You are on page 1of 5

NR.

7
14 DECEMBER
2015

onafhankelijk universiteitsblad

TU internationaal
Bezoek aan
Brazili
Tischa van
der Cammen:
Meer doen voor
ouderen
Tomorrow's leaders
Idea League
Challenge

De oorsprong van alles

STERRENSTOF

Het hart van de sensor: een supergeleidend


brugje van 0,2 micrometer tussen twee
goudcontactjes.

Tekst: Jos Wassink


Fotos: Sam Rentmeester, Jian-Rong Gao
Illustratie: Stephan Timmers

Delta

TU Delft

Sterrenstof
in terahertz
Op de Zuidpool laten onderzoekers proefballonnen
op. Zodra de atmosfeer stabiel genoeg is willen ze een
enorme ballon met daaronder een telescoop lanceren
met detectoren uit Delft.

ien jaar geleden nam dr. Jian-Rong


Gao, projectleider bij de afdeling
quantum nanoscience (Technische
Natuurwetenschappen) en bij het
TU Delft Space Institute, zich voor om een betere technologie te ontwikkelen voor de detectie van terahertz-straling: elektromagnetische
straling die tussen infrarode straling en microgolven ligt. Terahertz-straling geeft inzicht in
de samenstelling van stofwolken in ons Melkwegstelsel; de kraamkamers van nieuwe zonnestelsels.
Gao werkte sindsdien gestaag door aan de ontwikkeling van zijn terahertz-detectoren en wist
ze, in samenwerking met de Nederlandse ruimteonderzoekorganisatie SRON, geselecteerd te
krijgen door NASA voor de missie Stratospheric
Terahertz Observatory (STO2). Zo vlak voor de
lancering van zijn levenswerk (half december)
verklaart hij licht nerveus: We hopen op Gods
hulp om de lancering succesvol te laten zijn.
Vandaar de proefballonnetjes.

Eerder gebeurde dat al afgelopen augustus in


een hal in Palestine, Texas, waar de hele gondel werd opgehesen en getest. Nadat die hangtest naar tevredenheid was afgesloten, werd het
hele gevaarte weer uit elkaar gehaald, en in kisten naar de Zuidpool verscheept. Half november schreef Laauwen op zijn blog: Binnen in
onze hangar staat de ballongondel. Hij is al een
heel eind klaar. Daar werken de collegas van
APL (Applied Physics Laboratory, Johns Hopkins University, red.) en het CSBF (Columbia
Scientific Balloon Facility, red.) voorlopig aan
verder. Wij gaan onze instrument inbouwen in
een cryostaat, een soort grote thermosfles die
gevuld met vloeibaar helium het hele instrument afkoelt tot ongeveer 270 graden onder 0 of
4 kelvin, 4 graden boven het absolute nulpunt.
Hoewel het allemaal wat primitiever is, kun je
in het lab makkelijk vergeten waar je bent, er
zijn geen ramen. Zodra de deur open gaat is het
weer duidelijk: ik ben echt op Antarctica.

PRIMITIEVER

Vier dagen later laat hij weten: Het goede


nieuws is dat we zojuist de hele signaalketen
van de 4.7 THz-ontvanger werkend hebben gekregen (zie kader Delftse detector, red). Er gaat
een lokaal signaal naar binnen, we zien de he-

Vanaf begin november zijn SRON-onderzoekers Darren Hayton en Wouter Laauwen op de


McMurdo basis op Antarctica om de ballongondel op te bouwen en alle onderdelen te testen.

STERVORMING

mel en er komt een gewenst signaal uit de detector naar buiten. Er moet nog wat geoptimaliseerd worden maar alle stappen werken.
Het slechte nieuws is dat de wc stuk is.
De eerste sterren ontstonden zo'n 13,5 miljard
jaar geleden uit lichte elementen als waterstof,
helium en lithium. Door kernfusie in die sterren ontstonden zwaardere elementen als koolstof, stikstof en zuurstof, wat nu veel voorkomende elementen zijn in de stofwolken van
ons Melkwegstelsel. Vreemd te beseffen dat de
bouwstoffen van onze levende natuur en ons
eigen lichaam ooit zijn samengesmeed in het
binnenste van sterren en miljarden jaren later
met een enorme explosie verstrooid werden tot
rondzwevend sterrenstof.
Uit dat interstellaire stof vormen zich steeds
weer nieuwe sterren en planeten in een eindeloze dans van energie en materie. Dat is het algemene plaatje, maar in welke verhouding de
elementen koolstof, zuurstof en stikstof voorkomen, hoe snel de gassen afkoelen, hoeveel
sterren er gevormd worden, hoe snel dat gaat en
hoe zwaar die sterren worden - daar is nog weinig over bekend.

Lees verder op pagina 10

Dr. Jian-Rong Gao: Wij zijn de ogen van de missie.

Hoogleraar submillimeter-astronomie aan de


Rijksuniversiteit Groningen, prof.dr. Floris van
der Tak, hoopt dat metingen van de STO2-missie daar duidelijkheid over zullen bieden. Toegegeven, de ballonmissie heeft een beperkte
duur van naar schatting twee weken voordat
het helium verbruikt is. Daarom wordt ook
maar een beperkt gebied van de Melkweg gescand van 10 graden breed en 2 graden hoog. In
dat gebied brengen de verschillende detectoren de verdeling van stikstof, koolstof en zuur-

stof in kaart. Van der Tak, werkzaam bij SRON,


is zelf vooral benieuwd naar de zuurstoflijn omdat zuurstof opgloeit bij 300 Kelvin (kamertemperatuur), wat een stuk warmer is dan de omgeving van 100 Kelvin. Met andere woorden:
de zuurstoflijn toont de eerste opwarming van
een ster in wording. Van der Tak: Vergelijk een
gaswolk met een baarmoeder voor sterren. De
zuurstoflijn is dan de echoscopie die je vertelt
dat er van binnen iets aan de hand is.
Afhankelijk van de metingen is het de bedoe-

ling om met latere missies grotere gebieden in


hogere resolutie te scannen. Wat dat betreft is
de STO2-missie zelf ook een soort proefballon.

OGEN
Twintig jaar geleden vond de eerste waarneming van terahertz straling uit de ruimte
plaats. Dat was met halfgeleider detectoren
vanuit een klein vliegtuig op tien kilometer
hoogte. De metingen hadden teveel ruis om iets
mee te doen, maar ze toonden wel aan dat er

Delftse detector
Hoe werkt de techniek? Een parabool concentreert
de invallende straling op een halfdoorlatende spiegel. Daarop valt ook de straling van een terahertz laser die dienst doet als lokale oscillator. Die speciaal
ontwikkelde quantum cascade laser (QCL), die de
4,7 THz straling opwekt, wordt door een compacte
Stirling koelmachine op een werktemperatuur van
50 Kelvin (minus 223 graden Celsius) gehouden. De
laser zelf is miniem: slechts een millimeter lang en
20-40 micrometer breed.
Het mengen van een signaal met een referentiestraling van een lokale oscillator heet heterodyne detec-

tie. Het voordeel van die methode is dat het de frequentie van het signaal terugbrengt van terahertz
naar gigahertz niveau, en dat er voor die microgolfstraling goede versterkers, filters en meters beschikbaar zijn.
De gemengde straling (signaal en referentie) wordt
door een silicium lens op een klein antennetje geconcentreerd dat verbonden is met een supergeleidende detector met de naam hot-electron bolometer of HEB-mixer. Simpel gezegd bestaat zo'n
detector uit een supergeleidend brugje van niobium
nitride tussen twee gouden contactjes. De opgevan-

gen straling verwarmt het brugje (2 bij 0,2 micrometer groot) waardoor de supergeleiding verstoord
wordt. Het resulterende spanningsverschil valt te
meten.
Een sterrencamera fixeert de positie van de telescoop ten opzichte van het firmament. Na de meting
van 1 pixel (op drie golflengten tegelijkertijd) verschuift de positie een heel klein beetje naar het volgende beeldpunt. Op die manier tast de telescoop
punt-voor-punt in naar verwachting 15 dagen tijd
een vooraf bepaald observatiekader af van 2 booggraden hoog en 10 booggraden breed.

Uit dat interstellaire


stof vormen zich
steeds weer nieuwe
sterren en planeten
in een eindeloze
dans van energie
en materie
straling in het verre infrarood was, aldus Gao
over het begin van de submillimeter astronomie. Tien jaar geleden besloot de detector-specialist dat hij de beste detector voor terahertz
straling zou ontwikkelen (zie kader Delftse detector). Zijn detectoren zouden meegaan op
ruimtemissies van Nasa en ESA en ze zouden
onze ogen openen voor een tot dan toe duister
gebied van het spectrum.
Zijn inspanningen werden beloond toen missieleider prof. Christopher Walker van de Universiteit van Arizona de Delftse detectoren uitkoos
voor de STO2 ballonmissie. Walker had besloten
dat Gaos team in de afdeling quantum nanoscience de beste detectoren bouwde.
Uiteindelijk hebben de Delftenaren de STO2missie zelfs gered. Want toen afgelopen zomer
duidelijk werd dat het Jet Propulsion Lab de toegezegde infrarood detectoren niet kon leveren,
trok Gao er nog een stel uit een la die hij voor de
Europese Herschel-missie (2009-2013) had gemaakt. Het gevolg is dat nu alle detectoren aan
boord van de STO2 uit Delft komen. Wij zijn de
ogen van de missie, zegt Gao.

VERVOLGMISSIE
Gao was graag de eerste geweest om met de
nieuwste technologie de zuurstoflijnen te meten. Helaas - Duitse onderzoekers deden dat
eerder dit jaar vanuit een vliegtuig op veertien
kilometer hoogte. Zij hebben de primeur, maar
als alles volgens plan verloopt, zullen de metingen op 40 kilometer hoogte niet alleen beter zijn
(de atmosfeer absorbeert terahertz-straling uit
de ruimte), maar ook veel uitgebreider.
Een plan voor de vervolgmissie Gussto (Galactic/Xtragalactic Ultra long duration balloon
Spectroscopic Stratospheric THz Observatory)
ligt al bij Nasa. Die missie zal 3 x 16 pixels aan
boord hebben (voor de drie verschillende golflengten voor stikstof, koolstof en stikstof) en
meer dan honderd dagen actief zijn.
Gaos droom die uitkwam smaakt kennelijk
naar meer.
Lees de laatste stand van zaken op Laauwens
weblog: sron.nl/sto2/antartica