KABANATA 33 MALAYANG KAISIPAN

Habang tinatapos ni Ibarra ang pag-aayos sa kaniyang bagong kasuotan ay pumasok ang isang alila na nagsabing may isang taga-bukid na itinatanong kung saan siya naroroon. Sa pag-aakalang marahil ay isa sa kanyang mga trabahador ay ipinag-utos na papasukin sa kanyang tanggapan o silid na aralan, aklatan at laboratoryo kimiko.1 Nguni·t gaano ang ipinagtaka niya nang makaharap ang matigas at mahiwagang anyo ni Elias. ´Iniligtas ninyo ang aking buhay,µ ang sabi nito sa wikang Tagalog dahil sa nahulaan ang ibig sabihin ng pagdulog ni Ibarra, ´nagbayad ako ng pagkakautang sa inyo at ito ay hindi pa lubos, kaya wala kayong dapat na ipagpasalamat sa akin, kundi bagkos pa ngang ako ang dapat magpasalamat.2 Naparito ako upang pakiutangan kayo ng loob«µ ´Sabihin ninyo!µ wika ng binata sa wika ring Tagalog, at nagtataka siya sa ayos ng taga-bukid. Tinitigang sandali ni Elias si Ibarra at nagwikang: ´Kapag tinangka ng mga maykapangyarihan na inbestigahan ang hiwagang ito ay ipinapakiusap ko sa inyong ipaglihim ang babala na ibinigay ko sa inyo sa simbahan.µ3

MGA PALIWANAG 1 Hindi sinasabi sa nobela kung ano ang natapos na pinag-aralan ni Ibarra ² ngunit sa kaayusan ng kaniyang tanggapan at laboratoryo ay masasabing mayroon siyang kaalaman sa paggawa ng gamot. Walang katiyakan ngunit maaring mahulaan na nasa linya ng parmasyutika o kemistriya. Noong mga unang panahon at maging sa nakalipas na mga dekada na hindi pa masyadong maraming mga produktong gamot, ang parmasyutiko ang siyang direktang nagtitimpla ng mga gamot ayon sa reseta ng manggagamot. Ito ang dahilan kung bakit noong mga naunang dekada ay pangunahing kasangkapan ng mga parmasyutiko ay dikdikan/mortar at timbangan. 2 Ang pagmamalasakit ni Elias kay Ibarra ay dahilan sa utang na loob ² iniligtas siya ni Ibarra sa buwaya. Ang pagpapasalamat ni Elias kay Ibarra ay dahilan sa nakabayad siya ng utang na loob. 3 Ayaw ni Elias na ipaalam ni Ibarra sa mga maykapangyarihan ang kaniyang ginawang pagbibigay babala, dahilan sa kapag nalaman ng mga maykapangyarihan ay tiyak na magkakaroon ng malalimang inbestigasyon at maaring si Ibarra ay higit na mapahamak dahilan sa pagkakaroon nito ng pakikipag-ugnayan sa mga tulisan.

411

´Wala kayong dapat na ikabahala,µ sagot ng binata na may di-kasiyahang loob, ´batid kong kayo ay pinag-hahanap, nguni·t hindi ako manunuplong.µ ´O, hindi dahil sa akin!µ ang mabilis na sagot na may halong pagmamataas ni Elias, ´dahil din sa inyo; wala akong kinatatakutan sa mga tao.µ4 Ang pagtataka ni Ibarra ay nag-ibayo pa: ang bigkas ng pananalita ng taga-bukid na iyon, na naging piloto, ay bago at waring hindi angkop sa kanyang taglay na kalagayan ng pamumuhay.5 ´Ano ang ibig ninyong sabihin?µ ang siyasat na tinanong sa tingin ang mahiwagang taong iyon. ´Hindi ako nagsasabi ng malabo, tinitiyak kong malinaw ang aking sinasabi. Upang kayo ay maligtas ay kailangang akalain ng inyong mga kalaban na kayo·y hindi handa.µ 6 Si Ibarra ay napaurong. ´Ang aking mga kalaban? Mayroon ba akong kalaban?µ ´Lahat tayo ay may kalaban, mula sa pinakamaliit na kulisap hanggang sa tao, mula sa pinaka-mahirap o maging ang lalong mayaman at makapangyarihan! Ang tunggalian ay batas ng buhay!µ

4 Ang pakiusap ni Elias na huwag isumbong ay hindi para sa kaniya kundi para na rin sa kabutihan ni Ibarra. Hindi natatakot si Elias na isuplong siya ng mga tao. Sa kapanahunan ni Rizal ay tinutugis ng batas ang mga tulisan dahilan sa alegasyon ng pandarambong sa mga bayan-bayan at panliligalig sa kapayapaan. Subalit si Elias ay hindi natatakot sa mga tao. Ang pagmamahal ng karaniwang tao kay Elias ay indikasyong ito ay hindi isang mandarambong ² may likas na pagmamahal ang mga tao sa kaniya, nakakagalaw siya ng malaya, dahil ang kaniyang kakaibang lakas, talino, at katangian ay kailangan ng mga naaping tao sa bayan. Ang paglitaw ng kalipunan ng mga taong nagtataglay ng katangian ni Elias ay isang indikasyon na may lakas ang bayan mula sa kanilang kauri. Isa kaya ito paalala ni Rizal sa mga Pilipinong creole na wala silang dapat ipag-alala sa mga tulisan dahilan sa ang mga ito ay hindi nila kalaban. 5 Ipinapakita rito ni Rizal ang pananaw ng mga creole sa mga karaniwang tao, na para sa mga nauna ay maliit ang kanilang pagkakilala sa kakayahan ng mga karaniwang tao.
6 Sa bahaging ito ay ipinapakita ni Rizal ang katuturan ng mga pananalita ni Elias sa nobela. na hindi nagsasabi ng malabo, tiyak, at malinaw ang sinasabi. Sa kabilang dako ay pansinin din na ang pahiwatig ni Elias na upang maligtas ay kailangan ng pagbabalatkayo.

412

Tahimik na napatingin si Ibarra kay Elias. ´Kayo ay hindi piloto, ni hindi taga-bukid«µ7 ´Mayroon kayong kalaban sa itaas at sa ibaba,µ patuloy ni Elias na hindi napuna ang mga sinabi ni Ibarra, ´nagbabalak kayo ng isang malaking gawain, nagkaroon kayo ng nakaraan, ang inyong ama, ang inyong mga ninuno ay nagkaroon ng mga kaaway, sapagkat nagtataglay ng init ng kalooban, at sa buhay na ito ay hindi ang mga kriminal ang lalong kinamumuhian kundi ang mga taong may malilinis na kalooban.µ8 ´Kilala baga ninyo ang aking mga kalaban?µ Hindi agad sumagot si Elias at nag-isip. ´Nakilala ko ang isa, ang namatay,µ ang tugon, ´kagabi ay nalaman kong may nais gawing masama sa inyo dahil sa pakikipag-usap niya sa isang di ko kilala, na nawala sa dami ng tao. ¶Ito ay hindi kakanin ng isda na gaya ng kanyang ama: makikita ninyo bukas,·9 ang sabi. Ang mga salitang ito ay nakakuha ng aking atensiyon, hindi lamang dahil sa kahulugan kundi dahil sa ang nagsalitang iyon, ay nagprisinta sa namamahala ng paggawa, na ang hangad ay ang mga gawain tungkol sa paglalagay ng panulukang bato, hindi humingi ng malaking sahod at ipinagmamalaki pa ng kanyang mga alam.10 Ako ay walang sapat na dahilang para mag-akalang siya ay may masamang balak, ngunit may pumaosk sa aking isipan na nagsasabing ang aking mga hinala ay totoo. Pinili kong ipaalam sa inyo ito sa loob ng simbahan, pagkat iyon ay isang
7 Nararamdaman ni Ibarra na edukado ang kausap dahilan sa mayroong kabuluhan ang mga sinasabi ni Elias. Sapagkat ang binabanggit ni ni Elias na ´ang tunggalian ay batas ng kalikasanµ ay ang isang anyo ng pilosopiyang panlipunan ². Napansin ni Ibarra na si Elias ay mayroong kaalaman sa tinatawag na social darwinism ng pilosopong si Herbert Spencer. 8 Ito ang mga dahilan kung bakit mayroong kagalit si Ibarra ² ang kaniyang proyekto, ang kalupitan ng kaniyang lolo (tandaan na ang taong dilaw ay anak ng trabahador ni Don Saturnino); ang kaniyang ama naman ay kalaban ni Padre Damaso; at siya mismo ay nakabangga si Padre Salvi. 9 Lumalabas na hindi mag-isang binalak ng taong dilaw ang tangkang pagpatay kay Ibarra. Sino ang kaniyang lihim na kausap ². Ipinapakita rito ni Rizal, na ang mga krimeng pailalim ay ginagawa sa pamamagitan ng sabwatan. 10 Pansinin - alam ni Elias ang nagaganap sa konstruksiyon ng paaralan. May pakikipag-ugnayan si Elias sa mga manggagawa sa paaralan ² para siyang labor organizer sa ating panahon?

413

pagkakataon upang kayo ay babalaan pa at hindi na makapagtanong.11 Ang iba pang bagay ay nakita na ninyo.µ Sa pagkakataong iyon si Elias ay matagal na tumahimik, nguni·t si Ibarra ay hindi pa tumutugon nang kapiraso man lamang. Siya·y nag-isip-isip. ´Dinaramdam ko ang pagkamatay ng taong iyan!µ ang natagalang sagot, ´maaaring mabatid mula sa kanya ang ilan pang mga bagay!µ ´Kung nabuhay siya ay makakatakas sa nanginginig na kamay ng bulag na hukuman ng mga tao.12 Ang Diyos ang humatol sa kanya, ang Diyos ang sa kanya ay pumatay, ang Diyos na ang magisang naging hukom!µ13 Sandaling tiningnan muna ni Crisostomo ang taong nagsalita nang gayon, at nakita ang malalakas na bisig nito na puno ng pasa at maraming gurlis. ´Naniniwala rin ba kayo sa milagro?µ ang sabing nakangiti, ´tingnan ninyo ang kababalaghang pinag-uusap-usapan ng mga taong-bayan.µ ´Kung maniniwala ako sa mga milagro, mangangahulugan na hindi ako maniwala sa Diyos: pananaligan ko ang isang
11 Makikita ang talino ni Elias. Una sa pagkuha ng inpormasyon sa loob ng bakuran ng mga kaaway; at pangalawa, sa pagsasabi niya kay Ibarra sa balakin ng taong dilaw, sa loob mismo ng simbahan at dahilan sa hindi makapagtatanong si Ibarra, ang magagawa na lamang nito ay ang mag-ingat ng labis dahilan sa isang babala na wala siyang nalalaman sa puno at dulo. 12 ´Kung nabuhay ay nakatakas sana sa bulag na katarungan ng taoµ. Ang halos na insidente ay naganap sa buhay ni Rizal noong ito ay nakatapon sa Dapitan. Isang Florencio Namanan ang ipinadala ng mga prayle sa Dapitan para ipapatay si Rizal at ang taong ito ay nagpanggap na kamag-anak ni Rizal sa pakilalang ´Pablo Mercadoµ. Isinuplong ni Rizal ang nasabing tao sa kumander militar ng Dapitan na si Juan Sitges. Nang imbestigahan ni Sitges sinabi mismo ni Namanan sa kaniyang pahayag na kung siya ay mahuhuli ay bahala na ang mga prayle sa kaniya. Si Namanan ay pinaalis lamang sa Dapitan ng hindi man lamang naparusahan. Sinasabi ng mga apolohista ay kaya naroon si Namanan sa Dapitan ay para lamang isabit lamang si Rizal sa mga gawaing kontra sa pamahalaang kolonyal ng Espanya ² ganon din ang suma total noon, papatayin din si Rizal, kung hindi man sa kamay mismo ni Namanan ay ng pamahalaan na kontrolado ng mga alagad ng kolonyal na simbahan. 13 Sa mga Pilipinong mahirap at naapi ay alam nila na wala silang maasahan sa tiwaling hukuman at ang kanilang inaasahan ay ang hukuman ng Diyos na hindi maaring madungisan ng katiwalian.

414

taong naging Diyos, kung gayon ay pananaligan kong tunay ngang ang Diyos ay nilalang lamang ng tao na kamukha at kaanyo niya,µ14 ang sagot, ´ngunit ako ay nananalig sa Kanya: hindi lamang miminsang naramdaman ko ang Kanyang kamay. Noong gumuguho na ang lahat at babagsak na, ay pinigilan ko ang taksil, tumabi siya sa akin: siya ang tinamaan at ako ay ligtas.µ ´Kayo? Kung gayon ay, kayo«?µ ´Oo! Pinigilan ko siya nang tumangkang tumakas, matapos na pasimulan ang kanyang taksil na gawa: nakita ko ang kanyang kagagawan.15 Sinasabi ko nga sa inyong: maging ang Diyos ang tanging Hukom ng mga tao, Siya ang tanging makapagpapasya sa buhay; huwag tangkain kailanman na siya ay palitan ng tao!µ16 ´Nguni·t gayunman, kayo sa ngayon ay«µ ´Hindi!µ ang putol ni Elias na hinuhulaan ang isasagot, ´hindi magkahawig. Kapag hinatulan ng tao ng kamatayan ang iba niyang kamukha o kaya·y pinuputulan ng landas sa pamumuhay, ay ginagawa sa paraang walang kapanganiban at ginagamit ang lakas ng ibang tao upang masunod ang kahatulan, na mangyayaring ligaw o di-wasto. Subalit ako, nang iniumang
14 Ipinapakita dito ang pilosopoyang pang-relihiyon ni Elias ² Na upang mapaniwalaan niya ang milagrop ay tatanggapin niya ang paniniwala ukol sa ISANG TAONG NAGING DIYOS at kung magkaganoon ang Diyos ay tunay ngang ginawa lamang ng tao ayon sa kanilang mukha at anyo. Ang pangangatwirang ito ni Elias ang ginamit Rizal noong tugunin niya ang sulat na ipinadala sa kaniya sa Dapitan ni Padre Pablo Pastells (pinuno ng mga Jesuita sa Pilipinas). Basahin ang ikalawag sulat ni Rizal kay Padre Pastells. Sa isa pang sulat ni Rizal kay Padre Pastells ay kaniyang sinabi na ´Ang Kristong tao ay higit na dakila kaysa sa Kristong Diyos.µ Mapansin sana na hindi pinaniniwalaan ni Elias ang posibilidad ng isang taong maging Diyos. Ito ang bahagi na nag-uuganay ukol sa pagtalakay ni Rizal sa monoteismo sa Kabanata 6 at sa salitang ´Kung iisa lamang ang Diyosµ sa Kabanata 11. Tandaan sana na ang pamagat ng Kabanatang ito ay MALAYANG KAISIPAN. 15 ´Oo! Pinigilan ko siya nang tumangkang tumakas, matapos na pasimulan ang kanyang taksil na gawa: nakita ko ang kanyang kagagawanµ Nang bitawan ng taong dilaw ang lubid upang tumama ang bato kay Ibarra, ang una ay handa ng umalis subalit hindi bumagsak ang bato kay Ibarra dahilan sa ang lubid ay nahawakan ng malakas na kamay ni Elias. 16 Isang pagsumbat ni Rizal sa mga prayle na noong kanilang panahon ay waring mga diyos sa kanilang magustuhan.

415

ko ang buhay ng taksil sa kasawiang inilaan niya para sa iba, ay nalagay din ako sa kanyang kalagayan. Hind ko siya pinatay, binayaan kong ang kamay ng Diyos ang siyang pumatay sa kanya.µ17 ´Hindi kayo nananalig sa pagkakataon?µ18 ´Ang paniniwala sa pagkakataon ay kaisa rin ng paniniwala sa kababalaghan: ang mga bagay na iyan ay kapwa nagsasabing hindi batid ng Diyos ang mangyayari sa kinabukasan. Ano ang pagkakataon? Isang pangyayaring hindi inaakala. Ano ang kababalaghan? Isang pagsalungat, isang pagkasira ng mga lakad ng kalikasan. Ang hindi inakala at ang pagsalungat sa Diwang makina ng Sansinukob ay katumbas ng dalawang malaking kontradiksiyon.µ19 ´Sino ba kayo?µ muling tanong ni Ibarra na may kaunting pangamba. ´Kayo ay nakapag-aral?µ20 ´Napilitan akong maniwalang lubos sa Diyos sapagkat nawalan na ako ng paniniwala sa mga tao,µ ang sagot ng piloto na iniwasan ang tanong.21 Tila nalinawan ni Ibarra ang kalagayan ng binatang iyon na pinag-uusig: itinatakwil ang kahatulan ng tao, hindi kinikilala

17 Para kay Elias ang pagkamatay ng taong dilaw ay wasto, dahilan sa ang taong dilaw ay naglaan ng panganib sa iba (kay Ibarra) at siya mismo (Elias) ay nasa panganib ng agawin niya ang tali ng kalo. Tatakas sana ang taong dilaw, ngunit ito ay nahawakan ni Elias at silang dalawa ay nagkaroon ng sandaling paligsahan ng lakas. Dahilan sa may paglalaban ² ipinaubaya ni Elias sa Diyos kung sino ang mamamatay sa kanila. 18 Ang pagtatanong ni Ibarra kay Elias ay upang mayroong linawin kung hindi naniniwala si Elias sa milagro, maari kayang nagkataon lamang ang pagkakamatay ng taong dilaw? 19 Nagaganap ang isang bagay dahilan sa ito ay dapat na maganap upang magbigay daan sa panibagong kaganapan. Milagro ² isang pangyayari na babaligtarin ang batas ng takbo ng kalikasan. 20 Dito ay mahahalata na si Ibarra ay nagkakaroon ng malaking pagpapahalaga sa kausap ² nakakabakas siya ng katalinuhan at kabuluhan sa mga sinasabi ni Elias. 21 Pansinin na iniiwasan ni Elias na ito ay sagutin sa pamamagitan ng pagsagot ng malayo sa katanungan. Ang ganitong pamamaraan ang isa sa mga ugali ni Rizal sa mga taong nagtatanong sa kaniya na pinipilit siyang pasagutin sa mga bagay na kaayon ng nagtatanong. Maaring balikan ang paraan ng pagsagot ni Alvino sa ukol sa kakayahan nito na lunukin ang Katolisismo sa Kabanata 23.

416

ang karapatan ng tao sa paghatol sa kapwa, tumututol nang laban sa lakas at kahigitan ng ilan sa iba.22 ´Datapwa·t hindi maiiwasang tanggapin ninyo ang pangangailangan ng mga hukuman kahi·t na di-wasto,µ ang tugon. ´Ang Diyos, kahit na may maraming pari dito sa lupa, ay hindi maaari, sa tuwid na sabi, ay hindi nasasabing maliwanag ang kanyang pasya upang maayos ang katakut-takot na salungatan na likha ng ating mga hilig. Dapat magkaroon, kailangan, tumpak na ang tao ay paminsan-minsang humatol sa kanyang mga kapwa!µ23 ´Oo nga, upang gumawa ng mabuti, hindi ng masama, upang mag-ayos at magpagaling, hindi upang pumugnaw, sapagkat kung may malisya ang kanilang pasya, ay wala silang lakas upang magamot ang kanilang kasamaang nagawa.24 Subalit,µ ang dugtong na nagbago ng tono ng pananalita, ´ang pakikipagtalo tungkol sa bagay na ito ay hindi ko kaya, at naaabala ko kayo ngayong mayroong nag-aantay sa inyo. Huwag ninyong limutin ang aking sinabi: mayroon kayong mga kalaban; ingatan ninyo ang sarili alang-alang sa ikagagaling ng inyong bayan.µ At pagkatapos ay nagpaalam. ´Kailan ko kayo makikitang muli?µ ang tanong ni Ibarra. ´Kailanman na ibigin ninyo at kailan pa man at ako·y inyong kakailanganin. Mayroon pa akong utang na loob sa inyo.µ25

22 Sa bahaging ito ay nagawa ni Rizal na ipakita ang damdamin ng isang rebelde sa lipunang walang kapantayan at ang hukuma ay pinamumugaran ng katiwalian. 23 Para kay Ibarra ay kailangan din ang mga pari para ayusin ang salungatan ng mga tao. 24 Sumasang-ayon si Elias ngunit kailangan na ang paghatol ay mayroong mabuting layunin. Kailan makikitang muli si Elias? ² ´Kailanman na ibigin ninyo at kailan pa man at ako·y inyong kakailanganin.
25

417