EDITORIAL:ORNAMENT

Deco­

In Vienna, two French architects

Ornaments (1977), Michael Muller discuss­

rative

firmly positioned in avant-garde

es the underlying ideas of the modern

tions

artistic practice, when asked to

repression of decorative impulses, sug­

in

design the cafe of the museum of

gesting that it may be understood as 'an

Archi-

architecture, spend the money and

act of controlling the sensual energy

Tradi­

tecture

absorbed in the act of producing and per­

much of the energy on commission-

ing a beautifully intricate tiled ceiling with

ceiving the ornament' .1 Re-reading Adolf

oriental arabesques and floral motifs. For

Loos's notorious article 'Ornament und

a library in an East German town the Swiss

Verbrechen' appears to provide evidence

architects, known as creators of highly

for this interpretation. Fuming, in the

stylised and crafted exercises in Alpine

most elegant fashion, against attempts

minimalism, propose a glass fac;ade

by his Viennese contemporaries to cover

covered with renderings of archive portraits

even the humblest object of everyday life

collected by one of the protagonists of

with garlands, lilies or leaves, in search

contemporary German photography.

of a new decorative language, Loos

Earlier, the same architects used a fragment

describes the ornament as waste of

of an image of a yarrow leaf, taken by a

labour and health, 'a crime against public

German photographer who worked

effort, money and material' .2

Die Verdrangung

century. The design proposal

des Ornaments, Zum Verhtiltnis von

for a speculative office
building in London by two

economy, destroying human
M.Muller,

in the first half of the twentieth

The polemic nature of this
argument and the escha­

Architektur und Lebenspraxis,
Frankfurt 1977, p.10.

tological reference to a

2

Zion of shining white

English architects, whose

A. Laos, 'Ornament und Verbrechen',

previous work is charac-

in: Trotzdem: 1900-1930, Vienna 1982

walls contributed to the

terised by an interest in

(original edition lnnsbruck 1931 ),

almost religious phobia

.

.

.

1960s Amencan m1n1ma I art

p.81.

of even the most

3

practice, features ornament

restrained decorative

E. Bloch,

found in a Venetian church,
replicated in pre-castconcrete.

DasPrinzipHoffnung,
Frankfurt 1973 ( orig inal edition
Frankfurt 1959),

What are we to make of the

p. 862.

reappearance of ornament? Is it an
attempt to recover formal possibilities

impulse in the architecture
of the Neue Sachlichkeit, later

denounced by Ernst Bloch as
offering 'the polished death in the guise
of morning dawn' .3 At the same time,

which modern architects have denied

ornament had its place in Modernism and

themselves since the early twentieth

in the Bauhaus. When the great figure

century, save for a few interludes in 1950s

of Neue Sachlichkeit, Hannes Meyer, took

Italy or 1980s America? Can it be explained

over the directorship of the Bauhaus,

by the desire to allow architecture to

he lamented that much of the work there

approach the conditions and the status of

-the decorative stuff- was no more than

fashion or advertising? Or is it an uncon-

'the fantasies of young girls'. This was a

scious acknowledgement that even the

turning point in the rhetoric of Modernist

most powerful refusal of the commodifica-

architecture, giving a pseudo-moral

tion of architecture will, in the end, be

force to the elimination of ornament.

absorbed and appropriated by culture

One must note that the masters- Le

industries? The question of the ornament

Corbusier, Mies van der Rohe, Alvar

and its re-surfacing in architectural prac-

Aalto-managed to escape this limita-

tices is significant in a number of ways.

tion, providing plenty of straightforward

It may indicate the relaxing of a taboo on a

ornament in their work: Le Corbusier

creative impulse which was one of the basic

through painting and composition,

tenets of twentieth-century modern archi-

Mies through luxurious materials, Aalto

lecture. In his study Die Verdrangung des

through pattern and facture. But the

p. p. 81. die later door Ernst Bloch aan afgezien van enkele intermezzo's in het ltalie de kaak zou worden gesteld omdat deze 'de van de jaren vijftig of het Amerika van de opgepoetste dood in de vermomming van het jaren tachtig? Kan het worden verklaard ochtendgloren' aanbood. klaagde hij krachtigste weigering om architectuur tot erover dat veeI van het werk daar. Het ontwerpvoorstel voor een kantoorgebouw in Londen van twee Engelse M. Toen de grote symboolfiguur of reclame te benaderen? Of is het een van de 'Neue Sachlichkeit'. architecten. in: Trotzdem: 1900-1930.1 meld door een van de protagonisten van de Herlezing van Adolf Loos' roemruchte artikel eigentijdse Duitse fotografie. p.REDACTIONEEL: ORNAMENT ('I) 0 0 - Deco­ ratieve tradi­ AIs in Wenen aan twee Franse arc hi- De kwestie van het ornament en het opnieuw tecten.MUIIer. 862. zelfs de meest triviale voorwerpen nog te overdekken met guirlan­ des. Die Verdrangung des Ornaments. Zum Verhallnis von Architektur und Lebenspraxis. Voor een bibliotheek in een Oost­ ideeen die ten grondslag liggen aan de Duitse stad stellen de Zwits-erse architecten moderne onderdrukking van neigingen tot die bekend zijn vanwege hun zeer gestileerde decoratie en suggereert hij dat die begrepen en ambachtelijke oefeningen in Alpine mini- kunnen worden als 'het beheersen van de malisme een glazen gevel voor die versierd is sensuele energie die opgebruikt wordt door met weergaven van archiefportretten. Loos gaat. gemaakt door een Duitse fotograaf die werkzaam was in de eerste helft van de twintigste eeuw. Frankfurt beschrijft het ornament als een werd gekenmerkt door een 1973 (oorspronkelijke uitgave verspilling van arbeid en interesse in de praktijk van de Frankfurt 1959). geld en materiaal Venetiaanse kerk dat in geprefabriceerd vernietigt' . op zoek naar een 'Ornament und Verbrechen'. 'Ornament und Verbrechen' lijkt AI eerder hadden dezelfde bewijs te leveren voor deze architecten gebruikgemaakt van een fragment van een afbeelding van een duizend­ blad. Dit was een keer- industrie? punt in de retoriek van de modernistische LO (0 <! 0 . In zijn studie Die Verdrangung des plafond met oosterse arabesken en florale Ornaments (1977) bespreekt Michael Muller de motieven. Sachlichkeit'. tekeer tegen pogingen van zijn Weense tijd­ 2 A. wier eerdere werk Das Prinzip Hoffnung. Frankfurt 1977. :f:t: onbewuste erkenning van het feit dat ook de directeur werd van het Bauhaus. interpretatie. niet meer was dan 'de fantaopgeslorpt en geannexeerd door de cultuur- sieen van jonge meisjes'. vertoont een ornament uit een welzijn. genoten om. 'een misdaad tegen de open bare economie die mense­ lijke krachtsinspanning. Wenen 1982 (oorspronkelijke uitgave lnnsbruck 1931). 3 nieuwe decoratieve taal. lelies of bladeren en hij E.3 Tegelijkertijd had vanuit het verlangen om de architectuur in het ornament een plaats in het Modernisme en staat te stellen de positie en status van mode in het Bauhaus. verza­ productie en ervaring van ornament' . Amerikaanse minimal art uit de jaren zestig. veel energie aan de uitbestending van een van de moderne architectuur in de twintigste opdracht voor een fraai en complex betegeld eeuw. ook maar de meest ingehouden neiging tot die moderne architecten zichzelf ontzegd decoratie in de architectuur van de 'Neue hebben sinds de vroege twintigste eeuw. die een vooraanstaande positie opduiken daarvan in de architectonische ties in de avant-gardistische artistieke in de praktijk innemen. de decora- LU (f) handelswaar te maken uiteindelijk zal worden tieve rommel. Hannes Meyer. Bloch.2 De polemische aard van dit beton is ge"imiteerd. wordt gevraagd om Het kan een indicatie zijn voor het verzwak­ het cafe van het architectuurmuseum ken van een taboe op een creatieve impuls die te ontwerpen. Loos. spenderen ze geld en een van de essentiiile grondbeginselen was archi­ tee­ tuur C 0 0 praktijk is op een aantal manieren van belang. betoog en de eschatolologische verwijzing Wat moeten we vinden van de terugkeer naar een Zion van glanzende witte muren van het ornament? Is het een poging om droegen bij aan de haast religieuze fobie voor formele mogelijkheden terug te winnen. op de meest elegante manier die je je kunt voorstellen. 10.

his examples are Persian carpets. handcraft made by little old sympathetic re-examinations of modern ladies. today: the whole spirit of this time. to tell smaller and 5 attitude 'that absorbs what is alive its sentimentality and its exag­ Loos.. Frank. The application of ornaments to surfaces. culture. against good taste. Architektur als Symbol. tect. The experimentation with ornament may be an impossibility. Josef Frank. re-published in M. 'The creation of new ornaments.'4 repertoire of architecture.rhetoric. the sloganeering of purism them. What they intend to offer is fellow human beings'. saw room for a knowing.Bergquist. approach by another Viennese archi­ with Mark Pimlott quotation taken from H. without the slightest hint of somehow stuck. 'Ein Begriffsraster zur aktuellen Interpretation Josef Franks'. un-authored: Loos sanctions ornament if it is the product of an older interest in the work of.and 'if it brings pleasure to my architecture. as Tony Fretton shameful act. including affronts and narrate. Loos's argument. who advocated an larger histories. somewhere. suggested: full of heritage.). neoclassical architects via knowing and Slovak laces. even a ornament may be taken. J. less punitive approach to the knowledge of architectural traditions. This Oase may be taken as an investi­ case. and Mechthild Stuhlmacher . which are at least full of vitality'. Elemente deutschen Neuen Bauens. intuitive and above all generous testing of the possibilities of 1 contemporary architecture to evoke gentleman is reflected in Loos's own approach to furnishing domestic interiors 4 and was re-formulated in a generous A. to the sometimes including the application of broader question of continuity and tradition decorative visual information in new in architecture. indeed. op. but it can also be the result of has suggested. as just one of several a labour of love. Czech. as objects contributin to a sense of visual and physical comfort. None of these experiments can be described as Ornament is acceptable if it is anony­ traditionalist: in fact. ornamented surfaces. gerations. in any frivolity.171. Basel/Boston/Berlin 1995. issue of ornamentation and. p. for example. 86---87. as Ernst Bloch pp. produced in what are holy possible attemptsto extend the formal hours to those constructing ornament.cit. Frank. set pieces inherited someone. may have invested 0. rejects the suggestion of craftsmanship and the implication that the decorative pattern with passion or sacrifice. was rather more complicated than the title of his text suggests and it offers scope gation of design approaches using for a richer. Christoph Grafe Vienna 1931. eclectic use of from older cultures to be used in the domestic sphere. Josef Frank Architektur.s without historicism. inside and outside. The invention of new ornaments (or the manipulation of existing ones) in the early twenty-first century. they approach an mous. often generated by computer programs and employing sophis­ ticated technologies. The methods of manipulating motifs are more indebted to the sampling and re-framing of existing material used in practices of visual arts and literature since the 1960s. introduces references to pre-modern architectural languages. This mildness of the a complicated. like Loos. but immediately undermines Michelsen (eds.

teit en traditie in de architectuur. op. toepassing van decoratieve Ornament is acceptabel 0. zowel benadering van de kwestie van ornamentatie binnen als buiten. Mies van der Rohe. Deze mildheid van de architectuur.0 =It LU en <t: 0 . morale kracht aan het elimineren van het De uitvinding van nieuwe (of de manipulatie ornament.zijn voorbeelden zijn Perzische tapijten.). intu"itief en vooral genereus uittesten van de tijd. citaat uit Hermann Czech. Het aanbrengen heid voor een rijkere. Bergquist. tot het gen van de goede smaak die tenminste vol vertellen van kleine en grote verhalen. bloemd ornament in hun werk opnamen: verwerpt iedere suggestie van vakmanschap Le Corbusier door schilderen en compositie. schien onmogelijk en zelfs een schandalige daad. het ontwerpen die gebruik­ standgekomen in wat voor Elemenle deulschen Neuen Bauens.architectuur en verleende een pseudo­ gevoel van visueel en lichamelijk genoegen. als het anoniem is.cit. zonder voor een doelbewust. tot J.'4 opnieuw gepubliceerd in M. Jose{ Frank Archileklur. beschouwd als een onder­ pp. en de implicatie dat iemand ergens passie Mies door middel van luxueuze materialen. Frank. zoek naar benaderingen van 5 een liefdevolle arbeid.0 (.171. 'Ein Begriffsraster zur aktuellen architectonische tradities. zoals vitaliteit zijn' . eenentwintigste eeuw.5 Net als Loos zag Frank ruimte Bloch suggereerde: vol erfgoed. Archileklur als Symbol. minder bestraffende van ornamenten op oppervlakken. met inbegrip van beledigin­ architectuur tot evocatie en narratie. materiaal in de beeldende kunst en de litera­ In ieder geval was het betoog van Loos tuur sinds de jaren zestig van de twintigste heel wat gecompliceerder dan de titel van eeuw uit zijn context wordt gehaald en van zijn tekst suggereert en het biedt de gelegen­ een nieuw kader voorzien. of opoffering in het decoratieve patroon zou Aalto door het gebruik van patroon en hebben ge"investeerd. Josef Frank. de gesimplificeer­ het manipuleren van motieven zijn meer ver­ de boodschappen van het purisme. soms met inbegrip van de zijn. Geen van deze experimenten gentleman wordt weerspiegeld in Loos' eigen kan als traditionalistisch worden beschre­ aanpak van het meubileren van interieurs ven: in feite neigen ze·tot een interesse in het van huizen en werd op een genereuze manier werk van bijvoorbeeld neoclassicistische opnieuw geformuleerd door een andere architecten via kennis en welwillend nieuw Weense architect. Michelsen (red. De methoden voor factuur. auteur­ l. beklijfde schuldigd aan de manier waarop bestaand op de een of andere manier. geornamenteerde oppervlakken. We moeten opmerken dat de van bestaande) ornamenten in de vroege meesters. 'De creatie maar ondermijnt die ook meteen weer zonder van nieuw ornament is mis- enig teken van frivoliteit. 86-87. Maar de retoriek.() 0 0 - -. houding voorstaat 'die wat er vandaag de Wat ze willen aanbieden is een gecompli­ dag gebeurt in zich opneemt: de hele geest ceerd. vervaardigen heilige uren Interpretation Josef Franks'. . als voorbeelden die bijdragen aan een Vertaling: Philip Peters 1. maar kan ook het gevolg zijn van Deze Oase kan worden 4 A. handvaardigheid van een aantal mogelijke pogingen tot een uit­ oude dametjes. Bazei/Boston/Berlijn 1995. eclectisch gebruik van historicisme. Loos.. zoals Tony Fretton heeft gesuggereerd. stereoty­ pen die overgeerfd waren uit oudere culturen Christoph Grafe met en konden worden ingezet in de huiselijke Mark Pimlott en Mechthild Stuhlmacher sfeer. opgevat worden als niet meer dan een van Slowaaks kantwerk.Le Corbusier. Het experi- loos: Loos staat ornament toe menteren met ornament als het het product is van een oudere cultuur kan. vaak tot stand Alvar Aalto. die een onderzoek naar de moderne architectuur. p.erin slaagden om aan deze gekomen met behulp van computer­ beperking te ontkomen en heel wat onver­ programma's en verfijnde technologieen.: 0 0 _J LU LU z 0 1-­ u <t: 0 LU 0::: visuele informatie in nieuwe ornamenten. maken van kennis van degenen die het ornament Wenen 1931. introduceert verwijzingen en ook van het ruimere thema van continu"i­ naar premoderne architectonische talen.en 'als het mijn medemen­ breiding van het formele repertoire van de sen genot schenkt'. de sentimentaliteit en over­ van de mogelijkheden van de eigentijdse drijving ervan.