You are on page 1of 68

 

   

 
Weid mijn schapen
De Kerk tussen democratie en corporatisme: kapittels en algemene concilies 1350­1450. 

 
Gertjan Filarski 
0437603 – deeltijd 
 
Bachelor eindscriptie 
t.a.v. dhr. dr. R. Stein 
18 mei 2008 
 
‐ 2‐ 
 

Inhoudsopgave 
Hoofdstuk 1 Inleiding .............................................................................................................................. 3 
§ 1.1 Introductie .................................................................................................................................. 3 
§ 1.2 Historiografie .............................................................................................................................. 4 
§ 1.3 Vraagstelling en afbakening ....................................................................................................... 6 
Hoofdstuk 2 Corporatisme en democratie .............................................................................................. 9 
§ 2.1 Inleiding ...................................................................................................................................... 9 
§ 2.2 Kenmerken van corporatisme .................................................................................................... 9 
§ 2.3 Verhouding tussen corporatisme en democratie ..................................................................... 13 
§ 2.4 Conclusie ................................................................................................................................... 16 
Hoofdstuk 3 Representatie in de Utrechtse kapittels ........................................................................... 18 
§ 3.1 Inleiding .................................................................................................................................... 18 
§ 3.2 Het kapittel als corporatief orgaan ........................................................................................... 18 
§ 3.3 Representatie en verdeling van macht ..................................................................................... 19 
§ 3.4 ‘Democratiserende’ ontwikkelingen van het kapittel in geestelijke zin................................... 21 
§ 3.4.1 De opkomst van het kapittel‐generaal als instituut .......................................................... 22 
§ 3.4.2 Aanzet tot constitutionele rechten ................................................................................... 24 
§ 3.5 ‘Democratiserende’ ontwikkelingen van het kapittel in wereldlijke zin .................................. 26 
§ 3.5.1 De opmaat naar 1375 ........................................................................................................ 26 
§ 3.5.2 De Stichtse Landbrief ......................................................................................................... 27 
§ 3.6 Conclusie ................................................................................................................................... 31 
Hoofdstuk 4 Representatie uit de schaduw van de paus ...................................................................... 33 
§ 4.1 Inleiding .................................................................................................................................... 33 
§ 4.2 Ontwikkeling van pauselijke en imperiale macht ..................................................................... 34 
§ 4.3 De conciliaire beweging ............................................................................................................ 39 
Hoofdstuk 5 Representatie in de conciliaire beweging ......................................................................... 43 
§ 5.1 Inleiding .................................................................................................................................... 43 
§ 5.2 Corporatisme in de conciliaire beweging ................................................................................. 43 
§ 5.2.1 Drie visies ........................................................................................................................... 43 
§ 5.2.2 Verschillen tussen kapitulair en conciliair corporatisme................................................... 45 
§ 5.3 Representatie en verdeling van macht ..................................................................................... 48 
§ 5.3.1 De canoniek‐rechtelijke plaats van de paus ...................................................................... 50 
§ 5.3.2 Het concilie als representatieve macht in het christendom ............................................. 52 
§ 5.4 ‘Democratiserende’ ontwikkelingen in de conciliaire beweging ............................................. 55 
§ 5.4.1 Institutionalisering ............................................................................................................. 56 
§ 5.4.2 Constitutionalisering ......................................................................................................... 59 
§ 5.5 Conclusie ................................................................................................................................... 62 
Hoofdstuk 6 Conclusie ........................................................................................................................... 65 
Bibliografie ............................................................................................................................................ 67 
 
‐ 3‐ 
 

Hoofdstuk 1 Inleiding 

§ 1.1 Introductie 
Toen ze gegeten hadden,  sprak  Jezus Simon Petrus  aan: ‘Simon,  zoon van Johannes, heb je mij lief, 
meer dan de anderen hier?’ Petrus antwoordde: ‘Ja, Heer, u weet dat ik van u houd.’ Hij zei: ‘Weid 
mijn lammeren.’ Nog eens vroeg hij: ‘Simon, zoon van Johannes, heb je me lief?’ Hij antwoordde: ‘Ja, 
Heer, u weet dat ik van u houd.’ Jezus zei: ‘Hoed mijn schapen,’ en voor de derde maal vroeg hij hem: 
‘Simon,  zoon  van  Johannes,  houd  je  van  me?’  Petrus  werd  verdrietig  omdat  hij  voor  de  derde  keer 
vroeg of hij van hem hield. Hij zei: ‘Heer, u weet alles, u weet toch dat ik van u houd.’ Jezus zei: ‘Weid 
mijn schapen. Waarachtig, ik verzeker je: toen je jong was, deed je zelf je gordel om en ging je waar‐
heen je wilde, maar wanneer je oud wordt, zal een ander je handen grijpen, je je gordel omdoen en je 
brengen waar je niet naartoe wilt.’ Met deze woorden duidde hij aan hoe Petrus zou sterven tot eer 
van God. 
‐ Johannes 21:15‐19 
 
Petrus  stierf  –  volgens  de  christelijke  traditie  –  als  martelaar  aan  het  kruis  in  Rome.  Op  de 
plaats van zijn graf in de Romeinse heuvels verrees de St. Pieter als grootste basiliek van de 
christelijke wereld. De discipel lag daarmee, wellicht letterlijk, aan de basis van de Rooms Ka‐
tholieke Kerk; een Kerk die zijn positie en status terugvoerde op haar opvolging van Petrus. 
Op verschillende plaatsen in de Bijbel kent Jezus aan Petrus de verantwoordelijkheid over al 
zijn volgelingen toe. Het meest in dat verband geciteerde Bijbelvers is wel: “En ik zeg je: ‘jij 
bent Petrus, de rots waarop ik mijn kerk zal bouwen, en de poorten van het dodenrijk zullen 
haar niet kunnen overweldigen. Ik zal je de sleutels van het koninkrijk van de hemel geven, en 
al wat je op aarde bindend verklaart, zal ook in de hemel bindend zijn, en al wat je op aarde 
ontbindt, zal ook in de hemel ontbonden zijn.’”.1 De evangelist Johannes spreekt in het eerste 
geciteerde vers over het ‘hoeden’ en het ‘weiden’ van de volgelingen van Christus: de ‘scha‐
pen’. Aan Petrus zelf worden in de Bijbel soortgelijke termen toegedicht: “Eens dwaalde u als 
schapen, nu bent u teruggekeerd naar hem die de herder is, naar hem die uw ziel behoedt.”2 
Het behoeden van die ziel is daarmee een essentieel onderdeel van de oorspronkelijke op‐
dracht. Toch valt het niet te ontkennen dat er in de christelijke ontwikkeling – en vooral tij‐
dens de middeleeuwen – een proces van vergaande verjuridisering optrad. Met de groeiende 
machtsbasis van de Kerk en de paus groeiden ook de politieke en organisatorische belangen. 
De latere bisschoppen van Rome leken hun gezag over de christelijke wereld eerder als een 
juridische  en  politieke  verplichting  te  zien  dan  als  een  verantwoordelijk  beheer  en  behoud 
van de menselijke ziel. Toch is er op dit bekende beeld nogal wat aan te merken. Het simpel‐
weg reduceren van de middeleeuwse religieuze beleving en mentaliteit naar een machtspoli‐
tiek die het heeft gewonnen van geloof, doet de Kerk tekort. In het middeleeuwse spel van 
politieke  macht  had  de  erkenning  voor  het  hogere  wel  degelijk  een  fundamentele  rol.  De 
Britse  lord  Acton  (1834‐1902)  kwam  tot  die  conclusie  in  zijn  beroemde  Essays  on  Freedom 
and Power die aan het einde van de 19de eeuw verschenen. Hij beschreef de manier waarop 
men  in  de  middeleeuwen  tegen  macht  aankeek:  “The  political  produce  of  the  Middle  Ages 
was  a  system  of  states  in  which  authority  was  restricted  by  the  representation  of  powerful 
classes by privileged associations, and by the acknowledgement of duties superior to those 

                                                            
1
 Matteüs 16:18‐19, De Nieuwe Bijbelvertaling (2004‐2007) van het Nederlands Bijbelgenootschap. 
2
 I Petrus 2:25, NBV. 
‐ 4‐ 
 

which are imposed by man.”  3 Het zou  dus om meer dan macht alleen gaan. De historicus 
Cary Nederman trekt in zijn artikel Jean Gerson and Medieval Political Thought dezelfde con‐
clusie. Hij stelt: “During the Middle Ages, arguments for the requirement  of rule according to 
law  did  not  appeal  to  institutional  mechanisms;  instead  they  were  rooted  in  a  definite  con‐
ception of law itself. In particular, regardless of the immediate source of the law, it was un‐
derstood to be a manifestation of divinely‐ordained precepts of justice. Legal positivism was 
simply not a feature of the medieval outlook. Rather, human legal codes were deemed to be 
valid insofar as they were not arbitrary expressions of private will, but temporal applications 
of God‐given decrees. As a consequence, the Middle Ages treated obedience to the law as a 
moral obligation instead of merely as a legal or political duty. And this moral duty was no less 
incumbent upon rulers than upon their subjects.”  4 De juridische en politieke verplichtingen 
die de Kerk voor zich zag weggelegd, waren diep geworteld in een religieus besef. Een over‐
tuiging dat de toenemende bureaucratie en de machtsconflicten die zij meebracht, van God 
gegeven waren. Ze dienden het hogere doel: het behoeden van de menselijke ziel voor het 
eeuwige duivelse leed. De rol van de paus, als drager van de sleutels tot de hemel, was daar‐
in  cruciaal.  Er  stond  immers  nogal  wat  op  het  spel.  Als  zijn  macht  werd  misbruikt  dan  kon 
niemand de mensheid behoeden voor de ondergang. Een tijdgenoot van lord Acton, J.N. Fig‐
gis  (1866‐1919),  schreef  als  volgt:  “If  the  command  ‘Feed  My  Sheep’  may  be  interpreted  as 
the gift of authority to starve them, it was not poverty, or disease, that would result, but the 
eternal  destruction  of  the  soul.”  5.  Uit  een  behoefte  om  aan  die  onzekerheid  een  einde  te 
maken  ontstond  in  de  14de  eeuw  de  conciliaire  beweging.  Een  beweging  die  in  ongeveer 
honderd jaar tot volle wasdom kwam en claimde de gehele Kerk te representeren. Als repre‐
sentatief  orgaan  stelde  men  zich  tegenover  de  pauselijke  kerkvorst.  Het  is  dan  ook  niet 
vreemd dat er een historische tendens is om de conciliaire beweging als ‘parlementair’ te be‐
schouwen. 

§ 1.2 Historiografie 
Over het parlementaire karakter van de conciliaire beweging is in de afgelopen twee eeuwen 
veel  geschreven.  In  de  discussies  rond  het  thema  hebben  zich  grofweg  twee  groepen  ge‐
vormd die ieder een eigen visie op het conciliarisme hebben. De eerste groep is ontstaan op 
basis van de werken van de 19de eeuwse geleerden Acton en Figgis. Zij zagen in de conciliaire 
beweging de geboorte van de nieuwe tijd. Zij verankerden de conciliaire theorie – zoals die 
met  name  door  Jean  Gerson  (1363‐1429)  werd  verkondigd  –  in  een  ontwikkeling  naar  de 
moderne  verlichte  democratie.  Een  beweging  die  schoksgewijs  door  de  geschiedenis  trok, 
van de Nederlandse opstand en de parlementaire ontwikkelingen in het Verenigd Koninkrijk 
naar  de  Amerikaanse  en  Franse  revoluties  en  de  vestiging  van  overtuigd  liberalisme  in  hun 
eigen  tijd.  Gerson  werd  als  denker  geplaatst  tussen  moderne  filosofen  als  Hugo  de  Groot 
(1583‐1645), Thomas Hobbes (1588‐1679), Francis Bacon (1561‐1626) en Jean‐Jaqcues Rous‐
seau (1712‐1778). Lord Acton was zelf actief op het eerste Vaticaanse concilie in 1869. Daar 
pleegde hij tevergeefs fel verzet tegen de dogmatische politiek van paus Pius IX (1846‐1878). 
Zijn pleidooi voor de eerste katholieke hervormingen sinds het concilie van Trente in 1545‐

                                                            
3
 Lord J.E.E.D. Acton, Essays on Freedom and Power (Cleveland 1964) 91. 
4
 C.J. Nederman, ‘Conciliarism and constitutionalism: Jean Gerson and medieval political thought’, History of  
European Ideas 12:2 (1990), 193. 
5
 J.N. Figgis, Studies of political thought. From Gerson to Grotius (1414‐1625) (Cambridge 1907) 55‐56. 
‐ 5‐ 
 

1563, vonden veel bijval in liberale kring. De Duitser Döllinger (1799‐1890) en de Britse pre‐
mier  Gladstone  (1809‐1898)  steunden  hem  openlijk  tijdens  zijn  campagne  voor  hervormin‐
gen. Desondanks nam het concilie in 1870 vrijwel alle ideeën van Pius IX over. Volgens Acton 
was  met  name  de  geloofsdoctrine  van  pauselijke  onfeilbaarheid  een  poging  om  de  teloor‐
gang  van  pauselijke  seculiere  macht  in  de  nieuwe  staat  Italië  te  compenseren.6  Daarnaast 
bracht  het  eerste  Vaticaanse  concilie  talloze  andere  veranderingen,  waaronder  de  doctrine 
van de onbevlekte ontvangenis van Maria, maar ook een nieuwe christelijke moraal over het 
huwelijk. Al met al was het concilie een conservatieve overwinning. Lord Acton publiceerde 
onder de toepasselijke titel The Vatican Council over zijn ervaringen in Rome. Dit essay ver‐
scheen  voor  het  eerst  in  oktober  1870  in  het  tijdschrift  The  North  British  Review  en  daarin 
schreef Acton: “…they [de leden van het concilie] were confirming without let or question a 
power they saw in daily exercise, they were giving unqualified sanction to the Inquisition and 
the  Index,  to  the  murder  of  heretics  and  the  deposing  of  kings.  They  approved  what  they 
called  on  to  reform,  and  solemnly  blessed  with  their  lips  what  their  hearts  knew  to  be  ac‐
cursed.”7 In zijn eigen visie nam hij daarmee een stelling in die eeuwen eerder verdedigd was 
op de concilies van Konstanz (1414‐1418) en Basel (1431‐1449). Acton beschreef dus niet al‐
leen vanuit het liberale gedachtegoed de moderne democratische vooruitgang, maar hij wil‐
de in die vooruitgang ook een eigen actieve rol spelen. 

In de jaren zestig van de vorige eeuw publiceerde Brian Tierney de eerste editie van zijn boek 
Foundations of the Conciliar Theory. The contribution of the medieval canonists from Gratian 
tot  the  great  schism.  Hij  trok  in  dit  werk  de  liberale  vooruitgangsnotie  in  twijfel.  Tierney 
plaatste  de  conciliaire  beweging  niet  in  een  verlichte  ontwikkeling  naar  de  moderne  tijd, 
maar wortelde het juist in zeer middeleeuwse grond. In zijn optiek was conciliaire represen‐
tatie  niet  iets  nieuws,  maar  een  uiting  van  ideeën  die  al  in  de  12de  eeuw  in  het  canonieke 
recht verwoord waren. Zijn stelling kreeg veel bijval van onder andere de Duitse kerkhistorici 
Walter Brandmüller en Hubert Jedin. Ook zij zagen in het conciliarisme niet een eerste aanzet 
in een streven naar democratie, maar concludeerden dat het een tijdgebonden geest was die 
op pragmatische wijze de problemen van de 15de eeuwse Kerk poogde op te lossen. Oplos‐
singen, zoals die in de Haec Sancta en Frequens op het concilie van Konstanz in 1415 werden 
verwoord,  zouden  –  naarmate  de  beweging  meer  macht  verkreeg  en  langer  bestond  –  van 
steeds meer betekenis en traditie zijn voorzien. Voor latere conciliaristen stonden deze stuk‐
ken in zulk hoog aanzien, dat hun gezag ook gold voor zaken die de oorspronkelijke opstellers 
bij het schrijven totaal niet voor ogen hadden. Tierney’s nieuwe ideeën vielen samen met het 
tweede  Vaticaanse  concilie  (1962‐1965).  Hij  schreef  in  de  introductie  van  de  tweede  editie 
van zijn boek Foundations uit 1998, dat dit concilie voor veel nieuwe aandacht zorgde voor 
met  name  het  concilie  van  Konstanz.  “The  reason  for  this  renewed  interest  was  that  many 
Church leaders hoped to see a more collegial style of government emerge from the delibera‐
tions  of  the  new  Council,  and  the  decrees  of  Constance  represented  the  last  significant  at‐
tempt  to  establish  such  a  system  for  the  Catholic  Church.  In  these  circumstances,  the  argu‐
ment  presented  in  my  book  seemed  appealing  to  some  of  the  reform‐minded  scholars  who 
contributed to the discussions leading up to the council. They were especially interested in the 
suggestion that the ideas of the medieval Conciliarists were not some kind of heretical aber‐
                                                            
6
 Acton, Essays, 12‐15. 
7
 Ibidem, 323. Het essay ‘The Vatican Council’ is in dit boek geheel gepubliceerd (blz. 275‐237).  
‐ 6‐ 
 

ration, not ‘something accidental and external thrust upon the Church from outside’, but ra‐
ther ‘a logical culmination of ideas that were embedded in the law and doctrine of the Church 
itself’.” 8 

De ideeën van Acton en Figgis zijn echter nooit helemaal losgelaten. Francis Oakley plaatste 
in zijn werk The Conciliarist Tradition, Constitutionalism in the Catholic Church 1300‐1870 de 
conciliaire beweging weer terug in een langetermijnontwikkeling. In het voorwoord van het 
in 2003 gepubliceerde werk schreef hij: “But that whole conciliarist episode it has been cus‐
tomary to portray, at least since Vatican I, as nothing more than an unfortunate and revolu‐
tionary moment in the ongoing life of the Church, a turn of events radical in its origins and 
rapid  in  its  demise.  And  that  (mounting  historical  evidence  to  the  contrary)    has  served  to 
conceal from us the prominence, tenacity, wide geographical spread, and essential continuity 
of  the  tradition  of  conciliarist  constitutionalism  which,  having  found  historic  expression  at 
Constance, contrived for centuries to come to compete stubbornly for the allegiance of Catho‐
lics with the high papalist or ultramontane vision of things entrenched so powerfully in Italy 
and  especially  in  Rome.”9Oakley  beperkte  de  langetermijnontwikkeling  in  zijn  boek  tot  de 
Kerk. Hij ontkende echter niet de invloed van deze kerkelijke ideeën op de seculiere ontwik‐
kelingen  van  de  moderne  tijd.  Het  in  2003  verschenen  werk  verwoordt  feitelijk  zijn  stelling 
die  hij  al  sinds  1962  verdedigt.  De  titel  van  het  toen  verschenen  artikel  On  the  Road  from 
Constance to 1688 spreekt wat dat betreft boekdelen.10  

Tussen beide visies op de conciliaire beweging staan historici als Cary Nederman en Anthony 
Black. De laatste stelde in 1988 dat “…conciliarist writings were a major source of precedent 
and,  occasionally,  inspiration  for  men  of  the  sixteenth  and  seventeenth  centuries…”.11  Ne‐
derman  wil  in  zijn  eerder  geciteerde  artikel  uit  1990  iets  vergelijkbaars  aantonen.  Volgens 
hem  breekt  de  conciliaire  beweging  inderdaad  niet  –  zoals  Tierney  stelt  –  met  bestaande 
middeleeuwse  ideeën.  Conciliair  constitutionalisme  is  dus  middeleeuws  en  niet  vroeg‐
modern. Aan de andere kant stelt hij ook dat het wel degelijk een doordachte politieke theo‐
rie was en niet simpelweg een pragmatische tijdgebonden oplossing. Ook is de politieke the‐
orie in zijn visie echt middeleeuws en  niet één die  breekt met middeleeuwse ideeën.  Maar 
als  zodanig  ziet  hij  wel  in,  net  als  Black,  dat  die  ideeën  als  inspiratie  en  voorbeeld  hebben 
kunnen dienen voor latere ontwikkelingen.12 Feitelijk stellen Black en Nederman dus – net als 
Figgis, Acton en Oakley – dat er een lijn is tussen de conciliaire beweging van de 15de eeuw en 
de democratische ontwikkelingen in de eeuwen daarna.  

§ 1.3 Vraagstelling en afbakening 
Het belangrijkste middeleeuwse idee dat van doorslaggevende invloed is geweest op de con‐
ciliaire  beweging  is  het  corporatisme.  Corporatisme  is  een  laat‐middeleeuwse  organisatie‐
vorm die terug is te zien in de werkwijze van kloosters, gilden, stadstaten, waterschappen en 

                                                            
8
 B. Tierney, Foundations of the conciliar theory: the contribution of the medieval canonists from Gratian to the  
great schism (enlarged new edition, Leiden 1998) ix‐x. 
9
 F. Oakley, The conciliarist tradition: constitutionalism in the Catholic Church 1300‐1870 (Oxford 2003) viii. 
10
 Nederman, Conciliarism and constitutionalism, 190. 
11
 A. Black, ‘The Conciliar Movement’ in: J.H. Burns, ed., The Cambridge History of Medieval Political Thought 
(Cambridge 1988) 587. 
12
 Nederman, Conciliarism and constitutionalism, 191. 
‐ 7‐ 
 

talrijke andere samenwerkingsverbanden. Essentieel in het corporatisme is de aanwezigheid 
van een representatief orgaan dat de belangen van de groep behartigt tegenover een centra‐
le(re)  autoriteit.  Het  heeft  in  dat  verband  veel  weg  van  democratie.  In  dit  onderzoek  zal 
daarom  ruim  aandacht  besteed  worden  aan  de  verschillen  en  overeenkomsten  tussen  de 
twee.  

Oorspronkelijk ben ik begonnen met het idee om het concrete effect van de conciliaire filoso‐
fie over representatie te bestuderen binnen de kerkelijke organisatie. Hoe werkten de aan de 
top geformuleerde ideeën door in de bisdommen? Gaandeweg bleek echter dat de beïnvloe‐
ding vaak precies andersom liep. De representatietheorie ontwikkelde zich op basis van be‐
staande corporatistische verhoudingen die vastgelegd waren in het canonieke recht. Zo werd 
bijvoorbeeld de relatie tussen concilie en paus gespiegeld aan de interactie tussen kapittel en 
bisschop. Op die vergelijking was – ook al in de middeleeuwen – wel wat aan te merken. De 
paus  beschikte  immers  over  goddelijke  macht  en  kon  slechts  door  God  berecht  worden.  Ik 
heb daarom uiteindelijk besloten om deze methode te verruilen voor een vergelijking tussen 
de  conciliaire  beweging  en  een  vrijwel  parallelle  ontwikkeling  in  de  bisdommen.  De  verte‐
genwoordigende kapittels verwierven tussen 1350 en 1450 steeds meer macht over het be‐
leid van de bisschop. Het doel van dit onderzoek is een verkenning langs deze twee democra‐
tiseringsprocessen waarbij de vraag centraal staat hoe die zich, in het kader van de represen‐
tatietheorie in de 15de eeuw, tot elkaar verhielden. Als uitgangspunt voor de kerkelijke orga‐
nisatie zal ik het bisdom Utrecht kiezen. In grote lijnen is de organisatie van dit bisdom toe‐
pasbaar op de andere diocesen in Europa. Waar er sprake is van wezenlijke verschillen, zal ik 
die kenbaar maken.  

In dit onderzoek zal ik eerst een definitiekader opzetten op basis waarvan de twee democra‐
tiseringsprocessen bekeken worden. Representatietheorie, democratisering en corporatisme 
zijn  immers  nogal  grote  woorden.  Ik  zal  in  hoofdstuk  2  corporatisme  en  democratie  tegen‐
over elkaar zetten en de verschillen tussen de twee systemen min of meer categoriseren. In 
het hoofdstuk daarna zullen de kapittels in Utrecht nader bestudeerd worden en met de ge‐
categoriseerde  verschillen  zal  ik  aangeven  waar  zij  zich  tussen  corporatisme  en  democratie 
bevonden. Daarbij zullen zowel de geestelijke als de wereldlijke macht van de bisschop en de 
kapittels aan de orde komen. In hoofdstuk 4 zal ik van de episcopale ontwikkeling overgaan 
op  de  toestand  in  de  katholieke  Kerk.  Het  verlangen  naar  een  vertegenwoordigend  orgaan 
van  de  geestelijkheid  en\of  gelovigen  staat  –  net  als  de  kapittels  in  de  bisdommen  –  eerst 
naast  en  uiteindelijk  tegenover  de  centrale  macht.  De  positie  van  de  Heilige  Stoel,  de  ver‐
houding tot de imperiale macht en het schisma spelen in dit verband dan ook een essentiële 
rol. Het verlangen gezamenlijke belangen samen te behartigen kon zich ontwikkelen door de 
pauselijke  hunkering  naar  absolute  macht:  de  plenitudo  potestatis.  Met  deze  uiteenzetting 
zal ik tot slot in hoofdstuk 5 alles samenbrengen in de toepassing van de verschillen tussen 
corporatisme en democratie op de  conciliaire beweging. Daarbij  zal aandacht  besteed  wor‐
den aan de middeleeuwse fundering van de beweging in het canonieke recht en de verhou‐
ding ten opzichte van de paus. Uiteindelijk zal ik een positie kiezen in het historische debat 
tussen  de  partijen  Tierney,  Brandmüller  en  Jedin  enerzijds  en  Lord  Acton,  Oakley  en  Black 
anderzijds.  
‐ 8‐ 
 

De conciliaire beweging hield zich behalve met de fundamentele representatievraag ook met 
veel andere zaken bezig die van meer of minder belang waren. Ik zal die zaken – zoals kette‐
rij, hervorming van geloofsdoctrines en talrijke politieke kwesties– indien ze geen invloed op 
de beeldvorming over representatie hebben gehad, verder buiten beschouwing laten. 

Tot slot nog een opmerking vooraf. Bij alle personen die in dit onderzoek ter sprake komen, 
staan eenmaal geboorte‐ en sterfjaar vermeld. Dit met uitzondering van de pausen waar de 
jaartallen  het  pontificaat  weergeven.  Bij  enkele  vorsten  staat  de  regeringsperiode  vermeld, 
maar dit is aangegeven door de toevoeging reg. 

  

 
‐ 9‐ 
 

Hoofdstuk 2 Corporatisme en democratie 

§ 2.1 Inleiding 
“Een  lichaam  is  een  eenheid  die  uit  vele  delen  bestaat;  ondanks  hun  veelheid  vormen  al  die  delen 
samen één lichaam. Zo is het ook met het lichaam van Christus. Wij zijn allen gedoopt in één Geest en 
zijn daardoor één lichaam geworden, wij zijn allen van één Geest doordrenkt, of we nu Joden of Grie‐
ken zijn, of we nu slaven of vrije mensen zijn. Immers, een lichaam bestaat niet uit één deel, maar uit 
vele. Als de voet zou zeggen: ‘Ik ben geen hand, dus ik hoor niet bij het lichaam,’ hoort hij er dan wer‐
kelijk niet bij? En als het oor zou zeggen: ‘Ik ben geen oog, dus ik hoor niet bij het lichaam,’ hoort het 
er dan werkelijk niet bij? Als het hele lichaam oog zou zijn, waarmee zou het dan kunnen horen? Als 
het  hele  lichaam  oor  zou  zijn,  waarmee  zou  het  dan  kunnen  ruiken?  God  heeft  nu  eenmaal  alle  li‐
chaamsdelen hun eigen plaats gegeven, precies zoals hij dat wilde. Als ze met elkaar slechts één li‐
chaamsdeel zouden vormen, zou dat dan een lichaam zijn? Het is juist zo dat er een groot aantal de‐
len is en dat die met elkaar één lichaam vormen. Het oog kan niet tegen de hand zeggen: ‘Ik heb je 
niet nodig,’ en het hoofd kan dat evenmin tegen de voeten zeggen. Integendeel, juist die delen van 
het lichaam die het zwakst lijken zijn het meest noodzakelijk. De delen van ons lichaam waarvoor we 
ons  schamen  en  die  we  liever  bedekken,  behandelen  we  zorgvuldiger  en  met  meer  respect  dan  die 
waarvoor we ons niet schamen. Die hebben dat niet nodig. God heeft ons lichaam zo samengesteld 
dat  de  delen  die  het  nodig  hebben  ook  zorgvuldiger  behandeld  worden,  zodat  het  lichaam  niet  zijn 
samenhang verliest, maar alle delen elkaar met dezelfde zorg omringen. Wanneer één lichaamsdeel 
pijn lijdt, lijden alle andere mee; wanneer één lichaamsdeel met respect behandeld wordt, delen alle 
andere in die vreugde. Welnu, u bent het lichaam van Christus en ieder van u maakt daar deel van 
uit.” 
‐ 1 Korintiërs 12:12‐27 
 
Een samenleving bestaat uit individuele personen met eigen belangen, wensen, interesses en 
kennis. Afhankelijk van deze mix zoeken mensen elkaar op en verenigen zich in een kerk, een 
bedrijf,  een  sportclub  of  andere  vrijetijdsgroepen.  Paulus  besteedt  in  het  bovenstaande  ci‐
taat uitgebreid aandacht aan de rol van het individu – met zijn eigen mogelijkheden – in een 
groep. In de kern van die groep draait het uiteindelijk om macht. Macht zie ik in dit verband 
als  het  kunnen  inzetten  van  de  gezamenlijke  mogelijkheden  van  de  groep,  en  kan  op  zeer 
verschillende manieren verdeeld zijn onder de leden. In dit hoofdstuk staat de middeleeuwse 
en moderne  wijze van de  verdeling van macht in een organisatie centraal. Wat zijn  de ver‐
banden  tussen  een  corporatistische  en  een  democratische  organisatie?  Daarbij  zal  ik  ken‐
merken vaststellen die een organisatie meer of minder democratisch of corporatistisch ma‐
ken. Aan de hand van die kenmerken zullen in hoofdstuk 3 de kapittels en in hoofdstuk 5 de 
concilies bestudeerd worden. 

§ 2.2 Kenmerken van corporatisme 
Hoewel  in  de  middeleeuwen  de  ambitie  naar  gecentraliseerde  macht  bij  de  wereldlijke  en 
kerkelijke autoriteiten aanwezig was, is daadwerkelijk absolutisme pas in de nieuwe tijd ge‐
realiseerd. Denk bijvoorbeeld aan schoolvoorbeelden als de 17de en 18de eeuwse Franse vors‐
ten Lodewijk XIV (reg. 1643‐1715) en Lodewijk XV (reg. 1715‐1774). Zij schakelden de invloed 
van  de  adel  uit  en  konden  hun  macht  uitoefenen  zonder  tussenkomst  van  de  Staten‐
Generaal. De totale macht kwam bij hen persoonlijk te liggen wat uiteindelijk het beeld van 
het ancien regime is gaan bepalen. In de middeleeuwen was de ontwikkeling van deze vorste‐
lijke  macht  nog  lang  niet  zover.  Adel,  boeren,  stadsburgers  en  geestelijkheid  verzetten  zich 
‐ 10‐ 
 

op alle niveaus tegen aantasting van lokale rechten door een centraler gezag. Deze rechten 
raakten een heel breed vlak van het middeleeuwse leven en varieerden van het recht op het 
houden van markt, tolheffing en het hebben van een molen tot het recht op een Statenver‐
gadering met zeggenschap over oorlog en vrede. Er werd alles gedaan om de eigen rechten 
erkend te krijgen en vast te leggen. Door een structureel gebrek aan inkomsten werden deze 
rechten wisselgeld in de onderhandelingen over belastingen tussen de vorst en zijn onderda‐
nen. Al met al bleek de middeleeuwse samenleving uitstekend in staat om zich tegen de vors‐
ten te verweren. Op vrijwel ieder niveau was ze georganiseerd in samenwerkingsverbanden 
die  collectief  onder  de  naam  corporatisme  bekendstaan.  Bij  een  corporatie  moet  gedacht 
worden  aan  groepen  binnen  een  samenleving  die  zich  met  een  gemeenschappelijk  belang 
verenigen. In de moderne definitie die Van Dale geeft, stelt men dat corporatisme “(het stre‐
ven naar) staatsordening op grondslag van samenwerkende corporaties” is. De definitie van 
een corporatie luidt als volgt: “een vakgenootschap of een gilde”.13 Ook The New Oxford Dic‐
tionary of English omschrijft corporatisme als de “control of a state or organization by large 
interest groups”.14 Corporatisme stamt volgens dit woordenboek van het Latijnse corporalis 
wat vertaald wordt als “of or belonging to a body”.15 De analogie met het lichaam vindt zijn 
oorsprong in de Bijbel. Vooral Apostel Paulus heeft nadruk gelegd op de idee dat alle gelovi‐
gen samen gezien kunnen worden als één lichaam. Dat lichaam staat symbool voor de Kerk 
als het corpus mysticum of het corpus christi. Paulus schrijft in zijn brief aan de Galaten “ikzelf 
leef niet meer, maar Christus leeft in mij”.16 Door de doop zou Christus in ieder mens komen 
te wonen waardoor de gelovige deel gaat uitmaken van het mystieke lichaam van Christus. 
Dit vormt  het fundament  voor het christendom  dat door de scholastieke wetenschap in  de 
13de eeuw werd verjuridiseerd. Men streefde naar de concrete uitwerking van theologische 
dogma’s in de maatschappij en al snel werd de vergelijking getrokken tussen corporatisme en 
het  corpus  mysticum.17  Het  woord  corpus  bleef  de  hele  middeleeuwen  door  een  synoniem 
voor colleges, verenigingen en genootschappen.18 

Corporatisme  als  organisatiestructuur  in  de  middeleeuwse  samenleving  was  zeker  niet  be‐
perkt  tot  de  totale  Kerk  of  economische  organen  zoals  bijvoorbeeld  de  gilden.  We  kennen 
talrijke samenwerkingsverbanden die op vergelijkbare wijze georganiseerd waren. Klooster‐
orden,  universiteiten  en  bisdommen  kenden  een  corporatief  kapittel  waarin  men  zeggen‐
schap uitoefende over het bewind van de abt, rector of bisschop; vrije boeren in de ambach‐
ten organiseerden zich in corporaties tegenover lokale heren en we kennen talrijke handels‐
genootschappen, samenwerkingsverbanden in de lekenvroomheid en – specifiek voor de Ne‐
derlanden  –  waterschappen.  Typerend  is  daarbij  dat  in  veel  gevallen  de  centrale  autoriteit 
waar men zich tegen organiseert, voorzitter is van het samenwerkingsverband. De persoonlij‐
ke interactie van macht tussen voorzitter en leden wordt door Oakley goed neergezet in zijn 
definitie  van  corporatisme:  “power  divided  between  the  head  of  the  corporation  and  its 
members with the power of the head not deriving from but being limited none the less by the 

                                                            
13
 Van Dale Groot Woordenboek der Nederlandse Taal (14de editie). 
14
 New Oxford Dictionary of English. 
15
 Oxford Latin Dictionary. 
16
 Galaten 2:20, NBV. 
17
 Tierney, Foundations of the Conciliar Theory, 121. 
18
 A. Black, Council and Commune. The Conciliar Movement and the Council of Basle (Londen, 1979) 140. 
‐ 11‐ 
 

power inherent in the members”.19 De machtsverhoudingen tussen voorzitter en vergadering 
zullen in de navolgende hoofdstukken een centrale rol spelen. 

 Professor  Brian  Tierney  volgt  de  laat  19de  eeuwse  Duitse  wetenschapper  Otto  von  Gierke 
(1841‐1921)  in  het  idee  dat  het  corporatisme  een  exponent  is  van  het  vroegmiddeleeuwse 
Gefolgschaft‐principe.  Blockmans  en  Hoppenbrouwers  omschrijven  dit  als  een  structuur 
waarbij  er  een  hechte  directe  en  persoonlijke  band  bestaat  tussen  leiders  (chiefs)  en  krij‐
gers.20 Door het doen van schenkingen weet de leider zijn onderdanen aan zich te binden. Uit 
de  Gefolgschaft  ontwikkelt  zich  het  idee  van  Genossenschaft  wat  volgens  Gierke  synoniem 
staat aan corporatisme. Hierin oefent een leider met een groep van getrouwen een gedeelde 
macht uit. Gierke zet het typisch Germaanse genootschapsdenken tegenover het Romeinse 
idee van het  instituut. Door middel van beide organen wordt macht uitgeoefend maar met 
het  verschil  dat  het  instituut  over  intrinsieke  macht  beschikt,  terwijl  macht  in  een  genoot‐
schap berust bij de individuele leden. In beide structuren ziet Gierke een gevoel van eenheid. 
In een instituut is dit volgens hem een extern idee dat van hogerhand wordt gedelegeerd en 
wat dus het instituut zijn macht geeft. De leden van het instituut zijn feitelijk de representatie 
van die hogere macht. In het instituut kunnen mensen vervangen worden zonder dat de or‐
ganisatie aan macht inboet. Het genootschap daarentegen heeft een interne macht die wis‐
selt met de samenstelling van leden. Gierke betrekt dit op de conciliaire beweging en haar re‐
latie met de paus. Hij stelt dat het om een basaal conflict gaat tussen de ideeën genootschap 
en instituut.21 Hier is veel voor te zeggen: de corporatieve conciliaire beweging, zoals die zich 
in  de  15de  eeuw  ontwikkelt,  vertoont  overeenkomsten  met  wat  Gierke  Genossenschaft 
noemt. De Kerk zelf is echter een zeer Romeinse organisatie en ook het kerkelijk recht is op 
het Romeinse juridische systeem gebaseerd. Het is dus niet vreemd dat zich juist in de Kerk 
een botsing voordoet tussen deze in oorsprong Germaanse en Romeinse ideeën. Ik wil zelfs 
nog verder gaan dan Gierke. Het conflict dat uit de aard van de organisatie is ontstaan, is op 
alle niveaus zichtbaar; niet enkel in de conciliaire beweging. Overal waar op corporatieve wij‐
ze werd samengewerkt, botste men op het Romeinse idee van geïnstitutionaliseerde macht. 
Meuthen  verwoordt  dat  feitelijk  ook  als  hij  schrijft:  ‘Allenthalben  hatte  sich  seit  dem 
Hochmittelalter  genossenschaftliches  Leben  und  Denken  korporativ  verfestigt.  Besonders 
auch  im  kirchlichen  Raum  ist  über  korporationsrechtliche  Fragen  geschrieben,  entschieden 
und  danach  gehandelt  worden,  ob  es  sich  nun  um  die  Rechte  von  Stiftskapiteln,  um  die 
Ordenverfassung  und  schließlich  um  das  Verständnis  der  ganzen  Kirche  als  Korporation  und 
deren Verhältnis zum Papste ging. Dabei spielten die Vertretungsfragen eine große Rolle: Wer 
handelt im Namen einer  Gemeinschaft, welche Vollmachten hat er, wie werden sie ihm ert‐
eilt? In diesem Rahmen hatten Kanonistik und engagierte Publizistik das Konzil als Repräsen‐
tativorgan der Kirche erarbeitet. Ohne die Schubkraft, die aus den kirchlichen Korporationen, 
vor allem auch aus den Universitäten heraus wirkte, waren die spätmittelalterlichen Konzilien 
nicht denkbar gewesen’.22 

                                                            
19
 Oakley, Conciliarist tradition, 14. 
20
 W. Blockmans en P. Hoppenbrouwers, Eeuwen des Onderscheids. Een geschiedenis van middeleeuws Europa 
(Amsterdam 2002) 101. 
21
 Tierney, Foundations of the Conciliar Theory, 91. 
22
 E. Meuthen, Das Basler Konzil als Forschungsproblem der europäische Geschichte (Düsseldorf 1987) 18‐19. 
‐ 12‐ 
 

Het  lijkt  erop  dat  dit  conflict  tussen  Germaanse  en  Romeinse  waarden  in  de  wereldlijke 
macht ontbrak. Het wereldlijk gezag was gepersonifieerd in de vorst. Hoewel men voor deze 
visie uiteindelijk ook een Romeinse institutionele verantwoording probeerde te vinden, bleef 
het idee van de middeleeuwse vorst geworteld in een Germaanse visie op de verdeling van 
macht. De vorst was voortgekomen uit de leiders van de Gefolgschaft. Als een vorst zich niet 
langer  aan  de  gemene  wet  hield,  of  zich  niet  langer  van  de  loyaliteit  van  zijn  onderdanen 
door schenkingen – nu van rechten – wist te verzekeren, dan bestond in dit model de moge‐
lijkheid  om  de  gehoorzaamheid  op  te  zeggen.  Dit  opzeggen  door  de  bevolking  van  het  ver‐
trouwen  in  de  persoon  van  de  vorst  was  aanvankelijk  niet  geïnstitutionaliseerd,  maar  ge‐
schiedde  vrijwel  altijd  op  ad  hoc‐basis.  De  praktische  macht  die  men  daarbij  over  de  vorst 
uitoefende, was net zo groot als de optelsom van de leden van de vertegenwoordigende ver‐
gadering  van  onderdanen.23  Gedurende  de  late  middeleeuwen  zien  we  dit  optreden  lang‐
zaam institutionaliseren door het vastleggen van de rechten van representatieve Statenver‐
gaderingen.  Voorbeelden hiervan zijn de Brabantse ‘Blijde Inkomsten’ en de ‘Stichtse Land‐
brief’.  Aan  de  laatste  zal  in  hoofdstuk  3.5  meer  aandacht  worden  besteed.  De  Staten‐
Generaal, of een ander vertegenwoordigend orgaan, kan daarmee gezien worden als opvol‐
ger van de vroegmiddeleeuwse Gefolgschaft; ze spreekt met één stem en behartigt de alge‐
mene belangen van de onderdanen.  

Niet alleen de representatieve vergadering claimt de algemene belangen van het volk te be‐
hartigen maar ook de vorst als voorzitter van de vergadering ziet zichzelf graag in die rol. De 
besluiten  van  de  vertegenwoordigende  vergadering  dienen  in  de  meeste  gevallen  immers 
door hem geratificeerd te worden. In die optiek fungeert de vorst als de ultieme kenner en 
vertegenwoordiger van het ene algemene belang. Deze rol verwerft hij bij zijn kroning met de 
erkenning  van  zijn  persoonlijke  macht  door  de  collectieve  bevolking.  Daarmee  treedt  een 
conflict op tussen de representatieve vergadering en de vorst, dat, wat betreft praktische ge‐
volgen,  zeer  vergelijkbaar  is  met  het  conflict  tussen  concilie  en  paus.  De  culturele  achter‐
gronden zijn in mijn optiek echter verschillend. In de Kerk draait het om een culturele kijk op 
de oorsprong van aanwezige macht in organisaties, terwijl in de wereldlijke macht de culture‐
le achtergrond van beide organisaties hetzelfde is. In beide gevallen doet zich echter de vraag 
voor wie de gemeenschap in ultimo vertegenwoordigt. De uiteindelijke kenners van het eigen 
algemene belang blijven veelal de onderdanen.24 De 15de eeuwse geleerde Juan de Segovia (? 
‐1458) uit Castilië verdedigde dit corporatieve idee met de werken van Aristoteles (384‐322 
v.Chr.).  Hoewel  Aristoteles  een  overtuigd  aanhanger  was  van  de  directe  democratie  in  de 
Griekse  polis  en  deelname  aan  het  bestuur  zelfs  als  voorwaarde  stelde  voor  een  ‘goed’  le‐
ven,25 besteedde hij ook ruime aandacht aan de monarchie. De filosoof vergeleek de relatie 
tussen vorst en onderdanen met die van een vader en zijn kinderen of een meester en zijn 
slaven; er is volgens hem geen sprake van een relatie tussen gelijken. Een systeem met een 
absolute vorst is volgens Aristoteles alleen in theorie te handhaven, als de vorst een boven‐
menselijke  natuur  heeft.  Dat  maakte  vorst  en  onderdanen  immers  ongelijk  aan  elkaar.  Hij 
stelde zich daarmee op het standpunt dat onder gelijke mensen – de burgers van de polis – 
niet één zich boven de ander kon plaatsen. Aangezien dat in de praktijk wel gebeurde, stelde 
                                                            
23
 Nederman, Conciliarism and constitutionalism, 194‐195. 
24
 Ibidem 195. 
25
 C.C.W. Taylor, ‘Politics’ in: J. Barnes, ed., The Cambridge Companion to Aristotle (Cambridge 1995) 241‐242. 
‐ 13‐ 
 

hij dat onderdanen en vorst allen imperfecte gelijke individuen zijn die daarom gezamenlijk 
gebonden  zijn  aan  dezelfde  wet.  Niet  de  vorst  maar  de  wet  heeft  dus  het  hoogste  gezag.26 
Segovia gaat hierop verder en zegt dat de heerser alleen zijn onderdanen vertegenwoordigt 
zolang  die  niet  in  vergadering  bijeen  zijn.  De  vergadering  staat  boven  het  individu  van  de 
heerser, juist omdat allen gelijk zijn. Het collectief is beter in staat dan de individuele vorst 
om de algemene wil te kennen.27 Hij maakt dan een vergelijking die veel lijkt op die van Aris‐
toteles,  die  in  zijn  Politica    schrijft:  “There  is  this  to  be  said  for  the  many:  each  of  them  by 
himself may not be of a good quality; but when they all come together it is possible that they 
may  surpass  –  collectively  and  as  a  body,  although  not  individually  –  the  quality  of  the  few 
best, in much the same way that feasts to which many contribute may excel those provided at 
one person’s expense. For when there are many, each has his share of goodness and practical 
wisdom; and, when all meet together, the people may thus  become something like a  single 
person, who, as he has many feet, many hands, and many senses, may also have many quali‐
ties  of  character  and  intelligence.”28  Segovia  maakt  op  zijn  beurt  de  vergelijking  met  bran‐
dende blokken hout. Individueel geven ze warmte en licht, maar samen een veelvoud ervan. 
Op dezelfde wijze kent een individu zijn eigen wil, maar in de vergadering van het collectief 
de veelvoud van die wil: het algemene belang.29 

§ 2.3 Verhouding tussen corporatisme en democratie 
Middeleeuws  corporatisme  kan  naar  mijn  idee  gezien  worden  als  een  samenwerkingsver‐
band  van  onderdanen  tegenover  een  centraal  gezag  waarbij  democratie  ontbreekt.  Vaak 
wordt  het  ontbreken  van  democratie  gezien  als  (verlicht)  despotisme  maar  dat  is  hier  uit‐
drukkelijk niet aan de orde. Binnen corporatisme wordt immers, zoals uit de bovenstaande 
paragraaf blijkt, wel degelijk door de onderdanen macht uitgeoefend over de vorst. Om deze 
‘ondemocratische’ samenwerking te verduidelijken is het noodzakelijk om een uiteenzetting 
te geven van de verschillende definities van democratie in de literatuur. In woordenboeken 
komen we omschrijvingen tegen die in grote lijnen met elkaar in overeenstemming zijn. Toch 
is er sprake van een subtiel verschil dat in het kader van dit onderzoek van belang is. Dit ver‐
schil  zal  duidelijk  worden  als  we  de  omschrijvingen  naast  elkaar  zetten.  De  eerste  variant 
wordt  het  beste  weergegeven  in  de  Random  House  Unabridged  Dictionary.  Hier  omschrijft 
men  democratie  als  volgt:  “Government  by  the  people;  a  form  of  government  in  which  the 
supreme  power  is  vested  in  the  people  and  exercised  directly  by  them  or  by  their  elected 
agents  under  a  free  electoral  system”.30  WordNet  van  de  Universiteit  Princeton  sluit  zich 
hierbij aan: “the political orientation of those who favor government by the people or by their 
elected representatives; a political system in which the supreme power lies in a body of citi‐
zens who can elect people to represent them; the doctrine that the numerical majority of an 
organized group can make decisions binding on the whole group”.31 Beide hechten direct be‐
lang  aan  de  gekozen  afvaardiging  naast  het  bestaan  van  de  –  door  Aristoteles  zo  gewaar‐
deerde – directe democratie waar alle ‘gelijken’ aan deelhebben. Het belang van een geko‐
zen  representatie  wordt  in  de  andere  definities  gaandeweg  minder.  Merrian‐Webster  stelt: 
                                                            
26
 Taylor, Politics, 246. 
27
 Black, Council and Commune, 163‐164. 
28
 Aristoteles, Politics, vertaling: E. Barker (Oxford 1995) 108. 1281a39. 
29
 Black, Council and Commune, 156. 
30
 Random House Unabridged Dictionary, © Random House, Inc. 2006. 
31
 WordNet® 3.0, © 2006 by Princeton University. 
‐ 14‐ 
 

“a government in which the supreme power is vested in the people and exercised by them di‐
rectly or indirectly through a system of representation usually involving periodically held free 
elections”.32 Ook de New Oxford Dictionary redeneert langs die lijnen: “A system of govern‐
ment by the whole population or all the eligible members of a state, typically through elected 
representatives”.33  De  in  vrije  verkiezingen  gekozen  vertegenwoordiging  wordt  nog  wel  ge‐
noemd maar nu als een gebruikelijk en geen noodzakelijk onderdeel om toch tot democratie 
te komen. Tot slot zijn er de definities die de gekozen afvaardiging wel noemen maar in het 
midden laten of die (vrij) gekozen zijn. De Nederlandse Van Dale zegt bijvoorbeeld: “staats‐
vorm waarin het volk (door vertegenwoordigers) zichzelf regeert en vrijelijk zijn meningen en 
wensen  kan  uiten”.34  De  nadruk  ligt  hier  op  de  uitoefening  van  vrije  rechten  en  niet  op  de 
wijze waarop de vertegenwoordiging tot stand komt. Wellicht is het kiezen daarvan één van 
de geuite vrije meningen en wensen, maar dit staat niet met zoveel woorden in de definitie. 
Ik zal later op dit punt terugkomen. De Columbia Electronic Encyclopedia geeft een heel uit‐
gebreide omschrijving maar laat net als Van Dale de totstandkoming van de vertegenwoordi‐
ging  in  het  midden:  “Term  originating  in  ancient  Greece  to  designate  a  government  where 
the people share in directing the activities of the state, as distinct from governments control‐
led  by  a  single  class,  select  group,  or  autocrat.  The  definition  of  democracy  has  been  ex‐
panded,  however,  to  describe  a  philosophy  that  insists  on  the  right  and  the  capacity  of  a 
people, acting either directly or through representatives, to control their institutions for their 
own purposes”.35 

De  wijze  waarop  de  representatieve  vergadering  van  de  onderdanen  tot  stand  komt,  is  in 
mijn optiek van doorslaggevend belang. In mijn definitie van democratie is vrij stemrecht es‐
sentieel. Zonder vrij stemrecht kan er geen sprake zijn van democratie. Maar, zoals al eerder 
gesteld, leidt het ontbreken van deze grondslag van democratie niet automatisch tot een si‐
tuatie van dictatuur. Corporatisme is immers een systeem waarbij vrije verkiezingen ontbre‐
ken zonder dat het in dictatuur vervalt. Maar er is duidelijk wel sprake van onderdanen die 
een representatief orgaan vormen en zo delen in de macht. De grote vragen in het corpora‐
tisme zijn echter wie en op welke basis men representatie claimt. Democratie kan geen de‐
mocratie zijn, als niet op enige wijze vastgelegd wordt hoé alle onderdanen  vertegenwoor‐
digd worden.  

Op basis van dit fundamentele verschil tussen democratie en corporatisme kan een categori‐
sering van kenmerken opgezet worden die een organisatie langs een schaal tussen corpora‐
tisme  en  democratie  plaatsen.  Het  gaat  dan  om  allerlei  soorten  organisaties  waarin  een 
groep (onderdanen, geleerden, gildeleden en monniken maar ook bijvoorbeeld melkboeren, 
zorgverzekeraars,  klanten  of  studenten)  een  gezamenlijk  belang  behartigt  tegenover  een 
centrale autoriteit. Dus niet alleen lokale, regionale, nationale en zelfs supranationale staats‐
organen, maar ook bijvoorbeeld politieke partijen, kerkgenootschappen, liefdadigheidsvere‐
nigingen, stichtingen en zelfs bedrijven. 

                                                            
32
 Merriam‐Webster's Dictionary of Law, © 1996 Merriam‐Webster, Inc. 
33
 The New Oxford Dictionary of English 
34
 Van Dale Groot Woordenboek der Nederlandse Taal (14de editie) 
35
 The Columbia Electronic Encyclopedia Copyright © 2004, Columbia University Press. 
‐ 15‐ 
 

In het middelpunt van de schaal tussen corporatisme en democratie staat het kenmerk van 
een  vrij  en  eerlijk  gekozen  representatieve  afvaardiging.  Zodra  een  organisatie  hieraan  vol‐
doet, is er per definitie sprake van een democratie. Daarnaast zijn er typische kenmerken die 
een organisatie ‘democratischer’ maken. Deze kenmerken kunnen gerangschikt worden on‐
der de noemer ‘constitutionalisme’. In beginsel hangt Nederman hier de definitie aan dat re‐
gels en wetten voor zowel gezagsdragers als ondergeschikten gelden.36 In deze definitie ont‐
breekt het echter aan onderscheidend vermogen. Het geldt immers zowel in de middeleeu‐
wen als in de moderne tijd: niet‐constitutioneel is altijd iedere vorm van gezag op basis van 
(ongecontroleerde) willekeur. Deze situatie is karakteristiek voor despotisme en valt buiten 
dit  onderzoek.  Een  definitie  van  constitutionalisme  die  wel  voldoende  onderscheidend  ver‐
mogen heeft, is onze moderne democratische versie. Deze gaat verder dan de gelijkheid voor 
de  wet  van  onderdaan  en  gezag,  en  stelt  ten  eerste  dat  het  gezag  onpersoonlijk  is  en  dus 
verbonden  is  aan  een  ambt.  Dit  gezag  wordt  daarnaast  door  collectief  beheerde  instituten 
met een aantal basale rechten gecontroleerd. In de Nederlandse staatsinrichting zijn dit het 
parlementaire budgetrecht, recht op amendement, het recht op motie, het initiatiefrecht en 
het  recht  op  interpellatie.  Vergelijkbare  rechten  zijn  in  vrijwel  alle  moderne  democratieën 
aanwezig. Ten derde worden individuele rechten van onderdanen, zoals bijvoorbeeld de vrije 
meningsuiting, het recht op vergadering, de persvrijheid, de godsdienstvrijheid en het recht 
op werkgelegenheid, door het centrale gezag erkend en gerespecteerd. Deze rechten kunnen 
nooit  geheel  worden  ingetrokken  en  slechts  bij  wet  worden  beperkt.  Tot  slot  erkennen  en 
accepteren  individuele  onderdanen  het  gezag  en  zijn  daden  uit  eigen  vrije  wil.  Als  boven‐
staande  punten  naast  de  uitleg  van  Van  Dale  worden  gezet,  dan  wordt  duidelijk  dat  het  
meer een gedeeltelijke definitie van constitutionalisme betreft dan van democratie. Van Dale 
legt immers nogal expliciet de nadruk op individuele grondrechten. In mijn opinie betekent 
het (gedeeltelijk) ontbreken van deze grondrechten nog niet dat we te maken  hebben met 
een ondemocratische organisatie. Als we bijvoorbeeld kijken naar een vereniging waarbij het 
bestuur de eindredactie voert van het enige periodiek, dan ontbreekt het de leden in beperk‐
te  mate  aan  een  recht  op  persvrijheid.  Toch  kunnen  we  deze  organisatie  ‘democratisch’ 
noemen zolang het bestuur door een algemene ledenvergadering of een vrij gekozen verte‐
genwoordiging  ter  verantwoording  kan  worden  geroepen.  In  een  groter  (staats)verband  is 
het uiteraard zeer hinderlijk of zelfs nagenoeg onmogelijk om tot een vrij en eerlijk gekozen 
vertegenwoordiging – en  daarmee democratie – te komen zolang grondrechten structureel 
ontbreken. In moderne democratische staten zijn ze dan ook veelal verankerd in de grond‐
wet. Nederman zegt het volgende: “Viewed collectively, these principles supplement the rule 
of  laws  as  to  compose  the  core  of  modern  constitutional  theory.  According  to  the  uniquely 
modern sense of constitutionalism government is conducted within the confines of law by of‐
ficials whose duties are determined in advance and carefully regulated, who hold office at the 
pleasure of the citizen body at large, and who must treat as sacrosanct certain forms of indi‐
vidual activity”.37  

In deze categorisering betekent het aan‐ of afwezig zijn van deze elementen dat – zolang er 
een vrij en eerlijk gekozen vertegenwoordiging is – een organisatie meer of minder democra‐
tisch is. Met deze schaal en definities kunnen de gradaties iets concreter gemaakt worden. 
                                                            
36
 Nederman, Conciliarism and constitutionalism, 192. 
37
 Ibidem 193. 
‐ 16‐ 
 

Toch gaat het in veel gevallen om zulke subtiele verschillen dat het nagenoeg onmogelijk is 
om de waarde van de één boven de ander te stellen. Nederland kent bijvoorbeeld een onge‐
kozen staatshoofd met een – zij het beperkte – persoonlijke macht . Dit maakt ons land per 
definitie minder maar niet ondemocratisch. Datzelfde geldt voor een democratisch functio‐
nerende  overheid  die  de  vrijheid  van  meningsuiting  inperkt  in  ruil  voor  verbetering  van  de 
veiligheid. Ook dit maakt een land minder democratisch. Wat betreft het voor dit schema zo 
basale onderscheid van vrije verkiezingen, zijn deze subtiele verschillen eveneens zichtbaar. 
Sinds  2007  hanteert  Oostenrijk  bijvoorbeeld  een  kiesgerechtigde  leeftijd  van  16  jaar.  Daar‐
mee  is  het  land  op  de  keper  beschouwd  democratischer  dan  Nederland,  omdat  een  groter 
deel  van  de  bevolking  op  een  vrije  en  eerlijke  manier  vertegenwoordigd  wordt.  Het  wordt 
nog ingewikkelder als we kijken naar bijvoorbeeld senaatsverkiezingen. Is Italië in vergelijking 
met ons land meer of  minder democratisch? Waar in Nederland  de Eerste Kamerverkiezin‐
gen getrapt verlopen maar voor alle kiesgerechtigden toegankelijk zijn, wordt daar de senaat 
direct gekozen door kiesgerechtigden  vanaf 25 jaar en kiest men een partij  en niet de per‐
soon  die  een  zetel  gaat  bezetten.  Het  mag  duidelijk  zijn  dat  op  detailniveau  dus  nogal  wat 
valt aan te merken op deze indeling van kenmerken. Gaat het echter om de vergelijking tus‐
sen  middeleeuwse  organisaties  onderling  en  moderne  instituten,  dan  is  het  wel  bruikbaar. 
Het gaat dan immers om grote fundamentele verschillen die op basis van dit schema inzich‐
telijk worden gemaakt. 

§ 2.4 Conclusie 
Het  basale  verband  tussen  corporatisme  en  democratie  is  de  verdeling  van  macht  tussen 
vorst en onderdanen, waarbij de onderdanen hun gezamenlijke belangen behartigen in een 
representatief orgaan. Het onderscheid tussen beide moet in mijn optiek gezocht worden in 
de wijze waarop de vertegenwoordiging uit de onderdanen tot stand komt. We kunnen pas 
van een democratie spreken als dit op basis van eerlijke en vrije verkiezingen gebeurt. Mid‐
deleeuws  corporatisme  kan  dan  gezien  worden  als  een  samenwerkingsverband  van  onder‐
danen  tegenover  een  centraal  gezag  waarbij  die  verkiezingen  ontbreken.  Op  basis  van  dit 
fundamentele verschil tussen democratie en corporatisme heb ik een categorisering van vier 
kenmerken gemaakt die een organisatie langs een schaal tussen corporatisme en democratie 
plaatsen. Deze kenmerken gaan verder dan de gelijkheid voor de wet van onderdaan en vorst 
en  maken  een  organisatie  meer  democratisch.  Het  eerste  kenmerk  is  de  onpersoonlijkheid 
van gezag en de verbinding tussen gezag en ambt. Ten tweede dient het gezag gecontroleerd 
te worden door collectief door de onderdanen beheerde instituten die over een aantal basa‐
le  constitutionele  rechten  beschikken.  Ten  derde  beschikken  onderdanen  over  individuele 
rechten die door de vorst worden erkend en gerespecteerd. Tot slot erkennen de onderda‐
nen uit eigen vrije wil de macht en handelingen van de vorst. Het mag duidelijk zijn dat op 
detailniveau in de vergelijking tussen moderne organen nogal wat valt aan te merken op deze 
indeling van kenmerken. Gaat het echter om de vergelijking tussen middeleeuwse organisa‐
ties onderling en moderne instituten, dan is het wel bruikbaar. Het gaat dan immers om gro‐
te fundamentele verschillen die op basis van dit schema inzichtelijk worden gemaakt. 

In de verdeling van macht tussen vorst en onderdaan hecht ik veel waarde aan de ideeën van 
Gierke die een onderscheid maakt tussen Romeinse en Germaanse cultuur. Corporatisme is 
in die optiek van Germaanse oorsprong en heeft zich ontwikkeld uit het vroegmiddeleeuwse 
Gefolgschaft  waarin een leider over een groep getrouwen een gedeelde macht uitoefende. 
‐ 17‐ 
 

Door het uitdelen van geschenken behield hij de steun van zijn onderdanen. Hieruit ontwik‐
kelde  zich  het  Genossenschaft  waarin  door  het  structurele  gebrek  aan  inkomsten,  rechten 
door de vorst werden ingewisseld voor belastingen. De uitkomsten van deze onderhandelin‐
gen waren afhankelijk van de invloed van de vorst en de macht van zijn onderdanen. Macht 
in  een  Germaans  genootschap  lag  dus  bij  de  individuele  leden.  Het  Romeinse  instituut  be‐
schikt daarentegen over een eigen macht die van hogerhand geschonken is. Dit kan God, de 
staat, de vorst of de gemeenschap zijn. De leden van het instituut zijn feitelijk de representa‐
tie van die hogere macht waardoor mensen vervangen kunnen worden zonder dat de organi‐
satie aan macht inboet. Naarmate een  organisatie meer institutionaliseert, is er sprake van 
meer  democratie;  het  eerste  kenmerk  is  immers  de  onpersoonlijkheid  van  het  gezag  en  de 
verbinding tussen gezag en ambt. 

Het conflict dat uit deze culturele verschillen over de verdeling van macht in een organisatie 
is  ontstaan,  komt  vooral  in  de  Kerk  tot  uiting.  Overal  waar  op  corporatieve  wijze  werd  sa‐
mengewerkt, botste men op het Romeinse idee van geïnstitutionaliseerde macht. Uit dit con‐
flict komt een democratiseringsproces op gang. Enerzijds is dit proces zichtbaar in de pogin‐
gen van de kapittels als corporatieve genootschappen om invloed te verwerven over de insti‐
tutionele  autoriteit van de bisschop, en anderzijds in de conciliaire beweging die poogt om 
de gezamenlijke belangen van de Kerk te behartigen tegenover de groeiende absolute insti‐
tutionele pauselijke macht.  

 

 
‐ 18‐ 
 

Hoofdstuk 3 Representatie in de Utrechtse kapittels 

§ 3.1 Inleiding 
“Hoed Gods kudde waarvoor u de verantwoordelijkheid hebt, houd goed toezicht – niet gedwongen 
maar vrijwillig, zoals God dat wil, en niet om er zelf beter van te worden maar met belangeloze toe‐
wijding.  Stel  u  niet  heerszuchtig  op  tegenover  de  kudde  die  aan  u  is  toevertrouwd,  maar  geef  het 
goede voorbeeld. Dan zult u wanneer de hoogste herder verschijnt de krans van de luister ontvangen, 
die nooit verwelkt. En u, jongeren, moet van uw kant het gezag van de oudsten erkennen. Overigens, 
in  de  omgang  met  elkaar  moet  ieder  van  u  altijd  de  minste  willen  zijn,  want  God  keert  zich  tegen 
hoogmoedigen, maar aan nederigen schenkt hij zijn genade. Onderwerp u dus nederig aan Gods hoge 
gezag, dan zal hij u op de bestemde tijd een eervolle plaats geven.” 
‐ I Petrus 5:2‐6 

Het Griekse  presbyteros  – dat ‘ouderling’ betekent  – vormt de etymologische stam van het 
Nederlandse woord ‘priester’. De oudsten kregen van Petrus het gezag over de vroegchriste‐
lijke gemeenschap; een opdracht die niet eenvoudig te vervullen was. Want hoe verhield bij‐
voorbeeld  ‘gezag’  zich  tot  ‘niet  heerszuchtig’  en  ‘toezicht’  tot  ‘nederigheid’?  Naarmate  de 
Kerk zich verder ontwikkelde, streefde men naar verduidelijking en daarmee verjuridisering 
van relaties. Enerzijds de interklerikale verhouding  tussen priesters en de bisschop en ander‐
zijds  de  verhouding  tussen  clerus  en  gelovigen.  Deze  ontwikkeling  beleefde  in  de  twaalfde 
eeuw zijn hoogtepunt met de vastlegging van het canonieke recht. Een onderwerp waar ik in 
hoofdstuk 5.3 uitgebreid op terug zal komen.  

In dit hoofdstuk wil ik met name ingaan op de relatie tussen de bisschop en zijn priesters. We 
zien in Utrecht in de 14de en 15de eeuw een duidelijke machtsverschuiving optreden van de 
bisschop naar de clerus. De vraag zal centraal staan of deze machtsverschuiving een demo‐
cratiseringsproces  genoemd  mag  worden  en  zo  ja,  waardoor  dit  proces  mogelijk  werd  ge‐
maakt. Voor de beantwoording van deze vraag zal ik de veranderingen die in de 14de en 15de 
eeuw met deze machtsverschuiving gepaard gingen, benoemen en koppelen aan de instituti‐
onele  en  constitutionele  kenmerken  uit  het  vorige  hoofdstuk.  Daartoe  zal  ik  een  scheiding 
aanbrengen tussen de macht van de clerus in geestelijke en wereldlijke zin. Ik ben me ervan 
bewust dat deze scheiding kunstmatig is en dat de twee werelden elkaar in grote mate over‐
lappen. Daar zal ik aandacht aan besteden maar de scheiding blijf ik handhaven in verband 
met de duidelijkheid.  

§ 3.2 Het kapittel als corporatief orgaan 
In  het  voorgaande  hoofdstuk  is  in  algemene  termen  gesproken  over  de  verhouding  tussen 
corporatisme en democratie. Een organisatie waarin we deze verhouding in de middeleeuw‐
se praktijk op diocesaan  niveau kunnen zien functioneren, is het kapittel. De naam  kapittel 
stamt  van  het  Latijnse  capitulum  en  heeft  een  monastieke  achtergrond.  Capitulum  verwijst 
naar de oorspronkelijke hoofdtaak van de kapittel‐geestelijken – de kanunniken – om op ge‐
zette tijden iedere dag in het koor van de kerk het betreffende hoofdstuk uit de heilige officie 
te bidden.38 Uit deze – voor het zielenheil van de mensheid essentiële – verantwoordelijkheid 
ontstond het gebruik om de bisschop in geestelijke aangelegenheden van advies te dienen. 

                                                            
38
 ‘Officie’ op: http://www.katholieknederland.nl/abc/detail_objectID1479.html (versie 28 maart 2008) 
‐ 19‐ 
 

Dit  advies  ontwikkelde  zich  tot  een  volwaardige  raad  die  na  het  Concordaat  van  Worms  in 
1122 het kiescollege voor de bisschop ging vormen. Daarnaast nam het kapittel het bestuur 
van het bisdom bij vacature waar. Bij verschillende bisschoppelijke besluiten zoals vervreem‐
ding  of  verpanding  van  goederen  en  de  aanstelling  van  ambtenaren,  was  de  toestemming 
van de kapittels noodzakelijk. Om deze groeiende decentrale macht terug te dringen besloot 
Innocentius III (1198‐1216) op het vierde concilie van Lateranen in 1215, de bisschopsverkie‐
zing te beperken tot het kathedrale kapittel.39 Feitelijk betekende dit een sterk verminderde 
rol van het kapittel en een toename van de invloed van de Curie op de bisschopsbenoeming. 
Desondanks kon de politieke invloed van de kanunniken niet uitgeschakeld worden. Het ka‐
pittel  beschikte  over  een  grote  economische  macht  en  kon  daarmee  een  stempel  blijven 
drukken op de bisschoppelijke politiek in zowel wereldlijke zaken als geestelijke aangelegen‐
heden.40  Het  kathedrale  kapittel  was  daarmee  een  typisch  voorbeeld  van  een  corporatief 
geestelijk  orgaan.  Het  is  in  het  kader  van  dit  onderzoek  met  name  interessant  vanwege  de 
dubbele rol die het college vervult. Enerzijds is het de vertegenwoordigende vergadering van 
de bevolking voor de bisschop als vorst. Het kapittel fungeert dan als het meest invloedrijke 
onderdeel  van  de  Statenvergadering  in  het  domein  waar  de  bisschop  zijn  seculiere  macht 
uitoefent. Daarnaast heeft het kapittel de geestelijke rol behouden en ondersteunt zij de bis‐
schop  in  het  bestuur  van  de  Kerk.  Ook  in  dat  opzicht  is  ze  een  representatief  orgaan,  ze 
claimt dan de vertegenwoordiging te zijn van de lokale geestelijkheid ten opzichte van de bis‐
schop.41 

§ 3.3 Representatie en verdeling van macht 
Ondanks het besluit op het vierde concilie van Lateranen om de bisschopsverkiezing te be‐
perken tot het kathedrale kapittel, behielden in het bisdom Utrecht de kapittels van vijf ker‐
ken hun invloed. Alle vijf bevonden zich in de stad Utrecht. Het is niet helemaal duidelijk hoe 
deze  uitzonderlijke  situatie  is  ontstaan.  Utrecht  is  van  oudsher  een  dubbelkathedraal  met 
twee door Willibrord gestichte kerken: de domkerk van St. Maarten waar zich de bisschoppe‐
lijke zetel bevond en de St. Salvador die bekend stond als de Oudmunster.42 Uit deze  twee 
kapittelkerken  ontstonden  in  de  11de  eeuw  tijdens  de  organisatorische  hervormingen  van 
bisschop  Bernold  (reg.  1027‐1054)  twee  nieuwe  kapittelkerken:  de  St.  Pieter  en  de  St.  Jan. 
Bisschop  Koenraad  (reg.  1076‐1099)  maakte  de  hervorming  af  door  een  derde  kapittelkerk 
toe te voegen: de St. Marie.43 Volgens Van den Hoven van Genderen zagen deze drie kapit‐
telkerken zich als deel van de oudere moederkerken. Hun zelfstandige vermogen was immers 
afkomstig uit de bezittingen van deze twee kapittelkerken en men maakte daarom ook aan‐
spraak op dezelfde rechten. Ze werden daarin gesteund door het feit dat het kapittel van de 
Oudmunster  eigenlijk  ook  een  niet‐kathedraal  kapittel  was.  Daarmee  was  de  situatie  in 
Utrecht zodanig diep in de traditie verankerd, dat de kapittels het decreet van Innocentius III 
naast zich neer konden leggen. Men zag zich als una ecclesia et unum collegium. Van den Ho‐
                                                            
39
  A.J.  van  den Hoven  van  Genderen,  Het kapittel‐generaal  en  de  staten  van het  Nedersticht  in de 15de  eeuw 
(Zutphen, 1987) 17. 
40
 C. Dekker, ‘Het kerkelijk bestuur’ in: C. Dekker ed., Geschiedenis van de provincie Utrecht (Utrecht 1997) 301‐
302. 
41
 Van den Hoven van Genderen, Het kapittel‐generaal, 49. 
42
 Ibidem 17. 
43
 A.J. van den Hoven van Genderen, De Heren van de Kerk. De kanunniken van Oudmunster te Utrecht in de 
late middeleeuwen (Zutphen 1997) 38. 
‐ 20‐ 
 

ven van Genderen zegt daarover: “In een tijd, waarin het concept van de kerk als geheel, de 
‘tota  ecclesia’,  waarin  de  gehele  geestelijkheid  van  het  bisdom  was  vertegenwoordigd,  nog 
opgeld deed, moet het voor de drie jongere kerken relatief eenvoudig zijn geweest om zich op 
bestuurlijk gebied tot meer gelijkwaardige partners van de twee oudere kerken te ontwikke‐
len”.44  

Behalve op basis van hun ouderdom eisten de vijf kapittels op twee andere gronden de ver‐
tegenwoordiging  op  van  de  geestelijkheid  in  het  bisdom.  Ten  eerste  baseerde  men  deze 
claim  op  de  financieel‐economische  invloed.  De  kanunniken  behoorden  tot  de  meest  in‐
vloedrijke lieden in het bisdom. De kapittels beschikten over uitgebreide landerijen, heerlijk‐
heden en tiendrechten en oefenden in de stad Utrecht een grote economische macht uit.45 
Dit  betekende  ook  dat  wanneer  de  geestelijkheid  een  som  geld  moest  opbrengen,  dat  de 
stadskapittels  hiervan  gewoonlijk  tweederde  tot  drievijfde  voor  hun  rekening  namen.  Het 
restant  werd  gedragen  door  de  rest  van  de  geestelijkheid  en  vooral  door  de  kloosters.46 
Daarnaast bestond er een intern organisatorische grondslag. Utrecht was verdeeld in aarts‐
diaconaten die beheerd werden door de kapittelkerken. Zo vertegenwoordigde het domka‐
pittel de geestelijkheid in Holland, Zeeland en het oostelijke deel van Utrecht. De Oudmun‐
ster was verantwoordelijk voor  het westen van Utrecht en het oosten van Friesland en het 
kapittel van St. Pieter beheerde het noorden van Gelre, de Veluwe en Zutphen. Het kapittel 
van St. Jan droeg de verantwoordelijkheid voor het westen van Friesland en dat van St. Marie 
strekte  zich  uit  over  Drenthe.  Daarnaast  bestonden  er  enkele  zelfstandige  aartsdiaconaten 
die door een kapittelkerk buiten de stad werden beheerd – het aartsdiaconaat van Deventer, 
Oldenzaal, Emmerich  en  Tiel/Arnhem. De proosten van deze  kapittels vormden samen met 
de  proosten  van  de  vijf  stadskapittels  de  bisschoppelijke  kiesraad.  Tot  slot  vormden  West‐
Friesland  en  kleine  delen  van  Utrecht  zelfstandige  aartsdiaconaten.  De  proost  van  West‐
Friesland  werd  normaliter  gekozen  uit  de  kanunniken  van  het  domkapittel  terwijl  de  zelf‐
standige delen van Utrecht rechtstreeks onder de bisschop vielen. Voor het beheer hiervan 
werd vaak een kanunnik van de Dom door de bisschop als ‘koorbisschop’ aangewezen.47 Het 
effectieve gevolg van deze vorm van organisatie was dat de bisschoppelijke rechtsmacht in 
eerste  instantie  verdeeld  was  over  de  aartsdiakens,  de  proost  van  West‐Friesland  en  de 
koorbisschop.48 De rechtsmacht binnen de aartsdiaconaten was weer opgedeeld in kleinere 
dekenaten  die  onder  beheer  stonden  van  een  landdeken.  De  landdeken  stond  organisato‐
risch tussen de top van het bisdom en een groep parochies. Hij kon kleine synodes met zijn 
pastoors beleggen en beschikte over een beperkte rechtsmacht. Vanaf de bisschop zien we 
dus feitelijk een feodaal aandoende organisatie die zich als een piramide naar beneden toe 
vertakt en op die wijze onderdanen laat delen in de bisschoppelijke rechtsmacht. Vanuit dat 
perspectief is het dan ook niet verwonderlijk dat de kapittels zichzelf beschouwden als verte‐
genwoordiging  van  de  totale  geestelijkheid  in  het  bisdom.  Als  we  deze  situatie  vergelijken 
met bijvoorbeeld de bisdommen Münster en Luik, dan kunnen we concluderen dat in Utrecht 
de representatie van de geestelijkheid organisatorisch beter ‘geregeld’ was. In de meeste di‐
                                                            
44
 Van den Hoven van Genderen, Het kapittel‐generaal, 19. 
45
 Ibidem 15‐16. 
46
 Ibidem 84‐85. 
47
 L. van Tongerloo, ‘Bisdom en geestelijkheid’ in: R.E.V. Stuip en C. Vellekoop eds., Utrecht tussen Kerk en Staat 
(Hilversum 1991) 173‐174. 
48
 Van den Hoven van Genderen, Het kapittel‐generaal, 19. 
‐ 21‐ 
 

ocesen bleef de aartsdiaconale macht en daarmee de invloed in het kiescollege volledig be‐
perkt tot het domkapittel. De kanunniken van dit kapittel verdeelden de rechtsmacht onder‐
ling.49 Door de invloed van de vier stadskapittels en de buitenproosten was dit in Utrecht niet 
mogelijk en werd macht over meer verschillende colleges verdeeld.  

§ 3.4 ‘Democratiserende’ ontwikkelingen van het kapittel in geestelijke zin 
Hoewel het duidelijk mag zijn dat het kapittel‐generaal – de vergadering van de vijf stadska‐
pittels – nooit een democratische organisatie is geworden zoals die gedefinieerd is in hoofd‐
stuk  2.3,  zien  we  wel  een  aantal  ontwikkelingen  die  de  corporatieve  vergadering  naar  een 
meer democratische doen opschuiven. Daarbij moet onderscheid gemaakt worden tussen de 
vergaderingen van het kapittel‐generaal in geestelijke en in wereldlijke zin. Een vergadering 
over  geestelijke  aangelegenheden  was  beperkt  tot  de  vijf  stadskapittels.  Politieke  zaken  en 
bestuursaangelegenheden gingen echter niet alleen de Kerk aan maar alle onderdanen van 
de bisschop binnen het Sticht. In dat verband bestond de vergadering dan ook niet alleen uit 
de verzamelde stadskapittels maar ook uit de Stichtse adel, de Utrechtse stadsraad en afge‐
vaardigden van de andere steden.50 Toch was er sprake van een sterke verwevenheid tussen 
de twee ‘verschillende’ vergaderingen. Normaal gesproken stemde de Statenvergadering bij‐
voorbeeld  per  stand,  toch  was  het  voor  de  geestelijkheid  zeker  niet  ongebruikelijk  om  per 
kapittel  een  standpunt  in  te  nemen.  Een  woordvoerder  bepaalde  dan  uiteindelijk  het  alge‐
mene standpunt van de kapittels.51 Deze procedure was immers ook gebruikelijk in de gees‐
telijke vergaderingen van het kapittel‐generaal. In de praktijk kwam het er vaak op neer dat 
het  bij  samenkomsten  van  de  staten  eigenlijk  om  vergaderingen  van  het  kapittel‐generaal 
ging, waar in bepaalde kwesties extra deelnemers met stemrecht zitting in hadden. Dit blijkt 
ook uit de organisatie van de Statenvergadering. De bestuurlijke en administratieve verant‐
woordelijkheid  voor  dit  college  lag  bij  de  kapittels.52  Veelal  waren  de  Statenvergaderingen 
een vervolg op de vergaderingen van de vijf stadskapittels waar de anderen bij aanschoven.53 
Toch kwamen op de vergadering van het kapittel‐generaal in geestelijke zin kerkelijke zaken 
aan de orde die van grote invloed waren op de wereldlijke politiek. Denk bijvoorbeeld aan de 
bisschopsverkiezing. In april 1455 werd er daardoor zoveel druk op de kapittels uitgeoefend 
dat de stadsraad van Utrecht ingreep. Alle vorsten, edelen en diplomaten werden opgedra‐
gen uit de stad te vertrekken zodat de kapittels ongestoord en zonder beïnvloeding tot een 
keuze konden komen.54  

Normaliter  werd  er  in  de  vergaderingen  van  het  kapittel‐generaal  per  kapittel  gestemd  en 
hadden de kanunniken alleen stemrecht in de voorvergaderingen van het stadskapittel waar‐
toe men behoorde.55 Het standpunt van een stadskapittel werd op deze vergaderingen met 
een meerderheidsstem bepaald. In het kapittel‐generaal streefde men naar unanimiteit maar 
als dit onmogelijk bleek, dan was een meerderheid van drie kapittels voldoende om een be‐
slissing te nemen. Opvallend is de grote overeenkomst van deze methode met de wijze van 

                                                            
49
 Van den Hoven van Genderen, Het kapittel‐generaal, 19. 
50
 Th. Enklaar, De Stichtse Landbrief van 1375 (Amsterdam 1950) 13. 
51
 Van den Hoven van Genderen, Het kapittel‐generaal, 83. 
52
 Ibidem 80. 
53
 Ibidem 86. 
54
 Ibidem 82. 
55
 Ibidem 61. 
‐ 22‐ 
 

stemmen  die  op  het  concilie  van  Konstanz  werd  gehanteerd.  Daar  hadden  de  individuele 
deelnemers aan de vergadering stemrecht binnen de eigen natie, en de verschillende naties 
– toevalligerwijs ook een vijftal – hadden ieder één stem in de algemene vergadering. In hoe‐
verre er een daadwerkelijk verband is tussen deze twee kiesmethoden, is mij onbekend. 

§ 3.4.1 De opkomst van het kapittel­generaal als instituut 
De eerste democratiserende ontwikkeling die we kunnen onderscheiden, is de institutionali‐
sering  van  het  kapittel‐generaal.  Dit  werd  mede  veroorzaakt  door  de  ontwikkelingen  in  de 
Statenvergadering. Denk daarbij bijvoorbeeld aan de Stichtse Landbrief van 1375 waar ik in 
hoofdstuk 3.5 op zal terugkomen. Voor het kapittelcollege in geestelijke zin is er niet een en‐
kel vergelijkbaar document dat de rechten van de kanunniken ten opzichte van de bisschop 
vastlegde.  Wel  werd  het  aan  het  begin  van  de  14de  eeuw  gebruikelijker,  dat  gekozen  bis‐
schoppen bij de aanvaarding van hun ambt voor het kapittel verschenen om daar een eed af 
te  leggen,  waarin  zij  zwoeren  niet  zonder  toestemming  van  het  kapittel‐generaal  regels  en 
besluiten op geestelijk gebied uit te vaardigen. Zo moest bisschop Jan van Arkel (1342‐1364) 
in  1343  een  uitzondering  maken  voor  de  domproost  bij  een  decreet  dat  een  striktere  resi‐
dentieplicht  van de geestelijkheid moest nastreven.56 Door toenemende onenigheid binnen 
de kapittels was de paus in die periode in staat om een aantal bisschopsbenoemingen te be‐
invloeden en feitelijk zelfs in handen te krijgen. Volgens de historicus Kuys poogden de kapit‐
tels tijdens deze benoemingen in ieder geval nog de schijn op te houden dat ze enige invloed 
op het gebeuren hadden door vanaf de tweede helft van de 14de eeuw een statuut op te ma‐
ken van rechten die door de bisschop gerespecteerd moesten worden. De reeds genoemde 
verwevenheid van de wereldlijke en geestelijke taken van de kapittels blijkt duidelijk uit dit 
statuut want het bevatte regels voor zowel kerkelijke als politieke aangelegenheden. Zo ver‐
langde  men  bijvoorbeeld  dat  de  bisschop  geen  synodale  statuten  afkondigde  zonder  toe‐
stemming  van  het  kapittel‐generaal.  Berechting  en  bestraffing  van  kanunniken  en  dienaren 
van de kapittels bleef aan de kapittels zelf voorbehouden en de domdeken kon de bisschop 
oproepen  om  voor  het  kapittel‐generaal  te  verschijnen.  Enkele  bepalingen  die  de  bisschop 
dwongen om voor onderdanen het gewoonterecht van het Sticht in de rechtsspraak te vol‐
gen – het verbod op vervreemding van delen van het domein en de verplichting voor nieuw 
aangestelde  ambtenaren    om  een  eed  voor  de  kapittels  te  zweren  –  werden  later  in  de 
Stichtse  Landbrief  nog  eens  versterkt.  Tot  slot  stelde  het  statuut  enkele  reglementen  ten 
gunste van de kanunniken zelf vast. Zo konden de kanunniken en hun koorgezellen niet ge‐
houden  worden  aan  de  residentieplicht,  diende  de  bisschop  de  kanunniken  op  traditionele 
dagen een maaltijd aan te bieden, mocht de bisschop geen kosten rekenen voor het benoe‐
men van ambtenaren aan de kapittelkerken en het bezegelen van besluiten. Tot slot konden 
de kanunniken niet gedwongen worden om verplichtingen aan te gaan die ten nadele waren 
van de kapittels.57 In tegenstelling tot Kuys hecht ik grote waarde aan deze statuten. Het gaat 
in  mijn  optiek  om  meer  dan  schijn  alleen.  Met  name  de  overeenkomsten  met  de  Stichtse 
Landbrief  zijn  zo  groot  dat  we  er  wel  van  uit  kunnen  gaan  dat  het  om  belangrijke  stappen 
gaat  in  de  ontwikkeling  naar  een  institutioneel  orgaan.  Om  over  de  feitelijke  inhoud  nog 
maar te zwijgen. Ik lees daar een groeiend constitutioneel besef in.  

                                                            
56
 Van den Hoven van Genderen, Het kapittel‐generaal, 26‐27. 
57
 J. Kuys, Kerkelijke organisatie in het middeleeuwse bisdom Utrecht (Nijmegen 2004) 100‐102. 
‐ 23‐ 
 

De ontwikkeling naar institutionalisering van het kapittel‐generaal blijkt daarnaast uit enkele 
voorbeelden  die  Van  den  Hoven  van  Genderen  aanhaalt.  Zo  noemt  hij  de  volgorde  waarin 
kanunniken in getuigenlijsten werden genoemd. Hieruit blijkt dat de kapittels steeds meer als 
één zelfstandig orgaan gingen opereren. We zien daarin het idee una ecclesia et unum colle‐
gium  aan  het  einde  van  de  12de  eeuw  echt  postvatten.  In  de  periode  1126‐1176  kwam  het 
nog regelmatig voor dat de proost van het domkapittel eerst werd genoemd, gevolgd door 
zijn  kanunniken  en  daarna  pas  de  andere  kapittels.  Na  1176  veranderde  dit;  vanaf  dat  mo‐
ment werden eerst de proosten van alle kapittels genoemd en daarna pas de kanunniken.58 
Ook  een  ander  voorbeeld  toont  de  ontwikkeling  van  de  kapittels  tot  één  rechtsorgaan  met 
eigen intrinsieke rechten. In de late middeleeuwen kwam het steeds vaker voor dat brieven 
niet alleen aan de bisschop maar ook aan de kapittels, en in sommige gevallen zelfs uitslui‐
tend aan de kapittels werden gezonden.59 Dit geeft aan dat niet alleen het kapittel‐generaal 
zélf maar ook de buitenwereld het college een eigen onafhankelijke rol begon toe te dichten 
naast de bisschop. 

Tot slot zien we met de groeiende institutionalisering de relatie tussen de kanunniken en de 
bisschop verjuridiseren. Deze relatie is ontstaan uit de raadgevende taak van de kapittels aan 
de  bisschop.  Daarbij  speelde  onenigheid  over  de  grens  tussen  ‘raad’  en  ‘toestemming’  een 
fundamentele rol. In decreten van paus Alexander III (1159‐1181) onderscheidde men zaken 
waarin  de  kapittels  de  concilio,  de  consensu  of  subscriptione  konden  handelen.  Om  bij  de 
laatste te beginnen, rechten waarbij de kanunniken volledig met een bisschoppelijke hande‐
ling  dienden  in  te  stemmen,  werden  subscriptione    genoemd.  Het  besluit  moest  door  hen 
met  volle  naam  worden  ondertekend.  Over  de  consilio  (raad)  en  de  consensu  (instemming) 
bestond meer onduidelijkheid, want ‘instemming’ betekende zoveel dat de bisschop in ieder 
geval een poging deed om de goedkeuring van de kanunniken te krijgen. Het was dus meer 
een  consultatie  naar  de  mening  van  het  kapittel  dan  een  noodzakelijke  instemming.  60  Het 
mag  vanzelf  spreken  dat  de  kapittels  in  zoveel  mogelijk  rechten  volledige  toestemming  na‐
streefden, terwijl het bisschoppelijk hof de adviserende rol van het kapittel prefereerde. De 
afbakening  van  deze  rechten  werd  bemoeilijkt  door  het  feit  dat  het  vaak  totaal  onduidelijk 
was wie bepaalde rechten bezat. Zo kon een recht in handen zijn van de bisschop, van de ka‐
nunniken  of  corporatief  uitgeoefend  worden.  Uiteindelijk  ontwikkelde  zich  een  toestand 
waarin de bisschop toestemming nodig had in alle zaken die de rechten van het kapittel of de 
corporatieve  rechten  van  het  kapittel  en  de  bisschop  aangingen.61  Vervolgens  ontstond  de 
discussie hoeveel kanunniken de bisschop moesten steunen om een meerderheid te krijgen. 
Was unanimiteit in het kapittel noodzakelijk? Een meerderheidsstem? Of stemming op basis 
van  maior  et  sanior  pars  (gewogen  stemrecht)?  En  in  het  geval  van  de  laatste,  hoe  zwaar 
woog dan de stem van de bisschop die in principe nog steeds voorzitter was? De  belangrijke 
jurist en scholast Hostiensis (? ‐1271), kardinaal van Ostia, kwam hiervoor met een oplossing. 
In geval van rechten die de bisschop of de corporatie van bisschop en kapittel aangingen, had 
de bisschop ut prelatus zitting in de vergadering. In die hoedanigheid woog zijn stem net zo 
zwaar als de gezamenlijke stemmen in het kapittel. Om een meerderheid te verwerven had 

                                                            
58
 Van den Hoven van Genderen, Het kapittel‐generaal, 22‐23. 
59
 Ibidem 17. 
60
 Tierney, Foundations of the Conciliar Theory, 100. 
61
 Ibidem 102. 
‐ 24‐ 
 

de bisschop dus de steun nodig van één kanunnik. Bij rechten die volledig uitgeoefend wer‐
den door het kapittel, besloten de kanunniken zonder de bisschop ut prelatus. Maar was de 
bisschop zelf óók kanunnik en als zodanig lid van het kapittel, dan nam hij deel aan deze ver‐
gadering  ut  canonicus  en  woog  zijn  stem  net  zo  zwaar  als  die  van  de  andere  kanunniken.62 
Dat de praktijk vaak weerbarstiger was dan de juridische theorie laat zich raden. De demo‐
cratisering van de kapittels leidde vaak tot een concurrentieslag met de bisschop en pogin‐
gen om zijn invloed in het kapittel uit te schakelen of in ieder geval te beperken tot een puur 
ceremoniële rol. Van den Hoven van Genderen geeft wat dat betreft een mooi voorbeeld uit 
de praktijk. Drie broers, de domkanunniken Van Zijl, waren betrokken bij diefstal, valsheid in 
geschrifte  en  geweldpleging.  Onder  druk  van  het  Utrechtse  stadsbestuur  had  de  bisschop 
hen vast laten zetten. Niet alleen het domkapittel protesteerde tegen deze inbreuk op de ei‐
gen rechten, maar ze vond steun bij alle andere vier stadskapittels. Het college liet zich bij de 
aantasting van haar rechten door de bisschop niet uiteen spelen maar vormde één front. Ut 
prelatus    of  ut  canonicus,  de  bisschop  kon  weinig  anders  dan  de  drie  weer  laten  gaan.  Een 
ander punt wat Van den Hoven van Genderen in dit verband benadrukt, is dat behalve tegen‐
stellingen  er  ook  een  grote  verbondenheid  bestond  tussen  bisschop  en  kanunniken.  Veel 
koorheren maakten carrière binnen de geestelijke hiërarchie in dienst van de bisschop.63 

§ 3.4.2 Aanzet tot constitutionele rechten 
Behalve  de  ontwikkeling  tot  een  zelfstandig  en  eensgezind  orgaan  met  een  eigen  identiteit 
zijn er ook ontwikkelingen gaande met een constitutioneel karakter. Zo fungeerde de dom‐
deken in naam van de bisschop als voorzitter van het kapittel‐generaal. Dit kan vertaald wor‐
den als een poging van de vertegenwoordigende vergadering om de persoonlijke macht van 
de bisschop te beperken. De rol van de bisschop in de vergadering werd daarmee meer ce‐
remonieel. De domdeken was na de domproost en de bisschop de belangrijkste geestelijke in 
het  bisdom  en  nam  volgens  Van  den  Hoven  van  Genderen  bij  afwezigheid  van  de  bisschop 
zijn  taak  waar.  64  Tierney  nuanceert  dat  enigszins.  Hij  stelt  dat  de  administratieve  en  juridi‐
sche rechten van de bisschop bij een vacature aan het kapittel vervielen. De bisschop had die 
immers bij zijn verkiezing, net als een vorst, uit handen van zijn onderdanen ontvangen. Al‐
leen  deze  rechten  werden  door  de  domdeken  uitgeoefend.  De  bisschoppelijke  rechten  die 
voortkwamen uit zijn consecratie – het wijden van priesters, kerken etc. – vervielen aan de 
aartsbisschop of rechtstreeks aan de paus. Tierney merkt trouwens wel op dat de term vaca‐
ture steeds ruimer door de kapittels werd ingevuld. Niet alleen de dood van de bisschop of 
diens aanstelling in een ander bisdom werden gezien als vacature, maar ook de momenten 
waarop  de  bisschop  in  ketterij  was  vervallen,  gevangen  zat  bij  heidenen  of  ketters,  onge‐
schikt was geraakt voor zijn taak door ouderdom of ziekte en op een gegeven moment zelfs 
in geval van nalatigheid in het beheer van zijn rechten. In al deze gevallen vervielen de rech‐
ten van de bisschop aan het vertegenwoordigende college.65 

Daarnaast riep de domdeken uit eigen beweging of op verzoek van een inwoner of organisa‐
tie uit het Sticht de vergadering bijeen. Op bevel van het college was iedere onderdaan ver‐
plicht zich te melden. Dit gold ook voor de bisschop! Men redeneerde in dat opzicht als volgt: 
                                                            
62
 Tierney, Foundations of the Conciliar Theory, 104‐107.  
63
 Van den Hoven van Genderen, Het kapittel‐generaal, 26‐28. 
64
 Ibidem 76. 
65
 Tierney, Foundations of the Conciliar Theory, 117‐119. 
‐ 25‐ 
 

de bisschop was van oudsher ook een domkanunnik en iedere kanunnik moest op de verga‐
dering komen als hem dat door de deken van zijn kapittel werd opgedragen.66 Enklaar gaat 
hier nader op in. Hij legt uit dat als er een klacht over de kerkvorst was deze tot driemaal toe 
opgeroepen kon worden om voor de kapittels te verschijnen. Bleef hij in gebreke, dan kon de 
bisschop daarna bij verstek veroordeeld worden.67 Het gaat misschien wat ver om dit gebruik 
als een voorloper te beschouwen van het moderne parlementaire recht op interpellatie. Toch 
kunnen we hierin een voorbeeld herkennen van de in hoofdstuk 2.3 beschreven basale rech‐
ten waarmee het centrale gezag wordt gecontroleerd. In dat opzicht is deze verplichting dus 
bijna constitutioneel te noemen. 

Een ander onderdeel van de democratische ontwikkeling is de opkomst van nieuwe ambte‐
naren  naast  de  persoonlijke  macht  en  invloed  van  individuele  kanunniken.  De  rechtsmacht 
van  de  bisschop  was  sterk  gereduceerd,  doordat  hij  in  de  11de  en  12de  eeuw  veel  feodale 
rechten aan de aartsdiakens had afgestaan. Deze rechten waren onderdeel geworden van de 
al uitgebreide persoonlijke macht en het netwerk waarover de kanunniken beschikten. Hoe‐
wel  er  officieel  geen  andere  eisen  werden  gesteld  aan  toekomstige  leden  dan  een  wettige 
geboorte  en  het  ontbreken  van  horige  verplichtingen,  kwam  het  er  in  de  praktijk  vaak  op 
neer dat de koorleden tot de sociale elite behoorden. Van den Hoven van Genderen is in zijn 
onderzoek  naar  de  geboorteachtergronden  van  de  Utrechtse  kanunniken  niemand  uit  een 
boerengezin of uit de dorpselites tegengekomen.68 Grofweg blijkt uit zijn resultaten dat 14% 
van de koorheren afkomstig was uit de stedelijke burgerij, 17% uit de stedelijke patriciërseli‐
te,  9%  uit  de  stedelijke  ridderschap,  11%  uit  de  landelijke  ridderschap  en  13%  uit  de  hoge 
adel. Van de resterende 36% van de kanunniken is de geboorte niet te achterhalen.69 Dat be‐
tekent, dat de individuen die de kapittels vormen, een grote persoonlijke macht meebrach‐
ten en vaak al een carrière als raadsman, arts of tresaurier in dienst van de hoogste elite – 
pausen en landsheren – achter zich hadden.70 De macht van de kapittels was dus in grote ma‐
te afhankelijk van de persoonlijke invloed van de leden.  

Vanaf de 13de eeuw zien we de opkomst van ambten met een beperkt mandaat waarvan de 
bekleder afzetbaar is. Deze ontwikkeling is onder andere te verklaren door de opkomst van 
de  munteconomie  waardoor  men  in  staat  was  om  ambtenaren  voor  hun  diensten  te  beta‐
len.71 Hierdoor konden zij in hun levensonderhoud voorzien zonder dat er door de vorst per‐
manente  feodale  rechten  werden  afgestaan.  Dit  is  één  van  de  voorwaarden  om  tot  de  ge‐
zagsscheiding tussen ambt en persoon te komen en daarmee een stap richting democratie te 
maken. Daarnaast is de opkomst van ambtenaren een resultaat van de langdurige concurren‐
tie in de rechtspraak tussen de bisschop en de proosten van de kapittels. De bisschop stelde 
aan het begin van de 13de eeuw een algemene officiaal in die voorzitter was van de bisschop‐
pelijke  rechtbank,  die  we  in  1231  voor  het  eerst  in  bronnen  tegenkomen.  Dit  gerechtshof 
maakte gebruik van juridisch geschoolde rechters die op basis van vaste procedures en getui‐

                                                            
66
  A.J.  van  den  Hoven  van  Genderen,  ‘De  Staten’  in:  C.  Dekker  ed.,  Geschiedenis  van  de  provincie  Utrecht 
(Utrecht 1997) 253‐254. 
67
 Enklaar, De Stichtse Landbrief, 37. 
68
 Van den Hoven van Genderen, De Heren van de Kerk, 230‐231. 
69
 Ibidem 237‐238. 
70
 Van den Hoven van Genderen, Het kapittel‐generaal, 17. 
71
 Tongerloo, Bisdom en geestelijkheid, 175. 
‐ 26‐ 
 

genverklaringen tot oordelen kwamen. Dit principe bleek zo succesvol dat de aartsdiakens in 
hun rechtspraak gepasseerd werden en men een direct beroep  ging doen op deze  centrale 
rechtbank.  Onder  druk  van  deze  ontwikkeling  deden  de  proosten  afstand  van  het  dagelijks 
bestuur over de aartsdiaconaten en stelden op hun beurt één van de kanunniken van het be‐
treffende  kapittel  als  ‘diaconaal‐officiaal’  aan  met  een  eigen  gerechtshof.  Praktisch  gezien 
was alleen de officiaal van het aartsdiaconaat van het domkapittel in staat om tegenwicht te 
bieden  tegen  de  bisschoppelijke  officiaal.  De  andere  aartsdiaconaten  vielen  effectief  onder 
de rechtspraak van de bisschoppelijke ambtenaar.72 

Toch is betaling van personen niet altijd een constitutioneel teken en moeten we niet teveel 
willen zoeken achter de opkomst van betalingen in muntgeld. Zo werden door de vijf stads‐
kapittels vergoedingen aan kanunniken uitgekeerd om de voorvergaderingen van het kapittel 
en de vergaderingen van het kapittel‐generaal bij te wonen. Het is een illusie om hierin een 
verambtelijking te zien van de kapittels. Betaling van het presentiegeld was een streven om 
zoveel  mogelijk  kanunniken  op  de  vergadering  aanwezig  te  laten  zijn.  Hiermee  voorkwam 
men  dat  de  afwezige  geestelijken  beroepsprocedures  in  Rome  of  Keulen  startten  tegen  de 
besluiten die bij meerderheid van stemmen in de vergadering waren aangenomen.73 

§ 3.5 ‘Democratiserende’ ontwikkelingen van het kapittel in wereldlijke zin 
§ 3.5.1 De opmaat naar 1375 
Er  is  onderscheid  gemaakt  tussen  het  kapittel‐generaal  in  geestelijke  en  in  wereldlijke  zin. 
Hoewel  beide  nauw  met  elkaar  verweven  waren,  lag  in  het  voorgaande  stuk  de  aandacht 
vooral bij de democratische ontwikkelingen binnen de religieuze rol van de kapittels. Hieruit, 
en de relatie tussen het kapittel en de gekozen – of benoemde – bisschop, ontwikkelde zich 
een situatie waarin, zoals al eerder genoemd, de laatste zich verplichtte een aantal statutaire 
bepalingen te volgen. Deze bepalingen overlappen deels de wereldlijke belangen van de ka‐
pittels.  De kanunniken maakten daar immers zelf vrijwel geen onderscheid tussen. In de aan‐
loop naar de uitgave van de Stichtse Landbrief in 1375 zien we dat de wereldlijke rol van de 
kapittels steeds belangrijker gaat worden. Vooral ook omdat de economische invloed van de 
koorheren die van de bisschop veruit overtreft. Van den Hoven van Genderen noemt enkele 
grove cijfers die de verhoudingen duidelijk maken. In 1378 ontving de bisschop aan belastin‐
gen  en  inkomsten  uit  rechtspraak  grofweg  5000  schilden  uit  zijn  domeinen  in  het  Neder‐
sticht. Vergelijk dat met het inkomen van enkel het kapittel van de Oudmunster dat ruwweg 
tussen 1378 en 1380 5500 schilden aan economische belangen verdiende. Geld dat direct ten 
goede  kwam  aan  de  kanunniken.  Ter  verdere  vergelijking:  in  de  periode  1372‐1373  had  de 
Graaf van Holland een inkomen van meer dan 24.000 schilden. Dit alleen al uit zijn Hollandse 
domein, daar zijn Henegouwen en Zeeland nog niet eens bij opgeteld.74 De penibele situatie 
van  de  Utrechtse  bisschop  was  alom  bekend.  Th.  Enklaar  onderstreept  dat  nog  eens  als  hij 
stelt dat “de noodzakelijkheid voor de bisschop om toe te geven aan de eisen, in de Landbrief 
vervat, lag in de chronische geldnood, waarin hij, ik zou haast zeggen: ambtshalve, verkeer‐
de”.75 Zo was bisschop Jan van Diest (1323‐1340) in 1330 door de kredieten die hij verworven 
                                                            
72
 Dekker, Het kerkelijk bestuur, 305. 
73
 Van den Hoven van Genderen, Het kapittel‐generaal, 54. 
74
 Van den Hoven van Genderen, De Staten, 250. 
75
 Enklaar, De Stichtse Landbrief, 3. 
‐ 27‐ 
 

had, vrijwel overgeleverd aan zijn Hollandse en Gelderse schuldeisers. De twee graven Wil‐
lem III van Holland (1287‐1337) en  Reinoud II van Gelre (ca. 1295‐1343) sloten daarop een 
verdrag,  waarbij  het  wereldlijke  domein  van  de  bisschop  feitelijk  opgedeeld  werd.  Het  Ne‐
dersticht  zou  in  handen  vallen  van  Holland  terwijl  het  Oversticht  naar  Gelre  ging.76  Niet  de 
gratie  Gods maar de opvolgingsconflicten in Gelre  en de  Hoekse en Kabeljauwse twisten in 
Holland, boden opvolger Jan van Arkel mogelijkheden voor herstel, waardoor de onafhanke‐
lijkheid  van  het  bisdom  min  of  meer  gewaarborgd  bleef.  Bisschop  Jan  van  Virnenburg  (reg. 
1364‐1371) raakte op zijn  beurt weer aan lager wal door zijn gijzeling door tegenstanders in 
het Oversticht. Zijn vrijlating kostte het bisdom een exorbitant bedrag aan losgeld. Dit gesta‐
peld op de inmenging van bisschop Arnoud van Horn (reg. 1371‐1378) in de Gelderse Succes‐
sieoorlog van 1371‐72 én een oorlog met Holland tussen 1373 en 1375, betekende opnieuw 
dat de bodem van de schatkist bereikt was.77 

Hoewel de adel nog niet  daadwerkelijk georganiseerd was in een coöperatieve raad, kwam 
het in de tweede helft van de 14de eeuw tot een steeds grotere invloed van de kapittels en de 
steden op de bisschop. Deze ontwikkeling ging gepaard met een nauwere samenwerking tus‐
sen de standen die Enklaar laat beginnen in 1354. Dat jaar deed Jan van Arkel enkele toezeg‐
gingen rond  het slot Ter  Eem. Een jaar later legde  de bisschop  zich vast dat  hij niet  zonder 
goedkeuring  van  het  kapittel‐generaal  ten  oorlog  zou  trekken  of  verdragen  zou  sluiten.  In 
1363 deed hij de belofte dat hij nooit het slot Vreeland zou aanvallen zonder eerst het colle‐
ge de ruimte te hebben gegeven voor arbitrage78 en in mei het jaar daarop, bij de acceptatie 
van Jan van Virnenburg, kwam het tot het opstellen van de statuten die ik al eerder opsom‐
de.79 Van den Hoven van Genderen stelt dat uit deze opeenstapeling van afspraken en toe‐
zeggingen blijkt, dat hier eisen aan de bisschop werden gesteld die steeds minder met eigen‐
belang en meer met ‘landsbelang’ te maken hebben.80 Ik sluit me hierbij aan; mij lijkt dit te 
duiden op een bewustwordingsproces waar de ideeën van Aristoteles, en later ook Segovia,  
in  passen.  Het  kapittel‐generaal  trekt  steeds  duidelijker  de  vertegenwoordiging  van  de  on‐
derdanen naar zich toe ten koste van de vertegenwoordigende macht die de bisschoppelijke 
vorst uitoefent.  

§ 3.5.2 De Stichtse Landbrief 
In  het  navolgende  stuk  zal  ik  geregeld  de  Stichtse  Landbrief  citeren.  Ik  gebruik  hiervoor  de 
uitgave  van  Th.  Enklaar  uit  1950  die  ingedeeld  is  in  veertien  punten.  Naar  het  betreffende 
punt zal in de literatuurvermelding steeds verwezen worden. 

De  Stichtse  Landbrief  is  een  charter  waarin  de  rechten  van  het  kapittel‐generaal  door  bis‐
schop Arnoud van Horn werden geconsolideerd. De inhoud van de afspraken was beperkt tot 
het Nedersticht. De hoofdbepaling van de landbrief is van fiscale aard. De drie standen staan 
de bisschop nog eenmaal toe een bede te heffen om met de opbrengst de schulden van het 
domein af te lossen. Door talrijke kastelen, burchten en heerlijkheden in onderpand te geven 

                                                            
76
 H.P.H. Jansen, Middeleeuwse geschiedenis der Nederlanden (Utrecht 1979) 137. 
77
 A.J. van den Hoven van Genderen, ‘De mijter en de macht’ in: C. Dekker ed., Geschiedenis van de provincie 
Utrecht (Utrecht 1997) 187‐188. 
78
 Enklaar, De Stichtse Landbrief, 11‐12. 
79
 Kuys, Kerkelijke organisatie, 100‐102. 
80
 Van den Hoven van Genderen, De Staten, 253. 
‐ 28‐ 
 

voor  kredietverstrekkingen  waren  het  beheer  en  de  controle  over  delen  van  het  Sticht  in 
vreemde handen gekomen. In ruil voor de bede legde de bisschop zich vast geen nieuwe be‐
lastingen meer te heffen: “Wij Arnt van Hoern, bi der ghenade Goods bisscop tUtrecht, maken 
kont allen luden, dat wij lijen ende bekennen, dat alsulke bede als ons onse ecclesy, riddere, 
knechte ende steden van onsen Ghestichte van Utrecht ghegheven hebben tot deser tijt, om 
rechter gonste wille ghegheven hebben, onser kerken slote ende ambochte aen dese zide der 
IJselle mede te losenen, mer van ghener rechte, ende gheloven in goeden trouwen onser ec‐
clesy, ridderen, knechten, steden ende den Ghestichte van Utrecht voers. voer ons ende voer 
onse nacomelinghe bisscopen tUtrecht, gheen merghenghelt, huusghelt, noch gheenrehande 
ghemeyne  scattinghe  meer  te  verghen”.81  Het  mag  duidelijk  zijn  dat  geen  enkele  bisschop 
zich  aan  die  belofte  heeft  kunnen  houden.  Enklaar  zegt  dat  het  in  de  praktijk  een  afspraak 
werd tussen de bisschop en het kapittel‐generaal om geen belastingen zonder goedkeuring 
van het college meer te heffen. Het gaat daarbij volgens hem zeker nog niet om iets wat een 
constitutioneel budgetrecht mag gaan heten. Hoogstens een voorloper daarvan.82 Ik ben dat 
met hem eens; het budgetrecht is immers de goedkeuring gegeven door het parlement aan 
de geplande uitgaven van de regering, en niet de te verwerven inkomsten. Het is wel een ge‐
bruikelijke ontwikkeling dat uit de controle over de inkomsten zich uiteindelijk een recht op 
de begroting ontwikkelt. 

Deze fiscale regeling vormde de basis van de Landbrief. Daarnaast zijn er afspraken gemaakt 
die tekenend zijn voor het democratiseringsproces waar het college op dat moment midden 
in zat. Eén daarvan was het opkomende Stichtse zelfbewustzijn, een ontwikkeling die we wel‐
licht nu ‘nationaal bewustzijn’ zouden noemen. Al eerder noemde ik dit bewustwordingspro‐
ces van het kapittel‐generaal als onderdeel van de claim de bevolking van het Sticht te verte‐
genwoordigen. Dit blijkt met name uit punten vier en vijf van de uitgave van Enklaar waarin 
de bisschop verklaarde niemand in een leen te benoemen die niet “…een welgheboren man 
ende wel ghegoedet in den Ghestichte, ende gheboren uut den Ghestichte also men hem des 
gheloven  mach”  en  bereidt  was  “…yerst  loven,  zekeren  ende  zweren  in  den  capitel  voer  die 
ecclesy, voer riddere, knapen, stat ende steden des Ghestichts van Utrecht…”.83 Kortweg, ie‐
dere bisschoppelijke ambtenaar of leenman moest vrijgeboren, uit Utrecht afkomstig zijn én 
een eed afleggen voor het kapittel‐generaal. Daarmee plaatste het kapittel zich in een verte‐
genwoordigende  rol  tussen  vorst  en  onderdanen.  Daardoor  kan  de  eed  gezien  worden  als 
een vorm van constitutionele controle van de kapittels over de macht van de bisschop. Op‐
vallenderwijs is dit een recht dat het parlement in Nederland en de ons omringende landen 
ontbeert. Benoemingen van ambtenaren gaan in naam van de minister en het hele apparaat 
valt onder de minister van Binnenlandse Zaken. Het parlement kan geen enkele controle uit‐
oefenen over deze bureaucratie. Een invloed in het Nederlandse bestel dat door de Utrecht‐
se professor René Crince Le Roy in 1969 de ‘vierde macht’ werd genoemd. Het tijdschrift In‐
termediair publiceerde op woensdag 21 juni 2006 de resultaten van een klein onderzoek on‐
der 750 ambtenaren uit het midden en hogere kader van de rijksoverheid waar de gevolgen 
van  dit  systeem  uit  blijken:  “‘Bij  ons  bepaalt  de  politieke  kleur  van  een  minister  wat  we  de 
komende vier jaar gaan doen. Na de verkiezingen kan het roer weer 180 graden omgaan.’ Tot 

                                                            
81
 Punt 1 in de uitgave van ‘De Stichtse Landbrief’ in: Enklaar, De Stichtse Landbrief, 42. 
82
 Enklaar, De Stichtse Landbrief, 15. 
83
 Punt 4 in de uitgave van ‘De Stichtse Landbrief’ in: Enklaar, De Stichtse Landbrief, 43. 
‐ 29‐ 
 

veel irritatie lijkt het niet te leiden, eerder tot berusting. ‘Ik voer uit wat de minister wil. Daar‐
voor ben ik ambtenaar.’ Het primaat van de politiek, heet dat in jargon. De minister bepaalt, 
de ambtenaar voert uit”. Toch blijkt uit het onderzoek dat er wel degelijk ‘misbruik’ van deze 
macht wordt gemaakt: “‘Het is dé methode om politici aan te sturen’, geeft een ambtenaar 
als reden voor het bewust achterhouden van informatie terwijl een ander zegt ‘zo te kunnen 
voorkomen  dat  ministers  met  de  waan  van  de  dag  gaan  regeren’.  Daarmee  verwoorden  ze 
een breder levende gedachte onder hun collega’s. ‘Het is vaak een leugentje om bestwil’, zegt 
een ambtenaar, ‘want we zijn door kortzichtige politici door schade en schande wijs gewor‐
den.’  Wij  ambtenaren  zijn  er  voor  de  continuïteit  van  beleid,  zo  is  de  opvatting  van  velen. 
‘Bewindspersonen  zijn  storende  passanten.  Alleen  echt  goede  voegen  iets  toe’”.84  Niet  alle 
westerse  democratieën  kennen  dit  systeem.  Met  name  in  de  Angelsaksische  landen,  de  VS 
voorop, is het gebruikelijk om de toplaag van het hele ambtenarenapparaat na de verkiezin‐
gen en een wisseling van partij te vervangen. Toch ontbreekt het ook hier aan een parlemen‐
taire bevoegdheid over de benoeming van ambtenaren. Op de keper beschouwd kunnen we 
hier  dus  spreken  van  een  constitutioneel  recht  dat  eigenlijk  thuishoort  in  de  rij  van  bud‐
getrecht, recht op interpellatie, amendement etc. maar wat in onze moderne democratische 
stelsels  ontbreekt.  Daarmee  is  deze  bepaling  één  van  de  enkele  rechten  die  ik  heb  kunnen 
vinden, waarin de middeleeuwse parlementaire voorganger verder was dan de moderne va‐
riant. 

Een  derde  punt  van  belang  is  de  erkenning  van  individuele  rechten.  Het  kapittel‐generaal 
dwingt  bij  de  bisschop  af  dat  alle  onderdanen  volgens  het  gewoonterecht  –  dat  in  de  late 
middeleeuwen naar gebruik gekoppeld is aan stand – behandeld zullen worden: “Voert selle 
wij  ende  onse  nacomelinghe,  bisscope  voers.,  alle  man  landrecht  doen,  alse  in  onsen  Ghes‐
tichte ghelegen is, behoudlijc dat die ecclesy ende elc gheestelijc persoen na sinen staet daer 
te rechte sta, daer hi van rechte of ghewoenten sculdich is te rechte te staen…”.85 De toevoe‐
ging voor de geestelijkheid is niet vreemd maar wel opvallend. Het zal in eerste instantie be‐
doeld  zijn  voor  de  rechtszekerheid  van  de  kanunniken  zelf.  Toch  zou  men  hier  ook  de  bis‐
schop als geestelijk en wereldlijk vorst in kunnen betrekken. Het is mij onduidelijk of dat ook 
de bedoeling is geweest. Ervan uitgaande dat de bepaling ook voor de bisschop gold, kunnen 
we  hier  dus  óók  de  verankering  van  het  democratiseringsproces  in  de  Landbrief  lezen.  In 
hoofdstuk 2.3 stelde ik immers dat gelijkheid voor de wet, voor zowel vorst als onderdaan en 
in dit geval naar stand, de constitutionele basis was voor de definitie van democratie. Zodra 
er sprake is van structurele vorstelijke willekeur spreken we van despotisme. In dat verband 
zou  het  hier  dus  zaak  zijn  om  de  achtergronden  van  deze  bepaling  en  de  latere  praktische 
uitvoer na te gaan. Als blijkt dat naar aanleiding van deze regels de bisschop als gelijke bin‐
nen zijn stand de wet opgelegd wordt, dan zien we de gehele vastlegging van dit constitutio‐
nele beginsel in de Landbrief. Zo niet, dan gaat het hier toch in ieder geval om een gedeelte‐
lijke  vastlegging:  alle  onderdanen  zijn  naar  stand  gelijk  voor  de  wet.  Rechtszekerheid  en 
rechtsgelijkheid blijken voor de kapittels nogal van belang te zijn. In punt negen gaat de tekst 
na de speciale uitweiding over de geestelijkheid als volgt verder: “… ende nyemant vanghen 
noch  sijn  goet nemen teghens tlandrecht, ten waer  dat  hij mit rechte  ende mit oerdel eerst 

                                                            
84
H. Logtenberg en T. Peters, ‘De Vierde Macht’, Intermediair (21‐6‐2006).  
Of op internet: http://www.intermediair.nl/artikel.jsp?id=337104 (versie 4‐4‐2008). 
85
 Punt 9 in de uitgave van ‘De Stichtse Landbrief’ in: Enklaar, De Stichtse Landbrief, 44. 
‐ 30‐ 
 

verwonnen  waer”.86  Het  gevangennemen  van  onderdanen  en  inbeslagname  van  eigendom‐
men is niet toegestaan zonder gerechtelijk vonnis. Punt tien van Enklaar’s editie herhaalt die 
rechtsgelijkheid nog maar eens voor de adel: “Ende waer dat enighe welgheboren lude rechts 
voor ons te doen hadden, die oerdel en sel wij nyemant vraghen dan welgheboren luden…”.87  

Tot  zover  zijn  de  afspraken  tussen  bisschop  en  kapittel‐generaal  wel  bijzonder  maar  niet 
nieuw. In punt elf stellen de kanunniken dit zelf al: “Voort so en sel wij of onse nacomelinghe 
voers.  gheenrehande  oerloghe  aennemen,  wij  en  haddent  eerst  vervolghet  bi  onser  ecclesy, 
riddere, knapen ende steden van Utrecht, alse van ouds recht is ende gheweset heeft”.88 De 
bisschop had deze afspraak met de leden van het kapittel‐generaal al sinds 1355. Het voor de 
bisschop grondwettelijke venijn dat alle – vaak reeds bestaande – constitutionele bepalingen 
in een ander licht zet, zit in de staart. Waar voor de tijdgenoten van de kanunniken het pri‐
maire belang in de fiscale afspraken zal hebben gelegen, zijn voor ons de punten dertien en 
veertien het meest van belang: “Ende waert zake, dat wij Arnt, bisscop voers., of onse naco‐
melinghe enich van desen voers. punten verbraken of niet en hyelden, so kenne wij, dat nye‐
mant voer ons, noch voer onse ambochtslude sculdich is te rechte te staen, noch te dienste te 
comen, noch ons hoerzamich te wesen, ter tijt toe, dat wij alle dese voers. punten vol ende al 
ghehouden hadden”.89 Het kapittel‐generaal bedong hier, namens de onderdanen, het recht 
om de gehoorzaamheid aan de vorst op te zeggen, indien de bisschop zich niet hield aan de 
afspraken in de Landbrief. Onderdanen waren niet langer gehouden voor gerechtshoven  te 
verschijnen of hun leenverplichtingen te voldoen. De bisschoppelijke rechtspraak werd feite‐
lijk geheel stilgelegd, totdat het kapittel‐generaal en de bisschop weer overeenstemming be‐
reikt hadden. Als de bepaling in punt negen dan toch geen betrekking had op de rechtsgelijk‐
heid tussen vorst en onderdaan, dan wordt dat meer dan goed gemaakt in deze regeling. De 
schendingen van de afspraken in de Landbrief werden in punt veertien verder niet alleen be‐
perkt tot de bisschop, maar ook betrokken op zijn ambtenaren en leenmannen:90 “Ende waer 
dat enich borchzate of ambochtsman, die in der tijt waer, enich van desen voors. punten ver‐
braken, of nyet en hyelden, dat dien dese punten verbrake, wij, bisscop, of onse ambochtslude 
in der tijt hen gheen recht doen en zellen, ende dat hem nyemant te rechte staen en sel, ende 
gheen oerdel over nyemant en sel hi moghen of helpen gheven, ende daer sel wij bisscop, rid‐
dere ende knapen, stat ende steden voors., teghen vallen, ter tijt toe dat hij alle dese voers. 
punten ghehouden ende men des zeker ende wisse waer”.91  

Tot slot dient te worden opgemerkt dat de Stichtse Landbrief niet een typisch Utrechtse vin‐
ding was, maar in een middeleeuwse ontwikkeling stond die in de 14de en 15de eeuw in volle 
gang  was.  Van  het  charter,  met  zijn  in  onze  ogen  grondwettelijke  bepalingen,  bestaan  ver‐
schillende varianten van ongeveer gelijke strekking. In dat verband heb ik de ‘Blijde Incomste’ 
uit het hertogdom Brabant van 1356 al eerder genoemd.  

                                                            
86
 Punt 9 in de uitgave van ‘De Stichtse Landbrief’ in: Enklaar, De Stichtse Landbrief, 44. 
87
 Punt 10 in de uitgave van ‘De Stichtse Landbrief’ in: Enklaar, De Stichtse Landbrief, 44. 
88
 Punt 11 in de uitgave van ‘De Stichtse Landbrief’ in: Enklaar, De Stichtse Landbrief, 44. 
89
 Punt 13 in de uitgave van ‘De Stichtse Landbrief’ in: Enklaar, De Stichtse Landbrief, 45. 
90
 Enklaar, De Stichtse Landbrief, 37. 
91
 Punt 14 in de uitgave van ‘De Stichtse Landbrief’ in: Enklaar, De Stichtse Landbrief, 45. 
‐ 31‐ 
 

§ 3.6 Conclusie 
Op basis van het bovenstaande durf ik de stelling aan dat de Utrechtse kapittels in de 14de en 
15de eeuw een herkenbaar democratiseringsproces doormaakten.  Hoewel dit niet heeft  ge‐
leid tot een resultaat wat in onze moderne visie als democratisch herkend zal worden, kun‐
nen  er  toch  succesvolle  ontwikkelingen  aangewezen  worden  die  voldoen  aan  de  typische 
kenmerken die ik in hoofdstuk 2 heb uitgewerkt. In dat opzicht was er dus zelfs sprake van 
een succesvolle ontwikkeling. De basis van dit succes moet gezocht worden in de ouderdom 
en daarmee de autoriteit van de Utrechtse kapittels. Hierdoor had men een grote invloed op 
zowel de Utrechtse economie als de geestelijkheid. De kapittelkerken hadden door de verde‐
ling  van  de  aartsdiaconaten  in  het  bisdom  de  organisatie  volledig  onder  controle.  Op  basis 
van  deze  feodaal  aandoende  organisatie  deelden  de  kapittels  in  de  bisschoppelijke  rechts‐
macht en beschouwde men zichzelf als legitieme vertegenwoordiging van de geestelijkheid in 
het bisdom. Een claim die in mijn opinie in vergelijking met andere bisdommen gegrond was. 
In Utrecht was de macht van de kapittels immers over een aantal kerken verdeeld in tegen‐
stelling tot het gebruik de rechtsmacht te concentreren bij het kathedrale kapittel. 

Als  we  het  democratiseringsproces  in  de  kapittels  willen  analyseren,  dan  moeten  we  eerst 
onderscheid  maken  tussen  het  kapittel‐generaal  in  geestelijke  en  wereldlijke  zin.  In  beide 
hoedanigheden zien we hetzelfde proces terug. In geestelijke zin niet in de vorm van één do‐
cument waarin rechten worden afgestaan zoals dat wel geldt voor de vergadering in wereld‐
lijke zin. Omdat er verschillende partijen bij betrokken waren, de adel en de steden, verlang‐
de men blijkbaar meer duidelijkheid die in 1375 in de Stichtse Landbrief geboden werd.  

In geestelijke zin werd het aan het begin van de 14de eeuw gebruikelijker om nieuw gekozen 
bisschoppen bij de aanvaarding van hun ambt een eed voor het kapittel af te laten leggen. 
Hierin zwoeren zij om niet zonder de toestemming van het vertegenwoordigende orgaan re‐
gels en besluiten te doen uitvaardigen. Het kapittel‐generaal stelde zich hiermee als een con‐
trolerend instituut op. Deze institutionalisering van  het orgaan  zien we ook  terug in  de  po‐
gingen om een extern verkregen macht te verwerven die dus verder ging dan de inherente 
persoonlijke invloed van de leden. De kanunniken verlangden statutaire rechten van de bis‐
schop  die  zijn  omgang  met  het  college  regelden.  Het  kapittel  ontwikkelde  zich  hiermee  tot 
een rechtsorgaan met eigen intrinsieke rechten. 

Behalve de ontwikkeling  tot een zelfstandig en eensgezind instituut met eigen identiteit en 
macht zijn er ook ontwikkelingen gaande met een  constitutioneel karakter. Ontwikkelingen 
die de vertegenwoordigende vergadering middelen geven om de persoonlijke macht van de 
bisschop te beperken. Zo fungeerde de domdeken in naam van de bisschop als voorzitter van 
het kapittel‐generaal waardoor de rol van de bisschop in de vergadering veel meer ceremo‐
nieel  werd.  Daarnaast  was  de  bisschop  verplicht  voor  de  vergadering  te  verschijnen  als  hij 
daartoe opgeroepen werd.  

In  wereldlijke  zin  zien  we  institutionalisering  en  constitutionalisering  in  het  democratise‐
ringsproces  nog  veel  duidelijker.  Bijvoorbeeld  door  de  opkomst  van  afzetbare  ambtenaren 
met beperkt mandaat: een koppeling van macht aan een ambt en niet langer aan een per‐
soon. Dit valt onder andere te verklaren uit de opkomst van de munteconomie. Het kapittel‐
generaal  –  dat  in  wereldlijk  opzicht  niet  alleen  gevormd  werd  door  de  geestelijkheid  maar 
‐ 32‐ 
 

ook  door  adel  en  steden  –  verwierf  een  opeenstapeling  van  rechten  met  als  sluitstuk  de 
Stichtse Landbrief van 1375. Op dat punt sluit ik me bij Van den Hoven van Genderen aan als 
hij stelt dat steeds meer van de nieuw verworven rechten het ‘landsbelang’ betreffen en niet 
het  eigenbelang  van  de  leden  van  het  orgaan.  Ook  dit  herken  ik  als  een  institutioneel  ken‐
merk van democratisering. Daarnaast zien we constitutionele rechten vastgelegd worden, die 
vooral de wereldlijke macht betreffen. Hoewel de goedkeuring die de bisschop van het colle‐
ge nodig heeft voor het heffen van nieuwe belastingen zeker geen budgetrecht betekent, is 
dit wel degelijk te herkennen als een voorloper daarvan, waardoor de vergadering een zekere 
mate van controle over de hoogte van de uitgaven van de bisschop verwerft.  Een opvallend 
recht,  wat  zich  niet  direct  laat  vertalen  naar  ons  moderne  systeem,  is  de  eed  die  alle  bis‐
schoppelijke  ambtenaren  af  moeten  leggen  voor  het  kapittel‐generaal.  Hierdoor  kan  de  re‐
presentatieve vergadering invloed uitoefenen over de bureaucratie, iets wat in Nederland op 
dit moment niet mogelijk is. Tot slot zien we een streven naar het creëren van rechtsgelijk‐
heid binnen stand. Dit wijst niet alleen op de respectering van individuele rechten door het 
gezag maar ook het vastleggen van de constitutionele grondbeginselen in het charter. Indien 
de bisschop zich niet hield aan de afspraken in de Landbrief, bedong het kapittel‐generaal het 
recht om de trouw aan het gezag op te zeggen. Hiermee kwam de wet boven het gezag te 
staan. 

 
‐ 33‐ 
 

Hoofdstuk 4 Representatie uit de schaduw van de paus 

§ 4.1 Inleiding 
“Er kwamen enkele leerlingen uit Judea, die betoogden dat de broeders zich moesten laten besnijden, 
overeenkomstig het door Mozes overgeleverde gebruik, omdat ze anders niet konden worden gered. 
Dit  leidde  tot  grote  onenigheid  met  Paulus  en  Barnabas  en  mondde  uit  in  een  felle  woordenstrijd. 
Besloten werd dat Paulus en Barnabas, samen met enkele andere leerlingen, naar Jeruzalem zouden 
gaan om deze kwestie voor te leggen aan de apostelen en de oudsten. Nadat de gemeente hun uitge‐
leide had gedaan, gingen ze op weg en trokken ze door Fenicië en Samaria. Daar verhaalden ze uit‐
voerig over de bekering van de heidenen, iets dat bij alle gelovigen grote vreugde wekte. Bij hun aan‐
komst in Jeruzalem werden ze verwelkomd door de apostelen en de oudsten en door de rest van de 
gemeente. Ze brachten verslag uit van alles wat God door hen tot stand had gebracht. Enkele gelovi‐
gen  die  tot  de  partij  van  de  farizeeën  behoorden,  gaven  echter  te  verstaan  dat  ook  de  niet‐Joodse 
gelovigen dienden te worden besneden  en opdracht  moesten krijgen  zich aan  de wet van  Mozes  te 
houden. De apostelen en de oudsten kwamen bijeen om nader op deze zaak in te gaan.”  
‐ Handelingen 15:1‐6 
 
De onenigheid over de besnijdenis van niet‐joodse christenen – een zaak die dus eigenlijk het 
volgen van de joodse wet door christenen aanging – heeft volgens de Bijbel geleid tot de sa‐
menkomst in Jeruzalem van het eerste oecumenische concilie. Daarmee heeft de conciliaire 
beweging een Bijbelse autoriteit. Volgens het Nieuwe Testament waren het de apostelen Pe‐
trus,  Paulus,  Barnabas  en  Jakobus  die  uiteindelijk  tot  de  slotsom  kwamen,  dat  besnijdenis 
niet noodzakelijk was voor christenen. In Handelingen 15:28 keerden de apostelen zich niet 
alleen af van de joodse religie, maar legden ook de basis voor de claim van conciliaire onfeil‐
baarheid:  “In  overeenstemming  met  de  heilige  Geest  hebben  wij  namelijk  besloten  u  geen 
andere verplichtingen op te leggen dan wat strikt noodzakelijk is”. Met deze stelling werden 
de besluiten tot Gods wil verheven. 

Na  de  vergadering  in  Jeruzalem,  die  in  ongeveer  50  na  Chr.  moet  hebben  plaatsgevonden, 
volgden  tot  op  heden  nog  21  concilies.  Het  eerste  concilie  waar  historisch  bewijs  voor  be‐
staat, is het concilie van Nicaea in 325 en deze vergadering vormt samen met de zeven die er 
op volgden de zogenaamde acht oecumenische concilies. Zo genoemd, omdat ze algemene 
vergaderingen  waren  van  wat  later  het  orthodoxe  en  het  katholieke  christendom  zou  gaan 
heten.  Geen  enkel  concilie  na  870  in  Constantinopel  kan  daarna  nog  algemeen  universeel 
christelijk  genoemd  worden.  Ook  het  meest  recente  –  het  tweede  Vaticaanse  concilie  dat 
tussen 1962 en 1965 in vier zittingen bijeenkwam – niet.  

In dit hoofdstuk zal ik geen overzicht geven van al deze kerkvergaderingen. Het gaat mij er 
om  dat  de  ideeën  zoals  die  verkondigd  werden  op  het  zestiende  en  zeventiende  concilie  – 
dat van Konstanz en Basel – in hun historische kader worden geplaatst. Ik streef ernaar om 
de conciliaire theorie in een  middeleeuwse context te beschouwen. In mijn optiek is de be‐
weging pas goed te begrijpen, als we de ontwikkeling van de pauselijke macht en de drang 
naar centralisatie door de middeleeuwen volgen. Uit deze drang naar pauselijk absolutisme 
ontstaat  namelijk  in  de  14de  en  15de  eeuw  een  verschuiving  van  machtsverhoudingen.  In 
hoofdstuk 5 zal ik deze verschuiving bestuderen en de vraag beantwoorden of deze, net als 
de relatie tussen bisschop en kapittels, als democratisch gezien moet worden. De concilies na 
de opheffing van Basel in 1449 zal ik in dit werk verder buiten beschouwing laten.  
‐ 34‐ 
 

Tot slot een opmerking vooraf: de in dit hoofdstuk veel genoemde paus Johannes XXIII (1410‐
1419) is pas later door het Vaticaan te boek gesteld als antipaus en telde als zodanig dus niet 
meer  mee  in  de  telling.  Hij  moet  dus  zeker  niet  verward  worden  met  paus  Johannes  XXIII 
(1958‐1963).  De  laatste  heeft  met  de  keuze  voor  deze  naam  definitief  afstand  gedaan  van 
zijn roemruchte voorganger. 

§ 4.2 Ontwikkeling van pauselijke en imperiale macht 
Onder  druk  van  de  enorme  lekeninvloed  op  de  Kerk  ontstond  in  de  11de  eeuw  een  sterke 
drang  tot  hervorming.  Over  het  principe  van  hervorming  schrijven  Blockmans  en  Hoppen‐
brouwers in hun boek Eeuwen des Onderscheids dat de Kerk altijd al een groot zelfreinigend 
vermogen aan de dag heeft gelegd. Het streven naar hervorming was, ook vóór de reforma‐
tie,  een  blijvend  onderdeel  van  het  kerkelijk  leven.92  Erich  Meuthen  stelt  hetzelfde  in  zijn 
voordracht  aan  de  Rheinisch‐Westfälische  Akademie  der  Wissenschaften  in  1985.  Hij  zegt 
daar dat het hervormingstreven niet typisch laat‐middeleeuws conciliair is. Nadat het conflict 
tussen keizer en paus – de Investituurstrijd – min of meer ten einde komt in 1122 met het 
Concordaat van Worms, staan vrijwel alle westerse concilies in het teken van hervomingen.93 
Vanuit de invloedrijke kloosterorde van Cluny kwam een hervormingsbeweging op gang die 
streefde  naar  uitschakeling  van  iedere  vorm  van  lekeninvloed  –  dus  zowel  de  imperiale  in‐
vloed als die van de Romeinse adel – op de Kerk en met name de investituur. De keizer raak‐
te  daarmee  tussen  twee  vuren.  Enerzijds  kon  hij  niet  veel  toegeven  aan  de  Romeinse  adel 
zonder zijn grip op de pauselijke benoemingen te riskeren. Anderzijds gold dat ook voor de 
hervormers. Zij behoorden tot de intellectuele elite en van hen was lang niet altijd duidelijk 
waar hun loyaliteit lag. Bij de verkiezing van paus Nicolaas II (1058‐1061) werd de gebruikelij‐
ke procedure door de twee partijen totaal uitgehold. De verkiezing werd een verlies voor zo‐
wel keizer als Romeinse adel, want Nicolaas bleek een overtuigd hervormer. Hij riep in 1059 
de Synode van Lateranen samen en paste de verkiezingsprocedure aan. Een college van kar‐
dinalen  zou  vanaf  dat  moment  in  conclaaf  de  pausverkiezing  regelen.94  Sindsdien  wordt  de 
paus bij zijn wijding omhangen met de Romeinse purperen mantel. Een meer symbolisch her‐
stel van de pauselijke macht is eigenlijk niet denkbaar. Niet alleen bevestigde de paus hier‐
mee zijn rol in de kroning van de keizer, hij stelde ook dat hij in de positie was om die waar‐
digheid  weer  af  te  nemen.95  Nicolaas  II  ontpopte  zich  als  een  geraffineerde  kerkvorst  die 
zonder omhaal zichzelf als leenheer boven alle vorsten plaatste. De Normandiër Robert Guis‐
card  was  de  eerste  die  als  vazal  trouw  aan  de  paus  zwoer  en  daarmee  Sicilië  en  Zuid‐Italië 
onder Roomse invloedssfeer bracht.96 Door toedoen van de hervormingsgezinde paus Grego‐
rius VII (1073‐1085) kwam er een einde aan de ene keizerlijke Rijkskerk waarop de keizer zo’n 
grote invloed had uitgeoefend. Daarvoor in de plaats ontstonden in heel Europa landskerken 
waarbinnen de lokale vorsten hun eigen invloed hadden. Paus Calixtus II (1119‐1124) beëin‐
digde in 1122 de Investituurstrijd met het Concordaat van Worms. Er werd in dit verdrag on‐
derscheid gemaakt tussen de wereldlijke invloed van de bisschop en zijn geestelijke functies. 
Over de verkiezing van de bisschoppen kwam het tot een compromis waarbij de vorst de we‐
                                                            
92
 Blockmans & Hoppenbrouwers, Eeuwen des Onderscheids, 178. 
93
 Meuthen, Das Basler Konzil als Forschungsproblem, 7. 
94
 P. Leupen, Gods stad op aarde, eenheid van Kerk en Staat in de het eerste millennium na Christus (Amster‐
dam 1996) 125. 
95
 Leupen, Gods stad op aarde,  134. 
96
 Blockmans & Hoppenbrouwers, Eeuwen des Onderscheids, 184‐185, 
‐ 35‐ 
 

reldlijke macht schonk en de Kerk de geestelijke. In de praktijk betekende Worms dat de in‐
vloed van de keizer sterk werd beperkt. Het jaar na het Concordaat kwam het tot het eerste 
concilie van de westerse Kerk na het schisma tussen Rome en Constantinopel. Hiermee werd 
een  nieuwe  conciliaire  periode  ingeluid.  Hoewel  men  op  deze  nieuwe  concilies  nog  steeds 
het oorspronkelijke idee erkende dat kwesties van doctrine alleen door een algemeen conci‐
lie konden worden beslist, waren er grote verschillen met de eerste acht vergaderingen. Af‐
gezien van het feit dat de Griekse Kerk niet meer aanwezig was, was één van de belangrijkste 
wijzigingen dat vanaf het eerste concilie van Lateranen in 1123 de vergaderingen werden bij‐
een geroepen door de paus en niet langer door de keizer. Besluiten die op het concilie ge‐
nomen  werden,  moesten  ook  door  hem  worden    geratificeerd.  Hiermee  leek  het  alsof  de 
hervormingsbeweging  de  ambities  totaal  had  gerealiseerd.  Paus  Innocentius  III  hield  nage‐
noeg heel christelijk Europa vanuit Rome onder controle en vierde het summum van pause‐
lijke macht op het vierde concilie van Lateranen in 1215. De door de paus opgeroepen clerus 
vergaderde langdurig en paste op ingrijpende wijze de christelijke geloofstraditie aan. Dit al‐
les  onder  het  toeschouwende  oog  van  de  wereldlijke  vorsten.97  De  besluiten  die  het  vierde 
concilie van Lateranen nam, waren verstrekkend. Zo kon de clerus niet langer strafrechtelijk 
vervolgd worden door een seculiere rechtbank. Aan de clerus werden nieuwe eisen gesteld 
wat betreft opleiding en celibaat en daarnaast werd het hun verboden alcohol te misbruiken 
of bijvoorbeeld deel te nemen aan toneelstukken. De procedures voor klerikale verkiezingen 
werden opnieuw vastgelegd en bisschoppen en abten werden verplicht minimaal één keer in 
de drie jaar samen te komen met de kapittels. Ook gelovigen werden met nieuwe regels ge‐
confronteerd. Zo verwachtte de Kerk dat men minimaal eenmaal per jaar, in ieder geval voor 
Pasen, te biecht ging en werden er maatregelen getroffen rondom het huwelijk.98 

Toch begon de nieuw gerealiseerde pauselijke wereldvisie te worden ingehaald door de op‐
komst van de steeds meer gecentraliseerde macht van de westerse vorsten. Terwijl Innocen‐
tius III in 1215 nog vorsten kon oproepen om als toehoorder het concilie bij te wonen, moest 
zijn  naamgenoot  Innocentius  IV  (1243‐1254)  door  een  nieuw  conflict  met  de  Duitse  keizer, 
daar voor het eerste concilie van Lyon in 1245 veel meer moeite voor doen. De andere vors‐
ten in Europa prefereerden zich hierbuiten  te  houden.99 Zij streefden ondertussen naar ge‐
leidelijke vergroting van de controle over de landskerk in hun eigen  domein.  Deze  controle 
werd uiteindelijk zo groot dat de paus niet langer effectief in staat was tegen de wereldlijke 
macht op te treden. Het ontbrak aan machtsmiddelen; excommunicatie en banvloek begon‐
nen aan invloed in te boeten.100 De toegenomen  macht van de westerse vorsten bleek aan 
het begin van de 14de eeuw. De Heilige Stoel kwam onder paus Bonifatius VIII (1294‐1303) 
opnieuw in conflict met twee seculiere vorsten. Koning Filips de Schone (reg. 1285‐1314) van 
Frankrijk was in oorlog geraakt met Edward I (reg. 1272‐1307) van Engeland en beide vorsten 
legden  voor  het  eerst  bedes  op  aan  de  respectievelijk  Franse  en  Engelse  geestelijkheid.  De 
paus verzette zich tegen deze afroming van zijn inkomsten en verbood alle wereldlijke vors‐
ten om zonder pauselijke dispensatie de Kerk te belasten. Daarnaast was Bonifatius één van 
                                                            
97
 Blockmans & Hoppenbrouwers, Eeuwen des Onderscheids, 187‐188. 
98
 ‘Fourth Lateran Council (1215)’ in: New Advent Catholic Encyclopedia,  
http://www.newadvent.org/cathen/09018a.htm (versie 22 februari 2008) 
99
 J. de Jong, Handboek der kerkgeschiedenis. Tweede deel: de Middeleeuwen (692‐1517) (vierde herziene druk, 
Utrecht 1947) 213. 
100
 Blockmans & Hoppenbrouwers, Eeuwen des Onderscheids, 221. 
‐ 36‐ 
 

de laatste pausen die de ambities van de Heilige Stoel, de pauselijke plenitudo potestatis – de 
volheid van de macht –,  tot het uiterste nastreefde. De morele macht van de paus gold al 
over de hele wereld, maar Bonifatius breidde die uit tot het directe gezag over zowel wereld‐
lijke als geestelijke macht.  101 Een reactie van de vorsten kon niet uitblijven. Koning Edward 
hief de bescherming op voor geestelijken die geen belasting betaalden, waardoor ze feitelijk 
onverdedigd achterbleven. Filips verbood de export van geld uit Frankrijk en beroofde daar‐
mee  de  Heilige  Stoel  van  een  enorme  bron  van  inkomsten.  Het  nationale  bewustzijn  in  de 
landskerk  bleek  in  Frankrijk,  waar  de  bisdommen  en  abdijen  in  meerderheid  eigenlijk  hele‐
maal geen bezwaren tegen deze belasting hadden. Het betrof immers een zaak van nationaal 
belang. Desondanks herhaalde Bonifatius nogmaals de belastingmaatregelen en stelde daar‐
na, in zijn bul Unam Sanctam van 1302, voor de goede orde nog eens de pauselijke ideeën 
over wereldlijke macht en haar dienstbaarheid aan de Kerk. Bondgenoten van Filips de Scho‐
ne zetten daarop in 1303 de paus gevangen maar moesten hem door Italiaans verzet weer 
vrijlaten. De gevangenschap had het gestel van de bejaarde paus echter zo aangetast dat hij 
binnen drie weken stierf.102 Na de dood van Bonifatius VIII leek het even of de Heilige Stoel 
het conflict met Frankrijk nog kon winnen. Zijn opvolger stierf echter te snel waarna de Fran‐
se  vorst  een  Fransman  op  de  Heilige  Stoel  kon  laten  benoemen.  Onder  Clemens  V  (1305‐
1314) trad een verval op in de uitoefening van de plenitudo potestatis en raakte de paus op‐
nieuw ondergeschikt aan de wereldlijke macht, zij het nu de Franse. In 1309 verhuisde Cle‐
mens de Heilige Stoel van Rome naar Avignon; nominaal een zelfstandige stad in het Heilige 
Roomse Rijk, maar in de praktijk ondergeschikt aan de Franse troon. Clemens draaide de be‐
lastingmaatregelen van zijn voorgangers terug en wist in ruil voor de veroordeling en verket‐
tering  van  de  Tempeliersorde  op  het  concilie  van  Vienne  (1311‐1313)  in  1312 het  postume 
proces tegen Bonifatius in Avignon te staken.103 

Met  de  vestiging  van  de  Heilige  Stoel  in  Avignon  begon  een  periode  die  door  de  Italiaanse 
humanist Francesco Petrarca (1304‐1372) de ‘Babylonische ballingschap’ werd gedoopt. Pe‐
trarca aanschouwde met lede ogen de verregaande centralisering van de Kerk. Door het ver‐
laten van Rome had de Heilige Stoel de inkomsten uit het Patrimonium Petri verloren en de 
nieuwe  bureaucratie  richtte  zich  primair  op  de  inning  van  kerkelijke  belastingen  en  de  uit‐
breiding  van  inkomsten  voor  uitspraken  van  rechtbanken,  pauselijke  dispensaties,  benoe‐
mingen  in  geestelijke  posities  etc.  Uiteindelijk  kwam  het  onder  Johannes  XXII  (1316‐1334) 
zelfs tot veroordeling en verkettering van een deel van de Franciscaner orde. De paus keerde 
zich  hiermee  af  van  de  Vita  Apostolica  die  deze  groepering  nastreefde:  het  in  dezelfde  ar‐
moede  nastreven  van  het  leven  van  Christus.  Dit  heeft  de  paus  prestige  gekost.  Petrarca 
schreef aan een vriend het volgende: “Nu woon ik in Frankrijk, het Babylonië van het westen. 
Op zijn reis ziet de zon niets verschrikkelijkers dan deze plaats aan de oever van de wilde Rho‐
ne, die me herinnert aan de helse stromen van Cocytus en Acheron. Hier heersen de opvolgers 
van de arme vissers uit Galilea; het is vreemd hoe zij hun afkomst hebben vergeten. Ik sta ver‐
steld, als ik me hun voorgangers herinner, en zie dat deze mannen beladen zijn met goud en 
gehuld in purper, opscheppend over hun, ten koste van prinsen en naties, gewonnen inkomen. 
Om hun luxueuze weldadige paleizen en heuvels bekroond met forten; in plaats van een om‐

                                                            
101
 De Jong, Handboek der kerkgeschiedenis, 220. 
102
 Jansen, Geschiedenis van de Middeleeuwen, 424‐425. 
103
 De Jong, Handboek der kerkgeschiedenis, 229. 
‐ 37‐ 
 

gedraaide boot om onder te schuilen.”104 De weelderige hofhouding van de pausen bereikte 
onder Clemens VI (1342‐1352) een absoluut hoogtepunt. Toen hij op zijn rijkdom werd aan‐
gesproken,  zou  het  legendarische  antwoord  hebben  geluid:  “Mijn  voorgangers  wisten  niet 
hoe ze paus moesten zijn”.105 Het imago van de Kerk werd nog verder aangetast door het uit‐
breken van de eerste pestgolf in de jaren veertig en vijftig van de 14de eeuw. Een derde, en in 
sommige streken de helft, van de Europese bevolking kwam hierbij om het leven. Men zag dit 
als een door God opgelegde straf voor een zondige maatschappij.106 De blik werd daarbij al 
snel op de rijkdom van de Kerk gericht. Het is belangrijk om te realiseren dat het hier om een 
imagoprobleem ging. Feitelijk vormde Clemens VI een uitzondering op de regel. Om de pau‐
sen  van  Avignon  te  bestempelen  tot  “stuk  voor  stuk  vrome,  hardwerkende  bureaucraten”, 
zoals  H.P.H.  Jansen  doet  in  zijn  standaardwerk  Geschiedenis  van  de  Middeleeuwen,  is  mis‐
schien iets teveel van het goede.107 Toch kan niet worden beweerd dat de grote problemen 
in de Kerk en de groeiende onverschilligheid van de bevolking volledig aan hen zijn toe te re‐
kenen. Ook de financiële problemen waren maar ten dele te wijten aan de extravagante le‐
venswijze van één of twee pausen. De anderen hadden een aantoonbaar ander karakter of 
het  ontbrak  hun  simpelweg  aan  de  middelen  om  er  een  luxueus  hof  op  na  te  houden.  De 
pauselijke  schatkist  was  het  grootste  deel  van  de  ballingschap  nagenoeg  leeg.  Niet  alleen 
door de ontbrekende inkomsten uit het Patrimonium maar ook door de militaire campagnes, 
die de pausen voerden om de domeinen weer in handen te krijgen.108 

Er  was  in  de  pauselijke  politiek  in  de  periode‐Avignon  sprake  van  een  omschakeling.  De 
machtsambitie  was  tot  dan  toe  altijd  gericht  geweest  op  het  verwerven  en  beheersen  van 
wereldlijke macht. Nu dit door toedoen van de Franse vorst onmogelijk was geworden, richt‐
te de paus zich volledig op zijn gezag over de geestelijkheid. Dit, gecombineerd met het ver‐
lies aan imago en prestige, leidde binnen de Kerk tot een sterke nieuwe roep om hervorming. 
Geleerden als Willem van Ockham (ca. 1280 ‐ ca. 1347) en Marsilius van Padua (ca. 1275 ‐ ca. 
1342) stelden zich op het standpunt, dat alleen de staat de Kerk nog kon redden en verde‐
digden de stelling dat de vorst de door God gezonden verdediger van het geloof was. De vre‐
de was volgens Marsilius verstoord door het streven van de paus zich boven alle bisschoppen 
te plaatsen.109 Beiden streefden naar een terugkeer van de vroege Kerk, waarin de discipelen 
en apostelen in armoede en gelijkheid een eenvoudig leven leidden. Verschillen tussen gees‐
telijkheid  en  leken  moesten  in  die  opvatting  zo  klein  mogelijk  zijn.  De  hele  christelijke  ge‐
meenschap zou zich moeten kunnen uitspreken in zaken van geloofsdoctrine en gezamenlijk 
de paus kunnen kiezen. De paus stond daarbij niet boven de gelovigen. Beiden ontkenden de 
speciale  macht  die  hij  dankzij  zijn  positie  zou  hebben  ontvangen.  De  paus,  stelden  ze,  was 
niet minder gevoelig voor zonde en machtsmisbruik dan andere mensen. Het mag duidelijk 
zijn  dat  deze  ideeën  niet  populair  waren  aan  het  pauselijke  hof.  Marsilius  van  Padua  werd 

                                                            
104
 Mijn vertaling uit het Engels van Petrarca’s brief zoals die op 23 februari stond op: 
 http://www.fordham.edu/halsall/source/14cpetrarch‐pope.html 
105
 De Jong, Handboek der kerkgeschiedenis, 361. 
106
 M. Miles, The Word made Flesh. A History of Christian Thought (Oxford, 2005) 187. 
107
 Jansen, Geschiedenis van de Middeleeuwen, 425. 
108
 Oakley, Conciliarist Tradition, 28‐30. 
109
 De Jong, Handboek der kerkgeschiedenis, 358. 
‐ 38‐ 
 

geëxcommuniceerd  en  Ockham  moest  vluchten  en  vond  bescherming  bij  de  keizer.  Beiden 
stierven ironisch genoeg in de jaren veertig van de 14de eeuw aan de gevolgen van de pest.110 

Een begin van het herstel van het pauselijke imago was alleen mogelijk door terugkeer naar 
Rome. Dit stond hoog op de agenda van vrijwel alle Avignonse pausen. Verschillende legaten 
en kardinalen zijn tevergeefs met troepen naar het Patrimonium gezonden om de macht van 
de Romeinse adel te breken.111 In 1367 was het uiteindelijk paus Urbanus V (1362‐1370) die 
op veler verzoek de stap zette om naar Rome terug te keren. De stad bleek totaal in anarchie 
en verval te zijn geraakt en het aantal inwoners was sterk afgenomen. Na drie jaar keerde hij 
naar Avignon terug waar hij stierf. Gregorius XI (1370‐1378) deed in 1376 opnieuw een po‐
ging het pauselijke domein definitief in handen te krijgen. In Rome belandde hij midden in de 
burgeroorlog  tussen  kardinaal  Robert  van  Genève  (1342‐1394)  en  opstandige  facties,  ge‐
steund door Florence. De paus overleed er in 1378. Even leek, omdat besloten werd het con‐
claaf toch in Rome te organiseren, de ballingschap ten einde te zijn gekomen.112 De ontwikke‐
lingen op het conclaaf zijn grotendeels in nevelen gehuld. De precieze gang van zaken is dan 
ook  vrijwel  niet  meer  te  reconstrueren.  Het  college  van  kardinalen  was  in  ieder  geval  niet 
compleet, een deel van hen bevond zich nog in Avignon. Rellen en opstandjes in Rome waren 
aan de orde van de dag en eenmaal onderbraken de relschoppers zelfs het conclaaf. Er werd 
grote druk uitgeoefend om een Romein op de Heilige Stoel te krijgen en zo een garantie af te 
dwingen,  dat  de  pausen  zich  weer  in  de  stad  vestigden.  Alleen  dat  kon  voor een  terugkeer 
van  de  inkomsten  zorgen  en  de  wederopbouw  van  Rome  mogelijk  maken.  Uiteindelijk  be‐
sloot het conclaaf tot een compromis. Voor het eerst sinds lange tijd was het geen Fransman, 
maar óók geen Romein, die tot paus werd aangewezen. Urbanus VI (1378‐1389) was een Ita‐
liaan afkomstig uit Napels en als zodanig acceptabel voor de Romeinen. Uit zijn carrière tot 
dan toe zou ook hebben gebleken, dat hij gevoelig was voor de wensen van het overwegend 
Franse  kardinaalscollege.  Dit  bleek  een  vergissing.  Zijn  gedrag  was  onvoorspelbaar  en  ge‐
welddadig en de paus bedreigde het college verschillende keren. In de zomer van 1378 wa‐
ren  vrijwel  alle  kardinalen  uit  Rome  vertrokken  en  verzamelden  zich  in  Anagni,  waar  een 
nieuw conclaaf werd belegd. Dit conclaaf koos Robert van Genève als tegenpaus Clemens VII 
(1378‐1394) in de plaats van Urbanus VI. De kardinalen claimden de ongeldigheid van de be‐
slissing in Rome, omdat het onder ernstige bedreiging tot stand zou zijn gekomen. Clemens 
VII probeerde in eerste instantie Rome met geweld in te nemen, maar moest deze campagne 
in de zomer van 1379 staken, waarna hij terugkeerde naar het hof in Avignon. Geen van bei‐
den legde zich neer en vanaf 1379 kende de christelijke wereld twee pausen.113 In tegenstel‐
ling tot eerdere schisma’s en tegenpausen was het voor het eerst dat beide pausen in con‐
claaf gekozen waren en niet naar voren geschoven door een wereldlijk vorst. De katholieke 
wereld  moest  dus  de  keuze  van  obediëntie  gaan  maken.  De  problemen  werden  vergroot 
door  het  ontstaan  van  twee  kardinaalscolleges  en  uiteindelijk  zelfs  twee  pauselijke  hoven. 
Met de dood van eerst Urbanus in 1389 en vervolgens Clemens in 1394 koos ieder college in 

                                                            
110
 Miles, Word made Flesh, 210. 
111
 Blockmans & Hoppenbrouwers, Eeuwen des Onderscheids, 425. 
112
 De Jong, Handboek der kerkgeschiedenis, 364‐365. 
113
 Oakley, Conciliarist tradition, 32‐33. 
‐ 39‐ 
 

eigen conclaaf opvolgers. De twee lijnen van Rome en Avignon begonnen daarmee ernstig uit 
elkaar te groeien.114 

§ 4.3 De conciliaire beweging 
De vraag hoe het schisma moest worden beëindigd, heeft sinds het begin een centrale rol ge‐
speeld. Daarbij zag men vier mogelijkheden: de via facti, de via compromissi, de via concilii 
en de via cessionis.115 De via facti betekende het oplossen van het schisma met een succesvol 
militair  offensief.  Dit  is  verschillende  keren  geprobeerd  maar  leidde  nooit  tot  een  bevredi‐
gend resultaat. Daarnaast faalde ook de via compromissi. Beide pausen claimden de plenitu‐
do potestatis en weigerden arbitrage in hun zaak. De Heilige Stoel had zich immers al sinds de 
Gregoriaanse  hervormingen  op  het  standpunt  gesteld  dat  geen  menselijke  autoriteit  haar 
kon berechten of veroordelen. Voor de via concilii als oplossing was al vroeg steun vanuit in‐
tellectuele kringen in Parijs. Behalve de kardinalen Giordano Orsini (? ‐ 1438) en Pierre d’Ailly 
(1350‐1420)  hadden  een  groep  Duitse  theologen  dit  al  in  1379  als  oplossing  aangedragen. 
Ook de conciliaire weg botste met de canonieke ideeën over plenitudo potestatis en veel we‐
tenschappers  hebben  zich  dan  ook  beziggehouden  met  het  zoeken  naar  een  rechtmatige 
theologische uitweg voor dit conflict.116 Voor de via cessionis bleek internationaal echter de 
meeste steun. Ook de vorsten ondervonden last van de administratieve en spirituele chaos in 
de Kerk. Frankrijk zette druk op de Avignonse lijn en de Roomse keizer op de Romeinse lijn 
om toch vooral af te treden, zodat een nieuwe algemeen aanvaarde paus kon worden geko‐
zen. De via concilii en via cessionis kwamen uiteindelijk in 1408 samen na een opnieuw mis‐
lukt  diplomatiek  offensief.  Kardinalen  uit  beide  kampen  braken  met  de  pausen  en  ook  de 
Franse clerus gaf zijn steun aan de Avignonse lijn op. Dit resulteerde in de lente van 1409 tot 
het concilie van Pisa waar meer dan ooit de clerus  van het hele  westerse christendom zich 
verzamelde. Het concilie voerde een uitgebreid juridisch proces en zette uiteindelijk zowel de 
Avignonse als de Romeinse paus af. Daarna kwamen de kardinalen in conclaaf samen en ko‐
zen unaniem Alexander V (1409‐1410) tot paus.117 Alexander wist het grootste deel van het 
christendom achter zich te verzamelen en hoewel hij geconfronteerd werd met twee pausen 
die weigerden op te stappen, ging men er algemeen vanuit dat het schisma was beëindigd. 
Voordat de Pisaanse paus echter in Rome aankwam, stierf hij en werd Johannes XXIII tot paus 
gekozen. Dit was een man die door kardinaal de Jong in zijn Handboek der Kerkgeschiedenis 
beschouwd wordt als sluw en eerzuchtig: “Voor het heil der Kerk was van hem niets te ver‐
wachten”.118 De consequentie van deze keuze was dat er vanaf 1409 feitelijk drie pausen in 
het katholieke christendom streden om de Heilige Stoel. 

De enige macht in het christendom die nog voor een oplossing in deze onmogelijke situatie 
kon zorgen, was de keizer van het Heilige Roomse Rijk. Ook al viel zijn rol als beschermheer 
van de Kerk – na eeuwen van conflict met de paus – bijna traditioneel te noemen, individuele 
keizers konden nog steeds een flinke invloed uitoefenen op de internationale politiek. Zo ook 
keizer  Sigismund  (1368‐1437),  koning  van  Hongarije  en  Bohemen.  Hij  zette  Johannes  XXIII 
dusdanig onder druk dat deze weinig meer mogelijkheden had dan een nieuw concilie bijeen 
                                                            
114
 H.P.H. Jansen, Geschiedenis van de Middeleeuwen (17de geheel herziene druk, Utrecht 1988) 427. 
115
 Oakley, Conciliarist tradition, 36. 
116
 Blockmans & Hoppenbrouwers, Eeuwen des Onderscheids, 426. 
117
 Oakley, Conciliarist tradition, 37‐38. 
118
 De Jong, Handboek der kerkgeschiedenis, 396. 
‐ 40‐ 
 

te  roepen.  Hij  stemde  waarschijnlijk  toe  in  de  veronderstelling  dat  degene  die  het  concilie 
bijeenriep, ook de besluiten zou ratificeren en daarmee de gang van zaken kon beïnvloeden. 
Daarnaast had hij nog een enorme aanhang onder de Italiaanse bisschoppen die – indien no‐
dig – de stemronden volledig konden beheersen. Sigismund en de conciliaristen zagen dit ge‐
vaar in en gingen over tot een revolutionair kiessysteem. Het concilie werd opgedeeld in na‐
ties  die  ieder,  ongeacht  het  aantal  geestelijken  dat  deel  uitmaakte  van  de  natie,  één  stem 
hadden  in  de  algemene  vergadering.119  Deze  naties  hadden  weinig  van  doen  met  moderne 
staten maar werden ingericht naar de invloedssferen van de grote universiteiten. Zo bestond 
de Duitse natie uit het Heilige Roomse Rijk, Polen, de katholieke territoria op de Balkan maar 
ook Scandinavië. Naast de Duitse natie waren de Engelse, Italiaanse, Franse en Spaanse na‐
ties aanwezig.120 De grote meerderheid van Italiaanse geestelijken werd zo geneutraliseerd.  

Het concilie kwam uiteindelijk in 1414 bijeen en om buiten de invloed van alle pausen te blij‐
ven werd voor de rijksstad Konstanz gekozen, ten noorden van de Alpen, onder bescherming 
van de keizer. Konstanz groeide uit tot de grootste vergadering tot dan toe. Talloze geestelij‐
ken  van  hoge  en  lage  rang,  geleerden,  diplomaten  en  vorsten  verzamelden  zich  in  de  stad. 
Johannes XXIII begon zich te realiseren dat hij nooit het concilie  onder controle kon blijven 
houden en begon tijd te rekken. Hij stelde de vergadering gerust met het bericht dat hij be‐
reid was om voor de eenheid van de Kerk af te treden. In plaats daarvan vluchtte hij in 1415 
weg van het concilie en stortte het daarmee in grote verwarring. Door daadkrachtig optreden 
van keizer Sigismund en de vooraanstaande geleerde Jean Gerson werd voorkomen dat het 
concilie uiteen brak. Met het ontbreken van de paus konden besluiten immers niet meer ge‐
ratificeerd  worden.  Troepen  van  Sigismund  wisten  Johannes  XXIII  te  arresteren  en  terug  te 
brengen  naar  Konstanz.121  Gerson  kwam  tegelijkertijd  met  de  conciliaire  theorie  die  stelde 
dat het christendom, het mystieke lichaam van Christus, gevormd door de gelovigen, boven 
de pauselijke plenitudo potestatis stond.122 Dat mystieke lichaam werd in Konstanz door  de 
verzamelde deelnemers van het concilie gerepresenteerd. Het concilie ging over tot het aan‐
nemen  van  het  decreet  Haec  Sancta,  waarin  werd  gesteld  dat  het  concilie,  zonder  de  paus 
aan het hoofd, legitiem was en de autoriteit over de Kerk direct van Christus had ontvangen. 
De  zaken  raakten  daarna  in  een  stroomversnelling.  Binnen  twee  weken  was  Johannes  XXIII 
berecht  en  door  het  concilie  veroordeeld  voor  ketterij  en  afgezet  als  paus.  Gregorius  XII 
(1406‐1415), de Romeinse paus, kreeg van het concilie de gelegenheid om zelf af te treden 
en daarmee  zijn claim nog enige validiteit  te  geven. Hij gaf daar  binnen twee  maanden ge‐
hoor aan. Benedictus XIII (1394‐1417) uit Avignon weigerde op eigen gelegenheid te vertrek‐
ken, maar had ondertussen de steun van Frankrijk en de Spaanse koninkrijken verloren. Het 
concilie zette hem in 1417 af. Hoewel hij tot zijn dood zijn rol bleef volhouden, was zijn in‐
vloed totaal gemarginaliseerd. In 1417 kozen op St. Maarten de kardinalen in conclaaf Marti‐
nus V (1417‐1431) tot nieuwe paus, waarmee het schisma definitief werd beëindigd.123 

                                                            
119
 Oakley, Conciliarist tradition, 38. 
120
 H. Jedin, Bischöfliches Konzil oder Kirchenparlement? Ein Beitrag zur Ekklesiologie der Konzilien von Konstanz 
und Basel (Basel 1965) 18‐19. 
121
 Oakley, Conciliarist tradition, 39‐40. 
122
 Nederman, Conciliarism and constitutionalism, 197. 
123
 Oakley, Conciliarist tradition, 41. 
‐ 41‐ 
 

Het einde van het schisma betekende niet het einde van de conciliaire beweging. De verga‐
dering  claimde  voor  zichzelf  binnen  de  Kerk  een  eigen  vertegenwoordigende  rol  tegenover 
de paus. De druk was echter van de ketel. Figgis merkt daar terecht over op: “The circums‐
tances which made it possible to make the attempt [conciliaire medezeggenschap] were the 
scandal of the great schism, and the spectacle of a divided church. But the moment the Coun‐
cil  had  put  an  end  to  the  schism  its  real  hold  on  public  opinion  was  lost.”  124  Het  concilie 
poogde maatregelen te nemen tegen misbruik van de pauselijke plenitudo potestatis, verde‐
re centralisatie en absolutisme. In het decreet Frequens werd de paus verplicht om met re‐
gelmatige intervallen nieuwe concilies bijeen te roepen. De eerste na vijf, de tweede na ze‐
ven en ieder volgende concilie om de tien jaar. Het concilie zelf bepaalde de locatie en het 
tijdstip  en  alleen  onder  zeer  strikte  regels  kon  de  paus  daarvan  afwijken.  Ingeval  van  een 
nieuw schisma moest binnen een jaar een concilie worden bijeengeroepen. Een tweede ge‐
volg van de conciliaire ambitie was de verklaring dat tegen ieder pauselijk oordeel of decreet 
beroep mocht worden aangetekend op het volgende concilie. Het concilie van Konstanz werd 
op 22 april 1418 in gezamenlijke zitting afgesloten door de paus.125 Geheel volgens schema 
riep  Martinus  in  1423  een  nieuw  concilie  samen  in  Pavia.  De  verhoudingen  tussen  paus  en 
concilie  begonnen  tegen  die  tijd  sterk  te  bekoelen.  Martinus  V  had  zijn  residentie  weer  in 
Rome  gevestigd  en  trad  stevig  op  om  het  Patrimonium  weer  geheel  onder  zijn  bewind  te 
brengen. Vanwege een uitbraak van pest werd het concilie van Pavia verplaatst naar Siena en 
uiteindelijk door de zeer lage opkomst van geestelijkheid opgeheven.126  

Vlak voor zijn dood riep de paus in 1430 het volgende concilie bijeen. Ditmaal in Basel, op‐
nieuw onder bescherming van de keizer ten noorden van de Alpen. Als pauselijke vertegen‐
woordiger  en  voorzitter  wees  hij  kardinaal  Giuliano  Cesarini  (1398‐1444)  aan.  Kort  daarna 
stierf Martinus. In Rome werd in conclaaf Eugenius IV (1431‐1447) gekozen die in tegenstel‐
ling tot Martinus weigerde samen te werken met het concilie en het al in januari 1432 sloot. 
Tot dan toe was de opkomst voor ook dit concilie zeer matig,127 maar door de opheffing was 
de verontwaardiging zo groot, dat het aantal deelnemers snel toenam. Cesarini omarmde het 
conciliarisme  waardoor  de  relatie  tussen  concilie  en  paus  een  centraal  thema  werd.  In  een 
poging de macht van de hogere geestelijkheid te breken werd de stemprocedure in Basel op‐
nieuw gewijzigd. Alle aanwezigen met een geestelijke rang verkregen op eigen verzoek een 
stem in de algemene vergadering, waardoor machtsbalans verschoof van de ongeveer twin‐
tig bisschoppen naar de vijf/zeshonderd lagere geestelijken en wetenschappers die aanwezig 
waren.128 Gevolg van deze machtsverschuiving in Basel was een serie decreten die de macht 
van de pauselijke rechtbanken inperkte en de jurisdictie bij het bisschoppelijke gerecht neer‐
legde. Daarnaast werd een aantal maatregelen genomen die de centralisatiepolitiek van de 
Avignonse pausen terugdraaide. Hierdoor kwamen niet alleen  meer verantwoordelijkheden 
bij de regionale kerken te liggen, maar het concilie ontnam de paus hiermee een significant 
deel van zijn inkomsten.129 Het concilie van Basel verliep daarna steeds stroever. De vergade‐
ring  verzandde  vaker  in  ellenlange  discussies  tussen  de  verschillende  partijen  waarbij  de 
                                                            
124
 Figgis, Studies of political thought, 38. 
125
 Oakley, Conciliarist tradition, 42‐43. 
126
 De Jong, Handboek der Kerkgeschiedenis, 402. 
127
 Ibidem 404. 
128
 Ibidem 404‐405 
129
 Oakley, Conciliarist tradition, 45. 
‐ 42‐ 
 

dreiging van een nieuw schisma steeds in het verschiet lag. Hierdoor verloor het concilie veel 
van zijn oorspronkelijke populariteit. Eugenius begon halverwege de jaren dertig van de 15de 
eeuw een campagne om het concilie te verhuizen naar Italië en daar de kiesprocedure weer 
te beperken tot de bisschoppen. Deze opzet slaagde in 1439. Het officiële concilie verhuisde 
naar Ferrara en uiteindelijk, door de pest, naar Florence. Een minderheid – van vooral Itali‐
aanse  bisschoppen  –  verliet  Basel  en  vertrok  naar  Florence.  Bij  hen  voegden  zich  enkele 
hooggeleerde geestelijken waaronder Cesarini. Blockmans en Hoppenbrouwer stellen dat in 
Basel slechts een “rompgroep van radicalen” achterbleven.130 Zowel Oakley als kardinaal De 
Jong menen echter dat de meerderheid van geestelijken in Basel bleef en dat het concilie van 
Ferrara‐Florence maar matig werd bezocht.131 Afgezien van een kortstondige aansluiting met 
de Grieks‐orthodoxe Kerk en een verkettering van de stelling van Basel dat de Haec Sancta 
tot  de  katholieke  geloofsdoctrine  behoorde,  heeft  het  op  hervormingsgebied  weinig  bete‐
kend en stierf Ferrara‐Florence een stille dood. 

Het concilie te Basel beging later dat jaar een grote blunder, die het einde betekende van de 
steun die het tot dan toe had genoten. Men ging over tot de berechting en veroordeling van 
Eugenius IV en de verkiezing van Felix V (1440‐1449) als nieuwe paus. Zelfs bondgenoten als 
Frankrijk en het Keizerrijk stelden zich buitengewoon neutraal op tegenover deze ontwikke‐
ling. Langzaam maar zeker begon radicalisme de vergadering in Basel te domineren. In 1447 
stierf  Eugenius  IV  en  onder  zijn  opvolger  Nicolaas  V  (1447‐1455)  gingen  zowel  Frankrijk  als 
het Keizerrijk over tot erkenning van de positie van de paus in Rome. Dit betekende het einde 
van de conciliaire beweging als effectieve kracht in de Kerk. Felix V trad af en het concilie van 
Basel  hief  zichzelf  op.  De  macht  van  de  paus  wist  zich  in  de  periode  daarna  te  herstellen, 
waardoor het met hervormingen binnen de Kerk was gedaan.132 De volgende ronde zou zes‐
tig jaar later in het Duitse Wittenberg beginnen en een tot op heden definitieve scheuring in 
het christendom betekenen. 

                                                            
130
 Blockmans & Hoppenbrouwers, Eeuwen des Onderscheids, 427. 
131
 Oakley, Conciliarist tradition, 48 en De Jong, Handboek der Kerkgeschiedenis, 406. 
132
 Oakley, Conciliarist tradition, 50‐51 
‐ 43‐ 
 

Hoofdstuk 5 Representatie in de conciliaire beweging 

§ 5.1 Inleiding 
“Jezus riep hen bij zich en zei: ‘Jullie weten dat heersers hun volken onderdrukken en dat leiders hun 
macht misbruiken. Zo zal het bij jullie niet mogen gaan. Wie van jullie de belangrijkste wil zijn, zal de 
anderen moeten dienen, en wie van jullie de eerste wil zijn, zal jullie dienaar moeten zijn.’” 
‐ Matt. 20:25‐27 

Jezus  stelt  in  dit  citaat  uit  Matteüs  een  ander  leiderschapsmodel  tegenover  de  wereldlijke 
macht. De macht van vorsten die zich boven hun onderdanen plaatsen en gezag over hen af‐
dwingen, waarbij de relatie wordt gekenmerkt door afstand. In het nieuwe model wordt ge‐
streefd naar het reduceren van die afstand. Een leider – die dan eigenlijk geen heerser meer 
is – geeft het goede voorbeeld in de overtuiging dat zijn gezag daarna uit vrije beweging ge‐
volgd wordt. De ziel kan in de christelijke optiek immers alleen uit geloofsovertuiging verlost 
worden.  Tussen  deze  twee  verschillende  visies  op  leiderschap  bestaat  een  grote  spanning. 
Aan de ene kant zien we een papalistische tendens naar de absolute macht van de kerkvorst: 
de paus aan de plaats van Christus als ‘Hoogste Heer en Koning’. Dit botst met de ideeën die 
in Matteüs worden beschreven. Beide visies zijn even diep geworteld in het christendom en 
in het spanningsveld tussen de twee zien we steeds opnieuw hervormingen tot stand komen. 
De conciliaire beweging in de tweede helft van de 14de en eerste helft van de 15de eeuw is 
wat dat betreft niet anders: we zien een machtsverschuiving optreden van de paus naar het 
concilie. Een verschuiving die na het concilie van Vienne in 1312 begint en in ruim een eeuw 
tot wasdom komt. De conciliaire ideeën worden voor het eerst in 1414 in de praktijk getoetst 
op  het  concilie  van  Konstanz.  Na  dit  eerste  ‘conciliaire’  concilie  volgt  het  concilie  van  Basel 
waarna de beweging in 1447 als macht van betekenis in de Kerk verdwijnt.  In dit hoofdstuk 
zal ik het uit de concilies resulterende veranderingsproces bestuderen. De veranderingen zul‐
len aan de institutionele en constitutionele kenmerken van democratie en corporatisme uit 
hoofdstuk 2 worden gekoppeld. Net als in hoofdstuk 3 wil ik antwoord geven op de vraag of 
deze verschuiving van macht ‘democratisering’ genoemd mag worden, en zo ja, waar ligt dan 
de basis van dit proces? 

§ 5.2 Corporatisme in de conciliaire beweging 
§ 5.2.1 Drie visies 
Als we de plaats willen bepalen die de conciliaire beweging inneemt tussen het corporatisme 
en democratie, dan stuiten we direct al op een punt van aandacht. We gaan er dan eigenlijk 
al bij voorbaat van uit dat de conciliaristen zichzelf zagen als deel van een vertegenwoordi‐
gend orgaan. Van de vijf Utrechtse kapittels kan dat inderdaad aannemelijk gemaakt worden 
op  basis  van organisatorische  en  economische  gronden.  Maar  voor  de  conciliaire  beweging 
ligt dat niet zo eenvoudig. Waar lagen de ambities? Wat poogde men te bereiken? In het de‐
creet Haec Sancta, uitgegeven op het concilie van Konstanz op 15 april 1415 stelde men: “In 
the name of the holy and undivided Trinity, Father and Son and holy Spirit. Amen. This holy 
synod of Constance, which is a general council, for the eradication of the present schism and 
for bringing unity and reform to God's church in head and members, legitimately assembled 
in  the  holy  Spirit  to  the  praise  of  almighty  God,  ordains,  defines,  decrees,  discerns  and  de‐
‐ 44‐ 
 

clares  as  follows,  in  order  that  this  union  and  reform  of  God's  church  may  be  obtained  the 
more easily, securely, fruitfully and freely”.133 Het doel dat men het concilie van Konstanz gaf, 
was in eerste plaats gericht op de oplossing van het schisma dat het westerse christendom 
teisterde. Daarnaast streefde men naar de hervorming van de Kerk in zowel hoofd als leden. 
Hier viel dus ook de plaats van de paus in de Kerk onder. Het concilie van Basel werd door 
paus Martinus V bijeengeroepen in 1431 met als primaire taken: hervorming van de clerus en 
de kerkelijke organisatie, de terugkeer van de orthodoxe Kerk in de katholieke Kerk, het be‐
schermen van kerkelijke vrijheden – ten opzichte van de wereldlijke macht – , het bevorde‐
ren van vrede tussen christelijke naties en het bestrijden van ketterijen in Bohemen en Enge‐
land.134 Beide concilies hadden hervorming hoog in het vaandel staan. Alleen is hervorming 
een nogal algemeen begrip en valt het op veel verschillende manieren te interpreteren. Oak‐
ley maakt daarom onderscheid tussen drie stromingen in de conciliaire beweging, die ieder 
voor zich ‘hervorming’ op een andere manier uitleggen. De eerste stroming wordt gezien als 
de algemene hervormers. Zij waren veruit de grootste groep en streefden naar een reorgani‐
satie  van  de  pauselijke  Curie  en  een  sterke  inperking  van  de  papalistische  macht  over  de 
Kerk.  Om  dit  te  bewerkstelligen  zagen  zij  een  rol  weggelegd  voor  vaste  periodieke  conci‐
lies.135 Daarnaast stond een groep intellectuelen die, behalve deze doelstelling, ook streefden 
naar  de  vestiging  van  een  institutioneel  vertegenwoordigend  orgaan.  De  kardinalen  Pierre 
d’Ailly en Francesco Zabarella (1360‐1417) stelden dat de hervormingen tot doel hadden om 
de macht tussen de paus en het college van kardinalen te delen, waarbij de laatste de verte‐
genwoordiging van de Kerk claimde. Op basis van de ideeën van Hostiensis wilden zij een si‐
tuatie  creëren  die  direct  te  vergelijken  was  met  de  verhouding  tussen  een  bisschop  en  zijn 
kapittel. Feitelijk onderscheidde deze groep, die Oakley ‘quasi‐oligarchen’ noemt, twee cor‐
poraties:  die  van  de  Heilige  stoel,  bestaande  uit  kardinalen  en  paus,  en  daarnaast  de  grote 
christelijke corporatie waar de Heilige Stoel het hoofd van was en het concilie de leden. De 
manier waarop deze groep het papalisme met het conciliarisme verbond, werd gedurende de 
15de eeuw steeds populairder.136 Tot slot stond er in de schaduw van de eerste twee stromin‐
gen een nogal gemêleerde groep fundamentalisten die met elkaar gemeen hadden dat zij de 
paus, ondanks zijn door God uitverkoren positie, niet alleen weigerden te erkennen als abso‐
luut kerkvorst maar hem ook zijn dogmatische onfeilbaarheid afnamen. In die visie bleef er 
van de paus slechts een constitutioneel vorst over die gecorrigeerd kon worden door de ver‐
tegenwoordiging van het gehele congregatio fidelium waarover hij als pastor diende te wa‐
ken. Zij dichtten alleen de hele gemeenschap gezamenlijk dogmatische onfeilbaarheid toe en 
stonden  daarmee  in  een  Aristoteliaanse  traditie.  De  controlerende  macht  van  de  gemeen‐
schap bestond in die optiek uit het representatieve concilie en niet uit een groep machtige 
kardinalen.  Oakley  noemt  in  dat  verband  de  naam  van  de  Spaanse  wetenschapper  Juan  de 
Segovia, die ik in hoofdstuk 2 al in verband bracht met het werk van Aristoteles. 

Er leven dus zeer uiteenlopende belangen bij deelnemers aan de conciliaire vergaderingen. 
De vraag is dan ook of het corporatisme de meest geschikte vorm van organisatie was. In de 
                                                            
133
 De volledige uit het Latijn naar het Engels vertaalde tekst ‘Haec Sancta’ was op 18 mei 2008 beschikbaar op: 
http://www.ewtn.com/library/COUNCILS/CONSTANC.HTM#4 
134
 J.W. Stieber, Pope Eugenius IV, The Council of Basel and the secular and ecclesiastical authorities in the Em‐
pire (Leiden, 1978) 10‐11. 
135
 Oakley, Conciliarist tradition, 66‐67. 
136
 Ibidem 68‐71. 
‐ 45‐ 
 

eerste plaats was dit toch ontstaan uit de behartiging van gemeenschappelijke belangen en 
die waren in dit verband wel heel erg algemeen. Het enige wat de drie stromingen verbond, 
was hun aversie tegen de eenzijdige, centralistische macht van de paus. Men was het erover 
eens dat het – met een drievoudig schisma en toenemende fiscale en organisatorische druk 
op de Kerk – tijd werd om nieuwe betekenis te geven aan de rol van de Heilige Stoel. Afge‐
zien  van  dit  gezamenlijke  doel  was  er  weinig  wat  op  een  eenheid  onder  de  conciliaristen  
duidde. De kapittels hadden nog gezamenlijke eigendommen, deelden een zelfde sociale po‐
sitie, waren afkomstig uit dezelfde streek en spraken in veel gevallen dezelfde taal. Deze ver‐
bindende factoren waren in de conciliaire beweging vrijwel afwezig. Een ander probleem was 
de schaal van de conciliaire beweging. Deze overtrof de tot dan toe gebruikelijke corporatis‐
tische  organisaties  vele  malen.  Oorspronkelijk  ging  het  om  kleine  homogene  groepen  zoals 
gilden,  republikeinse  stadstaten,  universiteiten,  kloosters  of  kapittels  die  elkaar  regelmatig 
troffen en van beperkte omvang waren. De Kerk als geheel bleef, ondanks de pauselijke cen‐
tralisatiepolitiek, een optelsom van semi‐autonome leden. Leden die zelf ook weer uit talrijke 
corporaties  bestonden.  Zo  bestond  een  landskerk  uit  bisdommen,  bisdommen  uit  aartsdia‐
conaten  en  op  pastoraal  niveau  had  de  lokale  bevolking  in  bepaalde  gevallen  zelfs  een  be‐
perkte corporatistische macht over de priester.137 De conciliaristen pasten het corporatisme 
toe  op  deze  universele  Kerk  waardoor  er  een  heel  nieuw  spanningsveld  ontstond  met  be‐
hoefte aan nieuwe mechanismen. Er bleek geen theologisch/juridisch kader te zijn dat hierin 
voorzag. In die leemte stapten in de 15de eeuw conciliaire scholastici als Jean Gerson en Juan 
de  Segovia.  Als  de  gedachtegang  van  Acton,  Figgis  maar  ook  van  Oakley  en  Black  gevolgd 
wordt, dan zien we op basis van het werk dat deze scholastici verrichtten, de veranderingen 
uiteindelijk in de 18de en 19de eeuw realiteit worden.138  

§ 5.2.2 Verschillen tussen kapitulair en conciliair corporatisme 
Eén van de grootste verschillen tussen de conciliaire beweging en de kapittels als corporatis‐
tisch lichaam was de natuurlijke wijze waarop het corporatisme in de kapittels groeide terwijl 
het een kunstmatige organisatievorm was die de conciliaire beweging vanuit een scholastie‐
ke theorie in de 12de en 13de eeuw was ‘opgelegd’. Dit is niet al te verbazingwekkend; voor de 
wetenschappers,  juristen  en  theologen  was  corporatisme  de  dagelijkse  praktijk  waarin  zij 
leefden  en  werkten.  Vrijwel  alle  universiteiten  en  kloosters  waren  op  deze  wijze  georgani‐
seerd. Desondanks stelt Brian Tierney dat er voor het totale corporatisme wel degelijk een al‐
ternatief  bestond. In de 13de eeuw was een hiërarchisch/juridisch idee ontstaan dat er niet 
van  uitging  dat  de  congregatio  fidelium  als  geheel  een  corporatie  was.  Deze  theorie  kwam 
voort uit de behoefte van canonieke juristen – zoals Huguccio van Pisa ( ‐ 1210) en Bernardus 
Parmensis ( ‐ 1263) – om uit het theologische dogma dat rond het corpus mysticum van Pau‐
lus  was  ontstaan,  wetten  te  distilleren  die  toepasbaar  waren  in  het  aardse  leven.  Daartoe 
maakte  men  onderscheid  tussen  de  geestelijkheid  en  de  leken.  De  leken  waren  onderdeel 
van de congregatie en deelden in Christus’ liefde voor alle gelovigen, maar zij vormden niet 
de Kerk. De Kerk was beperkt tot een klein aantal hoge geestelijken die gezamenlijk een cor‐
poratie  vormden  waarvan  de  paus  het  hoofd  was.  In  deze  gedachtegang  stelde  Bernardus 
Parmensis  dat  een  bisschop  immers  ook  een  corporatie  vormde  met  zijn  kanunniken  maar 
niet met de lagere geestelijkheid. Deze theorie stond lijnrecht tegenover de oud‐christelijke 
                                                            
137
 Tierney, Foundations of the Conciliar Theory, 90. 
138
 Black, Council and Commune, 187. 
‐ 46‐ 
 

idee – dat op het Concordaat van Worms nog eens bevestigd was – dat de bisschop en zijn 
geestelijken door clerus et populus gekozen werden. Alle gelovigen hadden volgens dat beeld 
gezamenlijke rechten die uitgeoefend en behartigd werden door het hoofd van de corpora‐
tie. Bij een beschikbare bisschopszetel vervulden de koorheren van het kapittel die taak. Er 
was dus nogal wat aan te merken op Parmensis’ ideeën die echter wel verwoordden wat er 
binnen de hoge geestelijkheid leefde.  

Uit deze twee conflicterende visies ontwikkelde zich de schimmige praktijk. Gierke zag die in 
de 19de eeuw als volgt: de Kerk was enerzijds een dogmatisch corporatistische eenheid, een 
genootschap met een gemeenschappelijk belang – het zielenheil van de mensheid – waarvan 
de leden broeders waren. Maar over deze dogmatische Kerk projecteerde hij een juridische 
realiteit  die  bestond  uit  de  hiërarchische  visie  van  Parmensis.  Een  visie  waarin  het  hoogste 
kader  van  de  geestelijkheid  streefde  naar  een  institutionele  ordening  van  macht.  Een  insti‐
tuut  zoals  we  dat  in  hoofdstuk  2  hebben  gedefinieerd,  met  een  in  God  gelegen  externe 
machtsbron. De autoriteit van de Kerk was volgens Gierke dus tegelijkertijd georganiseerd als 
genootschap  en  als  instituut;  tegelijkertijd  een  Germaanse  en  een  Romeinse  organisatie.139 
Deze dubbele visie op macht vormde de kerkelijke praktijk voor de conciliaire beweging die 
een eeuw later opkwam. Zij zal zich zeer waarschijnlijk nooit zo bewust zijn geweest van deze 
twee  lagen.  Tegen  dit  complexe  karakter  van  de  Kerk  hebben  de  verschillende  conciliaire 
stromingen  hun  eigen  ideeën  gevormd.  De  grootste  groep,  de  hervormers,  zal  zich  prima 
hebben  kunnen  vinden  in  de  dubbele  structuur.  Hen  was  het  immers  in  eerste  instantie  te 
doen om hervorming van de pauselijke Curie. Deze groep was pragmatisch ingesteld en zocht 
naar toepasbare oplossingen en niet naar een grootschalige reorganisatie van Gods Kerk. De 
tweede stroming, de quasi‐oligarchen, streefde naar verdere institutionalisering van een ver‐
tegenwoordigend orgaan en volgde wat dat betreft Parmensis’ visie. Het college van kardina‐
len  behoorde  immers  tot  de  hoogste  geestelijkheid  die  door  een  meer  institutionele  rol 
macht  van  de  paus  naar  zich  toe  kon  trekken.  Daarmee  deed  men  dan  wel  afstand  van  de 
dogmatische christelijke eenheid. De fundamentalistische stroming tot slot, streefde het oud‐
christelijke idee na en keerde zich daarmee af van het college van kardinalen. Voor hen lag de 
nadruk op het corpus mysticum van Paulus wat zij vertaalden als een concilie dat allen verte‐
genwoordigde. Zo zien we dus dat er onder de deelnemers van de concilies heel verschillen‐
de visies bestonden op de organisatorische basis en de oorsprong van autoriteit. Die funda‐
mentele discussie speelde nauwelijks in de kapittels. 

Een tweede verschil tussen de kapittels en de conciliaire beweging was de acceptatie van de 
twee  organen.  Kapittels  waren  een  vanzelfsprekend  corporatistisch  gemeengoed  waarvan 
het bestaansrecht op geen enkele manier verantwoord hoefde te worden. De conciliaire be‐
weging was lang zo gelukkig niet. Terwijl de kapittels in de 14de en 15de eeuw een sterk de‐
mocratiseringsproces doormaakten, werd het bestaansrecht van de concilies die een zelfde 
proces nastreefden, steevast door de paus ter discussie gesteld. Het concilie van Basel ont‐
wikkelde  zich  bijvoorbeeld  al  van  meet  af  aan  tot  een  alternatief  hof  waar  men  tegen  uit‐
spraken van de paus in beroep kon gaan. Eén van de eerste zaken speelde in december 1431. 
Paus Martinus V was drie weken na de inauguratie van het concilie overleden en Eugenius IV 
was  hem  opgevolgd.  Zijn  legitieme  verkiezing  werd  door  kardinaal  Domenico  Capranica 
                                                            
139
 Tierney, Foundations of the Conciliar Theory, 124‐125. 
‐ 47‐ 
 

(1400‐1458) bestreden waarop bondgenoten van Eugenius in het college van kardinalen de 
validiteit van Capranica’s kardinaalschap in twijfel trokken. Daarop ging de kardinaal bij het 
concilie in beroep. Voor Eugenius IV was dit de aanleiding om eind 1431 het concilie al te be‐
eindigen en een nieuw concilie in Bologna voor de zomer van 1433 bijeen te roepen. Bologna 
lag direct in de pauselijke invloedssfeer. Als doelstelling gaf Eugenius het concilie alleen nog 
de hereniging van de Griekse en Romeinse Kerken;140 aan de hervormingen moest een einde 
komen. Juist door deze grove ingreep van de paus in een concilie waar tot dan toe nog niet 
veel  aandacht  voor  was  geweest,  groeide  de  steun  voor  Basel.  Kardinaal  Giuliano  Cesarini, 
die  nog  door  Martinus  V  als  pauselijke  legaat  en  voorzitter  van  het  concilie  was  benoemd, 
weigerde de opheffing van de vergadering te accepteren en in een openbare verklaring op 15 
februari 1432 verdedigde het concilie het grote belang van de hervormingen. Daarna kwam 
paus Eugenius IV herhaaldelijk opnieuw in conflict met het concilie. Vooral over de conciliaire 
decreten die het de paus verboden om kerkelijke zetels voor zichzelf te reserveren en daarin 
geestelijken te benoemen die daarvoor wilden betalen. Zo kon de paus – op zowel canoniek‐
rechtelijke gronden als op basis van de plenitudo potestatis – het kapitulair kiescollege passe‐
ren en werd het mogelijk om in Rome al bij voorbaat een bisschoppelijke zetel te kopen zon‐
der  daarvoor  te  zijn  verkozen.141  Een  ander  heikel  punt  was  de  inning  van  de  annaten.  De 
Heilige Stoel had besloten dat de inkomsten van vacante kerkelijke lenen in een bisdom aan 
de lokale bisschop vervielen. Het gevolg daarvan was dat de inkomsten van vacante episco‐
pale zetels automatisch aan de paus vervielen.142 Het verzet tegen deze belastingen leidde in 
Basel tot de formele afschaffing. Eugenius IV reageerde hierop verontwaardigd door opnieuw 
het  bestaansrecht  van  het  concilie  in  twijfel  te  trekken.  Hij  vaardigde  daarvoor  het  libellus 
apologeticum van 1436 uit. Daarin zocht hij steun bij de wereldlijke machthebbers en stelde 
dat  het  concilie  een  revolutionair  karakter  had  dat  zich  verzette  tegen  de  legitieme  macht 
van haar heer, de paus. Hij trok daarmee een parallel tussen het concilie en de onderdanen 
van de vorsten. Zij konden mogelijk wel eens de ideeën van de conciliaire beweging overne‐
men.  De  conciliaristen  verdedigden  zich  tegen  deze  argumentatie  door  hun  ideeën  slechts 
van toepassing te achten op de Kerk als corpus mysticum. Slechts de Kerk als politiekwereld‐
lijke organisatie, als corpus politicum, was volgens hen te vergelijken met de seculiere vors‐
ten en op die hoedanigheid was het democratiseringsproces niet van toepassing. Oakley zal 
ten dele gelijk hebben als hij stelt, dat dit een puur politiek onderscheid was om de bescher‐
ming van de wereldlijke macht niet te verliezen.143 De concilies leunden immers zwaar op de 
welwillendheid van de keizer. Toch ontkom ik er niet aan om hier meer in te zien. De Kerk als 
corpus mysticum wordt neergezet als een fysiek andere en hogere entiteit dan de wereldlijke 
macht  die  geregeerd  wordt  naar  menselijke  maatstaven  en  oordelen.  Ondanks  het  feit  dat 
deze argumentatie politiek noodzakelijk was, is het denk ik ook een bevestiging van de beel‐
den die ik al in de introductie van hoofdstuk 1 noemde. Het beeld dat Acton omschrijft als hij 
zegt: “The political produce of the Middle Ages was a system of states in which authority was 
restricted by the representation of powerful classes by privileged associations, and by the ac‐

                                                            
140
 Stieber, Eugenius IV, 12‐13. 
141
 Kuys, Kerkelijke organisatie, 95‐96. 
142
 Ibidem 194. 
143
 Oakley, Conciliarist tradition, 67‐76 
‐ 48‐ 
 

knowledgement of duties superior to those which are imposed by man”.144 Men was zich sterk 
bewust van een hogere dan menselijke macht die verplichtingen met zich meebracht.  

Ondanks de conciliaire verdediging tegen de argumentatie van Eugenius IV hield de paus vast 
aan zijn strategie om de vorsten van het concilie te vervreemden. Stieber vertaalde de vol‐
gende passage uit de libellus apologeticum: “why do they hasten to bring down this monar‐
chy [de Heilige Stoel], which God established by his own word, to a popular state and a de‐
mocracy?”.145 De libellus apologeticum was daarmee het begin van een nieuw politiek offen‐
sief  om  de  hervormingsangel  uit  het  concilie  te  trekken  door  het  te  verhuizen  naar  Italië. 
Slechts  een  minderheid  steunde  de  paus  hierin.  Het  concilie  bood  aan  om  naar  Avignon  of 
Savoy  te  verhuizen;  regio’s  die  beter  bereisbaar  waren  vanuit  Rome  en  Bologna,  maar  nog 
steeds buiten de pauselijke invloedssfeer lagen. In 1437 vervalste de pauselijke ambassadeur 
een conciliair decreet waarin zou zijn besloten om het concilie toch naar Ferrara te verplaat‐
sen. Eugenius ratificeerde dit decreet en weigerde vanaf dat moment om de geestelijken in 
Basel nog als een legitiem algemeen concilie te erkennen.146 Het mag duidelijk zijn dat door 
deze  continue aantasting  van het conciliaire gezag,  het concilie steeds opnieuw haar verte‐
genwoordigende legitimiteit diende te verdedigen. Dit opgeteld bij de interne verdeeldheid 
en  de  zeer  verschillende  visies  op  het  corporatistische  karakter,  maakten  het  de  conciliaire 
beweging nagenoeg onmogelijk om een effectief democratiserend hervormingsproces te vol‐
gen. Een proces waarin de kapittels wat dat betreft de Kerk ver vooruit waren. 

§ 5.3 Representatie en verdeling van macht 
De chaos waarin het concilie van Konstanz werd gestort na de plotselinge vlucht van paus Jo‐
hannes XXIII in 1415, toonde de op dat moment nog zeer grote macht van de paus over de 
vergadering. Het concilie dankte zijn bestaansrecht direct aan de Heilige Stoel en kon alleen 
functioneren  onder  voorzitterschap  van  de  paus.  Ieder  besluit  moest  geratificeerd  worden. 
Dankzij  het  doortastende  ingrijpen  van  Jean  Gerson  in  april  1415  waren  de  hervormingen 
voor het moment gered. Hij zorgde daarmee ook dat de conciliaire beweging een stap deed 
richting de fundamentalistische stroming. In Konstanz was de meerderheid van de geestelij‐
ken  nog  aanhanger  van  Oakley’s  eerste  gematigde  hervormingsstroming.  Johannes’  vlucht 
dwong  hen  om  een  nieuwe  rol  voor  het  concilie  in  het  kerkelijke  bestel  te  definiëren  en 
daarbij greep men terug op de ideeën  van Aristoteles. Het concilie ging zichzelf zien als re‐
presentatie  van  het  corpus  mysticum.  Als  representatie  van  de  totale  Kerk  claimde  het  een 
onfeilbare  kennis  van  het  algemene  belang.  Gerson  stelde  dat  een  individu  of  een  kleine 
groep – en zelfs de paus – door zondige gedachten en eigenbelang verleid konden worden. 
Het geheel kon daarentegen als collectief nooit een verkeerde keuze maken. De collectieve 
Kerk,  vertegenwoordigd  door  het  concilie,  beschikte  over  wat  hij  de  ‘perfecte  wijsheid’ 
noemde.  Deze  onfeilbaarheid  plaatste  hij  tegenover  de  pauselijke  plenitudo  potestatis  en 
trok daaruit de conclusie dat de paus als kerkvorst kon regeren, omdat hij door de collectieve 
Kerk en dus door het concilie geaccepteerd was. Daarmee plaatste Gerson het concilie boven 
de paus en verkreeg het een intrinsieke institutionele macht. Op basis van deze macht kon‐
den de hervormingen ook zonder pauselijk voorzitterschap doorgaan. Nederman verwoordt 

                                                            
144
 Lord Acton, Essays on Freedom and Power, 91. 
145
 Stieber, Eugenius IV, 28. 
146
 Ibidem 37. 
‐ 49‐ 
 

de ideeën van Gerson als volgt: “The General Council is thoroughly and invariably representa‐
tive of the entire church. The Council may thus be conceived as the sole and incontrovertible 
voice  of  the  corporate  mystical  body  of  the  church.  When  the  Council  speaks,  its  proclama‐
tions do not reflect the private concerns of its membership but the true needs and purposes of 
the total ecclesiastical corporation. The General Council does not have a will of its own; rather 
it expresses the genuine and singular will of the church community … The Council is not be‐
holden to particular interests within the church in the manner of an elected representative in 
a modern republic who is bound to be responsible and responsive to his constituency. For the 
Council is under the direct guidance of the Holy Spirit, and the church itself has only one ge‐
nuine interest to be served: the perpetuation of a unified orthodoxy about which there could 
be no legitimate difference of opinion … In this the faithful at large were effectively treated as 
mere subjects rather than full citizens; their actual participation as individual members of the 
church was not essential or important”.147 Hieruit blijkt dat Gerson dus wel een stap maakte 
richting fundamenteel conciliarisme maar dat niet geheel overnam. Dit is tekenend voor de 
dubbele  visie  op  macht  in  de  Kerk  die  Gierke  onderscheidde.  Het  concilie  is  representatief 
voor  de  dogmatische  corporatie  van  de  gelovigen,  maar  tegelijkertijd  geen  verantwoording 
aan  de  congregatie  schuldig.  Gods  ware  macht  was  immers  voorbehouden  aan  Zijn  Kerk. 
Gerson voegde daaraan ‘slechts’ een nieuw instituut toe. De vrije en eerlijke verkiezingen die 
ik als breekpunt zie voor een echt democratisch systeem, zijn in deze gedachtegang dus niet 
alleen  nog  niet  aan  de  orde  maar  ze  worden  er  zelfs  volledig  door  uitgesloten.  Tijdens  het 
concilie van Basel nam men deze theologie over. De ideeën van Juan de Segovia sluiten hier 
naadloos op aan. Ook hij deed geen enkele poging om de wijze waarop de gelovigen verte‐
genwoordigd werden te onderbouwen. Segovia ziet net als Gerson de onafhankelijke, vrijwel 
soevereine, macht van het concilie altijd in zijn relatie tot de paus en niet tot de gelovigen. 
Black maakt daarbij de opmerking dat de 16de eeuwse calvinistische protestanten die slag wel 
maakten.  In  deze  christelijke  beweging  werden  voorgangers  wél  door  de  gelovigen  geko‐
zen.148 Hij verbindt daar verder geen directe conclusies aan maar de suggestie wordt gewekt 
dat mogelijk de reformatie voorkomen was als de katholieke Kerk meer aandacht aan de ver‐
kiezing van de clerus besteed had. Hoewel er mogelijk een kern van waarheid in zit, lijkt mij 
dat de suggestie op zichzelf wel erg kort door de bocht is. 

Met  Gerson’s  vestiging  van  het  concilie  als  onafhankelijk  instituut  veranderde  ook  de  aard 
van de vergadering. Waar het tot het concilie van Vienne om een algemene synode van bis‐
schoppen ging, was het nieuwe concilie veel meer een vergadering van afgevaardigden, ge‐
zanten en representanten van alle onderdelen van de Kerk. Daarmee ontstonden er feitelijk 
twee representatieve organen. Enerzijds was de paus de belichaming van de Kerk als plaats‐
vervanger van Christus op aarde in de lijn van Petrus. Niet langer naast, maar nu tegenover 
de paus claimde daarnaast het concilie de vertegenwoordiging van de Kerk. Niet enkel als ge‐
zant namens God maar als representatie van het totale congregatio fidelium. De canonieke 
scholastici uit de 12de en 13de eeuw konden niet langer als voorbeeld dienen in deze situatie. 
Zij theoretiseerden wel over de relatie tussen paus en concilie, maar gingen er daarbij altijd 
van uit dat de twee één corporatie vormden. Die corporatie had meer macht dan de paus al‐

                                                            
147
 Nederman, Conciliarism and constitutionalism, 198‐199 
148
 Black, Council and Commune, 186. 
‐ 50‐ 
 

leen.149 In de twee volgende paragrafen zal ik een visie geven op respectievelijk de canonieke 
plaats van de paus en het concilie als representatieve macht van het christendom. Daarna zal 
ik de democratiserende effecten onder de loep nemen die het gevolg waren van de omscha‐
keling van paus‐en‐concilie naar paus‐versus‐concilie.  

§ 5.3.1 De canoniek­rechtelijke plaats van de paus 
In de problematiek rondom de representatieve rol die de paus als opvolger van Petrus in de 
Kerk speelt, is het canonieke recht van groot belang. De relevante wetteksten zijn ontstaan in 
de periode vanaf de 10de eeuw door de steeds verdergaande bureaucratisering en verjuridi‐
sering van de Kerk. De kerkelijke rechtspraak – het canonieke recht – regelde de organisatie 
van de Kerk en bepaalde het gedrag van haar leden. In tegenstelling tot de wereldlijke recht‐
spraak  was  het  canonieke  recht  op  schrift  gesteld  en  niet  gebaseerd  op  het  Germaans  ge‐
woonterecht maar op het Romeinse rechtssysteem. Het dacht dus in termen van instituten 
en intrinsieke macht. Vanaf de twaalfde eeuw begon men onderscheid te maken tussen het 
canonieke recht (jus canonicum) en het burgerlijk recht (jus civile). Het canonieke recht kon 
op verschillende manieren conflicteren met het wereldlijke gezag en het burgerlijk recht. In 
grote lijnen ging de Kerk ervan uit dat het canonieke – van God gegeven – recht prioriteit had 
boven het civiele recht. Het mag duidelijk zijn dat de vorsten het hiermee lang niet altijd eens 
waren.  

De hoogste bron voor het canonieke recht is God. Het goddelijke recht is volgens de Kerk op 
twee manieren zichtbaar. Ten eerste de natuurlijke wet die werkzaam is in de schepping; zij 
vloeit voort uit Gods wil en zou gedeeltelijk uitgelegd zijn door Christus. De natuurlijke wet 
bepaalt hoe de dingen werken en waarom ze er zijn. Het schept orde, geeft functie en bete‐
kenis – wellicht zelfs zin – aan het bestaan van de schepping. Daarnaast openbaarde God een 
deel van de goddelijke wet – het deel dat niet op natuurlijke wijze in de schepping zichtbaar 
was – via profeten. Beide soorten goddelijk recht zijn grotendeels opgetekend in de Bijbel.150 
Om de Kerk haar rol in de schepping te kunnen laten vervullen, zou Christus aan Petrus een 
wetgevende macht hebben gegeven: “al wat je op aarde bindend verklaart zal ook in de he‐
mel bindend zijn, en al wat je op aarde ontbindt zal ook in de hemel ontbonden zijn”.151 Deze 
opdracht resulteerde in de juridische macht die aan de paus werd toegekend. Hij was immers 
de  erfgenaam  van  Petrus.  De  pauselijke  decreten  vormden  dan  ook  naast  het  goddelijke 
recht het grootste deel van het canonieke recht.152 In de steeds verder uitdijende verzame‐
ling van bepalingen en uitspraken van pausen werd door de wetgeleerde Gratianus ( ? ‐ ca. 
1160) in de jaren veertig van de 12de eeuw aan de universiteit van Bologna orde gebracht. Hij 
verzamelde de decreten, voorzag ze van commentaar en bracht er een min of meer logische 
ordening  in  aan.  Het  werk  –  het  Decretum  Gratiani  –  diende  daarna  lange  tijd  als  de  stan‐
daardverzameling van het canonieke recht. Uit het Decretum ontstond een wetenschappelij‐
ke stroming van geleerden die zich tot de bestudering van dit werk beperkten en het op zich‐
zelf weer van commentaar begonnen te voorzien. Zij zijn als de ‘decretisten’ de geschiedenis 

                                                            
149
 Tierney, Foundations of the Conciliar Theory, 43‐46. 
150
 ‘Canon Law’ in: New Advent Catholic Encyclopedia, http://www.newadvent.org/cathen/09056a.htm (versie 
28 februari 2008) 
151
 Matteüs 16:19, NBV. 
152
 ‘Canon Law’ in: New Advent Catholic Encyclopedia, http://www.newadvent.org/cathen/09056a.htm (versie 
28 februari 2008) 
‐ 51‐ 
 

ingegaan.153  Paus  Gregorius  IX  (1227‐1241)  nam  het  initiatief  om  de  grote  verzameling  van 
commentaren  op  het  Decretum  te  bundelen,  aan  te  vullen  en  met  elkaar  in  overeenstem‐
ming  te  brengen.  Dit  werk  staat  bekend  als  de  ‘Decretalen  van  Gregorius’  en  werd  vanaf 
1234  over  de  universiteiten  verspreid.  Deze  decretalen  leidden  op  hun  beurt  weer  tot  een 
nieuwe stroming wetenschappers die men ‘decretalisten’ heeft genoemd.  

Hoewel  decretisten  en  decretalisten  uit  dezelfde  bronnen  werkten  waren  de  analyserende 
commentaren lang niet altijd met elkaar in overeenstemming. Zeer relevant voor dit onder‐
zoek zijn de verschillende interpretaties die men gaf aan de rol van de paus. Beide theoreti‐
seerden over een situatie waarin er sprake was van een paus die afweek van de bestaande 
geloofsdogma’s.  Iets  wat  in  de  eeuwen  daarvoor  al  was  voorgekomen:  paus  Marcellinus 
(296‐304),  paus  Anastatius  II  (496‐498)  en  uiteraard  ook  Petrus  zelf,  die  volgens  de  Bijbel 
Christus  driemaal  verloochende.  De  decretisten  ontnamen  de  paus  in  deze  situatie  zijn  on‐
feilbaarheid in geloof en legden die bij de universele Kerk. Gratianus schreef al in zijn Decre‐
tum dat een paus door geen enkel  mens berecht kon worden, behalve als hij afweek in de 
regel van het geloof. Hoewel men de concrete uitwerking van dit theoretische scenario in het 
midden liet, stelden de decretisten dat zodra de paus tot ketterij verviel, hij als vanzelf geen 
paus meer was, geen paus kon zijn en wellicht zelfs nooit paus was geweest. Zij onderscheid‐
den hooguit een orgaan dat de ‘niet‐paus’ op de nieuwe realiteit zou moeten wijzen. In hun 
optiek was dat een rol die bij het college van kardinalen kon passen. De decretalistische visie 
op dezelfde zaak lag fundamenteel anders. Deze groep stelde dat de paus zijn stoel niet au‐
tomatisch kon verliezen, maar dat hij daartoe eerst berecht en veroordeeld moest worden. 
De paus was immers door een corporatief college en de Heilige  Geest met ceremonie aan‐
gewezen en voor zijn aftreden was dus ook een juridisch/rituele handeling nodig. Voor de rol 
van gerechtshof kwam, volgens de decretalisten, alleen het concilie in aanmerking omdat dit 
gezien kon worden als vertegenwoordiging van de algemene Kerk. En bij die Kerk lag immers 
de  ware  onfeilbaarheid  in  geloof.154  De  pauselijke  plenitudo  potestatis  werd  in  dat  opzicht 
niet  meer  gedefinieerd  als  absolute  en  totale  macht  maar  als  een  uitvoerende,  administra‐
tieve macht: de paus als hoogste beheerder van de Kerk. Hij kon niet naar eigen inzicht over 
de  eigendommen  van  de  Kerk  beschikken,  ze  vervreemden  of  verpanden.  De  pauselijke 
macht was een macht die alleen ingezet kon worden tot meerdere glorie van de Kerk.155 Kar‐
dinaal D’Ailly onderstreepte dit tijdens het concilie van Konstanz. De paus had zijn macht ge‐
kregen tot opbouw van de Kerk en niet voor haar destructie. Daar verbond hij vervolgens de 
conclusie aan dat de geestelijkheid van de verplichting tot trouw aan de paus was ontslagen, 
als die de plenitudo potestatis inzette voor zijn eigenbelang boven dat van de Kerk. We zien 
hier  een  poging  tot  democratisering  die  vergelijkbaar  is  met  charters  als  de  Stichtse  Land‐
brief. D’Ailly is aanhanger van de decretalistische visie en acht een door het concilie gevoer‐
de  rechtszaak  noodzakelijk  om  de  paus  daadwerkelijk  af  te  zetten.  Dat  is  op  zich  niet  ver‐
wonderlijk,  D’Ailly  werd  in  Konstanz  geconfronteerd  met  een  situatie  waarin  dat  precies 
speelde. Paus Johannes XXIII was na zijn vlucht gearresteerd en teruggebracht naar Konstanz, 
waarna de vergadering hem had berecht, veroordeeld en afgezet. D’Ailly stelde ter verdedi‐

                                                            
153
 ‘Canon Law’ in: New Advent Catholic Encyclopedia, http://www.newadvent.org/cathen/09056a.htm (versie 
28 februari 2008) 
154
 Oakley, Conciliarist tradition, 50‐51 
155
 Tierney, Foundations of the Conciliar Theory, 153. 
‐ 52‐ 
 

ging van deze procedures dat het canonieke recht inderdaad bepaalde dat de paus door geen 
enkele geestelijke – ab omni clero – berecht kon worden. Maar, zo zei hij, dit gold alleen voor 
individuen. Het concilie was de collectieve geestelijkheid en die beschikte wél over dat recht. 
De paus was immers hoofd van de corporatie en ontleende zijn macht, net als een vorst, aan 
de acceptatie van zijn heerschappij door de geestelijkheid.156 

Voor de canonieke scholastici in de 12de en 13de eeuw bleven zowel de decretistische als de 
decretalistische  visie  theorie.  De  ideeën  waren  dan  ook  niet  in  al  hun  finesses  doordacht. 
Daarnaast was de achtergrond van waaruit zij werkten, fundamenteel anders dan de prakti‐
sche  realiteit  waarin  de  conciliaire  beweging  opereerde.  De  decretisten  en  decretalisten 
hadden zich tot doel gesteld om de juridische basis van de paus te versterken in zijn conflic‐
ten  met  de  keizer.  Zij  streefden  juist  naar  een  meer  centralistische  Kerk.  Het  mag  duidelijk 
zijn dat de conciliaristen niet op die manier naar de Heilige Stoel keken. Volgens de canonie‐
ke  wetenschap  uit  de  13de  eeuw  was  een  concilie  de  vergadering  van  hoofd‐én‐leden,  de 
paus maakte er onherroepelijk deel van uit. De paus was in die visie dus niet de soevereine 
macht van de Kerk, omdat hij haar als individu niet vertegenwoordigde. Maar als hoofd van 
de Kerk had hij wel de absolute wetgevende autoriteit. De combinatie van paus en concilie 
droeg dus zowel het één als het ander in zich: de ultieme representatie van Gods Kerk die de 
absolute waarheid kent en spreekt. D’Ailly ontnam de paus dat deel van zijn macht ook niet, 
het doel van Konstanz was immers om de eenheid in het christendom onder één paus te her‐
stellen. Tierney citeert hem in zijn artikel Divided Sovereignty: “It is not true that the pope is 
greater and higher than a general council although he is greater and higher within the coun‐
cil, since he is the head of all the members… every whole is greater than its part… the pope is 
a part of the council as the head is a part of the body … therefore the authority of the whole 
council  is  greater  than  the  authority  of  the  pope”.157  De  analogie  met  de  Bijbelse  visie  van 
Paulus  op  de  kerkelijke  corporatie  uit  1  Corintiërs  12,  die  ik  in  hoofdstuk  2.2  al  aanhaalde, 
spreekt hier boekdelen.  

§ 5.3.2 Het concilie als representatieve macht in het christendom 
Tot  zover  is  duidelijk  gebleken  dat  de  conciliaire  beweging  uit  was  op  een  deel  van  de  be‐
stuurlijke macht van de paus in de Kerk. Het delen van macht is eeuwenlang een fundamen‐
teel  politiek  probleem  geweest.  De  titel  van  Tierney’s  artikel  Divided  Sovereignty  geeft  dit 
uitstekend  weer.  Hoe  kan  soevereine  macht  gedeeld  worden  tussen  vorst  en  onderdanen? 
Hij haalt daarbij Jean Bodin (1530‐1596) aan die aan de basis stond van de politieke theorie 
achter de absolute macht van de vroeg‐moderne Franse vorsten. Bodin stelde dat ieder sys‐
teem waarin macht gedeeld was, inherent tegenstrijdig moest zijn. Als een soevereine vorst 
zijn macht deelde met een ander dan kon die ander deze macht altijd tegen zijn vorst gebrui‐
ken: “This is an opinion not only absurd but treasonable” citeert Tierney hem, en verderop “if 
sovereignty  is  indivisible  as  we  have  shown,  how  could  it  be  shared  by  a  prince,  lords,  and  
people at the same time? The first mark of sovereignty is to give law to subjects, but who will 
be the subjects who obey if they themselves also have the power to make law? And who will 
be the one who can give law if he himself is compelled to take it from those to whom he gives 

                                                            
156
  B. Tierney, ‘"Divided Sovereignty" at Constance. A Problem of Medieval and Early Modern Political Theory’, 
Annuarium Historiae Conciliorum 7 (1975) 246. 
157
 Tierney, Divided Sovereignty, 246. 
‐ 53‐ 
 

it?”. Voor Bodin kon iedere vorm van gedeelde macht alleen maar leiden tot anarchie.158 De 
canonieke scholastici uit de hoge middeleeuwen die hiervoor al ter sprake kwamen, dachten 
in  principe  op  dezelfde  manier  over  macht.  Dat  blijkt  uit  het  idee  paus‐en‐concilie  waarin 
beiden  gezamenlijk  over  de  ongedeelde  soevereine  macht  in  de  Kerk  beschikten.  Door  het 
voortdurende schisma werd het concilie gedwongen te oordelen over een paus. Dit zette de 
deur  open  voor  een  fundamenteel  juridisch/politiek  probleem  waar  het  canonieke  recht 
maar in beperkte mate in voorzag. De enige manier waarop het concilie een deel van de on‐
gedeelde macht voor zichzelf kon claimen, was door zich op hetzelfde – en uiteindelijk zelfs 
op een hoger – niveau te stellen dan de paus. Dit was alleen mogelijk door de vertegenwoor‐
digende macht in de Kerk op te eisen. Zonder die claim op representatie had de conciliaire 
beweging eigenlijk geen recht van bestaan, want op geen enkele andere basis kon zij het con‐
flict met de paus aangaan. Hierbij laat ik de discussie of dit een vertegenwoordiging van de 
clerus of van de congregatie is voor het moment in het midden.  

Als  de  historiografische  stromingen,  die  in  hoofdstuk  1.2  genoemd  zijn,  uit  bovenstaande 
standpunt  nog  eens  worden  bekeken,  dan  kan  onmogelijk  de  conclusie  van  Lord  Acton  en 
Figgis worden getrokken. Hoewel zij stelden dat de conciliaire beweging geen middeleeuwse 
basis had en dat het een totale breuk was met het verleden, kan aangetoond worden dat de 
canoniek‐juridische visie op de plaats van de paus steeds de bron is geweest waaruit de con‐
ciliaristen hun theorieën opbouwden. Aan de andere kant, de stelling dat er géén sprake is 
van een breuk zoals Tierney in basis stelt, is ook niet vol te houden. In de periode tussen de 
vergadering in Pisa (1409) en het begin van het concilie van Konstanz (1415) is er sprake van 
een duidelijke cesuur. De beweging moest ineens een vertegenwoordiging zijn om überhaupt 
het schisma te kunnen beëindigen. Zoals ik hiervoor al aangaf, is de omschakeling van paus‐
en‐concilie naar paus‐versus‐concilie cruciaal. De vlucht, berechting en veroordeling van Jo‐
hannes XXIII vormde in die ommekeer het breekpunt. Het is dus niet juist om de conciliaire 
beweging alleen als een pragmatische te zien die maar in beperkte mate de oorsprong vormt 
van de opkomende democratisering in de eeuwen daarna. Máár, op dit punt doet zich een 
paradox voor. Als we de praktijk van de conciliaire dag bekijken dan vallen er voor pragma‐
tisme en het ontbreken van een echte langetermijnvisie uitstekende argumenten aan te dra‐
gen.  Eigenlijk zien we  dat, hoewel  het  één het ander uit  zou  moeten sluiten,  feitelijk beide 
stromingen gelijk hebben. Typerend daarvoor is de visie van Erich Meuthen die in zijn voor‐
dracht  voor  de  Rheinisch‐Westfälische  Akademie  der  Wissenschaften    in  1985  stelt  dat  de 
conciliaire beweging als kerkvergadering nooit een echte representatie is geweest.159 Zoals ik 
hierboven  al  aangaf,  moet  in  mijn  optiek  de  beweging  juist  een  vertegenwoordigende  zijn 
geweest. En toch heeft ook Meuthen gelijk als hij op basis van tal van argumenten zijn con‐
clusie trekt. Meuthen stelt bijvoorbeeld dat een bisschop nooit een vertegenwoordiger kan 
zijn  omdat  hij  ondanks  zijn  verkiezing  –  ongeacht  hoe  democratisch  wij  die  vinden  –,  zijn 
macht niet totaal aan zijn onderdanen dankt. Een bisschop dient uiteindelijk gewijd te wor‐
den door de paus. Zonder die wijding is de bisschop – in theorie althans – vrijwel machteloos. 
Het  concilie  bestond  in  de  basis  uit  een  vergadering  van  gewijde  bisschoppen  en  volgens 
Meuthen is het dan ook van oorsprong een vergadering van individuele gezagdragers en niet 
van gevolmachtigden. Het opkomende corporatisme in de 15de eeuw veranderde dit; slechts 
                                                            
158
 Tierney, Divided Sovereignty, 239‐240. 
159
 Meuthen, Das Basler Konzil als Forschungsproblem, 20‐21. 
‐ 54‐ 
 

tussen de vijf en vijftien procent van de stemgerechtigden in Basel had nog een bisschoppe‐
lijke wijding. Alle anderen behoorden tot het klerikale wetenschappelijke middenkader of de 
hoogste geestelijkheid die bovenal politiek actief was. Als Basel dus al een representatief or‐
gaan was, dan was het een representatie van de universitaire wereld en de seculiere invloed 
op de landskerken, maar niet van de universele Kerk. Daarover zegt Meuthen: “In dieser Situ‐
ation [de grote aantallen geestelijken op het concilie en de wijze waarop zij gemanipuleerd 
werden  door  de  politiek]  die  genannte  Begriffsbestimmung  Segovias,  die  vom  repräsentati‐
ven Mandat absieht. Es handelt sich so denn auch bei den übrigen Basler Konzilstheoretikern 
immer  mehr  um  eine  symbolische  Repräsentation  mit  der  einzigen  rationalen  Begründung, 
die dem Konstanzer Dekret Frequens entsprang: Gleichgültig, wieviele als Konzil versammelt 
sind, welchen Standes, welchen Amtes, kraft welchen Auftrags: Nur jene Versammlung ist die 
Repräsentanz der Universalkirche, die sie als nächstes Konzil bestimmen; sie sind allgemeines 
Konzil, indem sie da sind, und so fort in alle Zukunft.”160 Meuthen leest het decreet Frequens, 
dat op het concilie van Konstanz werd afgekondigd, als het bewijs dat het representatieprin‐
cipe slechts alleen nog symbolisch was. Feitelijk was, in zijn optiek, het enige wat nog telde, 
het aantal stemmen dat de conciliaristen konden bemachtigen in hun politiek tegen de paus. 
Daarbij dacht men niet aan hoe die stemmen teruggevoerd werden op de gelovigen. Met die 
conclusie onderstreept Meuthen mijn stelling dat het breekpunt tussen corporatisme en de‐
mocratie  vrije  en  eerlijke  verkiezingen  zijn.  Op  de  concilies  was  daar  duidelijk  geen  sprake 
van en daarom ziet Meuthen ze als slechts een symbolische vertegenwoordiging. Black gaat 
op  dat  punt  met  hem  mee  en  stelt  dat  Segovia  en  de  andere  conciliaristen  de  Kerk  en  het 
concilie  op  spiritueel  niveau  aan  elkaar  gelijk  stelden.  De  theorie  achter  de  relatie  tussen 
concilie en gelovigen noemt ook hij ‘symbolisch’.161 Meuthen richt zich op de praktische uit‐
werkingen van de conciliaire praktijk en in die hoedanigheid kan ik zijn conclusie van pragma‐
tisme en gebrek aan langetermijnvisie volledig onderschrijven. Dat de vertegenwoordigende 
vergadering een symbool was, ben ik ook volledig met hem eens. Ik denk alleen dat de waar‐
de van dit symbool veel groter is dan Meuthen, maar ook Tierney en, zoals we hierna zullen 
zien, Brandmüller en Jedin menen. Het ideaal van vertegenwoordiging was de basis waarop 
de conciliaire beweging het conflict met de paus aankon. Black erkent het belang van dat re‐
presentatieve symbool wel als hij zegt dat: “There was one major gap in the thinking of Sego‐
via  and  the  fifteenth‐century  conciliarists.  Their  theory  of  ecclesial‐popular  sovereignty  was 
not  supported  by  any  adequate  analysis  of  the  relationship  between  the  council  and  the 
Church at large. This was partly glossed over by their promiscuous  use of the organic anal‐
ogy. This hiatus was due to the fact that they were appealing to the ultimate authority of the 
Church primarily, often solely, in order to bolster conciliar claims against the papacy”.162  

Meuthen gebruikt daarnaast dit gebrek aan lekeninvloed als argument tegen het democrati‐
sche niveau van de conciliaire beweging. Hij heeft een punt als hij stelt, dat lekeninvloed in 
de  15de  eeuw  een  andere  betekenis  had  dan  wat  we  daar  nu  onder  verstaan.  Als  Black 
spreekt over ecclesial‐popular sovereignty, dan hebben we het over de invloed van vorsten 
op de Kerk, niet het belang van de gelovigen. Meuthen meent dat deze massa niet te verge‐
lijken valt met een soeverein volk en vertaalt lekeninvloed in de conciliaire beweging met de 

                                                            
160
 Meuthen, Das Basler Konzil als Forschungsproblem, 22‐23. 
161
 Black, Council and Commune, 184‐185. 
162
 Ibidem 184. 
‐ 55‐ 
 

invloed  van de  opkomende  landskerken.  Hij  hanteert  dit  als  argument  waarom  het  concilie 
geen vertegenwoordiging is van de Kerk, omdat er geen echte representatie van de leken is. 
Aan de andere kant stelt hij wel hoe nauw de landskerk met de vorsten verweven is en dat de 
Franse bisschoppen de belangen van Frankrijk en haar vorst sterk in hun stem laten meewe‐
gen.163 Het lijkt mij dat hij hier zichzelf dus tegenspreekt.  Enerzijds zou er geen  lekenverte‐
genwoordiging zijn, omdat dit eigenlijk de invloed van de landskerk is, terwijl aan de andere 
kant  die  landskerk  juist  de  wereldlijke  macht  zou  vertegenwoordigen.  Het  enige  wat  Meu‐
then hier in mijn optiek mee aantoont, is dat in tegenstelling tot de vorsten de massa gelovi‐
gen  geen  directe  vertegenwoordiging  hebben.  Dit  valt  eigenlijk  alleen  op  te  lossen  door  de 
invoering van democratische verkiezingen onder het volk, maar ik had al eerder opgemerkt 
dat dit in de visie van Gerson volkomen uitgesloten was.  

§ 5.4 ‘Democratiserende’ ontwikkelingen in de conciliaire beweging 
Waar in de periode tussen ongeveer 1300 en 1400 voor de kapittels talrijke concrete demo‐
cratiserende ontwikkelingen zijn aan te wijzen, is dat voor de conciliaire beweging veel moei‐
lijker. Veel van de democratiseringsargumenten zijn in het historische debat tussen de twee 
stromingen onder druk komen te staan. Enigszins gechargeerd zien we dat wat Acton en Fig‐
gis  uitleggen  als  een  stap  naar  democratie,  door  Tierney  wordt  weerlegd  als  een  pragmati‐
sche maatregel genomen in het vuur van de strijd tussen paus en concilie. In hoofdstuk 5.3.2 
stelde ik dat ik van mening ben dat de fundamentele basis van de conciliaire beweging gele‐
gen is in de claim op de vertegenwoordiging van de Kerk. In dat opzicht zal ik de ontwikkelin‐
gen  uitleggen.  Want  hoewel  ze  veelal  direct  aanwijsbare  politieke  oorzaken  hebben,  zullen 
alle stappen wel in lijn moeten zijn met die basisgedachte. Als het immers de representatieve 
gedachte  niet  meer  ondersteunt  of  zelfs  daarmee  in  strijd  is,  dan  geeft  dat  de  paus  alleen 
maar  een  extra  argument  in  het  conflict.  Men  zal  daarvoor  dus  zeer  op  de  hoede  geweest 
zijn. Bijkomend argument is ook dat de vertegenwoordigingsclaim de conciliaristen verbond: 
ongeacht of men de geestelijkheid meende te vertegenwoordigen of alle gelovigen. De deel‐
nemers aan de vergaderingen waren in basis eensgezind in de stelling dat het concilie net zo 
– of zelfs meer – representatief was voor de Kerk als de paus.  

Een  goed  voorbeeld  van  het  bovenstaande  zijn  de  verschillende  kiesprocedures  die  op  de 
concilies werden gehanteerd. Daar zijn zeer politieke en pragmatische oorzaken voor aan te 
wijzen. Men was erop uit om de macht van de Italiaanse bisschoppen te breken. Zij waren in 
het westerse christendom veruit in de meerderheid en verleenden in groten getale steun aan 
de paus. Daarom ging men in Konstanz over tot de in hoofdstuk 4.3 genoemde verdeling van 
stemgerechtigde deelnemers naar natie. Jedin stelt dat hierdoor een brede basis kon worden 
gecreëerd  voor  de  hervorming  van  de  inning  van  de  annaten  en  het  reserveren  van  bis‐
schopszetels  door  de  paus.164  Hij  richt  zich  in  zijn  voordracht  voor  de  universiteit  van  Basel 
met name op de vraag of deze hervormingen echte veranderingen in de bestaande situatie 
waren  of  slechts  aanpassingen.  Maar  in  dit  verband  is  zijn  opmerking  over  de  brede  basis 
veel  interessanter.  Hij  stapt  hier  vrij  gemakkelijk  overheen  terwijl  juist  daar  volgens  mij  de 
aard van de conciliaire beweging wordt geraakt. Het streven naar brede steun voor de her‐
vormingen  toont  het  besef  van  een  meerderheid  die  daadwerkelijk  de  hele  Kerk  wil  repre‐

                                                            
163
 Meuthen, Das Basler Konzil als Forschungsproblem, 26‐27. 
164
 Jedin, Konzil oder Kirchenparlement?, 19. 
‐ 56‐ 
 

senteren.  Een  numerieke  meerderheid  van  Italianen  zou  niet  alleen  de  concrete  hervor‐
mingsdoelstellingen  dwarsbomen  maar  óók  de  vertegenwoordigingsclaim.  Het  mes  sneed 
hier dus aan twee kanten.  

§ 5.4.1 Institutionalisering 
Net als in het Utrechtse kapittel‐generaal is de eerste echte democratische ontwikkeling  de 
vestiging van het concilie als instituut. Na het concilie van Konstanz liet men de verdeling van 
stemgerechtigden  naar  natie  los.  Er  is  op  het  concilie  van  Basel een  duidelijke  beweging  te 
zien naar een parlementair aandoende vergadering waarop de gedelegeerden het reilen en 
zeilen van de Kerk bespraken en beoordeelden. Het concilie bestond in basis uit een plenaire 
vergadering  waar  iedereen  met  een  geestelijke  wijding  aan  kon  deelnemen  waarbij  men 
geen  onderscheid  maakte  naar  hoge  of  lage  geestelijkheid;  iedereen  had  dezelfde  stem  en 
spreekrechten. Naast de plenaire vergadering waren er vier commissies die zich bezighielden 
met  geloofsdogma’s,  hervormingen,  vrede  en  algemene  zaken.  De  coördinatie  over  deze 
commissies  rustte  bij  de  ‘Commissie  van  Twaalf’.  Deze  commissie  verdeelde  het  werk  en 
bood de voorstellen – die in de commissies met meerderheid van stemmen waren aangeno‐
men – ter goedkeuring aan op de plenaire vergadering. De twaalf leden van deze commissie 
werden  maandelijks  uit  de  gedeputeerden  in  de  algemene  vergadering  gekozen.  Aan  het 
hoofd  van  de  Commissie  van  Twaalf  stond  een  verkozen  president  die  ook  de  algemene 
voorzitter  was  van  het  concilie.165  Kardinaal  Cesarini  bekleedde  deze  positie  van  1431  tot 
1438 en kardinaal Louis Aleman (ca. 1380‐1450) van 1438 tot 1449. 

De organisatie van het concilie van Basel vertoont opvallende gelijkenis met de werking van 
moderne westerse parlementen. Wat dat betreft zien we dat er tussen 1418 en 1431 een op‐
vallende  stap  is  gemaakt  naar  een  meer  democratisch  orgaan.  De  gehanteerde  procedure 
week wel af van de normale gang van zaken in ons parlement. Een voorstel dat met meer‐
derheid  van  stemmen  in  een  commissie  was  goedgekeurd,  werd  vervolgens  aan  de  andere 
commissies  aangeboden.  Pas  als  twee  commissies  hun  goedkeuring  verleenden,  werd  het 
door de Commissie van Twaalf ter stemming voor de plenaire vergadering gebracht waar een 
tweederde meerderheid noodzakelijk was om het voorstel te laten passeren. Hoewel het ge‐
heel resulteerde in een complex en bureaucratisch systeem bleek het uitstekend te functio‐
neren. Talrijke voorstellen, klachten en beroepszaken werden behandeld en aangenomen of 
verworpen. De problemen waar het concilie mee te maken kreeg, waren dan ook niet proce‐
dureel van aard, maar puur een kwestie van implementatie.  Voor de uitvoering van maatre‐
gelen was het concilie afhankelijk van wereldlijke vorsten. Hun steun wist men te verwerven 
door  beroepsprocedures  mogelijk  te  maken  tegen  oordelen  en  beleid  van  de  paus.  Om  de 
beslissingen uit Rome opnieuw te beoordelen ontwikkelde zich geleidelijk een kopie van de 
Curie; ieder Rooms instituut had een concurrent in Basel. Black ziet hierin een verregaande 
parlementaire ontwikkeling. Helemaal omdat in 1434 de conflicten met de paus wel gestaakt 
werden maar deze organisatie gewoon bleef bestaan. Een duidelijk teken dat de werkwijze 
van de conciliaire instituten in Basel wortel begon te schieten en de acceptatie – wellicht dan 
toch met uitzondering van Rome – min of meer gemeengoed werd.166 

                                                            
165
 Black, Council and Commune, 28‐29. 
166
 Ibidem 30‐31. 
‐ 57‐ 
 

Voor de implementatie van maatregelen en besluiten had het concilie – naast de praktische 
steun  van  de  wereldlijke  macht  –  volgens  het  canonieke  recht  de  ratificatie  nodig  van  de 
paus. Dit was al bijna een millennium, sinds het concilie van Chalcedon in 451, gebruikelijk.167 
De aantasting van die verplichting door Gerson op het concilie van Konstanz was dan ook re‐
volutionair en, zoals ik in hoofdstuk 5.3.2 stelde, kan in mijn optiek het concilie als zelfstandig 
instituut tegenover de paus daarop worden teruggevoerd. Vooral de eerste passage van de 
Haec Sancta is daarvoor zeer illustratief: “First it declares that, legitimately assembled in the 
holy Spirit, constituting a general council and representing the catholic church militant, it has 
power immediately from Christ; and that everyone of whatever state or dignity, even papal, is 
bound  to  obey  it  in  those  matters  which  pertain  to  the  faith,  the  eradication  of  the  said 
schism and the general reform of the said church of God in head and members.” Op 15 april 
1415 geeft Gerson daarmee naar Romeins model het concilie een eigen afgeleide macht, di‐
rect afkomstig van Christus . Hij vestigt daarmee het concilie als instituut. Ook hier speelt de 
discussie of Haec Sancta een pragmatische oorsprong heeft of dat er politiek‐filosofische re‐
denen zijn aan te wijzen. Het tweede conciliaire document waarin we de institutionalisering 
van het concilie versterkt zien worden, is Frequens dat op 9 oktober 1417 werd aangenomen: 
“For  this  reason  we  establish,  enact,  decree  and  ordain,  by  a  perpetual  edict,  that  general 
councils shall be held henceforth in the following way. The first shall follow in five years im‐
mediately after the end of this council, the second in seven years immediately after the end of 
the next council, and thereafter they are to be held every ten years for ever. They are to be 
held in places which the supreme pontiff is bound to nominate and assign within a month be‐
fore  the  end  of  each  preceding  council,  with  the  approval  and  consent  of  the  council,  or 
which,  in  his  default,  the  council  itself  is  bound  to  nominate.  Thus,  by  a  certain  continuity, 
there will always be either a council in existence or one expected within a given time. If per‐
chance emergencies arise, the time may be shortened by the supreme pontiff, acting on the 
advice  of  his  brothers,  the  cardinals  of  the  Roman  church,  but  it  may  never  be  prolonged. 
Moreover, he may not change the place assigned for the next council without evident neces‐
sity.” Frequens dwong de paus om met zekere regelmaat opnieuw concilies samen te roepen. 
Niet langer is het concilie daarmee aan zijn willekeur overgeleverd. De institutionalisering die 
ik  in  beide  documenten  lees,  wordt  echter  betwist.  Jedin  stelt  dat  het  universele  concilie 
zonder de steun van één van de drie pausen niet in staat zou zijn om het schisma op te lossen 
waardoor het zich  door de vlucht van Johannes XXIII gedwongen zag deze maatregel te ne‐
men. 168 Haec Sancta is op veel weerstand gestuit, met name uit de quasi‐oligarchische hoek 
van het college van kardinalen. Kardinaal Zabarella weigerde het decreet voor te lezen. In de 
ogen van de kardinalen was de Kerk immers de corporatie tussen paus en kardinalen.169 Ger‐
son plaatste met Haec Sancta daar het concilie boven. Juist gezien het revolutionaire karak‐
ter  was  voor  tijdgenoten  Frequens  van  veel  groter  belang.  Daar  komt  volgens  Jedin  nog  bij 
dat  er  grote  onduidelijkheid  bestond  over  de  validiteit  van  Haec  Sancta.  Het  decreet  zou 
nooit door paus Martinus V geratificeerd zijn. Frequens was dat in ieder geval wel. Het feit 
dat Martinus zich aan de bepalingen in Frequens gehouden heeft en in 1423 het concilie van 
Pavia‐Siena  samenriep  en  in  1431  dat  van  Basel,  toont  volgens  Jedin  aan  dat  het  helemaal 
niet  ging  om  een  institutioneel  controlerend  orgaan  boven  de  paus.  De  paus  is  er  immers 
                                                            
167
 Jedin, Konzil oder Kirchenparlement?, 15. 
168
 Ibidem 11. 
169
 Ibidem 15. 
‐ 58‐ 
 

mee akkoord gegaan. Het doel dat hij aan het concilie geeft, is bovenal het hervormen van de 
Kerk, anders had men wel een college in het leven geroepen met meer permanente controle 
bevoegdheden.170  

Waar Jedin Haec Sancta als een noodoplossing ziet, doet Brandmüller dat voor Frequens. Hij 
stelt  dat  ook  dit  document  in  een  crisissituatie  is  geschreven.  Binnen  de  vijf  naties  in  Kon‐
stanz bestond grote onenigheid over de prioriteiten van het concilie. Het college van kardina‐
len wilde zo snel mogelijk de verkiezing van een nieuwe paus, terwijl keizer Sigismund eerst 
de hervormingen van de Kerk doorgevoerd wilde zien. De delegaties van Navarra en Castilië 
en de Franse en Italiaanse naties kozen de kant van het college terwijl de delegaties van Ara‐
gon en Portugal met de Duitse en Engelse naties de keizer steunden. We zien hier direct de 
invloed van de wereldlijke vorsten op de landskerk. Het concilie valt geheel langs de politieke 
15de eeuwse realiteit uiteen. Onder druk van een nieuw schisma ontstaat het compromis dat 
men eerst tot de verkiezing van een paus overgaat, daarna de hervormingsmaatregelen be‐
spreekt waarna de pauselijke kroning zal volgen.171 Brandmüller ziet Frequens dus niet als re‐
sultaat  van  een  conciliaire  ideologie  maar  als  een  pragmatische  voorbereiding  op  het  con‐
claaf  waarin  Martinus  V  gekozen  zou  worden.  Noch  Frequens  noch  Haec  Sancta  is  volgens 
Brandmüller en Jedin een poging om een democratisch instituut in de Kerk op te richten. An‐
ders had men bijvoorbeeld in Frequens de gevolgen wel opgenomen, als de paus het concilie 
niet bijeenriep.172 In hun optiek is de regelmaat waarin de volgende concilies samenkomen, 
ook helemaal niet geschikt om als vertegenwoordigend orgaan te dienen. Kortom Brandmül‐
ler en Jedin stellen dat de concilies niet als parlementair orgaan zijn bedoeld. Zij vinden dit 
anachronistisch denken. Zowel Jedin als Brandmüller stellen wel dat aan beide documenten 
later politiek‐filosofische theorie werd gekoppeld. Ze krijgen dan een andere, grotere, inhoud 
dan waar ze oorspronkelijk voor bedoeld waren.173 

Ik deel de visie van Brandmüller en Jedin niet. Naar mijn idee heeft Gerson in 1415 van een 
politieke situatie gebruik gemaakt om ideeën die al langer op de universiteiten werden ver‐
kondigd, in de praktijk te brengen. Ik volg wat dat betreft Oakley die in Haec Sancta een do‐
cument ziet met een dogmatische geloofswaarheid dat een democratische basis probeerde 
te leggen onder de Kerk. Hij keert zich in zijn boek The Conciliarist Tradition rechtstreeks te‐
gen Jedin en Brandmüller. In de tweede passage in Haec Sancta leest hij het volgende: “Next, 
it  declares  that  anyone  of  whatever  condition,  state  or  dignity,  even  papal,  who  contuma‐
ciously refuses to obey the past or future mandates, statutes, ordinances or precepts of this 
sacred council or of any other legitimately assembled general council, regarding the afore‐
said things or matters pertaining to them, shall be subjected to well‐deserved penance, unless 
he repents,  and shall  be  duly punished, even by  having recourse,  if necessary,  to other  sup‐
ports  of  the  law.”  Hiermee  plaatst  het  concilie  van  Konstanz  niet  alleen  zichzelf  boven  de 
paus maar ook alle volgende concilies. Niet alleen de directe noodmaatregelen van Konstanz 
dienen  door  de  hele  Kerk,  inclusief  paus,  te  worden  gehoorzaamd  maar  ook  alle  komende 
decreten. Dit strookt volgens Oakley totaal niet met de tijdelijke noodmaatregelen die Jedin 
                                                            
170
 Jedin, Konzil oder Kirchenparlement?, 21. 
171
 W. Brandmüller, ‘Das Konzil, demokratisches Kontrollorgan über den Papst? Zum Verständnis des Konstan‐
zer Dekrets "Frequens" vom 9. Oktober 1417’, Annuarium Historiae Conciliorum 16 (1984) 334‐335. 
172
 Brandmüller, Das Konzil, demokratisches Kontrollorgan über den Papst?, 344. 
173
 Ibidem 347. 
‐ 59‐ 
 

en Brandmüller lezen. Het is juist deze verwoording die Haec Sancta haar waarde geeft in de 
vestiging van het concilie als instituut.174 Een ander punt dat Oakley bestrijdt, is de argumen‐
tatie van Jedin dat Haec Sancta ontstaan is als de noodoplossing van een concilie dat gecon‐
fronteerd  werd  met  drie  onrechtmatige  pausen.  Volgens  Oakley  is  de  aard  van  de  crisis  in 
1415 totaal anders. Het probleem was Johannes XXIII die door de meerderheid op het conci‐
lie als legitiem erkend werd.  Dat blijkt wel uit het feit dat men in Konstanz consequent sprak 
over Johannes XXIII, terwijl Gregorius XII met zijn eigennaam Angelo Correr en Benedictus XIII 
als Peter de Luna bekend stonden.175 Konstanz plaatste zich in de lijn van het concilie van Pisa 
waar Alexander V gekozen was als oplossing voor het schisma; daardoor was het gedwongen 
om  ook  Johannes  XXIII  te  erkennen.  Haec  Sancta  is  in  die  visie  dus  niet  een  pragmatische 
noodoplossing bij gebrek aan een rechtmatige paus maar de uitvoering van een decretalisti‐
sche visie op het canonieke recht. Men stelde dat het concilie het recht had om de paus te 
berechten en te veroordelen, indien hij tot ketterij verviel. Dat is precies wat er daarna met 
Johannes XXIII gebeurde.176 Een laatste argument tegen Jedin en Brandmüller is de continuï‐
teit van Konstanz in Basel. De voorzitter van het concilie was bij aanvang paus Martinus V die 
daarvoor zijn legaat kardinaal Cesarini naar Basel zond. De kardinaal nam met het aantreden 
van Eugenius IV en diens pogingen het concilie te staken, stelling tegen de paus. Hij maakte 
het voorzitterschap dus onafhankelijk van de Heilige Stoel en plaatste het daarmee buiten de 
invloed van Eugenius. Hiermee herbevestigde hij Haec Sancta dat in het decreet Sacrosancta 
in 1439 nog eens tot drie hoofdzaken werd teruggebracht: het concilie staat boven de paus, 
de paus kan het niet opheffen zonder goedkeuring van het concilie en iedereen die zich niet 
aan deze bepalingen houdt, wordt verketterd.177 Het concilie van Basel achtte dit een wezen‐
lijk deel van de katholieke geloofsdogma’s. Hoewel ook hier een politieke oorzaak voor valt 
aan te wijzen – het is een poging om paus Eugenius IV te verketteren en vervolgens legitiem 
af  te  zetten  –,  maakte  deze  herbevestiging  van  Haec  Sancta  het  concilie  tot  een  vast  insti‐
tuut. 

§ 5.4.2 Constitutionalisering 
De decreten Haec Sancta en Frequens leggen een constitutionele basis onder de Kerk. In deze 
teksten ligt de nadruk op het instellen van institutionele organen die in staat zijn zich te ver‐
weren tegen de paus. De conciliaristen zijn bezig met het opbouwen van een organisatie in 
plaats  van  het  uitoefenen  van  rechten.  In  tegenstelling  tot  de  kapittels  heeft  de  conciliaire 
beweging  ook  nauwelijks  concrete  constitutionele  rechten  verworven.  De  beweging  heeft 
immers vrijwel geen onderhandelingspositie ten opzichte van de paus. Waar de kapittels hun 
financiële vermogen konden inzetten om bij de bisschop  rechten af te dwingen, was de con‐
ciliaire beweging alleen in Konstanz in staat om eisen aan paus Martinus V te stellen voordat 
hij gekroond werd. Het is ook niet verwonderlijk dat Martinus  dan ook gezien wordt als de 
paus  die  nog  het  beste  met  de  conciliaire  beweging  om  wist  te  gaan.  Hoewel  hij  opkwam 
voor  de  belangen  van  de  Heilige  Stoel  was  hij  bereid  om  over  hervormingen  te  praten  en 
zelfs het initiatief te nemen om met de conciliaristen tot een compromis te komen.178 Daar‐
                                                            
174
 Oakley, Conciliarist tradition, 93. 
175
 Ibidem 86. 
176
 Ibidem 92. 
177
 Jedin, Konzil oder Kirchenparlement?, 13. 
178
 P.H. Stump, ‘The Reform of Papal Taxation at the Council of Constance (1414‐1418)’, Speculum 64:1 (1989) 
71. 
‐ 60‐ 
 

naast  verwierf  de  conciliaire  beweging  enkele  rechten  als  gevolg  van  hervormingen  die  ge‐
steund werden door de wereldlijke macht. Deze waren in de praktijk zeer lastig te handha‐
ven. Gezien het bovenstaande kan de vraag gesteld worden of deze rechten eigenlijk consti‐
tutioneel genoemd mogen worden. Over deze discussie wil ik op dit moment alleen opmer‐
ken dat deze rechten in aard het meeste lijken op de constitutionele rechten van de kapittels. 
De resultaten tot zover lijken de conclusie te rechtvaardigen dat de beweging eigenlijk nooit 
is  toegekomen  aan  het  verwerven  van  op  oorkonde  gestelde  rechten  geschonken  door  de 
paus. 

Eén van de rechten die het concilie claimt, was het directe gevolg van de uitweg die Gerson 
gekozen had in Haec Sancta op het concilie van Konstanz. Kardinaal Pierre d’Ailly stelde dat 
een paus die de belangen van de Kerk schade berokkende, automatisch het vertrouwen ver‐
loor. Hij claimde het recht om de gehoorzaamheid in de paus op te zeggen.179 Verschillen met 
de rechten bedongen door het kapittel‐generaal zijn legio. Ten eerste al het feit dat het een 
recht  bedongen  was  door  de  kapittels  en  slechts  geclaimd  door  de  conciliaire  beweging. 
Daarnaast waren de  gevolgen van het verlies aan vertrouwen in de bisschop vastgelegd. Hier 
was bij de conciliaristen geen enkele sprake van. In de elfde sessie van het concilie van Basel 
waren  wel  specifieke  maatregelen  vastgelegd  indien  de  decreten  Haec  Sancta  of  Frequens 
geschonden werden.180 Probleem voor de conciliaire beweging bleef toch altijd dat dit een‐
zijdig vastgelegde ‘rechten’ waren. De twee keer dat men hiervan gebruik maakte, leverden 
dan ook totaal verschillende situaties op. De beweging was immers afhankelijk van de poli‐
tieke situatie, de eigen invloed en de steun van wereldlijke vorsten om een resultaat te be‐
reiken. De eerste keer is al verschillende keren ter sprake gekomen. De afzetting, berechting 
en veroordeling van Johannes XXIII verliep succesvol en resulteerde in de beëindiging van het 
schisma  en  de  institutionalisering  van  conciliaire  organen.  De  tweede  keer  dat  het  concilie 
het vertrouwen in de paus opzegde, verliep lang niet zo geslaagd. Nadat paus Eugenius IV in 
1437 de verhuizing van het concilie van Basel naar Italië had geratificeerd, begon men een ju‐
ridische procedure die moest leiden tot zijn aftreden. Het concilie nam die stap pas – net als 
bij de veroordeling van Johannes XXIII – toen het directe voortbestaan van de vergadering in 
het geding kwam. Typerend voor deze rechtszaak was het gebrek aan directe steun van de 
keizer. Sigismund bedong twee maanden respijt om tot een verzoening tussen de twee par‐
tijen te komen. Zijn dood op 9 december 1437 maakte daar een voortijdig einde aan. Volgens 
de maatregelen die het concilie zelf tijdens haar elfde sessie had vastgesteld, werd paus Eu‐
genius IV op 24 januari 1438 eerst voor vier maanden geschorst. De geestelijken die namens 
Duitse keurvorsten aan het concilie deelnamen en de vertegenwoordigers van de koning van 
Castilië  behoorden  tot  de  minderheid  die  tegen  de  schorsing  had  gestemd.  Ook  de  Franse 
koning Karel VII (1422‐1461) was geen groot voorstander van wat steeds meer op een drei‐
gend schisma ging lijken.181 De situatie sleepte zich voort tot de zomer van 1439. Op 25 juni 
werd Eugenius IV afgezet waarna op 5 november paus Felix V werd gekozen. Hiermee begon 
een moeizame periode waarin geen van beide kerkvorsten overtuigende internationale steun 
wist te verwerven. De seculiere macht stelde zich neutraal op tot de dood van Eugenius IV in 

                                                            
179
 Tierney, Divided Sovereignty, 246. 
180
 Stieber, Eugenius IV, 44‐45. 
181
 Ibidem 49‐50. 
‐ 61‐ 
 

1447. Daarna spraken vrijwel alle wereldlijke heersers hun steun uit voor de nieuwe paus Ni‐
colaas V. Het concilie trok aan het kortste eind en hief zichzelf in 1449 op.  

Tot slot wil ik nog een opmerking maken over een tweede ‘recht’ dat het concilie voor zich‐
zelf claimde. Het recht op belastingen vloeide rechtstreeks voort uit de hervormingen die het 
oorspronkelijke doel waren van de conciliaire beweging. Kuys doet in zijn boek Kerkelijke Or‐
ganisatie  in  het  Bisdom  Utrecht  verslag  van  de  pauselijke  belastingen.  Hij  zegt  dat  deze  als 
gevolg van de groeiende wereldlijke macht in de 15de eeuw geleidelijk terugliepen. De vors‐
ten accepteerden maar moeilijk dat geld uit hun territoria door Rome werd afgeroomd. Hoe 
zwaar die pauselijke belastingen op de bisdommen hebben gedrukt, is door een gebrek aan 
onderzoek niet duidelijk. R.R. Post stelt dat het eigenlijk wel meeviel terwijl Favier meent dat 
als  alle  pauselijke  belasting  bij  elkaar  opgeteld  werd  het  geheel  vrijwel  ondragelijk  was.  De 
laatste  rekende  echter  de  situatie  voor  Frankrijk  uit  en  niet  voor  Utrecht.182  De  vraag  blijft 
dus  of  de  resultaten  met  elkaar  vergeleken  mogen  worden.  Belangrijk  is  in  ieder  geval  dat 
niet alle belastingen waar Rome recht op meende te hebben, ook geïnd werden. Toch vorm‐
den de pauselijke belastingen een essentieel onderdeel van de hervormingen die vrijwel alle 
deelnemers  aan  de  concilies  nastreefden.  Voor  een  deel  zal  dit  verklaard  worden  door  het 
enorme aantal rechten dat de Heilige Stoel claimde. Behalve de tiende en de annaten zorg‐
den  de  spolia  voor  een  grote  mate  van  weerstand.  Geestelijken  beschikten  lang  niet  altijd 
over  het  recht  om  eigendommen  als  boeken,  voorraden,  geld,  wapens  etc.  na  te  laten  aan 
erfgenamen. Na overlijden vervielen deze aan de paus.183 Hoewel de inkomsten uit de spolia 
gering waren, was geen enkele paus tijdens het schisma in staat om ze af te schaffen. Favier 
wijt dit aan de verdeling van kerkelijke inkomsten tussen eerst twee en vervolgens drie pau‐
sen,  gecombineerd  met  economische  stagnatie  en  ontvolking  in  Europa  tijdens  de  pestepi‐
demieën.184 Het verlangen naar afschaffing van dit soort belastingen zal dus behalve uit eco‐
nomische ook uit emotionele overwegingen zijn ontstaan. Op het concilie van Konstanz werd 
het recht verworven om belastingen goed te keuren. Veelal volgde het constitutionele bud‐
getrecht – waarover vrijwel alle moderne parlementen beschikken – uit het recht om belas‐
tingen goed of af te keuren. Stump zegt daar echter over: “Requiring conciliar approval would 
have been more than a limitation – it would have virtually destroyed the tenth, rendering it 
useless for either pope or prince as a ready source of capital, since the council was to meet 
only every ten years”. Hij stelt dan ook dat het verwerven van dit recht eigenlijk zeer onprak‐
tisch was en komt dan tot de conclusie dat het concilie, in ieder geval in Konstanz helemaal 
niet uit was om een constitutioneel budgetrecht te verwerven. Integendeel, volgens Stump is 
er sprake van het verwerven van een onderhandelingspositie tegenover de paus. Hij ziet het 
concilie van Konstanz en paus Martinus V beiden in een situatie waarin zij zojuist het schisma 
hebben weten te beëindigen. Het is aan beiden gelegen om de eenheid in de Kerk te herstel‐
len.  Stump  meent  dan  ook  dat  Martinus  V  helemaal  niet  bezig  was  met  een  conservatieve 
agenda. Hij zag zich gesteld voor een lege schatkist die weer gevuld moest worden. Daarvoor 
was hij als pragmatisch man bereid om samen te werken met het concilie. 185 

                                                            
182
 Kuys, Kerkelijke organisatie, 190. 
183
 Stump, Reform of papal taxation, 79. 
184
 Ibidem 83. 
185
 Ibidem 77‐78. 
‐ 62‐ 
 

§ 5.5 Conclusie 
Hervormingen vormden één van de kernpunten van de conciliaire beweging. Daarbij onder‐
vond  men  verschillende  hindernissen.  In  de  eerste  plaats  de  samenstelling  van  de  concilies 
zelf.  Behalve  een  zeer  algemene  gezamenlijke  aversie  tegen  de  eenzijdige,  centralistische 
macht van de paus was er weinig wat op een eenheid onder de conciliaristen  leek. Het doel 
dat men bijvoorbeeld het concilie van Konstanz  gaf, was in eerste plaats gericht op de oplos‐
sing  van  het  schisma  dat  het  westerse  christendom  teisterde.  Daarna  hielden  de  gedeelde 
belangen op en was men zeer verdeeld over de vraag hoe hervorming van de Kerk in zowel 
hoofd als leden er uit zou moeten zien. Visies varieerden van een beperkte hervorming van 
de pauselijke Curie tot het aanwijzen van het college van kardinalen als vertegenwoordigend 
orgaan en zelfs het inperken van de pauselijke plenitudo potestatis. De vraag dient zich dan 
ook  aan  of  het  corporatisme  wel  de  meest  geschikte  organisatievorm  was.  Dit  model  was 
toch  ontstaan  uit  de  behartiging  van  de  gemeenschappelijke  belangen  van  een  relatief  be‐
perkte groep. Er bestond een Romeins alternatief dat in plaats van een samenwerking in een 
college  de  Kerk  op  hiërarchische  en  juridische  lijnen  organiseerde.  Volgens  Gierke  werd  de 
praktijk  gevormd  door  beide  systemen.  Enerzijds  de  Kerk  als  dogmatische  corporatistische 
eenheid,  het  Germaanse  genootschap  met  het  zielenheil  als  gemeenschappelijk  belang  en 
anderzijds een juridische realiteit waarbij het hoogste kader streefde naar een Romeinse or‐
dening  van  macht  in  instituten.  De  conciliaire  beweging  stond  precies  in  het  spanningsveld 
tussen  de  twee  visies  en  kon  daardoor  niet  terugvallen  op  canoniek‐juridische  ideeën.  Het 
ontbrak de beweging aan kader en daarmee aan wortels. Pas in de 15de eeuw zien we scho‐
lastici als Jean Gerson en Juan de Segovia de theoretische basis uitwerken. Een andere moei‐
lijkheid die de concilies ondervonden, hangt hier nauw mee samen. Juist omdat de canonieke 
rechtvaardiging  ontbrak,  kon  steeds  opnieuw  het  conciliaire  gezag  –  en  zelfs  het  bestaans‐
recht  –  ter  discussie  worden  gesteld.  De  aantasting  van  de  vertegenwoordigende  autoriteit 
van  het  concilie,  gecombineerd  met  de  botsende  visies  op  de  organisatie  van  macht  en  de 
verdeeldheid maakten een effectief hervormingsproces nagenoeg onmogelijk.  

Dat  betekent  niet  dat  democratisering  niet  tot  de  ambities  behoorde.  Men  deed  volop  po‐
gingen om een vergelijkbaar democratiseringsproces op gang te brengen zoals dat in de ka‐
pittels al gebruikelijk was. Opvallend is dat het daarbij vooral ging om institutionalisering van 
de concilies. Voor constitutionele rechten ontbrak het aan juridische basis, de mogelijkheden 
om rechten te verwerven – of af te dwingen – en ze te handhaven. We kunnen eigenlijk con‐
cluderen dat het, zonder de acceptatie van het concilie als instituut door de kerkvorst, nage‐
noeg onmogelijk was om constitutionele rechten te verwerven. Het opbouwen van een con‐
ciliair machtsinstituut is dus een direct antwoord op de continue aantasting van haar legitimi‐
teit door de paus en de voorwaarde voor het verkrijgen van constitutionele rechten. Het was 
vooral Gerson die – met name in Haec  Sancta – zich hier bewust van was. Hij leidde de conci‐
liaire autoriteit af van de Heilige Geest en zag die niet langer als een opdracht van de paus. 
Daarmee maakte Gerson een beweging richting een meer fundamentalistische interpretatie 
van de hervormingsgedachte die het concilie tegenover de paus plaatste en niet naast hem. 
Deze ontwikkeling was typerend voor de dubbele machtsvisie van Gierke: enerzijds was in die 
visie het concilie representatief voor de hele christelijke congregatie maar tegelijkertijd was 
het  daar  geen  verantwoording  aan  schuldig.  Gods  ware  macht  was  immers  onfeilbaar  en 
voorbehouden aan Zijn Kerk. Uit deze ontwikkeling volgden bijna automatisch veranderingen 
‐ 63‐ 
 

in  de  machtsrelaties.  Ten  eerste  de  relatie  tussen  concilie  en  paus.  De  plenitudo  potestatis 
werd niet meer gedefinieerd als absolute en totale macht, maar werd in de conciliaire visie 
een uitvoerende, administratieve macht. Kardinaal D’Ailly onderstreepte dit tijdens het con‐
cilie  van  Konstanz.  De  paus  had  zijn  macht  gekregen  tot  opbouw  van  de  Kerk  en  niet  voor 
haar  destructie.  Daar  verbond  hij  vervolgens  de  conclusie  aan  dat  de  geestelijkheid  van  de 
verplichting tot trouw aan de paus was ontslagen, als die de plenitudo potestatis inzette voor 
zijn  eigenbelang  boven  dat  van  de  Kerk.  Ook  de  relatie  tussen  concilie  en  gelovigen  veran‐
derde. Ook deze relatie werd gedomineerd door de vraag over de hoogste macht in de Kerk. 
Het concilie claimde die niet langer via de paus te verwerven maar via de gelovigen. Dit was 
het praktische gevolg van het voortdurende schisma waardoor het concilie werd gedwongen 
te oordelen over een paus. Dit zette de deur open voor een fundamenteel juridisch/politiek 
probleem  waar  het  canonieke  recht  maar  in  beperkte  mate  in  voorzag.  De  enige  manier 
waarop het concilie een deel van de macht voor zichzelf kon claimen, was door zich op het‐
zelfde – en uiteindelijk zelfs op een hoger – niveau te stellen dan de paus. De enige basis die 
men daarvoor had, was het opeisen van de vertegenwoordigende macht over de hele Kerk; 
daarbij bleken de verschillen weer tussen de conciliaristen. De één zag de Kerk als alle gelovi‐
gen en de ander als alleen de clerus . Hoe dan ook, zonder die claim op representatie had de 
conciliaire beweging eigenlijk geen recht van bestaan. Het was de conciliaire fundering onder 
het conflict met de paus waarbij de ‘onderdanen’ legitimiteit en de Heilige Geest autoriteit 
aan het concilie verschafte. Maar van een koppeling tussen autoriteit en legitimiteit was geen 
sprake en verantwoording was men daarom alleen aan God schuldig. De vrije en eerlijke ver‐
kiezingen die ik als breekpunt zie voor een echt democratisch systeem, zijn in deze gedachte‐
gang dus niet alleen nog niet aan de orde, ze worden er zelfs volledig door uitgesloten. Als 
we het conciliaire hervormingsproces een naam moeten geven, dan kies ik toch, gezien alle 
karakteristieken en kenmerken waar het aan voldoet, voor ‘democratisering’. Met de opmer‐
king dat het een niet‐afgerond proces was. Men is nooit op het punt beland waarbij er effec‐
tief  rechten  –  en  daarmee  macht  –  over  de  paus  kon  worden  uitgeoefend.  Op  het  concilie 
van Basel struikelde men uiteindelijk over de hindernissen die een corporatie op deze schaal 
met zich meebracht. 

Deze visie op democratische ontwikkeling van conciliaire instituten wordt niet alom gedeeld. 
Er is een tendens om de bepalingen in de conciliaire decreten veel pragmatischer in te schat‐
ten en ze pas later van meer structurele waarde te voorzien. Ik ben het daar niet mee eens. 
In mijn optiek was er aan de universiteiten wel degelijk sprake van een – zij het theoretische 
– politieke filosofie. Gerson heeft in 1415 de kans gegrepen om die ideeën in de praktijk te 
brengen.  Als  oplossing  voor  de  problemen  waar  het  concilie  van  Konstanz  mee  te  maken 
kreeg,  koos  hij  voor  een  decretalistisch  aandoende  visie  op  het  canonieke  recht.  Hij  stelde 
dat het concilie het recht had om paus Johannes XXIII te berechten en wegens ketterij te ver‐
oordelen. De enige wijze waarop hij dat kon verdedigen, was door het concilie een eigen in‐
stitutionele  waarde  te  geven.  Op  het  concilie  van  Basel  heeft  men  dat  herbevestigd.  Toch 
kies ik met deze visie, in het debat tussen de stromingen Acton, Figgis en Oakley enerzijds en 
Tierney, Brandmüller, Jedin en Meuthen anderzijds, niet zonder meer de kant van Oakley.  In 
mijn optiek zijn er voor en tegen beide kanten uitstekende argumenten aan te dragen. Het is 
moeilijk  vol  te  houden  dat  de  conciliaire  beweging  radicaal  breekt  met  het  middeleeuwse 
verleden en daardoor de bron is voor democratisering in de nieuwe tijd. Net zo moeilijk als 
‐ 64‐ 
 

de stelling te verdedigen valt, dat er géén sprake is van een cesuur en de beweging als prag‐
matisch middeleeuws te bestempelen, zonder invloed op latere ontwikkelingen. In mijn visie 
is de conciliaire beweging beide. Er is namelijk een cesuur aan te wijzen die in de periode valt 
tussen de vergadering in Pisa (1409) en het concilie van Konstanz  (1415). Met de vlucht van 
Johannes XXIII moest de beweging ineens een vertegenwoordiging zijn om uit de impasse te 
komen. Gerson koos in mijn visie een  structurele oplossing voor een ad‐hoc  probleem. Dat 
maakte de oplossing niet minder pragmatisch. Uiteindelijk bleef de hoogste prioriteit inder‐
daad liggen bij het aantal stemmen dat de conciliaristen konden bemachtigen in hun politiek 
tegenover de paus. Tot zover steun ik Tierney, Brandmüller, Jedin en Meuthen. Zij zien echter 
op die gronden de representatie als pure symboolpolitiek. Ik denk dat zij daarbij de waarde 
van dat symbool te laag inschatten. Het was juist dat symbool, het ideaal van de vertegen‐
woordiging, dat de beweging zijn bestaansrecht gaf en er een structureel onafhankelijk insti‐
tuut van kon maken. Een instituut dat heeft bijgedragen aan de visie op democratie en repre‐
sentatie in de nieuwe tijd. 

 
‐ 65‐ 
 

Hoofdstuk 6 Conclusie 
“Ik  zag  dat  de  hemel  geopend  was,  en  dit  zag  ik:  een  wit  paard  met  een  ruiter,  die  ‘Trouw  en  be‐
trouwbaar’ heet, die een rechtvaardig vonnis velt en een rechtvaardige strijd voert. Zijn ogen waren 
als een vlammend vuur en op zijn hoofd had hij veel kronen. Er stond een naam op hem geschreven 
die niemand kende, alleen hijzelf. Hij droeg met bloed doordrenkte kleren. Zijn naam luidde ‘Woord 
van God’. De hemelse legermacht, gekleed in zuiver, wit linnen, volgde hem op witte paarden. Uit zijn 
mond komt een scherp zwaard waarmee hij de volken zal slaan, en hij zal hen met een ijzeren her‐
dersstaf hoeden. Hij zal de wijnpers van de hevige woede van de almachtige God treden. Op zijn kle‐
ding en op zijn dij staat de naam ‘Hoogste Heer en koning’.” 
‐ Openbaring 19:11‐16 

Uit de Openbaring blijkt de moeite die men heeft met de interpretatie van Christus’ autori‐
teit.  De  bovenstaande  verzen  beschrijven  de  wederkomst;  de  naam  van  de  geheimzinnige 
ruiter luidt immers ‘Woord van God’ en Johannes de Evangelist schrijft “Het Woord is mens 
geworden en heeft bij ons gewoond, vol van goedheid en waarheid, en wij hebben zijn groot‐
heid  gezien,  de  grootheid  van  de  enige  Zoon  van  de  Vader.”186  We  lezen  over  een  Christus 
die, gezeten op een wit paard, een legermacht aanvoert, die recht zal spreken, straffen en de 
‘Hoogste Heer en Koning’ wordt genoemd. Dit staat in scherp contrast met de opdracht die 
wordt verwoord in Matteüs 20:25‐27 “Jezus riep hen bij zich en zei: ‘Jullie weten dat heersers 
hun volken onderdrukken en dat leiders hun macht misbruiken. Zo zal het bij jullie niet mogen 
gaan. Wie van jullie de belangrijkste wil zijn, zal de anderen moeten dienen, en wie van jullie 
de eerste wil zijn, zal jullie dienaar moeten zijn.’” In het christendom zien we in de 12de eeuw 
een verschuiving optreden van Christus als koning naar Christus als (lijdende) mens. De zoon 
van God komt in de kunst bijvoorbeeld dichterbij en wordt herkenbaarder. Van een zelfs aan 
het kruis nog rechtop staande nobele vorst op de romaanse crucifixen zien we Christus’ men‐
selijke lijden in de gotiek. De figuur gaat steeds meer aan de armen hangen, de afbeeldingen 
worden levensechter, de kruiswonden worden toegevoegd en het hoofd zakt naar beneden. 
Het beeld van de koning wordt het beeld van een timmerman. We zien in die periode de be‐
delorden opkomen van bijvoorbeeld Franciscus van Assisi. Er ontstaat een streven naar de vi‐
ta apostolica: in armoede reizen de monniken prekend langs de steden om het geloof dich‐
terbij de bevolking te brengen.  

In diezelfde traditie staan in mijn visie de hervormingen in de Kerk in de 14de en 15de eeuw. Ik 
heb  me  gericht  op  een  onderzoek  naar  de  historische  en  politiek‐filosofische  kant  van  die 
ontwikkelingen. Daarbij heb ik de theologische verklaring van de twee verschillende visies op 
de autoriteit van Christus gelaten voor wat het is. Ik ben echter van mening dat zonder deze 
component  het  beeld  niet  compleet  is.  Middeleeuwse  politiek  –  vooral  kerkelijke  politiek  – 
draait  altijd  om  meer  dan  macht  alleen.  Dat  is  in  onze  moderne  kijk  op  de  wereld  wellicht 
moeilijk voor te stellen. We hebben al gauw de neiging om religie af te doen als een middel 
om machtspolitiek te voeren. Ik citeerde Figgis al eerder: “If the command ‘Feed My Sheep’ 
may be interpreted as the gift of authority to starve them, it was not poverty, or disease, that 
would result, but the eternal destruction of the soul.” Het theologische aspect mag niet on‐
derschat  worden.  Naast  alle  pragmatische  en  machtspolitieke  ontwikkelingen  kwam  in  de 
12de en 13de eeuw het christendom dichterbij. Op diocesaan niveau betekende dat een stre‐
                                                            
186
 Johannes 1:14, NBV. 
‐ 66‐ 
 

ven naar meer invloed van de clerus over de bisschop. Dit streven kon wortel schieten in de 
reeds  bestaande  verhouding  tussen  de  kapittels  en  de  bisschop.  Het  verwierf  daaruit  een 
groeiend aantal rechten die we nu als constitutioneel kunnen bestempelen. Een zelfde ten‐
dens zien we in de conciliaire beweging. Het grote verschil tussen beide is echter dat in de 
laatste een heel direct praktische oorzaak is aan te wijzen. Een probleem van immense pro‐
porties wat opgelost diende te worden. De oplossing die men daarvoor koos, was een struc‐
turele visie op de machtsverhouding tussen paus en Kerk. Hoewel die visie wel een canoniek‐
rechtelijke basis had, was het te nieuw om al levensvatbaar te zijn. De kapittels konden dank‐
zij hun ouderdom en juridische basis min of meer weerstand bieden tegen de aantasting van 
hun macht door de bisschoppelijke vorst. Zij beschikten over een voorsprong in de vorming 
van een institutioneel orgaan en verwierven op basis daarvan rechten die wij als constitutio‐
neel kunnen gaan herkennen. De concilies beschikten niet over deze institutionele autoriteit 
en moesten dus steeds opnieuw hun legitimiteit bewijzen. Dit was wel de grootste handicap 
in het verwerven van een constitutionele macht over de kerkvorst. Daarnaast speelde nog de 
omvang van het concilie in vergelijking met het kapittel en haar zeer gemêleerde samenstel‐
ling.  

Toch wil ik op basis van de kenmerken die ik in hoofdstuk 2 heb geschetst, stellen dat de her‐
vormingen in de lokale kapittels en de algemene concilies democratisch kunnen worden ge‐
noemd. Of beter:  een herkenbaar  democratische grondslag hadden. Ik  heb vier kenmerken  
van elkaar onderscheiden: onpersoonlijkheid van het gezag door middel van ambten, collec‐
tief beheerde instituten voor de controle van het gezag door middel van constitutioneel aan‐
doende rechten, de respectering van individuele rechten door het gezag en de vrijwillige ac‐
ceptatie door de onderdanen van het gezag en zijn daden. De eerste drie heb ik in meer of 
mindere mate in zowel de ontwikkeling van de kapittels als de concilies teruggevonden. Het 
laatste kenmerk is wat dat betreft veel moeilijker, hoe kan de acceptatie – laat staan vrijwillig 
– uit schriftelijke bronnen herleid worden? Wellicht dat – ingeval van de algemene Kerk en 
de concilies – de opkomst van ketterijen in dezelfde periode daar iets over zou kunnen zeg‐
gen. Dat is een punt waar denk ik meer onderzoek naar gedaan moet worden. 

De democratiseringsbeweging in de Kerk is met de renaissance en de reformatie tot stilstand 
gekomen. Sinds het tweede Vaticaanse concilie in de jaren zestig van de twintigste eeuw is 
de officiële stelling van de katholieke Kerk dat de concilies van Konstanz en Basel buitenge‐
wone  vergaderingen  waren  en  niet  representatief  zijn  voor  de  normale  gang  van  zaken. 
Daarmee heeft de Kerk het standpunt ingenomen dat een concilie dat niet is bijeengeroepen 
door de paus en besluiten neemt die niet door hem geratificeerd zijn, onmogelijk rechtsgel‐
dig kan zijn.187 Ook de bisschopsbenoemingen worden vanuit Rome geregeld. De machtsver‐
houdingen in de moderne Kerk zijn daarmee minder democratisch dan ze daarvoor in de late‐
middeleeuwen waren. Het lijkt erop dat de schapen in onze tijd met Johannes’ ijzeren her‐
dersstaf geweid moeten worden.   

                                                            
187
 Jedin, Konzil oder Kirchenparlement?, 20. 
‐ 67‐ 
 

Bibliografie 
Acton, Lord J.E.E.D., Essays on Freedom and Power (Cleveland 1964) 
Black, A., Council and Commune. The Conciliar Movement and the Council of Basle (Londen 1979) 
Black, A., ‘The Conciliar Movement’ in: J.H. Burns ed., The Cambridge History of Medieval Political 
 Thought (Cambridge 1988) 
Blockmans, W. en P. Hoppenbrouwers, Eeuwen des Onderscheids. Een geschiedenis van middeleeuws  
  Europa (Amsterdam 2002) 
Brandmüller, W., ‘Das Konzil, demokratisches Kontrollorgan über den Papst? Zum Verständnis des 
 Konstanzer Dekrets "Frequens" vom 9. Oktober 1417’, Annuarium Historiae Conciliorum 16  
(1984). 
Dekker, C., ‘Het kerkelijk bestuur’ in: C. Dekker ed., Geschiedenis van de provincie Utrecht (Utrecht  
  1997) 
Enklaar, Th., De Stichtse Landbrief van 1375 (Amsterdam 1950) 
Figgis, J.N., Studies of political thought. From Gerson to Grotius (1414‐1625) (Cambridge 1907) 
Hoven van Genderen, A.J. van den, De Heren van de Kerk. De kanunniken van Oudmunster te Utrecht  
  in de late middeleeuwen (Zutphen 1997) 
Hoven van Genderen, A.J. van den, ‘De mijter en de macht’ in: C. Dekker ed., Geschiedenis van de  
  provincie Utrecht (Utrecht 1997) 
Hoven van Genderen, A.J. van den, ‘De Staten’ in: C. Dekker ed., Geschiedenis van de provincie  
Utrecht (Utrecht 1997) 
Hoven van Genderen, A.J van den, Het kapittel‐generaal en de staten van het Nedersticht in de 15de  
  eeuw (Zutphen, 1987) 
Jansen, H.P.H., Geschiedenis van de Middeleeuwen (17de geheel herziene druk, Utrecht 1988) 
Jansen, H.P.H., Middeleeuwse geschiedenis der Nederlanden (Utrecht 1979) 
Jedin, H., Bischöfliches Konzil oder Kirchenparlement? Ein Beitrag zur Ekklesiologie der Konzilien von  
  Konstanz und Basel (Basel 1965) 
Jong, J. de, Handboek der kerkgeschiedenis. Tweede deel: de Middeleeuwen (692‐1517) (4de  
herziene druk, Utrecht 1947) 
Kuys, J., Kerkelijke organisatie in het middeleeuwse bisdom Utrecht (Nijmegen 2004) 
Leupen, P., Gods stad op aarde, eenheid van Kerk en Staat in de het eerste millennium na Christus  
(Amsterdam 1996) 
Logtenberg, H., en T. Peters, ‘De Vierde Macht’, Intermediair (21‐6‐2006) 
Meuthen, E., Das Basler Konzil als Forschungsproblem der europäische Geschichte (Düsseldorf 1987) 
Miles, M., The Word made Flesh. A History of Christian Thought (Oxford 2005) 
Nederman, C.J., ‘Conciliarism and constitutionalism: Jean Gerson and medieval political thought’,  
  History of European Ideas 12:2 (1990) 
Oakley, F., The conciliarist tradition: constitutionalism in the Catholic Church 1300‐1870 (Oxford  
  2003) 
Stieber, J.W., Pope Eugenius IV, The Council of Basel and the secular and ecclesiastical authorities in  
  the Empire (Leiden 1978) 
Stump, P.H., ‘The Reform of Papal Taxation at the Council of Constance (1414‐1418)’, Speculum 64:1  
  (1989) 
Taylor, C.C.W., ‘Politics’ in: J. Barnes ed., The Cambridge Companion to Aristotle (Cambridge 1995) 
Tierney, B., ‘"Divided Sovereignty" at Constance. A Problem of Medieval and Early Modern Political  
  Theory’, Annuarium Historiae Conciliorum 7 (1975) 
Tierney, B., Foundations of the conciliar theory: the contribution of the medieval canonists from Gra‐ 
  tian to the great schism (enlarged new edition, Leiden 1998) 
Tongerloo, L. van, ‘Bisdom en geestelijkheid’ in: R.E.V. Stuip en C. Vellekoop eds., Utrecht tussen Kerk  
  en Staat (Hilversum 1991) 
 
 
‐ 68‐ 
 

Internetbronnen: 
http://www.fordham.edu/halsall/ 
http://www.katholieknederland.nl 
http://www.newadvent.org