You are on page 1of 6

Ben Hasan'n Sinir Sistemiyim

Prof.Dr. Arif SARSILMAZ / Biyoloji - Temmuz 2001


Sevgili Hasan!..
Seninle vedalamak iin son olarak ben geldim. Biliyorsun; "meclise, en son gelir ekbir" denilmitir.
Vcudunda imdiye kadar kendini anlatan organ ve sistemlerin en mkemmeli ve hepsinin arasnda irtibat
kuran btnleyici bir sistemim. Damarlar nasl vcudunun her yerine gda ve oksijen tamak zere -toplu
ine ucu kadar bo yer brakmamak kaydyla- yaylmsa, ben de senin vcudunda olup biten her eyden
haberdr olmak zere, bir a gibi vcudunun her yerini sarm durumdaym. Koluna bir bcek bile konsa
hemen fark ediyorsun. Bir damla teri sana hissettiren benim. organlarndaki herhangi bir rahatszl
uygun dozda bir sanc ile hemen haber veriyorum. Haber vermekle kalmayp, are araman iin seni
uyaryorum.
Kendimi anlatmakta ok zorlanacam itiraf edeyim. Sinir sistemi denildiinde, neuron ad verilen
hcrelerden yaplm bir hcre yn akla gelir. Fakat bu yle bir hcre yndr ki, yaratlm olan en
kompleks nesneden sz ettiimiz asla unutulmamaldr. ok mhim olan ana merkezler; -birbirine yakn
olarak- ok byk bir kitle hlinde kafatas iine yerletirilmi, sistemimin uzantlar ve tal merkezler ise,
vcudunun deiik blgelerine yaylm vaziyettedir. Zamann almayacam bilsem, her ay bir blgem ve
ayr bir sinir dalm kendini anlatr, ne kadar mkemmel, akl almaz iler yaptklarn ortaya koyarlard. Fakat
sizi fazla skmamak iin meseleyi hulsa etmeye alacam. Buna ramen yine de uzatp, konuyu
datrsam ltfen kusuruma bakmaynz. Zira Allah'n yaratt en mkemmel organdan bahsedilirken ister
istemez baz skntlar olacak.
Daha iyi anlalabilmem iin btn ksmlarm tek tek konuturma yerine, onlar adna; "beyin" olarak ben
konuacam. Sistemi; daha iyi kavrayabilmeniz iin ikiye ayrmamzda fayda vardr. Bunlardan birincisi
benim de bakan olarak iinde bulunduum, talamus, hipotalamus, beyincik, omurilik soan ve omurilik
olarak kabaca ksmlara ayrabileceimiz Merkez Sinir Sistemi, dieri ise, bu merkezlerden kan ve tpk
fiber optik telefon kablolar gibi btn vcuda yaylan evre Sinir Sistemi'dir. Byk beyin denilen ve iki
byk yarm kre halinde olan benim dmdaki, dier daha kk ksmlara beyin sap da denilir. Btn
sistemlerde merkez daha nemli olduu gibi, senin vcudunda da esas merkez olan ve kafatasnn iinde
korunan asl beyin yarm kreleri ile beyin sapna ait ksmlar (beyincik, omurilik soan, talamus ve
hipotalamus) ok nemlidir. kinci olarak gelen omurilik de merkezden kabul edilir, fakat kafatas iinde
deil de, omurlarn dizilerek tekil ettii kanaln iine yerletirilmitir. Omurilik yaralanmalarnda merkeze
olan yaknla bal olarak hayat ehemmiyet artar.
Merkezden evreye dalan sinirlerden mteekkil ksmlarda meydana gelen yaralanmalarda, ilgili organda
fel veya fonksiyon bozukluu meydana gelse de hayatn tehdit etmez.
Sevgili Hasan! imdi sana akln durduracak baz rakamlar vereceim. Aklnn durmas, benim
yetersizliimi ortaya koyacak ama, Rabbimin sonsuz kudreti karsnda bunun ne nemi var ki..?
Hatrlarsan dolam sistemin ve kalbin kendilerini anlatrlarken gururlanr gibi olmulard. Damarlarn,
uzunluklarn 120.000 km (dnyann evresini sefer dolaacak uzunlukta) olarak aklarken baya
kaslmlard. Halbuki benim sinirlerimin uzunluu takriben 768.000 km'dir ve bu mesafe Dnya'dan Ay'a
gidi geli uzunluudur. Bu uzunluun yaklak 400.000 km'si evreye dalan sinirlere, 368.000 km'si ise;
sadece merkezi sinir sistemine ait olan sinir uzunluunun toplamdr. Ayn anda bir hcremden geen bilgi
miktar 200.000'e yakndr. Bu demektir ki, vcudunun her yanndan her an binlerce bilgi, milyonlarca
hcremin iinden geerek merkezden evreye ve evreden merkeze akmaktadr. Sahip olduum hcre says
yaklak 30 milyardr. Bu hcrelerin 10 milyar kabuk blgemde, yaklak 10 milyar beyinciin kabuk
blgesinde, geriye kalanlar ise dier ksmlarm ile sinirlerimin yapsn meydana getirmitir. Kyas iin
syleyeyim. Bir sinein beyninde 100 bin, bir farenin beyninde ise 10 milyon hcre bulunur. Bu 30 milyar
hcremin birbirleriyle bilgi alverii iin yapt balant ve temas noktalarnn (synaps) toplam adedi 100
trilyondur. Btn balantlarn haberlemek iin birbirleriyle oluturabilecekleri kombinasyon says ise,

kinattaki atomlarn saysndan daha fazladr. Bir zihn srecin ilk balangcnda aktifleen hcre says 10
milyon ile 100 milyon arasnda olup, faaliyetin derinliine ve arlna gre bu rakam mthi boyutlara
ulaabilmektedir. Sa ve sol yarm krelerim arasnda saniyede 4 milyar uyar mbadelesi yaplr. Sen henz
birka haftalk embriyon halindeyken benim % 92'm sudan ibarettir. Doduunda, su nispetim % 90 olur.
Tam gelitiinde ise; su nispetim ortalama % 77 civarnda kalr. Hasan dnebiliyor musun, % 77'si su, geri
kalan da eitli elementlerden ibaret bir madde ynn... Kudreti Sonsuz Rabbim beni ak bir mucize
olarak dnyann en erefli mahluku olan senin bana yerletiriyor ve benimle medeniyetler kuruyorsun; icad
ve keifler yapyorsun. Hepsinden mhimi araclmla tefekkr edip, Rabbini buluyorsun. Kinatn
mnsn benimle anlaman szkonusu... Daha nce herbiri kendisini anlatm olan gz, kulak, burun, dil ve
deri gibi eitli duyu organlarnn sahip olduu ve donatlm bulunduu btn alc hcrelerin gnderdii
eitli dalga boylar halindeki elektrik uyarlarn; grnt, ses, koku ve tat halinde sana idrk ettiren benim.
u satrlar ynlendirmemle yazyorsun. Yaptn her trl iin deerlendirmesi benden geiyor. Birounun
farknda bile deilsin. Yrrken, yemek yerken, konuurken, uyurken vcudunun her noktasndan bana
gelen malumatlar deerlendirilip uygun cevaplar veriliyor. Sevgili Hasan! Bir tek hcremin bir tek atomu
bile kendi kendine bulunduu yere yerleebilir mi?
Rabbim beni o kadar muhteem yaratm ki, henz srlarmn ok azn biliyorsun. Az nce yukarda
saydm ksmlarmn herbirinin ayr ve ok geni muhteval hayat fonksiyonlar vardr. Onlar adna ben
sana ksaca yaptklar ileri sayaym: Beyincik (cerebellum) dengenin ve kas hareketlerinin ahenkli bir
ekilde armadan yaplmasnn dzenlendii merkezdir. Bu ksmmda uurlu bir idrak olmad gibi,
burasnn fonksiyonlarn irad olarak deitirmek de mmkn deildir. Orta beyin ksmm omurilie
balayan piramit eklindeki omurilik soan (medulla oblongata) ve varol kprsnn (pons) tekil ettii
beyin sapnn dier ucu, omurilik halinde kafatasnn arkasndaki delikten dar karak omurgann iine
girer. Burada kalb at hzn, soluk alveriini ve sindirim sreleri gibi otonom sinir faaliyetlerini
ayarlayan ok sayda merkez vardr. Reflekslerin denetlenmesi, vcudun i ortamnn dzenlenmesi, ayrca
beyincikle beraber hareketlerin kontrol, i organlardan gelen duyulara ait uyarlar tertibe koymak ve
talamus ile birlikte heyecan ve uyku gibi fonksiyonlarn denetlenmesi de burada yaplr.
Talamus; omurilik soan ile beyin yarmkreleri arasnda, demiryollarndaki makas veya rle
istasyonlarnn fonksiyonunu yapar. Bu blgem, koku dndaki btn duyu alclarndan gelen uyarlar
toplar ve bu duyularla ilgili bilgileri uur seviyesine aksettirmek iin st taraftaki kabuk (cortex) blgesine
gnderir; ar, dokunma, sesleri ayrt etme gibi duyumlarn uurlu olarak deerlendirilmesinde de rol
vardr. Ayrca, uurluluk ve uyanklk durumlar ile uyku ve dikkatin dzenlenmesinde, duyularn idraki
srasnda ortaya kan hiss deiikliklerde rol oynad da dnlmektedir. Talamus'un altnda yer alan
Hipotalamus ise; cinsyete ait duygular; ar, holanma, ackma ve susama duyumlarn; kan basncn,
vcut scakln ve i organlara ait dier fonksiyonlar kontrol eden nemli bir merkezdir. Hormon
salglanmasnn dzenlenmesinde nemli vazifeleri vardr. Benim koklama lobumdan, talamustan, aln
lobumdan gelen ok karmak sinir alarn bulunduran bu merkeze gelen sinir lifleri; otonom merkezlere,
sap ksmmdaki as yapya (reticler formasyon) ve hipofizin arka lobuna ular. Daha nce hormon
sisteminde kendisini anlatan en nemli merkez olan hipofiz bezinin n blmnn salgsn uyaran
hormonlar ve hipofizin arka blgesinde depolanp salglanan oksitosin ve antidiretik hormonlar retir.
Byk beyin olarak iki yarm kremin arasnda nden arkaya doru uzanan derin bir yark vardr . Bu
yarmn taban ksmnda iki yarm kre arasndaki irtibat salayan nasrs madde veya beyin direi (corpus
callosum) gibi isimlerle anlan kaln bir sinir demeti bulunur. Sinir liflerim omurilik soanmda
aprazlanarak yn deitirdikleri iin, benim sol tarafm senin sa yann, sa tarafm ise sol yann kontrol
eder. Her iki yarm krem birok bakmdan birbirinin aynadaki grnts gibi benzerse de, aralarnda baz
vazife farkllklar vardr. Mesel; birok insanda konumay denetleyen merkezler sol yarm kremde
olduu halde, mekn idrakn denetleyen blgeler ise, sa yarm kremde bulunur. Belirli bir nizam iinde
yaplmas gereken ilerde, (toplama-karma yapma veya gmleinin dmelerini ilikleme gibi faaliyetlerde)
sol yarmkremi kullanrken, resimlerle dnmede (mesel, evden arya giderken geecein yolun
krokisini izmede) sa yarm kremi kullanrsn. ki yarmkremi birbirine balayan nasrms madde
olmasayd iki yarm krem birbiri ile irtibat salayamayaca iin, balk kelimesini okuyup anlayabilirdin
ama, bal gznde canlandramazdn. Bunun iin sa yarm kremi de kullanman gerekirdi.

Beyin olarak bu anatomik yarm krelerimin zerini rten gri renkteki ve bol kvrmlara sahip olan ve
hcrelerimin ana gvdelerinin daha ok bulunduu kabuk blgeme (cortex) boz madde, bunun altndaki daha
ak renkteki ve hcrelerimin uzantlarnn (aksonlarn) bulunduu blgeye de ak madde deniliyor. stste
tabakalar halinde dizilmi alt ayr hcre tabakasnn meydana getirdii kabuk blgem; duyulara ait
uyartlarn alnp analize tabi tutulduu, irad olarak yaplan kas hareketlerinin denetlendii, akl yrtme,
hatrlama ve renme gibi faaliyetlerin merkezidir. uurlu faaliyetlerin ve dnmenin merkezi olan yarm
krelerimin tekil ettii asl beyin veya byk beyin, btn beynin % 85'ini tekil eder. Doduunda
arlm 400 gramd. Bir yana kadar ok hzl byyerek 800 grama ulatm. Drt yana geldiinde ise
1.200 gram oldum. Yedi yandan sonra bymem yavalad ve 20 yalarnda ortalama 1379-1434 gram
geliyorum. Kadnlarda ise, biraz daha hafif ekerim ve gerek arlma erkeklere gre biraz daha erken
ularm (ortalama 1230-1306 gram). Bu genlik yandan sonra her yl ortalama bir gram kadar eksilirim ve
75 yalarna gelirsen, 20 yandakine gre onda bir nispetinde klm olurum. Bu klmemin sebebi 20
yandan sonra, aa yukar her gn 50.000 sinir hcremin lmesi veya ie yaramaz hle gelmesidir.
Kkrdak, kemik, deri, ba dokusu ve karacier gibi vcut hcrelerinin blnerek kendini yenileme ve
saylarn artrarak byme zellikleri olduu halde, beni tekil eden sinir hcrelerim senin kaderine yazlm
olduu miktara gelinceye kadar, ana rahmindeki ilk gelime safhalarnda oalarak saylarn tamamlarlar ve
daha sonra blnerek oalma zelliklerini kaybederler. Dolaysyla herhangi bir yaralanmada o blgemdeki
hcreler ld iin, ilgili fonksiyonlarda da arzalar gsterir. Bu durumda aklna u soru gelebilir: Hcre
says sabit olduu halde, 20 yana kadar hcre says artmadan arl nasl artyor? Evet, hcre says
artmyor, fakat hcreleraras balantlarn says artyor. Dolaysyla arlmda artm oluyor. Tabi ki bu
balantlar iin dardan gdalar ile yap malzemesi ekleniyor. Yalandka bu balantlar azalyor. Genlik
dneminde yaadn, okuduun, grdn her tecrbe ve bilgi bu balantlar artryor. Dolaysyla benim
dnme ve akl yrtme kapasitem byyor. Yallnda da zihn faaliyetlerden uzak kalmazsan, okuyupyazma, insanla faydal olma ve dier sosyal aktiviteleri azaltmazsan balantlar artmaya devam eder.
Hcrelerim azalsa bile, zihn fonksiyonlarn kaybetmeden faaliyetlerini srdrebilirsin. Ancak yeter artk,
dinleneyim dedin mi, hemen hcrelerim balantlarn ekmeye balar ve zamanla da kapasitemdeki
azalmay fark etmeye balarsn. Merkezi sinir sistemindeki hcrelerim yaralanp hasarlandklarnda
kendilerini tamir edemiyorlar. Fakat evreye ait sinir sistemindeki hcrelerimin hcre gvdesi zarar
grmediyse, uzantlar tamir edilebilmektedir. Bu zellik sayesinde; kolu, baca veya parma kopan
kimselerin kopan organlar, mikrocerrahi ile hassas ekilde dikildiinde, sinirler kendini tamir edebilmekte
ve tekrar vazife grebilmektedir. Beyin ve omurilikte olmayan bu zelliin kol ve bacak sinirlerinde
bulunuunun grnen sebebi, bu sinir demetini saran klfn hcreleri bymek zere uyarmasdr. Zaten en
mkemmel cerrahi teknikler olsa bile hi kimse kopmu sinir liflerini dikemez. Ama bu lifleri bir arada tutan
(tpk iinde ok ince teller bulunan ve zeri plastik kapl elektrik kablolar gibi) sinir klf kaln
olduundan, dikilerek kopuk ksm eklenebilir. Daha sonra bu d klfn klavuzluk yapmasyla klfn
iindeki yzlerce sinir lifinin her biri gnde 1 mm byyerek bir aydan, bir yla kadar bir mddet iinde i
grebilme zellii kazanmaktadr.
Byk beyin denilen yarm krelerimin zerindeki belli yark ve kvrmlar esas alnarak kabuk (cortex)
zerinde bir haritam izildiinde, eitli duyulara ve faaliyetlere ait belli blgelerde husus younlama ve
snrlar nisbeten belli odaklar belirlenmitir. ematik ekilde deiik renklerle boyanm bu merkezlerin her
birinin ad ve arlkl olarak yapt husus fonksiyonlar vardr. Mesel bann tam arkasndaki (occipital
blge) ensenin hemen stndeki ksmm grme sahas; akak blgene denk gelen ksmlarm iitme sahas;
bunun hemen n taraf sol tarafta konuma sahas (genellikle); aln tarafnn (frontal lob) orta oluunun n
duvarnda hareketlerin plnlanmasna ait ilk merkez; st tarafn n blgesinde kompleks hareketlere ait saha;
hemen arkasnda tam orta yan blgede basit hareketlere ait saha; bunun arkasnda ve iitme sahas ile komu
olup yukarya kadar uzanan blge ise, dokunma duyusuna ait saha olarak tanmlanmtr. Fakat bu sahalar
ok kesin snrl olmayp ksmen dank bir konumda ve birbirleriyle ok girift bir balant ana sahiptirler.
Bu blgelerin yaknndaki birletirme sahalarnn grevi duyulardan gelen uyarlar grntlemek ve
mnlandrmaktr. Alnan uyarlar nceden yaanm tecrbeleri ve hatralar canlandrdnda, uyarlar
veren nesne veya hdise tannr. Kompleks irad hareketlerin yaplabilmesi iin nce hareket plnnn zihinde
belirtilmesi, sonra bu plnn birletirici sinir liflerimle hareket sahalarna aktarlmas gerekir. Konuma gibi
ok karmak hareket ve duyu birletirme mekanizmalarnn sz konusu olduu bir faaliyetin insandaki

varl bile bal bana bir mucize olduu halde, bazlarnn maymun beyninin evrimleerek insan olduunu
ve konumay rendiini iddia etmesi karsnda insann kk dilini yutas geliyor.
Kafatasndan ktktan sonra, uzun bir kordon eklinde omurgann iinde uzanan omurilik (medulla spinalis),
boynun altnda kalan vcut blgelerinin uyaranlarnn baland merkezdir. Beyinde boz madde dta
(kabukta), ak madde ite olduu halde, omurilikte boz madde kelebek eklinde bir grnmle i tarafta, ak
madde ise bunu saracak ekilde d tarafta bulunur. Bu merkezde bata deri ve kaslarn olmak zere,
evreden gelen btn duyu siniri hcreleri, hareket siniri hcreleriyle dorudan sinaps veya ara balant
hcreleri vastasyla omurilik reflekslerinin ortaya kmasn salar. Balant hcrelerinin bir blm refleks
cevab verirken, bir blm de uyartlar bana tayarak irad kararlarn kmas temin edilir. Mesel iviye
bassan, ivi daha derine temas ettii srada bu uyar duyu lifleriyle omurilie iletilir ve vakit kayb olmamas
iin benden nce omurilik hemen hareket sinir liflerini uyarr ve kaslarna giden bir emirle ayan kaldrman
salanr. Acil olarak ayan refleksle kurtardktan sonra, beyin korteksinden gelen irad ynlendirmeyle
bastn yere dikkat etmeye, ayan kanamsa yaray sarmaya vb. dier uurlu faaliyetlere balarsn.
Omuriliimden 31 ift (sal-sollu) sinir kar. Kafatas iindeki beyin blgesinden ise 12 ift sinir kar.
Bunlarn hepsi birden merkezi sinir sisteminden km ve eitli organlara dalm olan evreye ait sinir
sistemidir. Beyinden kan 10. sinir olan vagus siniri dndaki btn kafa sinirleri ba ve boyun blgesinin
duyu ve haraketle ilgili faaliyetlerini denetler. Omurilikten kan 31 ift sinir dzenli olarak herbir omurun
yan tarafndaki deliklerden kar. Bu sinirlerin her birinin getirici (duyu siniri) ve gtrc (hareket siniri)
olmak zere iki kk vardr. Bu kkler omuriliin hemen dnda birleerek duyu ve hareket sinirlerine ait
lifleri birlikte tayan kordonlar meydana getirir. Her bir organna da, bu sinir kordonlarndan, belli bir pln
ve sistem iinde dallar ayrlr. Mesel eline batan bir ineyi hisseden alc duyu hcresi, bu uyary getirici
kol vastasyla omurilie aktarr. Omurilikten kan refleks ile elini ekme cevab ise, gtrc sinir ile, kol
ve el kaslarna iletilir. Bylece hemen elini ekersin. Bu rnek basit bir reflekse ait olan durumdur. evreye
ait sinir sistemindeki hareket siniri hcreleri, iskelet kaslarna dalan somatik sistem ve i organlara dalan
otonom sistem olarak iki gruba ayrlr. Somatik sistem faaliyetlerinin byk ksm uur seviyesinde irad
olarak gerekleirken, otonom sistemdeki faaliyetler byk lde irade d veya uuralt dediimiz ok
srl hususiyetlere sahiptir. Otonom sistem kalb, salg bezleri ve kan damarlar, solunum, sindirim, boaltm
ve reme sistemlerindeki dz kaslar bizim haberimiz olmadan kontrol altnda tutar. Sevgili Hasan!.. Eer
herey senin kontrolne verilseydi bu kadar ile baa kabilir miydin? Lokmay azna atncaya kadar
iraden ie karyor. Btn sindirim salglarn, mide ve barsak hareketlerin, artklarn atlmas hep senin
iraden dnda otomatik olarak yrtlyor. Nefes al-veriin sen uyurken durmuyor. Bbreklerin sen
uyuyorsun diye boaltm faaliyetini brakmyor. Kalbin istirahata ekilmiyor. Karacierin yan gelip
yatmyor; pankreasn insulin salgsn kesmiyor. Btn i organlarn ve kan damarlarn en gerekli olan yerde
ve zamanda dz kaslarla almasn srdryor. Btn bu faaliyetler haberin olmadan yrtlyor. Zaten
yapmaya kalksan be dakikada yorulur, dikkatin dalr ve takip edemez hle gelirsin.
Otonom sinir sistemimdeki sinir kordonlar sempatik ve parasempatik olarak ikiye ayrlr. Bu iki sistem
birbirine karlkl cevap verecek ekilde yaratlm ve her bir organa ikisinden de birer kol verilmitir.
Bylece hibir organ babo braklmamtr. Bunlardan birisi organ hzl almaya, daha fazla rn
karp netice almaya tevik edecek ekilde uyarrken, dieri aksine organ yava altrmaya, daha az rn
karmaya ve durdurmay tevik edecek ekilde uyarlar gnderir. Bu iki zt uyar arasnda organ bulunduu
durum ve artlara gre optimal alma temposunu muhafaza etmi olur. Sempatik sistem; genellikle stres ve
oklarda cevap vererek vcudunu bu gibi durumlarn tesirlerine kar hazrlar. Mesel; kan basncn, kandaki
eker seviyen, terlemenin artmas, gzbebeklerinin genilemesi ve kaslarndaki kan akmnn younlamas
sempatik liflerin tesiriyle ortaya kar. Parasempatik sistem ise; i organlarn normal vazifelerini
yapabilmeleri iin, onlar eski sakin hallerine getirmek adna kan basncn drme gibi aksine uyarlar
karr.
Batan beri birok ksmdan ve uyarlardan bahsettim, ama esas temel tam olan sinir hcremden ve bir sinir
hcresinin nasl altndan bahsetmedim. 30 milyar kadar sayda olan nron adndaki hcrelerim sistemin
her yerinde i gren asl nitelerdir. Bir nronun ana hcre gvdesi ve buradan kan aa dallar gibi
uzantlar vardr. Aacn gvdesi gibi olan tek ve kaln uzantya akson, aacn dallar gibi olan ok sayda ve
ince uzantlara ise dendrit denir. Elektrik akm halindeki sinir uyartlar aksondan dendtrite doru ilerler. Bir

sinir hcresinin aksonundan, dierinin dendriti arasndaki balant noktas (synaps)'ndaki bolua
nrotransmitter ad verilen bir kimyev madde salglanr. Neuropeptidler, aminoasitler, asetilkolin ve
monoamid cinsinden olan bu maddeler kar taraftaki hcrenin zarna ulatnda hemen oradaki dendritte
bir elektrik akm balatlr. Tpk art arda dizilmi domino talarnn srayla yklmas gibi veya malardaki
seyircilerin srayla kollarn kaldrp yerlerinden kalkarak hasl ettikleri dalga hareketi gibi, bu elektrik
mesajlar da hzla hcrenin bir ucundan dier ucuna pepee atelenen minik elektrik atmlar halinde
ilerleyerek dier komu hcreye iletilir. Sakin haldeki hcre -70 mV potansiyele sahipken, aksiyon
potansiyeli olarak bilinen +30'dan +40 mV'a kadar bir akmla her trl bilgi iletilir. Her bir hcre saniyede
1.000 kadar sinyal iletebilir.
Hafza dediiniz ve mahiyetini henz tam olarak bilemediiniz halde her gn yzlerce tecrbeyi kaydeden,
gerektiinde tekrar hatrnza getiren bilgi bankasnn nasl alt hususunda eitli teoriler ileri
srlmektedir. Fakat bu sorunun cevabnn, beni meydana getiren milyonlarca neuronun iinde yattn
biliyoruz. Btn duygu, dnce ve fiillerimiz bir hcreden dierine aktarlan elektrik ve kimyev
sinyallerle ortaya kt gibi, bunlarn kaydedilmesi de, yine muhtemelen ayn ekilde elektrik ve kimyev
sinyaller yoluyla olmaktadr. Hafza iin benim zerimde snrlar kesin ve belli bir merkez sylemek zordur.
Belki btn blgelerle hafzamn alkas vardr. Baz hatralar ses, bazs grnt, bazs koku, bazs hayal,
bazs kzgnlk, fke ve sevin gibi duygularn hafzada saklanmalar da farkl ekillerde olmaktadr. Benim
hafza kapasitemin bykln hayal bile edemezsiniz! Ksa dnemli ve uzun dnemli olmak zere iki
eit hafzaya sahibim. Ksa dnemli hafzamda bir seferde en fazla dokuz ayr eyi saklayabilirim. ou
kimse bir anda yedi eyden fazlasn aklnda tutamaz. Ksa dnemli hafzamda hibir ey birka dakikadan
fazla kalmaz. Bundan daha uzun bir sre sonra hatrlayabildiin her ey uzun dnemli hafzama kaydedilir.
Burada; gnler, haftalar, aylar ve hatt yllar boyunca kalrlar. Bildiiniz ve rendiiniz herey uzun
dnemli hafzanzda saklanr. Sekiz yana geldiinizde hafzanzdaki bilgi, bir milyon ansiklopedi cildini
dolduracak kadar oktur. Buna ramen bu miktar devede kulak kalacak kadar azdr. Zira uzun dnemli
hafzam hibir zaman dolmayacak kadar snrsz bir kapasiteye sahiptir. Yz yana gelsen bile devaml yeni
eyler depolayabilecek bir kapasiteye sahip olduumdan, sakn ola ki, ocuklarn kafas almaz, fazla gelir
diye eitim ve retimlerini eksik brakma... Baz kendini bilmezler sk sk konuurlar; "kk yata
ocuklarn kafasn ezberlemeye zorlamayn, ocuklarn beynini durdurursunuz" derler. Sakn bunlara
inanma! Yabanc dil renme, Kur'n ve dini bilgiler eitimi gibi faaliyetler bilhassa kk yalarda ok
daha kolay ve salam bir ekilde hafzama elektrik atmlar olarak yazlr. Kk yalardaki bu tip faaliyetler
aslnda hafzam daha da glendirir. Hatrlama denilen hdise, kaydedilen elektrik atm ifrelerinin o
hdise olduu zaman kaydedildii srada tekrarlanmasdr. Bazen bir kiinin ismini hatrlamak istersin, fakat
dilinin ucuna kadar geldii halde bir trl hatrlayamazsn. Urar durursun; yorulur sonra vazgeersin. ki
gn sonra aniden o isim veya olay aklna geliverir. Hayret eder ve sevinirsin. Bunun nasl olduunu merak
m ediyorsun? Sen hatrlamaya altka, bu bilgiye ait dosyay nereye koyduunu bilemediin iin btn
sinir hcrelerimi teker teker kontrolden geirirsin. Fakat milyarlarca hcrenin hangi ksmnda olduunu
bulamyorsun. nk o bilgiye sahip dosyay ya ok kullanmadn veya nem vermediin iin dikkatli bir
yere koymadn. Ama babann adn hi unutmuyorsun, nk ok nem vermi ve kullanmsn; her an
gznn nndeki bir dosyada duruyor. te aramaktan sklp vazgesen de, uuralt diye isimlendirilen, ok
daha esrarl bir mekanizma, haberin olmadan aramaya balyor. ki gn sonra ancak bulabildii dosyay
aniden nne karyor ve aryorsun. uuralt ok srl bir yerdir ve her eyine tesir eder. uuraltna ancak
ok samimi duygular; perdesiz, riyasz, gerek dnceler yazlr. Bir de seni sarsan, yaadn ac ve kt
hatralar, gnahlar... Bu tip uuraltnn sebep olduu, sululuk duygusu ve aalk kompleksi birok
davranna akseder. Fakat bu gibi problemler insan olmann kanlmaz bir neticesidir; bunlardan
kurtulabilmek de, yine senin elindedir. rade insan olup, hayrl ve iyi ilerle megul olduun ve sabrla
devam ettiin takdirde, bir mddet sonra ikinci ftrat kazanarak, uuraltnn kirli blmlerini rahatsz
etmeyecek ekilde slah edebilirsin. Zaten vicdan ve din duygusu da bu yzden canllar iinde sadece insana
verilmi bir rahmettir. uuraltnn sululuk ve gnah duygular altnda ok fazla bask altnda kalmas, sen
farknda olmadan, otonom sinir sistemi yoluyla talamus, hipotalamus ve hipofiz gibi cirmi kk, fakat
arlklar ok byk organlarna tesir ederek btn vcut dengeni bozar ve neticede hasta olursun.
Balangta organik bir rahatszln olmad halde bir mddet sonra uuraltnn basks yznden iine
girdiin psikosomatik hastaln, bir organnn almasn bozarak gerek bir hastala inklab edebilir.
Tabi ki bunun aksi de mmkn, yani telkinle, gzel dnce ve hayrl ilerle uuraltnn otonom sinir

sistemine gnderdii mspet sinyaller hastalanm bir organn iyiletirmeye sebep olabilir.
Sevgili Hasan! Sana anlatacak o kadar ok ynm ve srl faaliyetlerim var ki, ne bu derginin sayfalar ne de
kitaplar yeter. Ama ister istemez bir yerde kesmek mecburiyetindeyim. Daha ryalardan bahsetmem
gerekirdi. Bazlarnn ruh hastalk veya bozukluklar dedii (aslnda ruh hasta olmaz, hasta olan nefsdir) ve
tabi ki ruhuna da tesir eden kark hallerden bahsedecektim. Parkinson, alzheimer, feller, uyuturucularn
tahribat, uyku ve hipnoz gibi durumlar inceleyecektik. Fakat bunlarn her biri ayr bir yaz mevzuu olacak
kadar ok geni ve ayrca bu dergide gemite bu hususlarda ok yaz kt iin, onlara havale ederek sana
son szlerimi sylemek istiyorum. Son gnlerde televizyonlarda dikkat ettiysen yine Darwinizm furyas
balad. Baz insanlarn hi baka ii yok. Durup dinlenmeden, senin maymunlarla ayn soya ait ortak bir
atadan geldiini srarla kabul ettirmeye alyorlar. Buradaki asl temel dncenin aklsz ve uursuz
tabiattan tesadf mutasyonlarla, kendi kendine ortaya kan rastgele kimyev reaksiyonlarla btn canllarn
ve sonunda da insann dnyaya geldiini, dolaysyla da bir Yaratc'ya ihtiya olmadn ima etmek
olduunu biliyorsun. Birisi byle bir iddiada bulunduunda, sadece zerimdeki Rabbimin isimlerini gsteren
sanatlar anlatman yeter. Maymunumsu bir canlnn beyninin hangi mutasyonlarla konumay rendiini;
vicdan, akl, zihin, zek, idrak gibi duygularn srl mahiyetinin nasl tesadfen ortaya kabileceini;
milyarlarca hcremin bir tekinin bir daln bile nasl yoktan yaratabileceklerini izah edebilirlerse, ondan
sonra konusunlar.
Sevgili Hasan!... Bu satrlar yazman iin elini kullanrken, kelimeleri okurken, okuduklarn arkadalarna
anlatrken ve btn bu bilgileri renip dnce szgecinden geirirken, hep sinirlerimi ve merkezlerimi
kullanyorsun. Bir an yok ki, senin vcudundaki herhangi bir hdiseden habersiz kalaym. Btn bunlar
vicdannda duyup, Rabbimin verdii ltifelerle marifet ufkuna ykselmek iin de zerimdeki srl
fakltelerden kimbilir kan kullanacaksn. Yaptnz en byk bilgisayarlar bile yanmda ocuk oyunca
gibi kalyor. Buna ramen, bu bilgisayarlar plnlayp dizayn eden, her parasn yerli yerine koyan
mhendislerin ve ustalarn bilgileri ve ustalklar da ancak benimle mmkn oluyor. Sen bilgisayar yapp
kurup altranlar herhalde inkr etmiyorsun? O halde, binlerce bilgisayarn kapasitesini aan, beni, sonsuz
bir ilim ve kudretle yaratan Allah (cc)'a teekkr etmeyi; iyi, gzel, doru ilerde kullanmay unutma!...
Rabbime emanet ol!...