moffen zullen zich er veel van aantrekken!). Het is
bekend dat de burgemeester zelf vurig NSB-er is terwijl zijn vrouw en kinderen (n zoon is bij de
Nederlandse Marine in Engeland) anti-Duits zijn.

1943 ----- 15 februari maandag.


VAN HOUTUM. s Morgens moeten de 20 vrijgelaten gijzelaars (zie onder 9 februari) op het Arbeidsbureau
verschijnen. Zij worden niet gekeurd maar moeten alleen bewijzen dat zij voldoende geld verdienen. 's
Avonds krijgen wij weer een telefoontje dat de politie aanstaande nacht een razzia zal houden. Ik wilde juist
weer thuis gaan slapen maar zal nu maar weer gaan logeren.

1943 ----- 16 februari dinsdag.


VAN HOUTUM. Hoeveel geruchten er ook de laatste dagen waren over een razzia op de Apeldoornse
jongelui het bleven gelukkig praatjes. Daarom slaap ik komende nacht weer thuis.1943 ----- 17 februari
woensdag.
VAN HOUTUM. De Duitsers vorderden onlangs de Tricotfabriek voor een fabriek voor vliegtuigmotoren. De
moffen hebben echter nu weer het plan deze gebouwen te ontruimen omdat de verdiepingen te dicht op
elkaar zijn gebouwd. Er was sprake van dat zij voor dit doel de Gemeentehal te Twello zouden vorderen. Dit
gaat echter niet door. Dan maar weer de Tricotfabriek. Daar worden nu de vloeren uitgebroken. Voorts
verwijdert men n meter zand. De arbeiders van de motorenfabriek noemen het de mooiste sabotage.
Alleen het overplaatsen van de installaties kost al drie maanden. Daarbij komt dat elektriciens het gehele net
van 110 op 220 Volt moeten overschakelen. Dit is ook gedeeltelijk sabotage. Zo zijn er tientallen feiten op te
noemen. Dat de Duitsers niet op geld kijken blijkt daaruit dat zij ook nog een spoorlijn naar de fabriek
aanleggen.
BLOEM. Heden waarschijnlijk autovordering daar er veel over de weg komen. Men zegt dat er nu al 6.000
studenten in de kampen zitten en dat er 300.000 Hollanders in Duitsland werken. Clandestiene slachters
moeten 4 maanden in een kamp zitten waar ongehoorde toestanden heersen. Velen sterven er. Iemand die
niet hard genoeg voor de ploeg liep werd een brandende sigaar op het naakte vel gehouden. Iemand
hebben ze 24 uur boven een beerput gehangen. Toen hij weer vrij kwam zakte hij in elkaar en was dood.

1943 ----- 19 februari vrijdag.


VAN HOUTUM. 's Middags horen wij dat een Brits vliegtuig in de afgelopen nacht boven Wormen
chocoladeletters in de vorm van een V heeft afgeworpen. Er zouden ook pakken poederchocola en
sigaretten zijn gevallen. Dit wordt niet bevestigd. De letters zijn verpakt in oranje papier. Daaronder bevindt
zich een papiertje met de woorden (niet geheel juist) Voor de Nederlandse kinderen van kinderen uit WestIndi. En man vindt zoveel dat hij er twee manden mee vult. Naar men zegt zijn deze alle aan de kinderen
gegeven. Zo hoort het ook. Zoiets behoort niet in de zwarte handel. Het is jammer dat er zoveel in het
kanaal is gevallen. Het vliegtuig moet zeer laag hebben gevlogen. Wij hoorden om 2.30 uur een vliegtuig
laag overkomen. Het verdween in de richting Deelen. 's Avonds om 10.30 uur hoort een oom van mij op de
Brinklaan van een NSB-postbode dat beide jongens van Palm en n van Van Houtum, die onlangs
getrouwd is, zijn gearresteerd. Mijn oom waarschuwt oom Hendrik Palm. Deze komt 's avonds met zijn zoon
overstuur in Ugchelen aan. De zoon Willem zal in Ugchelen slapen. Het is gelukkig een gerucht. Geruchten
kunnen heel wat onrust teweegbrengen. Op zichzelf is het al geen prettige gedachte dat een NSB-er zich
vergenoegd over een eventueel lot van drie familieleden. In zo'n geval komt van een gerucht werkelijkheid.

1943 ----- 20 februari zaterdag.


VAN HOUTUM. 's Middags is er opnieuw een gerucht dat de jongelui moeten gaan logeren. Ik besluit een
eind te gaan wandelen. Deels met de bedoeling te zien of er ook chocoladeletters in het bos zijn gevallen. Ik
vind geen chocolade maar wel pamfletten. Eerst vind ik een exemplaar (nog goed) dat in augustus 1942 is
uitgeworpen (boodschap Harris). Daarna vind ik een boekje met het opschrift De maand van de grote
ommekeer. Zonder systematisch te lopen zie ik plotseling tussen dennenbomen iets wits boven het mos
uitsteken. Ik loop er op af en onderscheid al de kleuren rood en zwart. Het zijn alle dezelfde boekjes maar
niet n maar 50. Het was een pak dat op de grond uiteengeslagen is. Zij liggen over circa zes vierkante
meter. De meeste zijn nog goed. Slechts enkele zijn beschadigd en verkleurd. Ik kan eerst mijn ogen niet
geloven. Door de vondst is het doel van de wandeling snel vergeten. De boekjes hebben er ruim een maand
gelegen. 's Middags komt een Duitser met een Hollandse agent op het fabrieksterrein om de vrachtauto te
controleren. Beide neven die ondanks het telefoontje nog zijn thuisgebleven lopen zo hard zij kunnen in de
richting van onze sprengen. Zij zijn zo geschrokken zoals niet te beschrijven is. De dienstbode van mijn oom
staat de mof te woord. Zij deelt mee dat de auto gisteren niet wilde lopen en dat daarvan kennis is gegeven
aan de SS. Dit schijnt ons geluk te zijn want alle auto's door deze mof worden gecontroleerd moeten
hedenavond bij het Seminarium [aan de Arnhemseweg] verschijnen. Het is bijna zeker dat de auto's
gevorderd worden om maandag aanstaande het Departement van Justitie naar Apeldoorn te helpen
overplaatsen. Het Departement komt in de Berg en Bosschool [aan de Soerenseweg]. Het Bureau voor de
reorganisatie van de Nederlandse Politie moet verhuizen naar een hotel in Hoog Soeren.

Een Ugchelse jongeman sterft te Berlijn zogenaamd aan hersenvliesontsteking. Zijn vader reist naar deze
stad en ziet hem gelukkig nog een moment levend.

1943 ----- 21 februari zondag.


VAN HOUTUM. 's Morgens ga ik opnieuw de bos op om te zien of er nog meer strooibiljetten liggen. Ik vind
opnieuw een pak boekjes van de Maand van de grote ommekeer. Het pak is op n na compleet en is nog
voorzien van een touwtje. De bovenste is verkleurd. Een spin heeft al geprobeerd een nest tegen het pak te
bouwen. De meeste boekjes ruiken nog naar de drukinkt. Dit pak ligt slechts 50 meter van die van gisteren.
Uit het n en ander is op te maken dat er nog een derde en misschien een vierde pak ligt of heeft gelegen.
Ik kan deze echter niet vinden. Verleden week zijn de klokken van de kerken in Epe en Emst door de
Duitsers uit de torens gehaald. Burgers wisten deze in veiligheid te brengen maar door de strenge
represaillemaatregels (arrestatie van de geestelijken en vooraanstaanden) zijn de klokken weer ingeleverd.
De burgemeester kreeg namelijk een briefje met de plaats waar de klokken te vinden waren in zijn bus. Zij
lagen in een zandgat bij Epe. Het zal wel niet de eigenlijke bergplaats zijn geweest.

1943 ----- 22 februari maandag.


VAN HOUTUM. De zenuwoorlog tegen de Nederlandse jeugd bereikt in drie gevallen weer zijn hoogtepunt.
Voor het door de Duitsers gevorderde hotel Nieland [aan de Soerenseweg hoek Jachtlaan] staan 's morgens
een groot aantal jongelui met marechaussees. Het zijn alle ambtenaren van het Departement van Justitie.
De grote 'men' maakt ervan dat deze jongelui door de marechaussees zijn opgepakt om naar een
concentratiekamp te worden overgebracht. De leerlingen van de Christelijke HBS [aan de Jachtlaan] moeten
weer op school verschijnen. Door een gerucht uit Epe (daar zou een razzia zijn) verschijnt er geen leerling
uit de hoogste klassen. 's Avonds komt een politieagent bij oom Hendrik Palm. Hij deelt mee dat er een
nieuwe lijst van 15 gijzelaars (tussen 20 en 30 jaar) is samengesteld. De agent weet niet wie de lijst heeft
opgemaakt en wie tot de 15 personen zullen behoren. Hij weet evenmin wanneer de arrestatie zal
plaatsvinden. Het is te hopen dat de agent gefantaseerd heeft.

1943 ----- 23 februari dinsdag.


VAN HOUTUM. Van de papierfabriek Van Gelder en Zonen [aan de Eendrachtstraat hoek Ugchelseweg]
vertrekken 68 arbeiders naar Duitsland (Halle). Enige weken geleden zijn op de fabriek 150 arbeiders
gekeurd.

1943 ----- 24 februari woensdag.


VAN HOUTUM. Een Rijksduitser die voor de oorlog al in Apeldoorn woonde komt op onze fabriek. Hij moet
alle rentekaarten zien en zoekt uit het personeel van de Brouwersmolen 22 en uit de fabriek te Ugchelen 20
kaarten uit. Het betreft alle mannelijke arbeiders tussen 18 en 45 jaar. Als deze oproep doorgaat moet
Brouwersmolen stilgelegd worden. De Rijksduitser wil hebben dat wij hem vandaag nog een lijst toezenden
met de namen van deze 42 arbeiders met de toevoeging 'onmisbaar', eventueel misbaar en 'misbaar'. Hij
zal ook nog de Ugchelse fabriek bezichtigen. De mof wilde ook nog de namen weten van hen die vrijwillig
ontslag hebben genomen (uit vrees voor arbeidsinzet). Dit wordt geweigerd. Brouwersmolen wordt door een
andere Duitser gedwongen een hoog bedrag aan Winterhulp te geven. Als deze geldsom niet wordt betaald
moet n van de directie te Arnhem zich verantwoorden voor de Sicherheitsdienst. Een fabrikant die het
zover heeft laten komen moest het dubbele van de gedwongen gift betalen. Ook werd zijn bedrijf voor enige
tijd stilgelegd. Seyss-Inquart is weer in Apeldoorn. Hij schijnt een feest op het Seminarium te hebben. De
grote Duitse filmster Zarah Leander en vele andere sterren komen op het station in Apeldoorn aan en zullen
optreden.

1943 ----- 25 februari donderdag.


VAN HOUTUM. In Apeldoorn is een Duitse autorijschool opgericht. De vrachtauto's, luxe wagens en
motorfietsen van deze Fahrschule komen tientallen keren per dag voorbij. De leerlingen krijgen goed les.
Zij worden echter voor iedere fout zwaar gestraft. Zo bijvoorbeeld moet een leerling voor een fout tienmaal
om de wagen lopen en tienmaal de Feldwebel salueren. Volgens geruchten zou er bij het station en bij
iedere Tankstelle een Duitse wacht komen te staan. Aan de Hoofdstraat, tussen station en Beekstraat
zouden 23 winkeliers hun zaken moeten sluiten. Volgens Duitse mening verdienen ze niet genoeg. Zij
kunnen beter voor de Duitse oorlogsindustrie werken.

1943 ----- 26 februari vrijdag.


VAN HOUTUM. Mijn neef uit Amsterdam houdt zich schuil. Zijn ouders wensen dat hij ergens op het platte
land gaat werken. Zij laten in een brief aan familie in Apeldoorn hierover een ballontje op. 's Avonds passerrt
een groot aantal Engelse vliegtuigen. Wij zien aan de horizon duidelijk de flikkeringen van ontploffende
granaten of inslaande bommen. Naast zware ontploffingen is het gedreun van het afweergeschut goed te
horen.

1943 ----- 27 februari zaterdag.


VAN HOUTUM. 's Middags komen twee SS-soldaten bij mijn oom en delen mee dat de vrachtauto
morgenochtend om negen uur bij het Seminarium moet verschijnen. Als de auto maar niet gevorderd wordt.
's Morgens ontvangen wij een brief van het Rijkscommissariaat. De brief is dubbelzinnig. Er wordt in geist
dat de Betriebsfhrer aanstaande vrijdag van alle leden van het personeel van de jaren 1920, 1921, 1922
een formulier volgens ingesloten Ausweis persoonlijk in Den Haag moet overhandigen. Eerst werd aan
een soort Arbeidsdienst gedacht omdat onlangs in Frankrijk dezelfde lichtingen voor de Arbeids Dienst zijn
opgeroepen. Het is ook mogelijk dat wij geen personeel hoeven te missen (Ausweis betekent vrijstelling). De
pers schreef kortgeleden in een artikel over de totale oorlog Er zullen bedrijven worden gesloten en die
mogen blijven draaien zullen worden uitgekamd. De geheel voor Duitsland werkende Slotenfabriek in
Wenum is het enige bedrijf uit Apeldoorn dat ook een dergelijke brief ontvangt. Het wordt ons dan ook
duidelijk dat bedoelde arbeiders een bewijs zullen krijgen dat zij vrij zijn van de arbeidsinzet. De
Betriebsfhrer (dus mijn vader) zal nog dezelfde dag de zogenaamde Ausweise, echter dan voorzien van
een stempel, terugontvangen. Er is dus wel degelijk sprake van een vrijstelling die dan voor oudere
lichtingen herhaald moet worden.
BURGEMEESTER PONT (1 tot en met 27 februari).
Het is ongetwijfeld bekend dat een Nationaal Socialistische Burgemeester zeer weinig medewerking heeft te
wachten van de huidige commissaris der provincie. Nog minder van de nog steeds in functie zijnde
Secretaris-Generaal van het departement van Binnenlandse Zaken. Hierover uitvoerig uit te weiden heeft
mijn inziens weinig nut. De verstandhouding met de Duitse instanties laat niets te wensen over. Door mij
werd een beperkte regeling voor distributie van klompen voor schoolgaande kinderen in het leven geroepen.
Daarbij is aan de klompenmakers de verplichting opgelegd 60 % van het vrij beschikbare gedeelte tegen
afgifte van bonnen te verstrekken aan schoolkinderen die daaraan het dringendst behoefte hebben.
Door n van de cafhouders ter plaatse werd mij bericht dat hij van Duitse zijde was aangewezen om een
staat in te leveren. Daarop zouden een 100-tal grotere en kleinere etablissementen zijn opgenomen. Deze
zijn bestemd om binnenkort te worden gesloten. Bedoelde persoon voelde zich voor deze taak, mijn inziens
terecht, bezwaard. Hij vroeg of hierin niet door mij in overleg met de Ortskommandant zou kunnen worden
beslist. Bespreking met de Ortskommandant hierover heeft plaatsgehad. Het wil mij evenwel voorkomen dat
een dergelijke opdracht buiten de burgemeester om volstrekt ontoelaatbaar moet worden geoordeeld.
De werktijden van het gemeentepersoneel werden door mij gewijzigd en tot nader order als volgt
vastgesteld: van 's morgens 8.30 - 12.30 uur, 's middags 14.00 - 17.45 uur en 's zaterdags van 8.30 - 13.00
uur.
Door mij werd besloten tot tijdelijke verhoging van de kinderbijslag voor het personeel in dienst van de
gemeente op voorwaarde dat dat deze voor de eerste 2 kinderen 90 gulden per kind en voor de volgende
kinderen 150 gulden per kind zal bedragen. Ik wil niet verbergen dat de argumentatie van de burgemeester
van 's Hertogenbosch, die zich scherp kant tegen de nieuwe rijksregeling, mij zeer sterk voorkomt. Ik heb
dan ook slechts daarom besloten de rijksregeling, zij het ook enigszins gemitigeerd [verzacht], in te voeren.
Dit omdat het voeren van een eigen gemeentelijke politiek mij in deze zaak onjuist voorkomt.

De afdeling Onderwijs en het plaatselijk Bureau BARA zijn nog steeds overbelast met werkzaamheden, door
evacuatie en overbrenging van regeringsbureaus.
In de loop van februari werden 11 openbare en bijzondere scholen, die door de Duitse Wehrmacht waren
gevorderd, opnieuw vrijgegeven met uitzondering van de gemeentelijke en Christelijke HBS en de
bijzondere school aan de Parkweg. Evenwel werd school 29 in Berg en Bos vanaf 15 februari gevorderd
voor het departement van Opvoeding. Sindsdien werden in de maand maart opnieuw enige scholen
gevorderd.
Apeldoorn werd in de algemene actie waarbij jongelui uit de hoogste klassen van HBS en gymnasium
werden opgepakt vrijwel ongemoeid gelaten. Een 20-tal werd tijdelijk vastgehouden maar vrijwel meteen
weer losgelaten.
Het heeft in hoge mate mijn bevreemding en ergernis opgewekt dat in deze arrestaties de burgemeester op
geen enkele wijze werd gekend. Het aanwijzen van individuen die door partij-instanties onder
represaillemaatregelen vallen, acht ik uit den boze. De burgemeester behoort hiervoor de
verantwoordelijkheid te dragen.
Door in januari ontdekte fraude moesten 12 ambtenaren op staande voet worden ontslagen. Deze personen
werden gearresteerd en een justitioneel onderzoek is tegen hen lopende.
Verschillende ruiten bij kameraden werden stuk gegooid en ook overigens nam de baldadigheid van de
manlijke jeugd toe. Zodra de commissaris het ogenblik gekomen acht zal door mij worden overgegaan tot
tijdelijke verwijdering van de jeugd van de openbare weg tussen 7.00 uur namiddag en 4.00 uur
voormiddag.
Tegen het aanschrijven van de procureur-generaal te Arnhem waarbij dringend werd geadviseerd om, als
de verzekeringsmaatschappijen de schade wegens bij partijgenoten ingegooide ruiten hebben vergoed,
deze toch voor rekening van de gemeente te nemen en dus aan de assuradeurs terug te betalen, heb ik met
redenen omkleed verzet.
Van de NSB-leden van het korps moesten er 3 in bewaring worden gesteld voor het onrechtmatig toeeigenen van joodse eigendommen.
Badhuizen hebben volop werk en kunnen het aantal gegadigden vrijwel niet meer verwerken. Bij het
Sportfondsenbad, een particuliere instelling, waarvan het tekort door de gemeente wordt gedekt, werd
praktisch het gehele personeel opgevorderd voor uitzending naar Duitsland. Men is van oordeel dat hier met
oudere personen en vrouwelijk personeel kan worden volstaan.
Persoonlijk ondervind ik moeilijkheden bij het terugkrijgen van door mij gedeclareerde onkosten. Ook
verlang ik een toelage voor representatiekosten en extra bonnen voor ditzelfde doel en een behoorlijke
benzinetoewijzing per maand (nu 10 liter). Hierover heb ik mij al schriftelijk in verbinding gesteld met de
voorzitter van de commissie van Advies.

1943 ----- 28 februari zondag.


VAN HOUTUM. De chauffeur moet 's morgens om 9 uur met onze vrachtauto bij het Seminarium
verschijnen. De SS onderzoekt de wagen of alle onderdelen goed werken. De Duitsers mopperen direct. In
het stuur zit te veel speling en de handrem weigert. Wij moeten dit zo spoedig mogelijk repareren anders zal
de fabriek een boete krijgen. De Duitsers zullen zo nodig voor nieuwe onderdelen zorgen. Zo kan n
chauffeur een nieuwe band krijgen. Het is een duidelijk bewijs dat de moffen de auto eens zullen vorderen.
Anders bemoeiden ze zich niet zo met het onderhoud.
BLOEM. Op zondagavond een 8-tal zware schoten in richting Zevenaar. Er was echter niets te zien.

1943 ----- 1 maart maandag.


BURGEMEESTER PONT. Het aantal evacus op 1 maart 1943 bedroeg 1.224, waarvan in het
bevolkingsregister opgenomen 428 en dus niet opgenomen 796. Het totale aantal personen in Apeldoorn
verblijvende en niet in het Bevolkingsregister opgenomen bedroeg 2.018. Op deze datum waren al 627
ambtenaren ingekwartierd en 48 huisgezinnen gehuisvest. De gezinnen stellende op 3 personen per gezin,
bestonden deze uit 144 personen, dus in totaal 771. Voor het Front Reparaturbetrieb, waarin vermoedelijk
tenminste 1.200 personen van buiten werk zullen vinden, bedroeg het al aangevoerde aantal arbeiders 451.
Duitse ambtenaren worden eerst aan het einde van de maand maart in Apeldoorn verwacht.

1943 ----- 2 maart dinsdag.


VAN HOUTUM. Gedurende de eerste drie kwartier na middernacht komen Britse vliegtuigen over. Het is
een onafgebroken geronk. Het zware luchtdoelgeschut bij Schaarsbergen is ook in werking. Drie onontplofte
granaten en een onnoemlijk aantal scherven komen in Beekbergen terecht. 's Middags ontvangt mijn neef
uit Alkmaar een telegram van zijn zuster uit Australi. Deze schonk op 5 augustus 1942 het leven aan een
zoon. Nu zeven maanden later hoort haar familie pas van deze geboorte.
BLOEM. In de afgelopen nacht veel Tommies waarvan er n in Voorst in de Spekstraat brandend is
neergevallen waarvan de vuurgloed hier zichtbaar was. Naar men zegt ook n in Vorden. Hier passeerden
een groep van 9 en een groep van 6 vliegtuigen overdag in de richting van de kust. Allemaal Duitsers.

1943 ----- 3 maart woensdag.


VAN HOUTUM. Mijn neef W. Willemsen (gijzelaar) moet opnieuw op de Arbeidsbeurs verschijnen. Hij kan
gelukkig een goede bron van inkomen aantonen. Daardoor is er voorlopig voor hem geen kou meer aan de
lucht.

1943 ----- 4 maart donderdag.


VAN HOUTUM. De Arbeidsbeurs is nog steeds overstelpend druk. NSB-ers wijzen de arbeiders die naar
Duitsland moeten grotendeels aan. De moffen onderzoeken zelfs in verschillende straten alle huizen en
schrijven de namen en adressen op van mannen die voor overplaatsing in aanmerking komen. Er is ook een
geval bekend dat men zelfs brood moet meebrengen omdat de keuring zo lang (dat wil zeggen wegens de
drukte) ophoudt. Een boswachter uit Hoog Soeren wordt met vrouw, twee zoons en een dochter gevangen
genomen en naar Arnhem overgebracht. De politie bewaakt zijn huis dat zelfs niet door familie betreden
mag worden. Het blijkt dat de boswachter onderdak verschafte aan een onderduiker omdat deze een NSBer heeft afgeranseld.

1943 ----- 5 maart vrijdag.


VAN HOUTUM. 's Morgens ontvang ik een kaart van de Arbeidsbeurs dat ik me aanstaande maandag
tussen 2 en 3 uur daar moet laten keuren. Het is een klein kaartje met het stempel Voedings- en
Genotmiddelen. Bovendien ontvangen mijn broer Jaap, vier neven en zes arbeiders van de fabriek een
zelfde bericht. Het is allemaal het werk van onze voorman. Hij verklaart het tussen de regels door en zegt
dat hij alle NAF-leden zal steunen en de niet-leden zoveel mogelijk zal tegenwerken. Van de twaalf
personen zijn er slechts drie lid van het NAF. De aartsvijanden van de voormannen, zowel die in Ugchelen
als in Apeldoorn, staan nummer 1 op het lijstje. Onze voorman vraagt 's morgens om tien uur vrij en begeeft
zich met de andere voorman naar het Arbeidsbureau. Wat dit heeft te betekenen is nog onbekend. Beiden
komen al lachend uit Apeldoorn terug. Het schijnt dat zij 's middags weer naar de Beurs gaan. Zij willen met
alle geweld ons een hak zetten. Daarom is het niet onwaarschijnlijk, gezien hun karakter dat zij ook nog
provisie voor het aanbrengen van medearbeiders krijgen. Mijn vader komt terug uit Den Haag en brengt
zeven Ausweise mee. Deze zijn op het Rijkscommissariaat van een stempel voorzien. Hieruit volgt dat deze
zeven (zij behoren tot de twaalf die vanmorgen een kaartje kregen) vrij zijn. Mijn vader moet volgende week
vrijdag opnieuw naar Den Haag en voor een volgende groep Ausweise halen. Dit herhaalt zich enige keren
totdat het gehele personeel vrijstellingen heeft.

1943 ----- 6 maart zaterdag.


VAN HOUTUM. 's Morgens gaan mijn vader en oom naar de Arbeidsbeurs om ons nu al vrij te krijgen. Het
wordt er niets beter op. De directeur (vurig NSB-er) erkent de Ausweise niet. Deventer dat intussen wordt
opgebeld weet ook niets van Ausweise. Daarna bellen we de Nederlandse Bank op. Die verwijzen ons naar
het Departement van Sociale Zaken in Amsterdam. Het departement is op dat ogenblik al gesloten. 's
Middags horen wij van een kennis uit Zutphen dat de Ausweise wel erkend zullen worden. De
Arbeidsbureaus hebben er nog geen officile mededeling uit Den Haag over ontvangen. Intussen wordt de
strijd met het NAF bij het personeel nog groter.

De voorman zou gisteren naar de Arbeidsbeurs zijn geweest om ons zogenaamd vrij te krijgen. Hij zou
zoveel al bereikt hebben dat een afgekeurde niet door een ander vervangen hoeft te worden. Er zal
vanmiddag opheldering komen. De voorman heeft smoesjes genoeg. Even voor het sluiten van de fabriek
heeft de directie een onderhoud met de voorman. Hij zegt dat hij er niets van weet. Hij kan liegen alsof het
gedrukt staat. Zijn gehele karakter en manier van doen versterken bij ons de veronderstelling dat hij de
verrader is. Het zal wel een nieuwe manier van het NAF zijn om leden te werven. De arbeiders die een
oproep hebben ontvangen komen maandag niet werken en zijn van plan zich ook niet te laten keuren. Zij
zullen echter 's middags wel even op het kantoor komen om te horen hoe het staat.

1943 ----- 7 maart zondag.


VAN HOUTUM. Het is nu bekend dat de directeur van het Arbeidsbureau aan onze voormannen opdracht
heeft gegeven twaalf personen van de Ugchelse fabriek aan te wijzen om in Duitsland te gaan werken. Dat
deze NSB-er zo ver zou gaan was wel te verwachten. Hij konkelt altijd met de voormannen. Mijn vader en
oom zullen morgen naar het Arbeidsbureau in Arnhem, dat direct onder Amsterdam staat, gaan en over
deze NSB-er spreken. 's Middags vinden enkele mensen pamfletten op de Bakenberg. Het bevat de
lastgeving van de Nederlandse Regering aan het personeel in overheidsdienst (rede Gerbrandy). De
strooibiljetten zijn vrijdagnacht in kleine getale uitgeworpen. De Duitsers die er voortdurend oefeningen
houden schijnen de meeste te hebben opgeraapt. Er zou ook zo'n pamflet in de wei naast ons huis zijn
gevonden. 's Avonds horen wij dat de heer Kaars Seypestyn uit Beekbergen in Duitse gevangenschap is
overleden. Hij zat gevangen wegens steun aan toekomstige Engelandvaarders. De andere inwoners van
Beekbergen die op 18 januari zijn gearresteerd voor het bezit van wapens zijn gisteren naar het kamp in
Vught overgebracht [zie ook 23 januari 1943].

1943 ----- 8 maart maandag.


VAN HOUTUM. 's Morgens gaat mijn vader naar Arnhem. Gewoonlijk wordt men niet zonder schriftelijk
verzoek toegelaten maar nu was een telefoontje voldoende. De zaak zal worden onderzocht. De directeur
van dit bureau, keurt de handelingen van de directeur van de Arbeidsbeurs in Apeldoorn af. Hij heeft niet te
beslissen wie er gaat. Dat heb ik aldus Mijnhardt. Iedereen die een Ausweis bezit is volkomen vrij en mag
niet opgeroepen worden. Bovendien is zaterdag in geheel Nederland de keuring stopgezet. Dit bewijst
opnieuw dat men in Apeldoorn geheel zelfstandig te werk gaat. De directeur uit Arnhem zal deze week nog
een bezoek aan onze fabriek in Ugchelen brengen. Hij draagt het onderzoek op aan S. directeur van de
bankpapierfabriek in Heelsum. S. is Rijksduitser en wij hebben al veel aan hem te danken. Op zijn verzoek
zullen wij een schema van ons bedrijf (dat wil zeggen arbeidsverdeling) indienen. 's Middags om half twee
zijn alle twaalf personen die een oproep hebben ontvangen op het kantoor bijeen. Mijn vader houdt een
korte toespraak. Hij overhandigt ieder een brief waaruit blijkt dat allen onmisbaar zijn en enkele een Ausweis
bezitten. Onze kans om in Ugchelen te blijven is groter. Op verzoek van de directeur uit Arnhem gaan we
allen naar de keuring. De zes arbeiders zijn zo verheugd dat zij naar ieder caf gaan dat zij onderweg zullen
zien. Wij zessen besluiten twee aan twee naar de Beurs te gaan. Men ontvangt er volgnummers. Wij kunnen
tien minuten wachten voordat de eerste twee pas aan de beurt zijn. Na 20 minuten roept men Jan, Willem
en mij op. Een typiste noteert onze namen, adressen en algemene bijzonderheden in viervoud. Daarna
onderzoekt de dokter ons. Geheel uitgekleed controleert hij slechts keel, hartslag, longen en buikreflexen.
Vervolgens moeten we ons laten afschrijven bij de portier. Dat is een snotneus van 18 jaar. Daar kunnen we
lange tijd op de uitslag wachten. Na een half uur komen Jaap, Willem (G.I.zn) en Arnold terug. Twee zijn
afgekeurd en mijn broer is vrij wegens de brandweer. Na anderhalf uur komen wij drien weer aan de beurt.
Willem (H.zn) en Jan worden goed- en ik afgekeurd. Jan en Willem moeten alle bijzonderheden nauwkeurig
opgeven. Wij hebben met een goeie ambtenaar te doen die ons van allerlei gekonkel van zijn directeur met
onze voormannen op de hoogte brengt. Een NSB-er houdt hem jammer genoeg steeds in het oog. Intussen
komt een bediende en deze gaat zo zitten dat de NSB-er de ambtenaar niet meer kan zien. Jan en Willem
zullen als nodig op een Duitse papierfabriek tewerk gesteld worden. Vijf arbeiders (n is er afgekeurd)
moeten echter ook nog naar boven. Zij krijgen daar te horen dat zij dinsdag 16 maart naar Hamm zullen
vertrekken. Dat Jan en Willem niet boven zijn geweest is aan de medewerking van de ambtenaar te danken.
Het blijkt dat de voormannen een lijst met onze namen hebben ingevuld voorzien van hun handtekeningen.
Boven deze namen staat in gebroken Duits Diese Leute mssen sofort fort. De ambtenaar die ons helpt
laat het ons lezen. Jammer dat we dat papier niet kunnen meenemen! Het is een typisch gevolg van de
hekel die de directeur aan onze fabriek heeft. Hij wil de jongens nog voordat een goed onderzoek kan
worden ingesteld al de grens over hebben. De ambtenaren zijn op een paar na allemaal goed.

Zij houden veel oproepingskaarten achter en zien de slachtoffers uit Duitsland te houden. En gaat met het
transport (de arbeiders zijn dus op weg naar Duitsland) mee en laat enkele van hen in Deventer uitstappen.
Deze moeten dan natuurlijk onderduiken. Zo wordt er gesaboteerd. Deze ambtenaren verdienen na de
oorlog een zeer hoge onderscheiding.
's Middags komt een tweede lijst van de voorman op de Arbeidsbeurs. Hierop staan twee namen met
adressen van arbeiders van Brouwersmolen. Wat dit weer te betekenen heeft is nog onbekend. Er wordt
hardnekkig beweerd dat n arbeider van de Ugchelse fabriek ook een oproep heeft ontvangen. Waarom de
chauffeur er geen heeft gekregen is ook een raadsel. Beide zijn vrijgezel en lid van het NAF, vooral de
chauffeur. Onder de twaalf die vanmiddag gekeurd zijn bevinden zich echter vier NAF-leden. 's Avonds
komen we allemaal bij mijn oom en vertellen onze wederwaardigheden. De goedgekeurden willen met alle
geweld weten waarom er nog n arbeider is die ook een oproep heeft ontvangen en niet verschenen is. Zij
denken aan omkoperij omdat een voorman al zoiets heeft laten blijken. Dit is voor ons natuurlijk
oncontroleerbaar. De Ausweis wordt nog niet erkend. Maar de arbeiders worden opnieuw gerustgesteld. Zij
komen morgen weer werken. Het onderzoek moet eerst hebben plaatsgevonden. Na hun vertrek komt de
voorman bij mijn oom aan huis zijn huur betalen. Hij gooit het op het onderwerp en beledigt mijn oom op
vreselijke wijze. Het dreigt in een vechtpartij over te gaan. Het wordt hem voortaan verboden het Ugchelse
fabrieksterrein te betreden. Een ander zal de huur dan wel innen. Het geschreeuw gaat in gegil over en wij
(mijn vader en ik zitten daar ook) vliegen allemaal naar buiten. Wij zijn zo opgewonden dat mocht er
geslagen zijn dan zouden de drie jongelui hem hebben afgeranseld dat hem morgen de ogen dicht zaten.
Het is eigenlijk niet goed maar wij wilden hem door zijn minne praktijken en zijn grote mond tegen mijn oom
wel doodslaan.

1943 ----- 9 maart dinsdag.


VAN HOUTUM. De directeur van het Arbeidsbureau uit Arnhem zou 's middags onze fabriek bezoeken maar
hij komt niet. Het geeft aanleiding te veronderstellen dat het er voor ons niet zo gunstig uitziet.

1943 ----- 10 maart woensdag.


VAN HOUTUM. 's Middags worden acht arbeiders van Brouwersmolen gekeurd. 's Morgens ontving de
directie een schrijven met de eis de ingesloten acht oproepingskaarten aan de betrokken personen uit te
delen. Er is nog geen tijd om deze kaarten per post te verzenden. Het is ook een leuk werk voor mijn oom
deze kaarten uit te delen. Van de acht worden er zes goedgekeurd. De al gekeurden hoeven niet gekeurd te
worden. Wij bellen opnieuw die directeur op en deze deelt mee dat hij gisteren verhinderd was te komen. B.
de opvolger van I. (deze is om onbekende redenen ontslagen) zal ons bedrijf komen bezoeken. Ook nu
hebben wij goede medewerking van S.

1943 ----- 11 maart donderdag.


VAN HOUTUM. B. komt 's morgens om 8.40 uur al op de fabriek. Hij arriveert in een grote luxe wagen met
houtgas. Hij belt op verzoek direct S. op en beiden spreken in het Duits en begroeten elkaar met Heil
Hitler. Hij zal morgenmiddag met de directeur en hem in hotel Royal in Arnhem vergaderen. Dan zullen drie
personen, misschien in dronken toestand, beslissen over het leven van honderden personen. B. is een
echte dienstklopper en heeft op het schema het n en ander af te keuren. Na een kort onderhoud op het
kantoor bezoekt hij de fabriek. Hij vraagt in verband met een toekomstige arbeidsmobilisatie in iedere
afdeling of dat werk niet door vrouwen kan worden gedaan. Het kost enige moeite hem het tegendeel te
bewijzen. Na zijn rondgang is hij toch wel van mening dat onze fabriek een speciaal bedrijf is. De
Rijksduitser deelt mee dat slechts de chauffeur en degene die het generatorhout hakt (beide felle NAFleden) voor Duitsland in aanmerking komen. Zaterdag aanstaande zal er over ons bedrijf worden beslist wie
er weg moeten. Na een uur vertrekt B. en gaat naar Brouwersmolen. Er is kans dat enige van dat personeel
uitstel krijgen. De arbeiders op onze fabriek hebben het de hele dag over degene die verdacht wordt van
omkoperij. Men noemt in dit verband een half varken en een zak rogge. Hij schijnt gisteren grote ruzie met
de voorman te hebben gehad en komt vandaag niet op de fabriek.

1943 ----- 12 maart vrijdag.


VAN HOUTUM. Het Departement van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen wordt naar Apeldoorn
overgeplaatst. Op de Tricotfabriek wordt een vliegtuigmotor op de bekende stellage ingedraaid. Alleen deze
motor geeft al een hels lawaai. Wat zal het worden wanneer de overige tien stellages klaar zijn? Mijn vader
is opnieuw naar Den Haag om Ausweise voor personen tussen 24 en 28 jaar te laten afstempelen. Er zullen
geen vrijstellingen aan arbeiders boven 28 jaar worden verstrekt. S. belt ons 's avonds op en deelt mee dat
de chauffeur en de houthakker onherroepelijk naar Duitsland moeten gaan werken. De overigen zijn vrij. 's
Avonds verschijnen de Engelse vliegtuigen weer. Het is een even zwaar en langdurig geronk als verleden
week. Er is zware afweer. Het schijnt dat er weer geschut bij Dieren staat. Lichtfakkels en ontploffende
granaten zijn duidelijk te zien. Op n moment horen wij het fluiten van een granaat of scherf. Het geronk
houdt drie kwartier aan waarna de eerste toestellen weer spoedig terugkeren (9.45 uur). Een toestel vliegt
laag en een ander beschiet een goederentrein bij Apeldoorn.

1943 ----- 13 maart zaterdag.


VAN HOUTUM. Donderdag zouden enige arbeiders met verlof uit Essen terugkeren. Zij zijn niet gekomen.
De bevolking zou drie dagen moeten rouwen. 's Morgens vertel ik een arbeider van wie de broer in Essen
werkt van de luchtaanval op Essen. Hij begint direct te huilen. Ook zijn broer zou deze week met verlof
komen. Het is te begrijpen hoe deze familie genteresseerd is met de kleinste mededeling over Essen. Zij
gaan 's nachts dan ook niet naar buiten om het vliegtuiggeronk aan te horen. Wij krijgen nu officieel bericht
dat van onze fabriek geen arbeiders op twee na opgeroepen mogen worden. Van Brouwersmolen moeten
drie arbeiders dinsdag aanstaande vertrekken. De overigen hebben uitstel.

1943 ----- 14 maart zondag.


VAN HOUTUM. Volgens geruchten zou de totale arbeidsmobilisatie morgen in Nederland worden
afgekondigd. Er zijn geruchten van een razzia op grote schaal.

1943 ----- 15 maart maandag.


VAN HOUTUM. 's Middags gaan oom Hendrik en mijn vader opnieuw naar de Arbeidsbeurs. Ditmaal om te
proberen de arbeiders die morgen naar Duitsland moeten vertrekken (drie van Brouwersmolen) over te
plaatsen naar de Ugchelse fabriek (dan zijn zij vrij). Zij slagen niet. Deze arbeiders zijn in Apeldoorn al
afgeschreven. 's Middags krijg ik een pamflet afkomstig uit Eerbeek. Op de ene kant worden de antwoorden
afgedrukt op de vraag Waarvoor vecht Duitsland zoals zeven verschillende Nazi-organen deze geven.
Seyss-Inquart kondigt een verordening af waardoor minstens de helft van alle middenstandszaken en
andere kleine bedrijven zullen worden gesloten. Eerst moest iedere winkelier zijn inventaris opmaken om
toen nog onbekende redenen. Nu blijkt het waarom dit is gebeurd. Een winkelier kan nu zo goed als niets
meer aan de inlevering onttrekken. Het is nog de vraag of zij hun goederen betaald krijgen. Deze sluiting
van zaken betekent al een officieuze arbeidsmobilisatie.

1943 ----- 16 maart dinsdag.


VAN HOUTUM. De chauffeur en houthakker van onze fabriek krijgen een oproep om zich morgen op de
Arbeidsbeurs te laten keuren. 's Avonds wordt de vrachtauto door een SS-officier nagezien. Daarna noteert
hij de bijzonderheden. Wij raken de auto misschien wel kwijt. De Fahrschule moet nu ook 's avonds
oefenen. Het is een hels lawaai met hun motorfietsen. Overdag rijden zij door bos en heide en deinzen voor
geen grintgat terug.

1943 ----- 17 maart woensdag.


VAN HOUTUM. De chauffeur en de houthakker van onze fabriek zijn beide goedgekeurd. Zij moeten
dinsdag aanstaande respectievelijk naar Deventer (opleiding van drie weken voor chaufferen in zware
auto's) en naar Hamm. De vader van onze voorman zegt tegen zijn buurman (deze heeft het later weer aan
mijn oom verteld) Het is mijn zoon toch gelukt de zoons van Van Houtum naar Duitsland te krijgen. Hij
weet dan zeker nog niet dat wij allemaal vrij zijn. In dit verband geldt het spreekwoord Wie (NAF) een kuil
graaft voor een ander (niet-NAF) valt er zelf in.
BURGEMEESTER PONT. Ingevolge mijn besluit van vandaag werd aan al de daarvoor in aanmerking
komende ambtenaren en werklieden een bewijs van vrijstelling van uitzending naar Duitsland uitgereikt.

1943 ----- 18 maart donderdag.


VAN HOUTUM. De burgemeester van Apeldoorn maakt bekend dat hij geen beslissingen kan nemen
aangaande de tewerkstelling van Nederlanders in Duitsland. Pont is echter wel bereid in gevallen die de
gemeenschap betreffen met de directeur van het Arbeidsbureau te beraadslagen. Deze directeur waar geen
goed woord over te vertellen is belt 's avonds eerst Brouwersmolen, daarna onze fabriek op. De drie
arbeiders van de fabriek in Apeldoorn, die dinsdag zouden vertrekken maar niet zijn gegaan, moeten
morgen met een ander transport arbeiders naar Duitsland. Van onze fabriek zullen drie arbeiders uit de
lompenafdeling worden opgeroepen. Het vleesrantsoen wordt van 200 gram tot 125 gram verlaagd. Iedere
avond passeren gemiddeld 14 Duitse jachtvliegtuigen in richting Deelen. Het kan niet anders of het is
dagelijkse patrouille.

1943 ----- 19 maart.


VAN HOUTUM. Een tante uit Apeldoorn krijgt inkwartiering van een ambtenaar van het Departement van
Onderwijs. Hij informeert direct naar het eten. Bij mijn tante moet hij van de bonnen leven. Daarop antwoordt
de ambtenaar dat hij naar een ander adres gaat waar hij pap extra krijgt. Ook een mooie geschiedenis! Het
verhaal kan nog opgesmukt worden. Denk aan Haagse netheid. De ambtenaar heeft lange nagels met
rouwranden. Alle papierfabrieken moeten bij de Overheid een lijst indienen met de namen en
bijzonderheden van de nog aanwezige arbeiders. En arbeider die van Brouwersmolen naar Ugchelen is
overgeplaatst krijgt een oproep om zich morgen op de Arbeidsbeurs te laten keuren. Dit is weer het werk
van de voormannen. Zij zochten al lang een tijdstip om hem aan te geven. Hij is een fel tegenstander van
het NAF.
BURGEMEESTER PONT. Vanaf vandaag werd door mij de naam MAATSCHAPPELIJK HULPBETOON
gewijzigd in BUREAU VOOR SOCIALE ZORG en tot hergroepering van de werkzaamheden besloten.
Tegelijk werd het bureau onderverdeeld in de volgende afdelingen.
Afdelingen van algemene aard:
1. Algemene en Juridische Zaken
2. Comptabiliteit (Kas en Boekhouding)
3. Onderzoekingsdienst
Afdelingen van bijzondere aard:
4. Maatschappelijk Hulpbetoon
5. Crisis Comit B. enz.
6. Maatschappelijk werk
7. Buitenland en Krankenkasse
8. Evacuatie.

1943 ----- 20 maart zondag.


VAN HOUTUM. De chauffeur, de houthakker en de overgeplaatste arbeider komen 's morgens weer op
onze fabriek. De chauffeur is niet vrij en hij neemt alvast een koffer mee. Mijn neef W. Willemsen (gijzelaar)
wordt goedgekeurd. Dit is geen gunstig teken.

BLOEM. Bij een luchtgevecht is de boerderij van Jan Willem Gerritsen aan de Lochemsestraat te Terwolde
door brandbommen afgebrand. Zeven koeien en een paard en alle huisraad is verbrand. De mensen
konden zich in veiligheid stellen.

1943 ----- 22 maart maandag.


VAN HOUTUM. Volgens geruchten zouden alleen al vandaag 300 personen in Apeldoorn een
oproepingskaart hebben ontvangen om zich deze week te laten keuren.

1943 ----- 23 maart dinsdag.


VAN HOUTUM. De houthakker die voor Duitsland werd opgeroepen, meent dat hij vrij is. Daarom gelasten
we hem de rentekaart en andere bescheiden van de Arbeidsbeurs terug te halen. Hij krijgt er echter te horen
dat hij in het geheel niet vrij is. Hij moet vrijdag aanstaande vertrekken en neemt alvast een koffer van ons
mee. Een arbeider van Brouwersmolen weigert te vertrekken. Hij staat op de straflijst voor het kamp
Amersfoort. Als hij vrijdag vertrekt hoeft hij niet naar het concentratiekamp. In de komende periode zullen
geen sigaretten- en snoepkaarten voor dames worden uitgereikt. Mannen van 18 jaar en ouder ontvangen
de gewone tabakskaart. Kinderen beneden 14 jaar komen alleen in aanmerking voor een snoepkaart.

1943 ----- 24 maart woensdag.


VAN HOUTUM. 's Avonds horen wij enkele vliegtuigen. Zij vliegen verspreid echter op geringe hoogte. Het
zijn waarschijnlijk Duitse toestellen. Om 10.10 uur stort een toestel in richting Kootwijk neer. Boven Deelen
hangt ook een rode gloed. Of er een tweede is neergestort is nog onbekend.

1943 ----- 25 maart donderdag.


VAN HOUTUM. De voormannen van de beide fabrieken gaan vandaag naar Arnhem. Zij hebben een
onderhoud met de directeur van het Arbeidsbureau daar. Deze kent Hollands. Hiervan is verder weinig
bekend. Hun medefrontlid de houthakker hoeft niet naar Duitsland. Van uitstel is geen sprake. Vrijgezellen
komen het eerst aan de beurt. Nu blijft het de vraag of zij een vrijgezel (en wie?) hebben aangewezen die in
zijn plaats moet vertrekken. Het is jammer dat zij de overwinning behaald hebben. Alle brandweerlieden
krijgen een zogenaamde legitimatiezegel op hun persoonsbewijs. De bedoeling is nog niet geheel duidelijk.
De kennisgeving is afkomstig van de burgemeester en begon met de woorden Ik verplicht u ....
enzovoort.Volgens geruchten zou het rantsoen suiker aanmerkelijk verminderd worden. Er is sprake van
dat de Duitsers 10.000 ton suiker voor hun munitiefabrieken in beslag hebben genomen. Er zijn nadere
bijzonderheden over het vliegtuig dat gisterenavond is neergestort. Het is een Duitse bommenwerper die te
laag heeft gevlogen. Daardoor kwam hij in botsing met n van de zendmasten van Radio Kootwijk. Er zou
80 meter van de mast zijn afgebroken. Deze masten zijn 210 meter hoog.

1943 ----- 26 maart vrijdag.


VAN HOUTUM. 's Morgens fiets ik naar Radiodorp [Radio Kootwijk]. En mast is afgeknapt, naar schatting
slechts 20 meter. Alle wegen naar het zendstation zijn afgesloten. Op de terugweg fiets ik een eind om
omdat het zulk zacht weer is. Onderweg vind ik nog een pak pamfletten (plusminus 100) in het Duits
gedrukt. De ene kant heeft tot opschrijft Gegen den inneren Feind. Daarna wordt aan de hand van een
zestal opmerkingen (wie is de vijand? Hij die zich tegen Hitler verzet?) de vraag beantwoord met Hitler und
seine SS. De andere kant geeft uitsluitend een dertiental benoemingen of handelingen van het Nazidom die
dat antwoord bevestigen. Uit de data en kennummer (G22) valt op te maken dat deze strooibiljetten ruim
een half jaar geleden zijn uitgeworpen. Daarom is het te begrijpen dat de pamfletten al vrij ernstig vernield
zijn. De gloed die woensdagavond boven Deelen hing werd veroorzaakt door een bommenwerper. Deze
stortte op een munitiedepot waardoor alles in brand raakte. 's Avonds zijn er weer vliegtuigen in de lucht. Wij
denken eerst aan Duitse toestellen maar het zijn Engelsen. Dit is uit het luchtdoelgeschut op te maken. Om
21.30 uur hoort mijn vader terwijl hij even buiten staat een dof gerinkel en snelt naar binnen. Hij waarschuwt
ons. Het gerinkel gaat in gefluit over. Daardoor blijven we achter de deur staan.

Vervolgens horen we niets meer. De n denkt aan mitrailleurvuur, de ander aan het overfluiten van
granaten. Wij blijven echter nog even binnen omdat in de richting Koolsprengen een geknetter is te horen.
Plotseling zien we op tientallen plaatsen branden. Iedereen denkt aan een neergestort vliegtuig. Het is
dichtbij. Het blijken brandbommen te zijn. Het is maar gelukkig dat het 's middags geonweerd heeft gepaard
gaande met hevige slagregens. Anders zou de brand niet te overzien zijn geweest. Terwijl wij naar de
brandbommen lopen fluit een granaat van het afweergeschut over. Later blijkt dat deze bij een hotel in
Ugchelen in de grond is geslagen. De hotelhouder stond op een meter afstand en schrok geweldig. Wij
lopen van de ene brandstaaf naar de andere en komen tenslotte bij een fosforbom terecht. Intussen
arriveert de brandweer die door Caesarea is opgeroepen. Rondom het gebouw liggen veel brandstaven
echter zonder schade aan te richten. Er breken geen branden uit. Wij zien in de hei van de Bakenberg
overal lichtpunten (brandstaven). Bij de fosforbom ligt de fosfor meters in de omtrek verspreid. Het geeft licht
wanneer het niet brandt. Het is zeer gevaarlijk. Overal waar men loopt ontstaat brand als men fosfor aan de
schoenen heeft. Men kan de brand in huis halen. Fosforwonden zijn ongeneeslijk. Op de terugweg horen wij
een gefluit gevolgd door een knal. Het is van een granaat.

1943 ----- 27 maart zaterdag.


VAN HOUTUM. Wij gaan 's morgensom zeven uur met zijn vieren naar de neergeworpen brandbommen
zoeken. De politie houdt de wacht bij de resten van de fosforbom die wij gisterenavond vonden. De huls is
echter verdwenen. Tegen de Bakenberg zitten tientallen brandstaven in de grond. Slechts enkele zijn
zichtbaar. Deze zijn alle verbrand. De meeste zitten gemiddeld n meter in de grond. Zij bestaan uit een
zwaar gewicht met daarboven een staaf termiet [mengsel metaaloxiden en aluminiumpoeder dat bij
verbranding 3000 graden teweegbrengt] en een lichte metalen (meestal koper) huls. Deze laatste dient voor
roer. Slechts een deel van het termiet is niet verbrand. De rest is zeer gezwollen door aaneengekit zand. Bij
het uitgraven breekt dit af. De ontsteking zit direct onder de huls. Daarna lopen wij de berg weer af en
vinden bij een grintgat twee ontplofte fosforbommen. Deze zijn verkeerd gevallen en zodoende niet in brand
gevlogen. In het aangrenzende bos ligt een vierde fosforbom. Het is ons te veel werk om ze alle uit te
graven. Wij zullen de resten van de eerste twee naar brandmeester Quartel brengen en onze bevindingen
vertellen. Deze belt de Apeldoornse brandweer op. Het wordt verkeerd begrepen en de auto komt alleen
met de chauffeur bij ons huis. Intussen komt een inspecteur van politie. Wij gaan weer naar het bos. De
politie vindt drie nieuwe. In totaal al elf. Dit is aanleiding dat de Ugchelse en Apeldoornse brandweer 's
middags de bommen zullen uitgraven. In totaal worden er 25 uitgegraven. De chauffeur van de auto brandt
ze tenslotte alle uit en demonteert ze zo nodig. Er zijn enkele onbeschadigde. Om vijf uur komen we
doodmoe weer thuis. De hulzen van deze bommen gaan alle naar Deelen. De Duitsers eisten dat ze al voor
11.30 uur bij de Ortskommandant zouden worden ingeleverd. Een tweede granaat is bij een boer in een
kippenhok gevonden. Ugchelse jongens vinden in het bos bij Caesarea een onbeschadigde brandstaaf en
de resten van een gexplodeerde granaat. De Britse bommenwerpers zijn in de afgelopen nacht gek te werk
gegaan. Bij ons vallen tientallen fosforbommen en honderden brandstaven. Ugchelen is voor een groot
onheil behoed. Alles is in bos of hei gevallen. In Teuge valt een brisantbom midden in een boerderij. Deze
brandt geheel af. Er komen zes koeien en een paard om. De Duitsers leggen op het gehele Ugchelse Bos
beslag en zullen het als schietterrein gebruiken. Daar gaat onze mooie omgeving! De boswachter heeft in
zijn eigen bos niets meer te zeggen.

1943 ----- 28 maart zondag.


VAN HOUTUM. 's Morgens gaan we naar de granaat achter Caesarea. Deze is boven de grond ontploft. Er
wordt een tweede brandstaaf gevonden die nog intact is. Mijn neef krijgt hem en de Apeldoornse brandweer
komt hem 's avonds ophalen. Deze heeft erom verzocht met het oog op demonstraties.
BRANDWEER. s Avonds om 22.20 uur kregen we een aardige melding. Twee uitkijkposten meldden:
Brandend vliegtuig richting 51 (Kootwijk). Al spoedig was een wagen op weg met de benodigde
manschappen en materiaal. Bij aankomst bleek achter het Radiostation Kootwijk een grote bommenwerper
te liggen die rustig brandde. Volgens de Duitsers die op een eerbiedige afstand liepen rond te neuzen was
het een Engelse bommenwerper. Deze was door een Duitse jager neergeschoten. Toen we dichterbij
kwamen zagen we de Duitse bommen overal liggen waarbij ook veel Duitse brandbommen. Op een stuk
vleugel ontdekten we het Duitse Kruis. Dit was voor ons genoeg om inwendig schik te hebben. Toen we
weer bij de Duitsers terugkwamen vertelden we hen dat het een Duitse bommenwerper was. Zij hadden
echter hun smoesje al weer klaar.

Die bommenwerper zou nu in botsing geweest zijn met een Engelse jager. Kijk die lag daar ginder te
branden. Achter een heuvel was een lichtvlek te zien. Jammer genoeg voor die moffen verliep die lichtvlek
om al spoedig te verdwijnen. Het was een auto die in de richting van Kootwijk kwam aanrijden. Wij lieten de
moffen met het totaal verbrande toestel en de vier verbrande moffen aan hun lot over om een onderzoek in
te stellen naar de oorzaak. Toen wij bij de Radiotoren kwamen werd het ons duidelijk dat het zich als volgt
had afgespeeld. Een zware bommenwerper was van het vliegveld Deelen opgestegen om Engeland te
bombarderen. Het toestel was echter te zwaar beladen en kon geen hoogte krijgen. Daardoor vloog het
tegen n van de Radiomasten op in plaats van er over heen. Het gevolg was dat 75 meter van het
bovengedeelte van de mast afknapte als een luciferhoutje. De tuidraden en ankers lagen overal verspreid.
Het was een janboel van je welste. Wij togen ditmaal vergenoegd huiswaarts. De brisantbommen en
brandbommen waren tenminste niet op Engeland terechtgekomen en hier waren vier moffen om zeep
gegaan.

1943 ----- 29 maart maandag.


VAN HOUTUM. In Apeldoorn komen een groot aantal Russen aan. Hoeveel het er precies zijn is nog
onbekend. Er worden twee personen gearresteerd. Daaronder onze aannemer. Iemand kocht van hen
spijkers en schuurlinnen voor zwarte prijs. Na het sluiten van deze koop ontpopte de vreemde zich als
beambte van de Gestapo [Geheime Staatspolizei]. Zij zullen nu wel wegens prijsopdrijving worden vervolgd.
's Avonds om 10.15 uur (de klok is verzet) komen een groot aantal vliegtuigen over. Wij horen luchtafweer in
richting Deelen, Schaarsbergen en Harskamp. Ontploffende granaten verlichten de hemel. Minstens zes
granaten fluiten over. De formaties bommenwerpers keren om elf uur weer terug. Zij zijn niet ver weg
geweest.

1943 ----- 30 maart dinsdag.


VAN HOUTUM. 's Morgens om 4.30 uur komen vliegtuigen over. Zij komen van hun aanval op Duitsland
(Berlijn) terug. Iedereen wordt wakker door het schieten van het luchtdoelgeschut. Het lawaai houdt enige
minuten aan. Het is te begrijpen dat we banger worden nu er zoveel granaten overfluiten. De luchtaanvallen
zullen 's nachts wel zwaar zijn geweest. Er keren samen 33 toestellen niet terug.

1943 ----- 31 maart woensdag.


VAN HOUTUM. De Duitsers bouwen bij Harskamp een groot concentratiekamp. Het is mogelijk dat de
Russen naar deze plaats worden overgebracht. De Nova (autobusdienst tussen Apeldoorn en Arnhem)
maakt bekend dat er in de bussen geen staanplaatsen mogen worden ingenomen. De chauffeurs moeten
dus veel mensen op de weg laten staan. Om dit te voorkomen zou het ideaal zijn dat de Duitsers (deze
betalen toch niets) als laatste een bus zouden betreden. 's Middags krijg ik een pamflet dat door de RAF bij
Arnhem is uitgeworpen. Het gehele strooibiljet is in het Duits gedrukt.
BURGEMEESTER PONT (1 - 31 maart). De betrokken Melkinrichtingen protesteerden tegen de
voorgenomen sluiting van hun bedrijven. Ik heb mij daarover doen voorlichten door de Contactcommissaris
voor de voedselvoorziening voor Gelderland en de voorzitter van het Bedrijfschap voor Zuivel, afdeling
Gelderland. Uit deze voorlichting is gebleken dat sluiting van de protesterende inrichtingen in het belang van
het publiek is omdat zij in het algemeen onhyginisch werken. In Apeldoorn zal voortaan alleen Marindaal
het grootste en best geoutilleerde bedrijf overblijven. Dubieus is nog of de Zuivelfabriek De Hoop in Epe
dat een vrij groot afzetgebied in Apeldoorn heeft dit zal mogen behouden. Ook dit bedrijf is zeer goed
geoutilleerd en levert prima producten af. Voor inschakeling leveren in Apeldoorn door dit bedrijf heb ik bij
de betreffende instanties gepleit. In verband met de op te voeren productiviteit van Marindaal heb ik
gedaan gekregen dat van dit bedrijf geen personeel meer zal worden gevorderd voor uitzending naar
Duitsland.
- Door mij werd besloten een bedrag van 50 gulden te verlenen als subsidie aan Het Nationaal Zangfeest.
- De ter hand genomen distributie van klompen voor schoolgaande kinderen kan, blijkens bericht van het
Rijksbureau voor huiden en leer, nu worden uitgebreid. In plaats van 60% van het aantal klompen, dat de
klompenmakerdetaillisten vrij mogen verkopen, kan nu dit gehele kwantum onder de distributie vallen. Er
wordt overwogen welke mogelijkheden deze verruiming biedt.

De grote moeilijkheid is dat de verhouding tussen het aantal beschikbare en het aantal benodigde klompen
uitermate ongunstig is en steeds ongunstiger wordt.
- Verschillende leden van het jongere vrouwelijke personeel ontvingen aanbiedingen van hier onlangs
gevestigde departementen op een aanmerkelijk hoger salaris dan bij deze dienst wordt genoten. Als
voorbeeld werd door het departement van Justitie een juffrouw, die volgens haar leeftijd bij de
Distributiedienst een maandsalaris van 45 gulden ontving, 65 gulden per maand aangeboden. Een
dergelijke concurrentie onder overheidsinstellingen is ongewenst en bovendien verboden. Er wordt echter
van departementszijde aan dit verbod niet de hand gehouden wanneer men zelf personeel nodig heeft.
- Door het Bureau Aardappelverbouw te Arnhem werd circa 2 1/2 hectare gescheurd weiland ter beschikking
gesteld voor uitbreiding van de verhuring van volkstuinen in 1943. Hierdoor is nu in totaal voor volkstuinen
circa 10 1/2 hectare grond in gebruik. Aan 423 volkstuinders werd een volkstuin van 200 m toegewezen. In
1942 was dit aantal 318, voor 1943 dus een toename van 105 volkstuinders.
- De werkzaamheden verband houdende met de inkwartiering en huisvesting van Nederlandse en Duitse
ambtenaren (BARA) vonden voortgang. Hierdoor bleef nog steeds hetzelfde aantal ambtenaren van
Gemeentewerken voor het verrichten van deze werkzaamheden aan de dienst onttrokken.
- In nauw verband met de verlaging van het vleesrantsoen staan het aantal slachtingen dat steeds minder
wordt. Het vleesrantsoen van de landbouwende bevolking (huisslachting) van 750 gram per hoofd, per gezin
en per week, steekt gunstig af met dat van de burgerlijke bevolking. Tijdsomstandigheden maakten het
noodzakelijk voor de burgerbevolking het rantsoen in maart opnieuw te verminderen en te brengen op 125
gram per week, per hoofd en per gezin. Been is daarbij inbegrepen.

1943 ----- 1 april donderdag.


VAN HOUTUM. Alle kosten die gemaakt worden bij de scholing van de voorman moeten door het betrokken
bedrijf worden vergoed. Mooie sociale regeling. Wij moeten de man die ons in de ellende stort ook nog zijn
vrijgenomen uren en reiskosten vergoeden. Zondag aanstaande is het de dag van de Weermacht. Bij de
Apeldoornse kazernes zal een eenpansmaaltijd worden gegeven. Dit bestaat uit erwten en spek. De moffen
proberen de burgers te lokken door het woord spek. De bevolking kan geen spek krijgen of men moet 14
gulden per pond [500 gram] betalen. De maaltijd kost 0,50 gulden en de opbrengst is zoals altijd voor de
Winterhulp. De advertentie in de krant beslaat een groot oppervlak.

1943 ----- 2 april vrijdag.


VAN HOUTUM. De Apeldoornse recherche arresteert een oom van me. Een architect. De reden is
onbekend. Hij wordt 's avonds weer vrijgelaten.

1943 ----- 3 april zaterdag.


VAN HOUTUM. Volgens onbevestigde berichten zou mijn oom die gisteren gearresteerd en weer vrijgelaten
is een toewijzing voor bouwmateriaal hebben verkocht. Onze aannemer is ook weer vrijgelaten.

1943 ----- 4 april zondag.


VAN HOUTUM. 's Morgens ga ik een eind wandelen om te zien of er ook strooibiljetten zijn gevallen. Eerst
vind ik een stuk van een onbekend pamflet maar later een boekje met het opschrift Illustrierte geschichte
zweier Weltkriege. Deze is evenals de twee die ik vind onvolledig. 's Avonds ga ik opnieuw zoeken. Nu heb
ik meer resultaten. Ik vind drie ongeschonden boekjes en n waar het omslag ontbreekt. Intussen ontvangt
mijn vader voor mij een zelfde boekje van een boswachter.
BLOEM. Hier passeerden in de avond om 11 uur zeer veel en zeer zware vliegtuigen die met hun geronk
het afweergeschut overstemden. Ze hebben Essen gebombardeerd. Dit nu al voor de 3e maal. En dezer
dagen kwamen in de nacht een zwerm vliegtuigen over ons heen. Deze hebben misschien bij een
luchtgevecht zeer veel brandbommen uitgeworpen in de buurt van Loenen en Beekbergen en langs het
kanaal waar in de buurt van de Welvaart een schuur van Gait Jan van de Brink en een schuur van Derk
Stijfsel afbranden. Deze branden konden hier goed waargenomen worden. In die zelfde nacht zijn aan de
Traandijk - hoek Woudweg - aan weerskanten van de Traandijk 2 bommen gevallen.

Ook in dezelfde nacht is aan de Ugchelseweg nabij de Smittenberg in of nabij het bos van Ooster een bom
gevallen. Men zegt een luchttorpedo die wel 50 meter in de omgeving alle bomen (sommige 25 cm en
andere 50 cm dik) boven de grond deed afknappen. De verwoesting van deze bom of torpedo was
merkwaardig groot.

1943 ----- 5 april maandag.


VAN HOUTUM. Zaterdagnacht zijn tussen Beekbergen en Hoenderloo ook pamfletten uitgeworpen.
Daaronder zijn Duitse distributiekaarten. Er gaan geruchten dat ook Nederlandse bonkaarten zijn gevonden.
Onze voorman moet zich 's middags om onbekende redenen bij de directeur van het Arbeidsbureau in
Arnhem melden.

1943 ----- 6 april dinsdag.


VAN HOUTUM. Onze voorman is gisteren naar Arnhem geweest met andere 'heren' van het NAF uit
Apeldoorn. Het gesprek ging onder meer over onze houthakker en de arbeiders van de lompenafdeling.
Deze kunnen volgens de voorman op een NAF-lid na door vrouwen worden vervangen. Het resultaat van
het onderhoud is niet goed bekend. 's Avonds krijg ik van een boswachter een Duitse bonkaart die
zaterdagnacht in kleine hoeveelheden bij Hoenderloo is uitgeworpen. Het is een kaart voor verlofgangers en
zogenaamd in Essen uitgegeven.

1943 ----- 7 april woensdag.


VAN HOUTUM. Het derde ondergrondse krantje 'Trouw' wordt door de Antirevolutionairen uitgegeven. Aan
de voorkant is een tekening afgedrukt bestaande uit een rechthoek van kettingen. In de ogen de woorden
'God zij met ons'. Daarbinnen een afbeelding van hare Majesteit Koningin Wilhelmina met drie oranjeappels
(Beatrix, Irene en Margriet), de opkomende zon en het woord 'Trouw'. Het is gedateerd 19 maart 1943 (1e
jaargang nummer 3). Radio Oranje waarschuwt alle Nederlandse studenten die de loyaliteitsverklaring
hebben of zullen ondertekenen. Voor hen is in het bevrijde Nederland geen plaats meer. Dit kan gemakkelijk
gezegd worden. De Regering in Londen houdt geen rekening met de grote onkosten die met onderduiken
gepaard gaan.

1943 ----- 8 april donderdag.


VAN HOUTUM. De Duitse bonkaarten die zaterdagnacht bij Hoenderloo zijn uitgeworpen worden ongeldig
verklaard. 's Avonds om elf uur passeren de eerste Britse vliegtuigen. Hoe het komt, ik ben bang en lig
onrustig op bed. Een oorzaak is misschien het geronk dat nog zwaarder is dan voorheen. Misschien is het
de angst voor overfluitende granaten. Het vliegtuiggeronk houdt driekwartier aan. Er is weinig luchtafweer.
Dit kan erop wijzen dat er veel Duitse nachtjagers in actie zijn. Om 11.45 uur cirkelt een vliegmachine rond
en veroorzaakt een eigenaardig geluid. Het draait boven ons huis bij tot we ineens een zware slag horen
waarvan onze woning een ogenblik trilt. Iedereen denkt aan een neergestort vliegtuig. Ik loop onmiddellijk
naar het raam. Ik zie in de richting Beekbergen een rode gloed. Ik kleed me direct aan en ga eerst naar mijn
blokhoofd (Luchtbescherming). Deze vindt het niet nodig dat wij uitrukken. Ik besluit er zelf heen te gaan. Hij
verbiedt het me echter. Het regent dat het giet. De rode gloed breidt zich snel uit. Het vliegtuig schijnt bij het
kanaal te zijn neergestort. Onderweg zie ik in het bos van dr. J. Ooster [Engelanderholt 18] overal kleine
vlammen tussen de bomen. Het blijken fosforbommen te zijn. Daarop besluit ik naar de woning van zijn
ondergeschikte D.J. Hamer [Engelanderholt 22] te fietsen om deze van de bommen op de hoogte te stellen.
In de oprijlaan ligt ook een fosforbom. Plotseling rijd ik in de takken van een half afgeknapte eikenboom. Ik
krijg het idee dat er meer gebeurd is maar denk nog steeds aan een vliegtuig. Bij zijn huis aangekomen zie
ik dat alle ruiten, kozijnen enzovoort uit de muren zijn gerukt. Alles is kapot. Ik zie voor het eerst in deze
oorlog een vernield huis (muren en dak zijn nog wel intact). Ik word opnieuw bang door de stille
eenzaamheid. Daardoor heb ik niet zo veel besef aan te kloppen, te schreeuwen of over de vensterbanken
het huis binnen te lopen. De angst wordt nog vergroot door het vallen van een zware spar. Nog geen tien
meter van me vandaan. Daarop besluit ik terug te gaan naar Ugchelen en hulp te halen. Ik ga naar de
brandmeester Quartel en kom er overstuur aan en vertel alles. Op mijn mededeling dat Hamer en zijn vrouw
dood kunnen zijn en dat ik er niet alleen meer naar toe durf wordt snel hulp gehaald.

Enkele van de Geneeskundige Dienst van de Luchtbescherming worden geroepen. Tenslotte gaat Quartel
met me mee. En van de andere is naar Hamer gegaan en beide leven gelukkig nog. Zij zijn ongedeerd en
zijn van schrik op zolder gekropen. Nu het daar zo gevaarlijk is gaan we ook naar dr. Ooster zelf. De regen
en het afknappen van bomen houdt niet op. Wij gaan over de grote weg en komen al spoedig tot de
ontdekking dat deze geheel versperd is. Wij zetten de fietsen aan de kant en gaan lopend verder. Ik kan niet
voldoende beschrijven wat ik daar zie. Berkenbomen van 40 tot 50 centimeter liggen dwars over de weg.
Weer anderen hangen of staan op het punt te vallen. Hier moet een zware bom zijn ingeslagen. Wij lopen
door en klimmen voortdurend over boomstammen. Totdat we in een open ruimte aankomen. Wij zien in het
duister overal korte witte strepen tot een zekere hoogte. Het zijn de stronken van afgeknapte bomen.
Hierdoor denken we opnieuw aan een vliegtuig totdat n van ons een vrij grote krater naast de weg vindt.
De krater is naar de uitwerking gering maar toch denken we nog aan een bom van twee ton. Overal in de
omtrek liggen fosforbommen te branden. Door de regen is hun uitwerking gelukkig tot een minimum beperkt.
Wij lopen door en moeten over meer bomen klauteren voordat de weg weer te zien is. We durven niet buiten
de weg te lopen niet wetende wat daar nog kan liggen.
L. Quartel en ik gaan naar dr. Ooster. Daar zijn alle ruiten kapot. De ravage is niet zo groot. Zij zijn ook
ongedeerd en schijnen minder onder de indruk want hij verkoopt genoeg grappen. We gaan weer terug en
kijken op zijn verzoek nog naar de stallen of daar iets vernield is. Er zijn slechts drie ruiten stuk. Terwijl we
op de weg lopen ontmoeten we de eerste mensen uit Beekbergen namelijk een dokter en de hoofdopzichter
van de Heide-Maatschappij. Deze staan ook machteloos. Wij lopen nogmaals over de bomen en kunnen
onze ogen haast niet geloven zoveel er vernield is. Hamer en zijn vrouw zijn intussen weer naar bed
gegaan. Eerst kan ik hun niet vinden en loop automatisch naar boven maar vind tenslotte de kamer door
hun hond. Ik vertel hun wat er precies gebeurd is en breng een boodschap van dr. Ooster over. Hun
slaapkamer toont binnengestoven zand. Voor het vernielde raam hangt een vloerkleed. Ook zij zitten zonder
licht. L. Quartel en ik willen daarna weer naar huis gaan maar blijven nog omdat er van richting Ugchelen
twee auto's naderen. Door het zwaaien met mijn dynamolampje komen de auto's langzaam dichterbij. De
voorste is een vrachtwagen van de Apeldoornse Luchtbescherming. De manschappen zullen de weg vrij
maken. Daarachter bevindt zich een luxe auto met onder andere de Commissaris van Politie. Deze vraagt
ons direct of er een boerderij is getroffen. Vervolgens moet ik hem de krater wijzen. Later arriveert ook een
inspecteur van politie. Terwijl de opruimingsdienst een begin maakt met het werk staan wij nog met de
chauffeur te praten. Totdat n van ons naar een boom wijst. Een zware berk valt om en dreigt op ons en de
vrachtauto te vallen. Wij lopen weg maar de boom blijft gelukkig achter een ander steken. Hieruit blijkt
voldoende hoe gevaarlijk het daar in de storm en regen is. Wij besluiten nu maar naar huis te gaan. Het is al
half twee en ik ben vrij moe. Alle kleren zijn doornat.

1943 ----- 9 april vrijdag.


VAN HOUTUM. 's Morgens ga ik weer naar de bomtrechter kijken. De ravage is nog groter dan ik 's nachts
had kunnen vermoeden. Er is een brisantbom ('men' spreekt over een torpedobom) ontploft. De wand is
naar uit scherven blijkt nog geen halve centimeter dik. Het is een hard soort staal dat een klinkend geluid
maakt. Het dak van het huis van Hamer aan het Engelanderholt 22 is zwaar beschadigd. Deze familie loopt
nu meestal met de jas aan in de kamer. De brandweer uit Apeldoorn ruimt de fosforbommen op. Zij schijnen
er al 15 te hebben gevonden. De Duitsers komen ook kijken. Er zijn 's nachts op drie plaatsen
brandbommen gevallen. Op een plek liggen minstens 50 fosforbommen, op een andere plek honderden
brandstaven. In Loenen liggen beide soorten brandbommen. Door de bomexplosie in het bos van dr. Ooster
zijn in Ugchelen en Beekbergen bij vele huizen ruiten gesprongen. De woningen zijn zeer verspreid.
Waarom juist deze en niet de nabijgelegen huizen glasschade hebben is onverklaarbaar. Het zal voor de
meesten moeilijk zijn nieuwe ruiten te krijgen omdat deze schaars zijn. 's Avonds vind ik langs de weg dicht
bij de bomkrater een pamflet. Het is natuurlijk door n of ander goed vaderlander juist daar neergegooid.
Mijn neef W. Willemsen (in februari gijzelaar) heeft zich intussen in Arnhem gevestigd. Hij is vrij van
tewerkstelling in Duitsland. 's Avonds om 10.40 uur passeren de eerste vliegtuigen. Plotseling horen wij een
zware slag. Boven de kazernes hangt een groot aantal lichtfakkels. De sirenes loeien. Er is voor het eerst
luchtalarm in Apeldoorn. Ik begeef mij naar het blokhoofd en ben ook nu weer de enige die opkomt. Wat er
precies is gebeurd is onbekend. Ik kom even voor twaalf uur weer thuis.
BRANDWEER. 's Nachts om half twaalf moest een Engelse bommenwerper zich van zijn last ontdoen.
Vermoedelijk was hij met een Duitse nachtjager in gevecht. Hij wierp enige duizenden brandstaven,
plusminus 90 fosforrubber-bommen en 4 brisantbommen af in de omgeving van het Kanaal te Beekbergen.
Twee boerenschuren gingen in vlammen op. Een brandstaaf die door de rietdaken van een boerderij heen
viel kwam achter een paard in de stal terecht en lag rustig onder de mest te branden.

Daardoor werd een geweldige rook ontwikkeld. De boer haalde het paard direct van stal waardoor erger
werd voorkomen. Hij durfde er echter niet meer naar te gaan kijken daar de brandstaaf zo lag te sissen en te
spatten. Gelukkig dat de mest in de stal goed nat was waardoor de boerderij behouden bleef. Van de 90
fosforrubber-bommen waren er 48 niet gexplodeerd, dus blindgangers. De volgende dag hebben wij ze
allemaal uitgegraven en onschadelijk gemaakt. 's Middags kwam een boer bij de brandweermannen kijken
naar wat ze daar deden. Toen de jongens hem vertelden hoe gevaarlijk die dingen waren krabde hij zich
eens achter het oor. Hij vroeg wat zenuwachtig of er misschien ook even een met hem naar huis kon gaan.
Het bleek al gauw dat hij een niet gexplodeerde fosforrubberbom op een schap in de deel had staan. Hier
stonden zeven koeien, een paard en enige varkens op stal. Gelukkig dat de bom niet gevallen was of dat er
een jongen met een hamer tegenaan geslagen had. Dat wordt zo gauw gedaan en dan was de ramp voor
de familie niet te overzien geweest.

1943 ----- 10 april zaterdag.


VAN HOUTUM. De Apeldoornse brandweer zet zijn werk bij de bom in het bos van dr. Ooster voort en
graaft samen nog 40 fosforbommen uit. 's Avonds komen drie politieagenten bij deze verwoesting aan en
lopen onmiddellijk verspreid door het bos. Zij zoeken houtdieven. Want burgers hebben al veel hout
gestolen.
BURGEMEESTER PONT. Apeldoorn helpt Rotterdam. Onder deze leuze werd in samenwerking met de
Nederlandse Volksdienst op zaterdag 10 april begonnen met de hulpactie voor Rotterdam in verband met de
daar plaats gehad hebbende ramp, het bombarderen door Engelse vliegtuigen. Hierdoor werden ongeveer
20.000 personen getroffen. Begonnen werd met een opwekking van mijn kant in de plaatselijke pers aan de
burgerij van Apeldoorn om deze actie te doen slagen. Ofschoon enige tegenwerking ondervonden werd zijn
de resultaten toch niet onbevredigend te noemen. Behalve een flinke hoeveelheid huisraad, kleding,
schoeisel en dekking werd er 8.158 gulden aan geld ontvangen.

1943 ----- 11 april zondag.


VAN HOUTUM. De gehele dag door komen mensen bij de verwoesting door de bom in het bos van dr.
Ooster kijken. 's Middags is het bijzonder druk. Men komt slechts voetje voor voetje voorwaarts evenals op
de Hoofdstraat bij een feestdag.

1943 ----- 12 april maandag.


VAN HOUTUM. Volgens onbevestigde berichten zouden bij de brandbommen die donderdagnacht in een
weiland over het kanaal zijn gevallen vele Duitse bonkaarten hebben gelegen.

1943 ----- 13 april dinsdag.


VAN HOUTUM. Wij kunnen vandaag onze nieuwe distributiekaarten gaan halen. De snoepkaart vervalt. De
nieuwe tabakskaart heeft geen A- en B-bonnen meer. Op de levensmiddelenkaart zijn ook
aardappelbonnen.

1943 ----- 14 april woensdag.


VAN HOUTUM. Om vijf uur 's middags komt een commissie onze fabriek bezichtigen in verband met een
arbeidersvordering. De commissie bestaat uit twee Duitsers en twee Nederlanders. De vakgroep van de
Papiermakers heeft destijds een rekwest ingediend dat de papierindustrie bij voortgaande
arbeidersvordering verlamd zou worden. Zij bekijken alles snel en moeten enige gegevens over personeel,
productie, kolen en elektriciteit weten.

1943 ----- 15 april donderdag.


BURGEMEESTER PONT. Door mij is heden besloten over te gaan tot verkoop van:
47 percelen grond van de afdeling Berg en Bos,
2 percelen grond van de afdeling Welgelegen,
7 percelen grond van de afdeling Verspreide Gronden.
Door de noordwesterstorm op 15 april 1943 zijn plusminus 400 bomen in Berg en Bos omgewaaid. Aan de
ruiming daarvan wordt nog gewerkt.

1943 ----- 16 april vrijdag.


VAN HOUTUM. De boswachter van het Ugchelse Bos gaat op advies van zijn meerderen over in Duitse
dienst. Het bos is grotendeels door de Duitsers in beslag genomen.

1943 ----- 17 april zaterdag.


VAN HOUTUM. Vanaf maandag aanstaande krijgt men n rantsoen aardappels (een kilogram) extra. Met
het oog op frauduleus vlees is het slachten van honden en katten verboden.
BURGEMEESTER PONT. De zandbaan voor oplegging van de weg Nieuw-Milligen - Harderwijk nabij het
Uddelermeer is op 17 april klaar gekomen.

1943 ----- 18 april zondag.


VAN HOUTUM. Iedereen wordt 's morgens wakker van het lawaai dat de Tricotfabriek veroorzaakt. Twee
vliegtuigmotoren draaien proef van zes uur tot iets over tienen. Deze maken zo'n lawaai dat burgers naast
de fabriek zich niet verstaanbaar kunnen maken. Het is Ugchelen nog goed te horen. Het is zuiver pesterij
want anders gebeurde het wel midden op de dag of op een werkdag.
BLOEM. De boterprijs in de zwarte handel is f 15,- per pond. Hier in de buurt een dragende koe verkocht
voor f 1.200,-. Een drachtig varken voor f 625,- met uitbeding van het beste big. Aan de markt te Apeldoorn
zijn 4 biggen van 50 pond verkocht voor f 450,- gulden. Eieren in de zwarte handel 45 cent per stuk. Bruine
bonen f 1,- per pond. Vette koeien in de zwarte handel f 3.000,-. Rundvet in de zwarte handel f 20,- per
pond. De Duitsers zitten nog in Rusland waar nu noch van de Russische noch van de Duitse kant veel
gevochten wordt. In Afrika zitten de Duitsers in een hoek gedreven met voor zich de linies en stellingen.
Rechts een moerasgebied, links een hooggebergte en achter zich de zee. Ook hier schiet het weinig op aan
weerskanten.

1943 ----- 19 april maandag.


VAN HOUTUM. 's Avonds graaf ik de krater van de bom in het bos van dr. Ooster uit. Ik vind slechts n
scherf en het onderste gedeelte van de bom. Dit stuk weegt 2 1/2 kilo. Het bevat hoofdzakelijk de
ontsteking. Het is voor de helft koper. De vernielde bomen hebben een waarde van enige honderden
guldens. Ze zijn al omgehakt. Er moeten zoveel bomen worden omgehakt dat de houthakkers nog niet op
de helft zijn

1943 ----- 20 april dinsdag.


VAN HOUTUM. De pers wijdt vele artikelen aan de 54ste verjaardag van Hitler. In Apeldoorn hangen enkele
Hakenkruisvlaggen uit. Alle personen in Duitse dienst (ook personeel Ugchelse Bos) hebben 's middags vrij.
De overheid deelt mee dat wij zuinig moeten omgaan met ons rantsoen suiker. Er worden misschien in het
komende najaar geen suikerbonnen bekendgemaakt.

1943 ----- 24 april zaterdag.


VAN HOUTUM. 's Middags komen enige Duitse foeragewagens en zelfs een landauer [vierwielig rijtuig voor
4 personen] voorbij. Later passeert een groot aantal wielrijders. Deze moffen nemen hun intrek in de
gebouwen van het Apeldoornse Bos. Het viel de laatste weken al op dat de Duitsers veel beddengoed en
andere rommel in de richting van Apeldoorn vervoerden. Het tabaksrantsoen wordt definitief teruggebracht
op 20 sigaretten, 25 gram tabak of vijf sigaren per week.

1943 ----- 27 april dinsdag.


VAN HOUTUM. 's Nachts om twee uur word ik wakker. Grote formaties Britse vliegtuigen komen in richting
Duitsland over. Spoedig val ik in slaap. Een kwartier later word ik weer wakker. Om 2.20 uur is boven het
zware geronk een eigenaardig geluid te horen. Daarna weerklinkt de ne ontploffing na de andere. Ik lig te
schudden in bed. De dakpannen naast mij vallen van het dak. Gerinkel van ruiten vergroot de angst voor
een voltreffer nog meer. Ik blijf liggen met de gedachte dat het huis spoedig ineenstort. Zover komt het
gelukkig niet. De ontploffingen (totaal zes) volgen elkaar snel op. Daarom is het niet te beschrijven of er van
schrik sprake is geweest. Ik schuif mijn gordijn opzij en kijk in een vlammenzee. Het lijkt of het nabij zijnde
bos geheel zal afbranden. Ook op ons terrein verlichten vlammen de omgeving. Wij staan alle direct op en
zijn gelukkig ongedeerd. Bij mijn tante en zuster vlogen de glasscherven door de kamer. Beide trapten bij
het uitstappen uit bed in het glas. De verduisteringsgordijnen zijn naar beneden gevallen. De sponningen
zijn van de ramen weggerukt. Naast glasscherven ligt er veel zand in de kamers. In het huis hangt een
fosforlucht. Mijn vader en ik gaan direct alle vertrekken rond. Er zijn gelukkig geen brandbommen in ons
huis gevallen. Aan de voorkant van het huis zijn alle schilderijen en andere wandversiering naar beneden
gevallen. Ik kleed me aan maar kan niet zo snel de goede kleren vinden. Of dit een gevolg van
zenuwachtigheid is kan ik niet meer zeggen. Mijn vader is het eerste beneden en overal liggen
glasscherven. Even later gaan we samen naar buiten. We willen naar het brandende bos lopen maar mijn
neef Jan roept ons. Deze is plotseling in een grote krater gevallen terwijl hij naar ons huis wilde lopen. Deze
bevindt zich midden in de weg. Een omgestoten muur houdt de massa zand tegen. Anders werd de beek
afgesloten. Hierna vinden we een tweede krater. Deze is het dichtst bij ons huis en beslaat driekwart van
onze voortuin. Naar schatting zijn deze kraters negen meter breed en drie meter diep. De tuin- en gasleiding
zijn gesprongen. Wij kunnen echter de tuinleiding afsluiten. De gehele weg is versperd. Eerst nu beseft mijn
vader aan welk gevaar hij ontsnapt is. Even voordat de bommen vielen liep vader nog buiten. Hij stond om
2.20 uur op het punt weer naar bed te gaan en was al in de slaapkamer. Intussen blijven de branden
woeden. Vele fosforbommen verspreiden in richting Koolsprengen een scherp licht. Wij gaan met zijn
tween naar de buurman. Hij is eigenaar van het bos. Zijn stromijt staat te smeulen. Ook zij zijn ongedeerd
maar weten weinig van de zware bommen die bij ons zijn gevallen. Op de terugweg komen we de
Luchtbeschermingsdienst tegen. Deze sluit de gasleiding af. Na veel bevelen wordt de weg vrijgemaakt. De
plaatsvervangend commandant van Ugchelen is vol goede moed. Hij geeft bevel dat de Luchtbescherming
de ne krater voor ons huis moet dichtgooien. Een persoon begint maar staakt al direct dit onbegonnen
werk. Er komen steeds meer mensen. Het blijkt dat over een grote oppervlakte brandbommen zijn
uitgeworpen. De brandweer blust een schuurtje met aangrenzende hooiberg en bij onze buurman de
stromijt. Bij n viel een brandstaaf door het dak en bleef boven de kinderbedden in het plafond steken. De
eigenaar had een grote tegenwoordigheid van geest en gooide de brandbom door het raam naar buiten.
Hetzelfde gebeurde bij twee anderen waar een brandstaaf op de deel en in een werkplaats viel. Bij Geurts
ligt het terrein vol met brandstaven die nog gedeeltelijk boven de grond uitsteken. De brandweer vindt er ook
een lichtfakkel. De parachute en het magnesiumpoeder zijn verbrand. Op een ander punt zijn veel
brandstaven in kippenhokken gevallen. Een 400 meter van de beide bomkraters voor ons huis hebben twee
huizen even zware schade geleden als wij. Het is jammer dat deze mensen niet verzekerd zijn. Mijn moeder
is met de dienstbode nog naar onze buurman geweest. Zij zijn zo vriendelijk indien nodig bedden voor ons
klaar te maken. Mijn vader belt onmiddellijk naar de familie uit Apeldoorn en Arnhem. Gisteren zijn juist een
tante en een neef na drie dagen logeren weer naar Arnhem vertrokken. De ravage bij de fabriek en bij mijn
oom zijn even groot als bij ons. Arbeiders van de gasfabriek herstellen de gasleiding. Wonder boven wonder
zijn de telefoonkabel en een kabel met 10.000 Volt spanning niet vernield. De politie houdt vanaf zes uur 's
morgens wacht. Om twaalf uur komt de Ortskommandant met een hoge officier kijken. Ik luister op dat
moment naar de radio die ik door het vele bezoek nog niet heb kunnen horen. Hij bemerkt het gelukkig niet.
In Ugchelen is alles goed afgelopen. Slechts een jongen kreeg fosforspatten op zijn knie. Door snel ingrijpen
van de brandweer is erger voorkomen. In Apeldoorn gaat het echter anders. Op de fabriek van Van Gelder
en Zonen [aan de Eendrachtstraat nabij de Jachtlaan] wil men met een brandende brandstaaf demonstreren
hoe lang men deze in de hand kan houden. Plotseling explodeert de brandbom.

Het is er n met een kleine springlading. En persoon krijgt een scherf onder de kaak en bloedt dood door
het doorsnijden van de halsslagader. Een aanwezige verpleegster krijgt snijwonden over beide bovenbenen.
Het is een ernstige waarschuwing voor iedereen die zulke grappen wil uithalen.
BLOEM. Zwaar geronk in de nacht van zeer veel vliegtuigen. Het duurde wel 3 uur voor ze voorbij waren. Ze
hebben Duisburg en 2 andere steden zwaar gebombardeerd.
BRANDWEER. In de vroege morgen deponeerde een Engelse bommenwerper zijn lading in Ugchelen. Voor
de villa van de heer A. van Houtum kwamen 2 zware brisantbommen terecht. Geen enkele ruit in de villa
bleef heel. Ook in de fabriek aan de overkant van de weg moesten vele ruiten het ontgelden. In de
omgeving kwamen nog 8 van die zware jongens terecht. Ook werden nog vele fosforrubber-bommen en
enige duizenden brandstaven afgeworpen. Hierdoor brandde nog een schuur aan de Brouwersmolenweg af
terwijl een fosforrubberbom een hooiberg in brand zette. Verder nog enige kleine bos- en heidebrandjes die
spoedig geblust waren. Doordat het zo donker was, was het een fantastisch gezicht, al die honderden kleine
brandjes in de bossen.

1943 ----- 28 april woensdag.


VAN HOUTUM. De brandweer graaft nog een groot aantal fosforbommen uit. Een jongen uit Ugchelen is
ook onvoorzichtig met een brandstaaf met springstof. Hij brengt het er echter gelukkig goed van af.

1943 ----- 29 april donderdag.


VAN HOUTUM. Het schijnt dat ons huis nu pas weer volledig op de fundamenten gaat rusten. De barsten in
de muren worden steeds groter. Bij mijn oom gaan alle bepleisterde plafonds scheuren. Er komt steeds
meer schade. De brandweer heeft in totaal in de omgeving van ons huis 80 fosforbommen uitgegraven.
BLOEM. Voormiddags om 10 uur een zeer zware dreun. Het was het vallen van een bom die in Zwolle op
een schip munitie terecht is gekomen. Daardoor zijn in Zwolle en tot ver in de omtrek zeer veel ruiten
gesprongen. Veel gewonden zouden in ziekenhuizen verpleegd worden. Krantenberichten melden als dat
de manschappen van het voormalige leger zich moeten melden en dan als krijgsgevangene naar Duitsland
moeten.
BRANDWEER. Vandaag werden wij ter assistentie naar Vaassen geroepen. Hier was een brandend Engels
vliegtuig op een boerderij terechtgekomen. De boerderij en het vliegtuig werden geheel door brand vernield.
De inzittenden kwamen om het leven.
BURGEMEESTER PONT. Bekendmaking van de Weermachtsbevelhebber in Nederland over terugvoering
in krijgsgevangenschap van dienstplichtigen van de voormalige Nederlandse Weermacht. Alleen de
ambtenaren van de Distributiedienst beneden de leeftijd van 25 jaar en de reserve-officieren komen voor
terugvoering in aanmerking. Van de dienst in Apeldoorn komen daardoor 3 ambtenaren voor terugvoering in
krijgsgevangenschap in aanmerking. Daaronder is de kassier Waardemateriaal de Heer Haakmat. Aan het
CDK werd met het oog op de belangrijkheid van deze functie verzocht, indien mogelijk, te willen
bewerkstelligen dat de kassier-waardemateriaal van terugvoering wordt vrijgesteld.

1943 ----- 30 april vrijdag [verjaardag van Prinses Juliana].


VAN HOUTUM. 's Morgens gaan geruchten dat alle fabrieken in Twente door het oproepen van alle
Nederlandse militairen in staking zijn gegaan. Dit wordt later bevestigd. En machinefabriek staakte al
gisterenmiddag om drie uur. In Apeldoorn zou aangeplakt staan Arbeiders, volgt het voorbeeld van
Hengelo. Hierop staakt onder meer de busdienst Apeldoorn - Arnhem. Drie Duitse soldaten, die met geweld
in een autobus stappen, worden naar de garage overgebracht. Even later staakt ook de papierfabriek van
Van Gelder en al spoedig volgt Brouwersmolen. Om 11.30 uur legt ook de Ugchelse fabriek het werk neer.
's Middags belt de Arbeidsbeurs ons viermaal op. Als het personeel 's middags nog weer begint te werken
moeten wij een halve dag loon afhouden. Begint het morgen dan een dag loon aftrekken. Begint het niet dan
mag men de stakende arbeiders niet meer in dienst nemen. De directie staat borg met hun leven. Alle
papiermakers houden 's middags vergadering in Eerbeek. Daar staakt ook iedereen.

Het doel van de vergadering is arbeiders die in militaire dienst zijn geweest en dus opgeroepen zullen
worden op Duitse papierfabrieken te werk te stellen. Het doel wordt niet bereikt. De arbeiders gaan liever
achter het puntdraad dan voor de vijand te werken. In Apeldoorn is het half oproer. De chauffeur is nog net
op tijd met de vrachtauto in Ugchelen teruggekeerd anders had men de ruiten ingegooid. De voormannen
van beide fabrieken zijn actief. Zij gaan het gehele personeel rond. De arbeiders van Brouwersmolen zullen
om 5.30 uur vergaderen. Wij moeten nog voor zes uur het aantal personen opgeven die in militaire dienst
zijn geweest. Het is op beide fabrieken samen acht waaronder mijn broer. 's Avonds gaat de politie vele
huizen rond en zegt dat de bevolking zich tussen 20 en 6 uur niet op straat mag bevinden. Na acht uur
zullen de Duitsers overal patrouilleren en op groepjes groter dan vijf personen schieten. Het werpen met
handgranaten is niet uitgesloten. Er verschijnt geen krant. In Apeldoorn wordt een bulletin huis aan huis
bezorgd. De Duitsers patrouilleren de hele avond over de weg voor ons huis.
BLOEM. Overal is staking uitgebroken. Men zegt dat in de grote steden in Holland en de Achterhoek deze
staking vrij algemeen was. Stork en de Heemaf, die voor de weermacht werken, zouden de 29e april al in
staking zijn gegaan. Men zegt dat in Amsterdam 30 man spoorwegpersoneel doodgeschoten zijn omdat ze
niet wilden werken. Hier en in de omtrek lopen tot nu toe de treinen nog wel geregeld. Overigens hebben de
fabrikanten hier en in de omtrek een last gekregen te moeten werken daar ze anders meegenomen
zouden worden.
BURGEMEESTER PONT. De op de laatste dag van de maand optredende stakingspogingen werden door
mij energiek tegengegaan en snel de kop ingedrukt. Zowel enkele gemeentediensten als ook particuliere
bedrijven legden het werk neer. Zelfs van het secretariepersoneel verdwenen omstreeks 10.30 uur enkele
ambtenaren. Door mij werd - na telefonische bespreking met de Beauftragten voor de Provincie Gelderland aan de hoofden van dienst, chefs van afdelingen, directeuren van bedrijven enzovoort per rondschrijven
kennis gegeven dat zij persoonlijk hoofd voor hoofd aansprakelijk gesteld werden voor het in staking gaan
van de onder hen ressorterende ambtenaren en gemeentewerklieden. Ik wenste van hen per omgaand een
opgave met vermelding van en het uur van diegenen die het werk neergelegd hadden en eveneens
wanneer deze hun arbeid weer hervat hadden. Dit had tot resultaat dat het secretariepersoneel 's middags
bij de hervatting van het werk weer geheel compleet was.
- Enkele gevallen van zelfmoord vonden plaats. Twee personen overleden door het drinken van
methylalcohol.
- In verband met de terugvoering in krijgsgevangenschap van beroepspersoneel van de voormalige
Nederlandse Weermacht beneden de rang van officier werd de alarmtoestand afgekondigd ter zake
verstoring van de openbare orde onder de bevolking.
- De wethouder van Sociale Zaken keurde goed dat etensoverschotten van de keuken gratis ter beschikking
gesteld werden aan de voor rekening van de gemeente verpleegde kinderen in de Enkstichting. Op 30
april werd een overschot van plusminus 400 liter voedsel gratis uitgedeeld aan bewoners van de Vogelbuurt
en de Metaalbuurt.

1943 ----- 1 mei zaterdag.


HARDONK [begin van zijn dagboek]. Sombere regenachtige dag. Winkels zijn nu weer open. Echter geen
NSB-vlaggen wegens Feest van de Arbeid? 's Avonds de straten na 8 uur als uitgestorven daar alle
Nederlanders thuis moeten blijven. Voor mijn huis komt een SS-wacht te staan, 3 man met geweren en 1
met handmitrailleur. Ook gedurende de nacht staat er een post. Dit staat in verband met de in ons land
gehouden algemene proteststaking.
VAN HOUTUM. Die nacht om 2.20 uur haalt mijn vader alle huisgenoten uit bed. Er passeren grote
formaties Engelse bommenwerpers in richting Duitsland. Tijdens het aankleden stort een vliegtuig in richting
Deelen neer. Het blijft lange tijd branden. Wij weten niet op welke afstand het ligt. Ook weten we niet hoe de
Duitsers in deze spertijd met het oog op het standrecht personen zullen behandelen die zich bij het vliegtuig
bevinden. Daarom ga ik er niet naar toe. Om 03.00 uur stort een tweede vliegtuig in richting Het Loo neer.
Dit brandt niet lang. Na 1 1/2 uur houdt het geronk op. Intussen fluiten talrijke granaten over. Nu het rustig is
gaan we weer naar bed. 's Morgens vertelt mijn vader dat er zojuist een Brits vlieger voorbijgekomen is.
Deze zou bij de Ugchelse Berg op de grote weg zijn gekomen. Hij loopt in richting van Apeldoorn. Hij heeft
zich bij Caesarea aan een voorbijkomende Duitser overgegeven. Deze mof is met verlof. Hij heeft er
plotseling zo de smoor in dat hij nu een Brits vlieger moet wegbrengen. Hij moet lopen en mist zodoende
een D-trein. Ik ga hem inderhaast op de fiets achterna. Hij loopt al bij Van Gelder. Het is een stevig, goed
gevoed persoon en zit niet slecht in de kleren.

Hij is groot en fors en de Duitser maakt een nietige indruk iedereen wil de Brit zien. Hij blijkt een Canadees
te zijn. Hij lacht zo nu en dan tegen de mensen. Na het ontbijt ga ik naar het vliegtuig dat niet verder dan de
Waterberg blijkt te liggen. De resten liggen overal in het bos verspreid. Van een rubberboot is de helft
afgesneden en de noodrantsoenen zijn verdwenen Hier liggen twee motoren. Deze zitten helemaal in elkaar
en hebben bijna geen gat in de grond geslagen. Rondom liggen tientallen brandbommen, ja zelfs complete
houders met brandstaven. Een gering percentage is verbrand. We worden plotseling door de politie
weggejaagd. De Commissaris van Politie komt het bos uit. Hij duldt geen burgers bij het vliegtuig. Wij
besluiten het toestel van de andere kant te naderen. Onderweg zien we tegen een heuvel een groene
verhoging liggen dat op een groot stuk aluminium lijkt. Bij nadering blijkt het een dode vlieger te zijn. Hij is
met het hoofd op de grond gevallen en heeft zijn nek gebroken. Hij heeft een gat van circa drie centimeter in
zijn hoofd. Uit zijn mond hangen dikke draden gestold bloed. Ik schrok wel even toen ik hem zag liggen. Wij
melden deze vondst aan een Duitse wacht met de bedoeling het vliegtuig beter te kunnen zien. Dit lukt. We
lopen er met een Duitser naar toe. Deze bekijkt hem maar raakt niets aan. De schildwacht laat ons bij het
grootste wrakstuk toe. Er ligt de romp met de beide wielen. In de resten zijn stukken van fosforbommen te
herkennen. Een grote band is al leeggelopen. De tweede wordt langzaam slapper. Er zouden pakken
pamfletten zijn verbrand. Het is een viermotorige bommenwerper type Halifax. Op dit punt zijn we ruim 500
meter van de resten van de rubberboot. Naar we later horen ligt er elders in het bos nog de verwrongen
cockpit met een verminkt lijk dat bekneld zit. Intussen vindt men een derde lijk. Deze ligt evenals degene die
wij gevonden hebben ruim n kilometer van het toestel. Zijn parachute hangt in de bomen. Zijn hoofd is
zwaar verminkt en bijna in tween. De naam van deze vlieger is Hawkins. Even later arriveert de politie met
een doodskist. Het lijk wordt met de parachute gekist. Hierna ga ik naar huis. Onderweg zie ik talrijke
pamfletten die maandagnacht zijn uitgeworpen. Bij de Ugchelse Berg zijn enige strooibiljetten en een groot
aantal kaarten uit het neergestorte vliegtuig gevonden. Onder de kaarten is er n waarop de vliegroute
tijdens de vlucht moet worden aangetekend. Deze route is tot een punt tussen Deelen en Apeldoorn
bijgehouden. 's Middags komen nog twee Duitsers het terrein om ons huis afzoeken. Er worden twee
Engelse vliegers vermist. De burgemeester maakt bekend dat een verblijf langer dan acht dagen als
vestiging wordt beschouwd. Nu het standrecht [snelle berechting door militairen met als regel de doodstraf
door de kogel] over het gehele land van kracht wordt mogen de sportwedstrijden niet doorgaan. Bioscopen
geven nog alleen middagvoorstellingen. Een groot aantal vergaderingen wordt afgelast. Enkele fabrieken
staken nog de hele morgen. Brouwersmolen begint om tien uur weer te werken. De Ugchelse fabriek hervat
het werk om elf uur. In opdracht van de burgemeester gaat iemand de bedrijven rond om zich te overtuigen
of deze werken. Hij komt niet in Ugchelen maar wel op Brouwersmolen. Daar vraagt hij nog speciaal aan
een arbeider of deze het werk heeft hervat. Wij moeten nog deze dag de namen van ons personeel opgeven
ter verkrijging van een Ausweis voor de speruren. Men mag zich dan alleen van huis naar de fabriek
begeven. 's Middags worden alle papierfabrikanten uit Eerbeek gevangengenomen Onder hen bevindt zich
mijn oom. Deze arrestatie staat in verband met de stakingen.
BLOEM. Men zegt dat een gedeelte van de politietroepen van Schalkhaar die naar Belgi moesten
vertrekken om daar de orde te handhaven ook dienst geweigerd hebben en weer geboeid in Deventer
aangekomen zijn.
LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Engels vliegtuig neergestort in het bos gelegen tussen Ugchelen en
Hoenderloo aan de Noordweg, fosfor en andere brandbommen. Totaal 5 doden en 150 m bos verwoest.
BRANDWEER. Er stortte een Engelse bommenwerper aan de Waterberg te Hoenderloo neer en
explodeerde op de grond. De brokstukken lagen wijd en zijd verspreid evenals de lijken van de 7
inzittenden.
BURGEMEESTER PONT. Vandaag stortte in het bos gelegen tussen Ugchelen en Hoenderloo aan de
Noordweg een Engels vliegtuig neer. Daarvan vonden de 5 inzittenden de dood en plusminus 150 m bos
werd verwoest.
POLITIE (Proces Verbaal). Ter aanvulling van het proces-verbaal van 1 mei 1943 werd op 7 mei het
volgende geconstateerd. Bedoeld vliegtuig was een 4-motorige bommenwerper die voordat hij op de grond
kwam is gexplodeerd. In de cabine was nog aanwezig het lijk van de bestuurder. Zijn bovenlichaam was
verbrand. In de omgeving werden nog twee lijken aangetroffen. Deze zijn naar de Algemene Begraafplaats
Heidehof te Ugchelen vervoerd. Daar zijn ze ter aarde besteld. Op 10 mei werd in dit verband gemeld dat
het vliegtuig was neergekomen ongeveer 2 1/2 kilometer oostelijk van de weg van Ugchelen naar
Hoenderloo en ongeveer 1 kilometer zuidelijk van de Noordweg.

De berging van het wrak met de lijken van A. Cambrun, R. Hawkins, Th. Jardine en J. Hendry werd door
militairen van het vliegveld Deelen ter hand genomen.

1943 ----- 2 mei zondag.


HARDONK. Heldere dag, met veel wind. Collecte voor de geteisterde plaatsen heeft in Hervormde Kerken
niet minder dan 3400 gulden opgebracht. Om kwart over 9 ('s avonds) kijk ik nog eens over de Hoofdstraat,
geen sterveling. Men vertelt dat vanmorgen weer verscheidene personen zijn gearresteerd, terwijl gisteren
een aantal Eerbeekse fabrikanten gevangengenomen is.
VAN HOUTUM. 's Middags ga ik met twee neven naar het vliegtuig. Er staan slechts twee Duitse
schildwachten. Alleen het terrein met de romp en de brandbommen is verboden. Het is zeer druk. Iedereen
loopt door het bos om nog iets bijzonders te kunnen vinden. Op n motor liggen vier brandstaven met
springlading. Er staat een schildwacht bij. De overige zijn gewone brandstaven. Overal liggen honderden
stukken aluminium. Wij zien een onbeschadigde benzine- en olietank. Twee andere zijn geheel vernield.
Deze tanks zijn bepantserd met een laag sponsrubber van een halve centimeter dikte. In een tank kan ruim
350 liter benzine. Uit alles blijkt dat de Engelsen nog over goed materiaal beschikken. Zij schijnen geen
gebrek te hebben aan rubber en koper. De propellers van de twaalfcilinder motoren bestaan uit hout met
een dunne laag kunsthars. Volgens geruchten zou een vlieger van dit toestel zich op de Hoog Buurlose weg
aan de moffen hebben overgegeven. De politie weet echter van niets. De Sicherheitsdienst arresteert 's
morgens een groot aantal links georinteerden uit Apeldoorn. 's Avonds komen de fabrikanten uit Eerbeek
op n na terug. Zij hebben vreselijke ogenblikken achter de rug. De Duitsers onderwierpen hen
voortdurend aan een kruisverhoor, stelden hen tegen de muur op met het geweer in de aanslag enz. Alle
gevangenen meenden dan ook spoedig gefusilleerd te worden. Dit is niet gebeurd. Het is te danken aan de
Rijksduitser S. uit Heelsum. Door zijn actie zijn zij vrijgelaten.
BLOEM. Heden zijn de voormalige raadsleden van de Gemeente Voorst opgepakt. In Klarenbeek hebben
ze G. Boschker van huis opgehaald. Men zegt dat meester Linderhof zoek is. Iemand, waarvan men
meende dat hij wist waar hij was, hebben ze drie maal tegen de muur gezet en gedreigd maar zonder
resultaat. In de Vecht waren ze zomaar onder de Heilige Mis in de kerk komen stappen en hebben die
bewuste persoon meegenomen. 's Avonds om 8 uur moet alles van de weg zijn tot 6 uur 's morgens.

1943 ----- 3 mei maandag.


HARDONK. Zonnige dag met veel wind. Helaas komen droevige berichten over het doodschieten van
verschillende gevangenen. Daaronder ook een papierfabrikant te Coldenhove bij Eerbeek. Een mededeling
hierover wordt door zwaar gewapende SS-mannen aangeplakt. De stakingsbeweging wordt nog in
verschillende delen van ons land voortgezet. In Apeldoorn is de dag rustig verlopen. Vanavond is alles weer
uitgestorven.
VAN HOUTUM. 's Morgens worden overal aanplakbiljetten aangebracht met de bekendmaking dat vijf
Nederlanders zijn gefusilleerd. Om tien uur 's morgens horen wij dat de achtergebleven Eerbeekse fabrikant
D. Vreeswijk in Arnhem is doodgeschoten. In het avondblad staan in totaal 26 doodvonnissen. Over de
Eerbeekse fabrikanten is nog nader bekend dat zij grote angsten hebben uitgestaan. De SD kleineerde hen
op allerlei gemene manieren. Toen de bus langs enkele huizen reed maakten de moffen de opmerking
Mooi huis! Bekijk het nog maar eens goed want je ziet het niet weer! Zo ging het door. In Arnhem
moesten zij allen met het gezicht tegen de muur gaan staan. Zij werden n voor n geroepen en aan een
kruisverhoor onderworpen. Daarna kon de arrestant gaan zitten. De eersten troffen het zodoende. Maar de
laatsten waren murw. En van hen heeft minstens vijf uur gestaan. Vervolgens kozen de Duitsers drie
persoenen uit hun midden en zetten deze tegen de muur met de mededeling dat zij direct zouden worden
doodgeschoten. Onder hen bevond zich mijn oom. Zij konden na twee uur weer gaan zitten. Er was geen
schot gevallen. Tot het laatste moment werden zij met het doodschieten bang gemaakt. Een NSB-er uit
Eerbeek heeft allen aangewezen. De Duitsers trachtten na de arrestaties de kelders van de betrokkenen
nog te plunderen. Dit is hun niet gelukt. De moffen onderzochten de gehele morgen de fabrieken. Mijn oom
probeert nog het lijk van D. Vreeswijk vrij te krijgen maar zonder resultaat.

1943 ----- 4 mei dinsdag.


HARDONK. Helder met veel wind. Het is hier in Apeldoorn blijkbaar rustig geweest. Uit Vaassen worden
echter harde maatregelen van de bezetter gemeld.
VAN HOUTUM. 's Morgens om zeven uur worden drie Engelsen van het vliegtuig, dat vrijdagnacht bij de
Waterberg is neergestort, begraven. 's Middags ga ik met mijn moeder naar het vliegtuig. Wij mogen ons
niet buiten de Noordweg begeven. Het gemeentepersoneel zal het vliegtuig opruimen. Dit is wel het toppunt.
Evenals het geval dat onze vrachtauto de gehele dag voor de Duitsers moet rijden. Daar tegenover staat dat
een nietsnut een NSB-er, die de Duitsers in mei 1940 de weg door Ugchelen heeft gewezen, met een Duitse
vrachtauto naar Utrecht kan verhuizen. Dit doet hij natuurlijk om bij de vergelding niet opgemerkt te worden
en in de massa op te gaan. De Duitsers drijven met een mitrailleur het personeel van een ijzergieterij in
Vaassen in de fabriek. Enkelen van de directie en een groot aantal werkbazen worden weggevoerd. Het
personeel moet in de fabriek blijven. Totdat allen aanwezig zijn. Zij worden gevoed door de Centrale
Keuken. Er staat weer een bekendmaking in de krant echter zonder namen. De standgerechten velden
opnieuw een reeks doodvonnissen die meteen ten uitvoer werden gelegd. Zou het nu al zo ver zijn dat de
Duitsers zich ook geen moeite nemen de namen nog te publiceren. Een tweede punt dat nieuwe haat zaait
vormt het geval dat de geldige boterbon met twaalf dagen is verlengd. Nu moet men met een half pond [250
gram] boter 24 dagen tevreden zijn.

1943 ----- 5 mei woensdag.


HARDONK. Laat in de nacht veel vliegtuigen overgekomen. Later hoor ik dat 4 bommenwerpers boven de
Veluwe zijn neergeschoten. Het is ideaal fietsweer. In Vaassen zijn nadere berichten over moeilijke dingen
die verschillende fabrieksarbeiders daar hebben doorstaan. Onze straftijd is verminderd tot 9 uur 's avonds.
Met het mooie weer is er druk van geprofiteerd. Hedenmorgen kwam het ontstellende nieuws dat alle
studenten, die niet getekend hadden, zich donderdag moesten melden. Bedreigingen voor de ouders
wanneer dit niet gebeurt.
VAN HOUTUM. 's Nachts om n uur staan we allemaal op. Er passeren wel niet veel vliegtuigen maar het
luchtdoelgeschut vuurt bijzonder lang. Er fluiten veel granaten over. Mijn broer denkt dat er een bij ons in de
fabriek ingeslagen is. Het personeel zet de papiermachine daarom stil. Een vliegtuig wordt in de richting van
Het Loo neergeschoten. Het cirkelt nog ruim twee minuten rond en stort daarna omlaag. De bemanning
heeft dus voldoende tijd gehad om uit het vliegtuig te springen. De ijzergieterij uit Vaassen is weer aan het
werk. Enige arbeiders (in de krant worden er twee genoemd) zijn gefusilleerd. Er worden in Apeldoorn door
een ondergrondse organisatie kleine vlugschriften verspreid die tot algemeen verzet opruien. Wij krijgen de
eerste ruiten zodat er een begin is. Nu kunnen de slaapkamers en keuken in ieder geval geheel tochtvrij
worden gemaakt.

1943 ----- 6 mei donderdag.


HARDONK. Weer prachtig lenteweer. Onderwerp van de gesprekken natuurlijk de aanmelding van de
studenten. Daarbij blijken vele ouders heel vreemde opvattingen te hebben van ouderplicht. Zij denken meer
aan eigen leven dan aan het welzijn van hun kinderen en hun karaktervorming. Een heel eigenaardig
ongeval deed zich dinsdagavond om 8 uur op de Brinklaan voor. Daar was namelijk een paard door een
auto gezakt en tippelde lustig met zijn benen over de grond. Burgers boden hulp aan. Door het toen
geldende 8-uur-verbod moesten de Duitsers de assistentie van de brandweer inroepen om het beest uit zijn
wonderlijke positie te verlossen.

1943 ----- 7 mei vrijdag.


HARDONK. In de nacht lekker regenbuitje. Gisteren heeft zich een groot aantal studenten gemeld. De
spoorverbinding met Amersfoort was vanmorgen verbroken. Wegens slechte levering door de boeren
moeten we het met ons pover stukje vlees liefst 14 dagen langer doen. Toch vanavond in een beste
stemming en heb die door enige biscuits nog wat aangewakkerd! Morgen hoop ik die stemming (Tunis!) bij
de banketbakker nog te verbeteren? Er zijn hier weer meer troepen, veel oude mannetjes!

VAN HOUTUM. Mijn vader komt 's morgens uit Den Haag terug. De heenreis werd vertraagd doordat de
trein Apeldoorn - Amersfoort niet reed (tijdbommen langs de rails bij Stroe). De spoorlijn naar Deventer was
eveneens versperd. Het doel van de reis is het verkrijgen van Ausweise voor het mannelijke personeel
boven 28 jaar. Dit is voor allen op twee na gelukt. De arbeiders van Brouwersmolen krijgen ook een
vrijstelling.

1943 ----- 8 mei zaterdag.


HARDONK. Wisselend bewolkt, veel kouder. In de middag een zware regenbui. Vanmorgen het
alarmerende bericht dat nu alle mannelijke Nederlanders van 18-35 jaar zich bij de arbeidsbeurzen moeten
aanmelden. Natuurlijk weer de grens over. Vele Apeldoorners werden vandaag gedwongen om gedurende 5
dagen (iedere dag 4 uur lang) de verschillende spoorlijnen te bewaken. Een aantal van hen moest zich naar
Kootwijk begeven om daar het baanvak na te gaan.
VAN HOUTUM. De Nieuwe Apeldoornsche Courant maakt opnieuw vijf doodvonnissen bekend. Het schijnt
dat de gefusilleerden nog wel gekist worden maar de SS wil de lijken niet aan de nabestaanden uitleveren.
Alle mannen tussen 18 en 35 jaar zijn verplicht zich bij de plaatselijke Arbeidsbureaus op te geven. Het is al
weer een Duitse maatregel. Het begint er naar uit te zien dat alle weerbare mannen Nederland moeten
verlaten. Er zijn wel enige uitzonderingen op deze verordening. Deze gelden slechts voor personeel van
Rstungsbetriebe en voor geestelijken. Nu blijkt welke hoge waarde de Ausweise hebben. Volgens
geruchten zouden de tijdbommen te Stroe door saboteurs aan de spoorlijn zijn bevestigd. Railwachter is een
nieuw beroep. Deze moeten aanslagen tegen spoorlijnen tijdig ontdekken. Deze railwachters zouden eerst
een bom op een dood spoor en later op de hoofdrails hebben gevonden. Het juiste hierover is onbekend.
Het is echter zeker dat van sabotage sprake is. Want 's middags moeten burgers langs de spoorlijn posten.
Mijn neef Arnold komt om 1.00 uur thuis. Hij krijgt even later bericht dat hij van 1.30 - 5.30 uur bij het station
Asselt moet wachtlopen. Mijn oom krijgt hetzelfde bericht. Er gaan geruchten dat wij ons hedenavond na
zeven uur en morgenmiddag na twee uur niet op straat mogen bevinden. Het zullen wel geruchten blijven.
De politie arresteert in de loop van de middag zo maar jongelui op straat. Zij moeten allen 's avonds en 's
nachts langs de spoorlijn posten. Het is voor mij aanleiding niet meer buiten te komen. Het helpt weinig. 's
Avonds komt de politie bij ons aan huis. Hij wil me eerst een nachtdienst geven maar dit wordt voorkomen.
Ik moet 's morgens van 9.30 tot 13.30 uur op wacht staan. Mijn oom Jan valt er eveneens onder. Mijn vader
en mijn neef Jan zijn respectievelijk te oud en te jong. De grens ligt tussen 21 en 55 jaar. Wij moeten iedere
morgen tot en met donderdag aanstaande tussen de kilometerpalen 75 en 78 gedurende die tijd posten.
Hierna gaat de politie naar mijn broer. Deze is minder gelukkig en krijgt de uren tussen 5.30 en 9.30 uur.
Ieder krijgt een papier. Daarop wordt meegedeeld dat de burgemeester van Apeldoorn ons beveelt ter
bewaking aanwezig te zijn te ..... op ..... Wij allen hebben een dag winst omdat het posten eerst morgen
begint. Voor Arnold vangt het al hedenmiddag aan. Het traject ligt tussen de stations Assel en Kootwijk. Het
vleesrantsoen wordt tot 28 dagen verlengd. Zogenaamd door de staking van de boeren. Theesurrogaat,
bouillon en jusblokjes komen nu ook op de bon.
BLOEM. Naar aanleiding van de stakingen, die het gevolg waren van een oproep van de voormalig
Nederlandse regering in ballingschap, zijn er totnogtoe veel doodgeschoten in den lande. Onder andere in
Vaassen 4, Eerbeek 1, Arnhem 5 enzovoort. In Vaassen hebben arbeiders van een fabriek, die niet wilden
werken, een dag en een nacht tegen de muur moeten staan. Recht op met de neus en de voeten tegen de
muur. In Eerbeek wilden de arbeiders van een fabriek niet werken, op 2 na die NSB-er waren. Toen de baas
zei dat deze ook maar moesten staken omdat ze toch niet werken konden werd hij hiervoor doodgeschoten.
Een arbeider van het spoor in Utrecht die hoorde van de staking en dit ook had gepropagandeerd werd ook
doodgeschoten omdat een juist passerende dame, die het hoorde, dit aan de ter plaatse bevoegde
instanties had doorgegeven.
BURGEMEESTER PONT. Van 8 tot 14 mei moest op last van de Duitse autoriteiten in verband met
sabotagedaden door burgers de spoorlijn richting Amersfoort tot aan de grens der gemeente bewaakt
worden.

1943 ----- 9 mei zondag.


HARDONK. Winderig, koud weer. Verschillende mensen zijn de afgelopen nacht uit hun bed geklopt om de
spoorlijnen te bewaken.
VAN HOUTUM. 's Morgens posten mijn oom en ik tussen kilometerpaal 76 en 78. Het is vrij ver weg. Het is
koud en guur weer. Tussen de afgegraven heuveldijken is het zeer winderig. Vele komen nog lopend daar
de politie ons naar het spoor bij het Willemsbos heeft verwezen. Dit is niet zo ver. De controle is scherper
dan gisteren. De politie trof 's nachts 40 personen bij elkaar aan. 's Nachts moeten over drie kilometer 60
personen en overdag twaalf posten. Onder degenen die 's nachts de spoorlijn moeten bewaken zitten 38
paters. 's Middags komt onverwacht een pro-Duitse inspecteur van politie controleren. Door de stortregen
zitten de meesten in de uitgebrande wagons die er op een dood spoor staan. Een deel zit te kaarten. Ook
mijn neef Arnold. Deze krijgen een goed standje. Een van hen verdedigt zich. Want op de oproepingskaart
staat alleen ter bewaking aanwezig te zijn. Na deze opmerking kalmeert de inspecteur en vertrekt.
BLOEM. Zowat een week lang hebben ze in het land de voornaamste spoorwegen moeten bewaken, dag
en nacht. Nu is het weer afgelopen.

1943 ----- 10 mei maandag.


HARDONK. Drie jaar geleden de Duitse inval in ons vreedzame land. Vanavond wilde men mij ook met het
baantje van lijnbewaking [bewaking van de spoorlijnen] opknappen. Maar dit ging niet door!
VAN HOUTUM. 's Morgens gaan wij weer naar Assel. De controle is nog scherper. De marechaussee
schrijft op ieder oproep het baanvak dat betrokkene moet bewaken. Wij moeten volgens hem wachten totdat
de aflossing komt. Wij worden wel is waar op tijd afgelost maar niemand blijft langer dan vier uur posten.
Ook als er geen aflossing komt. Om twaalf uur komen twee nieuwe marechaussees ons controleren. Zij zijn
van de goede richting. Het hangt hun ook al einden de keel uit. Zij vinden bijvoorbeeld twee zogenaamde
baanwachters achter een seinhuis lekker in het zonnetje liggend. De marechaussees nemen hen dit niet
eens kwalijk. Het bevalt ons vandaag beter dan gisteren. We zitten veel uit de wind en lopen zeer weinig
langs de rails. De Nederlandse jeugd tot 21 jaar krijgt van 10-15 mei een extra rantsoen taptemelk of
karnemelk. Dit kan plotseling weer. Het verkrijgen van het gewone rantsoen boter is uitgesloten. Karnemelk
is afvalstof bij de bereiding van boter. Deze boter verdwijnt natuurlijk naar Duitsland. 's Avonds krijg ik een
nieuw strooibiljet. Dit biljet is ook in het Duits gedrukt en is in de nacht van 4 op 5 mei boven NoordApeldoorn afgeworpen.
BLOEM. De heden opgeroepen studenten, dat zijn zij die niet hebben willen tekenen voor een absolute
overgave aan de bezettende macht, zijn naar een kamp in Duitsland overgebracht. Een jongen uit de
Achterhoek was na 9 uur op weg en werd meegenomen naar het concentratiekamp Vucht. Hij is daar 14
dagen geweest - 's morgens 4 uur opstaan, dan zonder eten of drinken 3 uur mars, om 7 uur 1 snee brood
met thee, werken tot 12 uur dan aardappelensoep, weer werken tot 6 uur dan 2 kuch, werken tot 9 uur - 1
kuch en dan in de hangmat waar 4 man boven elkaar hing. De tijd van 's avonds thuis zijn is verlengd tot 9
uur.

1943 ----- 11 mei dinsdag.


HARDONK. Zonnig, winderig weer. In de zaak een vrouwtje om luiers [zijn ouders hadden een
manufacturenwinkel]. Ze verwachtte haar 2e baby en kon hiervoor geen babypakket met luiers krijgen. Wat
moet ik dan doen riep ze wanhopig. Ik kan het kind toch niet in mijn hand laten poepen. 't Is ellendig maar
het zal toch moeten wanneer ze geen luiers kan krijgen. Verder geen nieuws.
VAN HOUTUM. Bij het opruimen vindt het gemeentepersoneel het staartstuk van de Halifax die in de nacht
van 30 april op 1 mei bij de Waterberg is neergestort. Het ligt op ruim twee kilometer afstand van de rest in
een onbegaanbaar bos. De wegwerker vindt ook nog twee lijken en komt overstuur bij de anderen aan. Zij
en twee Duitsers gaan er naar toe. De moffen springen als beesten op de lijken en halen deze alle papieren
en levensmiddelen af. Zij steken direct een Engelse sigaret op. En Duitser rukt een armbandhorloge van
een dode af en steekt het vlug in de zak. Voorts vinden zij samen bijna honderd sigaretten, een overall, een
bijltje en een grote hoeveelheid munitie. Deze Engelsen zullen morgen begraven worden.

Volgens twee personen hebben deze Engelsen op 1 mei nog geleefd. Zij zijn 's middags dichtbij hen
geweest en hoorden in dat bosvak gekreun. Ze dorsten door de vele moffen dat bos niet in te lopen. Het is
jammer. Misschien hadden deze Engelsen nog gered kunnen worden. Over de gevonden sigaretten
(hoogstens honderd) gaan allerlei geruchten. Men fantaseert zelfs het getal duizend en maakt de wegwerker
voor een grote sufferd uit. Dergelijke praatjesmakers hielden hun mond wanneer zij ook plotseling een lijk
zouden vinden. Zoiets is me nu zelf overkomen. Dan denkt men door de schrik heel anders. Het posten
langs de spoorlijn is al niet zo'n grote straf meer. Wij moeten ons nu wel voor en na de diensttijd melden.
Maar de politie werkt mee. We lopen veel minder dan gisteren langs de rails en zitten lange tijd achter een
schuurtje uit de wind. Een marechaussee drinkt bij twee jongens een fles melk leeg. Daarna gaat hij rustig
op de grond liggen totdat de aflossing komt. De Nederlandse Bank probeert het personeel van onze fabriek
[dat bankpapier maakt] vrij te krijgen. Want er moeten dertien arbeiders posten. Er worden al vrijstellingen
gegeven. De brandweer is geheel vrij en de Luchtbescherming mag 's nachts niet posten. De Duitsers
proberen het spoorwegpersoneel te lijmen. Ze krijgen een extra rantsoen van 100 gram thee of 125 gram
koffie te 'beloven'.

1943 ----- 12 mei woensdag.


HARDONK. Zachter weer met veel bewolking. Krijg clandestien vlees aangeboden 15 gulden per pond.
Dit is te duur dan maar een eitje al kost dit ongeveer 0,35 gulden per stuk.
VAN HOUTUM. Vannacht hebben degenen die op ons baanvak bij Assel toen moesten posten veel
vernield. Een gereedschapskist is geheel opengebroken. De biels waar de kist op rustte zijn geheel
verdwenen. Een nabij zijnde schuur is als het ware gebombardeerd. In het schuurtje ligt stro. Het schijnt dat
er enigen hebben geslapen. Uit pesterij hebben de overigen de deur met een veldkei afgesloten en daarna
het dak met vrij grote stenen bekogeld. Het is te begrijpen dat zij die in het schuurtje lagen er uit wilden. Uit
angst hebben zij de achterwand losgebroken. Het schuurtje is erg vernield. Het heeft nu twee uitgangen.
Tussen de resten van de pannen liggen tamelijk grote keien afkomstig uit de grindbedden langs de rails.
Weer anderen, misschien ook wel dezelfden, haalden uit de muur van een nabij zijnd seinwachterhuis een
aantal loszittende stenen. Dezelfde deugnieten gooiden met stenen op voorbijgaande treinen. Ze
probeerden zelfs eenmaal het groene licht van een seinpaal met de hand te verduisteren. De politie maakt
van alle gebeurtenissen melding. Om twaalf uur verschijnt een inspecteur van politie met de hoofdopzichter
van de Spoorwegen uit dit district. De politie zal de daders opsporen. Als dit niet lukt dan zullen beide
nachtploegen vier weken extra moeten posten. De politie wil zo min mogelijk met de Duitsers in aanraking
komen. De opzichter van de Nederlandse Spoorwegen vindt de schade niet zo groot. In Barneveld heerst de
geest van de vandalen nog veel meer. Daar graaft men de kilometerpaaltjes uit en legt ze naast elkaar op
het grint langs de rails. Losse moeren worden verwijderd en weggegooid. Dat is sabotage! Als straf moet
men bij de rails gaan staan en zijn baanvak afkijken. De betrokkenen moeten de gehele vier uur op
hetzelfde punt blijven staan. Wij hebben het opnieuw goed. De controle is weer niet streng. We zitten dan
ook veel in het zonnetje. Een NSB-agent uit Hoog Soeren heeft gisterennacht drie Ugchelsen bekeurd. Zij
reden op de motorfiets en per auto naar hun baanvak. Het is namelijk verboden na 22 uur met een auto te
rijden. Men moet het maar van NSB-ers hebben. Mijn neef R. Van Gerrevink moet nu ook slechts drie dagen
als invaller posten. Binnenkort zal slechts op de tabaksbonnen eenheidstabak worden verstrekt. De
sigaretten worden iets kleiner en de sigaren hebben geen bandje meer.
BLOEM. Door gebruikmaking van het politiestandrecht (dit is: waar meer dan 5 personen bij elkaar staan
mag een politie er zo veel tussenuit schieten tot er 5 overblijven) zijn in Groningen naar men zegt 8 man die
bij elkaar stonden, onder wie een vader en 2 zoons, allemaal neergeschoten.

1943 ----- 13 mei donderdag.


HARDONK. Verbazend mooi weer. Prachtig voor een tocht naar Vaassen. Daar zaken gedaan bij de boer.
Gerucht dat alle radiotoestellen ingeleverd moeten worden.
VAN HOUTUM. Op Duisburg valt ruim 1.500 ton bommen. Wij zijn 's nachts gedurende n uur op. Het
luchtdoelgeschut vuurt zo nu en dan. Minstens twee granaten fluiten over. Een komt naast een Ugchels huis
in de gierput terecht en ontploft. Om 3.30 uur horen wij mitrailleurvuur van een Duitse jager. De bestuurder
verschiet zomaar zijn patronen. Er is verder geen vliegtuig in de lucht. Het is voor ons de laatste dag van het
posten langs de spoorlijn. Deze dag bevalt ons nog het beste van alle vijf. Het is zeer warm.

De politie heeft de vernieling van het schuurtje onderzocht. De daders blijven onbekend. Daardoor ziet de
politie af van strafmaatregelen om de Duitsers niet in de kaart te spelen. Volgens geruchten zou het posten
langs de spoorlijn morgen om twaalf uur worden gestaakt. Alle radiotoestellen zouden door de Duitsers
worden gevorderd. Het standrecht zou zaterdagavond worden ingetrokken. Slechts het gerucht over de
radiotoestellen wordt bevestigd. Niemand denkt er nog over zijn radiotoestel in te leveren. Velen verstoppen
of verkopen het toestel.
BLOEM. Bij het posten in Twello in de nacht van 13 op 14 mei van 2-4 uur bij de export slachterij zagen we
zeer veel afweer geschut in actie van Deelen bij Arnhem op de in groten getale in de lucht bevindende
Engelsen. Die gooiden een 10-tal lichtkogels uit. Het geronk duurde 3 uur. Ze hebben Duisburg en wat
kleinere steden zwaar gebombardeerd melden de kranten. Krantenberichten melden het einde van een 55
weken durende strijd in Afrika door de val van Tunis. In Rusland blijft de strijd op n hoogte. Wel melden
de kranten van zware aanvallen bij het bruggenhoofd van Coeban.
LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Projectiel Flak ingeslagen in perceel Koudhoornlaan 42 Ugchelen.
Enige schade en geen persoonlijke ongevallen.

1943 ----- 14 mei vrijdag.


HARDONK. Prachtige dag. Jammer dat we om 9 uur binnen moeten zijn. Ze gunnen ons ook niets. 't Zal wel
gauw weer veranderen. Het is voor de Duitse soldaten ook niet leuk door de stille straten te dolen zonder
bioscoop, zonder die straatmeiden, zonder cafs. Hun stemming wordt daardoor niet verhoogd. Het gerucht
over de radiotoestellen blijkt juist te zijn geweest. Alle toestellen bij de Nederlanders zijn verbeurd verklaard
en moeten binnen 10 dagen ingeleverd worden (NSB-ers en andere lui uitgezonderd). Vele Hollandse
jongens, die zich opnieuw voor krijgsgevangenschap moesten aanmelden passeerden Apeldoorn in
gesloten veewagens. De enige opening was een raampje met houten tralies, waartussen wuivende handen
heen en weer zwaaiden. Is dit een uiting van de hooggeroemde lotsverbondenheid van het Nederlandseen Duitse volk?
VAN HOUTUM. En arbeider uit de Ugchelse fabriek moet zich bij de Arbeidsbeurs melden. Hij krijgt door
zijn Ausweis een stempel op zijn stamkaart. De Ausweis zegt al dat hij vrijstelling heeft voor Duitsland.
Ondanks de arbeidsplicht wordt het aantal Arbeidsbureaus met dertien verminderd. Apeldoorn wordt
hoofdbureau. In de afgelopen nacht moesten nieuwe personen bij de spoorlijn posten. Ook dit zijn vandalen.
Zij sloopten een spoorwegwagon en kregen als straf vier uur extra posten. Dit viel hun niet mee. Iedereen
praat vandaag over het verbeurdverklaren van de radiotoestellen.
BURGEMEESTER PONT. In de loop van deze maand en wel op 14 mei werden door mij de
nieuwbenoemde volambtelijke Kameraden Wethouders bedigd. Daarna werd de vervanging ten opzichte
van de Burgemeester en van de Wethouders onderling geregeld. De burgemeester wordt in de volgende
volgorde vervangen:
1. door Wethouder Kameraad G. Stempher Jr., Loco burgemeester
2. door Wethouder Kameraad E.F. Buitenhuis
3. door Wethouder Groeneveld
4. door Wethouder Klein Lankhorst
5. door Wethouder Kameraad P. v.d. Roer
De beide Wethouders Groeneveld en Klein Lankhorst (geen kameraden) hadden al zitting in het college, nu
Ere-ambtelijk. Onderling vervangen de wethouders zich als volgt:
wethouder Buitenhuis vervangt wethouder Stempher,
wethouder v.d.Roer vervangt wethouder Buitenhuis,
wethouder Stempher vervangt wethouder v.d. Roer.
De wethouders Groeneveld en Klein Lankhorst vervangen elkaar.

1943 ----- 15 mei zaterdag.


HARDONK. Veel wind, telkens zwaarbewolkt, kouder. We mogen nu weer tot 11 uur op straat. De straf is
niet van lange duur geweest. De mensen zijn zeer verontwaardigd over de verbeurdverklaring van hun
radiotoestellen.

VAN HOUTUM. Volgens geruchten zou de arbeidsplicht van 15 tot 65 jaar worden uitgebreid. Een tweede
gerucht houdt in dat de bankbiljetten van 100 gulden waardeloos zijn verklaard. Dit geeft menigeen grote
zorgen.
BLOEM. De tijd van 's avonds thuis zijn is verlengd tot 11 uur.

1943 ----- 16 mei zondag.


VAN HOUTUM. Velen gaan 's morgens nog kijken naar de bossen bij de Waterberg. Daar is een Brits
vliegtuig neergestort. Er is weinig meer te vinden. Overal zijn wegen in de bosvakken gehakt om de zware
stuken gemakkelijker te kunnen vervoeren. Op n punt liggen nog veel pamfletten. Deze vertonen echter
geen oliespatten. Overal zijn gaten te zien waar men fosforbommen (in totaal 120) heeft uitgegraven. De
trailer die de brokstukken naar Deelen moest vervoeren is veertien maal geladen. Volgens onbevestigde
berichten zouden er vrijdagmorgen langs de spoorlijn bij Kootwijk chocoladeletters (V) zijn gevonden die
uitgeworpen zijn door Britse vliegtuigen.

1943 ----- 17 mei maandag.


HARDONK. Minder wind, warmer. De Fahrschule is weer druk aan 't oefenen en verpest telkens de
omgeving. Er wordt hier een leuk verhaal verteld uit n der noordelijke provincies. Bij de onlangs gehouden
proteststaking trok een honderdtal boeren naar de NSB-burgemeester en eiste dat hij z'n insigne zou afdoen
of anders het kanaal in. De man weigerde en enkele seconden later was hij aan het zwemmen. Aan wal
gekomen werd hem dezelfde eis gesteld en nu verdween het insigne. Toen kwam de eis, driemaal roepen
leve de Koningin anders weer kopje onder. Burgemeester weigerde onder hevig protest. Een aantal
boeren greep hem vast en hield hem onder water. Tenslotte klonk uit de mond van de NSB-er de uitroep
leve de Koningin. Van zekere zijde werd tot vervolging van de daders overgegaan, maar op dringend
verzoek van de burgemeester werd de zaak gesust.
VAN HOUTUM. Volgens geruchten zouden er in Apeldoorn weer fietsen gevorderd worden.

1943 ----- 18 mei dinsdag.


HARDONK. Zonnig weer, warmer, koude wind. Geruchten over een grote stuwdamdoorbraak in het
Ruhrgebied dringen overal door. In Apeldoorn zelf geen nieuws.
VAN HOUTUM. 's Morgens moet ik mij melden op de Arbeidsbeurs. Een portier noteert mijn naam. Drie
kwartier later wordt deze afgeroepen. Ik ben een kort ogenblik bij een ambtenaar waarna ik weer een uur
moet wachten. Eindelijk overhandigt iemand tegen vertoning van het persoonsbewijs mij de Ausweis met de
stamkaart. Op de stamkaart staat een stempel met de woorden Gewestelijk Arbeidsbureau Apeldoorn met
de afkorting Ausw. (Ausweis). Zonder dit stempel zal men in de toekomst geen distributiebonnen krijgen. Zij
die geen vrijstelling voor werk in Duitsland hebben krijgen geen stempel. Het schijnt dat er zich niet veel
melden. De ambtenaar zegt onder meer Alleen zij die een Ausweis hebben en een paar sufferds melden
zich. Deze zogenaamde 'sufferds' krijgen allemaal aanzegging om de volgende week naar Dortmund te
vertrekken. De pers mag natuurlijk zoiets niet schrijven. Wij moeten de indruk hebben dat het zuiver een
registratie is om te weten of alle arbeiders in een oorlogsbedrijf werken. Nu is bewezen dat een
oorlogsbedrijf in Duitsland bedoeld wordt. Iedereen die geen Ausweis bezit weet van tevoren dat hij naar
Duitsland moet. Dergelijke persberichten zijn alleen maar lokaas.

1943 ----- 19 mei woensdag.


HARDONK. Heldere, zonnige dag, warmer. Het grote plaatselijke nieuws is de brand van het gemeentehuis
van vanmorgen omstreeks half drie. Werd uit mijn slaap gewekt door het geratel van een zware auto
(precies de brandauto). Gauw uit bed en uit het raam gekeken. Een grote vlam sloeg in de richting
gemeentehuis boven de huizen uit terwijl een hevige vonkenregen zich boven de Mariastraat ontlastte. Om
4 uur snel naar buiten en door de Prinsengang de Markt op. Een prachtig gezicht dat brandende
gemeentehuis. De vlammen sloegen nu niet meer zo omhoog.

De door het vuur verlichte vensters boden een zeldzame aanblik. Tussen 5 en 6 uur waren de vlammen
gedoofd en was een groot deel van het gemeentehuis een prooi van het vuur geworden. Overdag leek het
wel feest in de Hoofdstraat en op het Achtermarktplein. Iedereen wilde het afgebrande gemeentehuis zien.
Eigenaardig dat het grote glas in lood raam met het portret van onze Koningin gespaard bleef en tijdens de
brand hel verlicht door de vuurgloed. Het kwam daardoor prachtig uit. Trouwlustige paartjes kunnen nu in de
Poort van Kleef terecht. Een gashaardje schijnt de oorzaak van de brand te zijn.
VAN HOUTUM. 's Nachts om 3.15 uur belt familie uit Apeldoorn op dat het Gemeentehuis in brand staat.
Iedereen denkt direct aan sabotage maar er schijnt geen sprake van te zijn. De politie veronderstelt dat de
gaskachel is ontploft. De daarboven hangende gordijnen hebben vlam gevat. De op de zolder
ondergebrachte papieren vliegen brandend de lucht in. Ze komen zelfs nog in de Nieuwstraat terecht. De
brand grijpt snel om zich heen. Eerst spuit de brandweer met alle stralen op het Gemeentehuis maar houdt
later alleen de omliggende gebouwen nat. Iedereen gaat 's morgens kijken. Allen staan er lachend bij. Aan
de achterzijde is het glas-in-lood raam veel duidelijker dan vroeger. De afbeelding van hare Majesteit
Koningin Wilhelmina is zodoende goed zichtbaar. Slechts NSB-ers waaronder ook de directeur van het
Arbeidsbureau staan met een zuur gezicht naar de resten van het stadhuis te kijken. Het is van voren
geheel uitgebrand. Het dak stortte om 3.30 uur in. De vier muren staan nog overeind. Het bevolkingsregister
schijnt geheel verbrand te zijn. Met het oog op de arbeidsplicht is het de vraag of er nog duplicaten elders
liggen. 's Middags belt het Arbeidsfront op en vraagt wie van het personeel naar de 'Kundgebung' te
Hengelo gaat. De man weet zelf niet eens goed wat Kundgebung betekent. Het schijnt niet in het
Nederlands te kunnen. De voorman is ziek en zijn plaatsvervanger vraagt aan de leden of zij willen gaan.
Allen weigeren. Brouwersmolen moet er echter voor stilstaan. Van die fabriek geven zich namelijk 20
arbeiders op. De grote spiegelruiten worden in de kozijnen van ons huis gezet. Het huis is nog niet geheel
uitgewerkt. In de vloer van de garage springt een grote barst. Bij mijn oom scheurde onlangs de granieten
gang over de volle lengte. Wij geven het direct op en al spoedig komt een deskundige van de gemeente
kijken.
BRANDWEER. 's Morgens te 2.45 uur kreeg ik melding dat er een zware binnenbrand was in het
Gemeentehuis. Ik maakte groot alarm en arriveerde binnen 5 minuten met de eerste wagen. Het plafond in
de Raadzaal brandde hard. Stukken brandend hout vielen al naar beneden. De gordijnen lagen al op de
vloer te branden. We zetten hier 2 stralen op. Een derde slang liet ik uitrollen om tegen de trap op naar de
zolder te brengen. Gelukkig kreeg ik mijn enigste NSB-brandweerman bij me die ik met de straalpijp tegen
de trap op zond. Al spoedig kwam hij weer naar beneden en deelde mee dat het daar niet uit te houden was
(hij maakte zich een beetje benauwd). Het knetterde en brulde daar zo hard. De vlammen joegen door de
kap naar boven. Het papier vloog brandend de zolder over en zette in een ommezien de hele zolder in
vlammen. Doordat mijn NSB-spuitgast daar ging lopen kon ik het vuur op de zolder rustig zijn werk laten
doen.
De brandende zolder van de Raadzaal kwam bij stukken naar beneden en deed daar zijn werk. Hier waren
de kaartsystemen van het Bevolkingsregister opgeborgen waar het natuurlijk op gemunt was. Van vele van
deze kasten werden de laden nog zogenaamd voorzichtig op de gang van het trappenhuis neergezet. Al
spoedig moesten wij ons terug trekken daar ook dit plafond begon door te branden terwijl de brandende
stukken hout op de registerladen terechtkwamen. We hebben ons toen beperkt tot het nat houden en
beschermen van de omliggende gebouwen. Inmiddels joegen de vlammen door het dak naar buiten en
weldra was de toren een brandende fakkel. Binnen een kwartier kwam de toren met een donderend geraas
naar beneden. Het haantje draaide zich voor de laatste maal om en sloeg een spiegelruit van Caf Vloon
aan stukken. Dit was de enige schade die aan de omliggende percelen is toegebracht. Het vuur had
inmiddels goed werk gedaan. Het grootste gedeelte van het bevolkingsregister was verbrand. Een uur na
het begin van de brand arriveerde uit Arnhem een Duitse brandweerdeskundige. Nadat hij de zaak had
opgenomen kwam hij naar mij toe en zei dat wij de brand prachtig gelokaliseerd hadden. Even inwendig
lachen want we waren er nog lang niet. De beide Marechaussees, die de wacht hadden, werden aan een
scherp verhoor onderworpen. Ze werden toch weer losgelaten. De volgende morgen was er een
spoedvergadering van Burgemeester en Wethouders met de Hoofden van Dienst in de Roskam. Hier werd
mij opgedragen een rapport uit te brengen over het verloop van de brand en mijn oordeel over het ontstaan
van de brand. Ik belde majoor Roelofsen, chef van de Recherche Dienst voor het opsporen van
brandoorzaken (een handige jongen). Ik deelde hem in het kort mee wat er aan de hand was en verzocht
hem spoedig hier te komen. De volgende morgen was hij er al vroeg. Nadat ik hem had ingelicht over het
verloop van de brand begreep hij de situatie volkomen. We gingen samen naar het Gemeentehuis om de
brandoorzaak op te zoeken. Onder het raam waarvoor een dik pluche gordijn gehangen had stond of liever
had een gaskachel gestaan [doorgestreept: Ploeger zal wel weer denken, hij begint alweer met mijn
gaskachel, maar heuselijk Ploeger, mijn vaste overtuiging is: die gaskachel heeft het NIET gedaan].

Dat moest natuurlijk de oorzaak zijn geweest. We bouwden een oorzaak op en gingen nog even kijken naar
een andere gaskachel in de trouwzaal. En ja een pracht bewijs, bij de uitlaat van de kachel was duidelijk
verkoling en bruining van het hout in de 2e en 3e graad te zien. Vervolgens gingen wij naar de twee
Marechaussees om een verhoor af te nemen. Majoor Roelofsen begon hen te vertellen hoe het gegaan
was. Vervolgens nam hij ze een verhoor af. Zij begrepen elkaar volkomen. De verklaringen van de beide
verdachten waren eensluidend. Het stond nu voor de heer Roelofsen vast dat de gaskachel de oorzaak van
de brand was. Een rapport dat klonk als een klok en waar geen speld tussen te krijgen was werd door hem
opgesteld en bij de Burgemeester ingediend. Ook werd een afschrift aan de Duitse brandweerdeskundige te
Arnhem gestuurd. Deze sloot zich volkomen bij het rapport aan en stelde voor de beide verdachten van
rechtsvervolging te ontslaan. De burgemeester kon uit het rapport niets wijs worden. Hij vroeg de heer
Roelofsen voor Burgemeester en Wethouders en de Hoofden van Dienst dit rapport mondeling te willen
komen toelichten. Alzo geschiedde. Roelofsen hield een betoog over brandstichting door hitte-uitstraling en
verkoling in de 1e, 2e en 3e graad. Na afloop werden enige vragen gesteld waarna de Burgemeester zich
met het rapport van majoor Roelofsen akkoord verklaarde. De beide Marechaussees waren vrij en het
bevolkingsregister zo goed als geheel vernield. Daar hebben velen profijt van kunnen trekken en de
omliggende percelen waren behouden gebleven.
BURGEMEESTER PONT. In de nacht van 18 op 19 mei werd het gemeentehuis te Apeldoorn goeddeels
door brand vernield. Het proces-verbaal hiervan, opgesteld door de Inspecteur van Politie (Joh. de Groot)
gaf mij aanleiding tot de volgende opmerkingen.
1. Uit het rapport blijkt niet duidelijk op welk ogenblik de brand is ontstaan. De marechaussee van der Heyde
zegt daarover in zijn verhoor in het geheel niets. De marechaussee Munnik spreekt van 2.45 uur. De
marechaussee Veldhuis, die op post stond bij de Boerenleenbank, verklaarde zeer nadrukkelijk dat hij
tussen 2.35 en 2.38 uur al een vuurgloed van 2 3 meter breedte boven het dak van het Raadhuis zag uit
komen. Vermoedelijk is de brand daarom al om ongeveer 2.30 uur uitgebroken. Hierbij rijst de vraag wat de
marechaussee van der Heyde en Munnik, die wacht hadden in het raadhuis, in dit zeer belangrijke kwartier
hebben gedaan.
2. Uit het rapport blijkt niet duidelijk of en zo ja hoe laat de dienstdoende marechaussees, althans 1 van
deze, telefonisch melding van de brand hebben gemaakt, hetzij aan de politie, hetzij aan de brandweer zelf.
De hoofdagent van der Veen, als getuige gehoord, verklaart daaromtrent dat bij hem als de hoogst
aanwezige in nachtdienst eerst om 2.50 uur een mondelinge melding is binnengekomen en wel van de
adjunct-commies van de Nederlandse Spoorwegen A. Wonink. Hij zou toen onmiddellijk de Brandweer
opgebeld hebben die order gaf alle brandweerlieden te alarmeren.
De ondercommandant van de brandweer verklaart dat hij om 2.45 uur een melding heeft ontvangen en dat
de brandweer al om 2.49 uur op de plaats van de brand was. Al deze verklaringen zijn duidelijk met elkaar in
strijd.
3. Aan de Directeur van de Technische Bedrijven Ploeger en/of de adjunct-directeur Wenink moet de vraag
worden voorgelegd of de gaskachels in de 8 jaar dat zij op het raadhuis stonden ook op brandgevaar
werden gecontroleerd. Zo ja wanneer is dit voor het laatst gebeurd en welke bevindingen zijn daarbij
opgedaan. Zo nee waarom is dit nagelaten?.
4. De vraag rijst waarom de brandweer, die toch toezicht houdt, althans dient te houden op
brandblusapparaten, rookkanalen, schoorstenen enzovoort niet de gaskachels aan een regelmatige controle
heeft onderworpen.
5. Eveneens is het onbegrijpelijk waarom de dienst van Publieke Werken, waaronder de dienst Gemeenteeigendommen valt, geen maatregelen heeft genomen waardoor de veiligheid van het gemeentehuis onder
alle omstandigheden was gewaarborgd. Bepaaldelijk, toen de afdeling Bevolking door uitbreiding van haar
werkzaamheden naar de voormalige raadzaal verhuisde en op last van de hogere politieautoriteiten de
bevolkingsregisters dag en nacht moesten worden bewaakt om verlies en beschadiging te voorkomen, was
dit een vanzelfsprekende plicht.
6. Hoogst onverantwoordelijk schijnt bovendien dat de Chef van de afdeling Bevolking, de heer Groeneberg,
niet de minste aandacht heeft geschonken aan het feit dat het branden en/of het te hard stoken van de
gaskachels brandgevaar zou kunnen opleveren. Dit niettegenstaande hij er door ambtenaren is op gewezen
dat deze kachels te heet waren.

7. Uit het rapport blijkt niet of de instructies, die de in het Raadhuis dienstdoende marechaussee van den
Commissaris van Politie of van de Hoofdinspecteur hebben ontvangen, voldoende waren. De
marechaussee Munnik heeft mij persoonlijk verklaard dat hij niet bekend was met de plaats waar de
brandblusapparaten zich bevonden en evenmin met die van de brandslangen binnen het gebouw.
Bovendien en dit geldt weer de Directeur van Publieke Werken en/of de Commandant van de Brandweer
zouden de brandslangen in het gebouw toen deze eenmaal met behulp van de concirge waren
aangesloten slechts een kort ogenblik een weinig water hebben gegeven en daarop de dienst hebben
gestaakt.
8. De wachtmeester Jansink verklaart in zijn verhoor dat hij vermoedelijk op 11 april 1943, toen hij dienst
had met wachtmeester Rensing, aan de controlerende Smorenburg en aan de opperwachtmeester de Vries
er kennis van had gegeven dat de gaskachels in de Raadszaal bijzonder warm waren en dat dit naar zijn
mening gevaar opleverde met het oog op de gordijnen. De adjudant Smorenburg heeft dit bericht nimmer
doorgegeven. Hij verklaart in zijn verhoor ook geen maatregelen te hebben genomen daar dit naar zijn
mening een aangelegenheid was die hem niet aanging. Bovendien zou hij niet bevoegd zijn over het gevaar
te oordelen. Deze houding voor een politieman is hoogst laakbaar en verdient te worden bestraft. Als
hiervan melding was gemaakt dan zou zowel de Commissaris van Politie als ik door opname van deze
melding in het politierapport daarvan kennis hebben genomen. Er zouden terstond maatregelen getroffen
kunnen zijn.
9. De concirge Wentzel blijkt wel in alle opzichten te zijn kort geschoten. In de eerste plaats blijkt uit het
verhoor van de wachtmeester van de marechaussee Naardin dat deze hem op 18 mei 1943 al had gezegd
dat de gaskachels geweldig warm werden en dat dit met het oog op de gordijnen gevaar opleverde. De
concirge verklaart zich dat niet te kunnen herinneren maar daar hij er belang bij heeft zijn lei schoon te
vegen kan mijns inziens aan deze verklaring geen waarde worden gehecht. Bovendien blijkt uit het rapport
dat hij niettegenstaande de ontvangen opdracht om regelmatig dinsdagsavonds, dus juist op een avond
waarop de brand uitbrak, de raadzaal een grote beurt te geven. De uitvoering van deze opdracht heeft hij
'stiekem' achterwege gelaten zogenaamd omdat hij teveel werk had. Om dezelfde reden maakte hij de
pijpen van de gaskachels nooit schoon. Ook werd het stof daar nooit achter vandaan gehaald. Klaarblijkelijk
heeft hij ook nooit geconstateerd, en dit wordt door de werkster Wansink getuigd dat zich achter een van de
gaskachels flesjes olie voor schrijfmachines bevonden.
10. De Directeur van Publieke Werken dient te verklaren waarom het gebouw slechts voor 133.000 gulden
en de inventaris voor het ongelukkige bedrag van 20.000 gulden was verzekerd.
Met de officier van Justitie te Zutphen werd door mij al overleg gepleegd. Ik verzocht hem het rapport zeer
grondig te bestuderen en na te gaan of hier aanleiding bestaat tot strafrechtelijke vervolging van een of
meerdere personen die door schuldige nalatigheid oorzaak kunnen zijn geweest van de brand.
Bij de brand in het Raadhuis zijn grotendeels vernietigd:
registers, dossiers en kaartsystemen betreffende de begrotings-, lening-, pensioen- en loonadministratie, het
archief van de Financile Commissie en diverse andere stukken en voorwerpen, onder andere de bijlagen
van de gemeenterekening 1940.
De in ondertrouw zijnde paren welke die dag (woensdag 19 mei) in het huwelijk zouden treden kwamen al
vroeg in de morgen informeren of dit alsnog doorgang kon vinden. Daarbij deden zich vermakelijke
incidenten voor. Toen men tenslotte nog door het water wadende in de benedenverdiepingen van het
Raadhuis bij de kluis kon komen bleek dat de registers van de Burgerlijke Stand nog onbeschadigd.
Meegedeeld werd dat die dag de huwelijken voltrokken werden in Hotel-restaurant DE POORT VAN
KLEEF.
Vooraf werd de Officier van Justitie hiervan in kennis gesteld die zijn goedkeuring hieraan hechtte onder
voorwaarde dat de burgemeester bij verordening de bovenzaal van DE POORT VAN KLEEF tijdelijk tot
trouwzaal, nog enkele andere vertrekken waarvan een bestemming als burgemeesterskamer, een kamer
als verblijf voor de Gemeente Secretaris en een vertrekje voor de secretaresse van de burgemeester, zo het
geheel tot tijdelijk gemeentehuis promoveerde.
De trouwlustigen waren gerust gesteld en verschillende paren werden die dag in DE POORT VAN KLEEF
in de echt verbonden. Toen men 's middags nogmaals het Raadhuis binnendrong om te proberen bij de
kluis te komen bleek dit niet meer mogelijk omdat de vloer van een bovengelegen verdieping naar beneden
gekomen was juist voor de deuren van de kluis. Daardoor waren deze versperd. Tot 31 mei is door
bovengenoemde afdelingen gebruik gemaakt van DE POORT VAN KLEEF en nog dagelijks worden daar
huwelijken voltrokken,

1943 ----- 20 mei donderdag.


HARDONK. Prachtig weer, helder en zonnig. Men is druk bezig met het leeghalen van het gemeentehuis.
Een massa papieren is verbrand of door het water beschadigd. Het gebouw zal gedeeltelijk worden
afgebroken. Het overblijvende wordt van een plat dak voorzien en opnieuw voor verschillende
gemeentediensten gebruikt.
VAN HOUTUM. In de Nieuwe Apeldoornsche Courant staat nog niets over de brand in het Gemeentehuis.
Wel wordt van overplaatsing van verschillende afdelingen gesproken. Dit versterkt de gedachte dat er
sabotage in het spel is. De Arbeidsbeurs en de Gasfabriek ruimen hun overtollige voorraden aan verbruikt
papier op. Zij zijn dus lange tijd in overtreding met de voorschriften van het Rijksbureau geweest. Zij zijn zo
bang voor brand dat zij al het papier maar vast uit de gebouwen in de tuin gooien. Daar kan de
papierhandelaar het oprapen. De 'Kundgebung' in Hengelo moet een grote bende zijn geweest. De twintig
arbeiders van Brouwersmolen zijn wel naar Hengelo gegaan maar gingen op de voorman na niet naar de
fabriek van Stork. Zij wilden niet tussen al dat gespuis, tussen die grote schreeuwers zitten om te luisteren
naar redevoeringen. Deze werden alleen in het Duits uitgesproken. Na een potje bier te hebben gedronken
gingen zij weer naar huis. Zij weten nu dat het een grote Duitse en NSB-betoging is. En van hen bedankt
ook al voor het Arbeidsfront. Mogen meerderen zijn voorbeeld volgen! Onze voorman (Ugchelse fabriek)
vindt het fijn dat hij er niets van geweten heeft. Dat is nu arbeidsfront! Alle leden zijn op gemene, lage
manieren tot het lidmaatschap van het NAF gebracht. Zij durven door het grote aantal dreigementen bijna
niet voor die bedriegerkliek te bedanken.
BLOEM. Het gemeentehuis in Apeldoorn is in brand geraakt. De kelders zouden behouden gebleven zijn,
wat boven de grond was is verbrand. Kale muren staan er nog. De Engelsen hebben in Duitsland 2
stuwdammen kapot laten springen. Mijnen hebben ze laten zakken, zijn voor de dammen gedreven en
hebben deze vernield. Men zegt dat 2 steden onder water staan en veel land. Veel kolenmijnen en industrie
in het Roergebied die de stroom van deze watercentrales hadden liggen stil. De Eger en de Fulda en de
Roer ontspringen allen op het Rothaargebergte waar de Duitsers een zeer groot reservoir aangelegd
hebben waar ze de industrien in het Roergebied mee konden onderhouden van elektriciteit. Die dammen
zijn nu door. Het water dat een hoogte had van 25 meter is met veel kracht de bergen afgekomen en heeft
veel op zijn weg vernield. Spoordijken werden weggespoeld en pijlers weggedreven. Ook de stad Kassel
zou nog bedreigd worden.

1943 ----- 21 mei vrijdag.


HARDONK. Warm weer. Nieuws valt niet te vermelden.
VAN HOUTUM. In de komende week moeten de mannen geboren in 1922 en 1923 zich bij de plaatselijke
arbeidsbureaus melden. Eerst in de krant van heden wordt over de brand in het Gemeentehuis gesproken.

1943 ----- 22 mei zaterdag.


HARDONK. Toenemende bewolking. Men heeft helaas weer 4 joden opgespoord. Ze waren bij een
onderwijzeres verborgen. Jammer voor deze mensen. Pas vrijdag verscheen een stukje in de
Apeldoornsche Courant over de brand van ons gemeentehuis! Zou in gewone tijd zoiets belangrijks ook pas
zoveel later in de krant gestaan hebben?
VAN HOUTUM. 's Middags krijgen wij twee ondergrondse blaadjes en een krantje te lezen. Het eerste is
een proclamatie aan het volk en herinnert aan de deportatie van de Nederlandse Land- en Zeemacht en het
oproepen van de studenten en mannen tussen 18 en 35 jaar. Het krantje is de achtste uitgave van Vrij
Nederland in dit jaar en gedateerd 21 maart 1943.
BLOEM. Bij gebrek aan biggen betaalt men nu voor een goede 8 weekse big f 70,- tot f 80,- en voor een
goede, neurende koe f 2.000,-.

1943 ----- 23 mei zondag.


HARDONK. Kouder, bewolkt, later weer zonnig weer. Plaatselijk geen nieuws.
VAN HOUTUM. 's Morgens ga ik op zoek naar het Britse strooibiljet G24. Daarvan heb ik vrijdag een stuk
midden in het bos gevonden.

1943 ----- 24 mei maandag.


HARDONK. Tussen 2-3 uur gewekt door het overkomen van een groot aantal vliegtuigen, even later de
sirenes luchtalarm. Enige brandbommen waren in de Julianalaan gevallen zonder schade aan te richten.
Later stond in de krant dat de Engelsen Dortmund hadden gebombardeerd en veel materile schade was
toegebracht. Formulieren voor de inlevering van radiotoestellen kunnen bij het postkantoor worden gehaald
5 cent.
VAN HOUTUM. 's Nachts om n uur passeren de eerste Britse vliegtuigen in richting van Duitsland. Wij
staan allemaal een half uur later op. Enige minuten daarna geven de sirenes luchtalarm. In ons blok zijn alle
leden present. Dit is al een goede vooruitgang. Anders kwam nooit iemand. Intussen komen grote formaties
over. Strepen verraden de richting die de vliegtuigen volgen. Het blijkt dan ook dat wij ons vergissen. De
toestellen kerken terug van een grote aanval. Er komen steeds meer strepen bij. Enkele kan men zien
trekken. Om half drie wordt het signaal Alles veilig' gegeven. De sirenes zijn niet in orde. Twee blijven
doorloeien. Een ander geeft in plaats van 'Alles veilig' luchtalarm. Er moest luchtalarm worden gegeven
omdat in de buurt van het paleis een paar brandstaven (nog geen vijf samen) zijn gevallen. Deze vielen
dicht bij de moffen die in het paleis zitten. Dan moet er luchtalarm worden gegeven. Voor de bommenregen
rondom ons huis van 26 op 27 april, die tot nu toe de grootste in de gemeente Apeldoorn is geweest, hoeft
geen luchtalarm te worden gegeven. De Duitsers denken alleen maar aan zichzelf. Zij zijn al bang voor een
paar brandstaven. Op last van de overheid is iedereen verplicht een lezing van de Luchtbeschermingsdienst
voor zelfbescherming bij te wonen. De burgemeester van de gemeente zal de inwoners aanschrijven die bij
zo'n lezing aanwezig moeten zijn. Voor de inlevering van de radiotoestellen liggen op de postkantoren
formulieren. Tegen betaling van vijf cent kan men die verkrijgen. Naast de radio moeten wij dus ook nog vijf
cent afstaan! Zij die de belangen van de Duitse Weermacht behartigen en voor het Nederlandse Bestuur of
economische leven niet gemist kunnen worden kunnen een vrijstelling voor terugvoering in
krijgsgevangenschap krijgen. Misschien krijgt mijn broer dan een vrijstelling. Het is te hopen. Door de
Ausweise, die tot heden voor de arbeidsinzet zijn verstrekt, is veel fraude ontstaan. Daarom onderzoeken de
Arbeidsbureaus deze vrijstellingen. Mijn neef uit Arnhem moest hem vrijdag afgeven. Hij zou vandaag maar
weer eens komen horen. Hij moet echter aanstaande donderdag weer teruggekomen. Er was nog geen
beslissing over zijn Ausweis genomen. Dit onzekere geeft steeds weer aanleiding tot grote bezorgdheid.
LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Brandstaven neergekomen op perceel Prins Mauritslaan 6, 1 stuks.
Kleine schade, geen persoonlijke ongevallen. Omgeving Hogeweg in tuinen, 4 stuks. Geen schade, geen
persoonlijke ongevallen.
BRANDWEER. Luchtalarm om 23.15 uur. Veel vliegtuigen in de lucht. Plotseling een blikken gerammel in
de lucht. Daarna kwamen de eerste en gelukkig de enige brandstaven in de kom van het dorp terecht
zonder schade aan te richten.

1943 ----- 25 mei dinsdag.


HARDONK. Kil regenachtig weer. Geen bijzonders.
VAN HOUTUM. Mijn neef Jan moet voor zijn leeftijd op de Arbeidsbeurs verschijnen. Hij krijgt zonder veel
moeite het stempel op de stamkaart. Het is voorzien van een paraaf van de directeur. Dit is bij mij niet het
geval. Een buurjongen werkt voor de voedselvoorziening. Hij heeft weliswaar een Ausweis maar de
Arbeidsbeurs erkent deze niet en zet er op 'Afgewezen'. Hij moet zodoende naar Duitsland en geeft zich op
voor hulpchauffeur. Hij moet binnenkort naar Deventer (korte opleiding) vertrekken.
BLOEM. Aan de markt te Apeldoorn betaalde men voor 2 biggen van 40 pond f 115,-.

1943 ----- 26 mei woensdag.


HARDONK. Eerst bewolkt, later helder en zonnig. In de vroegte geronk van vliegtuigen gehoord.
VAN HOUTUM. Met het oog op de sluiting van de bedrijven (arbeidsinzet) staken de Nederlandse
Spoorwegen per 1 juni aanstaande de uitreiking van abonnementen. Dit treft in het bijzonder de reizigers.
LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Onbekend voorwerp in de vorm van een tol, waarin de bovenzijde 6
gaatjes, gevuld naar het leek met geweerkogels, in perceel Hattemseweg 20. Afgegeven aan de
Ortskommandant voor onderzoek.

1943 ----- 27 mei donderdag.


HARDONK. 's Morgens regenachtig, later mooi zonnig. Een melkboer moet als grenadier in
krijgsgevangenschap. Zijn machines enzovoort pikt de Oost Compagnie in voor Litouwen. De vrouw met
enige kinderen blijft achter. Alles verder gewoon.
VAN HOUTUM. Er worden weer nieuwe distributiemaatregelen getroffen. Soepen en sausen komen op de
bon. Schoolschriften zijn ook niet meer zonder toewijzing verkrijgbaar. Men moet in vele gemeenten de
radiotoestellen al inleveren. Mijn neef in Arnhem is vrijgesteld voor werk in Duitsland. Hij krijgt zijn Ausweis
terug. Deze is ter controle naar Den Haag opgestuurd.

1943 ----- 28 mei vrijdag.


HARDONK. Mooi meiweer. Tocht naar Vaassen gemaakt, gezorgd voor de gezondheid! Verder geen
nieuws. 0 ja, in de nacht tussen 12 1/2 - 1 1/2 uur veel vliegtuigen over.
VAN HOUTUM. Wij staan 's nachts om half n weer op. Grote formaties Britse vliegtuigen passeren in
richting Duitsland. Wij zien boven Hoenderloo een rood lichtpunt. Het verdwijnt zo nu en dan en schijnt te
vonken. De vonken zullen wel ontploffende granaten zijn. Het begeeft zich langzaam in oostelijke richting en
daalt enige minuten later vrij recht naar beneden. Het geeft plotseling boven de bosrand een rood schijnsel.
Daarna verdwijnt het achter de bomen. Een korte vrij intense rode gloed verlicht nog even de lucht. Daarna
is niets meer te zien. Wat het precies is geweest is onbekend. Het luchtdoelgeschut is weinig in actie. Wij
horen geen overfluitende granaten. Lichtfakkels verlichten voortdurend de hemel. We gaan om half twee
weer naar bed. Er passeren nog enkele vliegtuigen. De hoofdmacht schijnt via een andere route terug te
keren. Boven Deelen is het schijnsel van een flikkerend licht te zien. Twee zoeklichten schijnen recht
omhoog. Rode lichtkogels worden van de grond af afgeschoten. Het zal wel een teken voor de Duitse jagers
zijn dat zij kunnen terugkeren. Omdat alles veilig is. 's Morgens horen wij dat er op de Hoge Veluwe bij de
Franse Berg een Brits vliegtuig is neergestort. Een lid van de bemanning is naar een nabij zijnde woning
gevlucht. Daar is hij later door de politie ontdekt.
BLOEM. Tegen half vijf na de middag passeerden een 18-tal Amerikaanse bommenwerpers, deze hadden
een fabriek midden in Duitsland waar verrekijkers en fijn oorlogsmateriaal vervaardigd werd vernield. 7
Toestellen werden er neergeschoten.

1943 ----- 29 mei zaterdag.


HARDONK. Zonnig weer, maar niet warm. Vandaag verscherpte controle op hamsteren van
levensmiddelen. Of er veel zal zijn ingepikt valt te betwijfelen daar de meeste mensen tijdig gewaarschuwd
waren.
VAN HOUTUM. De CCD controleert deze dag zeer streng, voornamelijk op melk. Iedere voorbijganger moet
zijn fietstas en dergelijke openen voor de controleur. Een vrouw moet zelfs haar kinderwagen geheel
uitpakken. Deze controle is verklapt door gemeenteambtenaren. Deze verspreidden kleine briefjes. Daarop
stond dat bijzonder streng gecontroleerd zal worden. Zo zullen wij binnenkort ook controle krijgen op
persoonsbewijzen, verboden lectuur (zoals Britse strooibiljetten), verduistering en voorts huiszoeking naar
joden.

In de Nieuwe Apeldoornsche Courant staat een overzicht van de data waarop de inwoners van Apeldoorn
hun radiotoestel moeten inleveren. Zo moeten bijvoorbeeld wij ons toestel inleveren op 22 juni aanstaande.
Volgens geruchten zouden er donderdagnacht in de omgeving van Arnhem zeven Britse bommenwerpers
zijn neergestort. Daarvan twee bij Deelen.
BLOEM. Men spreekt nu nog van de staking toen men om 8 uur van de weg moest zijn, dat in Arnhem iets
over 8 uur een jongen van l2 jaar op de stoep aan het spelen was met knikkers. Deze zou door de Duitser
zijn dood geschoten. Zijn ouders hadden toen een brief met 2000 handtekeningen naar Seyss Inquart
geschreven over deze daad. Daarop was er een bericht terug ontvangen dat als er maar een 25-tal
handtekeningen op gestaan hadden ze alle tegen de muur gezet zouden zijn en dood geschoten.
's Nachts hebben weer 2 uur lang veel vliegtuigen gevlogen die Essen voor de 4e maal hebben
gebombardeerd.

1943 ----- 30 mei zondag.


HARDONK. Bleek zonnetje overdag, koude wind, tegen de avond iets regen. In de zeer volle Grote Kerk
herdacht dominee Visser de vrijdag plotseling overleden emeritus predikant dominee Westerman Holstijn.
VAN HOUTUM. Het Britse vliegtuig dat vrijdagnacht op de Hoge Veluwe is neergestort had voor de val al
twee doden aan boord. Aan de aanval op Essen, aldus een levende vlieger, zouden 600 vliegtuigen hebben
deelgenomen. In dezelfde nacht vielen boven Enschede een grote hoeveelheid brandbommen. Er zouden
40 blokken huizen zijn verwoest. Misschien waren deze bommen afkomstig van de twaalf bommenwerpers
die bij Almelo zijn neergestort. Het schijnt dat er in Twente en in de Betuwe gewoonlijk veel vliegtuigen
worden neergeschoten.
BLOEM. Kranten melden weer dat zich nu de grenadiers van de voormalige weermacht moeten melden om
opnieuw weer in krijgsgevangenschap gevoerd te worden. Veertien dagen geleden een oproep voor
officieren die getekend hadden. Onder andere n van de Kruyff te Klarenbeek.

1943 ----- 31 mei maandag.


VAN HOUTUM. Alle leden van de gemeentelijke brandweer zijn vrijgesteld van terugvoering in
krijgsgevangenschap. Zodoende is mijn broer ook vrij. Zij zullen allen een schriftelijke vrijstelling ontvangen.
SPOORWEGEN. In mei 1943 werden voor de komst van de D-trein nabij het kamp in Stroe springladingen
op de rails aangebracht. De D-trein reed er overheen en n lading explodeerde maar veroorzaakte noch
aan de trein noch aan het spoor enige beschadiging. De andere lading moest opgeruimd worden en dit
kostte een onderofficier en een onderluitenant bijna het leven. Zij verkeerden in de mening dat de lading niet
zwaar was. Bij het wegnemen van de zandbedekking ontplofte de lading met het gevolg dat een gedeelte
van de spoorstaaf wegvloog en de militairen eveneens. Precies acht dagen na datum lagen er weer twee
ladingen op dezelfde plaats in weerwil van het feit dat de Heren met liefst 52 man de lijn bewaakt hadden tot
een kwartier vr de ladingen aangebracht werden.
BURGEMEESTER PONT (1 - 31 mei). Vrijstelling van arbeidsinzet en van terugvoering in
krijgsgevangenschap. Ofschoon ik al in de plaatselijke pers bekend maakte dat de burgemeester bij de
arbeidsinzet in Duitsland GEEN taak te vervullen heeft omdat deze materie UITSLUITEND door het
Gewestelijk Arbeidsbureau in overleg met de Duitse Fachberater, komt het nog steeds herhaaldelijk voor het aantal vermeerderde zelfs - dat zich personen tot mij wenden met het verzoek hun poging om vrijgesteld
te worden op grond van economische structuur van hun bedrijf en de onmisbaarheid van henzelf in dit
bedrijf te willen ondersteunen. Hetzelfde geldt voor degenen die vrijgesteld wensen te worden van
terugvoering in krijgsgevangenschap. Deze personen worden bij hun pogingen op een dwaalspoor geleid
door het feit dat hun vakorganisatie in gedrukte of gestencilde circulaires hen aanspoort de hulp van hun
burgemeester in te roepen. Het wil mij voorkomen dat deze aangelegenheid van algemene betekenis is.
Deze moeilijkheden beperken zich uiteraard der zaak niet tot Apeldoorn. Mijns inziens dient ten spoedigste
door de autoriteiten uitgezocht te worden of de burgemeester in deze een taak hebben te vervullen en zo ja
welke. In dat geval dienen duidelijke instructies gegeven te worden. Is voor hen in deze GEEN taak
weggelegd dat ik aanneem - al ware het slechts omdat in grotere gemeenten op dit punt niet voldoende tot
oordelen bevoegd zijn - dan dienen door het Departement van Handel, Nijverheid en Scheepvaart,

respectievelijk het Departement van Sociale Zaken de vakgroepen er op te worden gewezen dat zij de
burgemeesters in de eventuele vrijstelling voor uitzending NIET hebben te betrekken. Ook het publiek dient
dan van overheidswege door een duidelijke uiteenzetting in de kranten daarop te worden attent gemaakt.
De taak van de Burgemeesters is verantwoordelijk en veelomvattend genoeg. Wat hij wel heeft te doen
wordt hem in een stroom van lastgevingen enz. kenbaar gemaakt. Wordt niet duidelijk gepubliceerd
waarmee hij zich NIET heeft in te laten dan ontstaat noodgedwongen maar volkomen nodeloos een
verwijdering tussen hem en de burgerij. Immers men verwacht van hem dat hij zal optreden, althans zijn
invloed zal doen gelden en een negatief resultaat zal hem worden verweten. Daarbij zal vermoedelijk
meestal gemeesmuild worden dat men van een NSB-er natuurlijk niets heeft te verwachten. Ik zal het op
prijs stellen indien deze mijns inziens zeer acute moeilijkheid door U ten spoedigste aan de
Adviescommissie-Bestuurszaken ter behandeling zal worden voorgelegd. Dit onderdeel van mijn
maandrapport heb ik rechtstreeks aan de Leider Adviescommissie-Bestuurszaken voornoemd, toegestuurd.
In de loop van deze maand werd door mij een verordening regelende de distributie van klompen vastgesteld
terwijl in het bestuur van Het Ziekenhuis de navolgende kameraden benoemd zijn: H.J.B., P. vd R. en L.O.
De afdeling Algemene Zaken had bij de plaats gehad hebbende brand in het Raadhuis wel veel
waterschade. Van verlorengaan of vernietiging door het vuur kan ten aanzien van deze afdeling niet
gesproken worden.
De cursussen van de Luchtbeschermings-voorlichtinggroepen voor de bevolking van Apeldoorn van 15 tot
65 jaar vinden nu regelmatig voortgang met inschakeling van de Blokhoofden. De opkomst is goed.
Praktisch komen 100% van de opgeroepenen en zijn de resultaten voorlopig dus uitstekend te noemen.

1943 ----- 1 juni dinsdag.


VAN HOUTUM. Door de schaarste aan bankbiljetten geeft de Nederlandse Bank hulpbiljetten van 10 en 25
gulden uit. Deze waren door de Duitsers op 20 mei 1940 verboden. Er komen afbeeldingen van leden van
ons vorstenhuis op voor. Nu zien wij onze Koningin-Moeder voortaan ook weer op onze tientjes. 's Avonds
houdt op het station in Apeldoorn een trein met krijgsgevangenen stil. De Nederlanders zijn in
goederenwagons opeengehoopt. De raampjes zijn dichtgetimmerd. Het bericht gaat als een lopend vuurtje
door het dorp. De gevangenen zingen nationale liederen. De intussen samengestroomde menigte zingt
mee. De gevangenen zijn onderweg naar Maagdenburg.

1943 ----- 2 juni woensdag.


VAN HOUTUM. Alle mannen geboren in 1920 worden opgeroepen voor de Arbeidsinzet. De al om bekende
Apeldoornse NSB-er B., die met iedereen ruzie zoekt, keert na zeven dagen arrest terug uit het Huis van
Bewaring te Arnhem. Een 'goed' inspecteur uit Apeldoorn arresteerde hem onlangs en bracht hem
persoonlijk over naar het Huis van Bewaring. De inspecteur arresteerde hem op een moment dat Meyer
(commissaris van Politie) afwezig was. Hij bracht de verrader niet naar de SD omdat deze hem toch vrij zou
laten. Meyer deed al het mogelijke om zijn vriend vrij te krijgen. Dit lukte eerst na een week. Nu moet B. zich
eindelijk kunnen voorstellen wat hij zoveel anderen aan doet.

1943 ----- 3 juni donderdag, hemelvaartsdag.


HARDONK. Buiig weer. Hoorde dat bij het inleveren van de radiotoestellen iemand een heel oud ding met
loszittende lampen en bungelende spoelen afleverde met de woorden. Dit ding is nog met de Batavieren de
Rijn komen afzakken.
VAN HOUTUM. 's Morgens om 11.30 uur loopt agent D. vergezeld van drie 'Nederlanders' in dienst van de
SD het fabrieksterrein op. Mijn vader gaat direct naar hen toe omdat zij zich bij geen van de directie
vervoegen. Bij het zien van mijn vader gaan zij weer weg. Dit wekt van onze kant al argwaan. Even later
(vader wil juist alles aan moeder vertellen) komen zij weer terug. Mijn vader loopt hen opnieuw weer
achterna. Hij haalt hen in terwijl zij al bij de achterdeur van het huis van mijn oom zijn. Volgens D. moet er
op ons terrein 'iets' verstopt zijn. Wat wil hij niet zeggen. Het(?) moet in de tweede beek links(?) liggen. Zij
zoeken de gehele beek af maar vinden niets. Na even in de fabriek te hebben gekeken laat D. mijn vader en
oom een papiertje zien met enige bijzonderheden. Het betreft hier koperen koppen van 50 kilo(?). Wij
zouden het maar zeggen want hij (D.) zou hier toch een wacht achterlaten. Er zou bij ons veel meer verstopt
zijn en dat zou wel voor de dag komen.

Tenslotte gaan ze nog een droge sloot om een weide en de groentetuin langs. Zij vertrekken weer na een
half uur vergeefs zoeken. Zij hebben hier bot gevangen en gaan nu naar Brouwersmolen. Intussen bellen wij
de familie daar op en lichten deze in bedekte termen in. Mijn oom wacht hen op en bekent direct. De
stukken koper (120 kilo) liggen in de oude vijver en zijn goed te zien. D. is in het bezit van een ruwe
plattegrond van de fabriek. Hij wijst twee plaatsen aan waar olie en drijfriemen verstopt zouden zijn. De
verrader heeft zijn ogen niet goed open gehad en ziet hars voor olie aan. De drijfriemen staan echter alle
beschreven. Deze kunnen dus niet in beslag worden genomen. D. vindt het nog niet zo erg. Volgens hem
zal de boete niet overdreven hoog zijn. Het koper is echter in beslag genomen. Dit zal onder politietoezicht
uit de vijver worden gehaald. 's Middags komen twee van de vier SD-mannen terug. Het zijn rechercheurs.
Wij moeten nu afwachten hoe dit zal verlopen. Het is een typisch staaltje van verraad. Het is maar gelukkig
dat geen van de directie in de cel is gestopt. Wij allen dachten direct aan Vught.
BLOEM. Krantenberichten melden dat het 2e, 3e, 9e en l1e regiment infanterie zich moet melden in
Amersfoort en Assen. Vandaar worden ze getransporteerd in veewagens per trein naar men zegt naar grote
gevangenkampen aan de Poolse grens. Voeg hierbij dat de mannen van 18 t/m 25 jaar worden opgeroepen
voor, zo als dat heet, arbeidsinzet in Duitsland dan gaan nu zeer veel jonge mannen de grens over.

1943 ----- 4 juni vrijdag.


HARDONK. Bewolkte lucht, kil weer, verbazend veel regen. Tegen de middag opklarend en mooi weer. Als
groente alleen maar sla te krijgen. Op mijn vleesbon die vandaag afloopt pas aanstaande vrijdag vlees te
krijgen! Leuke boel. Deze avond speciale controle van de politie op de wijze van verduisteren. Gelukkig
weet ieder ervan en men heeft het aan zichzelf te wijten wanneer er last van komt.
VAN HOUTUM. 's Avonds krijg ik een nieuw strooibiljet dat in de bossen bij Gortel met grote hoeveelheden
is gevonden. Het is Wervelwind nr.8. Het geeft een verslag over de maanden december en januari.

1943 ----- 5 juni zaterdag.


HARDONK. Regenachtig somber weer, later opklarend. Overal klachten over geen vlees. Slechts enige
paarden geslacht. Hiervan hebben mensen na enige uren wachten slechts een stukje zo groot als een kwart
kadetje gekregen. Gisteravond passeerde weer een trein met onze jongens die in krijgsgevangenschap
moeten. Veel publiek, uitroepen Leve de Koningin. Toch moeilijk voor de jongens zelf.
VAN HOUTUM. De Duitsers zijn zeer bezorgd over een komende invasie. In ieder dagblad staat een artikel
getiteld Hier is het grote nieuws; Op 22 juni de invasie. Dit zou in Engelse bladen bekend zijn gemaakt(?).
Het gehele artikel is galgenhumor. 's Middags wordt het koper uit de vijver bij Brouwersmolen opgetakeld.
Het rijksbureau zal een boete opleggen. Door deze 'tegemoetkoming' wordt de zaak niet voor een rechtbank
gebracht. De ambtenaar van het Rijksbureau vindt het jammer dat zo'n hoeveelheid koper moet worden
ingeleverd.

1943 ----- 7 juni maandag.


HARDONK. Sombere kille morgen, geleidelijk beter wordend later zelfs zon. Waar blijven onze groenten?

1943 ----- 8 juni dinsdag.


HARDONK. Bewolkt, met iets opklarend. Typerend is het volgende. Op een morgen fiets ik op de
Brouwersmolenweg [nu Europaweg]. Twee jongetjes zijn druk bezig met het scheppen van paardenmest
van de straat in een karretje. Er nadert een wagen met 2 paarden. Luid roept n van de jongetjes Baas,
hebben je paarden vanmorgen al gepoept, ligt het hier dichtbij?. Ja, luidt het antwoord het is juist hier
vlakbij gebeurd. Een bewijs voor de schaarste aan meststoffen. Dagelijks ziet men ook verscheidene
mannen aan het speuren naar sigarettenpeukjes met de bedoeling die restjes weer tot rooksubstantie om te
werken!

1943 ----- 9 juni woensdag.


HARDONK. Geleidelijk beter weer. In het begin van de avond nog een flinke kletsbui. Een groot aantal
ingeleverde radiotoestellen ligt opgeslagen in een pakhuis vlak in de buurt, natuurlijk onder politiebewaking!
Vandaag enige onderofficieren, die zich niet gemeld hadden, door de Grne Polizei uit hun huizen
gehaald. Wat morgen weer?
VAN HOUTUM. Radio Oranje leest de tekst van het Koninklijk Besluit voor dat de vervolging van
Nederlanders, thans landverraders die de nationaliteit van een ander land hebben verworven, mogelijk
maakt. Dit geldt bijvoorbeeld voor NSB-ers die Rijksduitsers zijn geworden. Volgens geruchten zou het
vliegveld Deelen zijn ontruimd. Er zouden nog een paar jagers aanwezig zijn. De korenvelden rondom het
vliegveld zouden worden afgemaaid. De Sint Josephstichting in Oost-Apeldoorn [nu Spatie aan de
Deventerstraat] wordt ontruimd. Men brengt de patinten bij andere inrichtingen onder. Het complex wordt
voor Lazaret [= veldhospitaal] ingericht.

1943 ----- 10 juni donderdag.


HARDONK. Helder weer, frisse maar mooie junidag. Vandaag niets te vermelden.
VAN HOUTUM. Alle distributiebureaus krijgen bericht dat de ambtenaren met overvallen moeten rekenen.
Het staat in verband met een voorval in Arnhem. De Duitsers schijnen binnenkort een invasie te verwachten.
Alle bakkers krijgen voor zeven dagen meel. Op de betreffende bureaus zouden papieren gereed liggen.
Daarbij worden de boeren gedwongen bij een invasie al hun koren te maaien.

1943 ----- 11 juni vrijdag.


HARDONK. Geen nieuws, mooi weer, warm, licht onweer.
BLOEM. Hedennacht een vliegtuig brandend neergevallen bij Teuge - Nijbroek ten gevolge van een
luchtgevecht. Dsseldorf hevig gebombardeerd. Uit voornoemd vliegtuig waren Canadezen ontsnapt. Bij
nasporing bij de boeren in de omgeving, door de Duitsers, is Bram van Spiegel die bij een schoolmeester in
Nijbroek ondergedoken was, in een sloot gevonden echter overleden. Hij zou van schrik dood gebleven zijn.
BURGEMEESTER PONT. De schaarste aan groenten en fruit die tijdens de maand juni optrad was oorzaak
dat op vrijdag 11 juni door mij enige personen werden bijeengeroepen om te proberen een hiervoor
bevredigende oplossing te vinden. Tijdens de bijeenkomst waren aanwezig: de Wethouder van Sociale
Zaken, de Economische Politie, leden van de PVC (Plaatselijke Verdelingscommissie). Daarin zijn de grooten kleinhandelaren en de gemeente vertegenwoordigd en een vertegenwoordigster van de gebruikers.
Geconstateerd werd dat ieder jaar wanneer de eerste kasgroenten opgesoupeerd zijn en van de koude
grond nog niet in voldoende mate vruchten worden aangevoerd, er meestal een stagnatie in de levering
plaatsvindt. Deze heft zich echter in normale tijden weer op na verloop van enige weken. In de moeilijke
tijden die ons volk nu doorleeft zijn er jammer genoeg elementen die, of uit egosme of uit verkeerd
begrepen patriottisme, proberen de voedselvoorziening in ons land in de war te sturen. Het is echter
dringend noodzakelijk dat alles wordt gedaan om een rechtvaardige verdeling van de aanwezige voorraad
groenten en fruit te bevorderen. Er moet worden begonnen met de bepaling dat tuinders tot een beperkte
hoeveelheid rechtstreeks aan consumenten groenten en fruit mogen afleveren, buiten toepassing te stellen
en verder de kleinhandelaren op te wekken tot medewerking door te weigeren tegen hogere dan de
vastgestelde maximumprijzen te kopen of te verkopen. En eveneens door te bevorderen dat de ontvangen
groenten en fruit zo goed mogelijk door de detaillisten onder alle inwoners gelijkelijk te verdelen. Wanneer
geen vrijwillige medewerking verkregen wordt zal het noodzakelijk zijn tegen de overtreders met de
scherpste middelen op te treden. Een en ander word door mededeling in de plaatselijke pers aan de burgerij
van Apeldoorn bekend gemaakt.

1943 ----- 12 juni zaterdag.


HARDONK. Toenemende bewolking, gehele middag regen, tegen de avond helder. Tussen 1 - 2 uur 's
morgens verschillende vliegtuigen.

VAN HOUTUM. Kort na middernacht passeren de eerste vliegtuigen. Het zijn er niet veel. Ze blijven in de
buurt rondcirkelen. Vanaf 1.45 uur horen wij in de verte luchtafweer. Het schijnt van Deelen afkomstig te
zijn. De kanonnen staan naar het zuiden gericht. Om 2.15 uur is het afweervuur duidelijker. Er fluiten ook
weer enige granaten over. Ik ben gedurende een kwartier aangekleed en denk aan een invasie. Maar het is
niet zo. De radio zwijgt over alle zenders. Wij zien in richting Arnhem een langzaam dalend rood lichtpunt.
Dit is ongetwijfeld een brandend vliegtuig. Een half uur later komen vliegmachines over. We horen nog tot
twee maal toe mitrailleurvuur. Daarna is het stil. Tot de neergeschoten vliegtuigen behoren de
bommenwerpers die bij Teuge en Terwolde zijn gevallen. Van de bemanning van het vliegtuig bij Teuge zijn
er vijf dood. Twee anderen zijn zoek. Dit heeft tot gevolg dat de politie overal huiszoeking doet. Daardoor
komen enkele ondergedoken joden te voorschijn. De politie vindt echter geen vliegers. In Nederland is de
verkoop van meubelen verboden. 's Middags vinden een neef en ik op een wandeling nieuwe pamfletten. Zij
zijn in het Duits gedrukt. Naar schatting liggen er 200. Er zijn steeds twee strooibiljetten samengevouwen.
Het zijn tot nu toe grootste pamfletten (43 x 27 centimeter) die ik ooit gezien heb. Zij zijn waarschijnlijk niet in
de afgelopen nacht gevallen. Deze strooibiljetten zijn enige dagen geleden ook al in het Kroondomein
gevonden. Mijn broer gaf met er gisteren n die afkomstig was uit Amersfoort. Zij zijn vermoedelijk door
een verkenningstoestel uitgeworpen. Want ze lagen de dag na de aanval op Wuppertal (30 mei) daar nog
niet. Het pamflet handelt geheel over Tunis.
BLOEM. Heden zijn G. Boschker en B. Boergondin uit het kamp teruggekeerd na 6 weken verblijf daar. Ze
werden feestelijk ontvangen en er was veel belangstelling.
BURGEMEESTER PONT. Een drietal vrachtwagens (wagens 18, 20 en 21) ingedeeld bij de
luchtbescherming werden gevorderd. Zij dienen voor 12 juli 1943 te zijn ingeleverd. Pogingen om de
vordering te doen opheffen hebben gefaald. De overige al vroeger gevorderde auto's (wagens 17, 24, 25 en
26) behoefden nog niet te worden ingeleverd.

1943 ----- 13 juni zondag, eerste Pinksterdag.


HARDONK: Afwisselende bewolking, regenbuitjes, later in de middag zon. Drukke kerkdienst door dominee
v.d. Burg met zang door het kerkkoor.
VAN HOUTUM. 's Nachts passeren meer vliegtuigen dan in de vorige nacht. Het luchtdoelgeschut is zeer
actief. Recht boven ons huis ontploffen hoog in de lucht granaten. Er stort een vliegtuig in richting Deelen
neer.

1943 ----- 14 juni maandag, tweede Pinksterdag.


HARDONK: Sombere morgen met af en toe wat regen, tegen de middag opklarend. Koel. Op straat druk,
maar meest wandelaars, steeds minder fietsen wegens bandenschaarste. Nieuws is er al heel weinig. Kan
een stuk goede volvette kaas kopen 2,50 gulden per pond. Hoor dat clandestiene boter ook goedkoper is.
Vandaag sprak men van 8 gulden per pond [500 gram].
VAN HOUTUM. Het aantal pensiongasten op de Veluwe is met deze feestdagen weer abnormaal groot.
Voor de meeste van hen is het eten dat zij hier kunnen krijgen een traktatie. Het grootste gedeelte moet 's
avonds weer naar huis vertrekken. Alle treinen zijn overvol. Het komt ons voor dat er een extratrein wordt
ingelast of dat er goederenwagons bij de personentreinen worden aangekoppeld. Het Balkanleven schijnt
terug te keren. De vakantietijd is voorbij. Nu moeten de stedelingen weer uren in de rij staan om een beetje
groenten of aardappels te verkrijgen. Soms ziet men in de stad een rij mensen op het trottoir staan zonder
dat er een winkel of iets dergelijks in de buurt is. Zij gaan er staan, meestal door geruchten, dat er een
groentehandelaar zal venten. Zo zijn de toestanden in de steden. Daar moeten de burgers hun
levensmiddelenvoorziening nog meer uitrekenen dan wij. Om een beetje pap te verkrijgen wordt de
taptemelk nog met water aangelengd. Het is n van de tientallen voorbeelden hoe men zich in deze tijd
moet behelpen.

1943 ----- 15 juni dinsdag.


HARDONK. Wisselende bewolking, enkele onweersbuitjes, 's avonds zelfs hagel, prachtige zonsondergang.
Vanavond naar M. [waarschijnlijk de heer Moerman] geweest.
VAN HOUTUM. 's Nachts om n uur passeren de eerste vliegtuigen. Eerst is nog even afweergeschut en
mitrailleurvuur te horen. Daarna komt de hoofdmacht om 1.30 uur over. Het zware dreunende geronk is voor
ons aanleiding om zich aan te kleden. Gedurende een half uur komen grote formaties over. De vliegtuigen
laten enige strepen achter. Wij horen daarna nog enige afgedwaalde machines maar het zijn er weinig. We
gaan om 2.30 uur weer naar bed. Tijdens het passeren van de hoofdmacht zwijgt het luchtdoelgeschut.
Ambtenaren verspreiden onlangs al papiertjes met vier data erop wanneer streng gecontroleerd zou
worden. Het eerste betrof controle naar melk en het tweede naar verboden lectuur. Van deze laatste
controle is niet veel gemerkt. De Duitsers hebben weer twee rustige dagen achter de rug om nieuwe
verordeningen in strijd met ieder recht uit te denken. De krant houdt zich voornamelijk bezig met oproepen
aan militairen en voor de arbeidsinzet. Aangaande de arbeidsinzet slaan de moffen een nieuwe weg in. Zij
stappen enigszins af van het systeem van Ausweise. Er wordt te veel bedrog mee gepleegd. Alle in 1923 en
1924 geboren mannen moeten zich opnieuw melden. Hun Ausweise zijn ongeldig. Zij moeten onherroepelijk
naar Duitsland. In welk vitaal bedrijf betrokkene ook mag werken. Hij moet naar Duitsland. Men moet al
bijzondere doktersattesten hebben om door lichamelijke gebreken afgekeurd te worden. De dokter op de
Arbeidsbeurs keurt alleen op verzoek. Daarbij komt nog dat van een goed onderzoek geen sprake is. Hierna
zal de lichting 1922 worden opgeroepen. Voor diegenen die geboren zijn in 1921, 1920, 1919 en 1918, zal
nog een nadere regeling worden getroffen. Seyss-Inquart stelt aan alle Betriebsfhrer een desbetreffend
schrijven dat zowel in het Duits als Nederlands gesteld is. Voor de arbeidsinzet is bepaald dat gehuwde
vrouwelijke ambtenaren in dienst kunnen blijven. Het is natuurlijk een bepaling om nog meer mannen naar
Duitsland te kunnen deporteren. In Zwolle slaan twee mannen een NSB-er bewusteloos en stoppen hem
een meter diep in de grond. Het is jammer dat de daders in Duitse handen zijn.
BURGEMEESTER PONT (Gemeentewerken). De om onbekende redenen in november 1942 door de
Sicherheits Polizei gearresteerde technisch ambtenaar M. Huigen is uit het concentratiekamp te Vught
vrijgelaten. Het plegen van een strafbaar feit is hem niet ten laste gelegd.

1943 ----- 16 juni woensdag.


HARDONK. Koele wind, telkens regen, ook nog hagel, geen juniweer. Steeds meer jonge mensen moeten
weg.
VAN HOUTUM. 's Morgens komen controleurs van het Rijksbureau voor Non-ferrometalen [= nietijzerhoudende metalen] en van het Rijksbureau voor chemische producten op Brouwersmolen. Beide zijn
van de goede partij. Volgens hen zal de boete niet zo hoog zijn. De zaak (alleen koper) is in handen van het
Rijksbureau. 's Middags worden wij opgebeld dat agent D. met alle geweld een proces-verbaal wil opmaken
en het in handen van Duitse instanties heeft gegeven. Het wordt er voor ons niet mooier op. Zoals ook hier
weer blijkt probeert de NSB bij de meerderen in een goed blaadje te komen met de bedoeling een beloning
te krijgen. Corruptie viert bij hen hoogtij. Mijn neef, die per trein vanuit Amsterdam terugkeert, is onderweg
drie maal gecontroleerd naar zijn persoonsbewijs. De controleurs hebben boeken bij zich waarin alle
kenmerken van de persoonsbewijzen voor mannen staan.

1943 ----- 17 juni donderdag.


HARDONK. Weer een dag met afwisselende bewolking, kil en telkens regenbuien. Iedereen in zorg over de
jongens van 18-25 jaar.
VAN HOUTUM. De politie controleert 's morgens iedere voorbijganger naar het persoonsbewijs. Zij nemen
het nogal licht op. 's Avonds komen enige kinderen bij mijn vader. Zij delen mee dat er in ons fabrieksbos
een onontplofte luchtdoelgranaat ligt. Slechts de punt is verwrongen. De granaat is verder intact, is 32 cm
lang, 7 1/2 breed en weegt ongeveer 5 1/2 kilogram. Volgens de politie is het projectiel ongevaarlijk. Het is
verroest en schijnt er al een tijdje te hebben gelegen.

1943 ----- 18 juni vrijdag.


HARDONK. Prachtig zonnig weer. Oud huisje Zwolseweg gekiekt, bejaard vrouwtje gaf direct toestemming.
Wat een prachtig oud woninkje! In Wiesel een sprengenbeek opgenomen en een mooie sprengenkop
bekeken. De mooiste die ik gezien heb. Ook hiervan nog een opname gemaakt. Geen nieuws.
VAN HOUTUM. 's Avonds komt uit Amersfoort een zeer lange personentrein aan. De chauffeur van onze
vrachtauto staat juist bij het station. Hij leest op de wagons Leve de Koningin. Engeland wint toch! Wij
komen spoedig terug enzovoort. In de trein zitten jongens van 18 en 19 jaar die voor de arbeidsinzet
weggevoerd worden. De Duitse soldaten dwingen de jongens de zinnen van de wagons te vegen. Het
dreigen met de revolver helpt niets totdat de jongens met de kolf van het geweer uit de coups worden
geslagen. De chauffeur ziet verder niets meer omdat hij van een Duitse soldaat moet doorrijden. Er zijn vast
en zeker gewonden gevallen onder deze jongelui. Niet alleen het wegvoeren van deze twee jaarklassen
maar ook het mishandelen van hen is misdadig. Wij kunnen ons nog maar half voorstellen wat er met de
gedeporteerden gebeurt. Zo nu en dan wordt eens een tipje van de sluier opgelicht.

1943 ----- 19 juni zaterdag.


HARDONK. Geweldig slechte dag, druilerige regen. Maandag moeten weer veel jongens naar Duitsland.
Verder de soldaten van het 20e regiment infanterie en de reserve-officieren! Opnieuw een transport in
veewagens Apeldoorn gepasseerd.
VAN HOUTUM. Op alle lagere scholen worden aan de kinderen zeven acht sinaasappels verstrekt. Deze
zijn vanuit Spanje naar Nederland gestuurd. Hare Majesteit Koningin Wilhelmina heeft aan het Rode Kruis
opdracht gegeven de ondervoede Nederlandse kinderen een zeker aantal sinaasappels te doen toekomen.
De kinderen moeten ze op school opeten. De Duitsers nemen een deel van het Orderbos in beslag. Het ligt
naast de kazernes en zal geheel worden omgehakt om een schootsveld te krijgen. Wat zijn ze toch bang!
Zoals bekend wordt er bij Harskamp een groot concentratiekamp gebouwd. Al het materiaal ervoor nodig
wordt gestolen. Het prikkeldraad en de verdere afrastering (onder meer betonnen palen) worden langs de
bossen en weiden weggehaald. Het zo mooie betonnen hek langs het Ugchelse Bos is zodoende geheel
verdwenen. Het hek langs ons fabrieksbos zal dan ook wel verdwijnen. Volgens geruchten zouden er
onlangs bij Schaarsbergen door Britse vliegtuigen minstens drie kisten zijn afgeworpen met veel munitie en
sigaretten.

1943 ----- 20 juni zondag.


HARDONK. Het weer is plotseling veranderd. Prachtige zomer met veel zuidenwind. Niets.
VAN HOUTUM. De Duitsers vorderen 100% van de Nederlandse tuinbouw. De tuinders in Huissen laten
daarom de groente grotendeels op het land verrotten. Men geeft als oorzaak gebrek aan arbeidskrachten.
De burgers kunnen nu in kleine hoeveelheden clandestien groente verkrijgen. Met de kersen gaat het al net
zo. De burgers moeten zelf de kersen plukken. Het vervoer is natuurlijk verboden maar daarop is altijd een
uitweg te vinden. Het komt ook al voor dat de Duitsers de boomgaarden gewapend binnendringen en zelf de
kersen plukken. Daarna verdwijnen ze met de vruchten zonder te betalen.

1943 ----- 21 juni maandag.


HARDONK. Onophoudelijk regen, pas na 5 uur droog. Jongens ruzie op de Asselsestraat. Man in burger
(hulpagent, in 3 weken klaargestoomd) schiet met los kruit.
VAN HOUTUM. 's Morgens om acht uur meldt mijn broer zich aan de Friesland-kazerne in Assen. Hij moet
in verschillende zalen zijn Ausweis en persoonsbewijs laten zien. Beide worden steeds scherp
gecontroleerd. Tenslotte krijgt Jaap op zijn Ausweis een stempel van de Feldpost en van de
Ortskommandantur. Hieruit blijkt overduidelijk dat het aanmelden bedrog is. Het uitreiken van Ausweise is
enkel een middel om namen te verkrijgen. Mijn broer is van mening dat hij voor de Duitsers geen militair
meer is. Hij zal later via het Arbeidsbureau voor de arbeidsinzet worden opgeroepen. Slechts n uit zijn
groep wordt krijgsgevangene. Jaap is binnen een half uur weer buiten de kazerne.

Hij belt direct naar huis op. In Assen heerst een anti NSB stemming. Zodoende hebben de landverraders er
deze dagen ook geen praatjes meer. De productiecommissaris voor Tuinbouw en Ooftteelt maakt bekend
dat het vervoer van bosbessen is verboden. De Duitsers leggen ook hier voor 100% beslag op de
opbrengst.

1943 ----- 22 juni dinsdag.


HARDONK. Mooi zomerweer. Gefietst langs molen Hogekampweg. Bosbessen mogen alleen nog maar
geplukt worden in het kader van de voedselvoorziening Nederland. Groente ontzettend schaars, vandaag
weer niets gehad. Volgens de krant zou vandaag de invasie zijn. Ze hebben zich daar zeker vergist!
VAN HOUTUM. Twee jaar na de Duitse inval in Rusland. 's Morgens om 9.30 uur horen wij zwaar
vliegtuiggeronk. Met de verrekijker tellen we minstens 50 vliegmachines. Later horen we allerlei berichten uit
andere plaatsen. In Amsterdam heeft men gedurende een uur luchtalarm. Dit is ook in Arnhem. Boven
Deventer en Hengelo is het zwart van de vliegtuigen. Het zijn er honderden. Schijnbaar Amerikanen. De
bommenwerpers keren via de Betuwe terug. Iedereen die daar woont of toevallig vertoeft, spreekt over een
enorme luchtvloot. En van onze kennissen is op dat moment in Huissen en ziet tot achtmaal toe witte
stipjes achter een vliegtuig dat later neerstort. De stipjes zijn parachutes. De eerste vlieger daalt na 20
minuten op de grond bij een boerderij. De boeren geven hem direct eten. Even later houdt een luxe wagen
voor de boerderij stil. In de auto zit de marconist van het vliegtuig. Hij wordt naar de andere vlieger gebracht.
Zij omhelzen elkaar direct. Beide Amerikanen lijken voor in de twintig te zijn. Een uur later verschijnen de
Duitsers. Niet alle acht kunnen worden gevangengenomen. Een deel is ontsnapt. Mijn vader en broer
komen 's middags terug uit Haarlem. Zij hebben in de trein veel burgers uit Rotterdam gesproken. De
Maasstad is 's morgens gebombardeerd. Er zouden veel doden zijn onder het personeel van Wilton. 's
Nachts tussen n en vier uur passeerden grote formaties Britse vliegtuigen Amsterdam. 's Middags moeten
wij ons radiotoestel inleveren. Ik wil eerst nog naar Radio Oranje, die de rede van Prins Bernhard herhaalt,
en naar de BBC om 2 uur (in het Duits) luisteren. Nog juist hoor ik dat de Royal Air Force in de afgelopen
nacht Krefeld heeft aangevallen. Van de meer dan 700 bommenwerpers keren er 44 niet terug. Daarna
breng ik de radio weg. Velen zeggen nog tegen mij Kerel wat een mooi toestel! Heb je geen andere? Laat
hem vallen of zal ik er een trap tegen geven enzovoort enzovoort. De inlevering vindt plaats bij hotel
Prinsen. Van de zes personen die achter de tafel zitten is het voor vier beter in Duitsland te gaan werken
dan zich bezig te houden met het inleveren van radiotoestellen. Onze radio is tot dat moment de mooiste.
Maar er zullen nog twee toestellen van dezelfde uitvoering volgen. Ik krijg een derde van het formulier terug.
Dat kostte nog vijf cent! Het tweede wordt op de radio geplakt en men houdt het derde voor de administratie.
Bovendien worden alle bijzonderheden nog in een groot register genoteerd. Nu dit Philipstoestel weg is is
het vanzelfsprekend dat de dagelijkse gebeurtenissen niet meer met zo'n grote nauwkeurigheid kunnen
worden verzameld. Op een vergadering in Apeldoorn wordt gesproken over de groenteschaarste in onze
gemeente. De NSB-burgemeester geeft de schuld aan de sluikhandelaren. Hij vergeet op te merken dat er
iedere nacht (nooit overdag) een groot aantal treinen met groente van Nederland naar Duitsland vertrekken.
In een land dat in vredestijd al een groenteoverschot had zal nu, nu de tuinbouw intensiever is, gebrek aan
groente zijn! Dat hoeft Pont ons niet wijs te maken. Wij hebben de ogen en oren niet in de zak. 's Avonds
passeren vijf Ju 52 transportvliegtuigen laag in richting Deelen.
BLOEM. Vannacht passeerden in 2 1/2 uur tijd enkele honderden zeer zware vliegtuigen in de richting
Zutphen. Enkelen hebben gezien dat, door jachtvliegtuigen en afweer, een 10-tal vliegtuigen aangeschoten
zijn en brandend omlaag vielen.

1943 ----- 23 juni woensdag.


HARDONK. Vannacht vliegtuigen. 1 Duitse jager bij Groenendaal en 1 vliegtuig bij Christiaan de Wet (Hoge
Veluwe) neergeschoten. Onderzoek naar oude boerderijen in Oosterhuizen gedaan, maar niets moois meer
kunnen vinden. Wel veel bloemen bij de Gasthuismolen.
VAN HOUTUM. Om n uur passeren de eerste Britse vliegtuigen. Al spoedig zien we een rode stip in
richting harskamp. Deze verdwijnt langzaam. Een tweede in richting Deelen veroorzaakt vanaf de grond nog
even een korte opflikkering. Kort daarop zakt een derde lichtpunt vrij snel in dezelfde richting naar beneden.
Het zijn waarschijnlijk geen lichtfakkels maar neergestorte vliegtuigen. Om 1.30 uur zien we in richting
Otterlo duidelijk mitrailleurvuur (strepen door de lucht).

Even later zakt een witte lichtmassa in richting Hoog Soeren omlaag. Het is nu zeker een vliegtuig.
Inmiddels gaat het geronk door. De meeste formaties zijn op de terugtocht. Enkele toestellen blijven in de
buurt rondcirkelen. In de richting van het Ruhrgebied is een groot rood schijnsel te zien. Het schijnt er hard
te branden. Plotseling verlicht een groene fakkel onze omgeving verlicht een groene fakkel onze omgeving
met scherp wit licht. Misschien neemt een vliegtuig een foto. We zien in richting Harskamp opnieuw een stip
aan de hemel. Misschien is het al weer een brandend vliegtuig. Op dat moment worden we afgeleid door
mitrailleurvuur uit richting Beekbergen. De lichtstrepen zijn duidelijk te zien. Er wordt driemaal onderling
geschoten. Direct daarna stort een vliegtuig brandend in de richting van het Ugchelse Bos neer. Wij horen
zelfs de slag tegen de grond. De rookwolken zijn boven de bosrand duidelijk zichtbaar. Het versterkt dan
ook de mening dat het vliegtuig niet ver weg kan liggen. De motoren razen nog even waarna alles stil is. 's
Morgens ga ik met twee arbeiders op de fiets naar het vliegtuig zoeken. Wij denken dat het in het Leesten is
neergestort. Maar we vinden niets anders dan pamfletten. Op de terugweg vraagt een jongen mij of ik ook
het vliegtuig heb gevonden. Hij heeft zelfs nog een Wervelwind [= strooibiljet] gevonden. Het is een grotere
uitgave dan voorheen. Aan de achterzijde staat een afbeelding van onze koninklijke familie. 's Avonds
verspreidt zich het gerucht dat vijf Apeldoorners die de dag voor Hemelvaartsdag naar Engeland zijn
vertrokken zich bij de Amerikaanse consul in Spanje zouden hebben gemeld. Het is te hopen maar ik geloof
het niet. Zij zouden na Parijs met 20 personen naar het Zuiden vertrokken zijn. Zij schijnen veel steun van
de Rooms-katholieke kerk te hebben gehad.

1943 ----- 24 juni donderdag.


HARDONK. Afwisselend bewolkt, droog, niet warm. Spoorlijn Apeldoorn - Amersfoort was voor korte tijd
vernield door bom.
VAN HOUTUM. De Duitsers houden 's morgens om 6.30 uur oefeningen bij Brouwersmolen. De soldaten
zitten om en op de fabriek. Ze schieten vanachter de muren van de woonhuizen en maken zodoende
iedereen wakker. Nu kan men zien hoe het na een invasie zal gaan. De Duitsers hebben rondom het paleis
een grote prikkeldraadversperring aangebracht. Deze kan met Spaanse Ruiters worden gesloten. Naast
hotel Bloemink worden in de tuinen van twee woningen grote schuilkelders met wanden van ruim een meter
dikte onder de grond aangelegd. Men zegt dat deze voor Seyss-Inquart zijn. De moffen leggen rondom de
kazernes in een cirkel met 700 meter straal ook een prikkeldraadversperring aan. Er zouden huizen moeten
worden afgebroken. De Duitse angst blijkt ook uit de wachtposten die de vijand 's nachts overal uitzet. Zo
bijvoorbeeld staan iedere nacht onder aan de Ugchelse Berg in een grintgat een Duitse vrachtauto met drie
luxe wagens. De auto's arriveren om half twaalf en vertrekken om half vier.
BLOEM. Weer passeerden in de nacht veel vliegtuigen. Ze hebben Elberfeld gebombardeerd.
SPOORWEGEN. Vandaag werd het spoor van Amersfoort naar Apeldoorn bij kilometer 72.234 opgeblazen.
De vertragingen voor het spoorverkeer duurde van 03.45 tot 13.00 uur.

1943 ----- 25 juni vrijdag.


HARDONK. Ternauwernood zon. Om 12.58 met het treintje naar Eerbeek. Bij de firma Huiskamp en
Sanders een oude kaart van Eerbeek gezien (circa 1642?) met korenmolen en volmolen. Daarna
Kerstensmolentje gefotografeerd, Zilvense korenmolen bezocht en gekiekt bij Gasthuismolen. Om halfzeven
thuis. Onderweg iemand ontmoet die eieren gehamsterd had. Prijs 55 cent per stuk. Over de oorlog geen
nieuws. Veel vliegtuigen telkens over. Helaas gisteren zijn in Loenen weer enige joden ontdekt.
VAN HOUTUM. Het aardappelrantsoen wordt van twee tot 1 1/2 kilo teruggebracht. 's Middags komt mijn
neef Henk uit Arnhem van ons afscheid nemen. Hij vertrekt dinsdag aanstaande naar Bocholt (bij
Dinxperlo). Daar zal hij in zijn vak blijven. Hij behoort tot de gevaarlijke jaarklasse waarvan alle Ausweise
ongeldig zijn. 's Avonds krijg ik een exemplaar van de Wervelwind die dinsdagnacht is uitgeworpen. Er
schijnen weinig van deze boekjes in onze omgeving te zijn gevallen. Het is nummer 11 en handelt over de
maand mei.

1943 ----- 26 juni zaterdag.


HARDONK. Opnieuw bewolkt weer met telkens opklaringen. Kleine klokken moeten nu ook ingeleverd
worden. Weer geen groente.
VAN HOUTUM. 's Nachts om half n passeren de eerste vliegtuigen. Wij staan om n uur op. Er komen
grote formaties recht over. Van luchtdoelgeschut of bommen is niets te merken. De deuren rammelen,
misschien ook door het zware geronk. Door de bewolkte hemel is niets meer te zien. De laatste toestellen
zijn nog niet weg of de eerste keren weer terug van hun aanval (1.45 uur). Het is een oorverdovend lawaai.
De vliegtuigen schijnen lager te vliegen. Om twee uur passeert een Duitse colonne met antitankgeschut in
richting Hoenderloo. Kort daarop volgt een luxe auto die de Van Goldsteinlaan oprijdt. Inmiddels trekt nog
vliegtuig na vliegtuig over. Er schijnen geen nachtjagers in de lucht te zijn. We zien in richting Beekbergen
tot tweemaal toe tussen de bomen door een rood schijnsel. Misschien zijn het brandende vliegtuigen. Boven
Deelen worden even later een reeks lichtkogels afgeworpen. De laatste vliegtuigen passeren om 2.30 uur. 's
Morgens vind ik op mijn kamer een nieuw pamflet. Mijn vader heeft het onder de deur doorgeschoven. Het
is een enkel blaadje en bevat de bepaling over de verzwaring van de luchtbombardementen. Ook bevat het
de waarschuwing aan het Nederlandse volk die woensdag over Radio Oranje is bekendgemaakt. Deze
strooibiljetten zijn met grote hoeveelheden boven Zuid-Apeldoorn afgeworpen. Rondom Brouwersmolen is
het er wit van. Er zijn deze nacht ook weer pamfletten (G 26) afgeworpen. Deze waren ook al dinsdagnacht
in onze omgeving gevallen. Iedereen op de fabriek heeft een strooibiljet met de waarschuwing over de
bombardementen in de zak. De politie moet 's nachts op last van de Duitsers vijf Apeldoornse doktoren
gevangennemen. Ze kunnen er slechts n arresteren. De overigen begrijpen het talmen van de politie en
verdwijnen. Onze plaatselijke dokter duikt uit veiligheidsoogpunt ook onder. De arrestatie staat in verband
met de nieuwe protestbrief die de Nederlandse doktoren aan Seyss-Inquart hebben gezonden. Afschriften
schijnen eerst vandaag in omloop te zijn. Er wordt gesproken over de toenemende ondervoeding van het
Nederlandse volk en het steeds groter worden van het aantal TBC-patinten. De doktoren geven de
Duitsers openlijk de schuld. Ze winden er geen doekjes om dat zij al onze groente en vruchten stelen. De
doktoren weigeren eenparig in Duitsland te gaan werken. Het is een scherpe brief die al zijn uitwerking
heeft. Bij decreet van Seyss-Inquart moeten alle klokken zwaarder dan tien kilo en groter dan 20 centimeter
in doorsnee worden ingeleverd. Al weer een voorbeeld van roof!

1943 ----- 27 juni zondag.


HARDONK. Koud weer, weinig zon en regen. Geen bijzonders.
VAN HOUTUM. Bij het vliegtuig dat dinsdagnacht op de Hoge Veluwe is neergestort (wij hebben er nog
naar gezocht) zijn alle leden van de bemanning omgekomen. Alle lijken zijn zwaar verminkt. Het toestel had
nog strooibiljetten (Duitse) en een aantal fosforbommen aan boord. Hieruit is op te maken dat niet altijd de
volle bommenlast boven Duitsland wordt uitgeworpen. Een tweede vliegtuig is die nacht bij Wekerom
(Harskamp) gevallen. Er is slechts n overlevende. Volgens geruchten zouden de Engelsen bij hun
luchtaanvallen van een nieuw brandmiddel gebruik maken. In het Kroondomein zou een fles zijn gevonden
met drie vloeistoffen en in de hals een kogel met daarbuiten een lint. Bij de val moet de kogel de dicht
gesmolten hals vernielen en verbinding brengen tussen de bovenste en onderste vloeistof die door een laag
olie zijn gescheiden. Om de vlammen direct in contact met de lucht te doen komen zijn op de fles drie
breuklijnen aangebracht. Brandstaven zouden niet zo doeltreffend zijn als dit nieuwe brandmiddel. Fosfor is
echter ook effectief. Zij die een bombardement hebben meegemaakt spreken er eensluidend over dat fosfor
al brandend de gebouwen binnenstroomt.

1943 ----- 28 juni maandag.


HARDONK. Opnieuw kil, steeds bewolkt. Gelezen dat de Nazi-man Smidt in Frankrijk tijdens een treinreis
onwel geworden en uit de trein is gevallen. Hij kon hier niet tegen en is doodgegaan. Verder geen nieuws.
VAN HOUTUM. In verband met de arrestatiepogingen van enige doktoren in Apeldoorn staan in de Nieuwe
Apeldoornsche Courant vier advertenties. Drie van de betrokkenen zijn ondergedoken (dit is uit de
advertentie goed op te maken) en een vierde gevangengenomen.

1943 ----- 29 juni dinsdag.


HARDONK. Betrekkelijk goed weer, bewolkt. Poging tot gevangenneming van verscheidene doktoren
wegens rekwest [een verzoek] aan de bezetter over de steeds slechter wordende gezondheidstoestand van
het Nederlandse volk. Waar men al voor gevangen genomen kan worden! 's Avonds bij M.[Moerman].
VAN HOUTUM. Bij verordening van Seyss-Inquart is voor het maken en verhandelen van Duitse militaire
uniformen een vergunning nodig. Deze bepaling is natuurlijk getroffen om tegen te gaan dat Hollanders als
Duitsers verkleed sabotage plegen.
BLOEM. Amerikaanse vliegtuigen bombardeerden Keulen en hebben de Dom in het middenschip getroffen.

1943 ----- 30 juni woensdag.


HARDONK. Bewolkte lucht, maar geen regen. Groente nog steeds moeilijk te krijgen.
LUCHTBESCHERMINGSDIENST (juni 1943). Boven het buurtschap Uddel barstte een ballon uiteen.
Daaraan was bevestigd een bus waarvan de inhoud bestond uit fosfor brandflessen. Er deden zich geen
ongelukken voor. De Duitse patrouille Nieuw Milligen heeft de flessen in beslag genomen. In de tuin van
Kraaienjagersweg 29 is neergekomen een ontploft projectiel boordgeschut van een vliegtuig. Geen schade
en geen ongevallen.
VAN HOUTUM. De Apeldoornse politie neemt een tweede doktor gevangen. Commissaris Meyer
ondervraagt hem op het politiebureau en na afloop wil zijn vrouw nog afscheid van hem nemen. Meyer laat
hen alleen en dit is voor de dokter aanleiding om te ontsnappen. De arts springt door het raam en buiten
wacht een derde persoon en geeft hem een fiets. Alles blijkt afgesproken werk te zijn. Mooier kan het niet!
BLOEM. Krantenberichten melden doodvonnissen van 2 mannen uit Heino die een voorman van de NSB uit
Zwolle, na een ruzie, half dood geslagen en toen in de grond gestopt hadden. Ook van een Jood uit
Amsterdam die een revolver met patronen in zijn bezit had. Allen gevonnist door de kogel.
BURGEMEESTER PONT. Evenals dat in andere gemeenten het geval zal zijn geweest bracht de inlevering
van radios het nodige rumoer en werk met zich mee. Persoonlijk ben ik van mening dat vele radiobezitters
in het verleden nooit een luistervergunning hebben aangevraagd en ook nu in gebreke gebleven zijn aan de
inleveringsplicht te voldoen. Het aantal ingeleverde toestellen bedraagt niettemin 7004 terwijl aan
onderdelen 38 stuks werden ingeleverd. Met het opsporen van de achtergehouden toestellen zal weldra op
intensieve wijze worden begonnen. Het wachten is op nadere instructies van de Gewestelijke
Politiepresident. De verstandhouding met Provincie- en Rijksinstellingen wordt beter. Die met de Duitse
instanties laat niets te wensen over. Door de vrijwillige brandweerkorpsen in deze gemeente werden in de
maand juni 1943 de navolgende branden geblust. Een kleine uitslaande brand Stationstraat 68, een
autobrand Amersfoortseweg bij de betonweg terwijl voor een kleine binnenbrand (Waterloseweg 182) en
een kleine uitslaande brand (Beemterweg 77) evenals twee loosalarmmeldingen moest worden uitgerukt.
De positie waarin de gaslevering zich bevindt is in de maand juni moeilijker geworden. De rapporten over
voorgaande maanden vermelden daarover al het een en ander. De regelmatige kolenlevering vanuit
Duitsland ondervindt vertraging in verband met de gebeurtenissen in het Ruhrgebied. Dit heeft tot gevolg dat
er minder goede kwaliteit kolen verwerkt moeten worden. Er wordt dus minder gas geproduceerd. In de
afgelopen maand is het al enige keren voorgekomen dat in de middag- en avonduren de druk op de
gasleiding verminderd moest worden omdat de gashouders totaal leeg waren. Er wordt meer gas gevraagd
dan we kunnen produceren. Doordat (op bevel van de Rstungs-Inspektion) aan de Industrie te Vaassen
als weermachtsbedrijf een ongekende hoeveelheid gas geleverd moet worden komt het meerdere keren
voor dat de regelmatige levering van gas voor huishoudelijk en ander verbruik in het gedrang komt. De
bestaande ovenruimte is te gering. Ondanks alle pogingen bij de bevoegde Nederlandse en Duitse
instanties om tot nieuwbouw van een oven te geraken is het nog niet mogen gelukken de benodigde
materialentoewijzingen daarvoor te krijgen. Bovendien wordt het in gebruik zijnde ovenmateriaal met de dag
slechter. Dit heeft ook tot gevolg dat de gasproductie steeds minder wordt. Meerdere gasbedrijven in
Nederland komen voor gelijksoortige moeilijkheden te staan.
Na gehouden aanbesteding werd begonnen met het slopen van het Raadhuis. Geveltekeningen en details
werden gemaakt voor de gedeeltelijke herbouw. De aangevraagde materialen werden toegewezen. Met de
herbouw kan dus worden begonnen.

Taxaties werden verricht inzake de inventaris van het Raadhuis vr en na de brand. Het huis Marialust
werd onderzocht in verband met de plannen voor de vestiging van een gedeelte van de secretarie in dit
gebouw. Voortgegaan werd met het herstellen van door de brand beschadigde meubelen van het Raadhuis.

1943 ----- 1 juli donderdag.


HARDONK. Mooi zomerweer. Hoor interessant verhaal over de ontsnapping van mijn huisarts uit het
politiebureau. Was gevangen gezet vanwege het doktersrekwest en in een kamer van het bureau in
bewaring. Men liet wegens het mooie weer het raam openstaan en de dokter alleen achter. Deze benutte
onmiddellijk de hem geboden kans, sprong uit het raam en wandelde rustig naar een hem bekend adres.
VAN HOUTUM. De Duitsers verbieden het bezoek aan boomgaarden (om zelf nog meer te kunnen stelen).
Oom H. Palm moet 's middags bij de agent D. komen. Deze NSB-er wil ook nog vier vaten hars in beslag
nemen. Dit lukt hem echter niet.
BURGEMEESTER PONT. De Duitse Weermacht heeft vandaag de twee voetbalvelden gevorderd gelegen
bij de Willem III kazerne.

1943 ----- 2 juli vrijdag.


HARDONK. Goed weer, weinig zon en nieuws.
VAN HOUTUM. 's Morgens mag niemand zich op een zeker moment op het station in Apeldoorn bevinden.
Het wordt eerst twee minuten van tevoren bekendgemaakt. Er houdt een trein stil waarin zich een groot
aantal NSDAP-ers en NSB-ers bevinden. Seyss-Inquart zit in de 'Speisewagen' met zijn vrouw te eten. Zij
gaan natuurlijk naar de begrafenis van Hauptdienstleiter Schmidt die op 28 juni uit een coupraam zou zijn
gevallen(?). Alleen om zo'n dubbele landverrader moet men van het station af anders schieten de Duitsers.
Wat zijn ze weer bang! Mijn neef R. van Gerrevink moet zich in Amersfoort als militair melden. Alles verloopt
snel en goed. In de krant staat een artikel over de doktoren. De gearresteerde artsen worden overgebracht
naar een concentratiekamp. Hun bezit wordt verbeurd verklaard. De spreekkamers van de ondergedoken
doktoren worden verzegeld. De waarheid is in dit artikel geheel verdraaid. Radio Oranje zou de brief eerst
hebben voorgelezen waarna Seyss-Inquart hem zou hebben ontvangen. De gezondheidstoestand wordt in
Nederland aanmerkelijk goed genoemd. Wij kennen dergelijke staaltjes. Het is daarom best te begrijpen dat
de Duitsers zulke strenge maatregelen nemen. Want zij kunnen de waarheid niet horen. Volgens geruchten
zouden in Nederland de meubels worden verbeurd verklaard. Men mag misschien alleen meubels voor n
kamer houden. Er vertrekken weer een groot aantal vrijwilligers naar het Oostelijk front.

1943 ----- 3 juli zaterdag.


HARDONK. Zonnig weer, niet erg warm. Weer doktoren gevangen gezet. Waar moet dat heen met de
volksgezondheid? Maar wat telt een echte Nederlander? Die behoort immers niet tot het uitverkoren volk!
VAN HOUTUM. Het vervoer van groente is in Nederland verboden. Controleurs hebben niet alleen de
bevoegdheid de groente in beslag te nemen maar ook het vervoermiddel. Een buurjongen die onlangs voor
de arbeidsinzet is opgeroepen schrijft een brief aan zijn ouders. Hij deelt mee dat hij getekend heeft voor de
NSKK. De ouders zijn terneergeslagen. Zij lezen in plaats van de SS-tekens achter op de brief het getal 44.
Dit is een bewijs dat zij er niet veel van begrijpen. De hele buurt is in opschudding. Zijn ouders moeten het
nu lijden. Een buurvrouw waarvan de zoon ook bij Berlijn werkt weigert het verzoek van de moeder van de
NSKK-man het adres van haar zoon op te geven. De NSKK-er mocht haar zoon ook eens 'verpesten'. De
artsen houden 's morgens geen spreekuur. Zij zijn bang dat de Duitsers hen op dat ogenblik zullen
arresteren. Voor het ziekenhuis staat een wacht. Iedere zou een eigenhandig geschreven brief naar SeyssInquart hebben gestuurd. Er zouden slechts zeven dokters in Apeldoorn mogen blijven. Een vrouwelijke
oogarts is ook gevangengenomen.

BURGEMEESTER PONT. Telegram aan de geneesheren in dienst van de gemeente Apeldoorn: als
behorende tot de geneesheren in dienst van deze gemeente gelast ik u terstond aan verzoeken om
assistentie uitgaande van patinten van collega's die hun praktijk hetzij vrijwillig hetzij onvrijwillig niet
uitoefenen gevolg te geven -stop- niet nakoming van dit bevel zal tot uw arrestatie voeren ongeacht
verbreking van uw relatie met de gemeente die daaruit noodzakelijkerwijs voort vloeit.
Burgemeester van Apeldoorn (getekend Pont)
Bovenstaand telegram is te zenden aan de navolgende geneesheren:
P. Dethmers, huidarts, Mariannelaan 29
C. Hemmes, controlerend geneesheer, Zwolseweg 449
J. Hermanides, geneesheer-huisarts, Wilhelminapark 3
M. de Jong, geneesheer-huisarts, Beekbergerweg 30 (Loenen)
A. Meinders, internist, van Hasseltlaan 16
F. Piekema, geneesheer-huisarts, Ugchelseweg 88
M.C.J. Pilaar, chirurg, van Hasseltlaan 17
H.Th.M. v.d. Poll, geneesheer-huisarts, Staverdenseweg 105 (Elspeet)
D. Pont, geneesheer-huisarts, Loenenseweg 2 (Beekbergen).
Telefonisch doorgegeven aan Rijkstelefoniste rond 1.45 namiddag
(getekend door de secretaresse van de Burgemeester).

1943 ----- 4 juli zondag.


HARDONK. Goed weer, geen bijzonders.
VAN HOUTUM. In Apeldoorn worden drie artsen gevangengenomen. Zij worden direct geboeid naar een
strafkamp overgebracht. Daar scheren de Duitsers hun hoofden kaal. Twee andere doktoren komen vrij.
Men zegt dat zij een loyaliteitsverklaring hebben getekend. Dit is hoogstwaarschijnlijk niet juist. De doktoren
raden allen die om medische hulp verzoeken aan de burgemeester op te bellen. Dit is om zoveel mogelijk
verwarring te stichten. 's Middags fiets ik naar Laag Soeren. Daar bezitten mijn oom en vader een bos.
Alleen al op ons terrein vind ik zes verschillende pamfletten. Daarvan zijn drie nieuwe. En is geheel
verregend en ik weet niet precies wat er op staat.
BLOEM. Enkele dokters zijn opgehaald en werden in overvalwagens weggevoerd. Quo Vadis? Nadat
hierover de doktersbond een rekwest aan Seyss Inquart had geschreven is, als reactie hierop, bevolen nog
meer artsen te arresteren. Men zegt dat er in Deventer nog maar 4 artsen zijn. Ook is er in Apeldoorn als
het ware een doktersjacht gehouden. Prijzen: nieuwe rijwielbanden van voor de oorlog f 400,- per stuk, 50
gram vooroorlogse shag f 20,-, veulens van 4 maanden f 1.000,- tot f 1.200,-. Nieuwe platte wagen op
goede luchtbanden f 4000,-, 1 liter Brandewijn f 35,-, 1 suikerbon van 1 kg f 12,-, 1 kilo jonge hanen f 8,-,
kloek met 12 kuikens f 75,- en eieren 60 cent per stuk.

1943 ----- 5 juli maandag.


HARDONK. Goed weer, geen bijzonders.
VAN HOUTUM. 's Middags krijgen we de glas-in-loodramen. De schilder zal ze morgen in de kozijnen
aanbrengen.

1943 ----- 6 juli dinsdag.


HARDONK. Goed weer, geen bijzonders.

1943 ----- 7 juli woensdag.


HARDONK. Kil weer, allerlei geruchten over een groot Duits offensief tegen Rusland.

VAN HOUTUM. De burgemeester van Apeldoorn maakt een nieuwe regeling over de groenteverdeling in
onze gemeente bekend. De telers moeten alle producten op de aangewezen veiling brengen. De burgers
zijn verplicht een vaste groentehandelaar te nemen. Directe verkoop van de teler aan de verbruiker is
verboden. Een nader te publiceren verordening zal de straffen voor overtreding bepalen. Zover is het nu al
in Nederland! De Nederlanders komen niet meer voor hun eigen oogst in aanmerking. Wij moeten met afval
tevreden zijn. Op de veiling zitten natuurlijk ook Duitsers. Zij zullen zoals altijd het beste van het beste
nemen en met vreemd kapitaal betalen.
BURGEMEESTER PONT (krant van 10 juli 1943). Bekendmaking. De burgemeester brengt ter openbare
kennis dat voor personen die zich bij het sein luchtalarm op straat bevinden en zich daarvan terstond
moeten verwijderen. Als zij in de onmiddellijke omgeving waar zij zich bevinden geen onderkomen bij de
bewoners van de huizen kunnen vinden staan de navolgende schuilkelders en schuilloopgraven ter
beschikking.
Plaats waar gelegen - plaatsruimte voor.
- SCHUILKELDERS.
Asselsestraat 49: 20 personen
Deventerstraat 15: 50 personen
Deventerstraat 184: 25 personen
Hoofdstraat 131: 15 personen
Hoofdstraat 155: 50 personen
Korenstraat 2: 10 personen
Korenstraat 6: 25 personen
Marktplein 17: 30 personen
Raadhuisplein 4: 15 personen
- SCHUILLOOPGRAVEN.
Arnhemseweg hoek Reigersweg: 20 personen
Deventerstraat 23: 40 personen
Eendrachtstraat hoek Jachtlaan: 40 personen.

1943 ----- 8 juli donderdag.


HARDONK. Somber en geen nieuws.

1943 ----- 9 juli vrijdag.


HARDONK. Somber weer en geen nieuws.
VAN HOUTUM. De nieuwe distributiekaart brengt enige veranderingen. Er wordt geen cacao meer verkocht.
'Ter vermijding van fraude' zijn twee boterbonnen geldig. Deze geven samen recht op 250 gram boter.
Voorheen gaf iedere boterbon recht op 250 gram. Men krijgt op de tabaksbon alleen sigaren. Bij de
uitreiking van de bonkaarten zit nu een ambtenaar die met de Arbeidsbeurs in contact schijnt te staan. Hij
controleert eerst de stamkaarten en houdt diegene achter die indien nodig niet van een stempel zijn
voorzien. Zo houdt hij er in Ugchelen zes achter. Onze fabriek krijgt een schrijven van het
Rijkscommissariaat. Daarin wordt meegedeeld dat oproepingen voor de arbeidsinzet tot 15 augustus
aanstaande worden gestaakt. Daarentegen moeten alle Ausweise naar de vakgroep worden gestuurd. Daar
zullen ze geschift worden. De teruggestuurde Ausweise zullen van een nieuw stempel zijn voorzien. Dit
betekent weer anderhalve maand uitstel. In die tijd kan er veel gebeuren.

1943 ----- 10 juli zaterdag.


HARDONK. Kil, iets regen, later droog. Op straat doen geruchten de ronde over een aanval op Sicili.
KRANT (Gemeentewerken). Met nadruk wordt er op gewezen dat de klantenlijsten voor de groente- en
fruitvoorziening uitsluitend bedoeld zijn voor de inwoners van Apeldoorn.

1943 ----- 11 juli zondag.


HARDONK. Sombere ochtend met iets regen. Nieuws ontbreekt.
VAN HOUTUM. In de afgelopen week is er een Vliegend Fort bij Oosterbeek neergestort. Het werd door
Duitsers bestuurd. Het toestel met Amerikaanse bemanning moest door een defecte motor onlangs op het
vliegveld Deelen een noodlanding maken. De Duitsers repareerden de motor zonder echter op een
gebarsten propeller te letten. De moffen taxieden eerst nog over het vliegveld. Het verliep zonder
ongelukken. Dit was voor hoge Duitse officieren aanleiding om de proefvlucht mee te maken. Het is hun
duur te staan gekomen. Want het vliegtuig stortte boven Oosterbeek neer en alle inzittenden werden
gedood. 's Morgens krijg ik een foto van Koningin Wilhelmina. Het is een strooibiljet dat bij Ede is gevallen.
De Koningin is zeer verouderd. Op de achterkant staat dat de RAF deze nieuwste foto op verzoek van de
uitgevers van de Wervelwind zal verspreiden.
BURGEMEESTER PONT. 16.45 uur. In de tuin van perceel Trekweg 504 is neergekomen een ballon
waaraan een blikken bus met vloeistof was bevestigd. Geen schade of ongevallen.
17.00 uur. In een weiland achter perceel Trekweg 256 is neergekomen een flesje fosforrubber. Geen
schade of ongevallen.
19.30 uur. In een weiland achter perceel Trekweg 156 is neergekomen 3 flesjes met fosforrubber. Daarvan
was er n ontbrand. Geen schade of ongevallen.

1943 ----- 12 juli maandag.


HARDONK. Zoel regenachtig weer. De meeste doktoren zijn weer terug. De ondergedokenen blijven
natuurlijk voorlopig weg.
VAN HOUTUM. In een nieuwe verordening van Seyss-Inquart wordt het aan werkgevers verboden
werknemers geboren in 1924 [19 jaar] in dienst te houden of te nemen. Een voorbeeld hoe de Duitsers en
hun handlangers hier de voedselvoorziening verknoeien zoals de aanslag op Dobbelman. Hij was een
vooraanstaand burger in Wiesel. Deze man verleende voortdurend aan zieken thee, koffie, suiker, vet
enzovoort. Een buurman (nog niet eens een NSB-er) meende ook voor zo'n gave in aanmerking te komen.
Maar toen het zijn neus voorbijging waarschuwde hij (let wel!) D. De filantroop wilde niets met NSB-ers op
zijn terrein te maken hebben. Het draaide tenslotte op een vechtpartij uit. Dobbelman kreeg een schot door
de longen en ligt nu in het ziekenhuis. D. nam zijn grote voorraad levensmiddelen in beslag. Dobbelman zal
na zijn herstel naar Vught worden overgebracht. Nu boft de NSB weer. Nu zij zich weer eens aan gestolen
goed tegoed kunnen doen.
BLOEM. Inval van de Engelsen en de Amerikanen in Sicili bij Itali.

1943 ----- 13 juli dinsdag.


HARDONK. Wisselend bewolkt, regenbuien. Enkele vliegtuigen in de nacht. 's Avonds bij M.[Moerman].

1943 ----- 14 juli woensdag.


HARDONK. Redelijk weer. In de nacht enkele vliegtuigen.
VAN HOUTUM. De pers wil ook eens grappig zijn. Zij deelt mee dat 99,3% van de Nederlandse doktoren
hun excuses hebben aangeboden. Geen enkele dokter is zich hiervan iets bewust. Met andere woorden
Seyss-Inquart vindt zijn tegenmaatregelen onverantwoordelijk.
KRANT (Gemeentewerken). De consument heeft tot en met vrijdag 16 juli gelegenheid zich bij zijn
leverancier van groenten en/of fruit te laten inschrijven als klant. Na die datum kan niet worden
gegarandeerd dat nieuwe klanten kunnen worden aangenomen. De detailhandel moet zo spoedig mogelijk
maar uiterlijk aanstaande zaterdag de klantenlijsten voor groenten en/of fruit inleveren op het Plaatselijk
Verdeelkantoor, Kanaalstraat 1.

1943 ----- 15 juli donderdag.


HARDONK. Mooi zomerweer. In Ugchelen worden enkele ondergedoken joden ontdekt en vrijdag per trein
weggevoerd.
VAN HOUTUM. 's Nachts om 0.30 uur belt de politie bij ons aan de deur. De boevenwagen staat op de weg.
De agenten vragen naar het pension Eljo-Zamy [stond op de plek waar nu de Cantharel is]. Zij zijn gebeld
met de mededeling dat daar een groot aantal joden zijn ondergedoken. Dit is waar zodat er weer van
verraad sprake is. Het 's nachts werkend personeel van onze fabriek maakt het n en ander mee en hoort
veel geschreeuw in de richting van dit pension. 's Morgens horen wij precies hoe de vork in de steel zit. De
beheerder van het pension Eljo-Zamy (aangesloten bij de NSB) heeft zelfs geholpen de joden te arresteren.
Volgens de algemene opinie heeft hijzelf de politie opgebeld. Enkele joden proberen te ontkomen en
vluchten in de rogge. De meeste van hen worden door de zoon en de aanstaande schoonzoon gepakt en
onder hevige gevechten (de joden bieden verzet) aan de politie uitgeleverd. Ook nog wordt geprobeerd een
jood te vergiftigen. Daarna gaat de zoon alle buren rond en vraagt of zich er ook nog joden bevinden. Hij dist
de leugen op dat zijn vader en hij, als niet alle joden worden gearresteerd, naar Vught zullen worden
overgebracht. Het is vanzelfsprekend dat ook zij bij zo'n geval als jood zouden worden behandeld. Maar dit
gebeurt niet omdat zij de joden hebben verraden en NSB-er zijn. Het gezin van de beheerder van pension
Eljo-Zamy probeert zich op allerlei wijze tegenover de omwonenden te verontschuldigen. Alle verklaringen
zijn onzin en lopen zeer uiteen. Intussen (dat wil zeggen voor zeven uur) is de boevenwagen al weer naar
Apeldoorn geweest om daar zijn eerste vacht af te leveren. De leider van de jodenvervolgers in onze
gemeente D. komt mee. Hij dwingt een buurman een jood die zich in zijn rogge heeft verscholen te helpen
vangen. In totaal zijn er 19 joden, n reserve-officier en twee studenten die er ook waren ondergedoken
gearresteerd. Vier joden zijn ontkomen. Zij dragen praktisch geen kleren omdat het verraad 's nachts is
gepleegd. En van hen draagt een pyjama met daarover een jasje en schoenen. Verder niets. Deze is zo
brutaal en stapt 's morgens in de bus naar Ede. Een tweede is het bos in gevlucht en wordt daar door
omwonenden van eten voorzien. Er zijn geen woorden genoeg te bedenken om dat tuig te beschrijven.
Eerst zijn een groot aantal joden (soms 30) naar het pension gelokt. Zij moesten een entreegeld (uitgedrukt
in honderden guldens) en een kostgeld van 6 tot 10 gulden per dag betalen. Dit was op zichzelf al
onmenselijk. Daarbij komt nog dat er voortdurend met een knuppel geranseld werd. Ook werd met
deportatie naar Polen gedreigd als ze niet wilden werken. Het was te begrijpen dat deze joden op een zeker
moment niet meer konden betalen. Dit beviel de pensionhouder niet en daarom vond hij het beter hen te
verraden. Volgens geruchten zou dokter Wouters weer gearresteerd zijn. Hij is op 30 juni van het
politiebureau ontsnapt.

1943 ----- 16 juli vrijdag.


HARDONK. Mooie dag. Tennishuisje van de prinses op Het Loo verbrand. De Italianen spreken van zware
gevechten op Sicili en over de opmars van de bondgenoten in de vlakte van Catania! Bij Bjelgorod in
Rusland spreekt het Duitse legerbericht van zware regens!
VAN HOUTUM. De Rijksverkeersinspectie legt voor de maand augustus beslag op onze vrachtauto met
chauffeur. De auto zou worden ingezet voor het binnenhalen van de oogst in de Noordoostpolder. Wij laten
het hierbij niet zitten en bellen de Waffen SS op. Deze heeft de wagen 'sichergestellt'. Deze deelt mee dat
de Rijksverkeersinspectie geen bevoegdheid heeft de auto te vorderen. Het is n van de weinige gevallen
dat men de moffen nodig heeft. Al heeft men nog geen klantenkaarten voor de distributie van groente toch is
de groente al op de bon. Het rantsoen is n kilo per week. Deze lage toewijzing werkt de zwarte handel in
de hand. Plaatjes met het opschrift 'Bonnen kopen is rantsoenen stelen' hebben geen zin. De Overheid
blaast de zwarte handel nieuw leven in. Nederland heeft voldoende groente.
POLITIE. Recherche. 18.30 uur. Door agent D. in arrest gesteld verdacht van behoren bij een organisatie tot
het verbergen van joden: Johannes Post, geboren te Oosterhesselen, wonende daar Nieuwlande H.8. en
Theodora van Zuilen, geboren 1-4-1920 te Rijnsburg, zonder beroep en wonende te Zwolle, Sassenstraat
45. Post was in het bezit van 2172,50 gulden en 1100 Reichs Mark, 5 volledige bonkaarten en een blanco
velletje voor het gebruik van valse Persoonsbewijzen.
Juffrouw van Zuilen was in het bezit van 336,50 gulden. Het geld is niet in beslag genomen. Respectievelijk
geplaatst in cel 1 en kamer 27. Arirs.

1943 ----- 17 juli zaterdag.


HARDONK. Iets kouder. 's Morgens nogal vliegtuigen.
VAN HOUTUM. Wij horen 's morgens om negen uur zwaar vliegtuiggeronk. Het zijn alle Amerikaanse
bommenwerpers. Het zware geronk houdt een half uur aan. Daarvoor passeerden 30 Duitse jagers in
westelijke richting. Wij horen 's middags dat Amsterdam zwaar gebombardeerd is. De voornaamste doelen
waren de Fokker-fabrieken en het gebouw van de BPM (Shell). Beide doelen staan in brand. Minstens de
helft van de uitgeworpen bommen zijn in woonwijken terechtgekomen. Een uit de hoofdstad terugkerende
Ugchelse jongeman heeft nog geholpen vier lijken onder het puin uit te halen. Hij schat het aantal doden op
300. Het juiste over het bombardement is nog niet bekend. Wij krijgen ook geen krant uit Amsterdam. De
beheerders van het pension Eljo-Zamy gaan nog steeds door met hun verraderlijke politiek. Agent D. kreeg
gisteren een sein van hem dat er gewoonlijk iedere vrijdagmiddag een man aan zijn pension kwam de joden
levensmiddelenbonnen te brengen. Het is evenwel zaterdag maar D. gaat toch 's middags met een NSBrechercheur even voorbij de fabriek in de struiken zitten. De bonnenleverancier verschijnt gelukkig niet.
Maar zij arresteren wel een jood die bij het pension een onderkomen wilde zoeken. Zijn zoon ging
gisterenavond naar twee joden, man en vrouw, die ook bij hen waren geweest en elders in Ugchelen zijn
ondergedoken. Hij vertelde dat de politie hen over enige minuten zou komen arresteren. Hij overhandigde
hen daarna een flesje met vergif en belde een eind verder bij een winkelier de politie op. De joden hebben
nadat zij het vergif hadden ingenomen een half uur op de grote weg gewandeld en zakten vervolgens in
elkaar. Zij leven nog en liggen nu in het ziekenhuis. De beheerder van het pension houdt maar vol dat hij de
joden moet aanbrengen anders gaat hij met zijn zoon naar Vught. Gebeurde dit maar dan was Ugchelen
van een paar grote bandieten verlost.
BLOEM. Men zegt dat 1/3 van Sicili in handen van de Engelsen is. Bombardement van Amsterdam met als
doel de Fokker fabrieken maar waar 113 doden bij te betreuren zijn.

1943 ----- 18 juli zondag.


VAN HOUTUM. Er passeren de laatste dagen veel Weermachtstreinen Apeldoorn in richting Amersfoort.
Het zijn er deze dag 25. Agent D. is 's middags weer bij het pension Eljo-Zamy. Zijn doel is niet bekend. Er
is sprake van dat de agent D. donderdagmorgen van het pension een zij spek en een zak rogge heeft
aangenomen.
POLITIE (Recherche). Om 1.00 uur bleek dat de arrestant Post verdwenen was. Volgens verklaring van de
overige arrestanten is hij om 22.25 uur door een burger uit zijn cel gehaald. De Majoor van politie is hiermee
terstond in kennis gesteld en gelastte dat Mejuffrouw Kuiper in cel 6 in verband met het in te stellen
onderzoek niet overgebracht mag worden naar Westerbork.
4.00 uur. In verband met de ontvluchting van Post is het navolgende alarmeringsbericht opgegeven aan de
Centrale te Arnhem:
namens de Majoor van Politie te Apeldoorn wordt aanhouding en voorgeleiding verzocht van Johannes
Post, geboren 4-10-1906, landbouwer, wonende te Oosterhesselen Nieuwlande nummer H.8, die
hedennacht uit het politiebureau te Apeldoorn is ontvlucht. Nauwkeurige recherche. Epe, Heerde en
buitenagenten kennisgegeven. De Burgemeester van Oosterhesselen is eveneens kennisgegeven.

1943 ----- 19 juli maandag.


VAN HOUTUM. 's Avonds komt de vrouw van de beheerder van het pension Eljo-Zamy bij mijn tante aan de
deur of wij (mijn oom en vader zijn eigenaar van hun pension) niet kunnen zorgen dat de praatjes ophouden
die in Ugchelen over hen gaan. Zij geeft indirect te kennen dat hun pension wordt gemeden. Zo moet het
gaan! In de afgelopen nacht is een jood uit het politiebureau ontsnapt. De zaak schijnt nu in handen van de
Duitsers te zijn. D. dreigt de Ugchelse agent met ontslag. De Apeldoornse politie, in het bijzonder de
nachtwakers, zullen een zware pijp roken. D. echter voelt zijn invloed uitbreiden. Hij is destijds tot
opperwachtmeester bevorderd en wordt misschien tot onderluitenant verhoogd.
BLOEM. Bombardement van Rome waarbij de basiliek van Lorenzo getroffen is, 117 doden.

1943 ----- 20 juli dinsdag.


VAN HOUTUM. Agent D. is al 's morgens in Ugchelen op zoek naar twee nieuwe joden. Hij kan ze in de
loop van de morgen arresteren. Ook dit is verraden werk. Gisteren zag men hem op de Jachtlaan. Hij liep
achter twee bejaarde joden met de revolver in de aanslag. Zo bang is hij. In de krant staat een advertentie
waarbij een twintigtal artsen de hervatting van hun praktijk bekendmaken.

1943 ----- 21 juli woensdag.


VAN HOUTUM. In Emst en Heerde worden een boswachter en een postbode doodgeschoten voor verraad
van onderduikers. Het Arbeidsbureau roept de hele lichting 1922 [21 jaar] op. De betrokkenen moeten zelfs
hun stamkaart en distributiebescheiden meebrengen. Tot hen behoren twee neven en een arbeider van de
fabriek. Zij zijn van plan onder te duiken.

1943 ----- 22 juli donderdag.


VAN HOUTUM. De burgemeester benoemt de directeur van Gemeentewerken tot gevolmachtigde voor de
evacuatie van Apeldoorn. Het schijnt dat er plannen voor de evacuatie worden gemaakt. Laten de moffen
maar direct op de IJssellinie terugtrekken dan is er geen sprake van evacuatie. Op last van het Rijksbureau
moet de Apeldoornse politie het koper dat op 3 juni bij Brouwersmolen is gevonden teruggeven. Het
Rijksbureau rangschikt het onder machineonderdelen. Hiermee loopt D. een tweede blauwtje. Hij was zelfs
zo brutaal ons twee rekeningen te laten betalen voor het vervoer van het in beslag genomen koper. Mijn
broer gaat deze dag naar de vakgroep om mijn neef Jan en een arbeider (beide in 1922 geboren) vrij te
krijgen. Deze lichting komt niet voor vrijstelling in aanmerking. Het ziet er dus niet mooi uit.
BLOEM. Bombardement van Hamburg, veel doden.

1943 ----- 23 juli vrijdag.


VAN HOUTUM. 's Middags gaat de arbeider (geboren in 1922) van onze fabriek naar het Arbeidsbureau. Hij
krijgt zoals de beurs zegt een 'week' uitstel. Dus hij zal niet woensdag maar vrijdag moeten vertrekken.
Volgens Bartjens is dit echter twee dagen uitstel. Apeldoorn is weer de eerste die met de arbeidsinzet
begint. In geen enkele gemeente komt het nog voor dat men een begin maakt met het oproepen van de
lichting 1922 [21 jaar].

1943 ----- 24 juli zaterdag.


VAN HOUTUM. 's Nachts komt de overvalwagen weer bij pension Eljo-Zamy. Het doel is onbekend.
Maandag aanstaande wordt de groentedistributie in Apeldoorn van kracht. Het rantsoen is per week een
halve kilo groente en een kwart kilo fruit. Dit is nu in Nederland! Het is schande! Hier tegenover staat dat
zelfs de burgemeester smokkelt. Een agent betrapte een jongeman die een kist tomaten naar zijn woning
(van Pont) moest brengen. De burgemeester wenste geen vervolging. Dit was voor de politie aanleiding om
voortaan niemand meer met kleine hoeveelheden groente aan te houden. Houten meubelen mogen nog
alleen op vergunning worden gekocht. De Weermacht vordert voortdurend personentreinen. De reizigers
moeten eruit en moeten maar zien dat zij hun bestemming bereiken. Reizigers uit Rotterdam (naar
Apeldoorn) worden tot vier maal toe op zo'n wijze uit de trein gezet. Hun reis duurt zodoende negen uur. De
Nederlandse Bank weigert bemiddeling te verlenen ter verkrijging van vrijstelling van mijn neef en een
arbeider. Beide zijn geboren in 1922 [de Van Houtum-fabrieken leverden bankpapier aan de Nederlandse
Bank]. Zij moeten maar door twee anderen worden vervangen! 's Middags komt een neef uit Amsterdam
voor enige tijd bij ons logeren. Bij het bombardement van verleden week zaterdag [op Amsterdam] is geen
militair doel getroffen. Gisteren fietste mijn neef J. van Gerrevink met een vriend van Wenum naar huis.
Jaap zegt onderweg onder meer Ik zou zo graag eens rotmof tegen een Duitser zeggen. Kort bij huis zegt
zijn vriend dit tegen een mof. Deze mof gaat hen achterna. De vriend weet te ontkomen maar mijn neef niet.
Deze moet onder bedreiging van een revolver zijn persoonsbewijs afgeven. De Duitser steekt het in zijn zak.
Jaap moet daarna mee naar de Ortskommandant nadat de 'rotmof' afscheid van zijn meisje had genomen.
De Ortskommandant wil de naam van zijn vriend weten.

Hij dreigt hem op transport naar Duitsland te stellen. Tenslotte (het is al over twaalf uur) vertelt mijn neef de
naam. Daarna wordt hij vrijgelaten. Jaap is de hele dag onder de indruk. Dit wordt nog vergroot door het feit
dat hij zich niet op de Arbeidsbeurs heeft gemeld (hij is in 1922 geboren). Eerst is er nog onenigheid met de
ouders van zijn vriend. Maar dit wordt 's avonds bijgelegd.

1943 ----- 25 juli zondag.


VAN HOUTUM. De vliegtuigmotoren in de Tricotfabriek [aan de Fabriekstraat] draaien 's morgens van zes
tot acht uur. Waarom niet later? Iedereen wordt van het lawaai wakker.
BLOEM. Bombardement van Essen, ze zijn hier overgekomen en het trekken duurde 1 uur lang. In
Beekbergen zagen we van hieraf nog een brandbom vallen.

1943 ----- 26 juli maandag.


VAN HOUTUM. 's Nachts om 0.15 uur word ik wakker door het zware vliegtuiggeronk. Er passeren al sinds
een half uur grote formaties. Wij staan alle op. Enkele gaan direct naar buiten. Plotseling verlicht een helle
gloed de hemel. Een vliegtuig stort in richting Harskamp neer. We horen tegelijkertijd een aantal
ontploffingen. Deze zijn van het toestel afkomstig. Kort daarop volgt een harde knal echter in de richting van
Beekbergen. We lopen zo hard we kunnen naar binnen. Later zien we in richting Beekbergen een rood
schijnsel. Er is zeker een bom ingeslagen. Daarna (12.40 uur) is er luchtalarm. De vliegtuigen komen nog
steeds in groten getale over. In de richting van het Ruhrgebied zien we flitsen van exploderende bommen en
ontploffende granaten. We zien voorts nog twee luchtgevechten (lichtspoormunitie). Het luchtalarm duurt 1
1/2 uur. De vliegtuigen werpen 's nachts wel is waar geen pamfletten uit maar uitsluitend zwarte stroken.
Alleen in onze directe omgeving liggen vier pakken met ieder 2.000 stuks. Voorts liggen er heel veel enkele.
De stroken zijn 25 of 30 centimeter lang en respectievelijk 2 en 1 1/2 centimeter breed. Zij bestaan uit zwart
papier met daartegen geplakt een strook aluminiumpapier. Dit is aan de buitenkant ook zwart. Niemand
weet wat deze stroken betekenen. Er gaan de gekste geruchten over deze papiertjes. De n noemt het
brandplaatjes de ander negatieven met foto's van ons vorstenhuis of een middel voor de bacterinoorlog.
Wat het is zal wel niet direct bekend worden. Iedereen wil de stroken op zijn wijze onderzoeken. Velen
leggen ze in water en wachten op een reactie. Deze blijft uit. Het vliegtuig dat 's nachts in richting Harskamp
is neergestort ligt achter in het Ugchelse Bos op verboden terrein dicht bij de Hoog Buurlose heide. Men
vindt geen lijken bij het toestel. Twee vliegers hebben zich in Radiodorp [= Radio Kootwijk] en Ugchelen bij
de politie gemeld. Zij zeggen dat de zwarte stroken onschuldig zijn. Ze willen niets meedelen over het doel
van deze papiertjes. Het vliegtuig heeft pakken van deze stroken aan boord. Er zijn kraters maar deze zijn
zeer waarschijnlijk door de motoren ontstaan. Het vliegtuig ligt totaal versplinterd over een groot oppervlak
verspreid. Er si 's nachts bij Loenen een bom gevallen. Fosforbommen verlichtten het terrein om het station
Beekbergen. Deze hebben lange tijd gebrand. Wij hebben de rode gloed ervan gezien. De Telegraaf maakt
het aftreden van Mussolini in twee regels bekend. De rest van het artikel bestaat uit passages van de beide
proclamaties en een levensbeschrijving van maarschalk Badoglio [na machtsoverdracht leider van de
Italiaanse regering]. Iedereen is zeer in de stemming over deze plotselinge ommekeer in de wereldpolitiek.
Men noemt dan ook de 's nachts uitgeworpen zwarte stroken rouwbandjes ter gelegenheid van Mussolini.
BLOEM. Aftreden van Mussolini als chef van de Italiaanse weermacht. Hij wordt opgevolgd door Badoglio.
Alles gaat weer zijn gewone gang.
LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Om 00.30 uur is in de bossen van het staatsbosbeheer, 4 kilometer ten
westen van de weg Ugchelen - Apeldoorn, neergestort een Engelse bommenwerper. Het toestel was geheel
vernield. Later hebben twee van de inzittenden zich gemeld en zijn door de politie overgegeven aan de
Duitse autoriteiten.
Om 00.31 uur zijn in een bouwland achter perceel 105 (Dorpstraat Beekbergen) neergekomen 45
fosforrubber brandbommen. Daarvan waren er 20 tot ontbranding gekomen. Bovendien daar aangetroffen
120 brandstaven die niet tot ontbranding waren gekomen. De brandweer heeft de brandbommen
opgeruimd. Geen schade of persoonlijke ongevallen.
Ook om 00.31 uur is bij perceel 42 (Hoge Bergweg Beekbergen) neergekomen een zogenaamde
luchttorpedo. Van perceel 42 alle ruiten, deuren en plafonds vernield. Geen persoonlijke ongevallen. Perceel
47 alle ruiten en dakpannen vernield. De bewoners van perceel 42 hebben de woning ontruimd en zich
begeven naar hun woning in Den Haag. Zij waren tijdelijk met vakantie in Apeldoorn.

In de gehele gemeente werden duizenden zwarte smalle strookjes papier gevonden. Naar ingewonnen
inlichtingen zijn deze strookjes in geheel Gelderland gevonden. Volgens bewering had men deze strookjes
in de lucht zien branden. Anderen beweerden dat de strookjes gedurende 1 uur licht afgaven. Voorlopige
conclusie is dat de strookjes gedurende n uur fosforescerend zijn en wellicht gebruikt worden om later
volgende vliegtuigen de weg te wijzen. Deze voorlopige conclusie is niet officieel. Den Haag wist ook geen
verklaring te geven.

1943 ----- 27 juli dinsdag.


HARDONK. Heel mooi weer. De mensen erg opgewekt over aftreden van Mussolini.
SPOORWEGEN. Nabij Kootwijk werd om ongeveer 2 uur 's nachts het spoor Amersfoort - Apeldoorn
opgeblazen. Twee in Duits uniform geklede officieren gaven te Stroe, nog geen 5 minuten na de explosie,
kennis dat het spoor nabij Kootwijk versperd was. De vertraging van het verkeer duurde tot ver in de
middag.
BURGEMEESTER PONT. Door de gehele provincie en ook daarbuiten werden smalle strookjes staniol[?]
gevonden. Deze waren in een zwarte vloeistof gedompeld. Over het doel van deze strookjes tast men
vooralsnog in het duister. Ook in Den Haag wist men hiervoor geen verklaring te geven.

1943 ----- 28 juli woensdag.


HARDONK. Warm heerlijk zomerweer. Tocht naar Vaassen en op de terugweg veel vliegtuigen gezien en
mitrailleurvuur gehoord. Geen groente.
VAN HOUTUM. Wij horen 's middags even voor twaalf uur zwaar vliegtuiggeronk. Het wordt afgewisseld
door mitrailleur- en kanonvuur. De toestellen zijn niet te onderscheiden maar iedereen vermoedt dat het
Amerikaanse bommenwerpers zijn. Ruim 20 minuten later is er opnieuw vliegtuiggeronk. Wij gaan direct
naar buiten en zien in richting van Beekbergen een groot aantal strepen in de lucht, dicht bij elkaar. De
strepen worden langer en eindelijk zijn ook de vliegtuigen (zelfs de motoren, echter met de verrekijker) te
onderscheiden. Zij begeven zich in westelijke richting. Het zijn samen 36 viermotorige bommenwerpers.
Boven deze formatie zien we nog tientallen zwarte vlekken. Het is met de verrekijker niet te onderscheiden
of dit ook vliegtuigen zijn. Een Duitse jager probeert de formatie vanuit noordelijke richting aan te vallen. Hij
verdwijnt spoedig na het geconcentreerde spervuur van de bommenwerpers. Dit afweervuur houdt vrij lang
aan. Het is voor het eerst dat wij in deze oorlog viermotorige bommenwerpers zien. Zodoende is iedereen in
een nog betere stemming dan gisteren. Later horen wij dat n zo'n bommenwerper al schietend laag over
Hoenderloo heeft gevlogen. Bij enkelen vlogen de kogels door het dak. Een jager zou bij Otterlo en een
bommenwerper bij Wageningen zijn neergestort. Volgens geruchten zou er 's morgens van 9-12 uur in
Amsterdam luchtalarm zijn geweest. 's Morgens krijgen wij een schrijven van de Arbeidsbeurs dat door de
directeur is ondertekend. Volgens deze brief kan er aan niemand geboren in 1924, 1923 en 1922 vrijstelling
worden verleend. Deze directeur heeft zo'n hekel aan ons dat hij op allerlei wijze personeel van beide
fabrieken naar Duitsland probeert te jagen. Even later horen wij dat mijn neef J. van Gerrevink (geboren in
1922) morgen een Ausweis op de Beurs kan komen halen. Dit klopt dus niet met bovengenoemd schrijven.
's Middags belt S. (Rijksduitser, directeur bankpapierfabriek in Heelsum) ons op. Hij heeft op het
Arbeidsbureau in Arnhem (dit staat boven Apeldoorn en Deventer) zo'n eigenwijs antwoord gekregen dat hij
morgen naar Amsterdam zal gaan. Hij zal proberen om mijn neef en een arbeider (beide geboren in 1922)
vrij te krijgen van Duitsland. Het schijnt dat de directie van de Arbeidsbureaus te Arnhem en Apeldoorn
onder n hoedje spelen. Daarna belt het Rijksbureau op dat zij moeite hebben gedaan beide jongens op
een papierfabriek in Saksen tewerkgesteld te krijgen. Zover moet het niet komen. Zij moeten in Nederland
blijven!
Twee controleurs van de CCD doen 's middags een inval bij het pension Eljo-Zamy. Het onderzoek duurt
een uur. De controleurs vinden de resten van een geslacht varken (clandestien). In het vlees is al
ongedierte. Zij vinden in een kast waar alleen weckflessen met vlees staan vier bedroven flessen enzovoort.
Zulk eten wordt de pensiongasten voorgezet. Dit geeft de controleurs aanleiding de huurder van het pension
te arresteren. Zijn vrouw (de pensiongasten noemen haar 'de Ortskommandant') wil met hem mee. Voor het
vertrek moet de familie nog 'bidden'. Het is allemaal flauwekul want zij mompelen maar wat. De beheerder
van het pension zegt op het politiebureau dat agent D. destijds van hem spek en rogge heeft aangenomen.
D. vloekt hem uit dat hij nu verraden is. Zo moet het gaan! Boontje komt om zijn loontje!

1943 ----- 29 juli donderdag.


HARDONK. Schitterend zomerweer. Veel vliegtuigen op grote hoogte.
VAN HOUTUM. 's Morgens om acht uur wordt een Brits vlieger uit het vliegtuig dat zondagnacht in het
Ugchelse Bos is neergestort begraven. Het valt ons op dat er bij de eerste zes graven (maart 1942) een
kruis geplaatst is met zes namen. Men kende deze vliegers niet. Waarschijnlijk is door het Rode Kruis de
namen te weten gekomen. Daarvoor stonden er zes kruisen met de woorden Unknown British Flyer. 's
Middags worden wij vanuit Heelsum gebeld dat beide personen (neef en arbeider) geboren in 1922 en
werkzaam op de Ugchelse fabriek voor tewerkstelling in Duitsland vrij zijn. Het Arbeidsbureau in Apeldoorn
is ook in kennis gesteld. Het hangt er nu maar van af wanner het aan de directeur behaagt deze jongens
een Ausweis te verstrekken. Van der Vossen heeft het ook deze keer weer verloren! Mijn neef J. van
Gerrevink krijgt zijn persoonsbewijs weer terug. Hij had niet kunnen weten dat hij zo gauw uit zijn angst
verlost zou zijn.

1943 ----- 30 juli vrijdag.


HARDONK. Steeds schitterend weer. Vanmorgen hevig luchtgevecht dicht over de plaats. En Amerikaanse
bommenwerper in gevecht met een aantal vijandelijke jagers. Tenslotte werd de bommenwerper tot dalen
gedwongen en kwam op de straatweg terecht tegenover het Apeldoornse Bos (nu Groot Schuylenburg,
Zutphensestraat 106).
VAN HOUTUM. 's Morgens horen wij onafgebroken vliegtuiggeronk in richting Deelen. Het zijn Amerikaanse
bommenwerpers. Deze formaties komen om tien uur (bewolkt) op hun terugweg over Ugchelen en
Apeldoorn. We horen een kwartier later zwaar afweervuur van deze formatie. Het is niet te vergelijken met
dat van woensdag. Twee Amerikaanse bommenwerpers vliegen boven Apeldoorn en onder de wolken.
Zeven Duitse jagers storten zich op n bommenwerper. Plotseling vliegt n van zijn binnenmotoren in
brand. Het toestel daalt langzaam en blijft aanvankelijk boven het centrum vliegen. Het verdwijnt tenslotte in
richting Teuge. Het maakt een noodlanding op een roggeveld en schiet door tot aan de bomen langs de
Zutphenseweg bij het Apeldoornse Bos [Groot Schuylenburg]. Daar komt het tot stilstand. De bemanning
steekt het vliegtuig in brand en houdt de Duitsers door mitrailleurvuur op een afstand. Drie Amerikanen
worden gevangengenomen. Zij zijn in een geelachtig uniform gekleed. Drie anderen zijn spoorloos
verdwenen. De zevende is per parachute bij Zutphen geland. De achtste ligt dood in het vliegtuig. Mijn broer
heeft het toestel zien vallen. De Duitsers sluiten de omgeving direct af zodat Jaap weinig ziet. Het vliegtuig
brandt hard. Een vleugel ligt midden op straat en verspert de weg naar Zutphen. 's Avonds ga ik er naar
kijken. De weg is weer vrij. Slechts het staartstuk is compleet. De rest is totaal verbrand. Drie motoren liggen
op het fietspad. Een vierde ligt in een sloot. Volgens geruchten zouden er bij Vaassen n en bij Doesburg
vijf Duitse jagers zijn neergeschoten. De beheerder van het pension Eljo-Zamy legt op het politiebureau een
volledige bekentenis af. Hij zal naar Ommen worden overgebracht. Zijn zich ziek houdende vrouw zal ook
nog enige tijd in de cel moeten blijven. De dokter moest haar gisteren onderzoeken. Hij gaf haar in antwoord
op haar veinzerij een drankje bestaande uit water en enige druppels jodium. Hun pension zal wel niet meer
zoveel opbrengen. Het ne gebouw (bekend als het koetshuis) is voor pension verboden. Onze familie uit
Amsterdam ontvangt bericht van hun dochter en schoonzoon die destijds uit Bandoeng naar Australi zijn
gevlucht. Zij vertoeven nu in Curaao. De brief was in januari 1943 verzonden.
BLOEM. De 30e kwam hier een Amerikaanse bommenwerper over die door Duitse jagers achtervolgd werd.
Daarbij werd veel geschoten. Wij waren aan het haver maaien. Hij werd neer geschoten bij het Apeldoornse
Bos waar hij wel 14 dagen heeft gelegen. Vijf man kon nog ongedeerd uitstappen. En man is verongelukt
doordat de parachute weigerde, 1 met valscherm gedaald in de Goors (veldnaam van landerijen in de buurt
van Hartelaar) en n is nog voortvluchtig.
LUCHTBESCHERMINGSDIENST. 10.12 uur: 4-motorige Amerikaanse bommenwerper type Douglas
neergekomen midden op de Zutphensestraat bij het Apeldoornse Bos. Het vliegtuig stond in brand. Door
Duitse militairen werden 7 leden van de bemanning gegrepen. Er werd ook een dode aangetroffen.
Onbetekende schade aan een roggeveld. Geen persoonlijke ongevallen. Plotseling werd er in de lucht
geschoten. Er is een moment geweest waarop het sein Luchtalarm had kunnen worden gegeven. Echter
toen kort daarop (1 2 minuten) bekend was wat er precies plaatsvond was het oorspronkelijke gevaar voor
Apeldoorn geweken en werd besloten het overbodig geworden sein niet te geven. De Consequenties
zouden zijn geweest:

a. onnodige opkomst van het totale personeel van den Luchtbeschermingsdienst.


b. stilleggen van het werk enzovoort.
c. onnodige alarmering van de bevolking. Het resultaat daarvan zou tenslotte kunnen zijn (ervaring in
andere plaatsen) dat in het vervolg op het sein Luchtalarm onvoldoende snel wordt gereageerd (het zal
wel weer voor niets zijn).
BURGEMEESTER PONT. 10.12 uur. Een 4-motorige Amerikaanse bommenwerper type Douglas is
neergekomen midden op de Zutphensestraat bij het Apeldoornse Bos. Het vliegtuig stond in brand. Door
Duitse militairen werden 7 leden van de bemanning gegrepen terwijl ook een dode werd aangetroffen.
Onbetekende schade aan een roggeveld in de omgeving. Meteen hierna werd op een hoogte van plusminus
300 400 meter door Duitse jagers mitrailleurvuur gegeven op een zware viermotorige bommenwerper. Het
geval speelde zich zijdelings van het gemeentehuis af. Over ongevallen is niets bekend geworden, evenmin
wat het lot werd van deze bommenwerper.

1943 ----- 31 juli zaterdag.


HARDONK. Zomerweer. Helaas verscheidene Nederlanders doodgeschoten.
VAN HOUTUM. Volgens geruchten zouden er op Deelen 300 jagers en zes batterijen geschut worden
geplaatst.
BURGEMEESTER PONT. In verband met de noodzakelijkheid om plannen te ontwerpen voor eventueel
gehele of gedeeltelijke afvoer van de bevolking naar andere gemeenten en voor mogelijke opname van
evacus uit aangrenzende gemeenten. Daartoe heb ik als evacuatiecommissaris aangewezen de Directeur
van Gemeentewerken. Hij heeft van mij volledige volmacht gekregen om die maatregelingen te nemen die
nodig zijn in verband met de voorbereiding en uitvoering van deze aangelegenheid. Besprekingen werden
gevoerd over het ter beschikking krijgen van een ander dienstgebouw voor de Distributiedienst. Als zodanig
komt het vroegere notarishuis (Stationstraat 88), nu in gebruik bij de afdeling Bevolking en het PARA, zeer
zeker in aanmerking. In opdracht van de Hoeren SS- und Polizeifhrer, Obergruppenfhrer Rauter moet elk
transport van Distributie-waardemateriaal in het vervolg plaatsvinden onder bewaking van 2 gewapende
politie-ambtenaren. Daarvoor werd een regeling ontworpen waarbij - buiten het gebouw Loolaan 46 dagelijks slechts aan n gebouw distributiekaarten zullen worden uitgereikt. Daardoor kan per dag met 4
agenten worden volstaan. Twee voor begeleiding van de uitreikambtenaren en twee voor begeleiding van
het zogenaamde Reizend-Agentschap. Gedurende de uren, dat wordt uitgereikt is bewaking door n agent
voldoende. Het grootste gedeelte van het politiekorps draagt nu de nieuwe uniformkleding. En geval van
moord kwam voor. De dader werd spoedig gegrepen en tot een bekentenis gebracht. Voorts veel diefstallen,
hoofdzakelijk van rijwielen. De Gasfabriek heeft nog steeds met grote moeilijkheden te kampen, bepaaldelijk
reparatie en nieuwbouw van ovens en vervanging van materiaal. Grote hoeveelheden ijzer, die in voorraad
lagen voor reparatie en vernieuwing, zijn geblokkeerd en moeten worden afgestaan voor Krupp, Organisatie
Todt en andere.
De gasrantsoenering geeft ontzaglijk veel administratief werk. In de afgelopen periode bedroeg het aantal
overschrijdingen plusminus 2700. Als gevolg daarvan 100[?] tijdelijke afsnijdingen. Door de vestiging van
talrijke departementsambtenaren en een zeer grote toeloop van pensiongasten hebben er duizenden
veranderingen in de toewijzing plaats. De loketdienst is van 's morgens tot 's avonds zwaar belast met het te
woord staan van ontevreden verbruikers. Gezwegen is dan nog de talloze brieven die beantwoord moeten
worden. Het kantoorpersoneel slaat er zich op loffelijke wijze door.

1943 ----- 1 augustus zondag.


HARDONK. Warm, onweer in de verte. Niets.
BURGEMEESTER PONT. Ingevolge ingekomen mededeling over het feit dat na 1 augustus 1943 geen
benzine voor het wegverkeer meer zal worden verstrekt zijn maatregelen getroffen tot het verkrijgen van
generatoren en tankgasinstallaties voor de wagens van alle gemeente-instellingen waarvoor dit noodzakelijk
wordt geacht.

1943 ----- 2 augustus maandag.


HARDONK. Mooi weer. Veel vakantiegangers. Geen nieuws.
VAN HOUTUM. Op deze dag moet zich onder meer een regiment wielrijders in Amersfoort melden. Alle
betrokkenen worden gevangengenomen. Onder hen bevindt zich de zoon van onze bakker. Deze arrestatie
zou in verband staan met het doden van drie hoge Duitsers en 'Nederlanders' onder andere Van
Geelkerken. Het is weer eens n van die lage streken van de moffen waar men iedere dag mee te maken
heeft. Het Arbeidsbureau in Apeldoorn wil mijn neef en de arbeider van onze fabriek (beide geboren in
1922) geen vrijstelling geven. Zij krijgen ieder 's avonds een oproep om zich op de Arbeidsbeurs te melden.

1943 ----- 3 augustus dinsdag.


HARDONK. Afwisselend bewolkt. Koeler. 's Avonds naar M.[Moerman]. De gehoopte traktatie kon nog niet
doorgaan. Ik hoop spoedig wel! Zeer druk met vreemdelingen.
VAN HOUTUM. De Duitsers laten 's avonds het regiment wielrijders in Amersfoort weer vrij. Zij hebben 24
uur gevangen gezeten. De Burgemeester van Apeldoorn verplicht iedere inwoner boven 15 jaar een lezing
van de Luchtbescherming bij te wonen.

1943 ----- 4 augustus woensdag.


HARDONK. 's Morgens regenbuien. Druk op straat. Geen bijzonders.
VAN HOUTUM. De zwarte stroken die verleden week zondagnacht zijn afgeworpen zouden dienst doen om
de radioverbinding tussen nachtjager en vliegveld te verbreken. Zij zouden dus alleen tijdens de val effectief
zijn. De Duitsers kondigen een zogenaamd verblijfsverbod voor vijf Nederlandse provincies af. Artikel 1 luidt
Het verblijf in de provincies Overijssel, Gelderland, Drente, Groningen en Friesland is tot nader order
verboden voor personen van Nederlandse nationaliteit, die de leeftijd van 16 jaar hebben bereikt en daar
niet hun vaste woonplaats hebben. Alle pensiongasten en onderduikers uit andere provincies moeten
zodoende voor 9 augustus aanstaande vertrekken. De maatregel geldt niet voor evacus. Het is echter
onduidelijk of wij ons naar n van de andere provincies mogen begeven. Het perscommentaar op deze
verordening is groot gezwam. De beschikking zou zijn getroffen om de bonnendiefstallen tegen te gaan.
Bonnendieven zouden meestal uit de genoemde provincies komen(?). Het zal wel een militaire maatregel
betreffen.

1943 ----- 5 augustus donderdag.


HARDONK. Afwisselend bewolkt, regenbuien, koeler. 's Avonds flink onweer met veel regen. Orel in
Rusland ontruimd. Jongens en mannen van boven 15 jaar mogen zich alleen in de eigen provincie
ophouden (Groningen, Friesland, Drenthe, Overijssel en Gelderland).
VAN HOUTUM. 's Morgens ontvangt de arbeider van de fabriek (geboren 1922) voor de zoveelste maal een
oproep om op de Arbeidsbeurs te verschijnen. Dit geeft mijn oom aanleiding om zelf te gaan en er zolang te
blijven tot hij de Ausweise van mijn neef en hem mee terugbrengt. Eerst laat men oom Hendrik 2 1/2 uur
zitten in de mening dat deze wel zal verdwijnen. Daarna worden de Ausweise getypt maar op last van de
directeur moet men er de datum 15 augustus 1943 op typen. Dit betekent een week uitstel en mijn oom
weet het te voorkomen. Daarna weigert de directeur zijn handtekening op de Ausweis te zetten. Hij doet het
tenslotte na lang gepraat. Deze NSB-er wil met alle geweld personeel van onze fabriek naar Duitsland
sturen. Hij saboteert de Nederlandse belangen als geen ander.

1943 ----- 6 augustus vrijdag.


HARDONK. Regenbuien en opklarend. Catania door de Engelsen bezet.

VAN HOUTUM. De beheerder van het pension Eljo-Zamy blijft in de gevangenis. Hij zal er niet gauw
uitkomen. Zijn vrouw wordt vrijgelaten terwijl zijn zoon wordt gearresteerd. De beheerder zegt tegen de
politie dat hij geheel Ugchelen zal verraden. Hij is er trouwens al druk mee bezig. Een fietsenmaker wordt
genoemd omdat deze aan zijn vrouw een fiets voor 800 gulden heeft verkocht. Agent D. doet een inval bij
een Rijksduitser in Ugchelen. Deze wil niets met de partij te maken hebben. De politie neemt hem gevangen
omdat hij negen joden onderdak verschafte. Zeven worden er gearresteerd. De Overige zijn onvindbaar. D.
zoekt het hele bos af. Hij gaat 's avonds onder het eten naar het pension Eljo-Zamy in Ugchelen en vraagt
alle gasten naar de persoonsbewijzen. Deze worden met een loep onderzocht. Hij kijkt ook naar het
watermerk. D. vindt geen joden en besluit dan maar huiszoeking te doen. Hij vindt onder een bed 400
eieren. Deze worden meegenomen. D. hoort echter van een 'goede' inspecteur dat hij niet het recht heeft
eieren in beslag te nemen. Een goede bak! Mijn oom komt uit Den Haag terug. Het doel was stempels op de
nieuwe Ausweise te krijgen. Dit is niet nodig. Op alle oude komen stempels met het woord Spezialkraft. Wij
zijn dus allen vrij. Het zal niet gemakkelijk houdbaar zijn want op het Arbeidsbureau zit een grote ploert. Er
wordt een nieuwe distributieregeling getroffen. Alle bonnen zullen per 14 dagen worden bekendgemaakt.
Het is natuurlijk een reden om de rantsoenen in de toekomst te kunnen verminderen. Alle landbouwers
moeten de eindjes touw verzamelen die bij de zelfbinders vrijkomen.

1943 ----- 7 augustus zaterdag.


VAN HOUTUM. 's Avonds ontvangt oom Jan een schrijven van de directeur van het Arbeidsbureau in
Arnhem. Zoals bekend speelt deze directeur onder n hoedje met zijn collega in Apeldoorn. Hij eist dat Jan
(deze heeft op 5 augustus zijn Ausweis gekregen) en ik ons direct moeten aanmelden voor transport naar
Duitsland. Alles moet zeer snel verlopen. Hieruit maken wij op dat beiden eigenhandig te werk gaan en ons
proberen te overrompelen. Hij ziet mij maandag niet. Zolang ik geen persoonlijke oproep ontvang ga ik niet
naar de Arbeidsbeurs. Bovendien is mijn lichting nog niet aan de beurt. Het schijnt weer eenzelfde geval te
zijn als destijds met het personeel van onze lompenafdeling (18 maart 1943). Deze kregen ook plotseling
een oproep maar gingen niet. Zij hebben later nooit meer iets gehoord. Ook toen ging de directeur van het
Arbeidsbureau buiten zijn boekje.

1943 ----- 8 augustus zondag.


HARDONK. Voortdurend regen. Er is sprake van roofovervallen op NSB-ers [Nationaal-Socialistische
Beweging onder het voorzitterschap van Mussert].

1943 ----- 9 augustus maandag.


HARDONK. Beter weer, af en toe zon, kil. NSB-sigarenwinkel tegenover mij (bedoeld is P., toen gedreven
door NSB-wethouder Buitenhuis) is gelukkig verdwenen. Reuze opruiming nu al die (NSB)papieren en
kranten weg zijn.
VAN HOUTUM. Per 4 september aanstaande zullen er nieuwe rantsoenbonnen voor boter, suiker, tabak,
melk en eieren in omloop worden gebracht. Het directoraat-generaal van politie wordt van Hoog Soeren
naar Nijmegen (dichter bij de grens) overgeplaatst. 's Morgens krijgen wij een brief waarin de Overheid ons
dwingt de grote transformator bij de fabriek door een dikke muur voor mitrailleurvuur en scherven te
beschermen. De muur moet op 60 centimeter afstand van de deur naar de transformator worden gemetseld.
De muur zal twee steens dik worden. Wij zullen voor de nodige grondstoffen toewijzing krijgen maar moeten
zelf de onkosten dragen.

1943 ----- 10 augustus dinsdag.


HARDONK. Beter weer, telkens zon, tegen de avond weer regen. 's Avonds hier in huis muziekavondje.
Dominee Overbosch draaide platen van Bach, Schubert enzovoort.

1943 ----- 11 augustus woensdag.


VAN HOUTUM. De Burgemeester van Apeldoorn geeft enige opheldering over het nieuwe verblijfsverbod
van 4 augustus. Het verbod geldt voor iedere provincie afzonderlijk. Bijvoorbeeld iemand die in Gelderland
woont, mag niet naar Overijssel gaan. 's Middags horen wij dat mijn neef Henk uit Alkmaar aan het 'fietsen'
is. Dat wil zeggen dat hij wordt gezocht voor gijzelaar. De oorzaak is onbekend. Toen de politie hem niet kon
arresteren probeerde deze zijn broer en later zijn neef op te pakken. Dit gebeurde echter niet dank zij de
snelle berichtgeving. De brief die de directeur van het Arnhemse Arbeidsbureau aan onze fabriek heeft
geschreven en waarin deze de aanmelding van Jan en mij eiste is van geen waarde meer. Een commissie
in Den Haag deelt mee dat Jan absoluut vrij is en dat ik mettertijd vrij zal komen. Mijn lichting is echter nog
niet aan de beurt. Het is te hopen dat de directeur van het Apeldoornse Arbeidsbureau een goed standje
krijgt. Nog beter is dat hij na de oorlog een zware straf voor zijn verraderspraktijken zal krijgen.

1943 ----- 12 augustus donderdag.


HARDONK. Somber weer, maar geen regen. 's Morgens verscheidene Amerikaanse vliegtuigen.
VAN HOUTUM. Om middernacht passeren enige vliegtuigen. Het luchtdoelgeschut op Deelen is zeer actief.
De kanonnen staan er dus weer... 's Morgens zien we twee formaties Amerikaanse vliegtuigen in richting
Arnhem. We tellen in n groep 27 vliegtuigen. De andere formatie bestaat uit nog meer bommenwerpers.
Beide groepen laten strepen achter. Daardoor kunnen wij de toestellen goed volgen. Het schijnt dat er ook
geallieerde jagers in de lucht zijn. In Arnhem en Nijmegen is zelfs luchtalarm. Er komen luchtgevechten
voor. Een uur later zien we een Duitse jager die zomaar in het wilde weg vuurt zonder dat er een doel is. Hij
verschiet zeker zijn munitie om een goede indruk te maken. De Overheid krijgt de bevoegdheid om aan
boseigenaren een algemene last tot velling van bossen op te leggen. Volgens geruchten zouden er om het
zendstation Radio Kootwijk drie batterijen luchtdoelgeschut worden opgesteld.

1943 ----- 13 augustus vrijdag.


HARDONK. Somber weer, maar geen regen. De strijd In Rusland en op Sicili schijnt volgens de
Apeldoornsche Courant niet gunstig voor Duitsland te verlopen. Terwijl ik dat schrijf zitten er vliegtuigen in
de lucht. 's Avonds bij M.[Moerman] geweest. Fosforflesjes veroorzaken brandwonden bij personen in de
omgeving Kanaal.
VAN HOUTUM. 's Middags vallen in Apeldoorn bij een zijweg van de Deventerstraat enige fosforflessen.
Een man die de ontstane brand probeert te blussen wordt met zware verwondingen naar het ziekenhuis
overgebracht. De flesjes zijn van een afgedwaalde ballon afkomstig. Het rantsoen tabak wordt van 25 gram
tot 20 gram verminderd. Dit was al enige weken aan de sigaretten merkbaar. Deze zijn korter dan daarvoor.
De uitreiking van de distributiebescheiden wordt aanmerkelijk veranderd. Voor iedere buurtschap worden de
bonkaarten niet meer op twee maar op n dag uitgereikt. De chef zal naast de politieagent ook een
revolver dragen. 's Avonds passeren tussen 10.30 en 12 uur kleine formaties snelle bommenwerpers
(Mosquito's).
BURGEMEESTER PONT. Op de terreinen van de houthandel van Rijen (Zuiderlaan Kanaal Noord 122)
kwam een viertal flesjes fosforrubber neer. Hierdoor liepen twee personen ernstige brandwonden op. Twee
andere personen werden licht gewond.

1943 ----- 14 augustus zaterdag.


HARDONK. Iets meer zon, Geen bijzonders.
VAN HOUTUM. De gemachtigde voor de Arbeid maakt bekend dat werkgevers een boete van hun
personeel kunnen heffen als zij saboteren. Het is te hopen dat dit niet zal voorkomen. Sabotage is nodig en
dan nog: het totaal aan boeten moet aan de Staat worden uitbetaald.
POLITIE. Recherche. 22 uur. Untersturmfhrer Heineman van de SD [Sicherheits Dienst] te Arnhem deelt
mee dat morgen in alle Katholieke Kerken een politieman in burger aanwezig moet zijn.

In deze kerkdiensten zal iets over wereldvrede gesproken worden. Hierover moet rapport worden
uitgebracht aan bovengenoemde Heineman. Ook moet worden waargenomen hoe de kerkbezoekers hierop
reageren.

1943 ----- 15 augustus zondag.


HARDONK. Om half n 's nachts stortregen met veel wind en onweer.
POLITIE. Recherche. In verband met mutatie 22.00 uur van het rechercherapport van gisteren is in opdracht
van Inspecteur van Politie aan de Heer Heineman van de SD te Arnhem telefonisch bericht dat in de 4
Rooms-katholieke kerken vanmorgen een Herderlijk schrijven is voorgelezen betrekking hebbende op de
Mariaverering waarin zijdelings ook werd opgewekt tot gebed voor de vrede. Tevens meegedeeld dat het
kerkvolk daarop niet zichtbaar reageerde.

1943 ----- 16 augustus maandag.


HARDONK. Beter weer, tegen de middag veel zon, zachter. Vliegtuigen in de lucht.
VAN HOUTUM. 's Morgens krijgen wij vijf nummers van het maandblad Luchtgevaar. Daarvan was de
verspreiding dit jaar zeer ongeregeld. Het laatste nummer is een extra editie en bevat een beknopt overzicht
van de verschillende soorten brandbommen en de bestrijding daarvan. De uitgave is ter toelichting rijkelijk
gellustreerd. Hieruit is op te maken dat er tweemaal zoveel brandmiddelen bestaan dan er soorten in
Ugchelen zijn gevallen (brandplaatje, brandstaaf, fosforbom, fosforflesje).

1943 ----- 17 augustus dinsdag.


HARDONK. Prachtig zomerweer. 's Avonds bij M.[Moerman] geweest op meloen getrakteerd! Hoop spoedig
op een volgende traktatie!
VAN HOUTUM. De politie arresteert de bosarbeider Brouwer. Deze woont zeer afgelegen. Hij verschafte
aan twee jodenkinderen onderdak. Het is zo goed als zeker dat de beheerder van het pension Eljo-Zamy dit
adres heeft genoemd.
POLITIE. Een Duits jachtvliegtuig maakte een noodlanding op een bouwland gelegen naast perceel
Loenermark 50 te Loenen. Geen persoonlijke ongelukken. Het vliegtuig werd beschadigd.

1943 ----- 18 augustus woensdag.


HARDONK. Mooie heldere ochtend. Tocht naar Vaassen gemaakt. Duitsland erkent verlies Sicili. Welk
stuk Europa zal nu volgens plan ontruimd worden?
VAN HOUTUM. Er gaan geruchten dat er in Apeldoorn 100 - 500 SD-agenten zouden zijn aangekomen.
Iedereen neemt zijn voorzorgsmaatregelen. In Apeldoorn is echter geen SD-man te bespeuren. Dit gerucht
zal wel weer door Duitse of NSB-kringen zijn verspreid.
BLOEM. Val van Sicili. In Rusland wordt zwaar gevochten over een lengte van 1600 kilometer frontlijn.

1943 ----- 19 augustus donderdag.


HARDONK. Bewolkt, later zon, mooi zomerweer. Geen nieuws.
VAN HOUTUM. 's Avonds om zeven uur horen wij twee zware ontploffingen in richting Harskamp. Het huis
trilt. 's Avonds deelt de BBC mee dat de Geallieerde bommenwerpers de vliegvelden in Vlissingen en Gilze
Rijen hebben aangevallen. Misschien zijn de ontploffingen van Gilze Rijen hier gehoord.

BURGEMEESTER PONT. Met betrekking tot de groente- en fruitvoorziening in deze gemeente die aan
redelijk gestelde verwachtingen voldoet kan nader worden gemeld dat van de Secretaris-Generaal van het
Departement van Binnenlandse Zaken een schrijven werd ontvangen. Daarbij wordt in verband met de
Groenteverstrekkingsbeschikking gevraagd te besluiten tot intrekking van de bij mijn besluit van 7 juli 1943
vastgestelde verordening tot regeling van de groente- en fruitvoorziening in de gemeente Apeldoorn. Aan dit
verzoek is gedaan.

1943 ----- 20 augustus vrijdag.


HARDONK. Prachtige zomerdag zonder nieuws.
VAN HOUTUM. Het verblijfsverbod tussen Gelderland en Overijssel wordt opgeheven. Voor overtreding van
het kampeerverbod wordt de beheerder van het pension Eljo-Zamy door de Zutphense rechtbank tot 125
gulden of 40 dagen veroordeeld. Het begint goed!

1943 ----- 21 augustus zaterdag.


HARDONK. Mooi warm zomerweer. Weer een hoge Duitse generaal (vlieger) plotseling overleden.
VAN HOUTUM. Onze vrachtauto hoeft volgende week geen hout voor de moffen te rijden. Dit is tot nader
order uitgesteld.

1943 ----- 22 augustus zondag.


HARDONK. Bewolkte lucht met iets regen. Warm. 's Middags fietstocht over Ugchelen.
VAN HOUTUM. In de afgelopen week is een tweede lijk gevonden van de bommenwerper die op 26 juli in
het Ugchelse Bos is neergestort. Het lijk lag in het nabij zijnde heideveld en vertoonde al verschijnselen van
ontbinding. Het is op het kerkhof bijgezet.

1943 ----- 23 augustus maandag.


HARDONK. Goed zomerweer, veel wind, koeler, 's avonds wat regen. 's Avonds veel Duitse vliegtuigen.
Charkof door de Duitsers volgens plan ontruimd. Hoe valt dit te rijmen met de berichten dat alle aanvallen
van de Russen steeds met zware verliezen voor de aanvallers worden afgeslagen? In de nacht veel
vliegtuigen naar Berlijn geweest.
VAN HOUTUM. Wij horen 's nachts in zuidelijke richting vliegtuiggeronk afgewisseld door zware
bomontploffingen. Het lichten van het luchtdoelgeschut is duidelijk te zien. In Ugchelen vallen enkele zwarte
stroken. In het bos liggen pamfletten echter in geringe aantallen. Het strooibiljet (G 55) toont een foto van
Mussolini en zijn zwarthemden terwijl over de Duce een rood kruis is afgedrukt.

1943 ----- 24 augustus dinsdag.


HARDONK. Prachtig niet te warm zomerweer. Nieuws ontbreekt.
VAN HOUTUM. De pers herinnert iedereen aan de verordening dat geen tabak onderling verhandeld mag
worden. Dit geldt ook voor de planten. Een prijs van 25 gulden voor n plant is al gewoon. Vandaag
worden in Ugchelen de distributiekaarten uitgereikt. De regeling is beter dan vroeger. Er zitten nu minstens
25 ambtenaren tegen daarvoor 10-12. De bonkaarten liggen tegen diefstal onder een houten afschotting
waarop men desnoods kan leunen. Voorts is de politie aanwezig. Men krijgt nu ook een groentekaart.

1943 ----- 25 augustus woensdag.


HARDONK. Weer goede zomerdag, maar in de avond plotseling veel wind, donderslagen en wat regen.
Geen nieuws.
BLOEM. Kranten melden de val van Charkov voor de Duitsers welke stad de toegang naar de Oekraine
ontsluit. De veebonnen, die men koopt om geen vee te hoeven leveren, worden verkocht tegen f 1,60 per
kilo/rund. Voor een neurende vaars, een gewone, wordt f 1500,- geboden.
BURGEMEESTER PONT. Over de onderbrenging van slachtoffers uit gebombardeerde Duitse gebieden.
Naar aanleiding van een van de Beauftragte voor de Provincie Gelderland over genoemd onderwerp
ontvangen schrijven van 25 augustus 1943 werd door mij overlegd met verschillende instanties, waar onder
het BARA en met de plaatselijke leider van de MSV Besloten werd om onder meer de vele pensions die de
gemeente Apeldoorn rijk is te benutten om de 2.000 aan Apeldoorn toegewezen Duitse personen onder te
brengen. Na overleg met het Bureau van de Beauftragte werd bovendien overgegaan tot het samenstellen
van lijsten. Daarop staan een 600-tal woningen dat voor dit doel desnoods gevorderd kan worden. Een
opgave hiervan werd aan de Beauftragte verstrekt. Als deze 2.000 Duitsers hier inderdaad komen vrees ik
moeilijkheden met de bevolking. Apeldoorn is een gemeente die ongetwijfeld al zeer zwaar is belast door de
onderbrenging van meerdere Regeringsbureaus. Niet goed valt in te zien waarom aan Apeldoorn nu
opnieuw het hoogste contingent van de provincie Gelderland is toegewezen. Andere zogenaamde BARAgemeenten als in Overijssel, Zwolle en Deventer, schijnen geheel te zijn vrijgesteld. Inmiddels werd van de
Commissaris der Provincie op 6 september 1943 telegrafisch bericht ontvangen dat deze taak niet langer bij
de Burgemeester behoorde maar aan het plaatselijk hoofd van het BAB was opgedragen. Een schrijven van
de 5e van deze maand van de Beauftragte was hiermede echter weer niet in overeenstemming. De leiding
van deze werkzaamheden was door mij aanvankelijk opgedragen aan de Wethouder van Openbare
Werken, die deze opdracht echter meende niet te kunnen aanvaarden. Hij was ook Kringleider van de NSB
(Kring 17). Hij was van mening dat de burgerij van Apeldoorn deze maatregel dan vermoedelijk (overigens
geheel ten onrechte) op rekening van de NSB zou schrijven. Uit het feit dat een Wethouder, nu een der
hoogste gemeente-ambtenaren, een door de burgemeester verstrekte opdracht om politieke redenen meent
niet te kunnen aanvaarden. Hieruit blijkt volgens mij wel dat de functie van Kringleider niet goed met die van
Wethouder verenigbaar is.

1943 ----- 26 augustus donderdag.


HARDONK. Licht bewolkt, later regen. Niets bijzonders.

1943 ----- 27 augustus vrijdag.


HARDONK. Slecht weer, regenbuien, veel wind. Naar muziekavondje bij Hesselink geweest.

1943 ----- 28 augustus zaterdag.


HARDONK. Ruw, regenachtig en kil najaarsweer. Gbbels zegt: men moet staan aan de kant van de
winnaar! Volkomen akkoord. Dat doet het Nederlandse volk ook!
VAN HOUTUM. Er gaan in Apeldoorn geruchten dat er binnenkort 2.000 Duitsers zullen worden
ingekwartierd. Deze zouden door de bombardementen in de bezette gebieden worden ondergebracht. Alle
burgemeesters in Gelderland zouden onlangs op een vergadering in Arnhem hebben moeten opgeven
hoeveel evacus zij in hun gemeenten nog zouden kunnen herbergen.
POLITIE. Een Duits jachtvliegtuig maakte een noodlanding op een weiland gelegen Molenallee 15 te
Loenen. Geen persoonlijke ongelukken. Het toestel werd beschadigd.

1943 ----- 29 augustus zondag.


HARDONK. Gehele ochtend regen. Geen nieuws.

1943 ----- 30 augustus maandag.


HARDONK. Beter weer, nog veel wind. Na flinke morgenbui telkens opklarend en zon. Koning Boris dood,
onrust in Denemarken. Taganrog ontruimd, niet veel goeds voor de nieuwe orde!
VAN HOUTUM. 's Morgens bezichtigen ambtenaren van een Departement dat van Den Haag naar
Apeldoorn zal worden overgeplaatst enige huizen in de Nieuwstraat. Het huis van mijn oom is wel is waar
niet in beslag genomen maar de ambtenaren vinden het zeer geschikt voor kantoorruimte. De politie te
Hoenderloo moet alle evacus daar aanzeggen dat zij weer naar hun vroegere woonplaats moeten
vertrekken.
BURGEMEESTER PONT (1 tot 30 augustus). De herbouw van het gemeentehuis werd voortgezet.
Verwacht wordt dat de hoofdverdieping van het gebouw aan het einde van de volgende verslagperiode in
gebruik genomen kan worden. De toonkamer van de gasfabriek werd tot leslokaal voor de HBS ingericht.
Vele diefstallen, hoofdzakelijk van fietsen.

1943 ----- 31 augustus dinsdag.


HARDONK. Koninginnedag! Het volgend jaar weer met Oranje in vrij Nederland. Veel bewolking, weinig
regen, tamelijk veel wind, af en toe een Oranjezonnetje. 's Middags fietstocht naar Ugchelen, langs Vaal
[Museum Vaal aan de Arnhemseweg] weer terug. Later in de avond bij M.[Moerman].
VAN HOUTUM. In Arnhem krijgen alle nappers (dat wil zeggen niet-werkende personen) aanzegging dat
hun huis voor 15 september aanstaande gevorderd kan worden voor Duitsers uit de gebombardeerde
steden. Onder de betrokkenen behoort tante Ad. Ieder moet bij een tweede brief het huis binnen 48 uur
verlaten. Het is gelukkig dat mijn tante niet alles in huis hoeft achter te laten. Dit valt mee. Er moeten onder
meer een bed, een ameublement, een vloerkleed en de gordijnen achterblijven. Volgens geruchten zouden
er in Hoog Soeren om een dergelijke reden 14 woningen zijn gevorderd.
SPOORWEGEN. In augustus 1943 wenste de Ortskommandant van Stroe dat de spoorbaan geheel
ontzood zou worden om brand te voorkomen in het munitiekamp daar. Door verzet van mijn kant kon dit
zeer vertraagd worden. Beperkt werd tot het afbranden van een gedeelte van de bermgrond.

1943 ----- 1 september woensdag.


HARDONK. Goed droog weer, niet warm. Geen nieuws.
VAN HOUTUM. Volgens geruchten zouden alle bewoners van de Jachtlaan vanaf Berg en Bos tot aan Het
Loo aanzegging hebben gekregen dat zij hun huizen moeten afstaan aan Duitsers uit de gebombardeerde
steden.
POLITIE. Per 1-9-1943 werd tot Majoor van Politie hier benoemd de Majoor der Staatspolitie J.F. de BUCK.

1943 ----- 2 september donderdag.


HARDONK. Mooie ochtend, iets nevel, later zon, maar in de avond iets regen. Nieuws ontbreekt.
VAN HOUTUM. De directeur van het Arbeidsbureau wil opnieuw hebben dat mijn neef Jan en ik ons zo
spoedig mogelijk voor deportatie naar Duitsland melden. De Duitsers leggen beslag op een loods van
Brouwersmolen. De tweede wordt 'sichergestellt'. De loods moet voor 10 september aanstaande worden
ontruimd en zal voor opslag van generatorhout dienst doen. Onze vrachtauto moet de laatste twee dagen
betonplaten van een boot in het kanaal naar Radio Kootwijk vervoeren.

Er wordt gesaboteerd zoals nergens anders. De auto rijdt per dag slechts twee keer. De Duitsers bouwen
rondom het zendstation massieven voor luchtdoelgeschut, bunkers en schuilkelders. Volgens geruchten zou
er de komende nacht een razzia worden gehouden.

1943 ----- 3 september vrijdag.


HARDONK. Mooie ochtend, iets nevel, later zon, maar in de avond iets regen. Alleen om half elf vliegtuigen
over.
VAN HOUTUM. Oom Reinier (Nieuwstraat) hoeft zijn huis niet af te staan. Het schijnt dat de Duitsers in de
gemeente Apeldoorn alle pensions (kortom ruimte) hebben gevorderd voor aanstaande moeders en moffen
uit de gebombardeerde gebieden. Zo zou ook het pension Eljo-Zamy zijn gevorderd. Alle Duitsers in de
kazernes te Apeldoorn moeten in een zaal bijeenkomen. Daar deelt een hoge officier hen mee dat de
toestand zeer kritiek is. Er passeren de laatste nachten veel treinen Apeldoorn in westelijke richting. Zij
vervoeren veel oorlogsmaterieel. Daaronder zelfs gedemonteerd zwaar geschut(zeker van de marine).
Volgens de pers worden ook veel troepen naar het Westelijke front overgebracht. Deze schijnen niet door
Apeldoorn te komen. 's Avonds passeren de eerste Britse vliegtuigen om 10.30 uur. Het zijn geen grote
formaties. Zij komen verspreid over, meest via het zuiden. Om 11.30 uur blijft een toestel boven Deelen
cirkelen. Zoeklichten en afweergeschut proberen het vliegtuig te verdrijven. Het schieten is zwaarder dan
vroeger. Van overfluitende granaten is echter geen sprake. De formaties keren om n uur weer terug. Het
geronk gaat tot 2.30 uur door. Het schijnt geen grote luchtaanval te zijn geweest.

1943 ----- 4 september zaterdag.


HARDONK. Mooie dag, vooral later in de middag. Vliegtuigen bleken naar Berlijn te zijn geweest. Landing in
Itali volgens Nieuwe Apeldoornsche Courant.
VAN HOUTUM. De Duitsers zijn in heel Nederland in alarmtoestand. Zij vorderen in Arnhem een groot
aantal auto's. Deze gaan zondag naar Amsterdam. De schildwachten houden het geweer met bajonet
schuin naar voren onder de arm. Een nieuwe verordening bepaalt dat de betrokken ouders tot maximum
300 gulden veroordeeld kunnen worden als hun minderjarig kind een strafbaar feit begaat. Tot deze
strafbare feiten zullen wel voornamelijk gevallen behoren waaruit de onloyale houding voor de indringer
blijkt. Diefstallen en zedenmisdrijven worden toch niet meer vervolgd.

1943 ----- 5 september zondag.


HARDONK. Morgennevel en verder prachtige dag. Kerkdienst in de Grote Kerk bij dominee v.d. Brug.

1943 ----- 6 september maandag.


HARDONK. Mooi septemberweer. 's Morgens naar Vaassen. Goed eetbaars kunnen krijgen (lekkere kaas!).

1943 ----- 7 september dinsdag.


HARDONK. Opnieuw mooie dag. 's Avonds plaatjes gekleurd en naar M.[Moerman]
VAN HOUTUM. 's Middags loopt mijn neef J. van Gerrevink fosforwonden op. Hij houdt aan een wagen van
de gasfabriek vast. Op n plaats zit deze vol met fosfor. Schijnbaar afkomstig van de flesjes die op 13
augustus bij de Deventerstraat zijn gevallen. Door tijdig ingrijpen heeft hij weinig last van zijn wonden.

1943 ----- 8 september woensdag.


HARDONK. Goed weer, telkens wel bewolking, iets koeler. 's Avonds wordt er heel fijn nieuws [capitulatie
Itali] op straat verteld. Wat een blijdschap en dank zullen dat gegeven hebben.

VAN HOUTUM. De Overheid verhoogt voor de industrie de toewijzingen voor steenkool en elektriciteit.
Brouwersmolen krijgt ongeveer het dubbele rantsoen stroom. De grondstoffenpositie wordt ook gunstiger.
Maar er blijft gebrek aan personeel. Misschien staat het in verband met de regeringswisseling in Itali. De
BBC geeft 's avonds om 6.45 uur een uitzending in het Engels en in het Nederlands. De omroeper deelt
mee dat Itali gecapituleerd heeft. Daarna roep ik mijn vader (deze is in de tuin aan het appels plukken) en
we lopen zo hard we kunnen naar de radio zonder ook maar te denken aan geheimhouding. Mijn vader
hoort nog juist de verklaring die op dat moment voor de derde keer wordt voorgelezen. Itali heeft zich
onvoorwaardelijk aan de Geallieerden overgegeven. De strijd wordt gestaakt en Itali verneemt door
ondertekening van het document de wapenstilstandsvoorwaarden. Deze worden nog voor de wereld
geheimgehouden. Het grote nieuws gaat als een lopend vuur door Nederland. Iedereen deelt het aan zijn
vertrouwden mee. Velen tonen weinig lust meer tot werken. Er zijn enkelen die al een oranjebloem dragen.
Enige tijd later is men zo enthousiast dat men elkaar op straat toeschreeuwt. Men voegt er vaak het woord
gefeliciteerd aan toe.

1943 ----- 9 september donderdag.


HARDONK. Goed weer. 's Morgens gefuifd voor het goede nieuws van gisteren. De mensen in opgewekte
stemming.

1943 ----- 10 september vrijdag.


HARDONK. Somber weer. Tocht naar Vaassen gemaakt, kaas kunnen krijgen. Duitsers heftig
verontwaardigd over het verraad van maarschalk Badoglio! Steeds meer plaatsen in Rusland volgens plan
ontruimd onder andere Stalingrad. Wie volgt? 's Avonds naar M.[Moerman] en alvast op volgend goed
nieuws gedronken!
VAN HOUTUM. 's Middags krijgen wij de dakpannen voor het schuurtje. Daarop heeft sinds het
bombardement op 27 april een zeil gelegen. Het duurt lange tijd voor een particulier dakpannen kan krijgen.
Keuze bestaat er niet meer. Men moet nemen wat er is. Het zijn rode pannen in tegenstelling tot de
donkerbruine van het huis.

1943 ----- 11 september zaterdag.


HARDONK. Goed weer. Meisjes beneden 18 jaar mogen zonder geleide niet op straat na 9 uur. NSBkinderen wel!
VAN HOUTUM. In Apeldoorn mogen meisjes tot 18 jaar zich niet meer zonder geleide na zonsondergang op
straat begeven.

1943 ----- 12 september zondag.


HARDONK. Prachtige warme zomerdag. 's Avonds naar T. [waarschijnlijk de familie Terwel] geweest.

1943 ----- 13 september maandag.


HARDONK. Warm weer, tegen de avond onweer met iets regen. Volgens de krant is Mussolini door Duitse
troepen uit zijn gevangenis bevrijd.
BURGEMEESTER PONT. Bij besluit van 13 september 1943 werd bepaald dat vrouwelijke personen
beneden de leeftijd van 18 jaar zich na zonsondergang niet op de openbare weg mogen ophouden.

1943 ----- 14 september dinsdag.


HARDONK. Naar den Haag en Rotterdam geweest.

POLITIE (15 augustus t/m 14 september 1943)


- De discipline van de bevolking ten opzichte van de distributievoorschriften en prijzencontrole is nog steeds
onvoldoende.
- Opnieuw werden enkele joden aangehouden en overgebracht naar Westerbork.
- Aan de bestrijding van de onzedelijkheid is uitbreiding gegeven door de afkondiging van een beschikking
van de Politiegezagdrager alhier, dat vrouwelijke personen beneden de leeftijd van 18 jaar zich op bepaalde
tijden niet op de openbare weg mogen ophouden.
- Opnieuw werden enkele vrouwen voor onderzoek op geslachtsziekte aangehouden en naar het Ziekenhuis
overgebracht.
- Het aantal rijwieldiefstallen is in de afgelopen maand relatief laag te noemen.
- Enkele niet ingeleverde radiotoestellen werden in beslaggenomen en de houders daarvan verbaliseerd.

1943 ----- 15 september woensdag.


HARDONK. Naar den Haag en Rotterdam geweest.
VAN HOUTUM. De Duitsers geven nu in de krant openlijk toe dat Rijksduitsers en gelijkberechtigden (NSBers enzovoort) voor extra rantsoenen kolen in aanmerking komen. Het zal voor de distributiebureaus het
opstellen van zwarte lijsten vergemakkelijken.

1943 ----- 16 september donderdag.


HARDONK. Naar den Haag en Rotterdam geweest.

1943 ----- 17 september vrijdag.


HARDONK. Naar den Haag en Rotterdam geweest.

1943 ----- 18 september zaterdag.


HARDONK. Naar den Haag en Rotterdam geweest.
VAN HOUTUM. De directeur van het Arbeidsbureau eist voor de vierde keer dat mijn neef Jan en ik ons
direct moeten melden voor werk in Duitsland. Nu maakt hij ons bang met een derde mof. Hij kan ons nog zo
intimideren als hij wil. De vakgroep beslist en niet hij! De vakgroep is op onze hand en het is aan deze te
danken dat wij de nodige Ausweise bezitten.

1943 ----- 19 september zondag.


HARDONK. Naar den Haag en Rotterdam geweest.
POLITIE. Vandaag zijn tijdens een WA-mars [Weerbaarheids-Afdeling van de NSB] door de plaats,
omstreeks 15.45 uur, op de Hoofdstraat enkele ongeregeldheden voorgevallen tussen leden van de WAgroep en het publiek. De ongeregeldheden, die het karakter droegen van ordeverstoringen, ontstonden,
door dat enkele WA-leden die zich uit de groep losmaakten, enkele van het publiek door vuistslagen,
schoppen en dergelijke gewelddadigheden dwongen om voor de marsformatie de houding aan te nemen
en/of te groeten met opgeheven arm hoewel van tevoren de houding van het publiek tot zulk optreden geen
aanleiding gaf.

1943 ----- 20 september maandag.


HARDONK. Naar den Haag en Rotterdam geweest.

VAN HOUTUM. Tante Ad uit Arnhem (zie onder 31 augustus 1943) moet vandaag haar huis ontruimd
hebben. Zij levert volgens voorschrift de sleutel bij het stadhuis in. Nu zal het er van afhangen wat er van het
huis overblijft. Veel goeds zal het niet zijn.

1943 ----- 21 september dinsdag.


HARDONK. Zondagmiddag schijnt de WA nogal wat relletjes te hebben uitgelokt.

1943 ----- 22 september woensdag.


VAN HOUTUM. De Arbeidsbeurs belt opnieuw onze fabriek op. Jan en ik moeten ons meteen melden. Zij
beschouwen onze houding als sabotage. De directeur die met vakantie is belt iedere dag zijn bureau op of
wij ons nog niet hebben aangegeven. Hij kan nog zo dreigen als hij wil op zijn (enkele) bevel komen wij niet!
De Duitsers slaan in de gevorderde loods van de Brouwersmolen grote hoeveelheden generatorhout op. Het
meeste hout is afkomstig van kozijnen van huizen uit Den Haag. Deze zijn zogenaamd voor de
verdedigingswerken afgebroken. Het is te hopen dat in deze kozijnen nog veel spijkers blijven zitten voor het
vernielen van de cirkelzagen. Dit zagen gebeurt in Renkum.

1943 ----- 23 september donderdag.


VAN HOUTUM. Oom Jan en oom Hendrik gaan 's morgens naar de vakgroep om over de herhaalde
oproepen van Jan en mij voor de arbeidsinzet te spreken. Wij hoeven niet bang te zijn. Het transport van
arbeiders naar Duitsland ligt stil. De directeur van de Arbeidsbeurs in Apeldoorn en zijn collega in Arnhem
gaan buiten hun boekje. Zij zullen de zaak onderzoeken. Jan staat er iets ongunstiger voor dan ik omdat zijn
lichting is opgeroepen. Dit zegt echter niets van de arbeidsinzet want mijn neef heeft een bruine Ausweis.

1943 ----- 24 september vrijdag.


VAN HOUTUM. Het departement van Algemene Zaken wordt van Den Haag naar Apeldoorn overgeplaatst.
BURGEMEESTER PONT (verbouwing Vrijmetselaarsloge tot filmtheater). Naar aanleiding van het artikel
Gereserveerd voor Vrijmetselaars voorkomende in Storm SS van 24 september 1943 heb ik getracht
telefonisch de Hoofdredacteur van genoemd blad, kameraad van E., hierover te spreken te krijgen. Dat
mocht mij echter door zijn afwezigheid niet lukken. In zijn plaats sprak ik toen met redacteur kameraad M.
Hij verklaarde mij min of meer uit de hoogte dat het gemeentebestuur volkomen fout was als het zich hield
aan de voorschriften. Daarin is bepaald dat aan de desbetreffende laan (de Regentesselaan) slechts
woningen gebouwd, respectievelijk panden als woonhuizen gebruikt mogen worden. De aard van de Villa's
aan deze laan was zijns inziens niet zodanig dat hieraan de hand diende te worden gehouden. Ik heb hierop
geantwoord dat dit een zuivere beleidskwestie van het gemeentebestuur van Apeldoorn betreft en dat door
mij noch aan de redactie van het weekblad Storm SS noch aan het Filmgilde ten deze enige zeggenschap
kan worden gegeven. Overigens blijkt uit de stukken voldoende dat ik de verantwoording voor een overigens
feitelijk niet geoorloofde dispensatie voor de duur van de oorlog op mij heb willen nemen. De inhoud van het
artikel in Storm SS is in hoge mate grievend en volkomen in strijd met de waarheid. Ook blijkt de insinuatie
dat Ir. N. (Directeur van Gemeentewerken), vrijmetselaar zou zijn dat door kameraad M. als feit werd
voorgesteld, op niets te berusten. Ir. N. is nimmer vrijmetselaar geweest. Klaarblijkelijk wordt hier een zelfde
afkeurenswaardige praktijk toegepast als waaraan destijds burgemeester W. van Hilversum na zijn ontslag
als burgemeester zich heeft schuldig gemaakt. Het wil mij voorkomen dat, indien de discipline in de
Beweging nog iets betekent, tegen verstoring daarvan door hen die daartoe de macht bezitten dient te
worden opgetreden. Het geeft mijns inziens geen pas dat Nationaal Socialistische voormannen ongestraft
beklad kunnen worden. Storm SS had zich terstond, dus vr de publicatie, tot het gemeentebestuur dienen
te wenden en zou ongetwijfeld alle inlichtingen hebben verkregen die gewenst werden. Indien een dergelijke
toestand onveranderd blijft voortbestaan krijgen wij een situatie waartegen wij Nationaal Socialisten ons
destijds - en terecht - met hand en tand hebben verzet, te weten:
1. De quasi - volkomen democratisch aandoende - onmacht om redacties die tendentieuze en onware
berichten doen opnemen tot de orde te roepen.

2. De onmogelijkheid om een antwoord opgenomen te krijgen en daarmee aantasting van het zogenaamde
droit de response.
3. Ondermijning van het leiders- en verantwoordelijkheidsprincipe.
Het zal mij aangenaam zijn te vernemen welke stappen de Leider Adviescommissie-Bestuurszaken in deze
denkt te ondernemen. Een overzicht, tevens uittreksel, van de gevoerde correspondentie te dezer zake kan
desgewenst door mij worden ingezonden.

1943 ----- 25 september zaterdag.


VAN HOUTUM. Voor het arbeidsplan Staf, dat in het oogsten van de aardappels voorziet, zal iedere
onderneming enige arbeiders gedurende bepaalde tijd moeten missen. Zo zijn er op Brouwersmolen vier en
op de Ugchelse fabriek twee arbeiders aangeschreven.

1943 ----- 26 september zondag.


HARDONK. Zonnige najaarsdag, koude wind, toch 's middags lekker weer om te fietsen. Enige dagen
geleden helaas een drietal joden in het Wesselsebos ontdekt, die daar in een groot gegraven hol verblijf
hielden. Smolensk ontruimd!
VAN HOUTUM. De Apeldoornse politie bracht in de afgelopen dagen een omvangrijke botersmokkel aan
het licht. Arbeiders vervoerden boter naar Duitsland en verkochten het daar. De politie vond bij arbeiders die
op het punt stonden naar Duitsland te vertrekken samen 400 kilo boter. Zestig personen zijn gearresteerd.
Het is te hopen dat zij Ommen niet spoedig zullen verlaten. Deze personen verdienen de grootste
minachting. Dat wat in Nederland is moet tegen redelijke prijs aan behoeftige landgenoten (geen NSB-ers)
worden verkocht. Dergelijke zwarthandelaren denken niet meer aan hun vaderland maar alleen aan het
spekken van hun portemonnee. In deze gevallen komt de zwarte waar toch bij de vijand terecht. De Duitsers
behoren tot de grootste zwarthandelaren.

1943 ----- 27 september maandag.


HARDONK. Goed weer. 's Avonds gewerkt aan een toelichting bij de serie lantaarnplaatjes [dia's] over
watermolens, bestemd voor onze gijzelaars in St. Michielsgestel. Dit was op verzoek van Quarles van
Ufford, onze daar genterneerde burgemeester. Liquidatie van Koeban in Rusland.
VAN HOUTUM. 's Avonds om 9.30 uur passeren de eerste Britse vliegtuigen. Het zijn geen grote formaties.
Het geronk gaat tot elf uur door. Om tien uur (Harskamp) en om elf uur (Deelen) blaft het luchtdoelgeschut
even. Kort na middernacht keren de formaties via het Noorden terug. Een vliegtuig stort brandend in richting
Vaassen neer.

1943 ----- 28 september dinsdag.


HARDONK. Regenachtig koud weer. Geen nieuws. 's Avonds naar M.[Moerman]
VAN HOUTUM. Het vliegtuig dat in richting Vaassen is neergestort ligt bij de Cannenburg naast een
boerderij. De boerderij is totaal afgebrand en het vliegtuig geheel versplinterd. Zes vliegers zijn dood. En
wordt er vermist. Deze Engelsen zullen op het kerkhof in Vaassen worden begraven.

1943 ----- 29 september woensdag.


HARDONK. Verbazend mooie najaarsdag, veel zon maar geen nieuws.
VAN HOUTUM. Met ingang van 1 oktober aanstaande is het verboden rijtuigen met meer dan n paard te
bespannen. Bij trouwpartijen mag het aantal volgrijtuigen niet meer dan twee bedragen. 's Middags belt de
Vakgroep Papier ons op dat Jan en ik in geen geval voor tewerkstelling in Duitsland in aanmerking komen.

De Vakgroep zal Mijnhardt [directeur van het Arbeidsbureau Arnhem] en Van der vossen [directeur
Arbeidsbureau Apeldoorn] nog opbellen met de mededeling dat aan hun zelfstandig optreden direct een
einde moet komen. 's Avonds om 20 uur horen wij een zware ontploffing. De echo daarvan houdt enige tijd
aan. Op dat moment zijn er geen vliegtuigen te horen. Later blijkt dat een Duitse bommenwerper, die van
het vliegveld Deelen wilde opstijgen zijn bommenlast verloor. Daarbij werden toestel en startbaan vernield.
Om toch te doen voorkomen dat er Britse vliegtuigen in de lucht zijn (hiervan is geen sprake) geven de
Duitsers in Arnhem gedurende 20 minuten luchtalarm. Later op de avond passeren enige Engelse
vliegtuigen. Deze komen verspreid over.

1943 ----- 30 september donderdag.


HARDONK. Bewolkt, maar goed weer. Vanaf morgen slechts trouwen met 2 rijtuigen, ieder met slechts 1
paard. Kale boel!
VAN HOUTUM. De beheerder van het beruchte pension Eljo-Zamy staat voor de rechtbank terecht. Hij
wordt veroordeeld tot zes maanden met aftrek van preventief. Zijn zoon Berend krijgt ook zes maanden.
Maar komt in aanmerking voor de gratieclausule. Deze is voorlopig weer in vrijheid.
LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Gevonden door Politie Ambtenaar van de Kamer gestationeerd te Nieuw
Milligen: parachute, compleet vliegerspak, vliegerskap, zwemvest en 1 vliegerslaars van een Engelse Piloot.
Door Politie afgegeven aan den Ortskommandant Apeldoorn
BURGEMEESTER PONT (1 tot 30 september). In aansluiting op dat hieromtrent over de maand Augustus
werd gerapporteerd kan worden medegedeeld dat er nog geen slachtoffers uit gebombardeerde Duitse
gebieden in deze gemeente zijn aangekomen. Zo als al werd opgemerkt is Apeldoorn zeer zwaar belast
door de onderbrenging van meerdere Regeringsbureaus met haar aanhang van Departementsambtenaren,
terwijl ook het Frontreparaturbetrieb vele woningen gevorderd heeft. Zo werden in beslag genomen aan
HOTELS, SCHOLEN, STICHTINGEN en dergelijke door:
- de Wehrmacht, 21
- het Rijkscommissariaat, 2
- Departementen, 6
Totaal 29 gebouwen.
Aan WONINGEN door:
- de Wehrmacht, 53
- het Rijkscommissariaat, 28
- Departementen + ambtenaren, 147
- Inkwartiering Duitse ambtenaren, 122
- Inkwartiering Frontreparaturbetrieb, 650
- Samenwoning Departementambtenaren, 83
Totaal 1.083 woningen.
In beslag genomen WINKELS, PAKHUIZEN, GARAGES en dergelijke door:
- de Wehrmacht, 26
- het Rijkscommissariaat, 2
Totaal 28 gebouwen.
Ingekwartierde ambtenaren, 463.
Evacus (geen ambtenaren), 1250.
Worden hieraan nog de aan Apeldoorn toegedachte 2.000 Bombengeschdigten toegevoegd dan vrees ik
moeilijkheden met de bevolking van Apeldoorn.
--- NOODEVACUATIE. Bij opname van de bevolking van andere gemeenten dient gerekend te worden op
het herbergen van een aantal personen overeenkomende met ongeveer een vierde deel van de eigen
bevolking. Voor deze gemeente dus circa 15.000 20.000 personen die wellicht binnen n twee dagen
de gemeente kunnen binnenstromen. Aan deze personen zal bij aankomst onverwijld voedsel dienen te
worden verstrekt zodat vooraf geen tijd zal kunnen worden gevonden voor enigerlei registratie vooral
aangezien niet te verwachten is dat de evacus bij aankomst grote afstanden te voet en met bepakking
zullen hebben afgelegd en grotendeels in uitgeputte toestand zullen aankomen. Daarom wordt verwacht dat
de eigenlijke registratie die de gegevens zou moeten verschaffen op grond waarvan machtigingen zouden
moeten worden afgegeven pas in de loop van de daarop volgende dagen zal kunnen. De voeding zal op
verschillende punten in de gemeente (scholen en dergelijke) kunnen worden verstrekt op vertoon van de
distributiestamkaarten met inlegvellen waarbij het inlegvel telkens moet worden afgestempeld.

Deze distributiestamkaarten dienen tevens voor controle om te zien of de betrokken personen al dan niet
evacus zijn. Voor het distribueren van het voedsel in de scholen kan het personeel van alle in gebruik te
nemen scholen worden ingeschakeld.
Bij evacuatie van de bevolking van APELDOORN naar andere gemeenten worden de transportcolonnes van
het Rode Kruis ingeschakeld zo mede de zogenaamde helpsters van het Rode Kruis. In elke wijk worden
gemiddeld drie leden van de transportcolonne ingedeeld. Zij zijn voorzien van brancards en het beschikbare
materiaal als ook het benodigde aantal helpsters waarvan in totaal op het ogenblik 94 beschikbaar zijn Ook
de beide bestaande EHBO-verenigingen zullen de nodige hulp verlenen. Deze verenigingen beschikken
over een hoeveelheid materiaal als brancards en dergelijke. Voorts is het de bedoeling bij evacuatie een zo
groot mogelijk aantal voertuigen te vorderen voor de begeleiding van de marcherende colonnes. Tenslotte
mag worden aangenomen dat de eveneens evacuerende artsen, waar nodig de helpende hand zullen
bieden. Door mij werd de Evacuatiecommissaris opgedragen zich met het Plaatselijk Bureau WHN in
verbinding te stellen ter bepaling van de wijze waarop deze dienst ingeval van noodevacuatie kan worden
ingeschakeld.
Door het tijdelijk onderbrengen van de van Kinsbergenschool in het schoolgebouw van de bijzondere UL0school aan de Kerklaan werd bereikt dat het schoolgebouw Nieuwstraat geheel vrij kwam voor de
gemeentelijke Hogere Burger School zodat de leerlingen van die school weer op normale tijden onderwijs
ontvangen. Aangezien enkele leraren van deze school tevens aan het gymnasium zijn verbonden zijn de
schooltijden van deze twee inrichtingen van onderwijs aan elkaar gekoppeld. De normale schooltijden
werden met ingang van 16 september dus weer ingevoerd voor het Gymnasium.
Ik maak van deze gelegenheid gebruik om opnieuw te protesteren tegen de navolgende feiten:
1. De post voor representatiekosten, suppletoir op de begroting uitgetrokken, werd nog steeds niet
goedgekeurd.
2. Mijn verhuiskosten, gemaakt eind januari 1943, heb ik nog steeds niet vergoed gekregen.
3. Het mij voor mijn benoeming toegezegde salaris 11.000 gulden [zal wel per jaar zijn] werd mij nog
steeds niet uitbetaald ofschoon de gemeente nu nagenoeg 80.000 (per 1-9-1943, 79.454) zielen telt dus ver
boven de als criterium gestelde 75.000 zielen, bedraagt mijn salaris nog steeds slechts 9.053 gulden.
4. Sinds december 1942 door mij uit hoofde van mijn functie gemaakte reiskosten zo mede de kosten
veroorzaakt doordien ik aanvankelijk wegens het ontbreken van een woning in een hotel moest vertoeven
werden mij nog steeds niet uitbetaald. In totaal heb ik aldus meerdere duizenden gulden van de gemeente
te vorderen. In het bedrijfsleven zouden dergelijke toestanden onbestaanbaar zijn. Ik acht het eenvoudig
een schandaal maar daar ik nog steeds geen kans zie het mij rechtmatig toekomende te verkrijgen en wel
door een tegenwerking van de Provinciale Griffie, respectievelijk het Departement van Binnenlandse Zaken,
die ik niet anders dan als bewuste sabotage kan beschouwen, moet ik wel gedogen door de Staat te worden
benadeeld. Hoelang moet deze toestand nog voortduren? Ik ben bovendien benieuwd of men zo fatsoenlijk
zal zijn mij te zijner tijd gederfde interest te vergoeden.
Blijkens een brief van de Burgemeester van 30 september 1943 nr. 517/567 heeft de Duitse Weermacht
gevorderd het park van de gemeente, gelegen tussen de Oude Beekbergerweg en de Arnhemseweg
(Kadastraal bekend gemeente Apeldoorn, Sectie L No. 3926).
De hoofdwachtmeester D. 1 is overleden tengevolge van de bekomen verwondingen van een op hem
gepleegde moordaanslag.

1943 ----- 1 oktober vrijdag.


HARDONK. Bewolkte lucht, zachter weer. Napels zal wel vallen, daar haveninstallaties vernield worden!
Zeker weer volgens plan. Tegen half tien zeer veel vliegtuigen gepasseerd, vermoedelijk naar het
Roergebied. 's Avonds nog even bij T.[Terwel]. In Arnhem praat Mussert zijn mond voorbij en vertelt
onomwonden hoe ellendig de situatie in werkelijkheid is. Itali al voor een derde deel door de bondgenoten
bezet.
VAN HOUTUM. De NSB-boeren in de gemeente Apeldoorn worden bewapend met jachtgeweren. De jagers
moesten die destijds bij de politie inleveren. Wij horen 's avonds om 9.15 uur Britse vliegtuigen. Vijf minuten
later komt de hoofdmacht over. Het geronk houdt bijna een half uur aan. Er passeren zeer grote formaties in
richting Duitsland. Het luchtdoelgeschut is zo goed als niet in actie. Wij zien echter voortdurend in zuidelijke
richting lichtflitsen. Deze zijn waarschijnlijk afkomstig van zwaar luchtafweer dat op grote afstand is
opgesteld. Van lichtfakkels of zoeklichten is echter niets te zien.

1943 ----- 2 oktober zaterdag.


HARDONK. Bewolkt zacht weer. Weer 19 Nederlanders doodgeschoten.
VAN HOUTUM. De verduisteringsplicht wordt verscherpt. De minimumboete bedraagt 25 gulden. Er wordt
gedreigd met afsnijding van de elektrische stroom gedurende drie dagen of langer, het verbeurd verklaren
van de lampen, verhoogde boete en afsnijden van de stroomtoevoer voor gehele wijken. Deze maatregel is
zuiver pesterij. De Duitsers zelf storen zich niet aan de verduistering. In Apeldoorn wordt een NSB-kermis
geopend. Het is jammer dat nog zo velen in deze tijd geld voor zoiets overhebben. De opbrengst is natuurlijk
voor Winterhulp en Frontzorg.
LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 15.00 uur. In het bos gelegen aan den Amersfoortseweg
(nabij de Echoput) naar Elspeet ter hoogte van de Leemkuil gevonden. Een kleine parachute met een
daaraan bevestigde blikken bus.

1943 ----- 3 oktober zondag.


BLOEM. Voor een neurende koe, een gewone, wordt f 2200,- geboden.

1943 ----- 4 oktober maandag.


VAN HOUTUM. Mijn neef Arnold komt uit Amsterdam terug en heeft het bombardement van Schiphol
meegemaakt. In de stad was weliswaar luchtalarm maar iedereen ging op het dak staan kijken. Om niet op
de grond vernield te worden stegen de Duitse jagers op en bleven laag over het land vliegen. Zij leverden
weinig slag met de Amerikaanse formaties. Deze bestonden uit 72 bommenwerpers en 300 400 jagers.
Niettemin vielen de Amerikaanse jagers hen aan. Vele Duitse vliegtuigen werden direct neergeschoten. Nu
de wintertijd is ingegaan dacht iedereen dat de BBC-uitzendingen beter hoorbaar zouden zijn. Maar dit is
niet het geval. De uitzendingen zijn nog even zwak terwijl de Duitsers blijven storen. In de krant staat een
uitvoerig verslag van de sabotagedaden van de onlangs gefusilleerde 19 Nederlanders. Zij stonden allen
met elkaar in verbinding. Zij volbrachten al zeer veel aanslagen. Zelfs voor het stelen van persoonsbewijzen
werd de doodstraf opgelegd. Het Standgerecht verhoort nu een nieuwe sabotagegroep.

1943 ----- 5 oktober dinsdag.


VAN HOUTUM. De Apeldoornse Courant bestaat uit acht pagina's omdat ... de onzinnige redevoeringen van
Mussert en Seyss-Inquart erin worden afgedrukt. De krant mag echter niet dienst doen voor het opsommen
van de Duitse gruwelen. Dit komt nog wel maar dan is Hitler verdwenen.

1943 ----- 6 oktober woensdag.


VAN HOUTUM. De Duitsers vorderen in Arnhem nog steeds huizen. Het huis van tante Ad staat nog leeg.
Door het souterrain ontstaat een muffe lucht in het huis die de Duitsers weerhoudt er intrek te nemen. Mijn
tante mag echter niet terugkeren. Mijn neef Jaap loopt ook kans zijn huis uitgezet te worden. Het
meubelvervoer is over heel Nederland verboden. Daardoor moeten zij alles achterlaten. Bij dergelijke
huizenvorderingen speelt het Duitse (individuele) belang een grote rol. Zwendel is dus niet uitgesloten.

1943 ----- 7 oktober donderdag.


VAN HOUTUM. De overheid wijst erop dat men misschien door de zogenaamde transportmoeilijkheden in
oktober slechts een pond suiker (rantsoen n kilo) zal kunnen ontvangen. Eerst beloven zij dat de
bietencampagne is gewaarborgd en nu zeggen zij dit weer. De chauffeur van onze vrachtwagen is sinds
enige tijd ziek. Nu is een ander (niet via Arbeidsbeurs) in onze dienst. 's Avonds komt echter een arbeider
zich aanmelden. Hij heeft jaren terug op Brouwersmolen gewerkt waar hij ontslagen is voor diefstal. Het
staat in direct contact met de voorman van onze fabriek in Apeldoorn. Hij beweert als eerste op de lijst van
chauffeurs voor onze fabriek (dit is een lijst op de Arbeidsbeurs) te staan (?).

Alleen deze feiten zijn al voldoende om hem te weigeren. Zo'n tijd is het dat men afhankelijk is van het
schuim van de maatschappij. Wij moeten de invaller ontslaan.

1943 ----- 8 oktober vrijdag.


HARDONK. Prachtig zonnig herfstweer. De NSB-er Geelkerken spreekt van mensen, die het in geweten
niet langer met de NSB eens zijn. Anderen zijn weggegaan toen de tegenslagen kwamen, de derde soort
zijn de lafhartigen, die zich dekken wilden voor het geval dat de tegenstanders zouden kunnen winnen. Zij
zijn lafaards en verraders, die de NSB-vanen in de steek laten op het ogenblik dat de mannen aan de
fronten hun leven wagen.... Wie spraken er kort voor de oorlog over armen kruisen, wanneer ons land zou
worden aangevallen door een bepaalde mogendheid?.
VAN HOUTUM. Volgens geruchten eist de gemeente voor ambtenaren uit Den Haag honderd huizen en
voor Duitse burgers 600 woningen te Apeldoorn op. Er gaan al enige ambtenaren rond. Zij leggen beslag op
sommige huizen. Tot deze woningen behoort het huis van mevrouw Van Gerrevink aan de Nieuwstraat.
Deze krijgt het bericht via de post. In Ugchelen controleren ambtenaren alle woningen aan bepaalde wegen.
Zij stellen de inwoners bovendien een groot aantal vragen. Deze zijn voor ieder gezin meestal verschillend.
Hieruit maakt men op dat het eerder zelfstandige inkwartiering zal betreffen dan een geregelde controle van
bovenaf. Deze ambtenaren gaan niet systematisch te werk. Het komt voor dat zij ook wel eens buiten deze
wegen een huis onderzoeken en er bijzonderheden van noteren.

1943 ----- 9 oktober zaterdag.


HARDONK. Schitterend weer, eerst iets nevelig, later helder. 's Avonds aanslag gepleegd op agent D., die
niet erg geliefd was. Door 3 kogels getroffen, zwaar gewond naar het ziekenhuis gebracht en 's zondags
geopereerd. Wat voor gevolgen zal dit hebben?
VAN HOUTUM. De beruchte agent D. arresteert in een wasserij op de Eendracht drie onderduikers. De
krant bevat een foto van de begrafenis van een zekere J. te Vaassen. Deze verraadde destijds zijn stakende
broer. Onlangs verraadde hij een ondergedoken student. Daardoor werden weer enkele joden gearresteerd.
De maat was daarna voor de bewoners van Vaassen overgelopen. Jonker werd tijdens het melken van de
koe doodgeschoten. Komende week zullen in Hoenderloo enige honderden Duitse soldaten worden
ondergebracht. Zij moeten daar uitrusten. Het grote gebouw van de stichting Eikenhof moet binnen 24 uur
worden ontruimd.
POLITIE. Vandaag, omstreeks 20.15 uur werden er op de Langeweg te Apeldoorn, door een totnogtoe
onbekende dader, 3 pistoolschoten gelost (kaliber 6.35) op de opperwachtmeester van de gemeentepolitie
D., die daarna ernstig gewond is opgenomen in het ziekenhuis aan den Sprengenweg te Apeldoorn. Het
onderzoek in deze zaak wordt door de Sicherheitspolizei uit Arnhem geleid.
BURGEMEESTER PONT. Op 8 en 9 oktober werden door de gemeentepolitie speciale controles gehouden
op de naleving van het Besluit Persoonsbewijzen. 4 Personen werden daarbij bekeurd. Bijzonderheden
deden zich verder daarbij niet voor. Een tiental ondergedoken joden werd aangehouden en naar Westerbork
overgebracht.

1943 ----- 10 oktober zondag.


HARDONK. Weer erg mooi herfstdag. 's Morgens kerkdienst ds. Mondt. Doop van meer dan 30 kinderen. 's
Middags fietstocht naar het Orderbos. Heel veel zware Amerikaanse bommenwerpers. Luchtgevecht vlak
boven me. Amerikaanse bommenwerper in brand, 4 vliegers lieten zich met valschermen neer, 1 kwam neer
Hoog Buurloseweg, de anderen richting Willemsbos. Een werd weggebracht door iemand van de
Fahrschule. Enige burgers, die glimlachten tegen de gevangen vliegers moesten hun persoonsbewijzen
afgeven, terwijl een van hen zelfs zijn fiets moest afstaan. Het brandende vliegtuig kwam bij Kootwijk neer.
Een ander toestel werd bij Broekland neergeschoten. Gedurende het gevecht luchtalarm in Apeldoorn.

VAN HOUTUM. Mijn vader wordt 's morgens om acht uur door de telefoon uit bed gebeld. Het is een goede
tijding. Er is gisterenavond een aanslag op de beruchte D. gepleegd. Hij heeft een schot door zijn buik en
n door de arm. Later horen wij dat de aanslag door twee personen is uitgevoerd. D. verliet op dat moment
zijn woning om op nieuwe buit uit te gaan. Deze verrader moet nog hebben geschreeuwd
Sluipmoordenaars! Zij vermoorden mij! Volgens eigen wil zou hij in een Duits lazaret verpleegd willen
worden, maar dit wordt niet bevestigd. Hij werd naar het Julianaziekenhuis overgebracht. Een Hollandse
chirurg opereerde hem in bijzijn van een Duitse chirurg. De operatie duurde van ongeveer 9 tot 12 uur 's
nachts. Hij heeft minstens 16 gaten in de darm. De kogel is echter nog niet gevonden en dit is voor de
Duitser aanleiding om hem nogmaals te opereren, maar tevergeefs. Natuurlijk gaan er geruchten over zijn
dood, maar deze zijn voorbarig, want er is nog geen sprake van. Er zouden al enige personen in verband
met de aanslag zijn gearresteerd. Wij horen 's morgens zo nu en dan vliegtuiggeronk. Maar men schenkt er
weinig aandacht aan. Dit is echter 's middags anders. Om 3.15 uur gaan we naar buiten. We zien eerst twee
later nog eens vier en tenslotte nog 14 strepen die in oostelijke richting worden getrokken. Door de
verrekijker is te zien dat bij iedere streep slechts n vliegtuig hoort. Deze toestellen vliegen snel en het
lijken ons dan ook jagers. Even later (ik kom van de fabriek) horen we een onafgebroken geronk. De
vliegtuigen zijn door de diepblauwe hemel en de felle zon niet te zien. Plotseling horen we met tussenpozen
mitrailleurvuur. Kort daarop (3.35 uur) zien we een bommenwerper. Deze komt uit zuidelijke richting. En
motor staat in brand en laat een rookstreep na. Duitse jagers cirkelen om het toestel heen. Onmiddellijk
hierop verlaten zwarte stippen het vliegtuig. Ik denk aan bommen maar het worden witte schijfjes. Gelukkig
zijn het parachutes. Eerst zien we er drie en later nog n. Daarna houdt het branden van de motor op en
het vliegtuig komt weer in evenwicht. Het schijnt dat de piloot weer meester is over zijn toestel. Het verdwijnt
al zwevend (het verliest weinig hoogte) in de richting van Radio Kootwijk. De parachutes zijn nog steeds
recht boven ons. De 4e komt het snelst naar beneden. In al onze verbazing blijven we kijken zonder de fiets
gereed te houden. De parachutes drijven iets naar het westen af. Al spoedig zijn de vliegers goed te
onderscheiden. Ze slingeren in bijna over 180 graden. De laatste is al dicht bij de grond. Daardoor begeeft
iedereen zich in zijn richting. Heel Ugchelen is op de been. Hij komt in het Van der Huchts bos terecht bij de
boswachterwoning. Onderweg hoor ik de sirenes (3.45 uur) en trek me weinig aan van het luchtalarm. De
vliegenier heeft zich intussen al van de parachute losgemaakt. Twee Duitsers zijn bezig de parachute die
drie boomkruinen beslaat los te maken. Deze moffen hielden oefeningen op de Bakenberg en waren dus
heel snel ter plekke. Zij vorderen fietsen en nemen van velen die sympathie voor de vlieger tonen de
persoonsbewijzen af. Daarom ga ik terug. Ik moet toch naar het blokhoofd voor het luchtalarm. Ik ben er nog
geen minuut of het 'Alles veilig' weerklinkt (4 uur). Zelf heb ik geen van de parachutisten op de grond gezien.
Dit is eigen nalatigheid want na het luchtalarm is het nog mogelijk. Nu volgt wat anderen gezien en
meegemaakt hebben. Voordat de vlieger in de bomen zou verdwijnen zwaaide hij naar zijn kameraden Hij
kwam niet op de grond terecht omdat de parachute in de hoge bomen bleef hangen. Hij schijnt een sprong
van twee drie meter te hebben gemaakt. Mijn broer heeft alles goed vanuit zijn huis gezien. Hij was n
van de eersten die met de vliegenier sprak. Het is een Amerikaan. Jaap stelt hem enige vragen die hij niet
alle wil beantwoorden. Hij wil onder meer het aanvalsdoel niet meedelen. Het schijnt een onderofficier te
zijn. Hij trekt direct na de sprong zijn rangtekens van het uniform. De Amerikaan spreekt voortdurend over
onderduiken. De omstanders maken hem duidelijk dat dit onmogelijk is. De vlieger is erg zenuwachtig. Dit is
te begrijpen. Naar schatting is hij 30 40 jaar. Snel komen twee Duitsers met een knuppel bewapend. Deze
willen de fiets van mijn broer hebben maar dit mislukt hen. Kort daarna komen meer Duitsers. Deze lopen
later met de Amerikaan naar de grote weg. De vlieger biedt hen ondertussen een sigaret aan. Karakteristiek
voor de Duitse mentaliteit grijpen zij hem het hele doosje uit de vingers. De Duitsers dragen nog voor de
oefeningen en band om de arm. Ze zijn helemaal overstuur. Zij houden alle fietsers bij Caesarea aan en
nemen hun fietsen in beslag. Deze groep heeft niets met het zoeken naar de andere vliegers te maken. Tot
de slachtoffers behoort een bejaarde arbeider van de fabriek. Een burger die 'by by' tegen de Amerikaan
roept moet zijn persoonsbewijs afgeven. Hetzelfde geldt voor een ander die naar de vlieger knipoogt. Daar
waar samenscholingen zijn verstoren de Duitsers deze. Ze roepen Ist hier etwas los? Nein? Geht dann
fort! Zij houden een met de Amerikaan sympathiserende dame een revolver voor de neus en eisen haar
persoonsbewijs. Zo komt van het een het ander. Mijn oom Willem bijvoorbeeld verdwijnt stilletjes uit een
samenscholing. Hij wordt door de Duitsers die hem voortdurend nafluiten achterna gereden. Zijn vlucht heeft
nog een komisch einde. Hij vliegt namelijk een huis van een buurman binnen en zegt Waar is de zolder. Ze
zoeken me. Alles verloopt echter goed en na bij ons te zijn teruggekeerd moet hij de eerste minuten op
adem komen. Even later komt ook familie uit bij ons. Ze hebben op een fietstocht vanaf de spoordijk op de
Asselse hei alles gezien. En vlieger daalde recht voor hen en de drie overige meer naar links waarschijnlijk
in het Orderbos. Zij zagen het vliegtuig verdwijnen dat nog even optrok. Vervolgens stortte het bij Kootwijk
onder hevig gekraak neer. Intussen passeerde een locomotief met tender. De bemanning stond boven op
de tender om alles beter te kunnen zien. Deze familieleden telden minstens honderd vliegtuigen. Ze waren
slechts door zonweerkaatsing te zien.

Volgens anderen zouden de formaties in groepen van 18 in W-vorm hebben gevlogen. Alle vliegtuigen
waren op de terugweg. Op de Eendrachtstraat zouden mitrailleurkogels zijn gevallen. Mijn zuster vertoefde
in Hoenderloo. Zij zag eerst vier parachutes en later nog twee. In Hoenderloo was duidelijk te zien dat de
Amerikaanse bommenwerper voor de motorbrand tweemaal over de kop sloeg. 's Avonds krijgt de bejaarde
arbeider van de fabriek zijn fiets toevallig terug. Zijn schoonzoon ziet er een mof mee rijden. De Duitse
commandant gaat 's avonds nog even naar de boswachter bij wiens huis de Amerikaan terechtgekomen is.
Hij uit de nodige scheldwoorden. Hij schrijft alles van zijn persoonsbewijs over en deelt tenslotte mee dat hij
morgen bij de Ortskommandant moet verschijnen. Volgens de Ortskommandant zouden er in de gemeente
Apeldoorn vier Duitse jagers zijn neergestort. 's Avonds horen wij dat er in de stad Enschede grote schade
is aangericht. Zeven grote fabrieken en het stadhuis zouden zijn getroffen. De voetbalwedstrijd daar is
afgelast. De Apeldoornse spelers moeten tot Hengelo lopen willen zij weer per trein kunnen reizen. Dat
Enschede getroffen is is misschien wel de reden dat de Amerikaan zijn aanvalsdoel niet wilde zeggen.
BLOEM. Het is zondag en buitengewoon mooi weer maar boven ons zwermen zware Amerikaanse
bommenwerpers in grote drommen richting Deventer. Later hoorden we dat ze het vliegveld Twente tot doel
hadden. Ze zijn toen met Duitse jagers in gevecht geraakt, afgedreven tot boven Enschede en hebben daar
bommen laten vallen. Daardoor is een hele straat met huizen gebombardeerd. Daarbij zijn, naar
krantenberichten melden, 115 doden te betreuren. Van Klein Herenbrink zou het halve huis weggeslagen
zijn maar de bewoners ongedeerd. De huisgenoten hadden onder tafel gezeten en zo het leven behouden.
Verder hebben ze die dag Munster gebombardeerd. Kranten melden veel doden onder de burgers. In
Enschede is het aantal doden gestegen tot 132, nu 2-11-43 is het aantal doden 147.
LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 15.30 uur; van de vier uit Amerikaanse of Engelse
bommenwerper uitspringende parachutisten werden er drie in een bosperceel omgeving spoorwegovergang
Assel door de Duitse Politie aangehouden. Een daar aangetroffen parachute werd door de Nederlandse
Politie ingeleverd aan de Willem III Kazerne. De neergestorte parachutist is niet door de politie gevonden.
Omstreeks 15.44 uur, Luchtgevecht boven Noord / West Apeldoorn. Het Signaal Luchtalarm werd om
15.45 uur gegeven. Om 15.55 uur bleek alles rustig in de lucht en werd het Signaal Luchtalarm Geindigd
gegeven.
Omstreeks 16.30 uur. Op een weiland van Slijkhuis aan den Broeklanderweg, Weller 1, geland een 4motorige Amerikaanse bommenwerper, van de bemanning ontbrak elk spoor. Een lijk werd later gevonden
op grote afstand van het vliegtuig in de richting van Terwolde. De bewaking werd door de Luftwaffe van het
Duitse Leger en de Nederlandse Politie overgenomen.
17.43 uur; vliegtuig afgestort aan de Broeklanderweg, nadere gegevens volgen.
19.45 uur; op een weiland, Broeklanderweg bij Weller nummer 1 is een viermotorige Amerikaanse
bommenwerper neergestort omstreeks 16.30 uur. Ter plaatse is een lijk gevonden. Van de rest der
bezetting ontbreekt elk spoor. Ortskommandant en Polizei-Officier gewaarschuwd. Bij navraag bij de
opperluitenant van de W. ter zake van de maatregel ten aanzien van het gevonden lijk werd meegedeeld dat
Duitse Militairen ter plaatse aanwezig waren.
BRANDWEER. Om 15.45 uur maakte een Amerikaanse bommenwerper aan de Broeklanderweg een
noodlanding. Het gelukte mij met de Inspecteur van der W. van de Gemeente Politie, die ik aan het Bureau
opgepikt had, voordat de moffen aanwezig waren bij het toestel te komen. De bemanning bleek de benen te
hebben genomen. Die waren appels plukken. Van der W. hield met enige Marechaussees, die juist
aankwamen, het publiek op veilige afstand zodat ik even vrij kon neuzen. Al gauw ontdekte ik de stafkaarten
met de route erop getekend. Ik heb ze vlug onder mijn tuniek verstopt. Hier hadden de moffen niets mee te
maken. Thuis heb ik ze maar verbrand. Op de vleugels hadden de piloten hun prachtige leren jassen met
bont gevoerd neergelegd. Jammer dat we zo'n ding niet mee konden nemen. Dat was te gevaarlijk. Wel zag
ik nog kans om een prima gevulde verbandtas mee te nemen die zeer goed te pas kwam.

1943 ----- 11 oktober maandag.


HARDONK. Opnieuw schitterend weer. Naar Vaassen. Onderweg nog nooit gezien tafereeltje, hond door
kip achterna gezeten, liep wat hij kon!
VAN HOUTUM. In de gemeente Apeldoorn (Broekland) ligt een tweede Amerikaanse bommenwerper. Deze
is intact en schijnt een buiklanding te hebben gemaakt. De bemanning sprong er boven Deventer al uit. En
bleef met zijn parachute steken en ligt vermorzeld onder het toestel. Een groot aantal Nederlandse boeren
moet opnieuw vee leveren. Hiertoe behoren ook wij. Het nodige bezwaarschrift is al ingediend.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Van verschillende burgers werd vernomen dat enige burgers zondag
door mitrailleurkogels werden getroffen en 4 personen gewond werden. Tevens dat het vliegtuig tegen
bokmast van het bovengrondse elektrische net was aangekomen. De mast was afgebroken en de
lichtvoorziening in de omgeving gedurende een nacht was verstoord. Met de kapitein van Politie J.F. de
Froe die bezig was maatregelen te nemen voor het ophalen van het lijk, werd gistermiddag n en ander
besproken en verzocht ik tevens te willen doen nagaan, wat precies op de Broeklanderweg had plaats
gevonden. Gisteravond voor het houden van een lezing op de Woudhuizerweg zijnde, werd mij wederom
verteld van burgers die zouden zijn gewond geraakt (de namen werden zelfs genoemd).
Om 18.25 uur, was van de Officier van Dienst een bericht ontvangen, luidende als volgt: lijk van gevonden
lid van de bemanning van Amerikaans vliegtuig neergekomen aan de Broeklanderweg is overgebracht naar
het Lijkenhuis van het Ziekenhuis Sprengenweg. Verder geen bijzonderheden.
Ter zake van het neergestort of landen van vliegtuigen moeten telkens de navolgende gegevens worden
verzameld:
1. Datum, tijdstip van neerkomen van het vliegtuig,
2. Of al Duitse Wehrmacht dan wel Duitse Politie ter plaatse is.
3. Wat met de bemanning van het vliegtuig is geschied.
a. om het leven gekomen,
b. met parachute uitgesprongen,
c. aangehouden,
4. Plaats en Gebouw, waar eventueel aangehouden leden van de bemanning zich bevinden.
5. Getroffen maatregelen voor bewaking, afzetting en toestand van het vliegtuig enz.
Verder: Gegevens omtrent aantal doden, zwaar- en lichtgewonden onder personeel Duitse Wehrmacht,
Nederlandse Politie, Luchtbeschermingsdienst, burgerbevolking (Mannen, Vrouwen, Kinderen).
Gegevens omtrent gedode dieren gesplitst in grote en kleine huisdieren.
Gegevens over ontstane schade met precieze aanduiding.
Gegevens omtrent verbroken verbindingen, wegomleggingen enz.
In verband met de lopende geruchten en daar het voor mij vaststaat dat zondag meer is gebeurd dan uit de
berichtgeving van de Politie is op te maken, verzoek ik u grondig onderzoek te willen doen instellen. En de
Commandopost Luchtbeschermingsdienst zo spoedig mogelijk telefonisch op de hoogte te willen stellen
opdat de Hoofdinspecteur voor de Luchtbescherming alsnog telefonisch kan worden bericht (Proces-verbaal
dient daarna te worden ingezonden.)
Van Uwentwege zal de Ortskommandant en de Polizei-Officier moeten worden bericht. Verder verzoek ik U
mij in de gelegenheid te stellen, met de diverse politieambtenaren, die in het voorkomend geval moeten
optreden als Commandant plaats Ongeval, een bespreking te houden over de taak van den CPO.
LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Van burgers werd vernomen dat bij de landing van bedoeld vliegtuig
enige burgers door splinters of machinegeweerkogels zouden zijn geraakt en werd daarvan aan de politie
mededeling gedaan en verzocht er nader onderzoek te willen doen instellen.
BURGEMEESTER PONT (Brief van Gemeentewerken aan de burgemeester over opruiming
schuilplaatsen). Ingevolge uw telefonische opdracht van zaterdag 9 oktober tot het indienen van een rapport
over het niet onmiddellijk uitvoeren van een opdracht van de politie tot het opruimen van schuilplaatsen in
de bossen bij Wiesel deel ik u het volgende mee. Op maandag 27 september heeft opperwachtmeester D.
telefonisch een opdracht gegeven aan de Gemeentewerf tot het de daarop volgende dag om 8 uur in de
ochtend sturen van 2 arbeiders met gereedschap naar het Politiebureau om de bedoelde schuilplaatsen op
te ruimen. Op dinsdag 28 september is hieraan gevolg gegeven en is opperwachtmeester D. met wethouder
Buitenhuis naar de schuilplaatsen gegaan. Er werd een begin gemaakt met het opruimen van een
schuilplaats waarin volgens mededeling joden zich verborgen hadden gehouden. Op woensdag 29
september werd het werk voortgezet.
[De verdere inhoud van deze brief gaat over het inrichten van de schuilplaatsen voor
aardappelopbergplaatsen en over een discussie om het afkomende hout naar het huis van de burgemeester
te brengen. In een schrijven van de gemeentepolitie aan burgemeester Pont staat onder andere nog Dat
door de Sicherheitspolizei de opdracht was gegeven dat de holen totaal verwoest moesten worden].

1943 ----- 12 oktober dinsdag.


HARDONK. Eveneens pracht weer. Nieuws ontbreekt.

VAN HOUTUM. 's Middags krijg ik een strooibiljet dat onlangs bij Deventer is gevallen. Het is een extra
uitgave van de Luftpost en bevat de rede van Churchill van 25 september 1943. Het pamflet is van groot
formaat en bevat twee landkaarten (Rusland en Itali).

1943 ----- 13 oktober woensdag.


HARDONK. Mistig, geen bijzonders.
VAN HOUTUM. De straf voor het niet inleveren van het radiotoestel wordt aanzienlijk verzwaard. In een
dergelijk geval wordt het roerend en onroerend goed van de betrokkene verbeurd verklaard. Het huisraad
zal ter beschikking van gebombardeerden worden gesteld. De laatste dagen zijn nog duizenden
radiotoestellen ingeleverd. Wanneer dit waar is is zo'n strafmaatregel overbodig. Een ambtenaar van het
Distributiebureau komt het personeel op onze fabriek in verband met de toeslagkaarten controleren. Hij
schrapt de stokers en stelt de arbeiders van de lompenafdeling in de gelegenheid een extra broodrantsoen
aan te vragen. Ambtenaren van de BARA (huisvesting voor personeel van de Departementen) controleren
alle vier huizen van de familie Palm. Zij moeten of het huis uit of anderen herbergen.

1943 ----- 14 oktober donderdag.


HARDONK. Zonnig oktoberweer. Bij niet inlevering van radiotoestellen wordt huisraad verbeurd verklaard.
Inlevering blijkt dus niet erg vlot te gaan. Volgens de kranten moeten de Duitsers in Itali op de terugtocht
zijn.
VAN HOUTUM. 's Morgens wordt om acht uur de Amerikaanse vlieger op Heidehof begraven Hij is totaal
verminkt onder de gelande bommenwerper in Broekland (11 oktober) gevonden. De Duitsers lossen geen
saluutschoten. In Apeldoorn zal van nu af gecontroleerd worden naar verduistering.
POLITIE (15 september t/m 14 oktober)
- Een tiental ondergedoken joden werd aangehouden en naar Westerbork overgebracht.
- Het aantal rijwieldiefstallen is de afgelopen maand weer toegenomen.

1943 ----- 15 oktober vrijdag.


VAN HOUTUM. Er schijnt weer n of andere arbeidsinzet in de lucht hangen. Het departement van
Onderwijs heeft het plan om op 31 december aanstaande op de middelbare scholen een noodexamen in te
voeren. Dat zal gelijkstaan met het eindexamen in 1944.

1943 ----- 16 oktober zaterdag.


VAN HOUTUM. In Apeldoorn worden elf personen bekeurd voor onvoldoende verduisteren. Zij worden door
de nieuwe bepaling voor 14 dagen van hun lichttoevoer afgesneden terwijl zij de gloeilampen moeten
missen. 's Morgens om acht uur vinden huisgenoten de herenboer Dobbelman (Wiesel) dood op de stoep
voor zijn huis. Hij is neergeknald door een NSB-er die voortvluchtig is. De moordenaar vervoegde zich al
gisterenavond aan het adres van Dobbelman. Deze was op dat moment niet thuis. Het is gelukkig dat de
moordenaar is herkend. Hij verscheen vanmorgen opnieuw en schoot Dobbelman in een onverhoeds
moment dood. Dobbelman is zeer geliefd in zijn omgeving. Hij deed veel filantropisch werk (zie 12 juli 1943)
POLITIE. Vandaag te omstreeks 8.15 uur werd de landbouwergrondbezitter L.R.H. Dobbelman, wonende
Greutelseweg 61 in Wiesel (gemeente Apeldoorn) door twee pistoolschoten voor zijn woning vermoord. Het
slachtoffer stond bekend als anti. De dader kon tot heden niet worden aangehouden.

1943 ----- 17 oktober zondag.


VAN HOUTUM. De pers voert de laatste dagen een actie dat men de aardappelschillen moet bewaren.
Spreuken als Koeien loeien om aardappelschillen staan in ieder dagblad.

De melkvoorziening in Nederland (lees Duitsland) wordt hierdoor aanmerkelijk verbeterd. Al weer n van
die mooie leugens. Het is beter dat de moffen hun verplichte vee-levering intrekken. Dan zal er misschien
meer melk komen. De meeste melk komt wel via de zwarte handel in burgerhanden.

1943 ----- 18 oktober maandag.


HARDONK. Somber weer, later opklarend met zon. De gehele dag veel vliegtuigen, af en toe ook schieten
gehoord.
VAN HOUTUM. 's Morgens maak ik kennis met de voorwerker van de Heide Maatschappij op Deelerwoud
(bos bij Woeste Hoeve). Na een fietstocht door het bos laat deze man me een stapel pamfletten zien die er
in maart 1943 zijn gevallen. De voorwerker heeft er daarna heiplaggen over gelegd. Zodoende is het pak
nog vrij gaaf. Naar schatting liggen er 10.000 stuks. Het touw is ook nog aanwezig. Alle pamfletten ruiken
nog naar de drukinkt. Het strooibiljet draagt het opschrift Aus einer Fhrerrede. Het heeft als nummer G 8
(zie 31 maart 1943). In de krant staan twee doodsadvertenties van Dobbelman en een oproep aangaande
deze moord. De politie verzoekt opsporing van een luxe wagen die zaterdagmorgen in de omtrek van
Wiesel is gesignaleerd. De oproep staat ook in de Telegraaf. 's Avonds om acht uur passeren de eerste
Britse vliegtuigen in richting Duitsland. Zij vliegen zeer verspreid. Een uur later is er zwaarder geronk. Deze
formaties zijn op de terugweg. Het is schijnbaar de hoofdmacht. Het zware geronk houdt 20 minuten aan.
Het luchtdoelgeschut van Deelen is zeer actief. De granaten ontploffen recht boven ons. Daarna horen wij
nog wel vliegtuigen maar uitsluitend in zuidelijke richting. De luchtafweer blijft in werking maar het is minder
lawaai. 's Nachts om 2.30 uur passeren opnieuw formaties bommenwerpers die eveneens terugkeren.
LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Een PV [Politie Verslag] ontvangen met nadere gegevens:
Anthonie Kers, Bloemenkamp 6 getroffen door splinters of projectielen in de zij en rechterbeen. Werd
behandeld in zijn woning door Dr. Van der Molen uit Terwolde.
Theunis Wijngaards, wonende in De Vecht (gemeente Voorst 0.20) werd naar het ziekenhuis in Deventer
vervoerd, maar werd direct na de behandeling weer ontslagen.
Hendrik Wijngaards, wonende Wijkseweg R.158 (gemeente Voorst) werd in zijn woning door zijn huisarts
behandeld. Alle drie lichte verwondingen.

1943 ----- 19 oktober dinsdag.


HARDONK. Zachte mooie oktoberdag.
VAN HOUTUM. De Luchtbescherming gaat 's avonds in Ugchelen alle huizen langs en waarschuwt hen die
niet goed verduisterd hebben. De Duitsers zouden binnenkort komen controleren. 's Middags passeert een
lange colonne Duitse auto's in richting Hoenderloo. Voorop rijden een groot aantal luxe wagens met
officieren. Daarachter veel vrachtauto's met infanterie en tenslotte enige Rode-Kruisauto's. Deze troepen
houden waarschijnlijk in Harskamp oefeningen. 's Avonds om acht uur passeert een nieuwe colonne
motorvoertuigen. Hieronder bevinden zich vrachtauto's met rupsbanden die een kanon voorttrekken. De
wagens zijn goed verduisterd zodat de kanonnen niet duidelijk zijn te onderscheiden. Zij hebben een korte
loop en brede vuurmond. Ze doen aan mortiermonden denken. Naar schatting bevinden er zich in de eerste
colonne 15 kanonnen. Een kwartier later passeren een aantal vrachtauto's. Beide colonnes draaien
tegenover Caesarea de weg naar de Bakenberg in. Het schijnt dat er morgen weer oefeningen worden
gehouden. De weg naar Hoenderloo is dan ook weer afgesloten. Een uur later volgt opnieuw een groot
aantal auto's met opnieuw minstens 15 kanonnen. Deze gaan eveneens naar de Bakenberg.

1943 ----- 20 oktober woensdag.


HARDONK. Opnieuw mooi weer na 's morgens eerst regen. Op dit ogenblik (circa 11 uur) vliegtuiggeronk
en luchtafweergeschut hoorbaar. De geliefde agent vanmorgen gestorven. Vanmiddag onder geweldige
belangstelling de vorige week in Wiesel vermoorde reserve-luitenant DOBBELMAN begraven.
VAN HOUTUM. De artillerie staat gedurende de nacht langs de bosrand bij de Bakenberg geparkeerd. 's
Morgens worden de kanonnen overgebracht naar het terrein bij de Ugchelseberg. De kanonnen worden er
op de hei opgesteld. Wij horen het eerste schot even na elf uur. Het is een oorverdovend lawaai.

Eerst hoort men een zwaar getrommel (afschieten) en 40 seconden later de inslag. Beide keren trilt het huis.
De granaten ontploffen in de zandverstuivingen voor Harskamp. De grote weg is bij het Philipsbos
afgesloten. Gewoonlijk worden er twee maal achter elkaar schoten gelost. Om 2.30 uur zijn het er minstens
30. Dit betekent ook het einde van de oefening. Om 5.45 uur komen de kanonnen weer over de weg. Het
zijn geen mortieren maar nevelwerpers. Het zijn in totaal zes batterijen van zes stuks. Bovendien passeren
een groot aantal volksauto's, luxe wagens en vrachtauto's. Alle voertuigen zijn lichtbruin geverfd. Het duurt
ruim een kwartier voordat de file voorbij is. Agent D. gaat 's middags in het ziekenhuis dood. Hij heeft nu
ruim tien dagen kunnen nadenken over zijn onmenselijke praktijken die hij de laatste drie jaren heeft
uitgeoefend. Hij zal nu wel beseft hebben dat het opsporen van tientallen joden en anderen, die hun dood
tegemoet gingen, nooit onbestraft zal blijven. Volgens geruchten zouden als represaillemaatregel in de
komende nacht 20 vooraanstaande Gereformeerden gegijzeld worden. Anderen spreken weer over 45
personen van alle rang en stand. Dobbelman wordt 's middags begraven. De stoet bestaat uit een auto met
de kist, twee auto's met bloemen (ruim 100 kransen) en acht auto's met personen. Hierachter loopt nog
weer een grote menigte die vanuit Wiesel is meegekomen. Op het kerkhof bevinden zich ongeveer 2000
mensen. Bovendien zijn veel agenten in burger en NSB-ers als spionnen aanwezig. De namen van zijn
moordenaar zij inmiddels bekend, namelijk vd B. (agent, deze loste het schot), L. (een tweede als hulp) en
vd S. (chauffeur van de auto). Het zijn zeer beruchte NSB-ers. Wie de namen echter tegenover Duitsers
uitspreekt gaat de cel in. Zo groot is het onrecht reeds! De Sicherheits Dienst laat Van de B. in NSB-uniform
(tijdens de aanslag was hij in burger) aan de getuigen confronteren. De Duitsers maken uit het twijfelen van
de getuigen op dat hij de dader niet is. Laten zij hem ook eens in burger en dan met de bril, die hij bij de
aanslag droeg op confronteren. Dan is het bewijs echter zwart op wit. De moffen willen dit niet. Volgens
geruchten zou burgemeester Pont sinds de dood van Dobbelman niet meer op het gemeentehuis zijn
verschenen. De commandanten van politie en brandweer in Apeldoorn krijgen hun radiotoestel terug. De
termijn waarbinnen men nog radiotoestellen zogenaamd zonder straf kan inleveren wordt door 'de grote
toeloop' met twee dagen verlengd. Van deze toeloop is wel iets waar want het postkantoor in Apeldoorn
heeft nog 150 betreffende aanvraagformulieren (kostprijs 5 cent) uitgereikt. De Nederlandse schrijver A.M.
de Jong wordt in Blaricum doodgeschoten. Het zou hier een geval als Dobbelman betreffen.
BLOEM. Er worden de laatste tijd zeer veel NSB-ers dood geschoten door mannen die meestal kans zien
om te ontkomen. De 10-10 is D. op straat neergeschoten. Een zeer scherp politieman en NSB-er te
Apeldoorn, toen hij van de kapper kwam op die morgen. Na nog 14 dagen geleefd te hebben stierf hij in het
ziekenhuis. Men zegt dat voor deze daad er 2 mensen worden doodgeschoten. Maar niet in Apeldoorn
alleen maar het gehele land door worden NSB-ers doodgeschoten door mensen die men heel moeilijk
schijnt te kunnen pakken. En dweil en een span wollen kinderkousen geruild voor 1 metworst en 2 pond
boter, 100 pond rode wortels voor een half pond boter en 20 pond rogge, 100 pond uien geruild voor 50
pond afvaltarwe en rogge, en 2 kinderbroekjes voor 2 pond spek.
LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Een PV [Periodiek verslag?] ontvangen met nadere gegevens. Woning
Anthonie Kers, landbouwer, Bloemenkamp 6 gemeente Apeldoorn beschadigd. In de woning waren
verschillende kogelgaten en scheuren, 6 ruiten vernield, evenals 10 dakpannen, enige panlatten en enige
planken. Verder beschadigd een ledikant, een klerenkist aan een zijde vernield, 2 vilten dameshoeden, een
paar wollen dameskousen, een blauwe werkkiel, een flanellen hemd en een linnen gordijn. De schade aan
gebouwen en goederen bedraagt ongeveer 100 gulden.
POLITIE. De hoofdwachtmeester D., op wie op 9 oktober 1943 een aanslag werd gepleegd, overleed op 20
oktober 1943 aan de bekomen verwondingen. Zijn begrafenis vond op 23 oktober daar aan volgend met
korpseer plaats.

1943 ----- 21 oktober donderdag.


HARDONK. Goed weer, niet koud, enigszins wind en af en toe regen. Het schijnt de Duitsers in Rusland
slecht te gaan. De krant vermeldt: Sovjetrussische troepen hebben tot dusver een niet onaanzienlijk succes
kunnen boeken. Zij zijn namelijk op verschillende punten in de Duitse linies binnengedrongen.
Tankstrijdkrachten hebben vier brede wiggen in de Duitse linies gedreven. Hoe dit te rijmen valt met hun
berichten over afgeslagen Russische aanvallen valt moeilijk te begrijpen.
VAN HOUTUM. De pers maakt de dood van de agent D. bekend. In de korte nagedachtenis wordt aan zijn
naam steeds het woord 'heer' toegevoegd. Zijn vrouw plaatst een gewone doodsadvertentie. Die van de
kringleider begint met Door laffe moordenaarshand enzovoort.

NSB-ers mogen in hun doodsadvertenties wel van dergelijke zinnen gebruik maken maar goede
vaderlanders niet. Van hen staat alles onder censuur. Zoiets had eens in de advertentie van Dobbelman
moeten staan. Dan was het eerst op zijn plaats.
BURGEMEESTER PONT. School 9 (Hoenderloo) is sedert 21 oktober 1943 gevorderd door de Duitse
Weermacht. Aanvankelijk slechts 2 lokalen maar vanaf begin november de gehele school. Aangezien het
schoolgebouw van de stichting Hoenderloo ook is gevorderd zijn de kinderen in die buurtschap verstoken
van onderwijs. Het schoolgebouw zal binnenkort weer worden vrijgegeven.

1943 ----- 22 oktober vrijdag.


HARDONK. Goed weer, zacht, telkens zon. Al vroeg vliegtuigen en veel geschoten.
VAN HOUTUM. 's Avonds om 7.15 uur komen enige vliegtuigen verspreid over. Drie kwartier later lost het
luchtdoelgeschut van Deelen een vrij groot aantal schoten.

1943 ----- 23 oktober zaterdag.


VAN HOUTUM. 's Middags wordt de agent D. begraven. Het hele politiecorps, 200 aanstaande agenten uit
Schalkhaar, afdelingen van de Sicherheits Dienst en Jeugdstorm nemen aan de stoet deel. Voorop lopen de
commissaris van politie, de hoofdinspecteur en een inspecteur. Daarachter de lijkwagen. Tot aan [de
voormalige papierfabriek aan de Eendrachtstraat hoek Jachtlaan] Van Gelder worden er 20 kransen door
moffen of NSB-ers gedragen. Zij lopen zeer langzaam. De begrafenis is n grote poppenkast. De muziek
speelt treurliederen. Op het graf spreken vijf personen echter geen Duitsers. D. wordt als een groot 'eerlijk'
man gekenmerkt en meer van dat fraais. Het kerkhof is afgesloten. Er zijn zeer veel NSB-ers bij de
plechtigheid aanwezig. De menigte heeft vergeten te zingen Psalm 7 vers 8 en de muziek liet na te spelen
En zo gaat Jannes naar de ... (bliksem) toe.' De menigte wordt voor de terugtocht deels met bussen
vervoerd. De Jeugdstorm die zich toch sportief moet voordoen stapt ook in de bus en kan nog geen zes
kilometer lopen.
POLITIE. Op last van de Commissaris-generaal voor de Openbare Veiligheid is het verboden en strafbaar
vliegers van welke aard ook op te laten. Tegen overtredingen zal streng worden opgetreden.

1943 ----- 24 oktober zondag.


VAN HOUTUM. Bij het graf van de agent D. heeft de politie de hele nacht en een Ugchelse NSB-er de hele
dag wacht gehouden. Zij voelen zich wel erg sterk als ze nog bang zijn voor grafschennis. Het is wel jammer
dat zo'n landverrader zoveel kransen krijgt en de Geallieerde vliegers daar niet. Hoofdzaak is echter hoe het
Nederlandse volk er over denkt. Kransen van een stelletje schreeuwers, dat de baas speelt, hebben toch
geen betekenis.

1943 ----- 25 oktober maandag.


VAN HOUTUM. De inwoners van Beekbergen die op 18 januari 1943 zijn gearresteerd voor wapenbezit
worden van Vught naar Utrecht (waarschijnlijk berechting) overgebracht.

1943 ----- 26 oktober dinsdag.


HARDONK. Geen zon, niet koud, droog weer. De Russen over Dnepr. Situatie daar blijkbaar slecht voor de
Duitsers.
VAN HOUTUM. 's Morgens krijgt mijn vader per post een envelop met drie illegale kranten. Als afzendadres
is een straatnummer vermeld dat niet bestaat. Het zijn de blaadjes Trouw, Parool en Ons Volk. Het is het al
vermelde oktobernummer van Trouw. Ons Volk is een nieuwe uitgave. De derde is nummer 58 van Het
Parool (27 september 1943).

1943 ----- 27 oktober woensdag.


HARDONK. Mooi weer, iets bewolkt, in de middag zon. Duitsers hebben het aan de Dnepr zwaar te
verantwoorden, maar dat mag niet hinderen!
VAN HOUTUM. Zij die door studie uitstel hebben voor de arbeidsinzet moeten allen op de plaatselijke
Arbeidsbureaus verschijnen om hun Ausweise te laten afstempelen. Het schijnt controle te zijn om na te
gaan wie de Ausweis verkocht heeft. Er wordt eindelijk voor de tweede helft van oktober een pond suiker
per persoon beschikbaar gesteld. Wij zouden eerst in deze maand slechts n pond [= 500 gram] krijgen.

1943 ----- 28 oktober donderdag.


HARDONK. Somber weer, tegen de middag opklarend, 's avonds mist. Volgens de krant hebben de Russen
bij Melitopol weer successen behaald. Dat kan geen kwaad!
VAN HOUTUM. De vier gijzelaars voor de moord op J. (Vaassen) worden vrijgelaten. De Duitsers vorderen
de school in Hoenderloo voor onbepaalde tijd. Het schijnt dat er troepen worden ondergebracht. Deze
moeten in Harskamp oefenen. Er zouden dus steeds weer nieuwe troepen in de school worden gelegerd.
De krant [NAC] spreekt het gerucht tegen dat binnenkort alle textielpunten ongeldig worden verklaard.
BLOEM. Men zegt dat in Utrecht meisjes aan het colporteren waren met pro Engelse kranten, toen men een
zeker huis aandeed. Toen hier een krant in de brievenbus gegooid werd, werd daar net een huiszoeking
gedaan door een NSB-er die, toen hij dit zag, direct de colporteurs achterna holde en deze inrekende. Ze
werden ergens in een huis opgesloten. Evenwel 's nachts sommeerden, in Duits uniform geklede mannen,
de wacht van dit huis en bevrijden zo de gevangenen.

1943 ----- 29 oktober vrijdag.


HARDONK. Mistig, somber weer. 's Morgens naar Vaassen, geslaagd met wat meel. Ons kaasrantsoen
wordt ook verminderd. Zeker vanwege de zwarte handel.
VAN HOUTUM. Het verblijfsverbod voor de provincies Groningen, Friesland, Drenthe, Overijssel en
Gelderland wordt opgeheven. De Duitsers weten zeker geen raad met de protesten van evacus. Het
kaasrantsoen wordt van 150 tot 100 gram (twee weken) verlaagd. Het gebaksrantsoen wordt ook minder.
Schijnbaar bedoeld als lokmiddel maakt de Secretaris Generaal van Sociale Zaken bekend dat het
huispersoneel voortaan een vrije middag buiten de zondag om moet hebben. Het hoofd van de BARA en de
commandant van politie leggen voorlopig beslag op het huis van tante Jo (napper) aan de Paslaan. De
woning zal voor een afdeling van het politiebureau worden ingericht. De schade ontstaan door de vordering
(verlies huis inbegrepen) zal vergoed worden.
BLOEM. Krantenberichten melden de terechtstelling van 10 personen uit Amsterdam, Utrecht, Zwolle
enzovoort die zich aan sabotage, in bezit zijnde van vuurwapens enzovoort hadden schuldig gemaakt.
Vonnis door de kogel.

1943 ----- 30 oktober zaterdag.


HARDONK. Eerst somber, later helder met zon. Mooi herfstweer. Ons gebakrantsoen (koekjes ook)
eveneens verminderd.
VAN HOUTUM. De Duitsers vorderen het Gesticht in Hoenderloo met bijbehorende woonhuizen. De
gebouwen moeten voor 1 december zijn ontruimd. Volgens de moffen moeten de minderjarige
gestichtjongens bij andere inrichtingen worden ondergebracht. De meerderjarigen moeten zich maar
aansluiten bij de SS (hoor dat tuig toch eens!). Volgens geruchten zou heel Hoog Soeren tot aan de
kazernes in Apeldoorn een groot mijnenveld in de bossen (Kroondomein en Berg en Bos) worden
aangelegd. Dit laatste lijkt zeer fantastisch.

BLOEM. Krantenberichten melden dat men in Nijmegen op straat een NSB-er had aangeschoten die naar
het ziekenhuis vervoerd werd. 's Avonds ontving de man bezoek onder andere van n hem onbekende
man die hem een boeket bloemen aanbood, maar onder zijn jas een revolver vandaan~haalde en zo de
man in het bed van het leven beroofde.

1943 ----- 31 oktober zondag.


HARDONK. Wonder mooie herfstdag. Geen nieuws.
BURGEMEESTER PONT (1 tot 31 oktober).
- a. hoewel meermalen het gerucht de ronde deed dat in Apeldoorn een aantal Bombengeschdigten zou
komen meen ik goed te doen op deze plaatse op te merken dat tot heden slechte in n geval tot ontruiming
werd overgegaan. Zoals de zaak zich laat aanzien is het echter te verwachten dat in de loop van de maand
november talrijke ontruimingsbevelen zullen moeten worden uitgereikt. In hotel Suisse is een aantal Duitse
Werdende Mtter gearriveerd. Ook hotel Zeelandia en enkele andere pensions herbergen
Bombengeschdigten.
De gemeentesecretaris aan wie ik de daadwerkelijke leiding van deze aangelegenheid heb opgedragen
onderhoudt in deze zake een nauw contact met de Prsidial-Abteilung van het Rijkscommissariaat.
- b. indertijd is ter voldoening aan de door de Beauftragten fr die Provinz Gelderland geuite wens een lijst
samengesteld, bevattende ongeveer 650 woningen die voor onderbrenging van zogenaamde
Bombengeschdigten in aanmerking zouden kunnen worden gebracht.
Gelijk als bekend mag worden verondersteld is enigen tijd geleden in het kader van de verscherpte
evacuatie van de zeekust des lands beslist dat de gezinnen van de hier in Apeldoorn werkzaam zijnde
ambtenaren Den Haag dienden te verlaten en in Apeldoorn moesten worden ondergebracht.
Dientengevolge moesten tal van woningen worden gevorderd en moest noodgedwongen worden beschikt
over een aantal woningen voorkomende op bovengenoemde lijst. Met man en macht wordt nu gewerkt aan
de samenstelling van een nieuwe lijst waarin bedoelde mutaties zijn verwerkt en waaraan tevens, ter
compensatie een nieuw aantal woningen is toegevoegd. Het is de bedoeling dat deze nieuwe lijst vr de
15e november aanstaande aan de Beauftragten ter hand wordt gesteld.
- c. hoewel bij de Bombengeschdigten het streven waarneembaar is om te proberen van gemeentewege
een zo mooi mogelijke woning zoowel qua ligging als qua interieur toegewezen te krijgen heb ik toch de
indruk dat bij de desbetreffende heren van het Rijkscommissariaat een andere opvatting wordt gehuldigd en
dat het de bedoeling van deze heren is dat bedoelde Bombengeschdigten worden gehuisvest in een
woning die qua huurwaarde en inrichting ongeveer in overeenstemming is met die woning die zij in
Duitsland bezaten.
Het ligt voor de hand dat het onderhavige terrein vol voetangels en klemmen ligt en dat de taak van de
Burgemeester in deze zaak niet eenvoudig is. Zoals het zich laat aanzien zullen deze moeilijkheden zich
echter In Apeldoorn nagenoeg niet voordoen aangezien de nauwe samenwerking tussen de secretarie
enerzijds en het Rijkscommissariaat anderzijds naar mijn mening een rem is voor onbillijke vorderingen.
- d. doordat het gebouw van de RK-school aan de Fabianusstraat door de Duitse Weermacht is gevorderd is
deze school sedert 4 oktober ondergebracht in het schoolgebouw aan de Zilverweg (Westenenk) waarin
tevens is gevestigd school 24. De leerlingen van beide scholen hebben daardoor halve dagen les, om
beurten 's morgens en 's middags.
- e. in de loop van oktober kwam een bericht binnen van de General-kommissar fr Finanz und Wirtschaft
waarin werd aangedrongen op het aanstellen van vrouwelijke arbeidskrachten. Tot nu toe zijn Technische
Bedrijven nog niet overgegaan tot het tewerkstellen van vrouwelijke arbeidskrachten, aangezien deze niet
benodigd worden en de directeur van de Technische Bedrijven gaarne de zienswijze hieromtrent van de
Burgemeester zou vernemen.
Voorst werd aanzegging ontvangen enige werklieden beschikbaar te stellen voor het rooien van
aardappelen. De beschikbaarstelling heeft plaats gehad maar de werklieden zijn tot heden toe nog niet
opgeroepen. Dit zelfde geldt ook voor een oproep om enige vaklieden beschikbaar te stellen voor Hamburg.
Ook deze zijn onverrichterzake uit Utrecht teruggekeerd en tot nu toe niet opgeroepen.
- f. aan het waterleidingbedrijf verloopt alles normaal. Er is echter een grote moeilijkheid, namelijk dat men
hier geen beschikking meer heeft over marmer hetwelk voor de ontzuring van het leidingwater wordt
gebruikt. Daardoor wordt wederom hinder ondervonden van aantasting van het buismateriaal. Thans is men
doende een vervangingsproduct voor marmer te verkrijgen bestaande uit Magno (een magnesiumproduct).
Dit is zeer duur maar naar alle waarschijnlijkheid toch zal moeten worden aangekocht om de hinder in het
buizennet weg te nemen. Inmiddels is door de directeur van Technische Bedrijven met de Duitse
Autoriteiten overleg gepleegd om alsnog marmer uit Duitsland te verkrijgen.

In de maand oktober vonden 2 moordaanslagen plaatst: op D. en op Dobbelman.


- g. de stemming van de bevolking is in het algemeen vrij rustig. Van de politieke groeperingen en de
activiteit van de politieke groeperingen vallen geen bijzonderheden te melden.
- h. in de loop van de maand oktober kon ook het souterrain van het gemeentehuis aan het Raadhuisplein in
gebruik worden genomen. Er werd een aanvang gemaakt met de buitensaus- en schilderwerken.
- i. de inrichting van het perceel Stationsstraat 88 voor onderbrenging van de Distributiedienst werd met
zodanige spoed voortgezet dat het gebouw aan het eind van deze maand in gebruik kon worden genomen.
- j. glasdistributie. 277 Aanvragen voor vlak glas werden gecontroleerd waarvan in 231 gevallen gehele
toewijzing en in 45 gevallen gedeeltelijke toewijzing is gegeven. Voor ander dan vlak glas werden 32
aanvragen gecontroleerd en hierover werd advies uitgebracht aan het Bureau Goedkeuring Werken
Gelderland.
- k. door de Leider van het Gewestelijk Arbeidsbureau alhier werd in overleg met de Duitse Fachberater aan
mij verzocht aan de afdeling Bevolking opdracht te willen verstrekken om lijsten in te leveren waarop
vermeld zouden worden de namen van alle meisjes tussen 18 en 25 jaar. De bedoeling hiervan zou zijn om
op diegenen onder hen die nog steeds geen regelmatige arbeid verrichten een zekere pressie uit te oefenen
om ten spoedigste daarmee aan te vangen. Ook de huisvrouwen zouden door een dergelijke actie zijn
gediend daar op deze wijze de chronische personeelsnood zou kunnen worden bestreden. Het zou niet in
de bedoeling liggen om deze meisjes aan de arbeid te zetten teneinde het aantal mannen dat naar
Duitsland zou kunnen worden gestuurd op te voeren. Een dergelijke opdracht is door mij aan de afdeling
Bevolking verstrekt maar moest ik weer intrekken toen zij bleek dat de Rijksdienst van de Arbeidsbureaus
deze actie die uitging van de Arbeidsbureaus te Apeldoorn en Deventer niet ondersteunde. Van Duitse zijde
zou men namelijk huiverig zijn om gegevens te ontlenen aan de bevolkingsregisters waardoor, naar uit
ervaring was gebleken, de onrust werd verhoogd waardoor de kans op aanslagen werd vergroot.
Ook de heer Bergsma, directeur van het Adviesbureau van de VUGA, belast met de reorganisatie van het
bevolkingsregister, sinds dit door de brand van 19 mei 1943 gedeeltelijk verloren is gegaan was dezelfde
mening toegedaan en ontraadde ten sterkste de gegevens van het bevolkingsregister ter beschikking te
stellen aan het GAB Hij deelde daarbij mee dat ook bij de uitzending van mannen naar Duitsland door
middel van de GAB's nimmer een beroep werd gedaan op de gegevens verzameld door de
bevolkingsregisters en wel om dezelfde reden.
Het wil mij voorkomen dat hier zowel van Duitse als van Nederlandse zijde een buitengewoon slappe en
tweeslachtige houding wordt aangenomen. Indien het uitzenden naar Duitsland van jonge mannen en het te
werk stellen van meisjes een nationaal belang moet worden geacht dient men niet te aarzelen om de
gegevens die men nodig heeft dr te verzamelen waar zij het gemakkelijkst te verkrijgen zijn. Zijn deze
uitzending en te werkstelling geen nationaal belang dan dienen de Gewestelijke Arbeidsbureaus zich van
enige bijzondere actie te onthouden. Mij dunkt dit is een zaak van meer dan plaatselijke betekenis die ik in
Uw aandacht aanbeveel.
- l. door de Leider van het GAB werd eveneens, na overleg met de Fachberater verzocht, te willen bepalen
dat voortaan ook de uitreiking van paspoorten die tegen betaling worden verkregen. Voor zover deze
aangevraagd zijn door mannelijke personen tussen 16 en 45 jaar zal geschieden door het GAB in plaats van
door de afdeling Burgerlijke stand. Aanvankelijk had ik besloten aan dit verzoek te voldoen daar de
motieven waarop het was gebaseerd mij redelijk voorkwamen. Door de gemeentesecretaris werd ik er
echter op attent gemaakt dat deze handelwijze in strijd zou zijn met de bestaande voorschriften. Ik heb mij
daarop verstaan met Mr. Kan, adviseurhonorair van het departement van Binnenlandse Zaken, die met haar
de mening was toegedaan dat voor de gevraagde(?) veel viel te zeggen doch die desalniettemin van
oordeel was dat ik mij hiervan beter zou kunnen onthouden zo lang deze materie niet uniform zou zijn
geregeld. Hij verzocht mij deze zaak schriftelijk aanhangig te willen maken. Afschrift van de te dezer
gevoerde correspondentie doe ik U hierbij toekomen. Ook dit punt meen ik onder Uw aandacht te moeten
brengen dat een voor het gehele land geldende gedragslijn mij hier gewenst voorkomt.
- m. het bestuur van de Openbare Leeszaal ontving van de Nederlandse Kultuurraad een schenking
aangeboden van ongeveer 150 boeken. Tot grote ergernis van de 3 leden in het bestuur van 11 personen,
die tot de NSB behoren, heeft het bestuur van deze boeken slechts een 10-tal willen accepteren. Twee
leden van het bestuur hebben zich schriftelijk tot mij gewend met het verzoek hier te willen ingrijpen. Ik sluit
hierbij in, afschrift van de belangrijkste in deze zaak gevoerde correspondentie en wel omdat het hier ook
een aangelegenheid betreft waarbij niet slechts Apeldoorn is betrokken. Indien ik namelijk goed ben
ingelicht heeft de Nederlandse Kultuurraad aan 25 Openbare Leeszalen in het land een dergelijke
schenking aangeboden. Hoe door andere Openbare Leeszalen op deze schenking is gereageerd is mij niet
bekend, maar wordt door het departement van Opvoeding, Wetenschap en Kultuurbescherming, in overleg
met den Nederlandse Kultuurraad onderzocht.

Het zal mij aangenaam zijn te vernemen of de houding die ik in deze aangelegenheid tenslotte heb
gemeend te moeten aannemen en die blijkt uit mijn brief van 5 november aan het bestuur van de Openbare
Leeszaal Uw instemming heeft.

1943 ----- 1 november maandag.


HARDONK. Aanhouden van prachtig najaarsweer. Warm. De bezuiniging over oktober van elektrische
stroom heeft goed resultaat gehad, we kunnen nu weer gewoon gebruiken.

1943 ----- 2 november dinsdag.


HARDONK. Bewolkt, later opklarend, in de middag voortdurend zon, zacht, warm weer. Met Moerman naar
dijk Nagelpoel geweest en opnamen gemaakt.

1943 ----- 3 november woensdag.


HARDONK. Mooi novemberweer, meest licht bewolkt. Tegen de avond meer wind en kouder. Enkele
vliegtuigen in het begin van de avond.
VAN HOUTUM. De Duitsers leggen beslag op het Kroondomein ten zuiden van de lijn Asselse Boer Aardhuis en op een groot bos bij Elspeet. Over de evacuatie van Hoog Soeren is niets bekend. De Duitsers
zouden er een linie willen aanleggen, dat wil zeggen bunkers.

1943 ----- 4 november donderdag.


HARDONK. Goed weer, niet warm. Nieuws ontbreekt.
VAN HOUTUM. Een arbeider van de fabriek krijgt een schrijven over de noodevacuatie. Hij moet in zo'n
geval zijn huis verlaten en naar een streek vertrekken. Deze zal hem nader worden opgegeven. Alleen hij
krijgt zo'n schrijven. Van niemand anders is zoiets bekend.
BLOEM. Bombardement van Keulen waarbij de Dom wederom schade heeft geleden.

1943 ----- 5 november vrijdag.


HARDONK. Vannacht gevroren, ijs op de ramen. Overdag helder zonnig. 's Morgens naar Vaassen
geweest. Bij de Duif [warenhuis aan de Hoofdstraat tegenover het Raadhuisplein] vanmiddag geweldig druk.
Vermoedelijk gedwongen verkoop.
VAN HOUTUM. 's Middags om 12.15 uur horen wij in zuidelijke richting zwaar vliegtuiggeronk. Het gaat
onafgebroken door tot n uur. Daarna passeren nog met tussenpozen enige formaties. Enkele vliegtuigen
verschijnen boven Ugchelen. Zij vliegen zeer hoog en zijn ondanks de witte streep niet goed te zien. De
Amerikaanse luchtmacht doet namelijk overdag met 700 bommenwerpers en 300 jagers een zware aanval
op Gelsenkirchen en Mnster.
LUCHTBESCHERMINGSDIENST.
Nacht (4 op 5 november); ingeslagen een projectiel van een vliegtuigboordkanon in perceel Asselsestraat
324. Het kwam terecht in een bed waarin zich een kind bevond. Het kind bleef ongedeerd. Gaten in het dak,
zolder en plafond.
Omstreeks 13.00 uur; noodlanding Duits Jachtvliegtuig type 109 nabij de Ramsbrug. De piloot licht gewond.
Enige schade aan Grint- en Zandsilo.
Omstreeks 13.10 uur; noodlanding Duits jachtvliegtuig type 109 in een knollenland aan de Gaete(7) in het
buurtschap Broekland. Piloot licht gewond. Enige schade aan de op het veld staande gewassen.

1943 ----- 6 november zaterdag.


HARDONK. Guur, nat novemberweer. De gehele dag regen. Geweldige toeloop voor verkoop De Duif.
Mensen stonden zelfs tot in de Korenstraat.
VAN HOUTUM. De grootste textielwinkel in Apeldoorn, namelijk De Duif, is verplicht zijn hele voorraad te
verkopen. In het begin van de week kwamen er namelijk ambtenaren van de Volksdienst en wilden enige
dekens kopen. Er waren zogenaamd geen dekens meer voorradig. Daardoor werd een onderzoek ingesteld.
Zodoende kwamen grote hoeveelheden wollen stoffen (ook dekens) van vooroorlogse kwaliteit aan het licht.
Het is n van de vele winkels die op zo'n manier (dat wil zeggen tegen vastgestelde prijzen) moeten
uitverkopen.

1943 ----- 7 november zondag.


HARDONK. Afwisselende bewolking, tegen de middag nogal regen, later opklarend. Vrijdag is in onze
omgeving een aantal Duitse jagers neergeschoten(?). Naar T.[Terwel] geweest. Op de terugweg zag ik door
de bezetters een aantal dames uit de Princesse halen en in een vrachtauto laden. Deze zijn vermoedelijk
naar het Apeldoornse Bos gebracht. [De Prinses was gelegen in de Korenstraat].
VAN HOUTUM. 's Morgens om elf uur zijn talrijke Duitse jagers in de lucht. De meeste gaan in zuidelijke
richting. Wij horen tien minuten later zwaar vliegtuiggeronk. De Amerikaanse formaties zijn door de
bewolking niet te zien. De Duitse jagers blijven echter onder de wolken. De BBC deelt 's middags mee dat
een kleine formatie Amerikaanse bommenwerpers een aanval op Dren (bij Aken) heeft gedaan. Er gaan
geen vliegtuigen verloren en er is geen Duits toestel neergeschoten. 's Avonds om 10.15 uur worden wij
vanuit Apeldoorn opgebeld. De Korenstraat is afgesloten. De Duitsers arresteren alle meisjes uit een
bepaalde kroeg en brengen hen in een overvalwagen weg. Naar men zegt zullen zij gekeurd worden. Onze
dienstbode komt een half uur later thuis. Zij is hals over kop uit een caf aan de Stationsstraat weggelopen.
Ze liet haar tasje en fiets achter. Een vrouw waarschuwde hen dat de Duitsers met overvalwagens zouden
komen. Zij moest eerst naar huis lopen (Beekbergen) en kreeg daar een fiets. Zij zag onderweg nog dat
twee dronken moffen een jongeman bijna doodsloegen.
POLITIE. Door de Duitse Politie werd in de avond van 7 november 1943 een razzia gehouden in cafs en
op straat, waarbij de aangetroffen meisjes en vrouwen werden gearresteerd en overgebracht naar de Willem
III kazerne. Daar zijn zij op geslachtsziekte onderzocht.

1943 ----- 8 november maandag.


HARDONK. Goed novemberweer, af en toe zon. Seyss-Inquart zei gisteren. Wat wil de Nederlander dan,
als hij zowel het bolsjewisme als het nationaal-socialisme verwerpt?. Het antwoord moet hij toch weten ons
zelf blijven, van buitenlandse import zijn wij niet gediend. Gisteren blijkt er overal een razzia op dames in
kroegen te zijn geweest.
VAN HOUTUM. De Duitsers hielden gisterenavond in Apeldoorn een razzia onder de meisjes. Zij werden
alle naar de kazernes overgebracht. In totaal waren er 500 600 gearresteerd. Tot hen behoorde ook een
meisje dat op onze fabriek werkt. Twee artsen en een verpleegster onderzochten hen op geslachtsziekten.
Dergelijke patinten en twijfelnummers krijgen een blauw kaartje en moeten vanmiddag terugkomen. Zij
komt eerst 's nachts om 3.30 uur thuis. Na haar waren er nog ongeveer 300 die onderzocht zouden worden.
Het is te begrijpen dat de ouders van de betrokkenen bang zijn geweest. Het is een goede les voor de jeugd
dat zij zich niet zoveel in de openbare cafs en bioscoop moeten ophouden. Vele meisjes zijn nu in dat
opzicht genezen. Bij verschillende cafs is nog gevochten. Een caf van een NSB-er is goed vernield. Het
schijnt dat deze actie door het Instituut voor Volksgezondheid is georganiseerd. Het kwam ook al in andere
gemeenten voor. De manier waarop deze actie (alleen door Duitsers uitgevoerd) ten uitvoer werd gelegd is
niet zo netjes. Vele zouden er een zenuwschok van overhouden. Bij de gevorderde loods van
Brouwersmolen zullen vier leden van de zogenaamde Landstorm ingedeeld bij een speciale wachtdienst
wacht houden. Zij willen het huis van oom Jan vorderen. Het wordt in zoverre geschikt dat de fabriek een
zogenaamde directiekeet voor hen zal kopen.

BLOEM. Heden overdag kwamen hier wel 40 Engelse vliegtuigen over in oostelijke richting die allemaal
witte strepen achterlieten. Na een half uur keerden ze terug en vlogen toen weer in kleine gedeelten in
westelijke richting. Even later hevig afweergeschut van Deelen bij Arnhem.

1943 ----- 9 november dinsdag.


HARDONK. Kille, trieste morgen, iets vochtig, later wat opklarend en heldere avond. Rede van Hitler.
Duitsland zal zich nooit overgeven! Stalingrad zou hem ook door geen macht ter wereld ooit ontrukt worden.
En wat gebeurde er?
VAN HOUTUM. De NAC [krant] is thans weer acht pagina's groot. Het is een uitzondering en komt slechts
voor wanneer de Nazi's grote redevoeringen hebben gehouden. Ruim zes pagina's zijn bedrukt met de
inhoud uit de redevoeringen van Mussert, Seyss-Inquart en Hitler.

1943 ----- 10 november woensdag.


HARDONK. Goed weer, lichte bewolking. Geen nieuws.
VAN HOUTUM. 's Middags krijgen wij een brief van het Arbeidsfront. In enkele regels wordt meegedeeld dat
onze voorman is ontslagen. Er wordt geen reden opgegeven. Wij vertellen het de voorman niet en wachten
af of hij ook woensdagavond 17 november (avondploeg) wegblijft. Zogenaamd voor de wekelijkse
vormingsavonden van het NAF.

1943 ----- 11 november donderdag.


HARDONK. Prachtige novemberdag, eerst iets regen maar later heel mooi weer. In de middag tussen twee
en halfdrie veel vliegtuigen over, heel duidelijk de jagers te onderscheiden.
VAN HOUTUM. 's Morgens om 11.30 uur horen wij zwaar vliegtuiggeronk. De toestellen zijn door de
bewolking niet te zien. Twee uur later horen wij opnieuw vliegtuigen en onderscheiden in een blauw stuk 15
bommenwerpers die strepen achterlaten. Een kwartier later passeren twee jagers in richting noord-zuid.
Enige minuten later wordt in het westen een streep zichtbaar die naar het oosten wordt getrokken. Zo'n
streep hebben we nog nooit gezien. We verwachten dan ook dat het zeer grote formaties zijn. Ik tel echter
met de verrekijker slechts 36 bommenwerpers terwijl tien jagers erom heen cirkelen. Dit zijn waarschijnlijk
Amerikaanse omdat er niet geschoten wordt. Een half uur later (2.30 uur) horen wij in alle richtingen zwaar
vliegtuiggeronk. We zien twee formaties van 18 en 15 bommenwerpers. Alle andere komen verspreid over.
Enkele vliegtuigen komen al terug. Om drie uur volgt de hoofdmacht. Het wolkendek heeft zich inmiddels
gesloten zodat niets te zien is. Het doel van deze Amerikaanse bommenwerpers was ook nu Mnster. De
commissie voor Volkstuinen brengt ter algemene kennis dat men toch vooral ook nu nog volkstuinen pacht.
Want in 1944 zullen wij meer dan ooit op zelfverzorging zijn aangewezen.

1943 ----- 12 november vrijdag.


HARDONK. Regenbuien, telkens opklarend met zon. Vanavond vliegtuigen in de lucht.
VAN HOUTUM. De Duitse tank- en artillerieafdelingen, die voor hergroepering in Epe gelegerd zijn, zullen
naar het oostelijk front vertrekken. Zij hielden gisterenavond een afscheidsfuif in een hotel aldaar. In totaal
zijn 500 flessen wijn leeggedronken (dit is geen gerucht). De moffen lieten speciaal 40 meiden uit Arnhem
overkomen. Vanmorgen zag men op allerlei punten in Epe braaksel liggen afkomstig van de moffen. De
Huishoudschool in Apeldoorn is op de bovenverdieping na geheel gevorderd. D [van het beruchte pension
Eljo-Zamy in Ugchelen] krijgt proces-verbaal voor besteling van de Duitse Weermacht. Hij werkt in
Harskamp en wordt op weg naar Ugchelen met zijn wagen door de politie aangehouden. In zijn wagen had
hij rogge en landbouwonderdelen. Het is maar goed dat hij nu betrapt is. In de afgelopen zomer verraadde
hij alle joden die in Ugchelen ondergedoken waren. Het is te hopen dat hij voor een Obergericht zal moeten
terechtstaan. Zijn broer B is door toepassing van de gratieclausule van zes maanden hechtenis
vrijgesproken.

BURGEMEESTER PONT. De Huishoudschool is gedeeltelijk gevorderd (geweest) door de Duitse


Weermacht van 12 tot 23 november. Van 22 tot en met november is een deel van de Huishoudschool
gevestigd geweest in school 14 (Zevenhuizen) en de leerlingen van die school zijn ondergebracht in de
bijzondere school Doggersbank.

1943 ----- 13 november zaterdag.


VAN HOUTUM. 's Morgens om 12 uur komt een Focke Wulf jager huilend in westelijke richting voorbij. Kort
daarop volgen vier Duitse jagers in richting Deelen. Een uur later horen wij zwaar vliegtuiggeronk. Eerst zien
we vier strepen en later nog elf. De hoofdmacht passeert echter via het noorden. Deze formaties zijn voor
ons onzichtbaar. Op het station in Apeldoorn zou al 's morgens om 11 uur vooralarm zijn gegeven door
middel van vlaggen. Deze bommenwerpers keren terug van een aanval op Bremen. Door een wijziging in de
textieldistributie worden alle textielpunten ongeldig verklaard uitgezonderd van aanstaande moeders en
kleine kinderen. Dit bericht dat voor enige weken al als gerucht de ronde deed werd toen nog officieel door
de pers tegengesproken.

1943 ----- 14 november zondag.


VAN HOUTUM. De verplichte uitverkoop van 'De Duif' [winkel aan de Hoofdstraat] is geindigd.
Ondertussen is de verkoop eenmaal vertraagd doordat er te veel gestolen werd. De recherche hield daarna
een oogje in het zeil. Agenten reikten volgnummers uit. Het kwam voor dat de rij mensen zich over ruim 100
meter lengte uitstrekte. Iedere koper mocht niet langer dan tien minuten in de winkel blijven.
POLITIE (15 oktober t/m 14 november).
- In twee gevallen werd door NSB-leden kennis gegeven van ruitenvernieling. Vermoedelijk gepleegd met
een politiek motief. Het betrof hier enkele ruiten van het Jeugdstormkwartier en enige ruiten van een
onbewoond pand dat door een lid van de NSB was aangekocht. In beide gevallen bleek echter uit het
onderzoek dat de ruiten waren vernield door baldadige jeugd.
- Opgemerkt zij dat leden van de Duitse Weermacht, die zich tussen zonsondergang en zonsopgang als
bestuurder van een rijwiel op de weg bevinden, meermalen met onafgeschermde rijwiellampen rijden, terwijl
de verduistering van dienstgebouwen van de Duitse Weermacht ook menigmaal te wensen overlaat.
- Ter zake overtreding der Verduisteringsverordering werd tegen 29 personen proces-verbaal opgemaakt,
terwijl 53 personen een aan kosten verbonden waarschuwing ontvingen.
- De houding van het politiekorps tegenover de politieke groeperingen en de bezettende macht laat niets te
wensen over. In n geval werd een minder prettig optreden ondervonden van een militair tegenover n
van de wachtmeesters van mijn korps, die een vrouwelijk persoon wegens wielrijden zonder licht wilde
staande houden. Dit geval is in onderzoek bij de Ortskommandant.
- Er werden in de afgelopen maand 87 aangiften van rijwieldiefstal gedaan.

1943 ----- 15 november maandag.


HARDONK. Goede novemberdag, telkens zon. Duitsers in Rusland slaan alle aanvallen af of grendelen
kleine penetraties dicht!
VAN HOUTUM. De Duitsers dringen erop aan dat men zo weinig mogelijk telefoneert om het afwikkelen van
'kriegswichtige' gesprekken te vergemakkelijken. De vijand dreigt zelfs telefoonnummers te zullen
uitschakelen. Van deze soort gesprekken zullen die waarbij Duitsers afspraakjes met hun vrijers maken wel
het voornaamste deel uitmaken. 's Middags ontvangen wij een brief van de verzekeringsmaatschappij
Centraal Beheer dat zij ons de schade van april niet voor het tekenen van de vrede zal uitkeren. Het is een
mooi geval wel premie betalen maar geen uitkering.

1943 ----- 16 november dinsdag.


HARDONK. Nachtvorst, goed zonnig weer. Nieuws ontbreekt.
VAN HOUTUM. De Duitsers vorderen per 1 december voor een maand alle scholen in Apeldoorn. Het
illegale blaadje Trouw wordt weer overal verspreid. En van hen is al te onvoorzichtig. Hij zet zijn fiets (de
fietstas is vol van deze krantjes) voor een winkel neer. Even later komt hij de winkel weer uit en bemerkt dat
zijn fiets met tas is gestolen. Deze man is nu zeer bang en weet niet wat hij moet doen. 's Avonds om 7.30
uur passeren de eerste Britse snelle bommenwerpers. Zij vliegen verspreid maar komen in groten getale
over. Het geronk houdt ruim een uur aan.
BLOEM. Bij Ommen is een Engels vliegtuig gedaald waarbij 8 vliegers zijn ontkomen. In Soest is op het
politiebureau ingebroken. De wacht is bewusteloos geslagen en de aanwezige revolvers en munitie is
meegenomen. Hiervoor moeten nu 2 dagen in het gehele land de hoofdwegen dag en nacht bewaakt
worden. Alle auto's worden aangehouden en gecontroleerd. Men zegt dat in een concentratiekamp waar ze
's morgens vroeg op het appl moesten zijn en moesten aantreden, er n was die toen even in een sloot
had staan wateren. Deze man die tot 3 maal toe gesommeerd werd dadelijk te komen, maar hier geen kans
voor had omdat hij eerst aan de natuurlijke behoefte moest voldoen, is toen om reden van deze weigering
zonder pardon doodgeschoten en zo voor de ogen van zijn kameraden voorover in de sloot gevallen.

1943 ----- 17 november woensdag.


HARDONK. Koude nacht, iets gevroren, overdag eerst helder, later enige regen. In de krant staat. Eerste
nederlaag van Engeland in den zenuwenoorlog en aan de andere kant een afbeelding met een ring om
Duitsland met bijschrift. 1943, wordt geen 1918.
VAN HOUTUM. De Duitsers stellen een nieuwe verlofsregeling voor buitenlandse arbeiders in. Ze willen het
niet terugkeren van verlof tot een minimum beperken. Wil thans een arbeider met verlof gaan dan moeten
twee of meer van zijn medearbeiders zich borg stellen voor zijn terugkeer. Er vertrekt opnieuw een
contingent Nederlandse vrijwilligers naar het Oostfront. De burgemeester waarschuwt allen die geen Duitse
soldaten ingekwartierd willen hebben. Er is dus al van inkwartiering bij burgers sprake. Over de hele Veluwe
liggen veel Duitse troepen. Bij Hulshorst ligt een afdeling met Tijgertanks. Zij oefenen er net alsof ze in
Rusland zijn. Zo bijvoorbeeld reden zij onlangs een hooiberg van een boer omver. Er is sprake van dat in
onze omgeving de bossen Het Leesten en Spelderholt door de Duitsers zullen worden afgesloten. Tante Jo
uit de Paslaan die haar huis per 1 december moest ontruimen krijgt twee weken uitstel.

1943 ----- 18 november donderdag.


HARDONK. Eerst nevelig, later helder weer. Niets verder te vermelden.
VAN HOUTUM. 's Middags neemt mijn vader onze intussen ontslagen voorman onder handen. In de dagen
dat hij nog voorman was ging hij iedere woensdagavond naar een vergadering van het Arbeidsfront en bleef
dan 4 1/2 uur weg. Gisterenavond verscheen hij echter niet. Het bedrog lag er dus duimen dik bovenop. Hij
kwam niet eerder dan half elf en daarom vertelden wij om zes uur aan het overige personeel dat hij
ontslagen was als voorman. Zelfs andere leden van het Nationaal Arbeids Front vonden het niet netjes dat
'hun voorman' niets van zijn ontslag had gezegd. Daarom meende hij thuis te kunnen blijven mede doordat
wij zwegen. Mijn vader vertelt hem dit en hij slingert vader de ene belediging na de andere in het gezicht. Hij
(voorman) zou het beledigen en bedriegen van mijn vader hebben geleerd. Op dat moment is hij bezig een
stuk leer uit te snijden. Daardoor breekt mijn vader het gesprek af uit angst voor het mes dat hij hanteert. In
normale tijden was zo'n man allang ontslagen. Het valt niet mee hem definitief uit te schakelen. Hij houdt
nog enkele troeven (huiszoeking en dergelijke) in zijn hand. 's Avonds om 7.15 uur passeren de eerste
Britse vliegtuigen. De hoofdmacht volgt een half uur later. Het zware geronk houdt een half uur aan. De
luchtdoelbatterijen schieten zo nu en dan. Kort daarop keren de eerste toestellen al terug. Om 10.30 uur
komt de hoofdmacht opnieuw over. De meeste vliegtuigen volgen een zuidelijker route. Nu schiet het
doelgeschut echter onafgebroken. De kanonnen schijnen naar Arnhem te zijn gericht. 's Nachts om 1 uur
passeren opnieuw grote formaties bommenwerpers eveneens op de terugweg.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 20.30 uur; 4 brisantbommen ingeslagen in het Uddelerveen


te Uddel. Schade aan dakpannen, ruiten enz. Geen persoonlijke ongevallen.

1943 ----- 19 november vrijdag.


HARDONK. Bewolkt, koude dag. Er is sprake van dat de Wilhelminaschool aan de Parkweg [nu Professor
Rntgenstraat] ook ontruimd moet worden. Vanmorgen enkele overtrekkende vliegtuigen.
VAN HOUTUM. 's Middags om 12.15 uur horen wij opnieuw vliegtuiggeronk. Het houdt tien minuten aan.
Door de dichte bewolking is niets te zien. De Amerikaanse bommenwerpers gaan naar het oosten. Een half
uur vuurt het afweergeschut bij Dieren op een wijze als nooit tevoren. Het hele huis trilt. Kort daarop horen
wij opnieuw vliegtuigen. Op dat moment vuren de kanonnen op Deelen ook. Het hele huis dreunt. Het
geronk houdt een kwartier aan. Boven Arnhem woedt een luchtgevecht. Op Valkenhuizen (even voor
Arnhem) en waarschijnlijk ook op kasteel Roosendaal breken branden uit. Er vallen samen 200
fosforbommen op en om Valkenhuizen. In Uddel en Ruurlo (toevallig gehoord) zijn ook bommen gevallen. Ik
weet niet of deze 's nachts of overdag zijn gevallen. De projectielen veroorzaken gelukkig alleen materiele
schade. 's Morgens komen enige Duitsers op Brouwersmolen. Zij vorderen het huis van oom Jan voor de
wacht van de gevorderde loods. Mijn oom zegt koelbloedig neen en daarop vorderen zij de garage. Maar dit
wordt ook afgekitst. Het einde is dat een kantoorvertrek voor hen ontruimd zal worden totdat er een keet
voor hen gereed zal zijn.

1943 ----- 20 november zaterdag.


HARDONK. Vijf graden vorst in de nacht. Men spreekt, dat hier 8000 Duitsers zullen komen. Afwachten
maar, zoiets is al vaker beweerd.
VAN HOUTUM. De Overheid heeft weer enige distributiemaatregels. Zo mogen slagers geen bouillon meer
bereiden. Wij zullen met Kerstmis een extra rantsoen stroop, olie en suikerwerk krijgen (dit moeten we eerst
zien). Dat de Duitsers vol zijn van Weihnachtsgaben blijkt ook uit het volgende. Wij krijgen als kerstgave van
de moffen voor de vrachtauto twee nieuwe batterijen. Dit lijkt zeer mooi. Men moet echter bedenken dat de
vrachtauto 'sichergestellt' is. Dat wil zeggen de Duitsers laten de Nederlanders nog met de auto's rijden om
deze vervolgens plotseling startklaar te kunnen vorderen. Als zij de auto's bij n of andere kazerne lange
tijd zouden parkeren dan zouden de wagens op het gewenste ogenblik niet willen rijden. De Duitsers geven
de accu's dus aan zichzelf. Wij moeten de auto's voor hen onderhouden.

1943 ----- 21 november zondag.


HARDONK. Koud, nevelig weer. Vrijdag luchtgevechten bij Arnhem, schade bij Kasteel Rozendaal,
Valkenhuizen en Zaansebuurt Openluchtmuseum.

1943 ----- 22 november maandag.


HARDONK. Nachtvorst, koude nevelige morgen. Een jongen vertelde me het volgende. Mijnheer die
Jansen en Tilanus [kledingmerk] moet ook de winterpakjes voor de jeugdstorm maken, want een jongen die
op school naast me zit, heeft het me verteld. Gelukkig zit ik het volgend jaar niet meer naast hem. Mijn
vraag, zijn dat die donkere pakken?. Antwoord. Ja en ze zijn gevoerd ook, waarop ik zeg. Nou, dan
zullen ze het daar niet koud in hebben. Uitroep van de jongen. Mijnheer ik heb het liever wat kouder dan
dat ik zo'n pakje aan zou trekken. Een uitspraak van een echte Hollandse jongen! Later in de avond een
groot aantal vliegtuigen gepasseerd.
VAN HOUTUM. In Apeldoorn vindt weer een echt staaltje van verraad plaats. Ruim 20 agenten uit
Schalkhaar doen een overval in de pakhuizen van een transporteur. Deze had er veel meubels en andere
goederen van joden opgeslagen. De politie zou enige radio's, een groot aantal fietsen, voorts enige
ameublementen en waarschijnlijk potten vet in beslag hebben genomen. De vrouw wordt met vrouw en
kinderen gearresteerd. Zijn vrouw en dochter zijn intussen weer in vrijheid. De vader en drie zoons blijven
genvangen. Het geheel is door een arbeider in zijn dienst verraden.

De Duitsers vorderen de Christelijke ULO-school voor de duur van de oorlog. De schildwachten komen op
Brouwersmolen aan. Het zijn misdadigerstypen. Zij zouden zogenaamd door de Duitsers gedwongen zijn
wacht te houden. In het kleine kantoorvertrek staan nu enige britsen, ongeverfde kast, tafel en twee stoelen.
De Duitsers eisen nu ook de tweede loods. Deze moet voor vrijdag aanstaande worden ontruimd. Mijn oom
is in actie dit te voorkomen omdat de eerste loods nog niet half vol is. 's Avonds passeert een vliegtuig.
Iedereen denkt aan een Duits toestel maar er komen er spoedig meer. Ze vliegen verspreid over. Door de
zware regenval denken we ditmaal aan Mosquito's. Een kwartier later begint echter Deelen hevig te
schieten. Er verschijnen meer vliegtuigen. Al spoedig passeren grote formaties. Deze keren alle van een
bombardement terug. Het zware geronk onderbroken door afweergeschut. Het houdt een half uur aan. Een
kwartier later (10.30) schiet Deelen opnieuw. Het is kort maar zwaar. De granaten ontploffen recht boven
ons huis. Wij kunnen echter niets zien door het gesloten wolkendek.
BLOEM. 's Avonds 10 uur kwamen er zeer veel Engelse vliegtuigen over ons heen. Het afweergeschut was
hevig in actie uit zuidoostelijke richting en Deelen. Ze hebben toen Berlijn zwaar gebombardeerd.

1943 ----- 23 november dinsdag.


VAN HOUTUM. 's Morgens fiets ik de bos door om te zien of er ook strooibiljetten zijn gevallen. Er liggen
echter vele nieuwe stroken. Het ne is van de normale afmetingen. Het aluminiumpapier aan de buitenkant
is niet meer beroet. Het tweede is een smaller soort van 30 centimeter lang en een halve centimeter breed.
Het aluminiumblad is op wit papier geplakt terwijl het geheel in de lengte nmaal is gerild. Deze liggen zeer
verspreid. Door mogelijk verraad is het voor mij moeilijk geregeld naar Radio Oranje te luisteren. Geheel
toevallig luister ik 's avonds naar Radio Oranje. De Rotterdammer opent de uitzending met de mededeling
dat hij een verrassing voor zijn luisteraars heeft. Hij houdt een kort praatje om te bereiken dat iedereen zijn
toestel zo goed mogelijk kan afstemmen. Daarna spreekt Hare Majesteit Koningin Wilhelmina. Na afloop
wordt het Wilhelmus eerst zachtjes en daarna steeds harder gespeeld. Dit is voor luisteraars zonder
koptelefoon. De avonduitzending wordt nogal gestoord. De juiste tekst hoor ik nu niet maar eerst op
woensdag om 13 uur. Hare Majesteit spreekt onder meer opnieuw over het bestuur van het land na de
bevrijding.
BLOEM. Opnieuw Berlijn gebombardeerd echter niet zo zwaar als gisteren.

1943 ----- 24 november woensdag.


VAN HOUTUM. 's Middags verschijnen drie Duitsers (echte bandietengezichten) op het fabrieksterrein van
Brouwersmolen. Zij eisen onvoorwaardelijk de tweede loods op. Mijn oom probeert dit te voorkomen. Hij
zegt dat er geen opslagruimte meer is. De moffen willen hierdoor de fabriek zien. Zij merken op dat er nog
voldoende ruimte is. Als wij ruimte te kort komen moeten wij maar ruimte bij Van Gelder [papierfabriek]
huren. 's Avonds belt het Arbeidsbureau op en deelt mee dat mijn neef Jan en ik voor de arbeidsinzet
onherroepelijk vrij zijn. Zij zitten er nu nog over te zaniken. Voor ons was de kous al af. Een mededeling van
de Vakgroep was destijds voldoende.

1943 ----- 25 november donderdag.


LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 14.15 uur is neergestort Duits jachtvliegtuig in het bos
genaamd De Weikampen te Hoenderloo. Inzittende piloot met het toestel verbrand. Geen schade.

1943 ----- 26 november vrijdag.


HARDONK. Nachtvorst, bij Stroe gesneeuwd, later hier telkens regenbuien.
VAN HOUTUM. Wij horen 's morgens om elf uur vliegtuiggeronk. In zuidelijke richting. Het geschut van
Deelen is even in actie. Het geronk houdt spoedig op. Om n uur passeren opnieuw vliegtuigen. Het is een
grote formatie die al op de terugweg is. De PTT [staatsbedrijf Post Telegraaf Telefoon, nu KPN] deelt mee
dat tussen 29 november en 11 december aanstaande vertraging in de pakketpost zal ontstaan. Het verzoekt
daarom het aantal Sint Nicolaaspakketten zo veel mogelijk te beperken. Duitse pakketten zijn natuurlijk weer

de oorzaak van deze vertraging. De tweede loods op Brouwersmolen moet worden ontruimd. Ook de
Ortskommandant kan ons niet helpen. Er is weer pesterij in het spel. Een Duits kapitein, die 's morgens op
het fabrieksterrein is, vertelt dat het ontruimen van de loods niet nodig is. Aan het Kanaal zijn voldoende
loodsen die leegstaan. Een Duits officier wil pers onze loods hebben. 's Middags belt de Duitse Staf uit
Baarn op en deelt mee dat wij zeer anti-Duits zijn. Als wij onze houding niet veranderen zal n van de
directieleden naar een concentratiekamp worden overgebracht. 's Avonds passeren van 9 tot 12 uur Britse
vliegtuigen in kleine aantallen. Om elf uur zien wij sterretjes van mitrailleurvuur. Kort daarop verschijnt een
rode bol die in zuidelijke richting verdwijnt. Enige minuten later zien we opnieuw mitrailleurvuur. Deze keer
recht boven ons. Het wordt gevolgd door een heldere oranje bol. Wij denken alle aan een lichtfakkel maar
het is ook een brandend vliegtuig. Onze schaduwen zijn duidelijk op de weg te zien. Het oranjeschijnsel
verdwijnt. We zien hierna een rode stip recht naar beneden schieten gevolgd door een scherpe vuurgloed
vanaf de grond. Daarna horen we een snel doordringend geraas van motoren. Het vliegtuig ligt in richting
van Woeste Hoeve.
BLOEM. Berlijn voor de derde keer deze week gebombardeerd. Daar hadden meerdere treinen klaar
gestaan op het station voor vertrek met daarin ook een 40-tal mensen uit Apeldoorn. Zij waren blijven zitten
omdat ze meenden, als ze in de schuilkelder gingen, ze dan de trein zouden missen waar ze mee naar huis
toe konden. Echter is ook deze trein evenals meerdere treinen en het station zo gebombardeerd dat er geen
spaan van over bleef. Men zegt dat er fosforbommen gebruikt zijn die de teerwegen deden branden en de
brandende teer zomaar in de schuilkelders liep en de mensen levend deed verbranden.
LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 23.10 uur; neergestort Engelse bommenwerper in het bos
genaamd Varenna gelegen aan de Arnhemseweg - Woeste Hoeveweg. Toestel geheel verbrand, evenals
vermoedelijk alle inzittenden.
POLITIE (Proces verbaal). Omstreeks 23.10 werd telefonisch kennisgegeven dat bij de Woeste Hoeve in
het bos genaamd Varenna toebehorende aan Mr. Delcourt van Krimpen gelegen aan de Arnhemseweg Woeste Hoefweg een brandende Engelse bommenwerper neergestort. Het toestel is geheel verbrand met
vermoedelijk alle inzittenden: Mc Sorley, Gooding, Foulkes, Green en Paice. De omgeving werd afgezet
door Duitse militairen van de Hermann Gring Divisie gelegerd in de Stichting Hoenderloo.

1943 ----- 27 november zaterdag.


HARDONK. Droog weer, even telkens zon. De NSB dreigt ons indien we niet wat geven voor de
gebombardeerde Duitse gebieden ze dan de helft van ons meubilair zullen weghalen!
VAN HOUTUM. Het vliegtuig dat gisteren is neergeschoten ligt werkelijk bij Woeste Hoeve. Het is een Britse
bommenwerper. Het toestel is helemaal uit elkaar geslagen. Tot nu toe zijn vier lijken gevonden.

1943 ----- 28 november zondag.


HARDONK. Regenachtige dag, niet koud. Nieuws ontbreekt.
VAN HOUTUM. De eerste trein uit de omgeving van Berlijn komt in Apeldoorn aan. Er zitten ook
verlofgangers in die de bombardementen tot vrijdagavond hebben meegemaakt. Door de storm slaan in
Engeland verschillende kabelballons los. En [naar Nederland afgedreven exemplaar] vernielt de
hoogspanningsleiding bij Beekbergen. Drie Duitse jagers cirkelen rond om de ballon te kunnen
kapotschieten. De laatste weken is de PGEM [Provinciale Gelderse Electriciteits Maatschappij] druk bezig al
zijn koperen leidingen door ijzeren te vervangen. Al het koper gaat naar Duitsland.

1943 ----- 29 november maandag.


HARDONK. 's Morgens droog, maar in de middag regen met aan het slot eensklaps een donderslag. Niets.

VAN HOUTUM. Het Gesticht in Hoenderloo moet voor woensdag aanstaande geheel zijn ontruimd.
Dagelijks komen vrachtauto's en sleperswagens voorbij. Deze vervoeren banken, kasten, stoelen enzovoort
naar elders. Zo krijgt oom Reinier eerst vandaag bericht dat hij de laatste machines uit de drukkerij moet
slopen. Alles is even gehaast. De goederen waarvoor jaren is gespaard worden nu als afval behandeld. De
directeur van het Gesticht gaat met zijn gezin bij oom Dolf Palm inwonen.
LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 08.20 uur; neergekomen een rubberballon (waaraan een
hoogtemeter) in een boom staande voor perceel Langeweg 50. Geen schade. Geen ongevallen.

1943 ----- 30 november dinsdag.


VAN HOUTUM. 's Middags is het in het luchtruim boven ons onrustig. Er patrouilleren Britse jagers. Zij
schieten boven Loenen een Duitse jager neer die pas een kwartier in de lucht was. Beide inzittenden zijn
zwaar gewond. En mist beide benen. Van een ander zijn alle ledematen gebroken. Volgens ooggetuigen
moet het een vreselijk gezicht zijn geweest. De jager ligt tussen Loenen en beekbergen. Bij hun patrouille is
de bemanning van een Britse jager zo brutaal dat zij over een startbaan van het vliegveld Deelen taxiet
onder voortdurend mitrailleurvuur. Drie Duitse jagers worden beschadigd. Even later stijgt het Britse
vliegtuig weer op en voegt zich het Britse vliegtuig weer op en voegt zich weer bij de andere toestellen. Met
ingang van heden worden de scheermesjes gedistribueerd. De toewijzing bedraagt vijf mesjes. De tweede
periode zal nog nader worden bekendgemaakt. Voor deze vijf nieuwe moet men vijf oude inleveren. Deze
mogen niet beschadigd zijn of roestvlekken vertonen.
LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 13.10 uur; neergestort Duitse bommenwerper op een weiland
van Koerselman aan de Loenensebrug over het kanaal (Hoofdweg) te Loenen. 2 Inzittende zwaar gewond,
overgebracht naar het Lazaret te Laag Soeren.
BRANDWEER. 1.00 uur 's middags in een druilerige regen werd een Duitse nachtjager die een paar
minuten van tevoren van het vliegveld Deelen was opgestegen, nabij het Kanaal te Loenen neergeschoten.
De beide inzittenden werden zwaar gewond en zullen het wel niet lang meer gemaakt hebben.
BURGEMEESTER PONT. 1 tot 30 november.
a. de Duitse Bombengeschdigten van wie de komst al enige maanden geleden was aangekondigd zijn
ook in de afgelopen maand niet verschenen. Aan de Beauftragten fr die Provinz Gelderland is op diens
verzoek een lijst toegezonden met de woningen die eventueel voor onderbrenging van
Bombengeschdigten in aanmerking komen.
b. 282 aanvragen voor vlakglas gecontroleerd. Daarvan in 213 gevallen gehele toewijzing en in 37 gevallen
gedeeltelijke toewijzing verleend. Aan glasbonnen uitgegeven voor 179,71 m en afgewezen voor 58,45 m.
Voorts voor bijzondere glassoorten 32 adviezen verstrekt aan het bureau Goedkeuring Werken Gelderland.
c. Van beide badinrichtingen wordt een steeds drukker gebruik gemaakt en er zal moeten worden
omgezien naar middelen om aan de behoefte aan warm water te voldoen.

1943 ----- 1 december woensdag.


VAN HOUTUM. 's Middags patrouilleren opnieuw Britse jagers boven de Veluwe. Om 1.15 uur beschieten
zeven Spitfires voornamelijk met kanonvuur Duitse troepen en kazernes in Harskamp. Er zouden zes
Duitsers zijn gedood en 49 gewond. In de krant staat een nauwkeurige omschrijving van de taak en
bevoegdheid van de Nederlandse Landwacht. De leden hebben recht personen aan te houden en
legitimatie te eisen. Zij hebben in 'enkele' gevallen bevoegdheid personen te arresteren. Zij mogen echter
niet zelfstandig huiszoeking doen.
BURGEMEESTER PONT. Met ingang van 1 december 1943 werd het gebouw van de bijzondere ULOschool aan de Kerklaan te Apeldoorn door de Duitse Weermacht gevorderd. Deze school werd
ondergebracht in het schoolgebouw in de Nieuwstraat, daarin werd mede weer gehuisvest de van
Kinsbergenschool. De Gemeentelijke Hogere Burger School, die tijdelijk dat schoolgebouw had betrokken,
werd gehuisvest in het gebouw van de Rooms-katholieke school in de Spoorstraat en in 4 lokalen van het
schoolgebouw aan de Molendwarsstraat (behorende aan de RK-opleidingsschool).

De RK-Jongensschool en de RK-opleidingsschool vinden onderdak in het schoolgebouw van de RKMeisjesschool aan de Molenstraat. Volgens schrijven van 5 januari 1944, nr.517/21 werd door de Duitse
Weermacht met ingang van 1 december 1943 beslag gelegd op een gedeelte van Berg en Bosch groot
ongeveer 70 ha.

1943 ----- 2 december donderdag.


HARDONK. Droge ochtend, bijna geen zon, tegen de middag zwaar bewolkt en regen. In Vaassen gehoord
van een joods vrouwtje van 79 jaar dat geboeid werd weggebracht door de Grne Polizei! Wat een
heldendaad!
VAN HOUTUM. De Duitsers geven voor distributiezaken vrijdom van straf aan hen die de opslagplaatsen
van geheime voorraden aanwijzen. De aanmeldingsplicht wordt aanzienlijk verscherpt. Logerende
familieleden (dat wil zeggen na n week) moeten zich nu ook bij de politie opgeven. 's Avonds om 6.30 uur
komen de eerste Britse vliegtuigen over. Het zijn er eerst enkele maar om zeven uur zijn het grote formaties.
Het geronk houdt onafgebroken een kwartier aan. Daarna keren al vliegtuigen weer terug. Deze komen
verspreid over en het gaat zo door tot 9.45 uur. Op dat moment komt de Duitse luchtafweer in actie.
Gedurende drie kwartier passeren grote formaties Britse bommenwerpers. Het geschut van Deelen en
Radio Kootwijk schiet beide. Het is niet te vergelijken met verleden week maandag. Het trommelvuur is
onafgebroken.

1943 ----- 3 december vrijdag.


HARDONK. Decemberweer. Berlijn dreigt met vergelding voor luchtbombardementen.
VAN HOUTUM. De burgemeester maakt bekend dat alle toegangswegen tot Hoog Soeren worden
afgesloten, behalve die vanaf Assel en de betonweg (Amersfoortseweg). 's Avonds krijg ik een strooibiljet uit
de Betuwe (G95).

1943 ----- 4 december zaterdag.


HARDONK. In Den Haag geweest.
VAN HOUTUM. 's Nachts om twee uur passeren vele vliegtuigen in noordelijke richting. Het blijken Duitse
jagers te zijn. Kort daarop horen wij zwaar vliegtuiggeronk. De Britse hoofdmacht vliegt over Oldebroek in
richting Duitsland. Wij zien gedurende een half uur het ontploffen van luchtgranaten van geschut te
Soesterberg.

1943 ----- 5 december zondag.


HARDONK. In Den Haag geweest.
VAN HOUTUM. In de afgelopen week zijn op het kerkhof in Ugchelen [Heidehof] vijf Britse vliegers
begraven. Zij zijn uit het vliegtuig dat op vrijdag 26 november bij Woeste Hoeve is neergestort.
BLOEM. Vrijwel de gehele week passeerden 's avonds Engelse vliegtuigen in oostelijke richting. Men zegt
dat er 17.000 naar Berlijn zijn geweest waar veel is gebombardeerd van maandag tot vrijdag.

1943 ----- 6 december maandag.


HARDONK. In den Haag geweest.

VAN HOUTUM. Er worden kinderlegitimatiekaarten in omloop gebracht. Deze bestaan uit dik houtvrij karton
in een perkamenten hoes en een kunstzijden koord van 70 centimeter lengte. Deze actie zou van het
Nederlandse Rode Kruis uitgaan. Bijna niemand gelooft het. De Duitser stelt geen materiaal beschikbaar
wanneer hij er zelf geen belang bij heeft.

1943 ----- 7 december dinsdag.


HARDONK. Afnemende vorst, dooi, gladde wegen. Geen nieuws.

1943 ----- 8 december woensdag.


HARDONK. Mistig guur en vochtig weer. NSB-radiotoestellen worden geneutraliseerd. De heren luisteren
blijkbaar eveneens naar verboden zenders!
VAN HOUTUM. Twee NSB-controleurs nemen bij pension Eljo-Zamy (de beheerder zelf zit nog in de cel)
opnieuw een clandestien varken in beslag. Het is te hopen dat zij een flinke straf krijgen.

1943 ----- 9 december donderdag.


HARDONK. Somber weer, droog. Niets.
VAN HOUTUM. 's Middags heeft oom Hendrik op Brouwersmolen een langdurig onderhoud met de
plaatselijke leider van het NAF Hij wil eerst in tegenwoordigheid van de voorman over het Arbeidsfront
spreken. Dit wordt geweigerd (de voorman behoort te werken en niet onder werktijd te confereren). Hij wil
het doel van zijn bezoek niet geheel vertellen. Hij vraagt daarom terug te mogen komen in de tijd dat de
voorman vrij is. Hij zal maandagmiddag terugkomen. Uit het korte gesprek blijkt dat het met het NAF zeer
slecht gaat. Het aantal leden vermindert snel. Hij spreekt voorts over tegenwerking van de directie en het
personeel. Volgens hem moet de directie zich ook bij het Arbeidsfront aansluiten (dan zal het personeel ook
wel lid worden zo denkt hij).

1943 ----- 10 december vrijdag.


HARDONK. Nachtvorst, overdag zonnig winterweer. Geen nieuws.
VAN HOUTUM. Alle personen die door de arbeidsinzet landbouwverlof hebben moeten zich thans melden.
De post moet tientallen oproepingskaarten (alle aangetekend) bezorgen. Echter eerst vanmorgen. Op de
oproep staat dat de betrokkenen zich 's morgens op het Arbeidsbureau moeten melden. Dit is natuurlijk
uitgesloten. Zo helpen de posterijen [PTT] saboteren. 's Middags komen twee Duitsers van het seminarium
op het fabrieksterrein. Zij delen mee dat de vrachtauto binnenkort voor een dag zal worden gevorderd. De
chauffeur moet eten meenemen en zich warm kleden. Wat ons nu weer boven het hoofd hangt moet nog
blijken.
1943 ----- 11 december zaterdag.
HARDONK. Nevelig, in de middag helder. Nachtvorst. Geen bijzonders.
VAN HOUTUM. 's Middags doen grote formaties Amerikaanse bommenwerpers uit Engeland een zwaar
bombardement op Embden (138-17+3). De Duitse jagers maken gebruik van raketgranaten. Wij
verwachtten al een grote luchtaanval omdat we 's middags zwaar vliegtuiggeronk hoorden. De hele middag
vlogen Duitse jagers over en weer.
BLOEM. 's Avonds om half acht zijn 3 bommen gevallen op Bussloo tussen Broekhof, Elders en de Valk.
Geen andere schade dan kapotte ruiten.

1943 ----- 12 december zondag.


HARDONK. Nachtvorst, guur en bewolkt.
VAN HOUTUM. 's Morgens om 6.45 uur bellen twee Duitsers oom Jan uit bed. Zij komen van het
Seminarium en delen mee dat de vrachtauto met chauffeur zo spoedig mogelijk op de Arnhemseweg bij het
ziekenhuis moet verschijnen. Daar zullen nadere orders worden gegeven. De auto vertrekt na ruim twee
uur. Uit nieuwsgierigheid gaat mijn neef Arnold hem op de fiets achterna. Ook daar is de wagen weer de
eerste. Dat was echter niet ons plan. Tot overmaat van ramp slaat de motor af. De chauffeur krijgt hem niet
weer aan het draaien waarna mijn neef moet invallen. Hij rijdt de wagen tot op het terrein van het
Seminarium. Hier wordt generatorhout, wat benzine, een staalkabel en een gereedschapskist (voorzien van
ons autonummer) ingeladen. De moffen rekenen dus volledig op onze vrachtauto. Ook hier slaat de motor
af. Met behulp van ruim 50 jongens van de Hitler-Jugend loopt hij eindelijk weer. Even later moet onze
vrachtauto twee andere wagens aantrekken omdat deze ook afgeslagen waren. Een auto met persgas
weigert helemaal. De Duitsers zijn niet gemakkelijk. De eigenaar van een wasauto krijgt een flink standje
omdat hij zijn wagen vol met wasmanden heeft. Onder de botte Duitse antwoorden komt vaak Scheisz
voor. Niemand weet wat er zal gebeuren. Er zijn ook hoge officieren aanwezig. Dit geeft aanleiding tot vele
geruchten. De chauffeurs spreken over een tocht van 250 kilometer. En beweert zelfs dat zij naar Frankrijk
gaan. Enkele chauffeurs hebben dekens bij zich. Tenslotte worden alle auto's naar het gewicht in vijf
colonnes verdeeld. Er zijn een twintigtal autobussen. De colonnes begeven zich in allerlei richtingen. En
komt door Ugchelen en gaat richting Beekbergen. Tot onze grote verwondering komt de vrachtauto 's
middags om 2.30 uur terug. Alles is meegevallen. De auto is tot iets voorbij Beekbergen geweest en
vervolgens weer naar het Seminarium terug gekeerd. Daarna werd de wagen afgeboekt op een soort
presentielijst. 's Morgens krijgen wij bovendien bericht van de Nederlandse Spoorwegen dat er drie wagons
zijn aangekomen. Deze worden nu niet gelost. De Spoorwegen zal hierover wel protesteren.

1943 ----- 13 december maandag.


HARDONK. Nevelige morgen, later opklarend en helder winterweer. In de vroege middag Amerikaanse
vliegtuigen hierboven. In Loenen en Beekbergen enige reservetanks naar beneden gekomen. Van een huis
in Beekbergen vijftig dakpannen vernield. Mussert [voorzitter van de NSB] vertelt dat 1944 het beslissende
jaar zal zijn!
VAN HOUTUM. Een deel van de Amerikaanse bommenwerpers komt over Ugchelen. Wij horen om 11.45
uur de eerste toestellen die in richting Duitsland overkomen. Het geronk houdt vijf minuten aan. Om 12.30
uur passeren formaties die al op de terugweg zijn. De lucht klaart 's middags op. Om 15 uur trekken zes
vliegtuigen cirkels in het luchtruim recht boven ons. Kort daarop zien we elf toestellen in richting oost-west.
Deze draaien boven ons weer om. Ze verdwijnen weer naar het oosten. Zij laten eveneens dikke strepen
achter. Het schijnen alle jagers te zijn. Ze wachten op een grote formatie bommenwerpers om deze te
escorteren. Het luchtdoelgeschut van Deelen is zo nu en dan in actie. De vergadering op Brouwersmolen
tussen mijn oom, persoon van de NAF en de voorman vindt niet plaats. De voorman is zogenaamd ziek. Hij
kan echter 's morgens nog wel op de transportfiets naar de markt! Hij houdt dus ook het NAF voor de gek.
Wij maken er uit op dat hij bij het NAF over onze fabriek roddelt. Op het onderhoud zou dan de waarheid
verteld moeten worden.
LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 12.15 uur; neergekomen een lege reserve benzinetank
afkomstig van een Engels of Amerikaans vliegtuig op een stuk roggeland perceel Beekberger 17 te Loenen.
Omstreeks 12.00 uur; idem op het dak van perceel Arnhemseweg 457 Apeldoorn. Schade begroot op 50
gulden. Geen persoonlijke ongevallen.
BURGEMEESTER PONT. Blijkens brieven van 2, 10 en 23 februari 1944 (nr. 517, 3e afdeling) van de
Burgemeester heeft de Duitse Weermacht, ingaande 13 december 1943, gevorderd. 582.80.77 hectare van
het grondbezit van de gemeente genaamd het Loenensebos en de Loenermark. De SSObersturmbahnfhrer und Kommandeur der SS-Unterfahrschule te Arnhem heeft op verzoek bij schrijven
van 31 januari 1944, toestemming verleend tot het vellen en wegvoeren, van het ingevolge de ontvangen
lastgeving te leveren hout.

1943 ----- 14 december dinsdag.


HARDONK. Dooi, 's middags enkele regendruppels, later droog. De Duitsers spreken van zware
afweergevechten aan het Oostfront (voor hen geen goed teken).
LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 15.00 uur; neergekomen een rubberballonnetje, 2
instrumenten en staaldraad op een bouwland Engelanderweg 45 Beekbergen.
POLITIE (15 november t/m 14 december).
- De hoofdwachtmeester-rechercheur Bourgonje moet, volgens bewering van een Officier-Adspirant,
uitgelaten hebben in de moordzaak D. dat hij een politiek misdrijf niet als misdrijf beschouwt en dat hij het
niet eens is met de methode van de Sicherheitspolizei, waar verdachten niet goed behandeld worden. Op
grond van deze uitlating is hem hangende het onderzoek, (zulks in overleg met den Burgemeester)
verboden dienst te doen en is zijn vuurwapen met munitie ingenomen.
- Sedert enige dagen moet op last van SS Obergruppenfhrer Rauter de woning van Overste v. H. wonende
Bosweg nr.128 alhier, tijdens de aanwezigheid van Mevrouw v.H. alhier, van 17.00 tot 8.00 uur door een
politieman worden bewaakt dat weer ten laste van de straatdienst moet gaan.
- In de houding en discipline van de bevolking ten aanzien van distributie- en prijsvoorschriften valt geen
verbetering te bespeuren. Het ware gewenst dat een aantal personen die bekend staan als
zwarthandelaren, maar die wegens onvoldoend bewijsmateriaal kans zien de dans te ontspringen, voor
geruime tijd op te bergen. Binnen afzienbare tijd zal een voorstel in die zin worden gedaan.
[In de kantlijn: Wacht dit met belangstelling en ?????? af, Pont].
- Tegen woonwagenbewoners, die zich vrijwel uitsluitend met zwarthandel bezighouden en dit handwerk
ook in de omliggende gemeente uitoefenen, wordt door razzia's op de autobussen die de verbindingen met
die gemeenten onderhouden, met kracht opgetreden.
- Door de recherche werd een geheime distilleerderij van geringe omvang opgespoord en in beslag
genomen. Tegen de eigenaar wordt proces-verbaal opgemaakt. Aanwijzingen voor een grotere geheime
distilleerderij buiten de gemeente, zijn aan een belastingambtenaar doorgegeven.
- In de afgelopen maand werden 87 aangiften van rijwieldiefstal gedaan.
BURGEMEESTER PONT. Blijkens brief van de Burgemeester van 14 december 1943, Nr. 517/977, heeft de
Duitse Weermacht ingaande 15 december 1943 een gedeelte ter grootte van 32.51.60 hectare van het
grondbezit van de gemeente genaamd Spelderholt gevorderd.

1943 ----- 15 december woensdag.


HARDONK. Helder weer, overdag dooi. Veel Duitse militairen komen en gaan, ook veel jonge broekjes van
17 jaar.
VAN HOUTUM. s Middags deelt de telefooncentrale te Deventer mee dat Brouwersmolen zijn
telefoonnummer voor de bewakers van de loodsen moet afstaan. Het is verregaande! Voor een stel
schooiers moet je buigen. Bovendien eisen de bewakers dat de hond (zeer groot) van mijn neef wordt
doodgeschoten. Een Duitser komt 's morgens bij mijn tante om de hond dood te schieten. Dit wordt gelukkig
voorkomen. Wat een bewakers. Zij zijn nog bang voor een hond!

1943 ----- 16 december donderdag.


HARDONK. Helder winterweer, in de parken zijn de kinderen aan het schaatsenrijden. Weer moeten
verscheidene huizen bij de Loolaan ontruimd worden. 's Avonds veel vliegtuigen.
VAN HOUTUM. Enige formaties Amerikaanse bommenwerpers komen 's middags over Zuid-Apeldoorn. Het
is van 12.30 tot 13 uur een onafgebroken geronk. Zij keren om 14 en 15 uur terug. Door de zon is niets te
zien. Aan deze luchtaanval nemen ruim duizend vliegtuigen deel. De Geallieerden noemen geen
plaatsnamen. De Duitsers spreken over zware schade in Bremen. 's Middags komt de wegwerker van de
Gemeente op ons terrein al het puntdraad en gladdraad opmeten. Zo is hij al samen met zijn collega's drie
weken aan het meten. Apeldoorn moet aan de Duitsers 25 kilometer puntdraad en 60 kilometer gladdraad
leveren. Hoeveel zal er dan wel niet in het hele land gevorderd zijn? In de NAC [krant] staat een artikel dat
de Gemeente het aantal volkstuintjes niet meer zal uitbreiden.

Echter worden alle ondernemers verzocht op een avond een vergadering in een gebouw in Apeldoorn bij te
wonen om over de voedselpositie te spreken. Ondernemers moeten zeker op hun fabrieksterrein tuintjes
voor hun arbeiders aanleggen. Volgens onbevestigde berichten zouden de veilingen in 1944 alles aan
Duitsland moeten afstaan.

1943 ----- 17 december vrijdag.


HARDONK. Nog flinke vorst, ook overdag vorst. De nieuwe ijsbaan eveneens open. Geen nieuws.
VAN HOUTUM. Wij abonneren ons op de Nieuwsbode. Het kost per maand 3 gulden. Het doel is de
nieuwsberichten niet te verspreiden maar nieuwe leden te werven. Het gaat meer om de drie gulden (voor
goed doel) dan om het nieuws. Gewoonlijk zijn de berichten twee dagen oud (n voor drukken en n voor
verspreiden). Het nieuwsblaadje is goed uitgevoerd en ingelicht. Wij moeten het blaadje nadat iedereen het
heeft gelezen verbranden en niet doorgeven. Dit ter verkrijgen van abonnees.

1943 ----- 18 december zaterdag.


HARDONK. Nog strenge vorst in de nacht, in de morgen snelle verandering van weer. Sterke dooi zonder
regen. Geen nieuws.
VAN HOUTUM. Alle bedrijven zijn verplicht tussen 24 december en 2 januari 1944 te sluiten.
BURGEMEESTER PONT. Op 18 december worden de scholen A, Graanweg en 19, Eendrachtstraat
gevorderd.

1943 ----- 19 december zondag.


HARDONK. Stormachtig weer met regen. Nieuws is schaars.

1943 ----- 20 december maandag.


HARDONK. Mooi decemberweer, veel zon, in de middagbewolkt, niet koud. 's Middags Duitse auto in brand
bij de Oranjelaan. Was vol beladen met koffie, sigaren, sigaretten, repen chocolade en boter!
Lotsverbondenheid. Ik alles, ik alles, jij de rest
VAN HOUTUM. Op de markten in Nederland worden nu vlak voor Kerstmis veel konijnen verkocht. De
Prijsbeheersing [bureau] is in Apeldoorn aanwezig en maakt veel bekeuringen. De overige verkopers
kunnen op het politiebureau hun konijnen voor de maximumprijs (1 gulden per pond) van de hand doen.
Deze manier van optreden is wel goed want clandestiene prijzen liggen tussen 40,- en 50,- gulden voor
volwassen konijnen. Deze worden ook op de markt gevraagd.
BLOEM. Men zegt dat in Den Haag, waar Duitse officieren een feestje zouden hebben, men in die kelder
bommen had gevonden en dientengevolge de mensen om 4 uur al van de straat moesten zijn.

1943 ----- 21 december dinsdag.


HARDONK. Droog, geen bijzonders. Dinsdagmiddag tussen half twee en half drie een massa vliegtuigen in
de lucht. Verschillende reservetanks neergekomen.
VAN HOUTUM. Er worden 160 Nederlandse gijzelaars vrijgelaten. Onder hen bevindt zich de directeur van
de Twentse Bank in Apeldoorn. In zijn kamp [ergens in Noord Brabant] zijn nog 144 gijzelaars
achtergebleven onder wie onze burgemeester Quarles van Ufford. De reden tot deze vrijlating is onbekend.

1943 ----- 22 december woensdag.


HARDONK. Eerst goed weer, later regen. Geen nieuws.
VAN HOUTUM. 's Middags om 1.45 uur passeren Amerikaanse bommenwerpers in noordelijke richting. De
formaties komen recht over. Het geronk houdt een kwartier aan. Een half uur later horen wij opnieuw
vliegtuiggeronk. Tussen de wolken zijn zo nu en dan strepen zichtbaar. Deelen laat zich nog even horen.
Opnieuw zijn ruim duizend Amerikaanse vliegtuigen (ook jagers) in de lucht. Ook nu is hun doel noord-west
Duitsland (38-21+4). Alle motorrijtuigen in Nederland moeten op last van Hitler worden geregistreerd. De
Rijksverkeersinspectie zendt aan alle betrokkenen uitvoerige vragenlijsten. De meeste vragen zijn moeilijk te
beantwoorden. Als voorbeeld hoeveel bedraagt het vervoerde gewicht over de laatste drie maanden?
Onnauwkeurige opgave of niet bijhouden van rittenboekje, bandenkaart enzovoort worden als sabotage
opgevat. In deze gevallen moet de politie de wagen in beslag nemen.
LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 14.00 uur; neergekomen een vijftal uit Engelse of
Amerikaanse vliegtuigen afgeworpen lege benzinetanks op de navolgende plaatsen:
1. Tuin perceel 205 Zevenhuizenseweg.
2. Weiland perceel 55 Anklaarseweg.
3. Bevloeiingsveld Kanaal Noord.
4. Bos Tuinmanslaan.
5. Bos Hoog Soeren.

1943 ----- 23 december donderdag.


HARDONK. Droog weer, gevolgd door enige regen.
VAN HOUTUM. Controleurs van de CCD onderzoeken in een trein tussen Amersfoort en Apeldoorn alle
koffers van de reizigers. En man begaat een domme fout en werpt zijn koffer het raam uit. De controleurs
arresteren hem. Na enige tijd blijkt dat de koffer uitsluitend decembernummers van het illegale blaadje
'Trouw' bevatte. Er gaan talrijke verhalen over het lot van deze man rond. Het is aan te nemen dat hij naar
Arnhem zal worden overgebracht. Deze zending zou niet voor Apeldoorn maar voor Deventer zijn bestemd.
De juistheid hiervan is natuurlijk niet na te gaan. Het is jammer dat het gebeurd is. 's Avonds doen negen
Duitsers en twee Apeldoornse agenten (NSB-ers) een inval bij een wasserij van Meijer. De eigenaar wordt
in zijn kantoor opgesloten. De moffen zoeken naar onderduikers. Ze hebben geen resultaat. Na afloop
proberen zij de eigenaar uit te horen en hem vrees in te boezemen door dreigementen. Bijvoorbeeld enkele
reis naar Vught. Zij slagen hierin niet. De eigenaar blijft ontkennen. Tenslotte moet hij met een Duitser de
wasserij door. De eigenaar is lang van stuk en ziet boven op de ketel een onderduiker liggen. De Duitser is
klein en ziet het gelukkig niet. Ook dit heeft geen resultaat. De Duitsers en de beide agenten vertrekken. Het
is maar goed want op de ketel (warm) lagen twee onderduikers roerloos. Drie anderen bevonden zich in een
droogkast. Het is erin bijna niet meer uit te houden. Deze inval berust weer op verraad. En van de
onderduikers (hij heeft voorheen op Brouwersmolen gewerkt) wilde niet naar Duitsland terug. Een andere
Nederlander stond voor zijn terugkeer in Duitsland borg. De vrouw van deze borg wenste haar man
natuurlijk ook terug te zien en verraadde de onderduiker zodoende. Van je vrienden moet je het maar
hebben!

1943 ----- 24 december vrijdag.


HARDONK. In Rotterdam en Den Haag.
VAN HOUTUM. 's Nachts om twee uur begint het luchtdoelgeschut van Deelen hevig te schieten. Het
vliegtuiggeronk is nauwelijks te horen. Daarentegen komen van vier uur tot 6.30 uur aanhoudend Britse
vliegtuigen over. Zij zijn op de terugweg. Wij horen in alle richtingen zwaar vliegtuiggeronk. 's Morgens
worden wij vanuit Amsterdam gebeld. Het gesprek moet door luchtalarm worden verbroken. Later wordt het
vanuit een schuilkelder voortgezet. 's Middags om drie uur horen wij in noordelijke richting vliegtuiggeronk.
Het zijn niet zoals verwacht werd Amerikanen maar Duitsers. Op het kerkhof in Ugchelen liggen onder
andere twee piloten van de RAF. De meeste ondernemingen moeten met ingang van vandaag hun bedrijf
sluiten in verband met Kerstmis en Nieuwjaar. 's Morgens komt het getrouwde personeel van beide
fabrieken het hun toegewezen brandhout ophalen. Zij halen het met de meeste zonderlinge voertuigen op.

Als de NSB-politie deze houtverdeling bemerkt krijgen wij waarschijnlijk een boete. Het bezit van hout dat
niet opgegeven is, het zagen met een cirkelzaag en de verdeling die ook zonder toestemming plaatsvindt
zijn verboden.
BURGEMEESTER PONT. Op 22 december werd gevorderd school 24, Westenenk. Aangezien werd
medegedeeld dat het vorderen van korte duur zou zijn werden geen maatregelen getroffen voor het
huisvesten van de scholen.

1943 ----- 25 december zaterdag (eerste kerstdag).


HARDONK. In Rotterdam en Den Haag.
VAN HOUTUM. Belastingambtenaren hebben in de afgelopen week een onderzoek ingesteld bij de
Tricotfabriek [aan de fabriekstraat]. De Duitse directie meende dat hun personeel niet in aanmerking kwam
voor de loonbelasting. Zij menen onder en boven de wet te zijn. Zodoende moet het personeel nu de
achterstallige loonbelasting betalen. Het is wel eens goed. Velen worden voor een hoog bedrag
aangeslagen. Deze variren van 150 tot 250 gulden. Een boekhouding wordt er niet op na gehouden. Eerst
werd het personeel wekelijks later per 14 dagen en nu per maand uitbetaald. Zogenaamd om de
administratie te vergemakkelijken. Het personeel kon echter ook voorschotten krijgen. Wanneer het de
directie behaagt, veranderen zij zo weer de uitbetalingen. Voor het personeel is het gemakkelijk. Nederland
betaalt wel. Over sabotage wil ik nog n ding vermelden. Er is groot gebrek aan materiaal. Gewoonlijk
worden van drie motoren n nieuwe gemaakt. De rest verhuist naar het magazijn. Het magazijn kreeg op
zekere dag enige wagons materiaal toegestuurd. Het leek veel maar het was niets. Het waren honderden
doosjes met in ieder doosje nu eens n schroefje dan weer n boutje of n moertje enzovoort. Overal
zat n voorwerp van geen waarde in. Vele Duitse soldaten proberen 's avonds op straat een kruik jenever
tegen zwarte prijs (ruim 50 gulden) te verkopen. Zij hebben deze als Kerstgeschenk ontvangen. Het cadeau
zegt voldoende over het Duitse moreel.

1943 ----- 26 december zondag (tweede Kerstdag).


HARDONK. In Rotterdam en Den Haag.
VAN HOUTUM. 's Morgens om tien uur werpt een jongen zich bij de overweg aan de Jachtlaan voor de
sneltrein. Hij is op slag dood en zwaar verminkt. Verdere bijzonderheden zijn onbekend. Het is waarschijnlijk
dat hij ten einde raad was door de arbeidsinzet.
SPOORWEGEN. Op 2e Kerstdag kreeg ik een oproep om naar Epe te komen. Ik weigerde dit onder het
motief dat het een feestdag was. Een collega te Zwolle weigerde eveneens en werd bijna gearresteerd. De
volgende dag werd ik weer ontboden en moest toen wel gaan. Het bleek dat men bezig was tanks van
bredere loopkettingen te voorzien. Hierdoor werd de losweg evenals de toegangsweg totaal vernield. Men
verlangde nu van mij dat ik alles met keien zou bestraten. Dit weigerde ik omdat zij geen machtiging van de
Bahnbevollmchtigte bei den Niederlndische Eisenbahnen konden tonen. Men was hierover niet te
spreken en de opdrachtgever eiste dat ik aan zijn bevel zou voldoen. Na veel heen en weer gepraat vertrok
ik echter weer naar Apeldoorn. Via Utrecht kreeg ik bericht er zo min mogelijk aan te doen maar het moest
niet in de gaten lopen. Dit is gelukt.

1943 ----- 27 december maandag.


HARDONK. In Rotterdam en Den Haag.
VAN HOUTUM. De commissaris van politie in Apeldoorn waarschuwt dat de bevolking zal moeten
wachthouden op punten waar Duitse richtingaanwijzers of andere borden zijn vernield of weggehaald. Zo
moet in Beekbergen al posten. Het is weer winter en dan komen deze lage Duitse praktijken weer te
voorschijn.

1943 ----- 28 december dinsdag.


HARDONK. In Rotterdam en Den Haag.

1943 ----- 29 december woensdag.


HARDONK. In Rotterdam en Den Haag.
VAN HOUTUM. 's Avonds om 6.30 uur komen de eerste Britse vliegtuigen over. Zij keren om acht uur
druppelsgewijs terug. Om 9.30 uur wordt het drukker en al snel passeren grote formaties. Het zware geronk
houdt drie kwartier aan. Om 10 uur schiet het luchtdoelgeschut van Deelen vrij intensief.

1943 ----- 30 december donderdag.


HARDONK. In Rotterdam en Den Haag.

1943 ----- 31 december vrijdag.


HARDONK. In Rotterdam en Den Haag.
BLOEM. Nog steeds zowel overdag als 's nachts komen drommen vliegtuigen hierover die over de grenzen
gaan bombarderen. Krantenberichten melden dat er 54 Duitse steden geheel plat liggen of zwaar getroffen
zijn.
BURGEMEESTER PONT. Twee honderd veertien aanvragen voor vlak glas gecontroleerd. Daarvan in 173
gevallen gehele toewijzing en in 22 gevallen gedeeltelijke toewijzing verleend. 13 Aanvragen werden
afgewezen en in 8 gevallen werden verwerkingsbewijzen verstrekt.

Jaar 1944
BRANDWEER. In 1944 werden door ons 110 benzinetanks geborgen.

1944 ----- 1 januari zaterdag.


HARDONK. In Rotterdam en Den Haag.

1944 ----- 2 januari zondag.


HARDONK. In Rotterdam en Den Haag.
VAN HOUTUM. Overal in onze omgeving liggen weer grote hoeveelheden zwarte stroken met zo nu en dan
geheel witte exemplaren. Er liggen ook strooibiljetten. Echter niet in zo'n grote getale. De meeste zijn
gescheurd. Het pamflet is in het Duits gedrukt en gekenmerkt G99. Dus nog in 1943 gedrukt.

1944 ----- 3 januari maandag.


HARDONK. In Rotterdam en Den Haag.
VAN HOUTUM. 's Nachts om 0.30 uur komen de eerste Britse vliegtuigen over. Het geronk houdt een uur
aan. Het zijn meest snelle bommenwerpers die zeer verspreid overkomen. Wij horen voortdurend
ontploffingen die zich ook in het rammelen van de deuren openbaren. Het luchtdoelgeschut laat zich niet
horen. Om 2.30 uur stort een vliegtuig brandend in richting Woeste Hoeve neer. Het ontploffen van de
munitie houdt lange tijd aan. Om 4.45 uur keren de eerste toestellen terug. Al snel passeren grote formaties.
Om vijf uur is boven het zware geronk uit het luchtdoelgeschut goed te horen. De laatste toestellen van deze
hoofdmacht komen om 5.30 uur over. Deze vliegtuigen keren terug van een aanval op Berlijn. Het
neergeschoten vliegtuig ligt ten zuiden van Beekbergen op afgesloten terrein. Het is boven Apeldoorn in
brand geschoten. Beide piloten liggen verkoold tussen de resten van hun toestel.
BRANDWEER. 's Morgens om 2.45 uur stortte een Duitse jager naar beneden. Daarbij werd de bemanning
gedood.
BURGEMEESTER PONT. Het gebouw van school 9 (Hoenderloo) dat door de Duitse Weermacht was
gevorderd werd op 3 januari 1944 weer vrij gegeven.

1944 ----- 4 januari dinsdag.


HARDONK. Sneeuw en hagelbuien. Nog geen nieuws vernomen.

1944 ----- 5 januari woensdag.


HARDONK. Nachtvorst, gladde straten, later dooi en lekker januariweer. Dinsdagmiddag brandje bij het PVclubhuis Valkenberglaan, nu in bezit van Jeugdstorm.
VAN HOUTUM. Bij het baanvak Zwolle - Apeldoorn ontploffen enige bommen. Het schijnt geen aanslag te
zijn.

1944 ----- 6 januari donderdag.


VAN HOUTUM. Alle woonwagens uit Apeldoorn (ruim duizend) zijn gevorderd. De eigenaren moeten zelf
onderdak zoeken. Anders worden zij naar werkkampen overgebracht. De woonwagens zullen in Duitsland
als noodwoningen dienstdoen. 's Middags komt een Duitser onze vrachtauto controleren of deze werkelijk in
reparatie is. Wij hadden niet zelfstandig moeten handelen.

We hadden eerst het seminarium van het defect (verbrande startermotor) in kennis moeten stellen. Deze
zou dan voor gratis reparatie zorgen. De sergeant zal dit alsnog proberen. De zaak kwam aan het rollen
doordat de vrachtauto dezer dagen voor de Weermacht zou moeten rijden. Volgens onbevestigde berichten
zouden in Harderwijk pistolen zijn ontvreemd. Twee geschorste Apeldoornse agenten zouden weer in dienst
zijn genomen. Marechaussees moesten op zekere dag 100 pistolen in Harderwijk voor het garnizoen in
Apeldoorn afhalen. De marechaussee in Harderwijk kreeg een telefoontje dat de auto drie kwartier eerder
zou komen. Dit gebeurde en de pistolen werden aan de marechaussees van deze auto toevertrouwd. Het
bleek later dat deze pistolen in goede handen terecht zijn gekomen. Twee Apeldoornse agenten werden
onlangs betrapt bij smokkelen van rogge. Beide werden geschorst. Ze moesten aan de commandant Buck
(deze eist nog een geleide van zijn gestolen huis naar het politiebureau. Dit is 150 meter) hun revolver
afgeven. Beide weigerden en een dorst te zeggen dat ook Buck niet alleen van de bonnen kan leven.
Vervolgens somde hij een groot aantal zwarte maaltijden op in diverse hotels van de commandant en
noemde hierbij prijzen. Het einde was dat voor beide agenten de schorsing werd ingetrokken.

1944 ----- 7 januari vrijdag.


HARDONK. Zacht weer, regenachtige morgen. Later droog. Vanavond brand in wasserij op de Eendracht.
In Groningen groot aantal gijzelaars gevangen genomen en een zestal doodgeschoten. In de avond even
naar T.[Terwel].
VAN HOUTUM. Langs de grens van de inmiddels afgesloten bossen tussen Ugchelen en Hoenderloo
worden nu Duitse borden gelegd. Deze zullen binnenkort geplaatst worden. In het fabrieksbos liggen ook
vier borden. Zodoende wordt een driehoek van ruim een hectare eveneens afgesloten. Hiervan hebben wij
tot nu toe geen officile kennisgeving ontvangen. De Duitsers vinden het zeker van weinig belang. De
laatste weken mocht er al niet meer in bedoelde bossen gewerkt worden. Dit gebeurde echter toch. Er
ontstonden nog al eens twistgesprekken. Eerst tussen de boswachter en zijn arbeiders met een
controlerende Duitser. Later met de boswachter van het Ugchelse Bos die in Duitse dienst is (op aanraden
van zijn superieuren). Het loopt gelukkig goed af. Het omgehakte hout is niet in Duitse handen
terechtgekomen. De verstandhouding tussen de betrokken personen is er echter niet op vooruit gegaan. De
boswachter van Het Leesten mag zich niet in het bos begeven maar hij is er wel verantwoordelijk voor. Dat
is Duits recht! Wat er precies met deze bossen zal gaan gebeuren is onbekend. Vanuit Harskamp is men
bezig met een spoorlijn in richting Hoenderloseweg. In dit gebied worden grote stukken bos omgehakt. De
Duitsers zijn van plan er bunkers te bouwen.
BURGEMEESTER PONT. Door de Duitse Weermacht werden gevorderd de school 15 (Wormen) en de
bijzondere school aan de Kartonweg.

1944 ----- 8 januari zaterdag.


HARDONK. Regenachtig somber weer met veel wind. Niet koud. Het schijnt de Duitsers in Rusland niet zo
heel best te gaan. Druk bij Kirowograd toegenomen dat betekent verlies van de stad?

1944 ----- 9 januari zondag.


HARDONK. Regendag, geen nieuws.
VAN HOUTUM. 's Morgens om 3.30 uur bellen de Duitsers diverse chauffeurs van 'sichergestellte' auto's uit
hun bed. Het is ook nu weer een oefening. Het duurt uren voordat alle wagens bij het seminarium
verschijnen. En colonne rijdt naar Woeste Hoeve en via Loenen weer naar Apeldoorn. De chauffeurs
hebben tussentijds voor oefening tweemaal luchtalarm. Zij moeten de eerste keer de auto's rechts van de
weg stilzetten en zelf dekking zoeken. De tweede maal moeten zij met auto en al dekking zoeken. Bij
voorbeeld onder de bomen. Hieruit volgt duidelijk dat de chauffeurs later met de auto's gevorderd worden.
Een auto heeft geen luchtalarmoefening nodig. Bovendien krijgen enkele eigenaars een brief dat hun auto
op een zeker tijdstip opgespoten moet worden. Natuurlijk in een camouflagekleur. Onze vrachtauto hoeft
niet te rijden. Deze is in reparatie.

1944 ----- 10 januari maandag.


HARDONK. Droog goed weer, verder geen bijzonders.
VAN HOUTUM. De bevolking van Hoenderloo moet de komende dagen wacht lopen bij de gebouwen van
het Gesticht. Enige dagen geleden werd ingebroken in twee huizen waaruit de bewoners waren verjaagd.
De hele inboedel is verdwenen. De dieven (wie zegt dat het geen Duitsers waren?) gingen ook een derde
woning binnen maar daar sliepen moffen. Daardoor werden zij gestoord. Deze alarmeerden anderen en al
spoedig zette de politie alle wegen rondom Hoenderloo af. De dieven maakten namelijk gebruik van een
auto. Over arrestaties is niets bekend. Iedere volwassen mannelijke inwoner krijgt echter aanzegging de
gebouwen gedurende bepaalde tijd te bewaken. Een buurtjongen die even voor Pasen 1943 voor de
arbeidsinzet opgeroepen werd en daarna in Deventer leerde chaufferen, is in de Kerstweek met verlof thuis
geweest. Er gingen al allerlei geruchten over vrijwillig tekenen bij de NSKK. En persoon heeft zelfs een foto
waarop hij de Hitlergroet brengt. Hijzelf ontkende al deze beweringen halsstarrig. Hij is chauffeur bij een
onderafdeling van de VDM (Volksdienst Deutsche Mittelstelle). Deze instelling staat direct onder Himmler en
is ingedeeld bij de SS Hij heeft goed eten en rijdt voortdurend op benzine. Hij is goed op de hoogte met de
toestanden te Odessa en Sjitomir. Uit deze en andere verklaringen maakte men al op dat hij het Duitse
belang vrijwillig diende. Nu is het raadsel helemaal opgelost. Zijn moeder verspreekt zich 's morgens
tegenover de buurvrouw en zegt dat hij een uniform draagt. Op de rechtermouw staan de letters NSKK en
op de kraag een letter V. Voorts verdient hij 60,- gulden. Er gaan geruchten dat zijn ouders gebruik maken
van extra rantsoenen. Hiervan is echter geen bevestiging te krijgen. Een volgend verlof zal hem niet
aangenaam zijn. Hij zal dan door de burgerij afgestoten worden. De directeur van het Arbeidsbureau in
Apeldoorn, die ons met alle geweld naar Duitsland wilde hebben is overgeplaatst naar Zwolle.
BURGEMEESTER PONT. Door de Duitse Weermacht werden gevorderd de gebouwen van de scholen 24
(Westenenk) en A (Graanweg).

1944 ----- 11 januari dinsdag.


HARDONK. Goed weer, bewolkt met iets opklaring. Om half twaalf veel vliegtuigen in de lucht. 's Middags
tegen 2 uur weer geronk en geschiet. Langs de IJssel moeten veel vliegtuigen neergeschoten zijn. Naar
M.[Moerman] geweest en zijn mening gevraagd over de houding van Turkije. Bij de luchtgevechten overdag
zijn veel kogels neergekomen onder andere in het wegdek van de Asselsestraat en Mariastraat, gelukkig
geen slachtoffers.
VAN HOUTUM. 's Morgens om elf uur passeren grote formaties Amerikaanse bommenwerpers. Kort daarop
schieten de luchtdoelkanonnen in Deelen. De granaten ontploffen eerst recht boven ons en later meer
zuidelijk. Het is een oorverdovend lawaai. Het geronk houdt na een kwartier op. Om 12.30 uur komen
Amerikaanse vliegtuigen opnieuw over. Nu echter op de terugweg. Het geronk houdt ruim een half uur aan.
Wij horen duidelijk het gefluit van jagers. Door de dichte bewolking is niets te zien. Om 1.30 uur passeren
nieuwe formaties. Deze zijn ook op de terugweg. Van twee kanten horen wij zwaar mitrailleurvuur. Even
later verschijnt een Duitse jager onder de wolken. Het toestel mist n landingswiel. Boven Brouwersmolen
zijn twee jagers met elkaar in gevecht. Zij verdwijnen in westelijke richting. In Apeldoorn komen
verschillende kogels terecht. Alle met goede afloop.
BLOEM. Hevige luchtgevechten van Amerikaanse vliegtuigen, die naar Duitsland wilden, met Duitse jagers
in de buurt van Deventer. Naar men zegt zouden 6 jagers en 2 Engelse of Amerikaanse vliegtuigen
neergeschoten zijn en gevallen op Schalkhaar, Lettele, Heeten, Croddenbrug, Vaassen en Epe. Bij Hein
Borgonje in de Wilpse Achterhoek vielen 5 zware bommen die gaten sloegen met een middenlijn van 10
meter. Hierbij geen persoonlijke ongelukken. In het Hooiland is bij J. Hendriks door de deur geschoten en bij
Kruitbosch zijn veel patronen gevonden van de vliegtuigmitrailleurs. Ook zou er geschoten zijn op de trein
Apeldoorn - Zutphen vanuit de vliegtuigen.

1944 ----- 12 januari woensdag.


HARDONK. Bewolkt, maar goed weer. Geen nieuws.

VAN HOUTUM. Boven Hummelo woedden de grootste luchtgevechten uit deze oorlog. Alleen al in de
omtrek van deze plaats liggen de wrakstukken van 60 bommenwerpers en jagers. Het juiste aantal
Amerikaanse en Duitse vliegtuigen is niet bekend. Bij Heerde zijn ook enige toestellen gevallen. In de buurt
van een wasserij stortten een bommenwerper en een Duitse jager neer. Acht Amerikanen landden per
parachute veilig op de grond. De Duitse piloten werden uit hun vliegtuig geslingerd en tegen de grond
verpletterd. Het is niet bekend of zij wel van een parachute voorzien waren. Onder de Amerikaanse
officieren van dit vliegtuig zou zich een Poolse jood hebben bevonden. En van de vliegers deelde mee dat
de Amerikaanse bommenwerpers gevraagd hebben om bescherming van sterke Geallieerde jagers omdat
de luchtslag boven Oost-Nederland te grote vormen aannam. Een tweede bommenwerper explodeert boven
Heerde en valt op woningen. Er is gelukkig weinig schade. Van een derde bommenwerper wordt de staart
afgeschoten. Het staartstuk viel snel. De rest kwam in de bossen terecht. In deze streek stort ook nog een
vierde bommenwerper neer. In Deventer liggen drie Duitse jagers en een Vliegend Fort. En van deze
jagers is het toestel dat wij gisteren gezien hebben en n landingswiel miste. Het wiel is inmiddels in de
sprengen aan de Richtersweg in Ugchelen gevonden. Duitsers halen het later op. Te Colmsgate bij
Deventer ligt een andere bommenwerper helemaal vernield langs de straatweg. Hierbij waren acht doden.
Twee wisten uit het toestel te springen. De lijken zijn zwaar verminkt. Alle genoemde bommenwerpers
waren op de terugweg. Dus zonder bommen. Door een luchtgevecht viel 's morgens een volle bommenlast
op Delden.
BLOEM. Voor de veebonnen wordt betaald f 3,50 per kilo rund. Voor een beste neurende koe wordt betaald
f 3000,-.

1944 ----- 13 januari donderdag.


HARDONK. Zacht, somber weer. Nieuws ontbreekt.
VAN HOUTUM. Wij ontvangen een nieuw illegaal dagblaadje met het opschrift Orgaan van de vrije pers.
Het is gedateerd 8 januari. Het blijkt slecht ingelicht te zijn. Wij hebben de Nieuwsbode sinds 23 december
niet meer ontvangen. We vermoeden dan ook dat de drukkerij is ontdekt.

1944 ----- 14 januari vrijdag.


HARDONK. Mooi en helder. Veel vliegtuigen.
VAN HOUTUM. 's Morgens tussen vier en vijf uur keren grote formaties Britse bommenwerpers terug van
een aanval op Duitsland. Zij laten talrijke strepen achter. Naar later blijkt zijn het geen gesloten formaties
maar Mosquito's. Ze ondernemen een aanval op West-Duitsland. 's Avonds om 18.15 uur komen de eerste
Britse vliegtuigen verspreid over. Naar het geronk te oordelen schijnt de hoofdmacht via het Noorden te
passeren. Om 20 uur vliegt tot tweemaal toe een laagvliegend toestel in oostelijke richting over. Een
kwartier later passeren grote formaties die op de terugweg zijn. Het luchtdoel van Deelen begint zwaar te
schieten. Het houdt enige minuten aan. Om 20.30 uur begint het opnieuw en duurt ongeveer even lang.
Enkele granaten fluiten over. Het zware geronk houdt onafgebroken tot 20.40 uur aan. Later horen we nog
enkele achterblijvers. Om 21.15 uur schiet Deelen nog even terwijl er geen vliegtuigen overkomen.
BLOEM. Hedenavond half zeven een zeer zware dreun waarbij de binnenmuren van ons huis zich als het
ware bewogen. Later vernamen we dat aan de dijk bij Deventer nabij de Ziele (een villa aan de Twellose
dijk) een bom gevallen was die aan een jongen van l7 jaar, die ter plaatse fietste, het leven kostte. Hij was
door een scherf getroffen die de zijkant van het been en het lichaam had geraakt. Een meisje dat naast hem
reed bleef ongedeerd.
POLITIE (15 december t/m 14 januari). - Groente en vooral fruit zijn zeer schaars.
- In de afgelopen periode werden meerdere gevallen van clandestiene slachting van varkens opgespoord,
terwijl tevens tegen een aantal personen proces-verbaal werd opgemaakt ter zake het onbevoegd
voorhanden hebben van varkens, die kennelijk voor clandestiene slachting bestemd waren.
- In de afgelopen periode is gebleken dat enkele leden van het corps teveel particulier contact hebben met
burgers, die door de zwarte handel hun kost verdienen.

- Een veel voorkomend verschijnsel is ook de handel in Perzische tapijten. Aangezien deze als luxe
goederen niet onder de prijsvoorschriften vallen, staat voor een ieder, die voorheen zich niet met dergelijke
handel inliet, thans de mogelijkheid open, zich aanzienlijk te verrijken. Doordat zich in de handel in deze
goederen dergelijke personen kunnen inschakelen, als cafhouders en dergelijke, ontstaan aanzienlijke
prijsverhogingen, die anders wellicht waren uitgebleven.
- Een ander veel voorkomend euvel schuilt in het aanbieden van allerlei goederen per advertentie, waarbij
dan tevens een prijs, overeenkomende met de werkelijke waarde van het aangebodene wordt aangegeven.
Meldt zich op deze advertentie een koper, dan blijkt de kostprijs van het bewuste goed veel meer te
bedragen. Tegen dit euvel wordt met kracht opgetreden.
- Door de recherche werd 1 persoon aangehouden ter zake het verlenen van hulp bij het ontvluchten van
arrestanten.
- Er werden 60 aangiften gedaan van rijwieldiefstal.

1944 ----- 15 januari zaterdag.


HARDONK. Mistig, kil en somber. Geen nieuws.
VAN HOUTUM. De Overheid neemt nieuwe maatregels voor de voedselbonnen. Met ingang van 6 februari
aanstaande zijn de nu gebruikelijke ongeldig. De rantsoenbonnen voor eieren worden vandaag ongeldig
verklaard. Er zijn al nieuwe bonnen in omloop.

1944 ----- 16 januari zondag.


HARDONK. Mistig en somber weer. 's Morgens zag ik dat de Wilhelminaschool [aan de Kerklaan tegenover
het Oranjepark] inderdaad door de Duitsers in gebruik was genomen voor een soort Fahrcursus [rijschool].

1944 ----- 17 januari maandag.


HARDONK. Weer als vorige dag, guurder. Bij F. geweest.

1944 ----- 18 januari dinsdag.


HARDONK. Somber weer met motregen. Later droog. Overal zie je nu hulppolitie staan, lui in burger met
witte band om de arm. Gehalte lijkt me niet veel soeps, een stelletje avonturiers!

1944 ----- 19 januari woensdag.


HARDONK. Somber en vochtig. Niets bijzonders.
VAN HOUTUM. 's Morgens worden op het kerkhof in Ugchelen [Heidehof] de lijken van een Rus en een
Amerikaan begraven. Het is onbekend op welke wijze deze militairen zijn gesneuveld.

1944 ----- 20 januari donderdag.


HARDONK. Weer als gisteren. Vliegtuigen gehoord. Langs de Soerenseweg vanaf het hek tot de school in
Hoog Soeren is een grote hoeveelheid munitie opgeslagen. Het prachtige bos bij de forten is voor een deel
gekapt.
VAN HOUTUM. Voor 15 februari aanstaande moeten alle vluchtheuvels, verkeerszuilen en beplantingen
tussen weg en trottoir verwijderd worden. Als voornaamste reden worden ongelukken opgegeven. Deze
vinden voornamelijk plaats 's nachts tijdens de verduistering. Hieruit is op te maken dat de maatregel geheel
Duits belang betreft. Wie rijdt er 's nachts anders dan de vijand. De haltes komen nu op de trottoirs.

1944 ----- 21 januari vrijdag.


HARDONK. Gelukkig nu goed weer met telkens zon. Nogal wind. In de avond en nacht vliegtuigen.
VAN HOUTUM. De distributiemaatregels worden verscherpt. Op de eerstvolgende boterbon wordt alleen
rundvet beschikbaar gesteld. 's Morgens bellen twee ambtenaren van de PTT Brouwersmolen op. Zij delen
mee dat zij opdracht hebben gekregen het telefoontoestel van het kantoor naar n van de loodsen over te
plaatsen voor de NSB-bewakers. Na enig gepraat stellen de ambtenaren een andere regeling voor. Dit moet
echter mondeling besproken worden. Dit gebeurt. Een dode leiding zal van een nabij zijnde woning naar de
loods verlengd worden. Daar zal een geheel nieuw toestel komen. Officieel mag geen nieuw materiaal
gebruikt worden maar de PTT werkt in dit opzicht mee. Op de fabriek in Ugchelen wordt het toestel voor
eigen gemak verplaatst. Hiervoor zijn ook enige nieuwe kabels nodig. Deze worden zonder meer door de
PTT geleverd. Zo onder elkaar komt men nog wel tot een oplossing. De Duitsers slaan de brandstoffen in de
loodsen van Brouwersmolen niet deskundig op. Er wordt maar ingegooid. Het gevolg is dat n wand door
slordig opgestapelde turf helemaal bezwijkt. Deze moet nu door stutten in zijn verband worden gehouden.
Ook hier berust het weer op een eeuwenoud beginsel Het is toch van een ander. De woningen van het
gesticht in Hoenderloo die ook door de Duitsers zijn gevorderd worden opgeschilderd. De moffen breken uit
vele van deze huizen binnenmuren. Het schijnt dat de Duitsers de Weikamperweg geheel zullen afsluiten.
Men vermoedt dat het onderwijs bezweken is voor de Duitse eis over arbeidsinzet onder het onderwijzend
personeel. Een onderwijzer uit Emst krijgt namelijk een brief dat hij zich binnen bepaalde tijd naar Essen
(doorgangsplaats) moet vertrekken. Enige dagen geleden hield de Duitse politie een soort drijfjacht op
onderduikers in het Kroondomein. Vanaf de lijn Epe - Het Loo werd met een groot aantal personen de
bossen tot bij Elspeet doorzocht. Zij vonden twee ondergedokenen. Deze werden tijdelijk in een schuurtje
opgesloten. Ze wisten bij het aflossen van de wacht te ontsnappen. In het Kroondomein is zo goed als geen
wild meer. Alles is door de moffen al verorberd. Ook hier voeren zij hun organisatie door. Herten mogen
alleen door generaals of hogeren worden gedood. Konijnen zijn voor de minderen.

1944 ----- 22 januari zaterdag.


HARDONK. Opnieuw somber en vochtig, in de avond droog. Weer veel huizen aan de Loolaan gevorderd
onder andere de pastorie van ds. Visser. Er gaan geruchten over een nieuwe landing der bondgenoten in
Itali.
VAN HOUTUM. Politieagenten deden in de afgelopen nacht op talrijke punten huiszoekingen.
BLOEM. Inval van de Engelsen in Itali bij Minetto, 50 km onder Rome zodat de Duitsers daar nu in de rug
zijn aangevallen.

1944 ----- 23 januari zondag.


HARDONK. Stormachtige wind, regen en hagelbuien, koud weer, later droog. Niets bijzonders.

1944 ----- 24 januari maandag.


HARDONK. Kalmer weer, telkens iets zon, later betrokken met motregen. Van de fronten geen nieuws.
VAN HOUTUM. Enige agenten van de economische dienst doen 's morgens huiszoeking bij een drietal
inwoners van Ugchelen. Het is verraden werk. Bij de eerste vinden ze een clandestien varken. Bij de tweede
een radio en bij de derde een onderduiker. De radio is van de kleinzoon van de betrokken huiseigenaar. Het
bevond zich open en bloot met het snoer in een stopcontact op zolder. De agenten gaan naar het huis van
de kleinzoon en vinden bij zijn vader eveneens een clandestien varken. Geloof maar dat de gedupeerden
zullen opsporen wie de verrader van dit geval is. Deze zal dan staan tegenover twee personen die voor
niets terugdeinzen.
BLOEM. Heden puntdraad, 10 meter per hectare en gladdraad, 15 meter per hectare geleverd voor de
weermacht.

1944 ----- 25 januari dinsdag.


HARDONK. Felle windvlagen, enkele buien afgewisseld door zon. Naar M. [Moerman] geweest. Geen
nieuws vernomen.
VAN HOUTUM. Om twaalf uur passeren samen 36 Duitse jagers in groepen van drie en vier in westelijke
richting. Een kwartier later volgen 17 Duitse bommenwerpers. Deze keren een half uur later terug. De
mening dat het hier een voorzorgsmaatregel betreft wordt al gauw bevestigd. Amerikaanse bommenwerpers
doen tezelfdertijd aanvallen op de vliegvelden te Gilze-Rijen en Leeuwarden. De Duitsers waren zeker ook
bang voor een bombardement van Deelen.
BURGEMEESTER PONT. Door de Duitse Weermacht werden gevorderd het gebouw van school 11 (Hoog
Soeren) en de daarbij behorende ambtswoning. School 15 werd ondergebracht in het gebouw van school
224, van de school aan de Kartonweg 6 klassen in het gebouw van school 20 (Molenstraat) en 2 klassen in
het gebouw van de school aan de Graanweg. School 11 (Hoog Soeren) werd gehuisvest in de Nederlands
Hervormde kapel.

1944 ----- 26 januari woensdag.


HARDONK. Droog weer, telkens zon. Vanmorgen een winterhulpkereltje aan de deur, natuurlijk
afgepoeierd.
VAN HOUTUM. De politie in Apeldoorn hield gisterenavond razzia's, onder meer in de bioscoop en
vannacht door huiszoeking. Hierbij werden 200 jonge mannen gearresteerd. Ze weigerden na hun verlof
naar Duitsland terug te keren. Ze werden geboeid naar Arnhem overgebracht.

1944 ----- 27 januari donderdag.


HARDONK. Somber weer, Iets vochtig, zacht. De gehele avond geronk van vliegtuigen, de buurman zal
dus wel weer bezoek gehad hebben.

1944 ----- 28 januari vrijdag.


HARDONK. Bewolkt, zacht. Vliegtuigen in de lucht.
VAN HOUTUM. In de krant (NAC) staat een soort klaagbrief van een inwoner van Hoenderloo. Hij beweert
dat zijn dochtertje van 13 jaar [?] niet bevallen moet zoals men zegt. Hij bevestigt dit met een medisch attest
van de plaatselijke arts. Door dit stuk wordt iedereen nieuwsgierig en vraagt inlichtingen. Het meisje heeft in
werkelijkheid al een kind. Om deze reden is zij van school ontslagen. Zij heult met Duitse soldaten en loopt
met hen mee. Zo is de waarheid.

1944 ----- 29 januari zaterdag.


HARDONK. Weer als vorige dag. Geen nieuws.
BURGEMEESTER Pont. Het lokaal Patrimonium in de Roggestraat werd 29 januari door de afdeling
Sociale Zaken ontruimd en ter beschikking gesteld van de Distributiedienst. De centrale verwarmingsketel is
echter defect. Hierdoor kan slechts n ruimte in gebruik genomen worden. Alleen daarin is een
schoorsteen aanwezig. In deze ruimte wordt de uitreiking van de nieuwe distributiestamkaarten verzorgd.
Met de verhuizing van de afdeling Uitreiking Bonkaarten van de Sociteit naar het gebouw Patrimonium
zal moeten worden gewacht tot een oplossing voor het verwarmingsvraagstuk is gevonden.

1944 ----- 30 januari zondag.


HARDONK. Heldere zonnige ochtend, 's middags weer betrokken. Voortdurend veel vliegtuigen in de lucht,
vooral om circa 2 uur werd er hevig geschoten en kregen we luchtalarm.
VAN HOUTUM. Wij horen 's morgens om 11.30 uur vliegtuiggeronk in zuidelijke richting. Kort daarop zien
we in een blauw stuk tussen de wolken 13 strepen die snel worden getrokken. Het lijken ons jagers. Een
kwartier later komen grote formaties recht over. We tellen slechts 15 bommenwerpers. Het geronk houdt tot
12 uur aan. Intussen is het wolkendek dichtgetrokken. Om 12.30 uur zijn opnieuw vliegtuigen boven ons.
Van 12.45 tot 13.00 uur passeren nieuwe formaties die nog steeds op weg zijn naar Duitsland. Enige
minuten later keren de eerste toestellen terug. Het worden grote formaties die zowel via het noorden als
zuiden passeren. Het geronk houdt 40 minuten aan. Het hoogtepunt is om 13.30 uur. Gedurende tien
minuten woeden hevige luchtgevechten zoals wij nog niet hebben meegemaakt. Naast het mitrailleur- en
kanonvuur hoort men het huilen van de jagers. Op n moment weerklinken talrijke ontploffingen. Het kan
niets anders zijn dan een neergeschoten vliegtuig dat in stukken te pletter valt. Het gieren dat met dit lawaai
samen gaat doet onze mening nog versterken. Van ons huis uit kunnen wij door de bomen geen vliegtuig
zien neerstorten. Tegelijk wordt er luchtalarm gegeven. Het gejank van de jagers is nog niet voorbij. Enige
Duitse toestellen komen voortdurend beneden de wolken om later vanuit een andere richting te kunnen
aanvallen. Het luchtalarm duurt een half uur. Iedereen loopt buiten. Dit is echter verboden. Sommigen staan
zelfs op het dak. Later horen wij dat er twee Duitse jagers zijn neergeschoten. Beide liggen in NoordApeldoorn. De ne ligt aan het kanaal, de tweede aan de Zwolseweg in een weiland. Het vliegtuig dat aan
het kanaal ligt werd een tiental minuten voor het luchtalarm aangeschoten. Het bleef beneden de wolken
vliegen en verloor al spoedig een deel van een vleugel. Deze is in het bos tussen Beekbergen en Ugchelen
gevallen. Kort daarop stortte de jager neer. De tweede werd tijdens het eerste luchtalarmsignaal
neergeschoten. Inwoners van Het Loo hebben alles goed gezien. De jager kwam uit de wolken en verdween
daarna bijna loodrecht naar boven. Enige seconden later viel het als een baksteen naar beneden en drong
meters diep in een weiland. De jager is schijnbaar recht voor de neus van een Amerikaans vliegtuig
verschenen. Het had voor dit noodlottig experiment al een benzinetank verloren. Deze lag bij het Orderbos
en is door mijn neef Arnold met de auto opgehaald. De luxewagen staat bij luchtalarm namelijk ter
beschikking van de luchtbescherming. Op last van een mof die alle bijzonderheden van de auto aantekende
moest hij de tank, die in elkaar getrapt werd, naar Ugchelens Belang brengen. Daarna is deze later door een
brandweerauto komen afhalen. Het toestel aan de Zwolseweg zit enige meters in de grond. Alles is
verbrand. De lijken van de piloten zijn verkoold.
BLOEM. Zondagmiddag 2 uur. De gehele voormiddag hadden de Engelsen en Amerikanen al druk gevlogen
toen ze na de middag hier met Duitse jagers slaags en in zware gevechten raakten. Daarbij werd met
mitrailleurs en lichte kanonnen. Een Duitse jager werd geraakt. Bij de Boterton (Algemene Begraafplaats in
Wilp) viel een Duitse parachutist behouden op de grond. Bij de Wilpse kerk viel een Duitser dood. Bij Piet de
Valk op Bussloo viel de machine, hij zat wel 3 meter in de grond. Aan de Oude Zwolseweg in Apeldoorn is
een Duitse jager recht de grond in geboord. Ook deze zat er wel 3 meter in. Men vermoedt dat de piloot in
de lucht al is doodgeschoten. In de omgeving van Vaassen lagen naar men zegt 4 Duitse en Engelse
jagers.
BRANDWEER. 's Morgens om 2.45 uur stortte een Duitse jager naar beneden. Daarbij werd de bemanning
gedood.

1944 ----- 31 januari maandag (verjaardag prinses Beatrix).


HARDONK. Somber weer, zacht. 's Avonds projectieavond gehouden. Alle genodigden aanwezig. Mevrouw
van Es trakteerde op aardappels, anderen hadden voor gebakjes gezorgd. Toen om 10 vr 11 de
gasten vertrokken, zijn ze vermoedelijk wel tevreden geweest over de feestavond.
VAN HOUTUM. Volgens onbevestigde berichten vertoefde Gring in de afgelopen week in Hoenderloo. Hij
zou ook een bezoek hebben gebracht aan het kasteel Deelerwoud met de bedoeling het voor eigen gebruik
te vorderen.
BURGEMEESTER PONT (1 - 31 januari). Begin januari moest een fitter worden afgestaan voor de hulpactie
in Duitsland. Met deze man inbegrepen hebben de Technische Bedrijven nu 13 man moeten afstaan. Het
aantal zieken onder het personeel neemt toe, vooral onder het kantoorpersoneel.

Hierdoor moet er overgewerkt worden. Verdere onttrekking van personeel zou de bedrijfsgang van de
Technische bedrijven in gevaar brengen. Ook met het gereedschap dreigen moeilijkheden te ontstaan.
Kolenscheppen en cokesrieken kunnen niet meer verkregen worden en Technische Bedrijven probeert nu
op alle manieren deze te bemachtigen. De werklieden hebben gebrek aan werkkleding en klompen. Alles
wordt in het werk gesteld om daarin te voorzien, maar het resultaat is vooralsnog bedroevend. Nog steeds
moet ijzer op bevel van Rijksijzer van tijd tot tijd afgestaan worden aan de verschillende Duitse instanties
terwijl verder de gehele voorraad geblokkeerd is.
- Bij het Waterleidingbedrijf blijft de marmerlevering uit Duitsland nog steeds achterwege. Voor de ontzuring
van het water heeft dit funeste gevolgen. Thans wordt een ander product aangeboden met name Magno.
Daarmee kan hetzelfde doel bereikt worden. Maar dit is belangrijk duurder. Een bedrag van 14.000 gulden
is daarmee gemoeid! Langer wachten op marmer is echter niet mogelijk.
- De bezoeken aan de Badinrichtingen worden steeds talrijker. Hierdoor moet op diverse uren publiek
worden afgewezen. Ook de warmwatervoorziening brengt moeilijkheden teweeg. Uitbreiding van het aantal
ketels is echter niet mogelijk.
Door aanvoer van goede Duitse gaskolen heeft de gasproductie en daardoor ook de aflevering geen
stagnatie ondervonden. Dit houdt tevens in dat bij minder goede aanvoer de productie wel in het gedrang
komt.
Er komen voorts moeilijkheden door gebrek aan smeerolie. Dit artikel wordt ons spaarzaam toegewezen. Bij
de bevoegde instanties is geprobeerd daarin verbeteringen aan te brengen. De goede voorraad van
voorheen, die bij Technische Bedrijven aanwezig was, werd geblokkeerd. Daarvan moesten beduidende
hoeveelheden worden afgestaan zodat Technische Bedrijven nu zelf met een tekort te kampen heeft.
Met de bouw van de nieuwe oven werden moeilijkheden ondervonden doordat de leverende firma tot heden
geen Dringlichkeitsstufe kan verkrijgen.
- School 14 overgehuisd naar school 15. School 15 ontruimd en school 24 weer ingeruimd. School A weer
ingeruimd. School 19 overgebracht naar school 1. School 9 te Hoenderloo na ontruiming verder ingericht.
School 11, Hoog Soeren, ontruimd. Van de huishoudschool n lokaal ontruimd en naar de Sociteit
overgebracht.
- Met het Centraal Distributiekantoor werd overeengekomen dat aan 16 leden van het politiecorps te
Apeldoorn bonnen voor rijwielbanden bij voorrang zullen worden verstrekt. Hierdoor zullen steeds 8
ambtenaren plus 8 reserve-ambtenaren beschikbaar zijn met bruikbare rijwielen voor de begeleiding der
transporten naar de verschillende uitreiklokalen en naar de plaatsen. Daar houdt zitting het Reizend
Agentschap (o.a. in Beekbergen, Hoenderloo, Loenen en Uddel).
In de afgelopen maand werden 32 volkstuinen aan particulieren verpacht. Hierdoor is het aantal nu
gestegen tot 380.
De Burgemeester besluit tot verkoop van 55 percelen grond in Berg en Bosch.
- Voor de elektrische installatie in het [tijdelijke] gemeentehuis is alsnog toewijzing gevolgd voor rubberaderdraad met koperkern. Daarna is onmiddellijk overgegaan tot vervanging van de draad met
aluminiumkern.
- Tientallen borden aangemaakt voor de Duitse Weermacht, onder andere 13 met opschrift; H.M.L.
Ltzow, 39 met opschrift; Gen. Kraftshofflager. Verder weermachtsborden gecontroleerd en hersteld.
- Het streven om Apeldoorn meer en meer te gaan beschouwen als een geschikte verzamelplaats voor tal
van departementen en rijksbureaus kenmerkte zich in de loop van de maand januari door een uitgesproken
intensiteit. Als reactie hierop zag ik mij genoodzaakt tot de secretaris-generaal van het departement van
Financin het verzoek te richten de gemeente Apeldoorn te laten blokkeren. Tot heden is hierop nog geen
antwoord ontvangen. De bureaus van de General Kommissar zur besonderen Verwendung worden in
Apeldoorn ondergebracht.
Hoewel aanvankelijk bij de Commissaris voor niet-commercile verenigingen en inrichtingen het voornemen
bestond om zijn bureau van Den Haag naar Apeldoorn over te brengen is het mij naar vele besprekingen
mogen gelukken de Heer Mller-Leehning te bewegen aan dit voornemen geen gevolg te geven.

1944 ----- 1 februari dinsdag.


HARDONK. Steeds somber weer, de zon laat zich niet zien. 's Avonds naar M.[Moerman] geweest, die voor
heerlijke saucijsjes had gezorgd (nog vanwege gisteren!).
VAN HOUTUM. Familie krijgt een brief uit Zeeland. De toestand wordt daar steeds slechter. De bevolking
moet het platteland verlaten en mag slechts in de centra van de grote steden wonen. Anders worden zij naar
Noord-Brabant gevacueerd. De boeren moeten hun land wel bebouwen. Zij krijgen de aanzegging dat hum
grond bij een invasie onder water wordt gezet.

Een stencil dat in omloop is en over de taak van de Nederlanders bij een invasie handelt, spreekt hierover
ook al. De Duitser zal zo veel mogelijk verwoesten. Het is onze taak om op tijd bijvoorbeeld een
telefoonkabel door te snijden. Daardoor wordt nog juist het doorsteken van een dijk, het opblazen van een
brug enzovoort verhinderd.
BRANDWEER. 9 uur. Na een hevig luchtgevecht was het weer een Duitse jager die het onderspit moest
delven. Het toestel kwam zwaar gehavend aan de grond. De piloot liep zware verwondingen op.

1944 ----- 2 februari woensdag.


HARDONK. Zacht, somber weer, motregen. Verscheidene Duitse vliegtuigen blijken zondag hier in de buurt
te zijn neergeschoten, n aan de Oude Zwolseweg. Het zit zo diep in de grond dat alleen de staart erboven
uitsteekt. Totaal 8 Duitse toestellen zijn in Apeldoorn en omgeving naar beneden gekomen!

1944 ----- 3 februari donderdag.


HARDONK. Opklarend, iets zon in de ochtend, later weer betrokken met motregen. Tegen de avond droog
met veel wind. Geen nieuws.
VAN HOUTUM. 's Middags komt op kasteel Spelderholt in Beekbergen een auto met SS-politie aan. Even
later staan op alle kruispunten in de omgeving wachtposten, bestaande uit n of meer SS-mannen. Aan de
hoofdweg naar het kasteel bevinden zich enige mitrailleurposten. Er gaan geruchten dat Gring zich op het
kasteel bevindt. Iedere voorbijganger wordt door de schildwachten aangehouden. Ze moeten hun
persoonsbewijs tonen. Mijn oom wordt met de auto aangehouden. Hij moet bovendien zeggen wat het doel
van zijn tocht is. Later wordt bekend dat niet Gring maar Himmler zich in het kasteel ophoudt. Het is nu niet
te verwonderen dat er zo'n grote bewaking is. En die de moord van miljoenen personen op zijn geweten
heeft wordt bang.

1944 ----- 4 februari vrijdag.


HARDONK. Koel guur weer, veel wind met sneeuw, hagel en regenbuien. Er zijn volgens de geruchten
gedurende de laatste dagen nogal wat hoge heren hier in de plaats geweest. Blijkbaar voor belangrijke
besprekingen, onder andere Seyss Inquart, Gring, Himmler. Wegen zijn afgezet waar en wanneer de heren
passeren. Het zal voor ons wel niet veel goeds zijn wat er besproken is. Er zijn biljetten aangeplakt over
evacuatie.
VAN HOUTUM. 's Nachts om vier uur bevinden zich een groot aantal Duitse vliegtuigen in de lucht. Ze
verdwijnen later in de richting van Deelen. Iedereen is van mening dat deze toestellen waren opgestegen ter
bescherming van Himmler. Hierover krijgt men toch nooit bevestiging. 's Morgens vertrekt deze opperbeul
per trein. De wacht wordt tot en met het station uitgebreid. Met ingang van 6 februari aanstaande is slechts
op de 'boterbon' voor de helft margarine en voor de rest vet te krijgen. Alleen in de benaming van de bon
komt het woord boter nog voor. In de normale handel kent men geen boter meer. In de zwarte handel
worden met boter echter grote winsten gemaakt. Boerenboter en fabrieksboter kosten zwart meestal
respectievelijk 18,- en 24,- gulden per pond [500 gram]. Ter bestrijding van ontoelaatbare handel in rundvee
is de verkoop van koeien slechts bij [de erkende] vee-levering toegestaan.

1944 ----- 5 februari zaterdag.


HARDONK. Opklarend weer, in de nacht erg gestormd. Enkele vliegtuigen in de lucht.
VAN HOUTUM. De Duitsers maken door middel van aanplakbiljetten (de inhoud wordt niet in de pers
afgedrukt) aan het hele Nederlandse volk bekend dat wij bij een eventuele invasie moeten thuisblijven. Zij
geven als reden onder meer bescherming van have en goed op. Alleen deze opmerking zegt voldoende.
Over evacuatie wordt bijna niet gesproken. Het biljet is door Seyss-Inquart ondertekend. Deze en vele
andere mededelingen wekken echter de indruk dat de Duitsers ons zachtjes willen inleiden op hun
gruweldaden bij een invasie.

Later zullen wel nieuwe aanplakbiljetten verschijnen die ons steeds meer beperkingen en tenslotte
verplichtingen opleggen zoals diensten. De Duitsers zijn al druk bezig met hun vernielingen. Zij hakken in
alle provincies zomaar grote bossen om. In Apeldoorn moet het Kroondomein met zijn prachtige
beukenbossen en oude bomen vallen. Deze vernielingen moeten snel worden uitgevoerd. Daarom kunnen
alle personen die voor werk in Duitsland worden opgeroepen daar werken. Zij die weigerden na verlof naar
Duitsland terug te keren moeten daar ook werken. De beheerder van pension Eljo-Zamy wordt uit de
gevangenis vrijgelaten. Hij is oud geworden en loopt gebukt. Men zegt dat zijn tweede zoon, die destijds ook
veel joden heeft verraden en later de Weermacht heeft bestolen, nu bij de Arbeidsdienst is.

1944 ----- 6 februari zondag.


HARDONK. 's Morgens zon. 's Middags bewolkt. Fietstochtje door Willemsbos [Ugchelen] gemaakt en
afgesneden beekloop gefotografeerd. Geen nieuws.
VAN HOUTUM. In Arnhem zijn alle telefoonnummers geblokkeerd. Eigenaars kunnen een verzoek indienen
tot behoud van hun telefoonnummer. Volgens geruchten zou aanstaande vrijdag hetzelfde in Apeldoorn
plaatsvinden. De Duitsers zagen tegenover de Julianatoren (officieel Julia-toren) het grote beukenbos om.
Langs de betonweg moet eveneens het beukenbos met de bekende waterhoudende boom worden gekapt.
De arbeiders zijn in verschillende kampen verdeeld. Het kamp bij de Julianatoren telt ruim 400 man. De
arbeidsverdeling is ver doorgevoerd. Er worden handen vol geld verdiend. Zo verdienen degenen die takken
van de omgezaagde bomen hakken twee gulden per boom. Nederland betaalt wel. Partizanen moesten hier
eens even enkele van de arbeiders doodschieten. In zo'n geval zou er pas gesaboteerd worden. De
arbeiders denken niet aan sabotage. Als ze maar 60,- gulden of meer per week verdienen. Duitsers houden
bij drie kampen de wacht. Onder de arbeiders bevinden zich ook Tsjechen. Er is sprake van dat het tempo
nog niet snel genoeg is. De moffen die de leiding over deze vernieling hebben overwegen de bomen
machinaal om te zagen. De bomen worden bij een onderneming in Apeldoorn in planken gezaagd en over
de Duitse instellingen (onder andere Deelen) gedistribueerd. In deze zagerij staat ook een Duitser op wacht.
In de dennenbossen van het Kroondomein liggen grote hoeveelheden munitie. Het ligt langs de wegen
opgestapeld. De stapels zijn afgeschermd met asbestplaten. Er komt gemiddeld 40 wagon per dag aan. De
moffen leggen voor sneller transport overal in deze bossen grintwegen aan. Hetzelfde gebeurt te
Hoenderloo. Daar worden echter niet zulke grote hoeveelheden opgeslagen.

1944 ----- 7 februari maandag.


HARDONK. Kil met motregen. In de middag verrast met een tweetal reproducties van oude watermolens in
Apeldoorn. Pracht molens. Nog niet kunnen uitvinden welke molens het zijn. Men spreekt over
fietsenvordering. In Arnhem sommige telefoonaansluitingen weggehaald. Volgens berichten zijn er al
maatregelen genomen om de bruggen en centrales in de lucht te kunnen laten springen. Invasie op komst?
VAN HOUTUM. De distributiedienst in Apeldoorn maakt een begin met de uitdeling van nieuwe
stamkaarten. Het gaat alfabetisch en betrokkenen krijgen een schrijven thuis. Zij moeten zich op een
bepaalde dag in een of ander gebouw in Apeldoorn melden.

1944 ----- 8 februari dinsdag.


HARDONK. Droog weer, telkens zon. Later naar M.[Moerman] Er is nog steeds sprake van gevaar voor
onze fietsen.
VAN HOUTUM. Onze aanstaande voorman van de fabriek neemt 's avonds deel aan een vergadering van
het NAF in Apeldoorn. Deze is alleen toegankelijk voor leden van de NSB-groepen. Hij is dus bovendien
NSB-er. Een neef ziet hem het gebouw binnengaan.

1944 ----- 9 februari woensdag.


HARDONK. Iets nachtvorst, eerst helder maar later toenemende bewolking en in de avond veel wind. Geen
nieuws.

BURGEMEESTER PONT. Mededeling van de Directeur der Gemeentewerken van 9 februari 1944 dat de
Bevollmchtigte fr die Bauwirtschaft afwijzend heeft beschikt op de aanvraag voor de bouw van een
schuilkelder op het Raadhuisplein.

1944 ----- 10 februari donderdag.


HARDONK. Heldere morgen, maar in de middag flinke hagelbui en sneeuw. 's Morgens veel vliegtuigen,
ook nog luchtgevechten.
VAN HOUTUM. Wij horen 's morgens om elf uur zwaar vliegtuiggeronk. Ondanks de geringe bewolking
kunnen wij de formaties eerst niet ontdekken. Later zien we boven de noordelijke bosrand drie dikke strepen
met daar omheen allemaal kleinere (jagers). Door de verrekijker is duidelijk te onderscheiden dat er zich vier
groepen voorop met daar achter drie andere in oostelijke richting begeven. In iedere groep tel ik minstens
30 vliegtuigen. Nauwkeurig tellen is onmogelijk omdat de formaties na drie minuten uit het oog verdwijnen.
Tegelijkertijd zien we strepen in zuidelijke richting. Hierbij zijn geen vliegtuigen te onderscheiden. Jagers
blijven tot 11.30 uur ongeveer boven ons vliegen. Al spoedig ontstaan luchtgevechten met enige Duitse
jagers. Het mitrailleurvuur klinkt zwaar. Een Duitse jager verdwijnt in zuidelijke richting en verliest langzaam
hoogte. Het toestel brandt niet maar is wel aangeschoten. Later horen wij dat deze jager op een huis in
Deelen is neergestort. Intussen keren andere Amerikaanse jagers terug, meest in groepen van tien. Tien
minuten later passeren 20 jagers in oostelijke richting. Het geschut van Deelen schiet op deze formatie. De
wolkjes zijn kilometers achter de vliegtuigen. Om 12 uur gaan nog tien jagers in westelijke richting. In de
lucht zijn de resten van de talrijke strepen nog te zien. Een kwartier later begint de Tricotfabriek
[vliegtuigmotorenfabriek aan de Fabriekstraat] weer te razen. Het voorlopige luchtgevaar voor de Duitsers is
voorbij. Om 12.30 uur begint Deelen opnieuw te schieten. Het duurt een kwartier. Een inmiddels opgekomen
sneeuwbui belemmert het uitzicht. Wij horen toch duidelijk zwaar vliegtuiggeronk. Om n uur passeren
weer grote formaties bommenwerpers via het noorden. Zij vliegen vermoedelijk boven Teuge - Vaassen.
Een tweede Duitse jager is aan het kanaal bij Wenum neergestort. Een Amerikaanse bommenwerper ligt bij
Vaassen. Naar later blijkt bevonden Amerikaanse jagers zich om 12.30 uur boven Deelen. Enkele toestellen
vlogen tot 30 meter boven de startbanen en mitrailleerden barakken en geschutsopstellingen. Een
sneeuwbui maakte een einde aan deze aanvallen. 's Middags arresteren twee controleurs van de
Prijsbeheersing mijn oom uit Eerbeek (papierfabrikant) Hij zit nu met een vertegenwoordiger en een koper
op het politiebureau in Apeldoorn. De Duitsers nemen zonder kennisgeving het hek (onder andere betonnen
palen) langs het fabrieksbos aan de Hoenderloseweg weg. Zij plaatsen het rondom het Gestichtterrein in
Hoenderloo.

1944 ----- 11 februari vrijdag.


HARDONK. Nachtvorst, heldere lucht, later een enkel sneeuw- of hagelbuitje. Vliegtuigen in de avond.

1944 ----- 12 februari zaterdag.


HARDONK. Helder weer, koude wind. In de krant wordt geklaagd over het vernielen van borden van de
Weermacht. Ook bij mij op de hoek [Hoofdstraat hoek Korenstraat] branden bij het bord al een maand lang
de blauwe lampen niet meer. Het gaf 's avonds nog enig licht op straat. Bij herhaling wordt gedreigd met
wachtstaan!
VAN HOUTUM. De Duitsers houden 's morgens tussen 5 en 6 uur in Zuid-Apeldoorn oefeningen en maken
gebruik van licht geschut. Eigenaren van populieren moeten op last van de Duitsers een deel van deze
bomen voor de klompenfabricage leveren. Het is meer dan schandalig. Iemand uit Ugchelen weigerde dit en
moet nu kiezen tussen levering van alle bomen (circa 20) of een hoge boete en overbrenging naar Vught.

1944 ----- 13 februari zondag.


HARDONK. Flinke vorst 's nachts. Zeven graden. Overdag zonnig en fris weer. Geen bijzonders.

1944 ----- 14 februari maandag.


HARDONK. Bewolkt en koud. Niets te vermelden!
VAN HOUTUM. 's Morgens komt de Ugchelse politieagent bij ons om bijzonderheden over mijn zuster. Zij
heeft al drie weken difterie. Het gebeurt op last van de Gemeente in verband met besmetting, statistiek
enzovoort. Het hoort gewoonlijk de eerste dag te gebeuren. Onze huisdokter is in dat opzicht niet zo vlug.
Wij zouden in een acuut geval een briefje Hier heerst een besmettelijke ziekte op de deur krijgen. In de
krant staat een lang artikel over de Arbeidsinzet. Het begint met de woorden Vrijstelling van tewerkstelling.
Het is weer stroop om de mond smeren. Er had beter kunnen staan Aangifte wegens arbeidsinzet. Het
hele artikel is dubbelzinnig. Alle ondernemingen moeten opnieuw opgave van hun personeel doen. In plaats
van de geldige Ausweise zullen zogenaamde Z-kaarten worden verstrekt. De illegale krantjes noemen dit
het UK-Verfahren. De laatste Duitse maatregels zijn zodanig dat Rauter een nauwkeurige registratie wil
hebben van de Nederlandse bevolking zonder afhankelijk te zijn van de Nederlandse ambtenaren.

1944 ----- 15 februari dinsdag.


HARDONK. Somber, minder koud. Naar M.[Moerman] geweest. Om elf uur vliegtuigen.
VAN HOUTUM. Het Arbeidsbureau eist dat drie arbeiders van Brouwersmolen moeten helpen het
omgezaagde hout uit het Kroondomein aan het kanaal in een boot te laden. De arbeiders hoeven gelukkig
niet te gaan. Onder de hogere politie in Apeldoorn heerst onenigheid met de commissaris Buck. Zijn
plaatsvervanger en een inspecteur (beide zeer goed) moeten hun wapens afgeven. De eerste gaat
zogenaamd met ziekteverlof.

1944 ----- 16 februari woensdag.


HARDONK. Somber guur weer. Geen nieuws.
VAN HOUTUM. In Apeldoorn worden een ondergedoken jood en zijn dochter gearresteerd. De vrouw is
inmiddels gestorven. Uit angst voor publiciteit hebben vader en dochter haar in de tuin van het
onderduikadres begraven.

1944 ----- 17 februari donderdag.


HARDONK. Guur, enkele lichte sneeuwbuitjes. Niets.
VAN HOUTUM. In de krant staat met veel ophef het bericht dat de NSB weer open is voor nieuwe leden.
Het instituut sympathiserend lid is opgeheven. Het klinkt, niet waar? De praktijk leert anders. De Overheid
stuurt aan alle ondernemingen een brief dat zij verplicht zijn onder het personeel een
Luchtbeschermingsploegop te richten. En van hen is verplicht een cursus op de betreffende school in
Groesbeek te volgen. Het lijkt allemaal neutraal maar de Duitser heeft ook hier natuurlijk een bedoeling
mee. Het zal wel met de arbeidsinzet in verband staan want hij verwoest bij een invasie alles en laat niet toe
dat Nederlanders hun eigendom proberen te redden. De directeur van de voormalige Tricotfabriek [aan de
Fabriekstraat] heeft 's middags een onderhoud met de directie van Brouwersmolen. Hij vraagt opslagruimte
voor zijn weefmachines. Deze zijn onder meer opgeslagen bij de fabrieken van Juncker en Sparta. Beide
gebouwen zijn nu door de huidige Tricotfabriek (Jumo) gevorderd. Wij kunnen deze man ook niet helpen. Hij
doet nu nog alles zelfstandig. Hij dreigt mettertijd de Ortskommandant in de arm te nemen. Hij beseft niet
dat Brouwersmolen al door de moffen een grote veer heeft gelaten.

1944 ----- 18 februari vrijdag.


HARDONK. Vorst met iets sneeuw, koud weer. Rondgefietst over het Loo. Overal zie je op de Loolaan die
Hakenkruisvlaggen. Hoe lang zullen die daar nog uithangen?

VAN HOUTUM. Volgens onbevestigde berichten is op een drukkerij in Deventer een grote oplaag van de
nieuwe Trouw gevonden. Wij moeten nu afwachten of hiermee het bestaan van dit ondergrondse krantje is
geindigd. Oom Andries uit Eerbeek, die verleden week door de Prijsbeheersing is gevangen gezet, wordt
vrijgelaten. In de gevorderde loodsen van Brouwersmolen ligt grotendeels generatorhout opgeslagen.
Hieronder bevinden zich ook resten van kozijnen. Nu moet op last van de Duitsers al het geverfde hout
gesorteerd worden. Het is niet geschikt voor de generator [= vervanger van de benzinemotor]. Hiermee zijn
een tiental personen vandaag begonnen. Zij weten wat saboteren betekent. De overheid stelt op de
tabaksbonnen voor de komende 14 dagen uitsluitend tabak beschikbaar.

1944 ----- 19 februari zaterdag.


HARDONK. Koude nacht met vorst. Straten wit door enige sneeuw. Reuze geslaagde overval op
distributiekantoor In Den Haag, de SS opgesloten. Flinke kerels die Hollanders!
VAN HOUTUM. Mussert brengt een bezoek aan Apeldoorn en spreekt in Tivoli [aan de Nieuwstraat]. Zijn
rede houdt niets bijzonders in.

1944 ----- 20 februari zondag.


HARDONK. Flinke vorst, koude wind, 's nachts heldere sterrenlucht. Overdag telkens veel gebrom in de
lucht. Alle mensen in de buurt van de Waltersingel moeten uit hun huizen. Fietstochtje langs de Stinkmolen
gemaakt.
VAN HOUTUM. 's Avonds tussen 9 en 9.15 uur een groot aantal Duitse bommenwerpers in westelijke
richting. Zij vliegen zeer laag.

1944 ----- 21 februari maandag.


HARDONK. Koude nacht. Telkens laag vliegende vliegtuigen gehoord. Er zit wel actie in de lucht. Vandaag
ook weer verscheidene terroristen doodgeschoten. Wij noemen ze anders!
VAN HOUTUM. 's Middags om n uur trekt de eerste golf Amerikaanse bommenwerpers recht over in
oostelijke richting. In totaal passeren zes golven met tussenpozen van 10 15 minuten. Deelen schiet
hevig. Om 2.30 uur keert een eerste formatie terug. Het geronk gaat tot 3.15 uur door. Om tien voor drie
horen wij een zware ontploffing. We weten niet of het een bom of een neergeschoten vliegtuig is. Een bom
is praktisch uitgesloten omdat de formaties terugkeren. Het is de hele morgen en middag dicht bewolkt.
Eerst om 3.30 uur breekt de lucht. Even later passeert een Amerikaanse bommenwerper in westelijke
richting. Het vliegt laag en de sterren zijn goed te onderscheiden. Kort daarop verschijnen twee jagers van
Deelen. Boven Harskamp ontstaat een zwaar luchtgevecht. Daarvan is de afloop niet bekend. In het bos
van Ooster ligt weer een benzinetank. Zo'n vondst is nog wel de moeite waard. Er bevindt zich gewoonlijk
minstens tien liter benzine in. De tank bestaat uit geperst karton en aluminium of enkel aluminium. De pers
geeft toe dat er vele telefoonnummers zijn geblokkeerd.
BRANDWEER. 15.25 uur. We constateerden dat de Engelse en Amerikaanse luchtmacht snel vooruit was
gegaan want het was weer een Duitse jager die naar beneden kwam kletteren. Daarbij verhuisde de piloot
naar de andere wereld. Ditmaal kwam hij aan de Greutelseweg terecht en nog wel zonder enige schade aan
te richten.

1944 ----- 22 februari dinsdag.


HARDONK. Koude nacht, helder overdag. In de middag tegen 1 uur begon het roerig te worden. Massa's
vliegtuigen in de lucht waren duidelijk zichtbaar. Hier gebeurde niets, maar in Nijmegen zijn een aantal
bommen terechtgekomen met vreselijke gevolgen. Veel doden, gewonden, branden en vernielingen.
Waterleiding defect. Uit Apeldoorn nog 2 brandweerspuiten ter assistentie. Enschede is ook erg getroffen,
veel fabrieken vernield en veel branden. Een boerderij bij Twello eveneens geraakt en een gashouder te
Arnhem vernield. Overal evacuaties in Holland en Zeeland.

VAN HOUTUM. 's Morgens ontvangen drie leden van ons gezin een oproepingskaart voor het afhalen van
de nieuwe stamkaart. Mijn vader krijgt bovendien een bewijs dat het tot 1 april 1944 verboden is personen
bij ons in kwartier te nemen door besmettelijke ziekt (difterie van zijn zuster). 's Middags om 1.10 uur horen
wij het eerste vliegtuiggeronk. De lucht is helder blauw. Wij zien niets behalve een tiental wolkjes van het
luchtdoelgeschut. Een kwartier later horen we van het zware afweergeschut duidelijk de echo's. Kort hierna
onderscheiden wij vliegtuigen die langzaam naar het westen vliegen. Zij laten geen strepen achter. Het zijn
31 bommenwerpers zonder jagerbescherming. De toestellen (vier motoren duidelijk te zien) draaien
langzaam bij en verdwijnen in zuidelijke richting. Later verschijnt in noordelijke richting een derde groep van
elf bommenwerpers. Ook deze zijn op de kentekenen na duidelijk te zien. Zij verdwijnen naar het westen.
Anderen zien nog meer bommenwerpers. Deze vliegen voor ons echter achter de bomen. Vervolgens
passeren een groot aantal, dat zich in oostelijke richting begeeft. En van deze vliegtuigen is een Lightning
te herkennen aan de dubbele romp (als onze G1). Later zijn nog vijf strepen boven Deelen te zien. Om half
drie wordt de Apeldoornse brandweer gebeld dat Nijmegen in brand staat. Bovendien brandt de gasfabriek
in Arnhem. Een korps van de Apeldoornse brandweer moet naar Nijmegen helpen blussen. Onze vrachtauto
zou morgen een vracht cellulose van de AKU [Arnhemse Kunstzijde Unie] te Arnhem halen. Deze
onderneming vraagt ons echter later te komen en zegt Daar is iets gepasseerd. Om 3.15 uur belt familie uit
Arnhem op dat de gasfabriek hard brandt. Bij het ijzerterrein van onze familie zijn acht bommen ontploft. Om
vijf uur belt de Apeldoornse brandweer opnieuw op. Deze keer handelt het over Enschede. Ook deze stad
staat in brand. Zes leden van de Ugchelse brandweer moeten zich gereed houden om in deze stad te
helpen blussen. Tot hen behoort mijn broer. Een telefoontje uit Zuid-Limburg houdt onder meer in dat het
gehele spoorwegverkeer over Nijmegen gestremd is. Om 7.45 uur belt opnieuw familie uit Arnhem op. Het
bombardement van de gasfabriek is waarschijnlijk een vergissing. Arnhem-Zuid heeft grote glasschade en
wordt ontruimd. Alle rails bij het goederenstation staan rechtop. Het personeel op het ijzerterrein is er met de
schrik afgekomen. Gelukkig is niemand van hen gewond. Het waren voor hen, onder wie mijn neef Henk,
zeer angstige minuten. Na afloop kwamen zij uit allergekste en soms zeer gevaarlijke schuilplaatsen te
voorschijn. Overal lagen scherven en zand. Zij zagen in de buurt van de gasfabriek zwaar verminkte lijken
en kreunende gewonden. Overal zijn kraters en ineengestorte gebouwen te zien. In Nijmegen zou een
munitietrein in de lucht zijn gevlogen. Dat bericht wordt niet bevestigd. Om 8.10 uur belt de Apeldoornse
brandweer op dat Jaap en de anderen niet naar Enschede hoeven te gaan. De brandweer heeft zich uit de
binnenstad teruggetrokken en vormt nu een ring rondom de vuurhaard. De waterleiding heeft het
opgegeven. De brandweer spuit voornamelijk met het voedingswater van de fabrieken. Volgens schatting
staan 2.000 woningen en 40 fabrieken in brand. Om 8.45 uur deelt de Apeldoornse brandweer mee dat het
korps te Nijmegen om 8.30 uur nog bluste. Het water wordt uit de Waal gepompt. Vele pompen dienen als
voedingspompen (ingeschakeld in slangenleiding). Naar later bekend wordt zijn door luchtgevechten in
Terwolde een groot aantal bommen gevallen. Een boerderij staat in brand. Twee bommenwerpers stortten
omlaag. Veertien Amerikanen wisten zich per parachute te redden Over Nijmegen is nog bekend dat 16
bommenwerpers eerst boven de stad cirkelden en daarna naar het oosten vlogen. Hierna weerklonk het
Alles veilig.De formatie keerde even later terug en wierp zijn lading af. Het station staat onder andere in
brand.
BLOEM. 's Middags 1 uur passeerden in zuidelijke richting een 100-tal Engelse vliegtuigen. Ze hebben
Arnhem en Nijmegen bij vergissing gebombardeerd. Zij dachten boven Duitse steden te zijn. Hier zijn naar
men zegt 500 doden gevallen terwijl dit aantal nog stijgt omdat zich onder de puinhopen nog vele
slachtoffers bevinden. Het station met een aankomende trein vol passagiers alsmede de mensen in de
wachtkamers en een trein vol munitie is hier door bommen getroffen en vernietigd. Arnhem heeft het er
beter afgebracht. Al hoewel ook hier slachtoffers gevallen zijn. Enschede is in zijn arbeiderswijken getroffen.
Hier is de materile schade groot. Ook hier zijn slachtoffers. In Terwolde hebben Engelse bommenwerpers,
naar men zegt, wel 80 bommen laten vallen in een gevecht met Duitse jagers. Achter de Dijkhof'
beginnende hebben ze doorgestrooid tot de boerderij van Schrijver bij het kerkhof. Een bom viel tussen het
vee op stal wat hierbij omkwam, alsmede de vrouw des huizes. Drie paarden en twee kalveren zijn slechts
gered. Al het andere kwam in de vlammen om. Schrijver zelf was naar de veemarkt in Zwolle.
BRANDWEER. 14.43 uur. Het bombardement van Nijmegen. De Opel- en Mercedesspuiten reden ter
assistentie uit. Het heeft de bemanning van die twee spuiten mogen gelukken om de zware brand aan de
Westzijde af te snijden. Daardoor is een groot gedeelte van de stad nabij het Kronenburgerpark behouden.

1944 ----- 23 februari woensdag.


HARDONK. Flinke vorst in de ochtend, later zonnige dag. Geen nieuws.
VAN HOUTUM. 's Morgens passeren vliegtuigen op zeer grote hoogte. Het schijnen Britse of Amerikaanse
verkenningsvliegtuigen te zijn. Zij keren een kwartier later terug. Er liggen enkele nieuwe stroken. Onder
deze is er n van geheel ander model. Deze bestaat uit doorzichtig papier (30 x 4 centimeter) met over het
midden een strook van n centimeter breed aluminiumpapier. Op andere plaatsen worden stroken
gevonden die twee maal zo lang zijn dan de normale. Hieruit is wel op te maken dat de gewone stroken de
grond nog te snel bereiken. Het melkrantsoen wordt met 25% verlaagd. Ook hier treft het een tijdelijke
maatregel. Het zijn zo de gewone smoesjes om een rantsoen definitief te verlagen. Het tijdelijke duurt
natuurlijk net zo lang als de oorlog. De Apeldoornse brandweer komt 's morgens van Nijmegen terug. Het
aantal doden is niet nauwkeurig te zeggen. Algemeen spreekt men over 1.200. Dit is echter niet officieel.
Het kan meer maar ook minder zijn.
BLOEM. Heden is vliegveld Deelen bij Arnhem gebombardeerd alsmede Kootwijk.
BRANDWEER. Om 12 uur kwamen de spuiten uit Nijmegen in de Kazerne terug. Tezelfdertijd van het
bombardement van Nijmegen werd ook Enschede gebombardeerd. We kregen bericht om 2 spuiten
bemand klaar te zetten om op het eerste bericht ter assistentie naar Enschede te rijden. Gelukkig kwam 's
avonds om 8 uur het bericht dat men de brand meester was zodat wij niet hoefden te komen.

1944 ----- 24 februari donderdag.


HARDONK. Koude heldere nacht, min 13 graden, zonnig. Vanmorgen naar Vaassen. Was juist het Loo
gepasseerd en op de Oude Zwolseweg of er klonken zware ontploffingen, gevolgd door het luchtalarm van
Apeldoorn. Heb in Vaassen direct opgebeld maar in Apeldoorn gelukkig alles goed. Op terugweg even begin
Apeldoorn weer luchtalarm. Doorgefietst tot kerk Piet Joubertstraat en moest daar bij een villa een half uur
wachten. Later bleek dat een drietal vliegvelden bij Deelen gebombardeerd waren. Weer enige
Nederlanders gefusilleerd. In Nijmegen circa 3000 woningen onbewoonbaar en het aantal slachtoffers van
22 februari bedraagt 456.
VAN HOUTUM. 's Morgens om 10.30 uur weerklinken ontploffingen. Vijf minuten later neemt het aan
hevigheid toe. Van 10.37 tot 10.45 uur is het een onafgebroken oorverdovend lawaai. De deuren en ramen
trillen zoals zelden gebeurd is. Wij denken nog steeds aan artillerieoefeningen. Twee minuten later
verschijnen 42 bommenwerpers uit zuidelijke richting en verdwijnen naar het westen. Het raadsel is
opgelost. Deelen is zwaar gebombardeerd. Op andere plaatsen telt men 92 vliegtuigen. Zij laten geen
strepen achter. Om 10.40 uur wordt luchtalarm gegeven. Het houdt aan tot 11.45 uur hoewel op de
kazernes al om 11.05 Alles veilig is geblazen. Om 12 uur horen we opnieuw vliegtuigen. Wij
onderscheiden naast een honderdtal wolkjes van het luchtdoelgeschut zeven strepen. Deze worden in
oostelijke richting getrokken. Het luchtdoelgeschut in Deelen is dus niet vernield. Om 12.08 wordt opnieuw
luchtalarm gegeven Niemand stoort er zich aan zodat ik eerst ga eten. Om 12.30uur schiet Deelen opnieuw.
Negen Lightnings passeren in oostelijke richting (laten strepen achter). Op dat moment bevind ik me al bij
het blokhoofd [van de luchtbeschermingsdienst]. Een half uur later ga ik even weg om mijn nieuwe
stamkaart te halen. Het verloopt vlug. En dat alles onder luchtalarm! Om 13.25 uur weerklinkt het signaal
Alles veilig. Tien minuten later schiet Deelen nog enige tijd hevig. Intussen zijn de eerste arbeiders uit
Deelen langsgekomen. Over de toestand op het vliegveld is niets definitiefs te zeggen. Het zijn
onsamenhangende verhalen. Het is zeker dat er enige startbanen totaal vernield zijn. Een Ugchelse kreeg
een voltreffer op zijn schuilkelder. Hij kwam met de schrik vrij. Drie van zijn vrienden werden gedood. Alle
arbeiders moesten het vliegveld kort na het bombardement verlaten. Het was op dat moment nog n wolk
stof en rook. In alle richtingen hoorde men gekreun en hulpgeroep. Om 4.30 uur komt nog een vliegtuig
over. Het laat een streep achter. Het vliegt eerst in oostelijke daarna in westelijke richting. 's Avonds komt
het eerste Britse vliegtuig om 8.30 uur over. Het laat boven Deelen vier bommen vallen. Later passeren
meer vliegtuigen. Het afweergeschut schiet nog even. Daarna vallen opnieuw vier bommen op het vliegveld.
De twee laatste zijn van zwaar kaliber. De ramen en deuren trilden als vanmorgen.

1944 ----- 25 februari vrijdag.


HARDONK. Vannacht nog vorst, vandaag eensklaps dooi. Het is weer vrijdagavond, dus dan hoor je weer
die zwarte lui [NSB-ers] hun Volk en Vaderland [NSB-blad] verkopen voor 7 cent! Een echte zwarte handel
in het donker!
VAN HOUTUM. De schade op Deelen is niet zo groot als wij verwachtten. Over een strook van
Schaarsbergen naar Deelen is de grond overal omgewoeld of er startbanen waren of niet. Twee boerderijen
van het dorp Deelen liggen in elkaar. Een nabij zijnde hangar staat in brand. In het bouwland richting
Hoenderloo zijn 18 bommen gevallen. Deze zijn lukraak uitgeworpen. Van de gebouwen langs de
Koningsweg is niets verwoest. De bommen waren van verschillend kaliber. Er komen kraters voor van drie
vier meter diep.
BLOEM. Men zegt dat vele eilanden van Zeeland onder water gezet zijn alsmede de
Haarlemmermeerpolder, de Beemsterpolder en meer polders achter Amsterdam, wegens de te verwachten
invasie. Ook hier op het Woudhuis is een gezin aangekomen uit Zeeland. Men zegt dat de Duitsers de
munitie-opslagplaatsen van de kust hebben gebracht naar de Veluwe. Achter Apeldoorn is dan ook alles
afgezet. Men kan de Amersfoortseweg passeren maar in de bossen wordt niemand toegelaten.

1944 ----- 26 februari zaterdag.


HARDONK. Mooi weer, niet koud, af en toe iets zon. Volgens de krant is Koningin Wilhelmina bij een
bombardement gelukkig gespaard gebleven. Naar verjaardag geweest, erg donker op straat.
VAN HOUTUM. 's Nachts komt een brandend vliegtuig over. Het stort in zuidelijke richting neer. Enige leden
van de bemanning schijnen ontsnapt te zijn want de politie controleert bij Hoenderloo alle voorbijgangers
naar het persoonsbewijs. Waar het toestel is gevallen is onbekend.

1944 ----- 27 februari zondag.


HARDONK. Kil, om het vriespunt. Mistig weer. Druk bezochte kerkdienst ds. Visser. 's Avonds stikdonker, er
valt iets sneeuw.

1944 ----- 28 februari maandag.


HARDONK. Vanmorgen eveneens een weinig sneeuw. Koude wind. Niets.

1944 ----- 29 februari dinsdag.


HARDONK. Helder weer. Luchtalarm, ik kon nog net mijn huis halen. Geen vliegtuigen gehoord en ook niets
gebeurd. Later bij M.[Moerman] geweest. Hedenmorgen in ons land weer een aantal Nederlanders
doodgeschoten. We herdenken hen met diepe eerbied.
VAN HOUTUM. 's Morgens om 10.10 uur passeren de eerste Amerikaanse vliegtuigen. Het is grotendeels
bewolkt. Zo nu en dan zien wij strepen die in oostelijke richting worden getrokken. Het geronk houdt na 20
minuten op. Intussen weerklinken in noordelijke richting enige ontploffingen. Om 10.45 uur wordt luchtalarm
gegeven. Het is onnodig. Het duurt een half uur. Intussen passeren geen vliegtuigen. Om 12 uur zien we vijf
strepen die in westelijke richting worden getrokken. Het politiestandgerecht veroordeelt 20 Nederlanders (20
jaar en ouder) wegens sabotage ter dood. Zij hadden onder meer een centrum in Epe en hadden zich
schriftelijk tot een organisatie verbonden. Dit is het allerdomste wat men kan doen. Wij ontvangen vier
exemplaren van de Nieuwsbode (dd. 19, 22, 24 en 26 februari) en twee stencils.
BLOEM. Krantenberichten melden de doodvonnissen van een 20-tal personen uit verschillende delen van
ons land die lid zouden zijn geweest van een terreurorganisatie en onder andere lid zijn van Vrij
Nederland. Het vonnis is heden voltrokken door de kogel.

BURGEMEESTER PONT (1 - 29 februari). Aan Nijmegen werd assistentie verleend met 15 man in verband
met het plaatsgevonden bombardement, idem aan Arnhem met 5 man.
In de maand februari heeft het Gasbedrijf weer voor grote moeilijkheden gestaan doordat de kolenaanvoer
stagneerde. Op 29 februari was nog slechts 500 ton geleverd van de totale toewijzing van 2000 ton.
Hierdoor was men genoodzaakt om van de oudere voorraad grotere hoeveelheden te verwerken. Dit zijn
dus kolen die enige maanden opgeslagen zijn en dus in kwaliteit achteruitgaan. Dit heeft een verminderde
gasproductie ten gevolge gehad. Daardoor is men genoodzaakt geweest gedurende enkele dagen de druk
te verminderen teneinde niet geheel zonder gas te komen. Op het laatst van de maand was de aanvoer
weer iets beter.
Het ovenmateriaal wordt van dag tot dag slechter. De nieuwbouw van de firma Klnne te Dortmund
stagneert nog steeds aangezien men in Berlijn nog geen toestemming wil geven voor Dringlichkeit zolang
de Nederlandse bezettingsautoriteiten daarvoor geen verklaring afgeven. Inmiddels heb ik mij wederom met
de leverende firma verstaan en ontving ik juist dezer dagen bericht dat zij mij met enkele dagen mededeling
zullen doen.
De vordering van ijzer en nu al getrokken buizen gaat steeds verder. In de afgelopen week hebben
Technische Bedrijven weer grote voorraden van de in voorraad zijnde gasbuizen moeten afstaan aan Duitse
instellingen. Het maken van nieuwe aansluitingen moet dus beperkt worden tot enkele zeer dringende
gevallen.
Een fitter, die Technische Bedrijven hebben moeten afstaan voor de hulpactie in Duitsland, is na zes weken
zijn dienst daar te hebben verricht, weer teruggekeerd.
De ziekte onder het personeel neemt grote afmetingen aan en moet wel worden toegeschreven aan de
mindere lichamelijke weerstand.
De hoeveelheid af te leveren gas voor tractiedoeleinden voor het Tankstation is opnieuw gerantsoeneerd.
Iedere maand wordt van het Rijkskolenbureau mededeling ontvangen hoeveel tankgas afgeleverd mag
worden. Overschrijding van deze voorgeschreven hoeveelheid heeft tot gevolg dat in de daarop volgende
maand minder kolen worden verschaft in evenredigheid met het overschreden kwantum. Daarom wordt
nauwlettend toegezien dat het voorgeschreven rantsoen niet wordt overschreden.
Op n van de zondagen in de maand februari is het pompstation van het Waterleidingbedrijf bezet geweest
gedurende 2 uren door een proefbezetting van de Duitse Weermacht.
De toeloop van de Badhuizen blijft steeds groot en de warmwatervoorziening vormt steeds een punt van
zorg voor de bedrijfsleiding.

1944 ----- 1 maart woensdag.


HARDONK. Koude nacht, iets sneeuw vanmorgen, later regen. Heldere maan-avond. Dan kun je tenminste
wat zien op straat. Geen nieuws.
VAN HOUTUM. Onze vrachtauto moet de hele dag zogenaamd voor de Weermacht rijden. In werkelijkheid
speelt het zich als volgt af. De auto zou om acht uur bij de ABD verschijnen maar hij kwam een half uur
later. De ABD belde om acht uur op waar de auto bleef. Om 8.30 uur stonden ambtenaren van de ABD met
de papieren in de hand al op de stoep te wachten. De auto moest zo snel mogelijk naar het seminarium
vertrekken. De chauffeur kon zich daar tot 10.30 uur in de auto zitten vervelen zonder dat er iets gebeurde.
Vervolgens moest hij een auto op sleeptouw nemen naar een garage in Apeldoorn. Daarna vertrok hij met
30 kapotte stoelen naar Arnhem. Ook in Arnhem was het wachten en vervelen. Om 6.30 uur komt de
chauffeur met de vrachtauto weer bij de fabriek. Nu er door de arbeidsinzet zo'n gebrek is aan dienstboden
en deze ook niet aangevuld kunnen worden door de evacuatie van Zeeland, bepaalt de Overheid dat per
gezin niet meer dan n hulp aanwezig mag zijn.
BURGEMEESTER PONT. Op 1 maart 1944 waren rond 48.000 tweede distributiekaarten uitgereikt. De
uitreiking van de overige tweede distributiestamkaarten zal plaatsvinden in de maand maart. Deze moeten
worden gemaakt aan de hand van die persoonskaarten waarvan alleen zogenaamde Reconstructiekaarten
bestaan. Deze moeten dus nog verder worden bijgewerkt
De Burgemeester stelt de wethouders op 1 maart in kennis van zijn brief van 28 februari 1944 aan de NV
Poort van Kleef te Apeldoorn over de door deze NV gentameerde verkoop van het landgoed Marialust.
Daarop wenst zij een hotel-caf-restaurant-bedrijf te exploiteren.
In die brief komt tot uiting dat de Burgemeester, hoewel enige van de door de NV verlangde voorwaarden
onaanvaardbaar achtende, in beginsel niet ongenegen is tot verkoop en bereid is daarover nader in
onderhandeling te treden. De Wethouders verklaarden zich echter unaniem tegen de verkoop van
Marialust.

1944 ----- 2 maart donderdag.


HARDONK. Koude nacht met sneeuw, zodat vanmorgen alles wit en trottoir moeten schoonvegen. In de zon
dooi maar 's avonds weer vorst, zodat buitenwegen opnieuw glad zijn. We krijgen nog maar n eenheid
brandstoffen! Groente weinig te krijgen en dan bijna altijd nog rode- of witte kool. Vroeg in de avond nogal
wat vliegtuigen. Onder de doodgeschotenen behoort ook een pianostemmer van Buys (Korenstraat).
VAN HOUTUM. Even na middernacht begint Deelen hevig te schieten. Tegelijk hoort men ontploffingen. Op
het vliegveld vallen enige bommen. ''s Middags om 1.15 uur schiet Deelen opnieuw. Op dat moment
mitrailleren Amerikaanse jagers het vliegveld. Om 2 uur zijn tien strepen te zien die in westelijke richting
worden getrokken. Thans is iedereen verplicht zich bij een schoenmaker te laten inschrijven. Agenten van
de Staatspolitie doen in een vijftal huizen in Ugchelen huiszoeking. Zij halen in twee huizen alles overhoop.
Zij bekloppen de muren of er ook ruimten achter zijn. En van hen ziet in een kelder op een tegelvloer een
beetje zand liggen. Hij maakt daarna de vloer los. Daardoor vindt hij een kist met koper. Het schijnt hun doel
echter niet te zijn. Na afloop grijpt een van hen de eigenaar (C. Quartel) bij de keel en zegt dat hij moet
vertellen waar de joden verstopt zijn. Hij is al veertien dagen geschaduwd zonder dat er in die tijd joden bij
hem in huis waren geweest. De arbeiders in de nabijzijnde wasserij moeten hun persoonsbewijs laten zien.
Hetzelfde gebeurt bij de drie andere huizen. Daar moeten de bewoners indien nodig hun Ausweise nog
tonen.

1944 ----- 3 maart vrijdag.


HARDONK. Nog steeds winter, weer alles wit en in de avond opnieuw sneeuw. Overdag echter een tijdlang
dooi. Vanmorgen tussen elf en twaalf luchtalarm, maar niets gebeurd.
VAN HOUTUM. Wij horen 's morgens om 11.10 uur het eerste vliegtuiggeronk. De toestellen vliegen snel in
oostelijke richting. Het is bewolkt. Vijf minuten later is er luchtalarm. Tien minuten daarna (11.25 uur) wordt
opnieuw luchtalarm gegeven (dit is vast een fout). De politie in Ugchelen gaat over tot het geven van
bekeuringen aan hen die zich tijdens luchtalarm onnodig op straat bevinden. De boetes variren van 2,- tot
5,- gulden. Ik heb het luchtalarm zogenaamd niet gehoord en blijf op de fabriek. Om 12.05 uur wordt Alles
veilig geblazen. Hierna komen echter pas de vliegtuigen voor zover deze tussen de wolken zijn te zien. Het
luchtalarm is dus grote onzin. Om 1.25 uur vliegen vier toestellen (strepen) over in westelijke richting. Drie
kwartier later passeren 32 vliegtuigen (strepen) via het noorden. Het is onbegrijpelijk dat er vliegtuigen
overkomen. Het sneeuwt of hagelt voortdurend. 's Morgens krijgen onze fabrieken een plaat van het
Arbeidsfront per post toegestuurd. De afzender behoort tot de sufferds van het NAF en schrijft als adres NV
Papierfabrieken Van Houtum en Palm, per adres ..... (naam voorman). De plaat is ter kennisgeving
ontvangen. Bij gebrek aan boter (afgezien van de grote hoeveelheid die in Duitse handen verdwijnt) zullen
wij met ingang van 5 maart aanstaande op de boterbon 20+ kaas krijgen.
BURGEMEESTER PONT. Het schoolgebouw aan de Zanderijweg is met ingang van 3 maart 1944
gevorderd door de Duitse Weermacht. De school is ondergebracht in het gebouw van de openbare school
aan de Asselsestraat.

1944 ----- 4 maart zaterdag.


HARDONK. 's Nachts sneeuw en vorst. 's Morgens erg glad. Niets.
VAN HOUTUM. 's Morgens om 11.45 uur passeren gedurende vijf minuten Amerikaanse vliegtuigen in
oostelijke richting. Het luchtdoelgeschut van Deelen schiet onafgebroken. Om 12.35 uur komen opnieuw
formaties over. Ook deze zijn niet te zien. Vijf minuten later is er luchtalarm. Wat betreft bekeuren is de
politie nog actiever dan gisteren. Om 13 uur kunnen wij in enige blauwe stukken zes vliegtuigen
onderscheiden. Zij vliegen naar het oosten. Om 13.25 uur weerklinken enige ontploffingen. Het lijkt ons
verder dan Deelen. Om 13.30 uur passeren vijf jagers in westelijke richting. Boven Apeldoorn ontstaat een
luchtgevecht. Het resultaat is door de gedeeltelijke bewolking niet waar te nemen. Om 14 uur gaat het
signaal Alles veilig. Tien minuten later schiet Deelen opnieuw. Wij zien in die richting enige strepen. Het
schieten herhaalt zich om 14.40 uur op het moment dat 14 bommenwerpers recht over komen en in
westelijke richting verdwijnen. Notaris Van Drimmelen (Apeldoorn) is weer vrij.

Deze man heeft als represaille voor internering van Duitsers in Nederlands Indi [het latere Indonesi]
3 1/2 jaar gevangen gezeten.
BLOEM. Vandaag weer activiteiten in de lucht. Onder andere een luchtgevecht hier vlak boven waar ze met
mitrailleurs en lichte kanonnen schoten. In Apeldoorn anderhalf uur luchtalarm. Hevig afweervuur van
Deelen waar wij in de lucht de kleine wolkjes van de ontploffende granaten konden waarnemen.

1944 ----- 5 maart zondag.


HARDONK. Helder winterweer, in de zon dooi. Vandaag gelukkig geen luchtalarm zoals gisteren van half
een tot kwart voor twee, waardoor een bruidspaar al die tijd in de koude kapel moest blijven. 's Avonds naar
F.

1944 ----- 6 maart maandag.


HARDONK. Heldere winternacht. Vanmorgen nog 5 graden vorst, zonnig weer. Een grote formatie
Amerikaanse bommenwerpers. Even later luchtalarm tot circa 12.50 uur. Niets gebeurd! Geen nieuws.
VAN HOUTUM. 's Morgens om 11.10 uur passeren de eerste Amerikaanse vliegtuigen. Het zijn grote
formaties. Mijn zuster telt er bij n van 57 bommenwerpers. De vliegtuigen laten geen strepen achter. Ik
kom te laat buiten om deze te zien. Vijf minuten later is er luchtalarm. Wij zien door de zonweerkaatsing zo
nu en dan enige jagers. Op een gegeven moment zien we 20 strepen. Daarna passeren een tweede, een
derde en een vierde golf bommenwerpers. Dit gaat tot 11.45 uur door. Het afweergeschut blijft schieten. De
lucht trekt langzaam dicht. Daardoor zien wij de laatste vliegtuigen niet meer. De fabriek werkt tijdens het
luchtalarm door omdat er nog geen officile regeling is. Het luchtalarm eindigt om 12.40 uur. Om 14.45 uur
passeert nog een formatie Amerikaanse bommenwerpers. Echter in westelijke richting. De politie in
Apeldoorn verhoogt de minimumboete voor het niet opvolgen van de bepalingen voor luchtalarm tot 5
gulden. De leden van mijn blokploeg spreken af dat wij met een volgend luchtalarm thuis blijven. Ook
hiervan is nog geen goede regeling bekend. Het is nodig dat hierover eens een duidelijk artikel in de krant
komt. Dit zal wel niet gebeuren

1944 ----- 7 maart dinsdag.


HARDONK. Helder vriezend weer. Men wil bedspreien inzamelen om in het gebrek aan babygoed te
voorzien, maar de NSB laat in Amsterdam 800 - zegge 800! - spandoeken maken voor
propagandadoeleinden, waarvoor benodigd is circa 4000 meter goed katoen en dat in een tijd van geweldig
textielgebrek. En dergelijke lui noemen zich dan nog de mensen met het gevoel voor de minderbedeelden.
Vliegtuigen in de lucht.
VAN HOUTUM. Alle hoofden van de nieuwe bedrijfsbescherming hebben een verplichte vergadering in een
gebouw in Apeldoorn. Als spreker treedt op een kapitein van de Staatspolitie. Tot de voornaamste
mededelingen behoort wel deze. De bedrijven moeten bij luchtalarm stoppen. Voor het samenstellen van
brandweer- en opruimingsploegen mogen geen arbeiders worden gekozen die bij de plaatselijke
blokploegen zijn aangesloten. Men onderscheidt zelfbescherming (particulieren), bedrijfsbescherming
(ondernemingen die niet voor de Weermacht werken) en fabrieksbescherming (ondernemingen die wel voor
de Weermacht werken). Het schijnt dat de spreker geen lid is van de NSB. Enige Duitsers fotograferen de
vier grootste huizen uit Eerbeek waaronder die van mijn oom. Zij dreigen deze te vorderen met het oog op
een opleiding van Verwalters [beheerders]. In Twello moeten vele burgers hun huizen ruimen voor
Duitsers uit de gebombardeerde gebieden. Kennissen (familie Breman) moeten hun woning ook verlaten. Ze
mogen zich niet buiten Twello vestigen. 's Avonds tussen 8.30 en 10.30 uur passeren Britse vliegtuigen in
beide richtingen. Zij vliegen verspreid. Deelen schiet ook nog even.

1944 ----- 8 maart woensdag.


HARDONK. Weer koud, zonnig weer. Vorst iets afnemend. In de middag wat vliegtuigen maar geen
luchtalarm. Zweden adviseert Finland de Russische eisen aan te nemen. Het is te hopen dat ze zo
verstandig zullen zijn. Het is hun laatste kans. Het gaat de Russen in het zuiden heel best.
VAN HOUTUM. De hele dag is de lucht onbewolkt. 's Middags om 12.20 uur komt de eerste golf
Amerikaanse vliegtuigen in oostelijke richting over. Zij laten geen strepen achter en zijn ook niet te zien. Een
andere formatie laat acht strepen achter. Er passeren zowel via het noorden als zuiden vliegtuigen. Het
lijken soms grote formaties. Om n uur keren de eerste vliegtuigen terug. Kort daarop zien we eerst vier en
later vijf jagers (geen strepen). Om 2.15 uur weerklinken zwakke ontploffingen in richting Dieren. Om drie
uur komen nieuwe formaties over. Deze vliegen echter weer in richting Duitsland. Deelen schiet
voortdurend. Wij zien slechts n vliegtuig. Om 4.15 uur keren deze toestellen weer terug. Wij zien er
slechts zeven. Boven Apeldoorn woedt een klein luchtgevecht. De vliegtuigen (alle jagers) keren in kleine
groepjes terug. Zij laten zelden strepen achter. Wij zien er dan ook maar negen.

1944 ----- 9 maart donderdag.


HARDONK. Geen vorst en bewolkt. 's Middags luchtalarm.
VAN HOUTUM. De verwoestingen op Deelen moeten door Arnhem worden gerepareerd. Hiervoor komen
allereerst joden en gevangenen uit de grote Koepelgevangenis in aanmerking. Enkele hebben al negen jaar
in de cel gezeten. Zij zijn dus niet in staat veel grond te verzetten. Hierbij komt nog dat deze personen bij
luchtalarm moeten doorwerken. Dus ook als er dreigt gebombardeerd te worden. Zij mogen niet naar de
schuilkelders. 's Middags komen tussen 12.15 en 1.45 uur in vier kleine golven Amerikaanse vliegtuigen
over. Het is helemaal bewolkt. Om 1.45 uur keren de eerste toestellen terug. Deelen begint ook te schieten.
De golven worden steeds groter. Om 2.35 uur passeert de zesde (terugweg). Vijf minuten later is er
luchtalarm. Gedurende tien minuten vliegen formaties onafgebroken door. Hierna komen nieuwe uit het
westen die weer naar Duitsland vliegen. Dit geronk houdt 20 minuten aan. Deelen schiet hevig. Om 3.15 uur
passeert nog een kleine golf in oostelijke richting. Het luchtalarm eindigt om 3.40 uur. Het is overdag nog
nooit zo druk geweest als vandaag.

1944 ----- 10 maart vrijdag.


HARDONK. Somber weer en iets vochtig in de middag. Geen bijzonders.
VAN HOUTUM. Zes leden van de Staatspolitie (bandietengezichten) doen huiszoeking bij drie gezinnen in
achter-Ugchelen. Zij zoeken joden en kunnen hen niet vinden. De huizen waar zich toevallig joden
ophouden worden niet nagezocht. Dit had trouwens weinig uitgemaakt. Deze joden kregen een tip en slaan
het onderzoek vanaf een nabij zijnde heuvel gade. De Staatspolitie vertrekt weer na drie kwartier. Het is wel
duidelijk dat de beheerder van pension Eljo-Zamy ook hier de verrader is. Oom Jan Palm in Apeldoorn moet
zijn luxe auto aan de Duitsers afstaan. Deze is sinds het begin van de oorlog niet gebruikt. Hij is verplicht de
auto voor het huis te rijden, dat wil zeggen duwen.
BURGEMEESTER PONT. Op grond van de Kaplastgeving van 20 oktober 1943 werden 181 gevelde
populieren in opdracht van het distributiebureau Populierenrondhout op 10 maart 1944 verkocht aan
H.Zonderland, Rayonleider van de Vakgroep Klompenindustrie.

1944 ----- 11 maart zaterdag.


HARDONK. Bewolkt met opklaringen, nogal frisse wind en in de middag fikse hagelbui. Niets.

1944 ----- 12 maart zondag.


HARDONK. Hetzelfde als giste