You are on page 1of 49

ARHT,OLOSKIMT]LtrJ

ARHT,OLOSKI
MTJZtrJ
TISPLITTJ

VODIC

SPLIT 1973

Autori:NenadCambi(lapidariji vitrine37-42)
lvan Marovi6(vitrine1-.9)
MladenNikolanci(vitrine10-36)
Zeljko Rapani6(uvod,vitrine 43-53)

SADRZAJ
UVOD

5

LAPIDARIJ

7

PRAHISTORIJA

33

P R V I D O D I R IS G R C I M A I G R E K A
KOLONIZACIJANA JADRANU

35

R I M S K AD O M I N A C I J A

37

JUDAIZAM

40

KRSEANSTVO

41

KASNA ANTIKA

42

SEOBA NARODA

43

IZDAVAO:ARHEOLOSKIMUZEJ U SPLITU,
S P L I T ,1 9 7 3 .
Odgovorni urednik: Zeljko RaPani6
Oprema: Vladimir StraZa
Fotografije:Nenad Gattin i SaSa Karoly
Tisak: Medicinska naklada Zagreb,
Salata bb.

T

Sarkofagnadbiskupa
lvana

'

# tb'-'---

''r-{-'

w

Arheolo5ka djelatnost u Dalrnaciji u svojim
p o d e c i m a i m n o g i m k a s n i j i m r a z d o b l j i m an e razdvojnoje povezanas djelatno56uArheolo5kog muzeja u Splitu.Ta na5a najstarijakulturna
usta,novaosnovana je u vrijeme kada je eko'
nomski i dru5tveniZivot u Dalmaciji nastavljao
ba5tinjenu stagnaciju koju ni kraiki boravak
Francuza nije bitno izmijenio. Pa ipak, kao
svojevrstanparadoks, u to, vrijeme osniva se
ova znadajnakulturna institucija.No to se nije
dogodilo logikom razvitka druStvenihzbivanja,
n e g o p o d u z e t n o 5 6 up o j e d i n a c ak o j i s u i s k o r i stili boravak austrijskogcara. Potica;iza osnivanje drZavno,gmuzeja starina daro'je, naime,
1 8 1 8 .g o d . p o s j e t F r a n j e L D a l m a c i j i ,k o n k r e t '
. vije godin o S p l i t u i s o l i n s k i ms p o m e n i c i m aD
ne kasnije, 22. Vlll 1820, Dalmatinskavlada u
Z a d r u d o n i j e l aj e d e k r e t o o s n i v a n j um u z e j a i
navijestila izgradnju muzejske zgrade.
Arheolo5kimuzej u Splitu nastao je tako u
s r e d i n i u k o j o j j e i n t e r e sz a s p o m e n i c i m ap r o S l o s t ib i o d a l e k o s t a r i j i .T u , n a i m e ,v e 6 n a p o d e t k u 1 6 . s t . s p l i t s k ih u m a n i s tD o m i n i k P a p a l i 6
skuplja po Solinu za svoju privatnu zbirku
anti6ke natpise,koje ne5to kasnije opisuje njegov suvremeniki prijatelj pjesnik Marko Maruli6 u jednom traktatu na, latinskomjeziku.
S muzeolo5kogstajali5taznatno je vaZnije
b i l o o s n i v a n j eN a d b i s k u p s k o gm u z e j a u S p l i t u
1750.god. gdje se duvala prili6no velika zbirka
l a t i n s k i hn a t p i s a i z a n t i d k e S a l o n e .I t r o g i r s k a
plemi6ka obitelj Garanjin skuplja u Solinu
natpise kojima ukra5ava svoj park, a 6lan te
porodice, dalmaiinski prosvjetitelj lvan Luka
G a r a n j i n ,v r 5 i 1 8 0 4 .g o d . u S o l i n u p r v a z a s a d a
poznata arheolo5ka iskopavanja.
O s n i v a n j e ms p l i t s k o gm u z e j a p o 6 i n j eo z b i l j n a a r h e o l o S k ad j e l a t n o s t u D a l m a c i j i .F r a n j o
Carrara,direktor Muzeja sredinom prodlog stoIje6a, uZivao je kao arheolog velik ug,led u
znarnstvenimkrugovima Evro,pe,a istra,Zivanjima u Salo,nidao je, usprkoskrartkomdjelovanju,
znadajan poticaj. Mihovil Glavini6 osnovao je
1878.god. dasopis "Vjesnik za arrheologijui hi, las t o r i j u d a l m a t i n s k u " ,k o j i j e , k a o s t r u d n o g
arsilo Muzeja, postao je,danod najznada,jnijih
h e o l o S k i hd a s o p i s au, z e m l j i .

Dolaza,kdon Frane Buli6au Muzej 1884.god.
znadi novo razdoblje za arheolo5kuznanost u
o v i m k r a j e v i m a .B u l i 6 j e b i o i s t a k n u t iu 6 e n j a k
i r o d o l j u b ,p a j e k r o z v i S e o d d e t i r i d e c e n i j a
k o n t i n u i r a n o gd j e l o v a n j ap r i b a v i oA r h e o l o 5 k o m
m u z e j uu g l e d k o j i j o 5 i d a n a s t r a j e . l s t r a Z i v a n j a
n a t e r e n u ,p o s e b i c es t a r o k r 5 6 a n s k ishp o m e n i k a
Salone, omogu6ila su Buli6u organiziranje
l . m e d u n a r o d n o gk o n g r e s az a s t a r o k r 5 6 a n s k u
a i ' h e o l o g i j uk, o j i s e o d r Z a o1 8 9 4 .g o d . u S o l i n u
t a d a n a j u g l e d n i j i hp r e d i S p l i t uu z s u d j e l o v a n j e
stavnika te arheoloSkegrane u Evropi.
Rezultat Buli6eva zanimanja i upornosti je
i dana5nja zgrada ArheoloSkogmuzeja sdgrdr
dena upravo pred L svjetski rat.Taj arhitektonski l<ompleks,koji se sastoji od glavne zgrade,
natkritog lapidarija (trijema) i karakteristi6nog
vrta s bogatom vegetacijom,sagraden po fid:
crtima bedkih a,rhitekataKirsteina i Ohmanna,
p r v i p u t j e o b j e d i n i os v e s p o m e n i k ek o j i s u s e
p r i k u p l j a l id e s e t l j e 6 i m a .
U trijemu-lapidariju (ko1i se podinje razgledati lijevo od ula,za) izloZeni su kameni
s p o m e n i c ii n a t p i s i k o j i m a j e o v a j M u z e j j e d a n
o d n a j b o g a , t i j iuh z e m l j i . B i s t a d o n F r a n e B u l i 6 a , d u g o g o d i S n j e gd i r e k t o r a M u z e j a i j e d n o g
od naSih najzasluZnijharheo'loga,postavljena
u parku - 1s,flje lvana Me5trovi6a.
U izloibenoj dvorani lpreuredena je 1970.
god. u povodu proslave 150.-godi5njiceosnutka Muzeja) predstavljenje raznovrsni arheoloSki materijal i kvalitetnijaskulptura. Na lijevom je zidu predvorjarpet latinskih natpisa iz
spomenutePapali6evezbirke,a na panou ispod
n j i h s u f o t o s i r u k o p i s aM a r u l i 6 e v ao p i s at i h s p o menika i fotosi iz Luci6eva djela "lnscriiptiones
d a l m a t a e "g d j e s u o n i 1 6 7 3 .g o d . b i l i o b j e l o d a n j e n i . Z d e s n aj e t o r z o D i o n i s ai l i A p o l o n a ,k v a l i t e t n a r i m s k a k o p i j a g r d k o g k l a s i d n o go r i g i n a .
la sa svr5etka5. st. prije n. e.
U hodniku pred dvoranom su panoi s fotokojima je svrha
sima arheolodkih istraZivanija,
da posjetiocu predode iskopavanja, osnovnu
m e t o d u a r h e o l o S k ez n a n o s t i .V i t r i n e u v e l i k o j
dvorani slijede najvatnija historijsko-arheoloSka razdoblja,u Dalmaciji od prahistorijedo ran o g s r e d n j e gv i j e k a .

T

P e r s o n i f i k a c iSj aa t o n e

#

i*i

, *:,

i,;
@e4

-'
r
i;

LAPIDARIJ
1. Gr6ki preskript. Solin.
(56-55. g. pr. n. e.)
Pred gradskimvratimau Saloni, gdje se vjerojatno i nalazio, pronaden je jedan o5te6eni, ali neobi6no vaZan grd k i n a t p i s .N a n j e m u s u b i l i ,
p o s v o j p r i l i c i ,u k l e s a n ir e z u l tati pregovora koje su poslan i c i j a d r a n s k i hG r k a v o d i l i u :
Akvileji 56 5!. g. s Gajom
J u l i j e m C e z a r o m ,u t o d o b a
n a m j e s n i k o mG a l i j e i l l i r i k a .
Nekolikosaduvanihrijedi natpisa, narkonuvodnog teksta,
samo je op6enitog kararktera':
govori se o slobodi Isejaca i
njihovu prijateljstvus Rimljanima. MoZese, medutim,pretpostaviti da su tada Rimljani
p o t v r d i l i l s e j c ' i m an e k e p r i j a Snje privilegije.

Na nekropoligrdke kolonije
l s s e ,u d a n a 5 n j e mV i s u ,n a d e n
je ve6i broj karakteristidnih
helenistidkih
n a d g r o b n i hs p o menika- stela. Prednjastran a j e d n eo d n a j l j e p S i ihm a o b l i k p r o d e l j ag r d k o g h r a m a s
istarknutom arhitektonsko,m
dekoracijom (zabat, polustup o v i , t r i g l i f i ,d
, entikulii arhitravi), te rea!istidnoisklesana
vrata s rudkom za otvaranje.
Na arhitravusu urezana imen a p o k o , j n i k ad, l a n o v a j e d n e
Sire obitelji.
3. Liburnski cipus. Podgrade
kod Benkovca (1-3. st.
n. e.)

nazivaliburnski,rn
cipusom.lzr a d e n j e o d m o n o l i t n o gb l o ka, a karaklerizira ga cilind r i d n it r u p i k o n i d n iz a v r 5 e t a k ,
koji na vrhu nosi borov deSer.
U bazi cipusa 6esto je izdubena rupa u ko,juse polagao
pokojnikovpepeo. Liburnski
c i p u s u p o t r e b l j a v a os e k a o
s p o m e n i ku 1 . i 2 . s t . , a p o stepeno nestaje u 3. st. n. e.
pod utjecajemvjerskih i druStvenihkretanja koja su uvela novi nadin pokapanja pokojnika, tj. pokapanje tijela
n a m j e s t os p a l j i v a n j a .
uX.Stela Tita Fuficija. Solin
(Prva detvrtina 1. st. n. e.)

2. Nadgrobna stela. Vis
(?:st. pr. n. e.)

t-

li
U podrudju.izmedurijeka Kr=-.
ke i Zrmanje desto se nailazi
n a j e d a ns p e c i f i d a no , b l i kn a d g r o b n o gs p o m e n i k aT. u o b l a s t
n a s t a v a l oj e u a n t i c i ri l i r s k o
p l e m e L i b u r n i ,p a s e s p o m e nik, koji se smatra svqjstven i m t o m e t n i d k o me l e m e n t u ,

U a n t i c k o jp r o v i n c i j iD a l m a c i j i s a d u v a nj e v e l i k b r o j n a d g r o b n i hs p o m e n i k a- s t e l a s
p o r t r e t i m a p o k o j n i k a .J e d a n
o d n a j l j e p 5 i hs p o m e n i k at o g
tipa sacuvanih na ovom pod r u d j u p r i p a d a oj e T i t u F u f i ciju, veteranuXX Iegije.Pred-

il

tl
ll

tl
tl

rl

I

T1 Tropej

9
nja ploha stele podijeljenaje
u dva dijela. U gornjem se
nalaze portreti pokojnika,
njegove Zene i djece (djedak
sa zecom, djevojdica s pticom). U donjem dijelu stele
prikazani su dlanov'j Fuficrii e v e S i r e o b i t e t j i ,k o j u s u u
antidko vri,jeme sadinjavali
oslobodencii robovi. portreti
su izradeni s nagla5enoidealiziranimcrtaimalica, u man i r i s l u Z b e n eu m j e t n o s t iA u gustova vremena.
5. Ara Pomponiie Vere. Solin
(Konac 1. st. n. e.)
Fragmenti velikog nadgrobnog Zrtvenika(are) Salonitanke PomponijeVere nadeni su
uzidaniu zapadnidio grads k i h b e d e m aS a l o n e .T a m o s u
dospjeli prilikom popravka
gradskih zidina u vriie,me
opasnosti i barbarskin priletnja na granice carstva koie
zapodinjuvec od konca 2.-91.
n . e . U n a t p i s n o mp o l j u j e v r lo za.nimljivnadgrobni natpis
koji kaZe kako je pomponija
Vera u svom testamentuodr e d i l ad a s e o d n j e z i n an o v c a
(20.000 sestercija) podigne
ovaj spomenik.Nasljednicisu,
medutim, morali nadodati za
t a k o m o n u m e n t a l a snp o m e n i k
jo5 4.000 sestercija.Na bodnim stranama are prikazani
su Eroti s izvrnu:tombakljom,
simbolom uga5enogZivota.
6. Tropej. Gardun (Svr5etak prvog decenija '!. st. n. e.)

T4
tt
U Gardunu, sjeverno od Sin;a, gdje je bio lo,gorrimske
Vlf legile, nalazio Se spome--

nik u dast pobjede Rimljanq
n a d i l i r s k i m u s t a n i c i m ap o d
vodstvomBatona.Od tog sp-onrenika sabui*ao se samo ied a n m a n j id i o b a z e s k r a j n j i m
(desnim) dijetom natpisnog
polja. Desnood natpisnogpolja prikazanje u reljefutropej
- deblo na kojem je povjeSanooruZ;ei uza nj privezana
i a n c i m a d v a z a r o b l i e n al l i r a .
Likovi su realistidki'prikazani,
s d e t a l j i m ai t i r s k e n o 5 n j e ( o p a n c i ,s u k n e n eh l a d e ,f i b u l a i
dubara) [<ojusu, po doseljen j u , p r e u z e l aj u Z n o s l a v e n s k a
piemena.
7. ltladgrobna stela s prikazom
odli6ja. lvo5evci (po6etak 1.
st. n. e.)
Medu spomenicima starog
(dana5nji lvo5evci
.Burnuma
-kod
KisTanja),logbra rimske
Xl legije, vrlo vaZno mjesto
zauzima ulomak nadgrobne
s t e l es p r i k a z o mv o j n i d k i ho d licja. U sa6uvanomdijelu stele prikazano je devet okrugiih medalja (pl.laterae),detiri
o'grlice (torques) i detiri narukvice (armillae),koje su biea e l i p s o i d n o m
l e p r i d v r 5 6 e nn
spletu remenja. Ova odlidia
b i l a s u n i Z e g r a n g a ,a m o g l i
- s ui h d o b i v a t ii o b i d n iv o j n i c i .
M e d u t i m ,n a d i j e l u s t e l e k o j i
J e p r o p a o b i l i s u p r i k a z a n ii
vijenci (coronae) od kojih su
se saduvalesamo vrpce.
Coro,naesu bile odlidja viseg
r.a'nga,
Sto svjedodida je stela pripadala oficiru, pb svoj
prilici centurionu.
8. Stup s titulom pisara. Solin.
Ovaj stup je u Saloni stajao,
po svoj prilici, pred uredom
namjesnika rimske provincije

Da!macije.Na stupu je uklesano: SCRTB(a)CO(n)S(uta,
ris) - "pisar" (konzularnog)
namjesnika.
9. Miljokazi.
Rimljani su u provincija,ma
gradili dobre ceste, a primarna im je svrha bila strate5kog
karaktera.O odrZavanjui organ'zaciji prometa na putovima re,dovitosu se brinula
vojna lica. Miljokazist.!se postavljali dr_:Zcesta, u redovitim razmacima od jegne m,ille-=
qt) Bili su izradeni naj("1SOO
de56e u obliku niskog stupi6a,, a nosili su ime cara ili
drugih BIAdSta\mika vlastj(namjesnika provincije) ko;ii
su cestu gradil,iili popravljali,
kao i broj milja o.d polazne
todkeputa.
Broj milja desto se odra,Za,
vao i u geografskimimenima
mjesta,tako se npr. na desetoj mil'ji od Salone naJazilo
naselje Ad decimu,m milliarium, pa od toga ima ime dana5nje selo Dicmo, blrizuSinJa.
10. t{atpis o gradnjl rirnskih
cesta u Dalmaciji. Sptit
(Prva detvrt[na 1 st. n. e.)
Rimljanisu u Dalmaaijigraditi
ceste odmah nakon definitivnog pokorenjallirika. NajvaZnije svjedodanstvote rimske
djela,tno,stijes-u_egtjrl monu=
mqry!q.|!epiode s natpisima
koji spominju gradnju detirtrlu
glavnihcesta Sto su iz Saloie
vodile u unutra5njost.NajvdEnija od njih iStaje od Salone
do granica provincije,najvjerojatnije do r.ijekeSave. Gradio ih je rimski namjesnikpublije Kornelije DolabeJa.

]
Itr'

tI

tl

tI

:l

!x

10
'N1.Natpis o gradnji mosta na
Getini. Trilj.
U vezi s gradnjom cesta i jed a n j e n a t p i sd a t i r a n1 8 4 .g o d ' i n o mn . e . , a g o v o r i o g r a d nji mosta preko rijeke Cetine
kod antidkog naseljaTilut',um
( d a n a 5 n jTi r i l j ) .M o s t s u u d r u Zenim snagama gradile tri
gradske op6ine: Rider, Novae
i Delminium,kojima su to, bez
sumnje, diktirali zajednidki
ekonomski nteresi.
N a t p i s d o k u m e n t i r aj o S j e d nu veoma interesantnupojavu, a to je tzv. damnatlo mernoriae (osuda spomena).To
s e u o v o m s l u d a j uo d n o s i n a
cara Komoda, u dije se vrijeme most gradio. Rimsl<isen a t j e , n a i m e ,n a k o n n j e g o v a
umorstva odredio da se na
s v i m j a v n i m s p o m e n i c i m ai z b r i 5 e s p o m e n n a n j e g a ,p a j e
tako njegovo ime otudeno i
na ovom spomeniku.
12. Reljef s prikazom mita o
Ahilu na Skirosu. Solin
(3. st. n. e.)
l z p l o d n i k aa n t i d k ec e s t e k o d
Porta Caesarea u Saloni
potjede ovaj vrlo zanimljivi
ali dosta oSte6eni reljef koji
prikazuje poznatu mitoloSku
scenu skrivanjaAhila na otoku Skirosu.
Tamo ga je, naime, preobud e n a u Z e n s k or u h o , s k l o n i l a
njegova ma1'kaTetida, medu
k 6 e r i k r a l j a L i k o m e d a .N o l u kavi Odisej ga je otkrio upravo u dasu kad se Ahil, ugledav5i ratnike, prihvatio oruZja. Tako se Ahil sam odao,
pa je morao zajedno s ostalim Grcima u rat na Troiu iz

kojeg mu, prema prorodanstvu, nije bilo povratka.
U s r e d i n i r e l j e f a p r i k a z a nj e
A h i l u Z e n s k i mh a , l j i n a m a
sa
S t i t o mu r u c i , l i j e v o s u L i k o m e d o v ek 6 e r i ,a d e s n o g r d k i
ratnici Odisej i Diomed. Ovaj
reljef je vjerojatno rad jedne
s a l o n i i a n s k er a , d i o n i c ea, i z raden je prema motivu koji
j e d e s t u a n t i d k o jn a d g r o b n o j
umjetnosti.
13. Sarkofag s prikazom Iova na
kalidonskog vepra. Split
(SvrSetak2. ili po6etak 3. st.)
-r11

tz

lova: na desnoj kralj Enej za.
m i 5 l j e n os j e d i n a h r i d i , a d o
njega stoje dva mladi6a i jed a n D i o s k u r .N a l i j e v o j b o d noj strani prikazan je Mele'ag a r u d r u 5 t v us j e d n i m l o v c e m i d r u g i m D i o ' s k u r o mM. o t i v M e l e a g r au a n i i d k o j n a d grobnoj umjetnosti vrlo je
6 e s t , j e r s e p o k o j n i k ,k o j i I e 2 i u s a r k o f a g u ,i d e n t i f i c i r as
t r a g i d n i mj u n a k o mo v o E m i t a .
Na poklopcu sarrkofagabio je
isklesan bradni par o,pruZen
na leZaju (kline), ali je prikaz
o t u d e ni u d e s n o m u g l u i z r a d e n i s u k a s n i j e p o r t r e t id r u gih pokojnika.

14. Sarkofag s prikazom mita o
Ovaj sarkofagnala,zise u SpliHipolitu i Fedri. Solin
t u j o S o d 1 5 . s t o l j e 6 a g, d j e g a
(Svr5etak3. st. n. e.)
j e t a d a v i d i o p o z n a t ip u t o p i s a c C i r i j a ki z A n k o n e( C i r i a c o
d ' A n c o n a ) ,a l i p o s v o j p r i l i c i
potjede iz Salone. Na predU s t a r o k r 5 c a n s k obj a z i l i c i n a
njoj strani sarkofaga prikazaM a n a s t i r i n a m au S a l o n i o r o n a j e p r i 6 ao l o v u n a k a l i d o n nactenjFve6mf dobro oduva.
sKog vepra.
ni sarkofag s prikazo'm6uveK a l i d o n s k ki r a l j E n e j ,k o d Z r t nog mita o Hipolitui Fedri.
ve olimpijskim boZanstvima,,
Hipolit,sin atenskog heroja
nije podastioi boZicu ArteTezeja, odbio je ljubav svoje
m i d u , p a o , n a ,u v r i j e d e n ap, o nra6ehe Fedre. Ona ga za
S a l j eo g r o m n o gv e p r a d a p u osvetuoklevetakod muZakao
s t o 5 i K a l i d o n .K r a l j e vs i n M e napasnika.Zato se Tezej poleagar okupi poznate grdke
Z a l i P o s e j d o n u ,b o g u m o r a ,
juna,kei krene u lov na slraSkoji mu je bio jednom obenog vepra. Na reljefu je pri6ao ispunjenje svake Zelje.
kazan upravo 6as kad MeleaTezej zalraZida Posejdonkag a r , u s r e d i n i ,n a p a d ak o p l j e m
z n i H i p o l i t a ,S t o P o s e j d o n i
v e p r a .O d o s t a l i hs u d i o , n i k u
a
udini.Kad se jednom Hipolit
lovu prepoznajemosamo Diovo,ziouz ati6ku obalu po5alje
skure - Kastora i Poluksa*
Posejdon morsko dudoviSte
sinove Zeusa i Lede, na kok o j e z a p l a 5 im l a d i 6 e v ek o n j e ,
njima. Na straZnjoj strani
a o n i s e , z a j e d n os k o l i m a i
sarkofagaocrtan je u mnogo
s H i p o l i t o m s, u r v a j un i z h r i d i p l i 6 e m , j o S n e d o v r 5 e n o mr e nu. Kad je shvatila zlo i nel j e f u ,l o v n a j e l e n a .N a b o 6 n i m
p r a v d u k o j u j e u d i n i l aH i p o l i stranama su neke scene iz
tu. Fedrase obiesi.

tc

T2

s p r i k a z o ml o v a n a k a t i d o n s k ovge p r a
"uroofag

;'1

| ,J Sarkofags prikazom mita o Hipolitu i Fedri

t,
*r

t
. ,l [

1:'

.

13
Na prednjoj Plohi sarkofaga
prikazana su tri Prizota te
pride. U lijevom uglu sjedi
Fedra okrulena dvorkinjama.
U sredini je Hipoiit u dasu
kad prima ljubavnu iziavu
Fedrinu (pismo na vo5tanim
p l o d i c a m a ) .N a , d e s n o m k r a ju sjedi tuZniTezej. Na lijevoj tbodn'ojstrani sarkofaga
nalazi se filozof sa svitkont,
a n a d e s n o jg o l i m l a d i 6s k o pljem u ruci i s konjem (Po
svoj prilici Hipolit).NedovrS e n i p o k l o p a cs a r k o f a g ai z r a d e n j e u o b l i k u l e Z a l j k en a
kojoj podiva bradni par. Sarkofag je, vjerojatno, djelo
m a l o a z i j s k i hr a d i o n i c a a, u z o ri i motiv posudeni su iz
umjetnosti atickih sarkofaga.

'!6. Fragmenti sarkofaga s
erotima. Solin (Podetak3. st.
n. e.)

ca. Na jednomod njih Prikazane su dvije djevojke kako
sviraju. Najvjerojatnijese radi o Muzama, za5titnicama
koje se desto poumjetnosti,,
javtjuju na nadgrobnim spomenicima kao odraz udenja
da muzidko i filozofskoobrazovanje osiguravabesmrtnost
u zagrobnomZivotu.
18. Stela Gaja Utija. Solln
(Podetak 1. st. n. e.)

tc
U istoj kuli lapidarija nalazi
s e j o 5 n e k o l i k om a n j i hu l o m a :
k a k o j i t a k o d e rp r i p a d a j us p o menutojgrupi ati6kih sarkofaga. Na dva fragmenta prika
za,nisu eroti u lovu. Prizori s
e r o t i m ab i l i s u v r l o p o , p u l a r n i
u nadgrobnoj umjetnosticarskog doba, a vrlo je dest motiv lova koji ima simbolidno
znadenjezagrobnogZivota.

'15. Sarkofag s prikazom borbe
Kentaura i Lapita. Split
(SvrSetak2. ili podetak 3. st.
n. e.)
U jednoj renesansno-barroknoj
k u 6 i u S p l i t u u z i d a nj e a n t i d .
ki sarkofag kojeg je gipsani
odljev ovdje izlo2en.Mit o
K e n t a u r i m ai L a p i t i m ap r i d a o
njihovoj svadi na svadbi Lap i t a P i r i t o j a .K e n t a u r i ,m i t o l o S k a b i c a s k o n j s k i mt r u p o m ,
nenaviknutina vino, ubrzo sur
se opili i jedan od njih pokuSao je oteti Piritojevuzarudiricu. Zbog toga se zametnuo
17. Fragment sarkofaga s dvije
krvavi boj koji se zavr5iopoMuze. Solin (Frva pol. 3. st.
bjedom Lapita. Taj je miton.
e.)
l o S k im o t i v s a s i m b o l i k o mh e r o j s k o g u m i r a n j ai s m r t i b i o
veoma omiljen u grdkoj klaJoS nekolikofragmenataatids i d n o j u m j e t n o s t i ,p a s u g a
kih sa'rkofagapokazuje visok
k o r i s t i l ei k a s n i j ea t i 6 k er a d i o u m j e t n i 6 k id o m e t t i h r a d i o n i nice sarkofaga.

T4

Stela pomorcaGaja Utija Pron a d e n aj e u z a p a d n o md i j e l u
salonitanskihgradskih zidina
u kojima je bio uzidan znatan
b r o j n a g r o b n i hs p o m e n i k ai z
obliZnjenekropole.Na steli su
prikazana tri portreta, klesana
u realistidkojmaniri rimskerepublikanske umjetnosti. lako
je stola sasvimsigurno nastala u doba kad se ve6 po6inju
praviti idea,liziraniportreti (u
skladu s razvojem umjetnosti
u Augustovo doba), ipak je
raClenau tradiciji republikanske portretistike.lspod natPisa prikazaLnaje rimska trgovadka lada (navis oneraria)

sarkofaga
llfFragment
I rsdviiemuze

lLl!llll:l:

rli!iiii"
iliiiit!:
:l::llr::r:
tl::tl::,
,l::::i:
,:::l:::
':i::

Ste t aG a j au t i la
J$

16
k a o z n a k z a n i m a n j ap o k o j n i ka. U natpisn, koji je sastavljen dijelom r: stihovima,
spominju se Gaj Utije i njegova Zena (concubina), koja,
po rimskom gradanskompravu, po svoj prilici kao oslobodenica, nije imala pravo Iegalnogbraka.
Posljednjatri stiha koji u pri. ! e v o d ur g l a s e : " M n o g o s a m
l u t a o k o p n o m i m o r e m ,u m r o
sam u domovini i sad ovdje
leZim.Preostaoje samo spom e n i k s i m e n o mi n i 5 t ad r u g o " - i s t i d u s k e p t i 6 k in a z o r
na Zivot ranog carskog doba.

bodica za parfem, strugalo
(strigilis),stolica od pletene
s l a m e ,k u t i j a ( z a n a k i t ? ) ,S k r i nja, svitak za namalanje l<onca, klupicaza noge, suncob r a n , p o n o v n ob o d i c az a p a r f e m t e i g l a i k u k i c az a p l e t e nje. U zabalu je prikazano
rodenje Venere iz mora. poI<rajboZanstvasu fantasti6ne
m o r s k eZ i v o t i n j e .
20. Poklopac sarkofaga Aurelija
Satrija. Solin (Prva detvrtina
4. st. n. e.)

19. Nadgrobni spomenik Zene.
Solin (SvrSetak f. ili po6etak 2. st. n. e.)

j e d n i c uk a o n j e z i np u n o p r a v n i
d l a n . l z a r a m e n ad j e d a k aS a trija nalazi se diptih (vo5tan e t a b l i c e ) ,S t o j e s i m b o l n j e g o v a u p u c i v a n j au i z i j a d k em i sterije. Na ternelju izrazilo
e k s p r e s i o n i s t i d k ichr t a l i c a i
i r i z u r e ,k o j a v e 6 n a l i d in a o n u
iz doba cara Konstantina,sarkofag se moZedosta precizno
datirati.
21. Sankofags prikazima godisnjih doba. Solin (3. st. n. e.)

lz poznale salonitanske nekropole na Kapljudu potjede
ovaj vrlo interesantan nadg r o b n i s p o m e n i kt i p a s t e l e s
d u b o k o m e d i k u l o mu k o i u s e
stavljaoportret pokojnika.Taj
tip nadgrobnogspomenij<a
saduvao se u Saloni u dva primjerka. U frizu ispod zabata
isklesan je niz predmeta
svakodnevneZenske uootrebe, pa se po tome zakljuduje
da je pripadao nekoj Zeni. U
redoslijedus lijeva na desno
prikazani su: koS, ukosnica,

N a d g r o b n i c o m ,i z d u b e n o mu
Z i v o js t i j e n i ,j u 2 n o o d t z v . G o spina Otoka na Jadru u Sol i n u o t k r i v e nj e p o k l o p a cs a r k o f a g a .U g r o b n i c is u b i l i p o kopani brat i sestraAureliie
Satrije i Aurelija Maksima.
Njihovi portreti prikazani su
u u g a o n i ma k r o t e r i j i m aO
. sob i t o j e z a n i m l j i vp o r t r e t d j e dal<aAurelija Satrija koji iza
svog desnog uha ima duperal<,Sto svjedoci da je djecak
bio dlan egipatskevjerskezajednice u Saloni. euperak,
n a i m e ,z n a d i d a j e d j e d a k b i o
pod za5titom boZanske maike lzide (kao i njen sin Horus) do svoje punoljetnosii.
Tada se taj cuperak 5i5ao u
znak da se djedak prima u za-

Sarkoi'ags prikazima godiSn j i h d o b a p r o n a d e nj e u S o l i nu i826. godine pri jednom
o d p r v i h a r h e o l o S k i hi s t r a Z i va,nja.Sa svake sirane natp i s n o gp o l j a ,u k o j e m s e s p o minju pokojnici Homonoea
Z o s i n r ei n j e z i ns u p r u g S e p t ; mije Lucije, prikazanasu po
d v a e r o t a s a s i m b o l i r n aq o -

17
di5njih doba. Lijevo su personifikacije Time i Prolje6a, a
desno,Ljeta i Jeseni.GodiSnja
d o b a n a n a d g r o b n i ms p o m e nicima imaju simboliku zagrobnog Zivota duSe i vje6ne izmjene Zivota i smrti. Prikazi godi6njihdoba bili su 6esti u carsko doba zbog utjecaja helenisti6keumjetnosti.
22. Sarkofag Valerija Dinensa i
Atije Valerije. Solin (3. st.
n. e.)

Na zapadnojsalonitanskojnek r o p o l i p r o n a d e nj e j e d i n i d o
sada otkriveni neopljadkani
sarkofag. Ostao je poSteden
po svoj prilici zbog toga Sto
se na,laziopostrance od rimske nekropole uz cestu koja
je vodila prema Trogiru. U
sarkofagusu bili pokopaniValerije Dinens i Atija Valerija,
mladi bradni par, koji su prem i n u l iv r l o m l a d i ,u 2 7 . o d n o s n o 1 8 . g o , d i n iZ i v o t a .N a p r o delju sarkofaga,sa,strananatpisnog polja, prikazana su
dva krilata erota, a u akroterijima dva erota vjednog sna.
U sarkofaguje,,na kosturuZene, pronadenvrlo lijep Zenski
nakit (izloZenu dvorani,u vit r i n i2 1 ) .

23. Reljef s boianstvinra rimskog Panteona. Split.
(Svrdetak2. ili podetak 3. st.
n. e.)

U k r a j n j e md i j e l u l i j e v o gk r i l a
l a p i d a r i j ai z l o Z e n is u s p o m e nici kuttnog karakiera, osobiio boZanstavakoja su se
S t o v a l au D a l m a c i j i J. e d a n o d
n a j z n a d a j n i j i hs p o m e n i k a u
tom dijelujest reljefs prikazom vaZnijih rimskih boZanstava, koji je nekad bio uzidan
u stari zvonik splitske ka'tedrale. U sredini reljefa nalazi
se rimski vrhovni bog Jupiter sa 2ezlomu ruci, sa strane mu je Zena Junona koja
izlijeva Zrtvu na plamen mal o g Z r t v e n i k al.z a n i i h j e M e r k u r , o l i m p i j s k ig l a s n i k ,z a S t i t n i k t r g o v a c ai v o d i t e l j p o k o j n i k a u p o d z e m l j e ,p r i k a z a ns
k a p o mk o j a i m a k r i l c an a o b o d u . L i j e v o o d J u p i t e r an a l a z i
se Minerva, prikazana'u ratnidkoj odori (5ljem, Stit i t<op l j e ) ,a s n j e z i n ed e s n es t r a n e
je sova, simbol boiice mud r o s t i . N j o j n a l i j e v on a l a z js e
diviniziraniheroj Herkul, s
koZom nemejskog lava preko
lijeve ruke. Na desnoj strani
do Junone stoji Mart, bog rata, u rimskoj ratni6koj opremi, a do njega maloazijska
boZica Kibela. vrlo Stovanau
. vaj
R i m u i u p r o v i n c i j a m aO

reljef bio je centralni dio jedne ve6e kompozicije s prikazom boZanstva.
24. Reljef Mitre. Solin.
U Saloni se na5lo vi5e reljefa
s prikazomdiviniziranogperzijskog heroja Mitre. Taj kult
se proSirio po ditavom rimskom carstvu, a prenosili su
ga doseljenici i leEionari iz
orijentalnih provincija. Sveti5ta vjernika nalazila su se
obidno u nekoj podzemnoj
prostoriji ili pedini. U srediStu reljefa bio je redovito
prikaz Mitre u dasu ka,d
ubija bika ubodom nola u
vrat. lz bikove krvi treba
da nastane ditav Zivot na zemlji. Pokraj bika prikazanisu
pas, duvar njegove du6e, te
zmija i Skorpion,koji pokuSavaju sprijediti dudo nastanka
Zivota. U gornjem dijelu reljefa obi6no su personifikacije nebeskih tijela, sunca
(Sol) i mjeseca (Lurna), te
znakovi zod'ijaka. lJlitraizam
je dugo vremena bio iakmac
kr56anstvuu borbi za vjersku
prevl,ast.Kulminaciju dosiZe
u3.i4.st.n.e.
25. Reljef s personifikacijom
grada Salone. Solin (4. st.
n. e.)

ll
l

I

II

t
tE

| !r!I
I riii

| -i::
l-!

t

I :,,

T na stranio.

it:

t

18
U kamenom luku gradskih
vrata u Saloni (lzv. Porta
Caesarea)bio je ugraden reljef s personifikacijomgrada
Salone (Tyche Salonitana).
Salona je na reljefu predstavljena kao Zena sa zastavom
(vexillum) u ruci i s krunom
u obliku gradskih zidina na
glavi. Lijevom rukom naslanja
se na modius (rimska mjera
za Zito) iznad kojeg se vidi
klasje, simbol blagostanja
grada. Na vexillumu su kratice MIVSF
kojih potpuni
tekst qlasi: Martia lulia Vale-

ria .QqlgralgL4, a*i;16-m

sluZbeni naziv grada Salone.
Spomenik treba datirati u
v r i i e m e K o n s t a n c i i a .i e d n o o
od sinova, Konstantina Velikog-u doba k,adsu na,jstarija
gradska vrata u Saloni doZivjela radikalnu rekonstrukciju

27. Olovni sarkofazi. Solin.
U s u p r o t n o mk r i l u l a p i d a r i j a ,
uz desnu stranu muzejske
zgrade, smje5teno je nekoliko olovnih sarkofaga.Na poznatim starokr56anskim nekro'polama Salone (Marnastirine, Marusinac)prona5aose,
naime, dosta velik broj o,lovnih sarkofaga,od "kojih neki
oponaSajuizgled drvenog lijesa (za odraslu osobu i za
dijete). Pokapanje u olov_nirn

; I:,HFfl,i
i,111""'lir,fi

t i j e k u4 . s t . n . e .

28. Stela Julije Vaterije. Solin
(4. st. n. e.)

26. Amfore i pitosi. Razna
na!azi5ta.
Sasvim pri kraju lijevog krila
lapidarija,uz samu muzejsku
zgradu, izlolene su amfore,
pitosi, opeke i drugi keramidki materijalsvakodnevneupotrebe. U amforama se duvalo
i p r e n o s i l ov i n o , u l j e i d r u g e
teku6ine, osobito zabini, kao
Sto su garum i murija (raznovrsni sokovi usoljeneribe).Pit o s i , n a l i k n a b a d v e ,s l u Z i l is u
za. spremanje 2ita i ostalih
vrsta hrane. Amfore su osobito vaZan arheolo5kimaterijaf jer desto nose Zig proizvodada s poljoprivrednihdobara, pa su vaZne za studij ekonomike u antici. Ve6ina od
izloZenih amfora potjede iz
p,otopljenihrimskih brodova.

Snja je vjerojatnotzv. dalmatika (koja je dobila ime po
D a l m a c i j i ,g d j e j e , n a v o d n o ,
nastala),ali se na njoj odituje
i utjecaj Orijenta u bogaitstvu
ukrasa.
29. Urna gladijatora Thelonika.
Solin. (2. st. n. e.)
Kroz ditavu povijest ljudskog
roda izmjenjujese obred spaljivanja pokojnika s obredom
p o k a p a n j a .T a k o s u R i m l j a n i
dugo spaljivalipokojnike,sve
do 2. st. n. e., kad prevladava
obred pokapanja pod sve jadim utjecajimas lstoka.Urne,
u kojima je bio pepeo pokojnika obidno su se zaka,paile
u
zemlju ili su se pohranjivale
u grobnim komorama- mauzo Iej i ma._Nai 6e5j1_tip-llflle _u
S_---_--.
a l o n i j e v a l j k a s t o go b l i k a , s
ffilop@
'_--:-

ffi-+aPnenca.
l j e p S ip r i m j e r c i ,

Jedna od posljednjihportretnih stela nadenih dosada u
S a l o n ij e s t o n a J u l i j e V a l e r i j e .
U niSi, ispod zabata, izraden
je portrei Valerije u ,rnaniri
kasnoantidkeumjetnosti.Osobit interes pobuduje bogato
izvezenano5nja Zene.Ta noS-

Medutim.

o s o b i t oo n i s
natpisima,svjedode da su se
urne postavljalei na nekom
vidljivom mjestu, naj6e56ena
p o l i c a m a z a j e d n i d k i hg r o b n i c a , l z v . k o l u m b a r i j aM
. e d ut a kvim primjercima isti6e se
ovdje, po svom zanimljivom
natpisu,urna gladija,toraThelonika.On je bio retiarius,borac koji se u areni borio oborulan mreZom i trozubom.
T h e l o n i kj e b i o j e d a n o d r i jetkih sretnika koji su izbjegli
smrt u areni, jer u natpisu
stoji da se kasnije nalazio,u
udruZenjuisluZenihgladijatora. Inade,,desetak saduvanih
natpisa gladijatora iz Salone
svjedodida je najvedibroj ginuo vrlo rano, odmah nakon
dvadesetegodine Zivota.

19
30. Poklopac urne gladijatora
Crescensa. Solin (2. st.
n.e.)
O d o s t a l i hi z l o Z e n i hp r i m j e r a k a z a n i m l j i vj e p o k l o p a cu r n e
BELl(ator?)CRESCENS
i z,r a den u obliku krova ku6e, s
u g a o n i ma k r o t e r i j i m aN. a s r e d i n i p r e d n j es t r a n e p o k l o p c a
prikazanje genij vjednog sna
kao djedak koji spava leZe6i
L rS k o l j c i .
31. Dvije herme. Solin (Prva
pol. 3. sl. n. e.)
P o d a s n uc e n t r a l n ul o Z u u s a lonitanskom amfiteatru ukraS a v a l es u h e r m e ,b i s t e s d v i j e
g l a v e , k o j e s u s e u k l a p a l eu
o g r a d u l o L e , a v j e r o j a t n oi u
o g r a d e p o j e d i n i hk a t o v a ,o d n o s n o g a l e r i j a .J e d n a o , d i z l o Z e n i h h e r m i p r i k a z u j ed v a
bradata lika, koii su molda
kasne kopije portreta nekih
g r c k i h f i l o z o f a ,g o v o r n i k a i l i
p j e s n i k a .D r u g a h e r m a p r e d stavljajedno bradato lice s
v i s o k o u z v i n u t i mo b r v a m ai s
krilcima na glavi te jedno
mlado lice bez brade.
32" Foklopac sarko{aga s
prikazom posrnrtnegozbe.
Solin (Pol. 3. st. n. e.)
Na ovom poklopcu,koji ne
p r i p a d a s a r k o f a g up o d n j i m ,
nalazese portretibradnogpar a u u g a o n i ma k r o t e r i j i m ai s p o d k o j i h s u u k l e s a n in j i h o v i
n a d i m c i( S i m p l i kii K a m p a g i ) .
U z a b a l u , u s r e d i n i ,p r i k a z a n
j e i s t i b r a d n ip a r k o d p o g r e b n e g o z b e ( a g a p e ) ,u p o l u l e Z e 6 e m p o l o Z a j u ,k o j i j e b i o
u o b i d a j e n in a d i n s j e d e n j ap r i
g o z b i .P r e d n j i m a j e m a l i s t o l

s j e l o m i k r u h o m ,b o c a i d a 5e. Tu je joS jedna ptica (svraka?), ispod koje je njezino
g r d k o i m e P a n e g o r i s( S t oz n a d i b r b l i i v i c a ) i, d v a p s a t a k o der s naznadenim
i m e n i m aAhatia (Sarko) i Lampadis
(brz kao munja). Motiv pogrebne gozbe veoma je 6est
n a n a d g r o b n i ms p o m e n i c i m a
u a n t i c i ,a l i u S a l o n ii e s a s v i m
tzuzelan.
33. Prikaz Zena pri radu. Solin
(3. st. n. e.)

tc
Nl^
r\a

{"-^*^^+,,
il4vilrgIru

^^1,.^1a^^
>d,nrutdgd,,

^^
Ilcl-

d e n o m u S a l o n iu o l o d n i k uu l i c e ,p r i k a z a n oj e p e t Z e n ak a ko sjecje.a iznad giave svake
pojedine nalazi se zvonoliki
p r e d m e t n e o d r e o e n en a m j e n e . P r e t p o s t a v l j sae d a s u i o
Zenekoje preduvunu i da je
n a t a j n a d i n p r i k a z a n an e k a
radionicatekstila. Predmerti
iznad glave - po toj pretpos t a v c i- b i l i b i d n e v n ak o l i d i n a v u n e k o j u t r e b r ao p r e s t i .
34. Stela Aurelija Valerina. Solin (Po6etak 4. st. n. e.)
N a o v o j i z u z e t n oz a n i m l j i v o j
n a d g r o b n o js t e l i p r i k a z a n j e
m u S k a r a co C j e v e n u t u n i k u
dugih rukavas bogato ukraS e n i mk r a j e v i m ao, g r n u t p l a S t e m k o ji j e n a d e s n o m r a m e m e n u p r i 6 v r 5 6 e nf i b u l o i n k a snoanticl<og
tipa. lspod portreia je natpis iz kojega doz n a j e m od a j e p o k o j n i kA u r e l i j e V a l e r i nb i o u g l e d n ar o d a
(vite5kogstaleZa)i da je bio
t a j n i k n a m j e s n i k aD a l m a c i j e .
U m r o j e u N l i k o m e d i j(i M a l a

Azija), Dioklecijanovojprijest o l n i c i , g d j e j e v j e r o j a t n oo bavljao neki zadatak.
35. Stela stenografa Asterisa.
Solin (Podetak 4. st. n. e.)
M a l a i n e u g l e d n as t e l a d j e d a ka Asterisaima veliko znad,enje za poznavanjestenografije. Gornji dio stele s portretom djedakaje, na Zalost,o5tecen, ali je za sre6u saduvan
ditav diptih koji djedak drZi
u r u c i . N a d i p t i h us u , n a i m e ,
u k l e s a n i n e , p o z n a t iz n a k o v i
k o j i s u p r o t u m a d e nki a o s t e nografsko pismo. 0itanje je
t i h z n a k o v av e o m a n e s i g u r n o ,
ali se pretpostavljada bi sad r Z a jm o g a o b i t i o v a j : s v i o n i
koji su po5tovaliAsterisa pom a g a l i s u n j e g o v i mr o d i t e l j i m a d a p o d i g n ut a j s p o m e n i k .
S t e n o g r a f i j aj e b i l a p o z n a t au
a n t i c i ,a p o s t o j a l oj e i v i 5 e s i stema takvog pisn'la.Poznati
c e n l a rt e v j e 5 t i n eb i l a j e A l e k s a n d r i j au E g i p t u .P j e s n i kA u zonije (4. st. n. e.) pjeva o
j e d n o m d j e d a k uk o j i p i S e b r Z e o d i z g o v o r e n er i j e d i . B e z
obzira na to Sto je to u ovom
s l u c a j u p j - ^ s n i d k fai g u r a ,s m i j e s e z a k i j u d i t id a j e b r z i n a
t o g s i e n o g r a f s k o gp i s a n j ab i Ia velika.
| l a s t e l i s e n a l a z ii g r d k i n a t p i s u s t i h o v i m ak o j i u p r i j e v o du glase:
" M l a d o s t ic v i j e t i r o d i t e l j av e liku diku,
Asterisaovog narntu opaki ugrabi Had.
Urna, koju prornatraS,putni6 e . s a d r Z io r a h m u .
Ocu i majci mu pak ostade
suza i jad".

i

,:l:

!::!!!i

Prikaz 2ena pri raou
Jft
| \,,

,r:a::iiTIl!
:. :. i::aitr;

[s.s&

TZ

* u o n r o b n is p o m e n i kA u r e l i j aA u r e l ' i j a n a

::ii:!ii
!4n!

i

22
Posljednjatri retka napisana
su u orozi:
"Budi hrabar, moj Asterise!
l V l n o g is u ( u m r l i ) p r i j e t e b e ,
m n o g i 6 e ( u m r i j e t i )p o s l i j et e be. Nitko nije besmrtan".
36. Zrtvenik s pepelom. Sotin
(2. ili 3. st. n. e.)
Za povijestkultovai obreda u
anlici izuzetno je valan ovaj
mali Zrtvenik,sa straZnjestrane pravokutno izduben, a
sprijedai na bodnim stranam a s t r o l i s n i mo t v o r i m a .T a k v i Z r t v e n i c i ,i z u z e t n or i j e t k i ,
s l u Z i l is u z a s i m b o i i d k eZ r t v e .
U n u t r i n is e , n a i m e ,p o h r a n j i vao pepeo prve Zrtvovane2iv o t i n j e ,a u p o s u d i c i i s k l e s a n o j n a v r h u Z r t v e n i k ap a l i o s e
tamjan. Pepeo irtvovane Ziv o t i n j ei m a o j e , p r e m a m i s t e r i j s k i m r e l i g i j a m aa n t i k e , n r a gicnu mo6, pa vi5e nije trebalo prinositi daljnje krvne
Z r t v e ,n e g o s a m o s i m b o l i d n o
p a l j e n j et a m j a n a .
37. ltladgrobni mozaik Aurelija
Aurelijana. Solin (3. st. n. e.)

t(
Ovaj mozaik, umetnut u kam e n u p l o d u ,p o k r i v a oj e u j e dnom mauzoleju u Saloni
g r o b 9 - g o d i 5 n j e gd j e d a k aA u reliiana. Djecak je prikazan
k a k o s j e d i s a s v i t k o mu r u c i ,
a sa strane se nalazi otica
( j a r e b i c a ? ) ,h e r m a .s g l a v o m
nekog boga (Apolonili Dioniz) te njegov nadgrobni na,tpis. Mozaik je po likovnom
s a d r Z a j uj e d i n s t v e n a, n j e g o v
s i m b o l i d nsi m i s a on i i e s a s v i m
razjaSnjen.

38. Reljef s prikazom lova. Solin
(SvrSetak1. ili podetak 2. st.
n. e.)

denog u jednoj salonitanskoj
r a d i o n i c i 5 . s t . s a d u v a l as u

T8
Ovaj je reijefdio jedne ve6e
c j e l i n eu k o j o j s u n a v i S es l i d n i h p l o d a b i l e p r i l < a z a n sec e n e l o v a .T e s u p l o d e p r i p a d a le po svoj prilici nekom vei e m n a d g r o b n o ms p o m e n i k u ,
k o j i j e v e 6 u a n t i d k od o b a b i o
p o r u 5 e n ,j e r j e s a d u v a n ap l o c a p r o n a d e n au z i d a n au r i m ski vodovod.
Na lijevoj strani je prikazan
l o v a c s k o p l j e mi p s o m . D v o jica na desnojstranivade utrobu ovna l<oja se obidno
p r i n o s i l ak a o Z r t v a .
Prizori lova zavr5avalisu vjer o j a t n o p r i n o 5 e n j e mZ r t v e .
39. Sarkofag s Kristovim monogramorn. Solin (5. st. n. e.)
Na starokr5ianskim sarkofaz i m a S a l o n en a j c e d c ji e l i l i o v ni motiv svakako Kristov rnon o g r a mi l i k r i L . K r i s t o vm o n o gram sastoji se od dva grdka slova X P, tj. od prvih
d v a i u s l o v a i m e n a H r i s t o si i i
od I X, podetnihslova grdkog oblika imena lesus Hristos. Uz ovaj monogramjavljaju se i grdka slova A i f2, prvo
i p o s l j e d n j es l o v og r d k o ga l f a b e t a , s a s i m b o l i k o mk o j a s e
javlja u Apokalipsiapostola
l v a n a .G o l u b i c eu o v o m p r i k a z u s i r n b o l i z i r a j uv j e r n i k e i
z a g r o b n iZ i v o t .
40. Fragmenti poklopca starokrS6anskogsarkofaga"Solin
5. st. n. e.)
O d p o k l o p c a s a r k o f a g a ,i z r a -

se dva ugaona akroterija i
s r e d i 5 n jzi a b a I "T i s u f r a g m e n t i z a n i m l j i v zi b o g s i n r b o l i d k o g
prikazivanjavjerskog sadrZaja i uklesaiiogteksia.
U l i j e v o m a k r o t e r i j up r i k a z a n e s u t r i o v c e , a i z n a d n ji h
u k l e s a n as u i m e n a S e s i o r i c e
a p o s t o l a . N a s r e d i S n j e mj e
zabalu Krist kao jagnje na
r n i s t i c n o mb r d u i z k o j e g i z v i ru cetiri rijeke. Pri vrhu zabata je Kristov monogram,a
ispod tekst: Ecce Agnus Dei
qui tollit peccatum saeculi. U
desnom akroteriju su takoder
tri ovce i pokraj njih ukiesan a i m e n a p r e o s t a i eS e s t o r i c e
apostola.
Sarkofag na kojem su postav l j e n a o v a t r i f r a g m e n t ap r l pada takoder jednoj salonit a n s k o jr a d i o n i c i a, l i j e i z k a s nijeg vremena i datira se Lt
6. st.
41. Sarkofag Julije Aurelije Hilare. Solin (4. st. n. e.)
U a k r o t e r i j i m an a p o k l o p c u
ovog sarkofaga saduvala su
se dva karakteristicnaprika-

23
za: u lijevomDobar pastir s
ovcom na ledima,a u desnorn stablo s dvije ovce.
Obidno se smatra da rnotiv
p a s t i r as o v c o m n a l e d i m a l i kovno personificira novozavj e t n u p a r a b o l uo D o b r o m p a stiru koji traZisvoju zalutalu
ovcu i nosi je na ledima u
svoj tor. Taj motiv posuden
je iz poganskeikonografije
(Flermes Krioforos), ali je u
k r 5 6 a n s t vd
uo b i on o v is r n i s a o .

Nadgrobne piscine.

S kr56anstvomse javlja u o.lonijedannovioblik nadgrobn o g s p o m e n i k a .T o j e k a m e na ploda tipa menze (stola)
koja je stajala na detiri noge,
p l i t k o i z d u b e n ai s j e d n i m i z l j e v o m . N a d g r o b n in a t p i s n a
jednoj od njih nazivatu vrstu
s p o m e n i k a l a t i n s k i mi m e n o m
piscina. Takav oblik spomen i k a b i o j e p o g o d a nz a n a d grobne gozbe koje su i u rancm kr56anstvubile vrlo pop u l a r n e , a t r a . i a oj e u 4 , 5 .
i 6. st. n. e.
P o s t o j em i 5 l j e n j ad a m o t i vp a stira s ovcom na ledima treba pripisati poganskoj misaonoj ba5tini,jer, navodno,taj
prikaz personificiravrlinu humanitas (dovjekoljublje)koja
zajedno s pietas (bogoljublje)
ivori tzv. dvovrlinskuetiku, osnovu moralnogpogleda na
svijet kasnoaniidkog6ovjeka.
J:o tumadenje vjerojatno ne
dolazi u obzir u odnosu na
sarkofaova dva salonita,nska
g a s D o b r i m p a s t i r o m ,j e r s e
ra,di o nalazima koji potjedu
iz najvaZnije starok156anske
n e k r o p o l eu S a l o n i .

43. Oltar i oltarna pregrada.
Solin (5. st. n. e.)
Prezbiterij(dio s oltaro'm)baz i l i k e n a M a n a s t i r i n a mua S o linu bio je, kakoje to uobidajeno u starokr5canskimcrkvama, odvojen od lade lijepom pregradom od mramora,
sastavljenom od stupi,5a u
pravokutnomokviru. Potjede,
p o s v o j p r i l i c i , ,i z r a d i o n i c a
na Prokonesu(dana5njaMarm a , r a n a M r a m o r n o mm o r u ) .
Sli6nu pregradu imala j,: i
gradska episkopalnacrkva u
Saloni.

lspred ove pregrade izlolena
je oltarna ploda (mensa) iz
b a z i l i k e n a M a r u s i n c u ,k o j a
i m a o b l i k p r a v o k u t n o gs t o l a
od mramora.
44. Nadgrobnaploda mu6enika.
Solin (Podetak 4. st. n. e.)
U starokr56anskojbaziiici na
K a p l j u d uu S o l i n u b i l i s u p o k o o a n i s a l o n i t a n s km
i udenici
sve6enik Asterije i detvorica
v o j n i k a D i o k l e c i j a n o v tej e l e s n e s t r a Z e :A n t i o h i j a n ,G a j a n ,
T e l i j e i P a u l i n i j a nN. j i h o vg r o b
pokrivalaje ova masivnaplo6a na kojoj su detiri koluta
i oravokutna udubina. Vjerojatno je da su ti koluti u
s t v a r it a n j u r i k o j i s u s l u Z i l iz a
n a d g r o b n eg o z b e n a r g r o b u .
Tanjuri su rasporedeniu obliku slovaT, Sto je konspirativni oblik kriZa.
45. Natpisi mudenika Domnlja i
drugih mudenika. Solin
(Svr5etak 6. st. n. e.)

. .;::',"ft:'."n;..*-,
:
)1

1
t,

'

''i,,j'':;)
J e d a n j e o d n a j v a Z n i j i hs p o rnenikasa,lonitanskog
kr56anstva fragment nadgrobneplod e D o m n i j a( D u j m a ) ,m u d e n i -

T8

*",;"f s prikazom
tova

Sarkofag Dobrog pastira

26
ka i prvog salonitanskogbisk u p a .C d n a t p i s as e s a d u v a l o
n e k o l i k o s l o v a D o m n i j e v ai nrena i todan datum njegove
s m r t i ( i l i d e p o z i c i j e ) :' 1 '.1 t V
3 0 4 .g o d i n e .
P o k r a j D o m n i j e v en a d g r o b n e
plode natlaze se f ragmenti
nadgrobnih menza i nekih
d r u g i h i s i a k n u t i hs a l o n i i a , n s k i h b i s k u p ai m u d e n i k aM
. edu
n j i m a s u o s o b i t ov a Z n e m e n z e b i s k u p aS i m f e r i j ai G a j a n a
t e m u d e n i k aS e p t i m i j a T
. u je
izlo2en i na,dgrobnina,ips (u
stihovima) prezbitera lvana,
k o j i j e b i o p o k o ' p a nu b a z i l i c i
m u c e n i k a A n a s t a z i i an a M a r u s i n c uu S a l o n i .
46. Sarkofag Dobrog pastira.
Solin (Prva detvrtina 4. st.
n. e.)

TO
a\)
Ovaj sarkofag,naden u bazilici na Manasiirinaima,
izazvao
j e i z u z e t n up a Z n j ub r o j n i h i s lraZiva1,aod svog otkrivanja
prije viSe od 100 godina,pa
d o d a n a s .N a p r e d n j o js t r a n i
sarkofaga prikazan je u sred i n i D o b a r p a s t i rs o v c o m n a
l e d i m a ,l i l e v o o d n j e g a j e Z e n a s d j e t e t o mn a r u c i , o k r u Zena grupom ljudi, a desno
mu5karac sa svitkom u ruci
isto tako okruZengrupom ljudi. Na desnoj bodnoj strani
sarkofaga prikazana su vrata
H a d a ( p o d z e m l j a )i n e k o t i k o
osoba, a na lijevoj je krilati
erot s izvrnutom bakljom. Ti
prizori i raznovrsnimotivi na
jednom te istom spomeniku
predstavljaju izuzelak i jedinsivenu pojavu u starokr56anskoj umjetnosti.

47. Sarkofag s prikazorn prijelaza lzraelaca preko Grvenog mora. Split (Druga pot.
4. st. n. e.)

T10
lako se ovaj sarkofag nalazio
o d 1 4 . s t . u s a m o s t a n uM a l e
b r a 6 e u S p l i t u ,v j e r o j a t n op o t j e d e i z S o l i n a .D o 1 5 . s t . u
njemu su se duvale relikvije
s a l o n i t a n s k om
g u d e n i k aF e l i k sa. Na prodelju sarkofaga izraden je poznati starokr56ans k i m o t i v p r i j e l a z al z r a e l a c a
preko Crvenogmora pod vodstvom Mo,jsija.
Na lijevoj strani vidi se faraonova vojska kako tone u vaiove, dok su na desnoj lzraelc i s M o j s i j e mu s r e d i n i k o j i
je dudotvornimStapi6emrastvorio'more da omogudi lzra.
elcima bijeg. Sasvim desno
nalazi se stup vatre koji je lzraelcima pokazivaoput. Na
dqgnoj bodnoj strani je zng[<
s Kristovimmonogramon tla-barum) izmedu Ova apostota.
Na straZnjoj strani u sredini
nalazi qe orantica- Ze,na-kol
j a m o l i r a 5 i r e n i mr u k a m a- a
na krajevima po jedan muSkarac,po svoj prilici dva apo'stola.
Sarkofagpotjede iz racjion!ce

p i t e l in e m a j uv i 5 ep o z n a t uk l a sicnu shemu s akantusovim
l i 5 6 e m ,n e g o s u u k r a 5 e n d
i ipkasto perforiranim rnotivom
'iozovali56a,a namjesio
vo,luIa nalazese likovi ptica grabl j i v i c a .T a j t i p b i z a n t s k i hk a p i t e l a b i o j e r a 5 i r e no s o b i t o
u j a d r a n s k o mk r u g u .
49. Zabat oltarne ograde. Split
(10. st.)

T11

u gtqdqry11u

48. Kapiteli iz krstionice. Sotin
(Druga pol. 6. st n. e.)
Predvorje salonitanskogbaptisterija (prema sporednom
u l a z u u g r a d s k u b a z i l i k u )b i l o j e u k r a 5 e n og r a n i t n i ms t u povima na kojima su se nalaz i l i l i j e p i m r a m o r n ik a p i t e l io d
prokone5kogmramora.Ti ka-

[Mramorni zabat oltarne ograde potjede iz stare crkve
sv. Petra na Ludcu. Izvrstan
je klesarskirad, a innenjeEova majstcra, klesara Petrusa,

T11 ,^rut ottarne
osrade

zabljeleno je na poledini.
Djelo tog klesara dija je vje, o k a z u j ek a S t i n ao 6 i g l e d n a p
ko se tradicija l<amenorezadI<og obrta nastavila i razvijala u dalmatinskim ranosrednjovjekovnimgradovima.
50. Posvetni mozaiiki natpis iz
episkopalne bazilike. Solin
(5. st. n. e.)
U tjemenuapside sjeverne(lijeve) biskupskegradske bazilike u Saloni na5aose posvetn i n a t p i s u m o z a i k uu k o j e m
se navodida su salonitanski
b i s k u p iS i m f e r i j e ! n j e g o v n e c a k i n a s l j e d n i kH e z i h i j es a g r a d i l i n o v u b a z i l i k un a m j e s tu stare - vjerojatnoporu5ene crkve. Bazi'likaje posve6 e n a K r i s t u ,k a k o j e b i o o b i daj u to vrijeme.Oba u natpisu spomenutabiskupa poZndr
te' su li6nosti u kr56anskom
svijetu na,podetku
5. st. n. e.
Natpisglasi:
NOVA POST VETERA
COEPIT SYhIFERIUS
ESYCHIUSEIUS NEPOS
c(u)M GLERO ET POPULO
(FE)CrT
HAEC MUNERA
DOMUS XPE (GHRTSTE)
GRATA TENE
51. Natpis iz crkve sv. Troiice.
Split (9. - 10. st. n. e.)
Ovaj je natpis naden u ranosrednjovjekovnojcrkvici sv.
T r o j i c eu P o l j u d uu S p l i t u .P c lovica na,tpisa(lntrantibusPax
- m i r o n i m a k o j i u l a z e )p i s a n a j e n a u o b i 6 a j e n ni a 6 i n ,a l i
slova druge polovice (exeun"
tiburspax - mir onima koji
izlazeJ izvedena su naopako,
kao da se zrcale u ogledalu.

52. Plutei iz katedrale i fragnnenti iz zvonrika.Split.
Medu l,'ragmentimasrednjov j e k o v n o gd i j e l a l a p i d a r i j av i dno mjesto zauzima,fragment
p l u t e j a ( p r e g r a d n ep l o d e ) i z
prezbiterija splitske katedrale. lzraden je u tipidnoj ranosrednjovjekovnojmaniri s mot i v o m u k r 5 t e n i hl j i l j a n a ,k a r a kteristi6nimza splitskuklesars k u S k o l u .K a s n i j ej e u d r u g o j
upotrebi sa suprotne strane
i s k l e s a ng o t i d k iu k r a s n im o t i v
romba. Ranosrednjovjekovna
stranaf ragmentaspada vjerojatno u 8. st.
U blizini se nalazi i niz romanidkih f ragmenata starog
zvonika splitske katedrale,
koji je koncem proSlogstolje6 a b i o d o t e m e l j a u k l o n j e ni
z a m i j e n j e nn o v i m
53. Sarkofag nadbiskupa lvana.
Split (10. st.)

T

I s{rana 4

U j u g o i s t o 6 n o md i j e l u D i o k l e cijanove palade, u podu sruSene crkve sv. Klare, pronaden je rarnosrednjovjekovni
sarkofag nadbiskupa lvana,
poznatog iz crkvenih sabora
10. st. i po borbi s ninskim
b i s k u p o mG r g u r o m u v r ' i j e m e
hrvaitskog kralja Tomislava,.

Prodelje sarkofaga ukra6e,no
je pleternim arkardicama.U
srednj,oj,najve6oj, nadgrobni
je natpis lvanov, a postrance
su p'leterni kniZevi i l,jil,jani:.
Sarkofag je jedan od veoma
vaZnih izvora za, povijest Hrvata u ovim kralevima u ranom srednje,mvi,jeku: iz nail.p i s a , n a i m e , p r o i z l a z id a j e
nadbiskupbio hrva,tskogpodr i j e t l a ,j e i ' m u j e o c u b i l o i m e
Tvrdak.
54. Mozaici iz namjesnikovepafade. Solin (2. - 3. st. n. e.)

T12,13,
Dva velika moza:ikapostavljena do ulaza u Muzej potjedu
iz pa',ade koja je vjerojaitno
pripadaila,
namjesniku (legatus
pro praetore) rimske provinc'ije Da,lmacije.Na prvom je
u c e n t r a l n o mm e d a l j o n up r i kazano morsko boZa,nstvonileg rang'a, moZda Triton. U
kosi mu se nalaze alge, rakova klije5ta i krakovi hobotn i c e . U o s t a l i mp o l j i m ap r i k a .
zarnisu raznribiljni i Zivotinjski motivi.
Na drugom moza'ikuprikazan
je u centralnom polju Orfej
kako svirana liri,a u poljima
naokolo realne i fantasti6ne
Zivotinje.
55. Sfinga. Split.
U Dioklecijanovojpaladi pronadeno je vi5e spomenikakoji potjedu iz Egipta, iz faraonskih vremena.lzloZenasfinga
od asuanskog mramo'ra vrlo
je kvalitetan rad, a pripada
razdoblju faraona Amenofisa
l l l ( o k o 1 4 0 0g o d . p r . n . e . ) .

TI 4 rt G

M o z a i ki z
n a m j e s n i k o v ep a l a d e

ffitill||]ltl
lilillltillilrlr

llilililtl'
lililili
lill::li!::
ilJiiii
i:
llil::i"'
Ill::t I

llilillL

ililili1
ilillllilllillli
L,
ffiililllltilLliilLi

ffiilililtillliilll

ffiilltilil1tLI
Mozaik iz
namjesnikovep a l a d e

T13

r#
ffiw
ffi

ffi
F*ffi

#

y$ #

.
:

DVORANA
PRAI.TISTORIJA
'l
Fano iznad vitrine
Na podrudju srednje Dalmacije prvi tragovi ljudske djelatnosti mogu se smjesiiti u
vrijeme od oko 40.000 god.
prije n. e., tj. u razdobljestarijeg kamenog doba. To su
vrlo oskudni ostaci oruda od
grubo klesanogkamenai kost i . U m l a d e k a m e n od o b a j a dranska je obala gu5ie naseljena,a njezinistanovniciimaju stalno boravi5tei bave se
z e m l j o r a d n j o mU. t o d o b a i z r a d u j u s e i p o s u d eo d g l i n e .
U prvoj fazi mladeg kamenog
doba posude se ukra5avaju
u t i s k i v a n j e mo b o d a S k o l j k ei l i
kosti u stijenu posude (tzv.
impresso keramika), dok se
u mladim fazama ke,ramika
ukraSavabojenjem,Sto je posljedica 6e56ih dodira sa Zar i 5 t i m ak u l t u r eu o s t a l i md i j e lovima Mediterana.NajvaZniji
Iokalitetina kojima je utvrdena kultura mladeg kamenog
d o b a j e s u : S m i l 6 i 6k o d Z a d ra, Da,nilokod Sibenika,Skarin Samograd kod DrniSa,
Gospodska pe6ina na vrelu
rijeke Cetine, zatim Grap6eva i Markova Spiljana Hvaru,
te Spiljena Korduli i Lastovu,
Upotrebametala(bakar,bron,ca i zlato) po6inje u Dalmac i j i n a p o d e t k ul l m i l e n i j ap r i j e
n. e. To je vrijeme kada se ur
razvijenijimdruStvenimi ekon o m s k i ms r e d i n a m ap o d i Z un a
strate5ki dominantnimtodkarna tzv. gradine utvrdene zi-

dinama. Uz graciinenastaju i
groblja s ka,rakteristi'6nim
g r o b n i mh u m c i m ao d n a b a d e n o g k a m e n j au k o j i m a s u p o kapani mrtvaci, pona,jde56e
u
zgrdenom poloZaju. Takva
naselja i grobovi desti su po
ditavoj Dalmaciji.
U Z e l j e z n od o b a ( l m i l e n i jp r i j e n . e . ) d o l a z id o o k u p l j a n j a
i l i r s k i h p l e m e n a ,a p o s l i j e i
do stvaranja jedne jake ilirske drZaveu juZnom dijelu
Jadrarna.Osim toga, u 3. st.
pr. n. e. stvaraju se ,i meduplemski savezi llira, pri 6emu
s u o d l u d n uu l o g u o d i g r a l id o diris organiziranimgrdkim naseobinamana,ovoj obali koje
su imale razvijene,
urbane oblike Zivota.Odraz je takve sit u a c i j es v e j a d i p r o d o r g r d k e
l u k s u z n er o b e u z a l e d e . l l i r s k a , p l e m e n aL i b u r n i ,D e l m a t i ,
Daorsi,Ardijejci i dr. Zivetada
u rodovskim zajedniicarma'
u
kojima,,medutim, pod,injeraslojavanje druStva. Materijalna kultura llira, pod utjecajem gr6kog svijeta,postiZevisok stupanj razvoja.
Vitr[na 1.
Fodetakmladeg kamenogdoba, karakteristicanpo tzv. impresso-keramici,
slabijeje poz n a t n a p o d r u d j us r e d n j eD a l macije. Daleko je bolje istraZena i poznata kultura srednjeg neolita, koja se u nas
nazivai Danilskom,prema naselju Danilo, sjeve,rnoistodno
o d S i b e n i k a .D a n i l s k ak u l t u r a

traje, prema nekim istraZiva.
dima, izmedu 4500-3500,, a
po drugima izmedu 28gJ i
2400 godina pr. n. e. PreteZni
dio dosad poznatog inventara te kulture dini keramikana
kojoj su prije pedenja slika"
ni razni geometrijski ornamenti smedom i crvenom bojom. Osim te tehnike ukraSavanjanalazimoi drugu koja
povr5inujo5 svjeZegline ukraSava urezanimornamentima.
Osim keramikeiz tog doba
nadeno je oruZja i oruda od
kremena i kosti: strugalica,
strelica, sjekira i 5ila. Ostaci
[<ulturesrednjeg neolita otkriveni su na kopnu i na otocima Dalmacije. Ovdje su izloZeni nalaziiz Danilate Markove spilje na Hvaru.
Vitrina 2
Grapdevaspilja na Hvaru pruZila je najtipicnijenalaze kasne faze neolitikana Jadranu.
To je lzv. hvarska, kultura
koja je pro5irenakako na otocima (Hvar, Kordula, LoSinj),
tako i na kopnu (Skarin Samograd), a srodna je i s nalazima iz Lisidi6a u Hercegovini. Hvarska kultura kasnog
neolitatraje prema nekimaod
3500 do 2700,a drugi je datiraju ne5to kasnije, od 2400-2000 godine pr. n. e. I u
hvarskoj kulturi nalazimo obojenu keramiku kao i posude s urezanimukrasima.Uootrebljeneboje su crvena,bijela i Zuta.

34
Vitrina 3
Upotreba bakra javlja se na
istoku ve6 u petom mileniju
pr. n. e., a na Jadranu kao i
u njegovu zatledubakreni se
predmeti pojavljujuna podetk u l l m i l e n i j a .O d b a , k r as e
izraduje razno orude (sjekire,
d e k i , 6 i k, l i n o v i ) ,a l i i n a k i t u Grapdevojspilji pronadena
j e j e d n a n a r u k v i c aU
. jadranskom pojasu postoji dosta vel i k b r o j n a l a z i 5 t an a k o j i m a
su nadeni pojedinadnibakreni predmeti.Pored takvih nalaziStaotkopane su i tri ostave. Ovdje su izloZenipredmeti iz dvije i to: Topolja kod
KninaiGripauSplitu.
Vitrina 4.
P r o d o r n o v i h e t n i d k i hg r u p a cijatiz istodnih i sjeverozapadnih podrudja centralne Evrop e p r e k i n u oj e Z i v o tn e o l i t s k i h
kultura.Do5ljacidonose novu
materijalnu kulturu koju kara'kterizirametal (bakar, bro,nca i zlato).Posebnosu kara,kteristidne za nadin pokapanja u to doba kamene grobne Skrinje koje se ve6inom
nalazeusred kamenihgomila,
te zgrdeni poloZaj mrtvaca u
njima.Veliku nekropoluuzduL
izvora rijeke Cetine odlikuje
dvostruki nadin pokapanja: i
pokapanje u zgrdenom pololaju i spaljivanjepokojnika
koj'ih se pepeo, sakupljen u
urni, takoder stavljaopod kam e n u g o m i l u .R i j e t k is u p r e d meti nadeni u grobovima, a
brojni ulomci keramike,,razbacanepo ditavojgomili,svjedode o obredu razbijanjapo-

s u d a . R e k o n s t r u i r a np
eo s u d e
pokazuju loptaste i konidne
o b l i k e s g e o m e t r i j s k i mu k r a sima.
Vitrina 5.

Dvije ostave s predmetimaod
bronce (Dabar kod Marine,
z a p . o d T r o g i r ai G o r n j eS i t n o ,
ist. od Spliia),uz koje je izloZen i rnad iz Medina (Sinj),
pripadajupodecimaZeljeznog
d o b a ( o d 1 3 .d o 1 1 .s t . p r . n .
e . ) k a d a s u z a p o d e l ev e l i k e
seobe plemena od sjevera i
sjeverozapadaprema jugoist o k u .M o Z d as u s p o m e n u t eo s tave odraz tog ;stanja koje
j e n a v e l ov l a s n i k eo v i h p r e d meta da ih sakriju. U ostavi
i z S i t n a G o r n j e gi m a i k o m a da sjekira, koji su vjerojatno
s l u Z i l ik a o s r e d s t v op l a 6 a n j a .

Zaju, ali ne pod gomilom neg o u p r o s t o j z e m l j i . P r i l o z iu
g r o b u s u i s l < l j u d i vnoa k i t :n a o darasti privjesci - jedan od
popularnijih
o b l i k ai t i r s k o gn a kita na velikom dijelu na5e
ctrZave- rebrastenarukvice,
l<akvese susre6u i kod Delm a t a i k o d s u s j e d n i hL i b u r n a ,
t e n a r u k v i c eo d b r o n d a n e2 i c e k o j e s u d r u g d j eg o t o v on e -

p o z n a t e .N a j z a n i m l j i v i jpi r e d met,iiz groba su svakako lud n e f i b u l e s d i s k o i d n i mi s p u p d e n j i m an a l u k u , k o j e s u k a rakieristi6n
e za delmatsko
p o d r u d j e( i z m e d ur i j e k e K r k e
i Neretvete do Duvna i Glamoda u unutra5njosti).
Ostale izlolene f ibule'potje6u
iz Banje kod Vrgorca, zalim iz
S t u d e n a c at e i z j e d n o g n e p o z n a t o gl o k a l i t e t au D a l m a ciji.

Vitrina 6.
U o v o j v i t r i n ii z l o Z e nsi u p r e d meti nadeni u jednom grobu
u Vranjicu kod Splita koji
se prema nakitu moZe datirati u vrijemeod 1000-800 god.
pr. n. e. Mrtvac je, prema starijim tradicijama brondanog
d o b a , b i o u z g r d e n o mp o l o -

Vitrina 7.
Daljnji razvoj ilirske Zeljeznodobne kulture dokumentiran
je s dva nalaza - grobom iz
Za'gan1-Docakod Sumartina
n a B r a d u i p r e d m e t i m ai z O t i 5i6a za;padnood Sinja. U nalazu iz Zaganj-Doca zapaiaju

,,,,,:::.,,:,.::,r

se liburnski utjeca,ii (Zidane
fibule), ali i znadajkedetmatske materija'lnekulture.Materilal iz OtiSi6apredstavtjabogatstvo ukrasnog repertoara
razvijenog Zeljeznog doba.
Kvalitetai broj ukrasnihpredmeta odaijusposobnostdoma6 i h m a j s t o r ad a i z r a d u j ul i j e p
nakit, a paralelnos time i ve6u ekonomsku mo6 nekih
druStvenih slojeva. lzlolena
pojasna spona predstavljaizravangrdki import.
Vilrima 8.
U Vicoj luci na otoku Bradu
p r o n a d e n oj e n e k o l i k og r o b o va koji su sadrZavalibrojne
predmete grdke produkcije,
za,fednos doma6im izradevinama.Inventartih grobovasa6 i n j a v a l aj e g r u b a d o m a 6 a i
fina grdka keramika iz julne
Italije, zatim kacige tzv. g16k o - i l i r s k o gt i p a i n a k i t ( p e r l e ,

n i 5 t v as g r d k o m c i v i l i z a c i i o m
j o 5 p r i j e o s n i v a n j ag r d k i h n a seobina na Jadranu (novac
grada Krotona).
Vitrina 9.
llirske tradicije u materijalnoj
i d u h o v n o jk u l t u r i t r a j u i n a kon konadnog pada pod rims k u d o m i n a c i j u ,p
, osebno u
o , n i mk r a j e v i m ak o j i s u b i l i i z v a n r i m s k i hp r o m e t n i hp u t o v a
i Z a r i 5 t au r b a n e c i v i l i z a c i i e .
Jedno je od takvih karakteristidnih podrudja teren oko
v r e l a r i j e k e C e t i n e .U j e d n o j
o d t a m o 5 n j i hb r o j n i h k a m e n i h
g o m i l a p r o n a d e n si u n a i s t o m
m j e s t u i t r a d i c i o n a l n ii l i r s k i
proizvodi kao i materiial nabavljen u rimskim cen{rima
( s t a k l o ,s r e b r n e n a u S n i c e f, i b u l e t i p a A u c i s s a ,i t d . ) .N e k e
od tlh predmeta(fibule) tok a l n i m a j s t o r ip o k u S a v a j ium i tirati.

P R V ID O D I R IS G R C I M AI G R E K A K O L O N I Z A C I JU
A JADRANU
Pano nad vitrinom l0

f i b u l e i t d . ) .M e d u n a k i t o mi s t i c u s e d v i j e s t a k l e n eg e m e s
urezanim figuralnim prikazima. Nalazi iz ovih grobova
svjedode o trgovadkim vezam a d o m a 6 e g i l i r s k o gs t a n o v -

Najstarijepisane vijesti o dod i r i m a G r k a s J a d r a , n o ms e 2u u 7. st pr. n. e., tj. u doba
osnivanja grdkih naseobina
po ditavom Mediteranu.U Jadra,nsu, prema Herodotu,,
prvi
uplovili Fokejci iz Male Azije,
a poneki spomen o tim vezama nalazi se i kod velikih
g r c k i h p j e s n i k aA l k m a n a ,p i n d a r a , E s h i l ai d r u g i h .
Jedna od prvih grdkih nas e o b i n an a i s t o d n o mJ a d r a n u

bila je Heraklejakojoj se poloZaj jo5 nije uspio odrediti.
Naseobinu nepoznaia imena
osnovali su na oioku Korduli
doseljenici iz grada Knida u
Maloj Aziji moZda joS u 5.
stolje6u pr. n. e. Ni potoZaj
te kolonije ni,jejoS utvrden.
Na poticaj siraku5kogvladara Dionizija Starijeg osnivaju
se podetkom 4. st. pr. n. e.
najpoznatijegrdke naseobine,
Issa (Vis) i Faros (Stari Grad
na Hvaru).lssu osnivaijuSirakuZani,a Faros doseljenicis
egejskog otoka Parosa. Nakon Dionizijevesmrti raspada
s e , m e d u t i m ,s i r a k u 5 k ii m p e rij, a lssa, kao najjadi grad
preuzimagrdko vodstvo u istodnom Jadranu. Od tada i
lssa, osniva svoje naseobine:
onu u dana5njojLumbardi na
Kor6uli, Tragurion (Trogir) i
Epetion (Siobred), te jednu
trgovacku postaju i u ilirskoj
Saloni. Kao samostalnadrZavica-grad, lssa je, kao i neki
drugi gr6ki gradovi na ovoj
obali, kovala svoj novac na
kojemu su bili prikazani simboli ekonomike tih naselja
(koza i vinski pehar).Grci su
vrSili snaZan utjecaj na ilirs k u s r e d i n us k o j o m s u i m a l i
intenzivnetrgova6ke odnose,
a kao savezniciRima odigrali
su odludnu ulogu u pokorav a n j u i l i r s k i h p l e m e n a .l p a k ,
i sama lssa gubi slobodu 48.
g. pr. n. e., kad se u borbi izmedu Cezara i Pompeja stavila na stranu kasnije poraZenog Pompeja. Od tada lssa Zivi kao provincijski gradi6 u rimskoj imperiji.

36
Vitrina 10

suda, kao i glava nekog boZanstva.Sjede6a figura boZice na tronu datira se ne6to
kasnije.Sve je to uvezenaroba koja svjedodio trgovadkim
d o d i r i m ao v e o b a l e s G r c i r n a
i p r i j e n j i h o v ek o l o n i z a c i j e
Ja0r a n a .
F o t o g r a f i j ai z n a d v i t r i n e p r i kazuje portret heroja Jonrija
na novcu lsse.
Vitrina 12.

N e k i s t a r i p i s c i s p o m i n j ur a n e d o d i r e g r d k e c i v i l i z a c i j es
na5om obalom. Te vijesti potvrduju i rijetki, ali vrlo vaZni
arheolo5ki nalazi iz 6. i 5. st.
pr. n. e, iz arhajskogi ranoi<lasidnog periodzigrdke umjetnosti. Od ovdje izloZenihpredmeta istide se velika brondana posuda, zatim glinena
posuda-piksidas 'frizomZivotinja, korintske proizvodnje,
n a d e n au S o l i n u .P o s v o j p r i lici tom vremenu prirpada i
mala,brondanafigurica dovjeka koji leZi pri gozbi. Kamena
glava boZanstva irna takoder
arhajske stilske karakteristike.

U ovoj vilrini izloZenaje grdk a l u k s u z n ar o b a k o j u s u l l l r i
kupovali,na Sto upu6ujefragment grdke vaze s crvenim
f igurama, odito atidke produkcije (naden u Ninu, prva
p o l o v i n a5 . s t . p r . n . e . ) , t < a o
i ulomak malog mramornog
Zrtvenika iz Salone, s prikazom niza olimpi,iskib
hogova.

Vitrina 13.
Grci su uz svoje pokojnike
p o l a g a l iu g r o b i r a z n e p r e d m e t e : p o s u d e n a p u n j e n ej e *
lom i pi6em, glinene statue
i n a k i t .M e d u t i m p r e d m e t i m a
b i l a j e ' i s t a t u a s l i k o v i m aA mora i Psihe. U toj pridi iz
grcke mitologije ovjekovje6ena je ideja o vjednojljubavi"
Okrugli zlatni listi6i u vitrini
t v o r i l i s u d i o d i j a d e m ak o j i m
j e b i l a o v j e n d a n ag l a v a p o *
k o j n i k a .U v i t r i n i j e i g t i n e n i
Z r t v e n i k - k a d i o n i ct a
e ,m a l i k a meni Zrtvenikposve6enboZici Siriji.
Vitrina 14
U natpisu koji je ovdje iztoien nalazese najstariji,dosad
poznati,stihovi sastavljenina
podrudju na5e zemlje (vjerojatno4. st. pr. n. e.).Gradani
g r c k e k o l o n i j el s s e b i l i s u p o s t a v i l im a , l ik a m e n i n a d g r o b n i
s p o m e n i k( s t e l u )K a t i j i k o j i j e
junadkom sm16u poginuo u
p o m o r s k o jb i c i p r o t i v l l ; r a .
U v i t r i n ij e i d i o o p r e m e i l i r skog ratnika: kaciga (istog tip a k a o i u v i t r i n i8 ) t e k n e m i d e S t i t n i c iz a p o t k o l j e n i c e .

Vitrina 11
U razdoblje prijelaza arhaike
u gr6ko klasidnodoba (6. na
5. st.) spada brondana posuda s nogom u oblikugrifona,
koja je, najvjerojatni11'e,
sluZil a z a p a l j e n j em i r i s a .l z t o g j e
d o b a i m a l i z e m l j a n iv r d ( l e kit) oslikan crnim iigurama,
a m o Z d ai m a l a b r o n d a n ao o -

tiljka s likovima Asklepija i
H i g i j e j e( b o g i b o L i c a z d r a v lja).

Vitrina 15.

U ovoj vi,triniizloZenoje i nek o l i k o p r e d m e t ak o j i p o t j e d u
iz grdkih grobnica na Visu:
glava od stuka i jedna svje-

Z e n s k ig r o b o v i( 4 . - 2 . s t . p r .
n. e.) u lssi obiluju nakitom
5to dokazuje razvijen ukus i
eleganciju isejskih 2ena. Raznolikost posudica za parfern
kao i ljepota zlatnog nakita

37
(nau5niceu obliku erota) pokazuju visok stupa,njrazvola
g16ke urbane civilizacije.lzloZenisu predmetisvi iz lsse,
o s i m d v i j u n a r u k v i c a( i z B u d ve i iz Salone).
Vitrina'16.

maske Silena, nadena u Karinu kod Zadra. Oak i predmeti svakodnevne upotrebe,
kao Sto su olovni utezi iz Salone, odraZavajupotre,buant i d k i h G r k a ,z a u m i e t n i d k i mo blikovanjem.
Vitrina 17.

G r d k i g r a d o v in a J a d r a n u( l s sa, Pharos, Herakleja),kao i
n e k i i l i r s k iv l a d a r i ( n p r . B a l e j
u Boki Kotorskoj) kovali su

dolazi u drugoj polovini4. st.
pr. n. e. do tehnikeslikanja
bijelombojom na crnoj podlozi. Najde56imotivi su ptice.
eentri su te produkcije grdki
gradoviu juZnojltaliji.
Crni tanjur izloZens ovim posudem ne5to je mladi, a njegov stil bez bojenog ukrasa
naiavljuje inovu epohu kotja
6e u rimsko doba dose6i vrhunac u luksuznojcrvenoj keramici (tzv. terra sigillata).

r

R I M S K A D O M I N A C I J AN A
JADRANU

.+

Pano nad vitrinom 19.

+**s

n o v c e . V i s o t < iu m j e t n i 6 k id o rnet grdkih majstoratoreutike
svjeeiodi,uz kovanje novca, i
brondanaposuda s aplikom

[ J v i t r i n a m a1 7 . i 1 8 . i z l o Z e n o
j e n e k o l i k ot i p o v a g r d k o g p o s u d a i z g r o b o v au l s s i .T a k e ramika potjede preteZno iz
g r c k i h c e n t a r aj u Z n e l t a l i j e ,a
datira se od 4. do u 2. st. pr.
n. e. To su vrdevi (oinohoe),
pehari (skifosi),male amfore i
drugi oblici posuda.Vino s
otoka Visa neki su smatrali
najboljim na svijeiu, poput
grckog pisca Agattarhidaiz
K n i d o s a( 2 . s t . p r . n . e . ) .
Vitnina18.
U r a z v o j n o jl i n i j i g r d k o g s l i karstva, nakon 'faze lzv. crven i h f i g u r a ( v i d i f r a g m e n t ep o s u d e u v i t r i n i1 2 .i l i v r d s a Z e n skom glavom u ovoj vitrini),

U sferu rimskog utjecaja Dalrnacija je do5la ve6 u 2. st.
pr. n. e., ali taj utjecaj postaj e d o m i n a n t a nt e k o d d o b a
kad j'e llirik Posiao rimska
p r o v i n c i j aT. o s e d o g o d i l o ,p o
svoj prilici, u doba Cezarova
p r o k o n z u l a t au G a l i j i . U p o stepenoj romanizaciji ovih
krajeva glavnu su ulogu odig r a l e k o l o n i j eJ a d e r ( Z a d a r ) ,
Salona,Narona (Vid kod Metkovi6a)i Epidaur(Cavtat),koje su poslije postale zna1,ajni
r i m s k i g r a d o v i .T a d a p r o d i r u
u Zivot ove provincije rimske
u p r a v n e i n s t i t u c i j e ,o b i d a l i i
pravo, a, nadasve rimska reliGradovi
Eija i kult imperatora,.
s e i z g r a d u j ui l i p r i l a g o d u j ui i p u r i m s k o gn a s e l j as g l a v n i m
trgom (forurn) i javnim zgra.
dama uokolonjega (hramovi,
vijednice, bazi,likaitd.). Nosioci su romanizacijeitalskidoseljenici (veterani- isluZeni
p e n z i o n i r a nvi o j n i c i ) ,a l i i a k -

38
tivne vojne jedinice koje su
nakon svr5etkaratova u f liriku (6-9 god. n. e.) gradile
javne objekte, u prvorn redu
putove. Cestovni sistern kroz
Dalmaciju izradiva'o se od
v r e m e n ac a r a A u g u s t a ,a b i o
je, uglavnom,zavr5envec sred i n o m 1 . s t . n . e . U z c e s t es u
nicale vojnicke i poStanske
postaje pa i ve6a naselja
gradskog tripa koja su zatim
d o b i v a l ai r i m s k o m u n i c i p a , l n o u r e d e n j e .M e d u t i m ,i i i r s k o
stanovni5tvou zaledu tih centara ni;je tako brzo prrhvacal o n o v e o b l i k e Z i v o t a ,p a j o S
u v i j e kn o s i s t a r a l i d n a i n n e n a ,
Siuje siare bogove i zadrZ a v a o b l i k e p l e m e n s k o Eu r e denja. To je drZavna uprava
u s u 5 t i n ip r i h v a 6 a l aa, l i j e t o m e d a v a l ar i m s k uv a n j s k uf o r m u . S t o d a r s k od o m o r o d a c k o
stanovniStvou dalekim zabadenim krajevima Dalmacije
ostalo je gotovo sasvirnizvan
tog procesa romanizacije i
zadrZalo znadajke svoje duh o v n e k u l t u r es v e d o d o l a s k a
Slavena u ove kraieve.

Vitrina 19.
lzla2ene statue rimskih bogova Rimljani su pinika,zivali kao votivne darove ili su
i h u p o t r e b l j a v a l iz a d r u g e ,
privaitne(ku6ne)kultne potre[re. Uz vrhovnog boga Jupitera (veca brondana statua i
r n a l i b r o n d a n i m e d a l j o n )p o stojala su i druga boZanstva:
Merkur, M,inervai Venera.Na
k a m e n o m r e l j e uf p r i k a z a n a
j e b o Z i c aS u m ai l o v a D ' i j a n a .

Na tom je reljefu klesar uklesao i svoje ime: Maksimin.
Vitrina 20.
R i m l j a n is u v e o m a r a n o p r i m i l i u s v o j P a n t e o ni m n o g e
tude bogovei boZice,u prvom
r e d u o r i j e n t a l n e .T a k o n p r .
k u l t m a l o a z i j s k eV e l i k e m a j k e
bogova Kibele {Magna Mater)
i n j e z i n al j u b a v n i k aA t i s a ( d v i je statue u klededem stavu)
uvelikese Siri od 2. st. pr.
nd

U S a l o n is e n a 5 a o i i z u z e t n o
velik broj statuetaegipatskog
para lzide i OziriboZa,nskog
sa, Sto znad,ida je tu postojala iznatna etnidkaskupina
Egipcana. Ta,koder kult perzijskog boga Mitre ima
z n a c a j n om j e s t ou r e l i g i j ir i m s k i h p r o v i n c i j a a, S i r i os e n a r o c i t o u n i Z i md r u 5 t v e n i ms l o jevima.U vitrini su izloZena
dva mala reljefas prikazom
Mitre kako ubija bika. Tu su
i reljefi izv. Dunavskogkonjan i k a ( " f y s f , k i k o n j a n i k " ) ,j e d nog mistidkog kulta kojega
kara,kierjoS uvijek nije dovoljnorazja5njen.
Fotografijana panou iznad vit r i n e p r i k a z u j em i t r i 6 k u k u l t nu gozbu, uklesanuna jednom reljefu iz Konjica u Hercegovini.
Vitrina 21.
Rimskipogrebniobredi razjaSn j e n , si u u p r v o m d i j e l u V o d i d a ( v i d i :L a p i d a r i b
j r . 2 9 ) .K o d
o b r e d a s p a l j i v a n j ap e p e o s e
obidno stavljaou pove6u sta-

klenu posudu,a ova u kamenu urnu. Zajedno s mrtvacem
stavljale su se na lomadu i
staklene bodice s mirisima
(stoga su one cesto deformirane od vatre), pa sve skupa,
zajedno s pepelom pokojnika, u urnu.
lz'.oieni zlatni nakit bio je u
j e d n o mn e o p l j a d k a n o m
sarkofagu iz Salone (v. Lapidarij
br. 22). To je sarkofag bradnog para Valerija Dinensai
A t i j e V a l e r i j e ,a n a k i t j e p r i p a d a o m l a d o jZ e n i .
N a p a n o u i z n a d v i t r i n ej e f o tografija sa'lonitanskestatue
Atisa koji je, kao simbol raclanja.i umiranja,dest na nadg r o b n i ms p o m e n i c i m a
Vitrina 22.
Visok nivo rimskih majstora
umjetnogobrta pokazujupred m e t i i z l o Z e n iu o v o j v i t r i n i .
Medu njima najistaknutije
mjesto zauzima ma,lako5tana
l<utijas prikazom borbe Pigmejaca sa Zdralovima.Taj afridki "nilski" motivbio je veo m a p o p u l a r a nu r i m s k o ju m jetnosti.
Vitrina 23 .
S a l o n aj e u p r v i m s t o l j e 6 i m a
n. e. bila bogat trgovadki
grad. Predmeti u ovoj vitrini
predstavljajuinventar salonita"nskihku6a: to su ostaci tronoZnog svijeinjaka, razne svjetiljke kao i dijelovinamjeStaja. lzloZenabrondana stat u e t a p r i k a z u j eL a r a ,d u h a z a S t i t n i k ak u 6 e i o g n j i 5 t a ,s r o g o m o b i l j a ,u p l e s u .

Vitrina 24.
U b o g a t i m s a l o n i t a n s k i mk u cama nalazilose i vrlo luksuzn i h p r e d m e t a ,o s o b i t o f i n o g
stakla i kerami,ke.

O s i m l u k s u z n i hp r e d m e t an a deno je u kucamai sitnog materijala dnevne upotrebe kao
Sto su kljudevi, lokoti, brave,
vage i utezi.
Vitrina 26

V e c u L t i s u c l j e c up r . n . e .
Egip6ani su poznavali obradu stakla,ali su taj zanatznati 1. st.
i iri,jcu
n o u n a p r i j e d i lS
p r . n . e . u v o d e n j e mt e h n i k e
puhanja.Takav na6in obrade
prikazan je ovdje na jednoj
sasvim izuzetnoj svjetiljci iz
S a l o n e ,n a k o j o j j e l i k p u h a 6 a
stakla.
Crvena keramika,tzv. terra sigillata,bila je takoder cijenjen a l u k s u z n ar o b a u a n t i c i , a
n a s l i j e d i l aj e f i n u c r n u h e l e nistidku keramiku. Najbolji
londari bili su preteZnorobovi, podrijetloms lstoka.
Vitrina 25.
I rimska toreutika bila je takoder na znatnoj visini te su
takvi proizvodiveoma zastupl j e n i i u s a l o n i t a n s k i mk u 6 a m a ( o s o b i t o k u h i n j s k op o s u de, kako to pokazujudr5ci vr6eva i tava).

U podast careva podignutisu
m n o g i j a v n i s p o m e n i c i .T a k v i h j e s p o m e n i k ab e z s u m n j e
b i l o i u S a l o n i ,a l i i h d o s a d
j o S n i j e n a d e n o .V e l i k a b r o n da,na ruka pripadala je kipu
nadnaravneveli6ine,vjerojatno kipu nekog cara. I malo
brondanopoprsje kao i zlatna
f i b u l a s n a t p i s o m :D e ( l ) m a t i
utere feli(x) - ime Delmatius
se najvjerojatnijeodnosi na
jednog dlana carske ku6e iz
4. st. n. e. - pripadajupredmetima carskog kulta. U vitrin i j e i z l o Z e n ai k o p i j a g e m e s
- podl i k o v i m aD i o k l e c i j a n a
rijetlom llira i najve6egreformatora rimskog ca,rstva- i
njegova suvladara Maksimijana. Gema je nadena vjerojatno u Francuskoj,a duva se
u Washingto,nu.
Na panou izna'dvitrine je fotografijatorza jednog rimskog
imperatora iz Visa, da,nasu
Arheolo5kommuzejuu Zagreb u ( k o p i j au l a p i d a r i j u ) .
Vitrina 27.
D v i j er i m s k el e g i j eb o r a v i l es u
u Dalmaciji do sedamdesetih
g o d i n a I s t . n . e . N a k o nt o g a
s u o s t a l es a m o m a n j e j e d i n i ce (kohorte) i dijelovi legija
odredeni za pomo6 civilnim
v l a s t i m au p r o v i n c i j i .U o v o j
v i t r i n is u i z l o Z e n d
i i j e l o v iv o j -

nidke opreme: korice mada,
koplja, kopde za pojas, olovna zrna za pra6,kei brondani listi6i koji su, kao oznake
d i n a ,v i s i l io p o j a s u .
Od konjani6keopreme izloLeni su oglav i Stitnik za konla,
ukrasi konjske opreme i dva
zavrdetkaruda na kolima, uk r a S e n af i g u r a m a .
Vitrina 28.
U Salonije, kao u svakomantidkom velikom gradu, postojao razvijen kulturni Zivot.
, i n e k ia n N a d g r o b nn
i atpisia
tidki pisci, svjedode o djelovanju retora i jurista koji su
u gradu boravili. Na to ukazuje posebno i natpis mladog
stenografa Asterisa (Lapidarij br. 35) kao i raznovrsni
pribor za pisanje:brondana
t i n t a r n i c ab, r o n d a n ap e r a ,S i l j ci za pisanjena vo5tanimplodicarna,ko5tanatintarnicasa
sprerniStemza pisaljkete kutijice za peda6enjepisama.
Na panou iznad vitrine je fotografijafilozofas bodnestrane sarkofagas prikazommita
o llipolitu i Fedri (Lapidarij
br. 14).
Vitrina 29.
Svakodnevni Zivot mudkarca
vi5ih druStvenihslojeva imao
je i u Sa,lonirafiniraneoblike.
O tome svjedo6e izloleni
p r e d m e t il i d n e h i g i j e n e :b r o n 6ani strigili (struga'lasrpastog
oblika za struganje pra5ine,
znaja i ulja nakon gimnasticiranja),ampule za ulje, de5ljevi i dr5ci noZeva od kosti.

40
MuSkarcisu nosili i nakit, npr.
prstenje te amulete protiv uro'ka s opscenim motivima.
Vitrina 30.
Predmeti u ovoj vitrini pripad a l i s u Z e n a , m ai m u 6 n i h d r u Stvenih slojeva u Saloni. To
su ogledala od meta,la,prsten j e , u k o s n i c e ,o g r l i c e ,n a r u k vice itd. te kutije koje su ponajde56e sluZile za duvanje
n a k i t a .N a p o k l o p c uj e d n e t a kve kuti,jeizrezbarenje prikaz
Nereide,boZice mora. U ioaletni pribor spadaju i razne
staklene bodice za parfem.
B i l o i h j e i b r o n d a n i h ,d e s t o
u o b l i k u c r n a d k i h p o p r s j a ,a
j e d n a o v d j e p o s t a v l j e n ai m a
oblik trbuSastog egipaiskog
boga Besa,.
Vitrina 31
Raznovrsnisu predmeti koje
je Zena upotrebljavalau svakodnevnomZivotu.Kod kuoa=
nja su to bila takoder strugala,, desto od kosti, pa 6ak i
veprov zub. Toaletni pribor,
pored izloZenogokvira ogledala s drSkom, na kojem su
prikazanetri Gracije, predstavljaju i sta,kleniStapi6i kojih
namjena nije sasvim jasna
(moZda za parfimiranje kose).
Vitrina 32.
U S a l o n i ,k a o i u d r u g i m c e n trima antidkog svijeta, postojao je teatar u kojem su se
odrZavale kazali5ne predstave i amfiteatar u kojem su se
priredivale gladijatorskeborb e - n a j p o p u l a r n i joi b l i k z a -

bave rimskog svijeta. Medusobno borbe ljudi u amfiteatru, zbog njihove okrutnosti,
ukinuo je god. 404. car Honorije.
Osim tih oblika zabave bilo
j e v e o m a o m i l j e n oi k o c k a n j e
i razne igre, kako pokazuju
kocke i ko5tani pioni u ovoj
v i t r i ni .
Vitrina 33.
R i m l j a n is u o d g r d k i h l i j e d n i ka naslijedili zamjerno znan j e o m e d i c i n ii d a l j e g a r a z vijali. Tako su u Rimu bila
poznata dva duvena antidka
l i j e d n i k a ,G r k G a l e n i R i m l j a n i n C e l z o .L i j e d n i c is u s e i n a de redovito nalazili u ve6im
vojnidkimjedinicamai na rartnim bro'do,vima.
U o v o j v i t r i n i i z l o Z e nj e i z b o r
iz velike zbirke ljekarskog i
kirur5kog instrumentarijakoji
se duva u ovom muzeiu.
Vitrina 34.
Z a n a t s t v ou S a l o n ib i l o j e v r l o
razgranato,o demu svjedode
natpisi na kojima se spominju razna udruZenjaobrtnika.
Salonitanski majstori su obradivali keramiku, metal (zl+
to, broncu, Zeljezo) i staklo.
Brojni Sesta,rii viskovi svjedode o intenzivnojgradevnoj
djelatnosti,tkaladki zanat bio
je takoder razvijen,jer je poznato da je u Saloni,a isto tak o i u D i o k l e c i j a n o v opj a l a d i ,
nako'ncareve smrti, postojala
carska manufaktura tekstila.
Na panou iznad vitrine je fotografija fragmenta sarkofaga

u lapidariju(br. 33) na kojem
s u p r i k a z a n eZ e n e p r i r a d u u
jednoj takvoj radionici.
Vitrina 35.
Rimsko seosko go,spodarstvo
ostavilo je brojne tragove po
D a l m a c i j iP
. o l j o p r i v r e d niam a nja (villae rusticae) bita su
rasprostranjenaposvuda gdje
j e b i l o p l o d n e z e m t j e .O b l i c i
poljoprivrednogalata zadrZali su se manje-viSedo na5ih
dana. Na gospodarstvimasu
radnu snagu pretezno sad'injavali robovi koje spominju
b r o j n i n a t p i s i .O v d j e s u i z l o Z e n i i l i k o v n i p r i k a z ir o b o v a ,
desto karikirani.
Vitrina 36.
Z e l j e z n io k o v i n a d e n i s u n a
jednom kosturuna nekropol i K a p l j u du S a l o n i .S t i m o k o vima je nesretnik,,vjerojatno
rob, bio i pokopanu amfori,
Sto je bio uobi6ajennadin pokaparnjasiromaSnih.Vedi kol u t b i o j e o k o p o j a s a ,m a n j i
oko vrata, a dva te5ka okova
na nogama.
N O V EV J E R S K ES T R U J E :
JUDAIZAM
Pano nad vitrinom 37:
O b a l a a n t i d k e p r o v i n c i j eD a l m a c i j ei m a l aj e u v i j e kk o n t a k te s gotovo ditavim podru6jem Sredozemlja.Raznovrsni
e t n i 6 k ie l e m e n t id o l a z i l is u u
Da,lmacijus nadom u prosperi,tet svoje trgovadke i zanatske djelatnosti.To doseljavan j e k u l m i n i r au 3 . i 4 . s t . n . e . ,

t a k o d a j e D a l m a c i j a ,a p o sebno Salona,,u to doba kozmopolitsko podrudje na kojem se govore razni iezici i
ispovijedaju razne religije.
U tom Sarenom mozaiku nalazimo i Judejce. Ta etni6ko-vjerska zajednica fo,rmirase
pri koncu 3. st. n. e. Na jedn o m n a t p i s uu l a p i d a r i j us p o m i n j u s e t r i v j e r s k ez a j e d n i c e
t o g v r e m e n au S a l o n i :J u d e j c i , K r 5 6 a n ii R i m l j a n i( R o m a ni - pogani).
Vitrina 37.
U o v o j v i t r i n i i z l o Z e n oj e n e
koliko spomenika koji nose
Zidovskesimbole,u prvom red u s e d m o k r a ksi v i j e 6 n j a k - m e noru. Takav svije6njak, izra.
den od zlala, nala/o se, prem a p r e d a j i ,u h r a m u u J e r u z a l e m u ,a s i m b o l i z i r a oj e p l a nete. Menoraje desto jedini
fi g u r a l n i m o t i v u 2 i d o v s k o j
umjetnosti,jer su vjerski zakoni zabranjiva,liprikazivanje
l j u d s k i hl i k o v a .
N a m a l o m s t a k l e n o mp r i v j e s ku, uz menoru, prikazanje
, na
kultni rog Keren-apuha
m a l o m r n e t a l n o ma m u l e t u j e
n a t p i sS A B A O ( n a Z i d o v s k o m :
G o s p o d i nB o g ) .

KRSCANSTVO
Pano nad vitrinom 38.
P r v e v i j e s t i o S i r e n j uk r 5 6 a n s t v a u D a l m a c i j in a l a z e ' s e
u apostola Pavla' (PoslaniXV,19 i Timoce Rimljanima
t e j u l V , 1 0 ) . K r 5 6 a n s t v os e ,
medutim, ovdje afirmira tek

s r e d i n o m3 . s t . k a d u S a l o n u
s O r i j e n t as t i Z u m i s i o n a r ik o j i
p r o p a g i r a j un o v u v j e r u . K o n c e m 3 . s t . o s n i v as e u S a l o n i
krS6anska vjerska zajednica
kojoj je na delu biskupDomn i u s ( D u j a m ) .U d o b a D i o k l e c i j a n o v i hp r o g o n ag . 3 0 4 .p a l i
su kao Zrtve mnogi ugledni
d l a n o v i t e z a j e d n i c e .S a l o n i t a n s k i m u d e n i c i ,( k a o i n e k i
d r u g i , n p r . e g i p a t s k im u 6 e n i k
M e n a s ,i n j e g o v k u l t ) o d i g r a l i
s u z n a d a j n uu l o g u u p r o p a g a n d i k r 5 6 a n s t v aN
. akon Milanskog edikta o vjerskoj toI e r a n c i j i3 1 3 . g . k r S 6 a n s t v ou
D a l m a c i j id o b i v a s v e v e 6 i z a mah i u tijeku 4. st. postaje
d o m i n a n t n ar e l i g i j a .

k a o k r i p t o g r a m t, j . n i z p o d e t nih slova grdkih rije6i lesus
Christos Theou Hylos Soter
( l s u s K r i s t , s i n B o Z j i ,S p a s i Z a t u s i m b o l i k uo s o b i t oj e v a Zna izl'olena gema na kojoj
se, uz ribu nalazi i legenda
D I U S ( n a m j e s t oD E U S , b o g ) ,
jasno ukazuju6ina sadrZajkoi i s e v e Z eu z s i m b o l r i b e .0 e -

Vitrina 38
U o v o j v i t r i n i i z l o Z e n oj e n e k o l i k o s p o m e n i k an a k o j i m a
j e p r i k a z a nK r i s t .N a f r a g m e n t u j e d n o gd e 5 l j aK r i s tj e m e d u
a p o s t o l i m ao d k o j i h s u s e s a duvarlisamo Petar zdesna (na
gipsanom odljevu straZnje
strane) i Pava,o,s lijeva od
K r i s t a .N a n e k o l i k os p o m e n i k a
nalazi se lik Dobrog pastira,
alegoridl<iprikaz Krista (Luka
X V , 4 - 7 ) . Z a n i m l j i v oj e d a j e
u D a l m a c i j iK r i s t m n o g o 6 e 5 6e prikazivanu raznim alegorickim formama nego u svom e r e a l n o m ,l j u d s k o ml i k u .
Vitrina 39.
Riba je jedan od najsta'rijih
k r 5 d a n s k i hs i m b o l a k o j i m a s e
ukazivalona Krista. Naime,
grcka rijed ichtys (riba) imala je simbolidno i skriveno
znadenje, jer se tumadila

svjetiljkana kotveropla,mena
j o j s u d v i j e r i b e i d e t i r io k r u g la kruha podsje6a na Kri'stov o d u d o u m n o Z e n j ak r u h a i
riba i na euharistiju.
Na dvama naitpisimasaduvala
su se irmenamu6enikakoji su
u S a l o n i b i l i o s o b i t oS t o v a , n i .
N a p r v o ms u i m e n as a l o n i t a n s k i h m u d e n i k as v e 6 e n i k aA s terija te vojnikaDioklecijanove tjelesnestraZeAntiohijana,
G a j a n a , P a u l i n i j a n ai T e l i j a .
N a d r u g o mj e i m e e g i p a t s k o g
mudenika Menasa. lzloZena
j e i j e d n a g l i n e n aa m p u l a s
n j e g o v i ml i k o m .

42
Vitrina 40.
Za razliku od poganskog kulta kod kojeg je prino5enjeZrtve pred hramo,mbilo najvaZ, kr$niji oblik poboZnostiu
6anstvuje to molitva. Rjeditu
i l u s t r a c i j uu t o m s m i s l u p r e d stavlja statuetaoranta,- dov j e k a ,s u z d i g n u t i mr a 5 i r e n i m
r u k a m ak o j i m o l i ,t e d v i j es v j e t i l j k e , i s t o t a k o s o r a n t i m a .U
vitrinisu ipredmeti koji su

i a
s m o n o g r a m o mp, r o n a d e n n
k r S 6 a n s k i ml o k a l i t e t i m as r e d nje Dalmacije.
Vitrina 41.
StarokrS6anske
lucerne (svjet i l j k e ) s l i d n i hs u o b l i k a k a o i
o n e i z p r i j a 5 n j e gp e r i o d a ,a l i
su redovito drugadije ukra6ene. To su najde56e sardrZaji
krSianskog si,mbolidnogkat
raktera kao 5to su kriZevi,
Kristovi monogrami, razne livotinje (riba,ovca, pas, pijet a , o ,p a u n i t d . ) . O v e s v j e t i l j k e
su sjevernoafridkeizradbe na
S t o u p u 6 u j uo b l i c i i k a r a ' k t e r i stidni ukras na obodu.
Vitrina 42.
I p r e d m e t id n e v n eu p o t r e b ei z
doba ranog kr56anstvarazlik u j u s e o d p r e t h o d n i hp o s v o jim kr56anskim
s i m b o l i m aP
. edat s natpisom Ursicinusnot a r i u s( b i l j e Z n i ki )v e l i k i b r o n c a n i p e 6 a ts g r d k i m n a t p i s o m
Donates imaju kriZ, odnosno
K r i s t o vm o n o g r a m .F i b u l e p o p r i m a j uo b l i k k r i Z a ,a n a j e d n o j j e b i b l i j s k oi m e ,E m m a n u e l ( " B o g j e s n a m a " ) k o j i mj e
oznadivan Mesija. KriZ na
u t e z i m ab i o j e p o t v r d a d a j e
n a v e d e n am j e r a t o d n a .

s l u Z i l i k r 5 6 a n s k o mk u l t u : k a dionica (nadena u Kla,pavici
k o d K l i s a ) i s r e b r n eZ l i c e z a
potrebe
na
euharistijske
j e d n o jj e i m e M a t t e u s N
. a dva
staklenadna da5a izradenisu
zlatom biblijskiprikazi:Mojs i j e v o6 u d o i z v o r ai l e g e n d ao
J o n i . l z l o Z e n si u j o S i d r u g i
p r e d m e t i :s v j e t i l j k e o
, lovni utezi za zastore,kamene kocke

R A Z D O B L J EK A S N E A N T I K E
Pano nad vitrinom 43.
U kasnoantidko
doba i u orov i n c i j i D a l m a c i j ir a d i o n i c eu mjetnog obrta susre6use s
n o v i m s h v a 6 a n j i m aP
. redmet i i z t i h r a d i o n i c ap o k a z u j ui l i
z a p a d n o i l i b i z a n t s k oo b i l j e trje,a izradivanisu u ma,nirii

s
ukusom barbariziranog
s h v a 6 a n j aa n t i d k o go b l i k a n a kita. Takav nakit je karakteris t i d a nz a a u t o h t o n os t a n o v n i S t v o b i l o r i m s k o gb i l o i l i r s k o g
podrijetla, ali i za germanske
d o S l j a k ek o j i s u o v i m k r a j e vima prolazili (npr. lstodn!
G o , t i ) .P o s t o j e 6 er a d i o n i c e u
g r a d o v i m am o r a l e s u s e , b a r e m p o v r e m e n o ,p o d r e d i t i u k u s u v l a d a j u 6 e gg e r m a n s k o g
s l o j a , a l i s u i s a , m ig e r m a n s k i
d o S l j a c i p r i h v a 6 a l io d a u t o htonog stanovni5tvaneke mot i v e i o b l i k e .U 5 . i 6 . s t . n a k i t s e i z r a d i v a oi u r a d i o n i c a m a k o i e n i s u i m a l en e p o s r e d n u a n t i d k ut r a d i c i j u ,a , m o Z d a
s u g a i z r a d i v a l ii g e r m a n s k i
ma'jstori,pa oda,tlei potjede
raznovrsnostli nekonvenci'on a l n o s t o b l i k a . P r o i z v o d ik a snoanti6kih radionica predstavljeni su u vitrind,m?4346.
Vitrina 43.
U ovoj vitrini izloZenje raznov r s n in a k i tk o i i s e n o s i on a o d -

j e 6 i i l i n a o p r e m i r a t n i k ai k o n j a n i k a .l z r a d e nj e u s p e c i f i d nim tehnikama rova5enja,
proboja, ukucava,njai inkrustiranjastaklenompastom.lzloZenipredmetisu od bronce,
a izradeni su u kasnoantidk i m r a d i o , n i c a m au m j e t n o g
obrta,.
Vitrina 44.
U kasnocarskodoba, u,potrebljavaju se na teritoriju r,ims k i h p r o v i n c i j ao d G a l i j e d o
Panonije Iijevane garniture
pojasova i vojni6ke opreme
izradene u tehnici rova5enja.
Taj nakit jedan je od posljedn j i h p r o i z v o d az a p a d n o gr i m s k o g o b r t a . R a d i o n i c ep o s t o je u 4. st., a vjerojatnoi u 5. st.
n. e., kada takav nadin ukraSavanja preuzimaju uvelike
germanski do5ljaci. Oni su,
naime, ve6 prije kao oficiri
p l a 6 e n i c iu r i m s k i r nl e g i j a m a
u p o t r e b l j a v a lsi l i d n e v o j n i d k e
u k r a s n eg a r n i t u r e .

Kacige tzv. Baldenheim tipa
- nazvaneiako prema natlaziStu kod Strassbourgau Francuskoj - izradivale su se u
i st kasnoantidkim
radionicdm€
t o d n o g o t s k el t a l i j e , p r e m a u z o r i m ao r i j e n t a l n o gp o d r i j e t l a .
N o s i l is u i h p o g l a v i c ei s t o d n o g o t s k i hp l e m e n a( G o t a ,G e p i d a , A l a m a n a ,B u r g u n d a )K. o n strukcija kacige sastoji se od
detiri ili Sest provijeslaod
b r o n c e i l i b a k r a n a k o j i m aj e
zakovan Zeljeznilim. Oeoni
olrrud je obidno od Leljeza,
a l i n a j d e 5 6 ep r e v u d e nu k r a 5 e -

Vitrina 45.

n i m b a k r e n i ml i m o m . l z n u t r a
je kaciga bila podstavljena
koZom.
U v i t r i n is u i z l o Z e n et r i t a k o v e
kacige,od kojih su dviijeiz Vida (antidka Narona,kod Metkovi6a), a jedna i'z SaJone.
S v e s u p r i p a d a l el s t o d n i mG o tima koji su u Dalmacijb
i oravili po prilici od 490. pa do
535. godine. Datirajuse u podetak 6. st.

RAZDOELJESEOBE NARODA
Pano nad vitrinom 46.

Seobom naroda naziva,luse
v e l i k e m i g r a c i j er a z n i h m o n g o l s k i h , g e r m a n s k i h ,s l a v e n s k i h i d r u g i h n a r o d as i s t o k a
na zapad, u periodu od konc a 4 . d o p o l o v i c e7 . s t o l j e 6 a .
Vec prije podetka seobe rimski je imperij bio o,kruZen
m n o g i m g e r m a n s k i mp l e m e n i m a ( l s t o d n ii Z a p a d n i G o t i ,
V a n d a l i ,S v e b i ,A l a m a n i ,F r a n c i , L a n g o b a r d ii t d . ) , d o k s u
duboko u zaledubila slavens k a p l e m e n a .R i m l j a n is u o d r Zavali vi5estruke kontakte s
t i m s u s j e d i m ai, t o r a t u j u i i ,t r g u j u 6 i i l i u z i m a j u 6 i, i h u v o j n i d k u s l u Z b u .U d a s u u n u t r a 5 nj,i,hkriza i slabljenjavojni6ke
otpornostirimske drZaveprem a v a n , o n i z a p o 6 i n j un a p a d e
na granice carstva,.Rodovsko
uredenje tih plemena pretvara se istovremenou vojni6ku
demokraciju koja se postavl j a n a d e l o i v o d i p o k r e t ed i t a v i h n a , r o d n i sh k u p i n a .T i v e liki pokreti stiSavajuse u 7.
st. kada germanskai slavenska plemena nastoje zadr2atl
z a u z e l e t e r i t o r i j e .l z n j i h o v i h

44
v o i n i d k i h o r g a n i z a c i j ar a z v i jaju se drZavne jezgre koje
s u d a l e p o d l o g up o l i t i d k o sj l i ci srednjovjekovneEvro,pe.

ranog sa srednjoevropskog
g e r m a , n s k o gp o d r u d j a . M o Z e
se datirati u podetak 6. st.
Vitrina 48.

Vitrina 46"
Antidki smisao za orikazivan j e Z i v o t i n j ao d r Z a os e i u k a s n i j i m s t o l j e 6 i m a .O n s e p o d u d a r a os g e r m a n s k o ms k l o n o 5 6 u z a o b l i k o v a n j ez v i j e r i ,
ptica i orna,menatana o,snovi
Z i v o t i n j s k i lhi k o v a .U o v o j v i t r i n i i z l o Z e n es u m a l e f i b u l e u
o b l i k u l a , v i c et,i g r i c e ,p a n t e r e ,
k o n j a , p t i c e ( g o l u b ) ,a p r o Z e te su kasnoantidkim
i germanskim ukusom.Datiraiuse u
6.iu7.st.
Vitrina 47.
N a t e m e l j u a r h e o l o 5 k i ho s t a taka zasad je mogudeustvrdit i d a j e g e r m a n s k ik u l t u r n iu i almaciji,
t j e c a j u p r o v i n c i , jD
a p o s e b n ou p r i m o r s k o mp o j a s u b i o r e l a t i v n on e z n a t a n .
NajdeS6ese manifestirau nekim oblicima barba,rizirane
ant i k e k o j i s u i z l o Z e nui p r e t h o d n o j v i t r i n i ( k a o n a p r i m j e rZ i v o t i n j s k ef i b u l e ) . B o r a v a k l s todnih Gota ostavioje ipakiz'
vjesnetragove u arheolo5kom
f u n d u s u ,p a s e d i o p r e d m e t a
g e r m a n s k o gu k u s a m o Z e n j i ma pripisati. U takve spada
z l a t n i p o l i h r o m n in a k i t ( S o l i n ,
Mravinci, Su6urac), velika
b r o n d a n ap r e d i c a z a p o j a s o v€, fibule cikade, primjerci
s t r e l i c ai t d .
U v i t r i n ij e i z l o Z e n ai m a l as r e b r n a f i b u l a i z S o l i n a ,k o j a j e
r i j e d a kp r i m j e rn a k i t ai m p o r t i -

Zlalni nalaz iz Naro,ne(selo
V i d k o d M e t k o v i c a ) ,d a t i r a n
n o v c e m b i z a n t s k o gc a r a T i b e r i j a l l K o n s t a n t i n a( 5 7 8 - 5 8 L g . ) , p o k a z u j en a p r i m j e r u s k u p o c j e n o gz l a i n o g n a k i t a k o n t i n u i t e tk a s n o a n t i d k i h
r a d i o n i c au m j e t n o go b r t a .N o sioci takvog nakita,kao i majs t o r i k o j i s u g a i z r a d i v a l ib, i l i
s u a u t o h t o n or o m a n i z i r a n iol i r sko stanovni5tvoili romanski
d o s e l j e n i c i ,k o j i s u Z i v j e l i u
ovim krajevima u 6. st.
I o s t a l i p r e d m e t iu o v o j v i t r i n i
i m a j u i s t o o b i l j e Z j e ,a p r e d stavljajuluksuzanna,kitizradivan za potrebe korisnika odredene druStvene i etnidke
pripadnosti.
Pano nad vitrinom 4g:
S l a v e n s k ap l e m e n a k, o j a u s a vezu s Avarima prodiru do
svr6etka 6. st. na podrudje
Ba'lkanskogpoluotokar,postep e n o s e u p r v o j p o l o v i n i7 . s t .
osamostaljuju,a nesto kasnije
stvaraju i vlastite drZavneo,rg a n i z a c i j eT. a k o j e n a p o d r u c j u s r e d n j eD a l m a c i j eu
, glavnom u zaledu dalmatinskih
gradova Zadra, Trogira i Splita, fo,rmiranahrvatska driava.
K n e z T r p i m i r ,j e d a n o d p r v i h
samostalnihvladara (oko 845
-864. g.), izdaje852.god. kao
dux Croatorum povelju splitskoj crkvi Sto dokazuje da je
u to vrijeme postojala dvrsta
dr2avna organizacija. Tada je

vei staro rodovsko uredenie
p r e o b r a Z e n uo k l a s n ud r \ a v n u
organizacijuHrvata.Dalmatins k i g r a d o v iu n e p o s r e d n obj l i zini nove drlave. kao ba5tinici antidke kulture u Sirem
s m i s l u ,b i l i s u c e n t r i i z k o i i h
s u u p o z a d i n uz r a d i l ik u l t u r n i ,
p o l i t i d k i ,r e l i g i o z n ii d r u 5 t v e no-eko,nomskiuplivi. Rezultat
takvih utjecaja odituje se, na
p r i m j e r ,i u d i n j e n i c id a j e u
hrva'tskimkrajevimavrlo brzo
do5lo i do specifidnogpreromanidkog graditeljstva,, kaor
i d o p r i h v a 6 a n j al i k o v n o g i z raza log vremena,Sto se pos e b n o o d i t u j eu i z r a d i p l e t e r n o g u k r a s an a k a m e n i ms p o m e n i c i m aS
. o b z i r o mn a p r e d mete umjetno,gobrta,, hrvats k i m a j s t o r it o g v r e m e n ad a l i
su znadajanprilog takvoj djelatnosti,posebno u izradi karakteristi6nih starohrvatskih
nauSnica.
Vitrina 49.
Bogati zlatni nakit, naden u
jednomgrobu u Trilju na Ce-

l

45
t i n i , p r i p a d a8 . s t . O s i m o g r l i c e , t r i p a r a n a u S n i c ai s t o g
o b l i k a , a r a z l i d i t i hd i m e n z i j a ,
jednog para privjesakai Prstena sa staklenom Pastom,u
istom grobu bio je i zlatni novac biza'ntskogcara Konstantina V. Ko,pronima(741-755.
g.) koji je temelj za datiranie
diiavog nalaza. S obzirom na
mjesto i okolnosti nalaza,
pretpostavljase da je nakit
pripadao istaknutoj osobi,
valjda Zeni nekog hrvatskog
dosto,janstvenika,te da je
u p o t r e b l j a v a nu v r i j e m e P r i je pokr5tavarnja
Hrvata.Postavljanje novca u grob (Po svoj
p r i l i c i u u s t a p o k o j n i k a )P o g a n s k ij e o b i d a j ,p o P u to b o l o sa u Grka' kojima je novac
- prema vjerovanju- sluZio
za placanie prijevoza u Podzemnisvijet.
Vitrina 50

ukraSavalesljepoodnicei kos u . l z r a d i v a lsi u i h d o m a 6 iz l a tari, a oblici i na6in ukra5avanja (prvenstveno filigran)
i m a j u p o d r i j e t l ou b i z a n t s k o m
zlatarstvu. Hrvatski rmajstori,
m e d u t i m ,v r l o s l o b o d n o i i n te uventivno upo,trebljavaju
zo,re,tako da je taj narkii Postao specifidnost umjetnog
obrta tada5nje Hrvatske.
Vitrina 51.
Zemljano posude ranog srednjeg vijeka rela'tivnoje malo
s a d u v a n oU
. g r o b o v i m as P o d rudja hrvatske drZave u Biskupiji, Koljanimai Smrdelju
n a d e n e s u p o s u d e ,b i l o d i t a pa je
ve, bi,lo u fra,gmentima,
rane
i
z
g
l
e
d
t a k o m o g u 6u v i d u
kera'mikeu hrvatskim l<rajev i m a . I o v e d v i j e p o s u d e( v e c a j e i z o k o l i c e B e n k o v c a ,a
manja vjerojatno iz Solina)
pripadajuskupini trbuSastih,
n e p r a v i l n i h ,b e z l o n d a r s k o g
k o l a r a d e n i h p o s u d a ,n a k o j i m a j e p r i v r h u k a t k a d au r e z i v a n s k r o m a n o r n a m e n t( v a lovnica).
Vitrina 52.

N a t e r i t o r i j ur a n e h r v a t s k ed r Zave naden je u grobovima
9 . i 1 0 .s t . v e l i k b r o j n a u d n i c a .
One su se nosilena uobidajeni na,6in,provudenekroz ru'
oicu uha, ili su - to su ve6e
k a r i d i c e- p r i v e z a n ev r p c o m

Bizantinski pisac Prokopije
donosi anegdotu iz rata cara
M a u r i c i j au T r a k i j i p r e m a k o joj Slaveniu to do'banisu Poz n a v a l iZ e l j e z on i o r u Z j e ,n e go samo pjesmu i tamburu.
Takvoj pridi,naravno,nije mojer je o6ito
gu6e povjerovati,,
d a s u s l a v e n s k ap l e m e n av r l o
b r z o p r i s v o j i l ao r u Z j e i n a d i n
ratne vjeitine od naroda s koj i m a s u b i l i u d o d i r u .T a k o ,n a
primjer, Hrvati upotrebljavaju

uz ostalo oruije i madevetzv.
karolin$kogtipd',s dvosjeklom
oStricom i kratkom nakrsnicom na baldaku, katkada ukra5ene srebrnom Zicom. Takvi su se madevi uPotrebljava,li u 9. st. gotovo u ditavoj
i io
E v r o p i i b i l i s t a ' n d a r d nd
vojnidke opreme. U na5e krajeve bili su imPortiraniiz fra.
, ,l i s e m o Z e
n a d k i hr a d i o n i c a a
pretpostavitida su ih izradivali i do,ma6imajstorioruLari.

I

Vitrina 53.
Preromanidkaumjetnost razv i j a l a s e u d a l m a t i n s k i mg r a d o v i m ap o n e 5 t od r u g a d i j en e go u obliZnjirnhrvatsrkim
Podr u d j i m a .T a k o s u u S P l i t u ,u nutar zidina Dioklecijanove
pa,lade,koriStenii takvi neobidni prostori kao Sio su straZarskeSetniceiznad gradskih
vrata. U to,msmislu je osobito
lijep i neobi6an Pothvat nepoznatog kipara crkvica sv.
M a r t i n a n a d s j e v e r n i mv r a t i ma Palade. Unutra5njostcrkv i c e p r i k a z a n aj e n a P a n o u
i z n a d v i t r i n e .U v i t r i n i j e i z l o Zen komad oltarne Pregrade
s imenima svetaca Kuzme i
Damjana koji su se jednom
Stovaliu katedrali.lzvan grad a , u R i Z i n i c a m ai s P o dK l i S k e
tvrdave, naden je ulomak zabata oltarneograde,na kojem
i o n a s iu k l e s u b e n e d i k t i n s km
sali ime jednog od Prvih hrvatskih vladara, kneza TrPimira.

-;
Emii

ffi
flr'
l

ffi
tffi'
F'

t'

46
S K U L P T U R EI R E L J E F IU
DVORANI
1. Reljefi s plesa6icama.
Vid (Narona).
N a z i d u , u l i j e v o mk r i l u d v o r a n e ,i z l o L e nj e r e l j e f k o j i p r i k a z u j e s e d a m p l e s a d i c a ,p o
svoj prilici nekih mitolo5kih
b i c a n i Z e g r a n g a ,p o p u t n i m fa, dio friza na nekoj kultnoj
g r a d e v i n ii l i m a u z o l e j u U
. rup a m a s u b i l e u m e t n u t er u k e i
glave figura.To je relativno
k v a l i t e t a nh e l e n i s t i 6 kria d ,v j e rojatno iz konca 2. st. pr. n. e.

nografsku formu Dijana je
dobila u umjetnostigrckog
l<lasidnod
goba, a rimskerad i o n i c e o p o n a 5 a l es u t e s t a tue u bezbrojkopija i varijanata. Datirase u f . ili 2. st,
na

4. Diana. Solin.
U d e s n o m d i j e l u d v o r a n en a lazi se statua bez glave rimske boZice Dijane sa psom.
K a o b o Z i c al o v a i p r i r o d ep r i kazana je u kratkoj potpasan o j t u n i c i , l < a k oj e d n o m r u l<onrvacii iz tobolca strijelu,
a d r u g o md r Z i l u k . T a k v u i k o -

N a ,s t u p u u d e s n o mk r i l u d v o rane izloLenasu cetiri reliefa
S i l v a n a .P o d i m e n o ml t a l s k o q
boga plodnostii 5uma, Sii--

5. VeneraAnzotika.Nin

2. Torzo. Solin.
Desno od plesadica postavl j e n j e s l o b o d n ou p r o s t o rt o r z o m u 5 k a r c ak o j i j e i m a o u z d i g n u t ud e s n ur u k u .T o j e r i m ska kopija jednog originala
i z g r d k o g k l a s i d n o gd o b a ( 5
-4. st. pr. n. e.). MoZdase
r a d i o m l a d o mH e r m e s u .
3. Venus Victrix. Solin.
Pokraj torza je kip Venere.
P o s v e t n in a t p i s n a b a z i g l a s i :
V E N E R IV l C T R l C l .D o n j e j e
m a l i E r o t , b o g l j u b a v i .E p i t e t
Victrix (Pobjednica) Venera
je dobila od rimskih careva
j u l i j e v s k ek u 6 e k o j i s u s e , p r e ko Eneje, smatrali njezinim
p o t o m c i m a .K i p s e d a t i r a u
p r v u p o l o v i c u1 . s t . n . e .

6. Reljefi Sllvana. Razna
nalaziSta

vana, bio tje, u st,vari,Stova,n na podrudju rimske Dalmacije jedan ilirski pastirski
bog. Najve6i broj tih reljeta potjede upravo s teritorija Delmatakojih je glavna
U Ninu, jednom od centara
i l i r s k o gp l e m e n aL i b u r n a ,n a dena je statua Venere s malim Prijapom,italskim bolan. z kip je nas t v o mp l o d n o s t iU
d e n i n a t p i sn a k o j e m j e p o sveta Veneri Anzoticae, 5to
z n a d id a j e r i m s k aV e n e r ap o i s t o v j e 6 e n as l i b u r n s k o mb o Z i c o m A n z o t i k o m .T a p o j a v a
romaniziranja autohtonih bogova naziva se interpretatio
romana. Kip je iz samog podetka 1. st. n. e., doba najint e n z i v n i j er o m a n i z a c i j el l i r a .

47
p r i v r e d n ag r a n a b i l a s t o d a r stvo. Na reljefima je Silvan
najde56e prikazan kao bradati pastir s kozjim nogama,Pop u t g r d k o g P a n a , p o n e k a du
dru5tvuDijane i Nimfa, koje
su takoder spadale u delmatski panteon. Silva,novje kult
najra5irenijiu prva tri stolje6a n. e.

7. Skupina rimskih portreta.
Razna nalaziSta

,.:,i

U desnom dijelu dvorane izl o Z e n aj e u s l o b o d n o mP r o s toru skupina rimskih Po,rtreta,
n a d ' e n i hn a p o d r u d j us r e d n j e
Dalmacije.Portretistikaje jedhr a n a r i m n a o d n a j s n a Z n i j ig
s k e k i p a r s k eu m j e t n o s t ig, d j e
fe umjetnik,osloboden raznih
grdkih uzora, mogao isPoljiti
s v o i u m i e t n i 6 k it a l e n a t

I
!

1
f€ll-r

,4*!

F:E

E ..#

Fr#

ffi
.'lt

f

ll
I

i

l

,l:,