You are on page 1of 23

Τέχνες Ι: Ελληνικές & Εικαστικές

Τέχνες

Ιστορία της Ελληνικής Αρχιτεκτονικής &

Πολεοδομίας

ΤΟΜΟΣ Δ’

6ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ
ΜΟΝΤΕΡΝΑ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΠΡΙΝ ΚΑΙ ΜΕΤΑ ΤΟΝ ΠΟΛΕΜΟ (1930-
2000)

Περίληψη κεφαλαίου από την Κωνσταντία Γιόρτσιου


Ακαδημαϊκό έτος 2009 – 2010
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

ΕΝΟΤΗΤΑ 6.1 – ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ «ΜΟΝΤΕΡΝΟΥ ΚΙΝΗΜΑΤΟΣ» ...................... 2


ΕΝΟΤΗΤΑ 6.2 – ΥΠΟΔΟΧΗ ΤΟΥ ΜΟΝΤΕΡΝΟΥ ΚΙΝΗΜΑΤΟΣ ΑΠΟ
ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΕΣ ΤΟΥ ‘30 .......................................................................................... 2
ΕΝΟΤΗΤΑ 6.3 – ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΟΝΤΕΡΝΙΣΜΟ ...................... 2
ΕΝΟΤΗΤΑ 6.4 – Η ΜΟΝΤΕΡΝΑ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΟΥ ’30 ΣΤΗΝ ΠΡΑΞΗ ............. 4
ΕΝΟΤΗΤΑ 6.5 – ΜΕΤΑΠΟΛΕΜΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΜΟΝΤΕΡΝΙΣΜΟΥ................... 11
ΕΝΟΤΗΤΑ 6.6 – ΑΥΤΑΡΚΕΙΑ ΚΑΙ ΕΞΑΡΤΗΣΗ........................................................ 20
ΕΝΟΤΗΤΑ 6.1 – ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ «ΜΟΝΤΕΡΝΟΥ
ΚΙΝΗΜΑΤΟΣ»

Το μοντέρνο κίνημα κόβει τους δεσμούς της αρχιτεκτονικής με το παρελθόν,


απορρίπτει όλα τα στιλ και αρχίζει πάλι από το μηδέν. Πάλι διότι στα μέσα του 18ου
αιώνα στην Ευρώπη με τον επαναστατικό νεοκλασικισμό είχε συμβεί κάτι ανάλογο.

ΕΝΟΤΗΤΑ 6.2 – ΥΠΟΔΟΧΗ ΤΟΥ ΜΟΝΤΕΡΝΟΥ ΚΙΝΗΜΑΤΟΣ


ΑΠΟ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΕΣ ΤΟΥ ‘30

Κάποιοι έχουν ενθουσιασμό να εφαρμόσουν τις αρχές της νέας αρχιτεκτονικής στα
έργα τους. Υπάρχουν όμως και κάποιοι άλλοι που διστάζουν ή φτάνουν μέχρι την
απόρριψη της νέας αρχιτεκτονικής.

ΕΝΟΤΗΤΑ 6.3 – ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ ΣΤΟ


ΜΟΝΤΕΡΝΙΣΜΟ

Οι αλλαγές επηρέασαν και


τη κοινή γνώμη, η οποία
αντιδρούσε στο νέο είδος
της αρχιτεκτονικής, την
πολυκατοικία. Οι
πολυκατοικίες του ’30 (εικ.
105) στο κέντρο της
Αθήνας και της
Θεσσαλονίκης
προκάλεσαν μεγάλη
αίσθηση όταν άρχισαν να
υψώνονται ανάμεσα στα

Σελίδα 2 από 23
νεοκλασικά σπίτια. Οι πολυκατοικίες εκπροσωπούσαν το νέο τρόπο ζωής. Είχε έρθει
ο καιρός για μια κοινωνική κριτική, είτε θετική είτε αρνητική, που είχε ενδιαφέρον διότι
προφήτευε τις αλλαγές που θα έρθουν μεταπολεμικά.

Κριτική στάση απέναντι στις συνέπειες του «μοντέρνου κινήματος»:


- Άρθρο «Ακνίσωτοι Οίκοι» (1935) της Σέμης Παπασπυρίδη – Καρούζου,
αρχαιολόγος, θεμελιακές αλλαγές με τη συρροή αγροτικού πληθυσμού στα
μεγάλα κέντρα και επιπτώσεις της αστικοποίησης πάνω στους οικογενειακούς
θεσμούς, στον τρόπο ζωής άρα και τη διάταξη χώρων σε πολυκατοικίες.
Εξαφάνιση της «μεγάλης ανοιχτής σάλας», αντικατάσταση παλιών
μπουφέδων και καθρεφτών με «μαύρες και άχαρες ψευτοσκυριανές
τραπεζαρίες» και διαβλέπει μια τραγικότητα στις μοντέρνες συνοικίες της
Αθήνας.
- Άρθρο «Κουτιών Εγκώμιο» (1937), Ηλίας Ηλιού, προχωρά πέρα από τις
θέσεις της Καρούζου. Δίνει μικρότερη έμφαση στις κοινωνικές συνθήκες που
αρχίζουν να αναπτύσσονται στις σύγχρονες συνοικίες της πόλης. Τον
ενδιαφέρει αν ο σύγχρονος άνθρωπος εξυπηρετείται σωστά με τα κουτιά που
χτίζει η μοντέρνα αρχιτεκτονική. Η απάντησή του είναι θετική: τα νέα υλικά, οι
νέες τεχνικές, οι μορφές δείχνουν σεβασμό στις ανάγκες της σημερινής
κοινωνίας. Κάθε αναχρονισμός, κάθε προσπάθεια μα αποδοθούν παλιές
μορφές με τα νέα υλικά είναι τραγέλαφος. Το ίδιο ανεδαφική είναι και η
εξεζητημένη ελληνοπρέπεια που δε σημαίνει σχεδόν τίποτα, αφού όλα εκείνα
που ζητούν να διατηρήσουν οι υπέρμαχοι της ελληνοπρέπειας δεν έχουν
τίποτα το ελληνικό.

Η κριτική αυτή, μελαγχολική ή πνευματώδης, έδειχνε τις βαθιές αλλαγές της


ελληνικής κοινωνίας λίγο πριν τον πόλεμο. Οι αλλαγές αυτές συνέβησαν σε
συγκεκριμένη ιστορική στιγμή. Δηλαδή πολιτικές συνθήκες της εποχής, όπως διεθνή
οικονομική κρίση στα τέλη του ’20, άνοδος φασιστικών καθεστώτων στην Ευρώπη
και δικτατορία Μεταξά (1936-40). Έτσι, η αρχιτεκτονική ενός τόπου είναι ευαίσθητος
δέκτης του τι συμβαίνει μέσα στην κοινωνία, δε μένει αδιάφορος θεατής.

Η ελληνική κοινωνία δεν απέβαλε ξαφνικά τη συντηρητική της στάση και πίστεψε έτσι
απλά στον εκσυγχρονισμό. Η πραγματική αιτία ήταν η οικονομία. Η μοντέρνα

Σελίδα 3 από 23
αρχιτεκτονική ήταν πιο «αποδοτική» οικονομικά και προσφερόταν καλύτερα στις
σύγχρονες ανάγκες εκμετάλλευσης του χώρου. Η απλοποίηση της κατασκευής
κατήργησε δαπανηρές ειδικότητες, μείωσε τη διάρκεια εκτέλεσης του έργου κι αυτά
μετρούσαν ιδιαίτερα.

Σε θεωρητικό επίπεδο η ιδεολογική φόρτιση δεν απουσίαζε εντελώς από τη διάδοση


του μοντέρνου κινήματος. Το 1933 στο Διεθνές Συνέδριο των CIAM στην Αθήνα ο
Αναστάσιος Ορλάνδος, τότε κοσμήτορας της Σχολής Αρχιτεκτόνων, σε σχετικό λόγο
του πληροφορεί πως η μοντέρνα αρχιτεκτονική σε φέρνει τίποτα καινούριο στην
Ελλάδα, διότι αντιστοιχεί στην αρχιτεκτονική των νησιών του Αιγαίο, όπου οι λευκοί
όγκοι των σπιτιών συντίθενται σε αρμονικά σύνολα, δηλ. η μοντέρνα αρχιτεκτονική
αντέγραψε τη λαϊκή αρχιτεκτονική των ελληνικών νησιών, άρα είναι δική μας και όχι
ξενόφερτη.

Το ιδεολόγημα αυτό έγινε πιστευτό και τροφοδότησε τη συζήτηση γύρω από τη


νομιμότητα της μοντέρνας αρχιτεκτονικής που ξέσπασε στην Ελλάδα την υπόλοιπη
δεκαετία. Η διαμάχη βασίστηκε από τη μια στην άποψη ότι η αρχιτεκτονική είναι
διεθνής και δε ταιριάζει στις ιδιαίτερες συνθήκες της Ελλάδας και από την άλλη ότι
ήταν σύγχρονη άρα εκπροσωπούσε το παρόν και διέθετε ειλικρίνεια και πρακτικό
πνεύμα.

Ο Χίτλερ και ο Στάλιν την αποκήρυξαν, ενώ ο Μεταξάς φρόντισε να μην επιλεγεί ποτέ
μοντέρνα λύση σε αναθέσεις μεγάλων δημόσιων κτιρίων.

ΕΝΟΤΗΤΑ 6.4 – Η ΜΟΝΤΕΡΝΑ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΟΥ ’30


ΣΤΗΝ ΠΡΑΞΗ

Παραλληλισμός της διάδοσης του ξενόφερτου ρεύματος στην ελληνική αρχιτεκτονική


με εκείνη του νεοκλασικισμού τον προηγούμενο αιώνα.
Η μοντέρνα αρχιτεκτονική έφθασε με καθυστέρηση στα τέλη του ’20 και ονομαζόταν
επίσης «νέα»΄, «επαναστατική» ή «διεθνής». Η μοντέρνα αρχιτεκτονική ήταν
«επαναστατική» διότι απέρριπτε την ιστορία και τα φθαρμένα «ιστορικά στιλ»,

Σελίδα 4 από 23
αντίκριζε με θάρρος τις προσκλήσεις του παρόντος και πρόβλεπε το μέλλον,
εφαρμόζοντας τα επιτεύγματα της σύγχρονης τεχνολογίας.
Σύμφωνα με τις επίσημες διακηρύξεις του μοντέρνου κινήματος: εξαφανίζονταν οι
διακοσμήσεις (τα ψεύτικα στολίδια), τα κτίρια ήταν άνετα, φωτεινά, λειτουργικά χωρίς
τίποτα το περιττό πάνω τους. Οι μορφές που προέκυπταν από την εφαρμογή της
λειτουργικότητας (φονξιοναλισμού) βασίζονταν σε απλούς γεωμετρικούς όγκους που
έμοιαζαν με κουτιά. Καταργήθηκαν τα γείσα, οι κορνίζες, τα αετώματα, οι γύψινες
διακοσμήσεις στις οροφές.

Σταδιακά μειώθηκε η επαναστατική οξύτητα του μοντέρνου κινήματος στην Ευρώπη,


διότι είτε διατηρούσε την αυστηρά γεωμετρική μορφή ενός «πουρισμού» είτε
συνδύαζε διακοσμητικά στοιχεία που υποτίθεται είχαν καταργηθεί ενός
απλοποιημένου ή ενός αφαιρετικού στιλ με γωνιώδη σχήματα του art deco.

Το μοντέρνο κίνημα σάρωσε την Ελλάδα κατά κύματα. Η διάδοση του διευκολύνθηκε
από τη δημόσια χρήση του, όπως είχε γίνει με τα νεοκλασικά.

Πρόγραμμα ανέγερσης σχολικών κτιρίων με 400 σχολεία σε όλη την Ελλάδα με


μοντέρνο ύφος τα περισσότερα. Δημοτικό Κολωνού, 1931, εικ. 106, Νικόλαος
Μητσάκης. Συγκρότημα στην οδό Μ. Βόδα και Κιοσίων, 1931-33, εικ. 107.
Δημοτικό στην οδό Φιλολάου, 1934, του Κυριακούλη Παναγιωτάκου

Σελίδα 5 από 23
Επίσης, νοσοκομειακές εγκαταστάσεις στη Σωτηρία με έργα όπως του Γιάννη
Δεσποτόπουλου, 1932, εικ. 108 και Περικλή Γεωργακόπουλου, 1939, εικ. 109

Σελίδα 6 από 23
Αθήνα και Θεσσαλονίκη, παρουσία μοντέρνου κινήματος με τις πολυκατοικίες, εικ.
110-111, σύνθημα ο συγχρονισμός και εξευρωπαϊσμός. Οι πολυκατοικίες διέθεταν
την τελευταία λέξη στον εξοπλισμό και τις ανέσεις και πρόσφεραν το όραμα ενός
φουτουριστικού μέλλοντος.
Η μορφολογία των πολυκατοικιών ήταν αρκετά πιστή στα διεθνή ρεύματα.
Χαρακτηριστικά δείγματα καθαρού μοντερνισμού της περιόδου είναι η πολυκατοικία
των Θουκυδίδη Βαλεντή και Πολυβίου Μιχαηλίδη στην οδό Στουρνάρα – Ζαϊμη,
1933-34. Η λεγόμενη «μπλε» πολυκατοικία του Κυριακούλη Παναγιωτάκου στην
πλατεία Εξαρχείων, 1932-33, εικ. 113. Του Βασίλη Δούρα στην οδό Σταυροπούλου
(πλατεία Αμερικής) εικ. 112

Σελίδα 7 από 23
Σελίδα 8 από 23
Κάποιες διέθεταν πρόσθετη διακόσμηση και
ιδιαίτερα φροντισμένες σιδεριές στις μεταλλικές
εξώθυρες της εισόδου, όπως του Κων/νου
Κυριακίδη στην οδό Ασκληπιού εικ. 114 και του
Εμμανουήλ Λαζαρίδη στη λεωφόρο Αμαλίας 42,
εικ. 115

Σελίδα 9 από 23
Σελίδα 10 από 23
Όπως και με τον νεοκλασικισμό έτσι και η μοντέρνα αρχιτεκτονική δεν περιορίστηκε
μόνο στα υψηλά εισοδήματα αλλά εισχώρησε παντού.

ΕΝΟΤΗΤΑ 6.5 – ΜΕΤΑΠΟΛΕΜΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ


ΜΟΝΤΕΡΝΙΣΜΟΥ

Γερμανική κατοχή και Εμφύλιος πόλεμος ανέκοψαν την πορεία του μοντέρνου
κινήματος.
Μεταπολεμικά η αρχιτεκτονική δεν θα επιστρέψει ούτε στα νεοκλασικά ούτε στα
μοντέρνα κουτιά του ’30.

Νέος μοντερνισμός στην Ελλάδα του ’60: τολμηρές εφαρμογές με νέα υλικά (μπετόν,
γυαλί, αλουμίνιο): λεπτοί πρόβολοι μπετόν, μεγάλα ανοίγματα χωρίς υποστυλώματα,
απεριόριστες γυάλινες επιφάνειες , συρόμενα μεταλλικά κουφώματα, κατασκευές
αλουμινίου σε γυάλινες όψεις, προενταταμένο σκυρόδεμα.

Σελίδα 11 από 23
Προφητικό έργο της νέας μεταπολεμικής αρχιτεκτονικής είναι το κτίριο των γραφείων
του Θουκυδίδη Βαλεντή στην οδό Ακαδημίας, 1949, εικ. 116

Σελίδα 12 από 23
ΑΝΤΙΠΡΟΣΩΠΕΥΤΙΚΑ ΕΡΓΑ ΜΟΝΤΕΡΝΑΣ ΜΕΤΑΠΟΛΕΜΙΚΗΣ
ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗΣ

Νίκος Βαλσαμάκης

Πολυκατοικίες οδού Σεμιτέλου, 1951, εικ. 117

Σελίδα 13 από 23
Κατοικίες στην Ανάβυσσο, 1961-63, εικ. 118

Τάκης Ζενέτος

Εργοστάσιο Φιξ στη Συγγρού, 1957, εικ. 119

Σελίδα 14 από 23
Κατοικίες στο Καβούρι, 1959, εικ. 120
Κλέων Κραντονέλλης

Γραφεία της ΔΕΗ οδός Γ’ Σεπτεμβρίου, 1971-73, εικ. 121

Σελίδα 15 από 23
Γιάννης Βικέλας
Νέα πτέρυγα υπουργείων εξωτερικών 1977, Πύργος
Αθηνών 1973, Athina Center 1981, εικ. 122

Αλέξανδρος Τομπάζης
Πύργος διαμερισμάτων «Δίφορος»,
1971-75, εικ. 123

Σελίδα 16 από 23
Γιώργος Μανέτας και Ελένη Μανέτα

Πολυκατοικία στην κηφισιά 1987, εικ. 124

Τάσος Μπίρης και Δημήτρης Μπίρης


Πολυκατοικία στο Πολύδροσο 1977-80, εικ. 125

Σελίδα 17 από 23
Κυριάκος Κυριακίδης και Αντέλα Κυριακίδη

Κτίριο διοίκησης Glaxo Wellcome, 1993, εικ. 126

Άρθρο Ορέστη Δουμάνη, 1964, δεν κρύβει τη συμπάθειά του στους νεωτεριστές
αρχιτέκτονες και τους θεωρεί φορείς προόδου και εξέλιξης. Τηρεί αρνητική στάση
απέναντι στους «ιδαλγούς του παρελθόντος», είτε του κλασικισμού είτε της
επιστροφής στις ρίζες.

Σελίδα 18 από 23
Πολεοδομική ανάπλαση Ù στρατηγική «επανάχρησης» παλιών κτισμάτων από
ιδιώτες ή το Δημόσιο, ώστε να στεγάσουν νέες χρήσεις χωρίς να κατεδαφίσουν εικ.
128 (διατήρηση αρχικών προσόψεων και πρόθεση διακριτικών επεκτάσεων σε ύψος)
εικ. 129

Σελίδα 19 από 23
ΕΝΟΤΗΤΑ 6.6 – ΑΥΤΑΡΚΕΙΑ ΚΑΙ ΕΞΑΡΤΗΣΗ

Πατροπαράδοτη λιτότητα και οικονομία υλικών αποτελούσε στοιχειώδη προσπάθεια


διατήρησης της ισορροπίας της φύσης, που τώρα επανεισάγεται μέσω της
οικολογίας.

Άγρια ανάπτυξη => διεθνές συμπτώματα => αρνητικές επιπτώσεις στην Ελλάδα,
αποτυχία του πολεοδομικού και χωροταξικού σχεδιασμού : ανεξέλεγκτη αστυφιλία,
εικ. 130, ανεξέλεγκτη βιομηχανική ανάπτυξη, καταστροφή φυσικού περιβάλλοντος με
συστηματικούς εμπρησμούς δασών και κορεσμός ορισμένων τουριστικών περιοχών.

Σελίδα 20 από 23
Η μοντέρνα αρχιτεκτονική του ’30 αγνοούσε την ιστορία. Οι αρχιτέκτονες της εποχής
γνώριζαν ιστορία της αρχιτεκτονικής (που οι επίγονοί τους ξέχασαν μεταπολεμικά)
αλλά ήξεραν να τη χρησιμοποιούν χωρίς να ξεφύγουν από το πνεύμα του
μοντερνισμού, π.χ. Νίκος Μητσάκης, γαλήνιος κλασικισμός στις συνθέσεις του.

Οι νέοι επαναστάτες αρχιτέκτονες του ’60 έκαναν αναφορές στον τόπο και την
παράδοση χωρίς να ξεφύγουν προς γλυκερές γραφικότητες, π.χ. οι ιδέες του Ζενέτου
για ξενοδοχεία στο όρθιο μέτωπο βράχων (Πλατιά Κρήτης, 1966, εικ. 131) θυμίζουν
μοναστήρια.

Σελίδα 21 από 23
Σελίδα 22 από 23