SMAIL ^EKI

]

AGRESIJA NA REPUBLIKU BOSNU I HERCEGOVINU
- PLANIRANJE, PRIPREMA, IZVO\ENJE -

Sarajevo, 2004.

IZDAVA^I: Institut za istra`ivanje zlo~ina protiv ~ovje~nosti i me|unarodnog prava, Sarajevo KULT/B, Sarajevo ZA IZDAVA^A: Prof. dr Ismet Dizdarevi} UREDNIK I REDAKTOR: Prof. mr Muharem Kreso RECENZENTI: Prof. dr Mustafa Imamovi} Prof. dr Norman Cigar Prof. dr Nijaz Durakovi} Prof. mr Muharem Kreso NASLOVNA STRANA: KULT/B, Sarajevo LEKTOR I KOREKTOR: Azra Fi{er REGISTRI: Azra Fi{er DTP: Meldijana Arnaut [TAMPA: [tamparija Fojnica, Fojnica ZA [TAMPARIJU: [ahzija Buljina TIRA@: 1.000

AGRESIJA NA REPUBLIKU BOSNU I HERCEGOVINU
- PLANIRANJE, PRIPREMA, IZVO\ENJE -

SADR@AJ

UVODNE NAPOMENE ................................................................. 9

K NJ I G A P R V A
I UDAR NA USTAVNI KONCEPT ODBRANE SFRJ 1. Ustavno odre|enje Oru`anih snaga SFRJ ................................... 17 2. Razbijanje ustavnog koncepta odbrane SFRJ ............................. 34 3. Ilegalni [tab Vrhovne komande ................................................. 71 4. Smanjenje Teritorijalne odbrane Bosne i Hercegovine ............... 87 5. Razoru`anje Teritorijalne odbrane Bosne i Hercegovine ............ 117 6. Od antifa{isti~ke do velikosrpske vojske .................................... 148 II SRPSKI VELIKODR@AVNI PROJEKAT I PLANIRANJE ZLO^INA 1. Obnova i eskalacija Velikosrpskog pokreta ................................ 175 2. Metodi, mehanizmi i postupci planiranja i pripremanja zlo~ina ... 194 III VELIKOSRPSKI POKRET I PREDSJEDNI[TVO SFRJ DO MARTA 1991. 1. Predsjedni{tvo SFRJ i njemu paralelna neformalna grupa .......... 233 2. Neuspjeh uvo|enja vanrednog stanja i dogovorenog vojnog udara marta 1991. .................................... 272
757

IV OME\AVANJE GRANICA VELIKE SRBIJE 1. Ratni plan “RAM” ...................................................................... 325 2. Realizacija ratnog plana “RAM” ................................................ 373 3. Neuspjeh mobilizacije i njena nadoknada .................................. 449 V KONSTITUISANJE VELIKOSRPSKE PETE KOLONE U BOSNI I HERCEGOVINI 1. Petokolona{ka aktivnost i organizovana destrukcija vlasti u Bosni i Hercegovini ........................................................ 477 2. Krizni {tabovi srpskog naroda - organi okupacione vlasti ......... 523 3. Velikosrpski strate{ki ciljevi u Bosni i Hercegovini ................... 547 VI NEPOSREDNE PRIPREME ZA AGRESIJU 1. Naoru`avanje pete kolone .......................................................... 577 2. Objedinjavanje komandovanja na okupiranim teritorijama ....... 659 3. Zauzimanje polaznih pozicija ..................................................... 695

K NJ I G A D R U G A
VII ORU@ANE FORMACIJE VELIKOSRPSKOG AGRESORA I NJIHOVA LOGISTIKA 1. “Jugoslovenska narodna armija” / Vojska Jugoslavije ................ 765 2. Dobrovoljci i dobrovolja~ke jedinice JNA ................................. 795
758

3. Oru`ane formacije Srpske demokratske stranke Bosne i Hercegovine ................................................................ 4. “Vojska Srpske Republike BiH” ............................................... 5. Ostale oru`ane formacije i grupe iz Srbije, Crne Gore i Hrvatske ................................................................ 6. Oru`ane formacije Saveza komunista — Pokreta za Jugoslaviju ........................................................... 7. Strani pla}enici ......................................................................... 8. Logisti~ka podr{ka i poja~anja u `ivoj sili ................................ VIII

802 836 871 899 901 906

UKLJU^IVANJE REPUBLIKE HRVATSKE U AGRESIJU NA REPUBLIKU BOSNU I HERCEGOVINU 1. Hrvatska nacionalisti~ka ideologija .......................................... 935 2. Dogovori u Kara|or|evu i Gracu ............................................. 942 3. Velikohrvatska peta kolona u Bosni i Hercegovini ................... 950 4. Zauzimanje dijela Republike Bosne i Hercegovine .................. 972 a) Prikrivena agresija (novembar 1991. — januar 1993.) .... 973 b) Otvorena agresija (januar 1993. — mart 1994.) ............ 1018 5. Logisti~ko obezbje|enje kolaboracionisti~kih jedinica Hrvatske vojske ........................................................... 1075

Z A K LJ U ^ A K Z A K LJ U ^ A K ....................................................................... 1119 I Z V O R I I L I T E R A T U R A . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 3 9 S K R A ] E N I C E ............................................................ 1161 R E G I S T R I - Registar li~nih imena ....................................................... 1173 - Registar geografskih naziva ............................................ 1237 - Registar relevantnih dr`avnih, vojnih i ostalih pojmova .. 1287

759

AGRESIJA NA REPUBLIKU BOSNU I HERCEGOVINU
- PLANIRANJE, PRIPREMA, IZVO\ENJE -

KNJIGA DRUGA

VII ORU@ANE FORMACIJE VELIKOSRPSKOG AGRESORA I NJIHOVA LOGISTIKA

1. “Jugoslavenska narodna armija” - Vojska Jugoslavije

Rukovodstvo Velikosrpskog pokreta se, u cilju realizacije i prikrivanja srpskog velikodr`avnog projekta, orijentisalo “na konkretnu ‘saradnju’ sa predstavnicima srpskog naroda i sa srpskim narodom u cjelini”, posebno sa srpskim narodom u Bosni i Hercegovini, u poku{ajima da ga prika`u subjektom sukoba. Time je osiguralo da, za vrijeme agresije na Hrvatsku, vr{i manevar i pokrete snagama JNA preko Bosne i Hercegovine, “{to je za JNA bilo od vitalnog zna~aja”. To mu je, pored ostalog, “omogu}ilo da mobilizacija u srpskim dijelovima Bosne i Hercegovine bude vrlo uspje{na”. Na taj su na~in rje{avali i “barem donekle, ubla`ili probleme u JNA, izazvane neuspjehom mobilizacije u drugim dijelovima zemlje”.1 Srpski narod u Bosni i Hercegovini je, po ocjeni tog rukovodstva, posebno vojnog, bio jedan od kamena temeljaca formiranja zajedni~ke dr`ave svih Srba. Stoga je general Kadijevi} smatrao da “bez Jugoslavije ne}e biti nikakve jedinstvene dr`ave Bosne i Hercegovine” (“... da ne}e biti jedinstvene Bosne i Hercegovine van jugoslovenske dr`ave...)”.2
1 V. Kadijevi}, MOJE VI\ENJE RASPADA - VOJSKA BEZ DR@AVE, Beograd 1993, str. 147. 2 Isto, str. 146; D. Domazet, ULOGA JNA KAO SRPSKE IMPERIJALNE SILE U BOSANSKOHERCEGOVA^KOM RATU, Hrvatski vojnik, velja~a 1998, str. 6. S tim u vezi, on je “ulagao” “velike napore” “da rukovodstva Bosne i Hercegovine i prije i poslije vi{estrana~kih izbora, izmijene svoj odnos prema Jugoslaviji i da shvate da bez Jugoslavije ne}e biti nikakve jedinstvene dr`ave Bosne i Hercegovine”. Na taj je na~in general Kadijevi} nastojao, koriste}i i vojna sredstva, da dijelu bosansko-hercegova~kog rukovodstva, uglavnom, Bo{njacima, naturi koncept budu}e jugoslovenske dr`ave, tj. Velike Srbije. Pri tome je isklju~ivao svaku pomisao na postojanje jedinstvene dr`ave Bosne i Hercegovine (V. Kadijevi}, nav. dj., str. 146).
765

General Kadijevi} je, u skladu sa takvim ocjenama, 29. jula 1991. uputio prijete}e pismo Predsjedni{tvu Republike Bosne i Hercegovine, tra`e}i da se odmah povu~e Odluka o neupu}ivanju julske partije regruta u komande, jedinice i ustanove JNA izvan teritorije Bosne i Hercegovine.3 Na sastanku sa rukovodstvom Bosne i Hercegovine 24. decembra 1991. u Sarajevu general Kadijevi} je iznio stavove o ulozi JNA u aktuelnoj politi~koj situaciji u Jugoslaviji.4 Te je stavove on “konkretnije” razradio u odnosu na Bosnu i Hercegovinu, nagla{avaju}i, izme|u ostalog, kako “Armija ne}e re{enja diktirati upotrebom oru`ja”, “ne sme se dozvoliti bilo kakvo formiranje oru`anih sastava van snaga MUP-a i JNA. Svaki poku{aj formiranja paravojnih formacija mora se najenergi~nije spre~iti”, “Bosna i Hercegovina je du`na da izvr{ava sve obaveze prema Jugoslovenskoj narodnoj armiji, po~ev od regrutovanja, pa do finansiranja”, itd.5 Po{to je “zapazio” da su stavovi iz izlaganja rukovodilaca Bosne i Hercegovine “neuskla|eni i sukobljeni”, savezni sekretar je, na osnovu

3 ARHIV INSTITUTA ZA ISTRA@IVANJE ZLO^INA PROTIV ^OVJE^NOSTI I ME\UNARODNOG PRAVA U SARAJEVU (u daljem tekstu: AIIZ), inv. br. 21372; Isto, inv. br. 2-2817, Savezni sekretarijat za narodnu odbranu, Br. 694-1, 29. juli 1991, Beograd — Predsjedniku Predsjedni{tva Republike Bosne i Hercegovine. 4 AIIZ, inv. br. 2-2818, Savezni sekretarijat za narodnu odbranu, Kabinet SSNO, Beograd, 26. decembar 1991, ZABELE[KA iz izlaganja saveznog sekretara za narodnu odbranu generala armije Veljka Kadijevi}a na sastanku sa rukovodstvom SR Bosne i Hercegovine, odr`anom u Sarajevu 24. decembra 1991. godine. Kadijevi}evi stavovi o ulozi JNA u aktuelnoj politi~koj situaciji u zemlji nisu odgovarali stvarnom stanju u Jugoslaviji. Naime, radilo se o izno{enju praznih fraza, kao {to su, na primjer, ocjene da JNA “ne}e upotrebiti silu radi nametanja politi~kih re{enja” i da su osnovni zadaci Jugoslovenske narodne armije u tada{njem trenutku “spre~avanje daljeg {irenja me|unacionalnih sukoba i obezbe|enja uslova za {to mirniji rasplet jugoslovenske krize” (Isto). 5 Isto. “Konkretnija” razrada tih i drugih Kadijevi}evih stavova u odnosu na Bosnu i Hercegovinu predstavljala je, na`alost, najobi~niju podvalu, i to iz vi{e razloga. On je govorio o “me|unacionalnim sukobima”, a jedinice pod njegovom komandom su uni{tavale Bosnu i Hercegovinu. Sramotno je i la`no najenergi~nije spre~avanje svakog poku{aja “formiranja paravojnih formacija” u vrijeme kada su u Bosni i Hercegovini upravo regularne jedinice JNA masovno naoru`avale i stvarale srpske formacije. Infantilan je zaklju~ak o neophodnosti istra`ivanja zlo~ina “na ratom zahva}enom prostoru Bosne i Hercegovine” i vo|enja krivi~nih postupaka protiv izvr{ilaca.
766

stavova iznijetih tokom rasprave, formulisao vi{e zaklju~aka i zadataka, koji nisu odgovarali ~injeni~nom stanju.6 Rukovodstvo Velikosrpskog pokreta je, procjenjuju}i dalji razvoj doga|aja, smatralo da, nakon “napu{tanja” Hrvatske, u Bosni i Hercegovini “treba imati jake snage JNA”.7 To je navodno “odgovaralo svakoj realnoj
6 Isto. Formulisani u vrijeme zaklju~enja mira u Hrvatskoj i preno{enju sukoba u Bosnu i Hercegovinu ti su “zaklju~ci i zadaci” u cjelosti glasili : “1) Klju~na ta~ka za ukupno smirivanje stanja u zemlji je prekid rata i stvaranje uslova za razre{enje jugoslovenske krize mirnim putem. Prekid rata je i osnovni preduslov za dovo|enje mirovnih snaga Ujedinjenih nacija na krizna podru~ja. Pouke iz rata koji se vodi upozoravaju da po svaku cenu treba spre~iti širenje ratnih sukoba na druge delove zemlje. 2) Vrhunski princip svake vojne organizacije je da vojska uvek mora imati komandanta. Jugoslovenskom narodnom armijom }e i dalje komandovati Vrhovna komanda i Predsedništvo SFRJ kao Vrhovni komandant. Autonomno nismo delovali ni ranije, niti smo prihvatili takvo delovanje iako je na tome, na odre|eni na~in, insistirala i Evropska zajednica. JNA ne}e preuzimati obavezu i odgovornost institucija politi~ke vlasti za donošenje politi~kih odluka. 3) Organi MUP-a Bosne i Hercegovine i Organi bezbednosti JNA treba za par dana da utvrde broj, ja~inu i lokaciju paravojnih formacija na prostoru BiH i preduzmu efikasne mere za njihovo razoru`avanje. Uspešnom realizacijom ovog zadatka stvori}e se pretpostavka za mirno razrešenje problema u Bosni i Hercegovini. 4) Jugoslovenska narodna armija }e, u okviru svoje nadle`nosti, pru`iti pomo} u organizaciji povratka iseljenih lica, ne samo na prostor isto~ne Hercegovine, ve} na sva podru~ja sa kojih je izvršeno iseljavanje. 5) Neophodno je istra`iti zlo~ine na ratom zahva}enom prostoru Bosne i Hercegovine, a protiv njihovih po~inilaca povesti zakonski postupak. 6) Potrebno je da Vlada Bosne i Hercegovine, Vojnoprivredni sektor i Sektor pozadine SSNO formiraju zajedni~ku radnu grupu (tim) koja }e se najneposrednije baviti pitanjima ukupne ekonomske saradnje. 7) Organi Bosne i Hercegovine i organi bezbednosti JNA utvrdi}e me|usobne obaveze i razrešiti sporna pitanja u vezi realizacije Odluke Predsedništva SFRJ o obezbe|enju saveznih robnih rezervi od strane JNA na prostoru ove republike” (Isto). 7 V. Kadijevi}, nav. dj., str. 147. S tim u vezi, general Veljko Kadijevi} tvrdi da je ta procjena bila prijedlog vojnog rukovodstva, s kojim se “Predsjedni{tvo SFRJ” slo`ilo i prijedlog usvojilo (Isto, str. 148). Me|utim, to nije bila “orginalana” procjena vojnog, ve} rukovodstva Velikosrpskog pokreta, na ~elu sa Milo{evi}em, ~ije je procjene i prijedloge vojno rukovodstvo u praksi sprovodilo.
767

mogu}oj politi~koj opciji razvoja doga|aja u Bosni i Hercegovini, kao i potrebi postojanja gotovih i jakih snaga na granici prema Srpskoj Krajini, radi garancije da }e i Hrvatska po{tovati Vensov plan”.8 Jedan od zadataka JNA, poslije njenog poraza u Sloveniji, “odbrane” srpskog naroda u Hrvatskoj i izvla~enja njenih garnizona iz te republike, sastojao se i u zauzimanju Republike Bosne i Hercegovine.9 U tom su cilju nakon neuspjele agresije (“avanture”) u Sloveniji, dva korpusa JNA sa teritorije Slovenije predislocirana, uglavnom, u Bosnu i Hercegovinu, posebno na podru~je uz granicu prema Hrvatskoj. Jedna brigada je preba~ena u Zenicu, na ~ijoj je regiji velikosrpski agresor skoncentrisao velike potencijale u ljudstvu i tehnici. U {iri rejon Bile}e stigle su snage JNA iz Slovenije i Hrvatske, sa ogromnom koli~inom tehnike, posebno artiljerijskih i protivoklopnih oru|a i municije (dijelovi Rije~kog korpusa stigli su u Bile}u i Kalinovik).10 U septembru 1991. iz Srbije i Crne Gore dva korpusa JNA (U`i~ki i Podgori~ki) su upala u jugoisto~nu Bosnu i Hercegovinu.11 Na
8 Isto, str. 147-148. 9 V. Kadijevi}, nav. dj. str. 93. Taj se zadatak, po Kadijevi}u, sastojao u “punoj kontroli” Bosne i Hercegovine, “sa krajnjim ciljem da se odbrani srpski narod i njegova nacionalna prava” (Isto). Navedenom odbranom srpskog naroda i njegovih nacionalnih prava, ustvari, Veljko Kadijevi} vje{to prikriva tihu okupaciju Bosne i Hercegovine i otvorenu agresiju koja je kasnije izvr{ena. Srpskom narodu u Bosni i Hercegovini nije bila potrebna nikakva odbrana niti za{tita, jer mu apsolutno nije prijetila nikakva opasnost. 10 DNEVNI IZVJE[TAJ O AGRESIJI I TERORIZMU PROTIV REPUBLIKE BOSNE I HERCEGOVINE, Ured za informisanje Vlade Republike Bosne i Hercegovine (u daljem tekstu: Dnevni izvje{taj), br. 74, 7. juli 1992.; AIIZ, inv. br. 2-175,Vojna po{ta 5027 Sarajevo, Pov. br. 32/205- 28, 08. april 1992. - Vojnoj po{ti 8248 Knin i drugima; Isto, inv. br. 2-510; Isto, inv. br. 2-793; Isto, inv. br. 2-2129; Oslobo|enje, 5. april 1992.; ∴ RATNI ZLO^INI U BOSNI I HERCEGOVINI, Izvje{taji Amnesty Internationala i Helsinki Watcha, (u daljem tekstu: ∴ RATNI ZLO^INI U BOSNI I HERCEGOVINI), Antiratna kampanja Hrvatska, Centar za mir, nenasilje i ljudska prava, Biblioteka Dokumenti, br. 2, Zagreb 1993, str. 199. 11 AIIZ, inv. br. 2-2128; Isto, inv. br. 2-2809, Izjava na~elnika [taba 216. brdske brigade potpukovnika JNA Asima D`ambasovi}a. Upad “rezervista” iz Srbije i Crne Gore izvr{en je 19. septembra 1991, kada je na Aerodrom Mostar stigla crnogorska mje{ovita brigada sa kompletnim ljudstvom i tehnikom u punom formacijskom sastavu. Brigada je bila mje{ovitog sastava, sa
768

podru~je Mostara stiglo je oko 10.000 naoru`anih vojnika.12 Ta su dva korpusa, uz u~e{}e vi{e srpskih i crnogorskih oru`anih formacija, 30. septembra otpo~ela napad na Dubrovnik.13 Dio jedinica JNA iz Hrvatske je krajem 1991. dislociran na podru~je Bosanske krajine. Vojne snage JNA sa jednog dijela hrvatskog fronta (dio Hrvatske progla{en za “ru`i~aste” zone) su, uz mirovno posredovanje UN-a, predislocirane u Bosnu i Hercegovinu, posebno u Tuzlu, Derventu i Br~ko. Tako|e, dio jedinica JNA je, nakon postizanja dogovora o napu{tanju Makedonije (po~etkom marta 1992.) predislociran u Bosnu i Hercegovinu. Pored toga, u Bosni i Hercegovini se uo~i agresije nalazio i veliki broj “rezervista” i “dobrovoljaca” iz Srbije i Crne Gore.14
ljudstvom iz sjeverne Crne Gore, te susjednih mjesta isto~ne Hercegovine. Njihova spoljna obilje`ja bila su ~etni~ka (kokarde, {ajka~e, kame i dr.) — AIIZ, inv. br. 2-2130. Podgori~ki i U`i~ki korpus ~inili su Operativnu grupu, na ~elu sa generalom Jevremom Coki}em (na~elnik [taba bio je general Pavle Strugar). Komanda OG bila je u Trebinju, a U`i~kog korpusa u Nevesinju. Komandant U`i~kog korpusa 1991. bio je general Milan Torbica (AIIZ, inv. br. 2-5325 i 2-2130). U`i~ki korpus je po~etkom 1992. dislociran na podru~je Fo~e, Gora`da, Vi{egrada i Bratunca, sa komandom u Vi{egradu. Du`nost komandanta od Milana Torbice preuzeo je general Ojdani}, a Torbica je, umjesto generala Ratka Mladi}a, imenovan za komandanta Kninskog korpusa (AIIZ, inv. br. 2-5325). 12 Isto. Upad “jednog broja sastava JNA titogradskog i titovou`i~kog korpusa, u ~ijem sastavu je veliki broj rezervista iz SR Crne Gore”, izazvao je “uslo`njavanje politi~ko-bezbjedonosnog stanja u Hercegovini”. Pona{anje jednog broja pripadnika rezervnog sastava JNA iz Crne Gore, pored nepravilnog vojni~kog izgleda (neobrijani, bez kompletne opreme, nevojni~kog dr`anja, u pijanom stanju i sl.) najprije za vrijeme prevo`enja kroz naseljena mjesta, zatim na logorskoj prostoriji i u gradskim sredinama (^apljina i Stolac), naro~ito drskim i bahatim pona{anjem i odnosom, izazvalo je revolt i reagovanje stanovnika hrvatske i muslimanske nacionalnosti koji su u ve}ini `ivjeli na tim dru{tveno-politi~kim zajednicma. Tako je, na primjer, bilo slu~ajeva otvorenog nacionalisti~kog pona{anja i pjevanja ~etni~kih pjesama, otvaranja vatre iz vatrenog oru`ja, ulaska u prodavnice i ne pla}anju artikala kupljene robe i dr. (AIIZ, inv. br. 2-2456). 13 AIIZ, inv. br. 2-2129. 14 Dnevni izvje{taj, br. 74, 7. juli 1992.; AIIZ, inv. br. 2-175, Vojna po{ta 5027 Sarajevo, Pov. br. 32/205- 28, 08. april 1992. - Vojnoj po{ti 8248 Knin i drugima; Isto, inv. br. 2-510; Isto, inv. br. 2-793; Isto, inv. br. 2-2129; Oslobo|enje, 5. april 1992.; ∴ RATNI ZLO^INI U BOSNI I HERCEGOVINI, str. 199.
769

Neposredno uo~i i na po~etku agresije na Bosnu i Hercegovinu (krajem 1991. i po~etkom 1992.) na njenoj teritoriji su, u okviru tri vojne oblasti (Druga, Prva i ^etvrta), stacionirani sljede}i korpusi JNA : a) mati~ni korpusi u organizacijsko-formacijskoj strukturi u Bosni i Hercegovini: 4. (Sarajevski), 5. (Banjalu~ki) i 17. (Tuzlanski); b) izvr{enom predislokacijom komandi, jedinica i ustanova JNA iz Slovenije i Hrvatske u organski sastav 2. vojne oblasti u{li su i novoformirani korpusi: 13. (Rije~ki, pa Bile}ki), 10. (Biha}ki), dijelovi 9. (Kninskog) i 5. korpus RV i PVO; c) te dijelovi mariborskog, kninskog, zagreba~kog, podgori~kog, u`i~kog, valjevskog i novosadskog, kao i odre|ene snage ratnog vazduhoplovstva i protiv-vazdu{ne odbrane i Vojno-pomorske oblasti.15 Od ukupno sedamnaest korpusa JNA na teritoriji Bosne i Hercegovine djelimi~no ili u cjelini bilo je stacionirano ~etrnaest, koji su izvodili ofanzivna borbena dejstva, protiv Republike Bosne i Hercegovine, vr{e}i brojne zlo~ine, uklju~uju}i i genocid nad Bo{njacima. Po brojnom stanju i ratnoj tehnici najja~i su bili Biha}ki, Banjalu~ki, Kninski i Tuzlanski korpus, ~iji su dijelovi, pored ostalih, u~estvovali

15 AIIZ, inv. br. 2-169, Vojna po{ta 5027 Sarajevo, Inv. br. 25/142-760, 16. april 1992. - Na li~nost komadanta; Isto, inv. br. 2-2870, Komanda Bile}kog korpusa, Str. pov. br. 32, 19. april 1992, Bile}a — Svim artiljerijskim jedinicama, Zapovijest za artiljerijska dejstva; Isto, inv. 2-793 /Informacija General{taba Armije Republike Bosne i Hercegovine/, Efektivi agresorskih snaga na rati{tu Bosne i Hercegovine; Isto, inv. br. 5352, Zapisnik, Dopuna izjave \. \.; Kazivanja potpukovnika JNA Asima D`ambasovi}a data autoru; N. Durakovi}, PROKLETSTVO MUSLIMANA, Sarajevo 1993, str. 253; A. Draganovi}, nav. dj., str. 5; M. Kreso, ^INJENICE KOJE UKAZUJU NA AGRESIJU NA REPUBLIKU BOSNU I HEDRCEGOVINU OD STRANE SAVEZNE REPUBLIKE JUGOSLAVIJE I NJENIH POMAGA^A (rukopis), Sarajevo 1993, str 6, 8. i 14; I. Radakovi}, BESMISLENA YU RATOVANJA, Beograd 1997, str. 126-127; J. Divjak, JEDINSTVENI U OCENI GLAVNIH KRIVACA ZA RAT u: F. Ademovi}, JNA BEZNA\E ZLA, Sarajevo 1997, str. 259; D. Domazat, nav. dj., str. 11-12 i 14, nap. 21; Z. Suljevi}, POLITI^KO-VOJNA SITUACIJA UO^I AGRESIJE NA BOSNU I HERCEGOVINU (rukopis), str. 8485 i 91-92. U skladu sa dostupnim dokumentima nije mogu}e utvrditi ta~an broj korpusa i drugih snaga JNA, niti ta~an broj agresorskih vojnika, kao ni broj i vrstu oru|a i oru`ja koje su Srbija i Crna Gora anga`ovale u agresiji na Republiku Bosnu i Hercegovinu. To }e biti jedino mogu}e tek kada bude dostupna sva originalna gra|a svih komandi, jedinica i ustanova JNA.
770

i u agresiji na Republiku Hrvatsku. Njihovi efektivi su bili: preko 100.000 naoru`anih vojnika, starje{ina i pitomaca; oko 900 tenkova; preko 1.000 oklopnih transportera i drugih borbenih vozila; zatim nekoliko hiljada razli~itih artiljerijskih sredstava za podr{ku; odre|eni broj borbenih aviona (oko 100) i helikoptera (oko 50); vi{e raketnih pukova, te druge tehnike, kao i ogromne koli~ine ratnih rezervi. Tako je na teritoriji Bosne i Hercegovine JNA imala mo}nu vojnu silu i ogromni ratni i sna`ni vojnoindustrijski potencijal, gdje je izvr{ena velika koncentracija `ive sile i materijalno-tehni~kih sredstava. Svim tim ljudskim i materijalnim sredstvima, kojima je izvr{ena tiha okupacija Republike, direktno je rukovodio i komandovao General{tab Oru`anih snaga SFRJ u Beogradu, koji je bio u slu`bi Velikosrpskog pokreta, pod vo|stvom Slobodana Milo{evi}a.16 JNA je izvr{ila i manevar dijela avijacijskih jedinica, prebacivanjem sa aerodroma u Bosni i Hercegovini na aerodrome u Srbiju i Crnu Goru. Zapadno od rijeke Drine avijacijske jedinice su ostale na aerodromima Banja Luka, Glamo~, Prijedor i Udbina. Sistem VOJIN zadr`ao je svoj raspored na teritoriji Bosne i Hercegovine onakav kakav je bio prije po~etka agresije, aktivirao ga u potpunosti i pripremio rezervne polo`aje za manevar mobilnih sistema. Sistemu protiv-vazdu{ne odbrane oko Banja Luke poklonjena je naro~ita pa`nja. Objedinjen je, oja~an i potom aktiviran. U punu funkciju su stavljena sva dotada{nja raspolo`iva komandna mjesta i centri veze.17 Pored ogromnih koli~ina savremenog naoru`anja, municije, opreme i drugih materijalno-tehni~kih sredstava kojima je raspolagala JNA, Savezni sekretarijat za narodnu odbranu i Savezni sekretarijat za unutra{nje poslove su, u vrijeme “razbuktavanja ratnog po`ara” u Hrvatskoj i uo~i agresije na Bosnu i Hercegovinu, iz Libana uvezli ogromne koli~ine naoru`anja i opreme. Naime, sredinom 1991. je u Luku Bar “prispjelo” sedam brodova sa 15.000 tona naoru`anja i vojne opreme. Taj arsenal mogao bi, prema nekim procjenama, opskrbiti armiju osrednje zemlje od sto hiljada vojnika.18

16 Isto. 17 Z. Suljevi}, nav. dj., str. 84-85. 18 Oslobo|enje, 27. februar 1992. Po{iljalac navedenog “tereta” je sa Kipra, a “tovar” je ukrcan u Bejrutu.
771

Navedeni ljudski potencijal, uklju~uju}i i mnoge srpske oru`ane formacije, kao i materijalno-tehni~ki efektivi JNA su, po odluci vojnog i policijskog rukovodstva SFRJ i politi~kog i dr`avnog vrha Srbije i Crne Gore, nakon prikrivene (tihe) okupacije, stavljeni u funkciju agresije na Bosnu i Hercegovinu. Tako je na teritoriji Bosne i Hercegovine izvr{ena najve}a koncentracija vojne sile na svijetu na tako uskom prostoru. Istovremeno, JNA je pod svoju komandu stavila i sve militantne, fa{isti~ke formacije iz Srbije i Crne Gore, uklju~uju}i i vojne formacije petokolona{ke Srpske demokratske stranke Bosne i Hercegovine. U Bosni i Hercegovini su postojali i sna`ni kapaciteti vojne industrije, va`ne strategijske komponente vojne mo}i. Na njenoj teritoriji je, polaze}i od vojnih procjena da je Republika Bosna i Hercegovina bila predvi|ena kao centralno podru~je za vo|enje odsudne odbrane u eventualnoj agresiji na SFRJ, poslije Drugog svjetskog rata izgra|eni brojni strate{ki vojni infrastrukturni objekti, radio-relejna ~vori{ta, ratna komandna mjesta, skladi{ta municije, pogonskih goriva, osnovnih i intendantskih sredstava i druge opreme, zatim skladi{ta ratnih rezervi SFRJ, te najve}i dio namjenske vojne industrije.19
Mnogo je bilo nejasno}a u vezi sa tim kako i za{to se taj opasni teret na{ao u Jadranskom moru, posebno da li mu je odredi{te bila luka Bar ili neka od sjevernih luka. Danima su brodovi sa libanskim oru`jem bili usidreni u vodama Crnogorskog primorja, jer su, po rije~ima direktora Savezne uprave carina dr Radoslava Sekuli}a, prije njihovog iskrcavanja morali biti obezbje|eni i papiri o skladi{tenju u luci Bar od nadle`nih saveznih organa. Polaze}i od “ocjene” da je biv{i vlasnik navodno izgubio prava na raspolaganje, jer nije opasni materijal u predvi|enom roku preuzeo, a s obzirom na to da su rokovi uskladi{tenja krajem 1991. istekli (do tog datuma va`ile su dozvole Saveznog sekretarijata za inostrane poslove, Saveznog sekretarijata za unutra{nje poslove i Savezne uprave carina) ~ime su se, “ispunili svi uslovi da ono (oru`je) pre|e u vlasni{tvo dr`ave Jugoslavije” (Isto). 19 I. Radakovi}, nav. dj., str. 127. U Bosni i Hercegovini su egzistirala sljede}a preduze}a vojne industrije: Pretis, Pobjeda, Slavko Rodi}, Slobodan Princip — Seljo, Igman, Bratstvo, Rudi ^ajavec, Famos, Zrak, Soko — Vazduhoplovstvo i remontni zavodi Orao, Had`i}i, Kosmos i Travnik (AIIZ, inv. br. 2-2727, Zajednica industrije naoru`anja i vojne opreme Jugoslavije, Br. 3-29, 25. januar 1993. - Vladi Republike Srpske, INICIJATIVA ZA STVARANJE PREDUSLOVA FUNKCIONISANJA INDUSTRIJE NVO U REPUBLICI SRPSKOJ. U Novom Travniku se nalazila fabrika za proizvodnju artiljerijskog naoru`anja; u Vogo{}i, Gora`du, Konjicu i Bugojnu — preduze}a za proizvodnju municije i minskoeksplozivnih sredstava; u Vitezu — fabrika za proizvodnju eksploziva; u Sarajevu —
772

JNA je u Bosni i Hercegovini izgradila i komandnu infrastrukturu, sposobnu da djeluje i u uslovima nuklearnog rata. Na podru~ju Sarajeva je postojalo komandno mjesto za operativno-strategijsko komandovanje, a oko Han Pijeska (ispod planine @ep) komandno mjesto za strategijskooperativnu komandu. U Fo~i i Konjicu podignuti su pod zemljom objekti za rad vojnih ili saveznih institucija. U rejonu Bjela{nice izgra|en je centar veze velikih mogu}nosti, povezan sa manjim centrima i TV relejima i repetitorima. Izgra|ena je i mre`a aerodroma sa radarskim i drugim instalacijama — aerodromi kod Biha}a i Mostara (sa podzemnim hangarima), Tuzle, Banja Luke i aerodrom za civilno vazduhoplovstvo kod Sarajeva.20 U planiranju i pripremanju zlo~ina i u~e{}u u agresiji na Republiku Bosnu i Hercegovinu anga`ovano je najvi{e vojno rukovodstvo i visoki komandni kadar JNA : - savezni sekretar za narodnu odbranu, general Veljko Kadijevi} (ro|en u Imotskom, Hrvatska, “Jugosloven”); - na~elnik General{taba Oru`anih snaga SFRJ i zastupnik saveznog sekretara za narodnu odbranu, general Blagoje Ad`i} (ro|en u Gacku, Bosna i Hercegovina, Srbin); - komandant 2. vojne oblasti, generalpukovnik Milutin Kukanjac (ro|en na Zlatiboru, op{tina ^ajetina, Srbija, Srbin); - komandant 4. (Sarajevskog) korpusa, generalmajor Vojislav \ur|evac (ro|en u Pe}i, Kosovo, Srbija, Srbin); - komandanti 5. (Banjalu~kog) korpusa, generali Nikola
fabrike za proizvodnju sklopova za tenkove, transportere, opti~ke i druge instrumente; u Mostaru — fabrika {kolskih i borbenih aviona i helikoptera; u Banja Luci — fabrika za izradu elektronskih ure|aja i instrumenata; u Had`i}ima, Travniku i Banja Luci remontni zavodi za odr`avanje i opravku raznih vrsta borbenih sredstava, a u Rajlovcu (kod Sarajeva) — Zavod za potrebe RV i PVO (I. Radakovi}. nav. dj., str. 127). Januara 1993. na podru~ju kolaboracionisti~ke Republike Srpske nalazila su se sljede}a preduze}a koja su radila vojnu proizvodnju: Pretis, Rudi ^ajavec, Famos (lokalitet Pale i Hrasnica), zatim remontni zavodi Orao, Had`i}i i Kosmos (AIIZ, inv. br. 2-2727, Zajednica industrije naoru`anja i vojne opreme Jugoslavije, Br. 3-29, 25. januar 1993. - Vladi Republike Srpske, INICIJATIVA ZA STVARANJE PREDUSLOVA FUNKCIONISANJA INDUSTRIJE NVO U REPUBLICI SRPSKOJ). 20 I. Radakovi}, nav. dj., str. 127.
773

Uzelac (ro|en u Hrvatskoj, Srbin) i Vladimir Vukovi} (ro|en u Srbiji, Srbin); - komandant 10. (Biha}kog) korpusa, generalmajor [piro Nikovi} (ro|en u okolini Bara, Crna Gora, Crnogorac); - komandant 5. vazduhoplovnog korpusa, pukovnik Branko [ovagovi}, ro|en u Zagrebu, Hrvatska, Srbin); - komandanti 17. (Tuzlanskog) korpusa, generali Savo Jankovi} (ro|en na Cetinju, Crna Gora, Crnogorac) i Milan Nedeljkovi} (ro|en u okolini Ni{a, Srbija, Srbin); - komandanti 9. (Kninskog) korpusa generali Savo Kova~evi} (Crnogorac) i Ratko Mladi} (ro|en u selu Bo`inovi}i, op{tina Kalinovik, Bosna i Hercegovina, Srbin); - komandant 13. korpusa (Bile}e), generalmajor Mom~ilo Peri{i} (ro|en u Gornjem Milanovcu, Srbija, Srbin); - komandant 4. vojne oblasti (Podgorica), general-pukovnik Pavle Strugar (ro|en u okolini Pe}i, Kosovo, Srbija, Crnogorac); - komandanti 37. (U`i~kog) korpusa, generali Milan Torbica (ro|en u Lici, Hrvatska, Srbin) i Dragoljub Ojdani} (ro|en u Titovom U`icu, Srbija, Srbin); - komandant 2. (Podgori~kog) korpusa, general Radomir Eremija (ro|en u Hrvatskoj, Srbin); - komandanti Republi~kog {taba Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine: generali Milo{ Baj~eti} (ro|en u Gacku, Bosna i Hercegovina, Srbin) i Drago Vukosavljevi} (ro|en na Sokocu, Bosna i Hercegovina, Srbin); - na~elnik Pje{adijskog {kolskog centra “Mar{al Tito” u Sarajevu, general Milo{ Baro{ (ro|en u Bosanskom Grahovu, Bosna i Hercegovina, Srbin); - starje{ine na du`nostima komandanata brigada i op{tinskih {tabova Teritorijalne odbrane i mnogi drugi, koji su imali posebno mjesto i zna~aj u pripremi i izvo|enju agresije.21 O~igledno je da su na sva klju~na mjesta u strukturi JNA u Republici Bosni i Hercegovini imenovani oficiri koji su, osim generala
21 Dnevni izvje{taj, br. 7, 1. maj 1992.; AIIZ, inv. br. 2-2643, Komanda 5.
774

Ad`i}a, Mladi}a, Baj~eti}a, Vukosavljevi}a i Baro{a bili iz Srbije, Crne Gore i Hrvatske (nijedan nije bio Bo{njak niti Hrvat). Tako|e je i vo|a Srpske demokratske stranke u Bosni i Hercegovini Radovan Karad`i} ro|en u Crnoj Gori.22 Neposredno pred po~etak agresije na Bosnu i Hercegovinu JNA je, pod izgovorom izvo|enja vojnih vje`bi, zauzela sve strate{ke polo`aje, zaposjela vitalne objekte oko gradova i naselja, potpuno kontroli{u}i sve zna~ajnije komunikacije (raskrsnice i `eljezni~ke ~vorove), ~ime je izvr{ila blokadu cjelokupnog saobra}aja izme|u gradova i naseljenih mjesta. Istovremeno, JNA je ukopavala artiljerijsko naoru`anje, postavljala mitraljeska gnijezda i stra`e, pravila fortifikacijske linije na svim strate{kim mjestima oko gradova, izmje{tala vojnike i glavninu te{kog naoru`anja iz kasarni, dovla~ila novo naoru`anje, gorivo, municiju i druga materijalno-tehni~ka sredstva, dok je u pojedinim krajevima, naro~ito u Bosanskoj krajini, isto~noj Hercegovini i Bosanskoj posavini, masovno mobilisala srpsko stanovni{tvo.23 Sredinom aprila 1992. jedinice JNA su na ~itavom prostoru Bosne i Hercegovine, prema strogo povjerljivim dokumentima JNA (“VOJNA TAJNA”) “obezbje|ivale” “va`nije komunikacije i objekte, a blokirale su i glavne punktove na ulazu i izlazu u Sarajevo…
korpusa; Str. pov. br. 15-163, 3. septembar 1991. — Komandi 30. part d “R” /partizanska divizija “R”/; I. Radakovi}, nav. dj., str. 31 i 126; D. Domazet, nav. dj., str. 12; F. He}o, ULOGA JUGOSLOVENSKE NARODNE ARMIJE U AGRESIJI NA BOSNU I HERCEGOVINU (rukopis magistarskog rada), Fakultet politi~kih nauka, Sarajevo 2000, str. 80 (nap. 164) i 81 (nap. 165). 22 I. Radakovi}, nav. dj., str. 30. Pitanje nacionalne strukture starje{inskog sastava na komandnim polo`ajima u Bosni i Hercegovini, prije svega, komanda armije i komande korpusa, bilo je jedno od spornih pitanja u razgovoru koji je general Veljko Kadijevi} vodio sa rukovodstvom Bosne i Hercegovine 24. decembra 1991. (AIIZ, inv. br. 2-2818, Savezni sekretarijat za narodnu odbranu, Kabinet SSNO, Beograd, 26. decembar 1991, ZABELE[KA…). Dominacija srpsko-crnogorskog kadra s razlogom je dovodila do nepovjerenja i podozrivosti kod najve}eg dijela aktuelnog dr`avnog i politi~kog rukovodstva Bosne i Hercegovine (I. Radakovi}, nav. dj., str. 31). 23 AGRESIJA NA REPUBLIKU BOSNU I HERCEGOVINU IZ DANA U DAN, DOKUMENTI O AGRESIJI NA REPUBLIKU BOSNU I HERCEGOVINU (u daljem tekstu : Agresija...), Ured za informisanje Vlade Republike Bosne i Hercegovine, Sarajevo 1993, str. 22; AIIZ, inv. br. 2-793 ; N. Durakovi}, nav. dj., str. 279-280.
775

Jedinice Kninskog, Bile}kog i Podgori~kog korpusa uspje{no izvode b/d”. Takti~ka grupa 17, zajedno sa kolaboracionisti~kim jedinicama srpske Teritorijalne odbrane i policije, zaposjela je sve “vitalne objekte” u Bosanskom [amcu. Dio snaga 17. korpusa je 17. aprila dr`ao Bosanski [amac, a “artiljerija je posela polo`aje u cilju spre~avanja prelaska Save iz Republike Hrvatske”.24 Jedinice JNA su, zajedno sa kolaboracionisti~kim srpskim oru`anim formacijama, zaposjele predajnike RTV Sarajevo na Kozari, Plje{evici, Majevici, Vla{i}u, Vele`u i drugim mjestima. Time je krvotok Republi~ke radio i TV mre`e bio presje~en, pa je informisanje, uglavnom, svedeno na sarajevsko-zeni~ki bazen. JNA je (do sredine maja 1992.) zauzela ~vori{ta i druge izdvojene objekte veze, blokirala i isklju~ila veze MUPa i Predsjedni{tva Bosne i Hercegovine, te iskop~ala i presjekla telefonske i po{tansko telegrafske komunikacije, radio i TV signala.25 Sa kru`ne osnovice blokiranih gradova agresor je otpo~eo napad dejstvom iz svih oru|a i oru`ja, uklju~uju}i oklopno-mehanizovane snage i avijaciju, kao i upotrebu bojnih otrova, po svim objektima infrastrukture u naseljenim mjestima, u cilju paralisanja `ivota ljudi, nano{enja masovnih gubitaka, izazivanja panike i prisiljavanja postoje}e vlasti na kapitulaciju.26 Jedinice JNA su neposredno u~estvovale u planiranju i pripremanju zlo~ina, te direktno u agresiji i drugim oblicima zlo~ina u Bosni i Hercegovini. Tako je, primjera radi, JNA prilikom napada
24 AIIZ, inv. br. 2-1239, Komanda 17. korpusa, Str. pov. br. 11/43-460, 6. april 1992. — Komandi 2. vojne oblasti i dr, Izvje{taj o stanju u zoni korpusa; Isto, inv. br. 2-1260, Komanda 2. vojne oblasti, Operativni de`urni tim, Str. pov. br. 10/36-1987, 5. april 1992. — General{tabu Oru`anih snaga SFRJ — Operativni centar; Isto, inv. br. 2-169 i 1279, Vojna po{ta 5027, Sarajevo, Int. br. 25/25/142-760, 16. april 1992, - Na li~nost komandanta; Isto, inv. br. 2-1274, Komanda 2. vojne oblasti, Operativni centar, Str. pov. br. 10/362298, 17. april 1992. — Operativnom centru General{taba oru`anih snaga SFRJ, “vrlo hitno”; Isto, inv. br. 2-1245, Komanda 17. korpusa, Str. pov. br. 11/4-3, 17. april 1992. — Komandi 2. vojne oblasti (Operativnom centru), Izvje{taj o stanju na teritoriji. 25 AIIZ, inv. br. 2-2547, Komanda 30. part/izanske d/vizije, Str. pov. br. 174-140, 16. maja 1992. — Komandi 1. partizanske brigade; S. ^eki}, AGRESIJA NA BOSNU I GENOCID NAD BO[NJACIMA 1991. - 1993, Sarajevo 1994, str. 32-33. 26 Agresija..., str. 22; AIIZ, inv. br. 2-793; N. Durakovi}, nav. dj., str. 279-280.
776

na Kozarac (343. motorizovana brigada iz Prijedora), samo u toku 27. maja likvidirala 800 ljudi i li{ila slobode 1.200.27 Tim jedinicama je, po naredbi generala Momira Tali}a, komandovao major Radmilo Zeljaja.28 General Momir Tali} je 1. juna 1992. naredio da se formira logor na Manja~i za 2.500 ljudi, za {to je trebalo izvr{iti sve pripreme. Za komandanta logora postavljen je penzionisani potpukovnik Bo`o Popovi}.29 Teritorija Srbije i Crne Gore je, za svo vrijeme u kome je JNA, pod rukovodstvom “Vrhovne komande”, u~estvovala u agresiji na Sloveniju, Hrvatsku i posebno Bosnu i Hercegovinu, bila njena strategijska osnovica i pozadina sa kompletnom logisti~kom podr{kom. Na tome su anga`ovane vlade i drugi organi tih republika, “bezrezervno i nesebi~no” poma`u}i
27 ME\UNARODNI KRIVI^NI SUD ZA BIV[U JUGOSLAVIJU (u daljem tekstu: ICTY), Predmet: Br. IT-94-I-T, Dokazni materijal svjedo~enja pukovnika JNA O. S., 5. juni 1996, str. 57-58; Slobodna Bosna, 19. juni 2003, str. 17. O tom je zlo~inu bilo govora 27. maja 1992, na referisanju kod komandanta 1. kraji{kog korpusa u Novoj Gradi{koj (zgrada Kazneno-popravnog doma, Hrvatska), kada je pukovnik Dragan Mar~eti} (na~elnik operativno-nastavnog organa komande korpusa, de`urni rukovode}eg tima za taj dan u korpusu), izvijestio generala Momira Tali}a (komandanta korpusa) da je tog dana u Kozarcu ubijeno 800 i zarobljeno 1.200 ljudi. Tom je prilikom do{lo do malog incidenta pri izno{enju te informacije, jer je pukovnik Osman Selak (komandant 993. pozadinske baze JNA) bio jedini Musliman na tom sastanku. Naime, kada je general Momir Tali} ~uo informaciju o broju ubijenih Bo{njaka podsvjesno je usmjerio pogled ka Osmanu Selaku i upitao pukovnika Dragana Mar~eti}a: “Valjda misli{ da je poginulo 80 ljudi i tako napi{i u izvje{taju”. Na`alost, ~injenica je da je tog dana “ubijeno /i zarobljeno/ preko 2000 Muslimana u Kozarcu”. Te je zlo~ine, kao i u Prijedoru, izvr{ila 343. motorizovana brigada JNA, sa novoformiranim srpskim ratnim brigadama (AIIZ, inv. br. 2-2559, Pismo pukovnika JNA O. S. Muharemu /Krzovi}u/; ICTY, Predmet: Br. IT-94-I-T, Dokazni materijal svjedo~enja pukovnika JNA O. S., 5. juni 1996, str. 57-58). 28 ICTY, Predmet: Br. IT-94-I-T, Dokazni materijal svjedo~enja pukovnika JNA O. S., 5. juni 1996, str. 59-60. Po imenu tog komandanta kasnije je Kozarac preimenovan u Radmilovo. 29 AIIZ, inv. br. 2-2563, Radna zabilje{ka pukovnika JNA O. S., 18. maj 1992, str. 238; ICTY, Predmet: Br. IT-94-I-T, Dokazni materijal svjedo~enja pukovnika JNA O. S., 5. juni 1996, str. 7 i 26, Slobodna Bosna, 19. juni 2003, str. 19. General Momir Tali} je 28. maja naredio da “paravojne” formacije moraju napustiti Manja~u (ICTY, Predmet: Br. IT-94-I-T, Dokazni materijal svjedo~enja pukovnika JNA O. S., 5. juni 1996, str. 7 i 26).
777

svoju kolaboracionisti~ku tvorevinu.30 JNA je finansirana iz sredstava Srbije i Crne Gore. Njeno materijalno obezbje|enje je, pored ratnih rezervi, osiguravano iz njihovih resursa (gorivo, ishrana i drugo). Za njene potrebe radila je i vojna industrija na teritoriji tih republika.31 I politi~ka podr{ka osvaja~kim ratnim dejstvima JNA iz Srbije i Crne Gore bila je intenzivna i svestrana. Na front i u “oslobo|ena” podru~ja odlazili su ~lanovi “Vrhovne komande”, ministri republi~kih vlada, poslanici republi~kih skup{tina, predsjednici op{tina, lideri politi~kih stranaka, predstavnici Srpske pravoslavne crkve i mnogi drugi.32 Vojska Jugoslavije je, nakon {to je JNA okupirala najve}i dio Bosne i Hercegovine, poslije maja 1992. (nakon deklarativnog povla~enja JNA) obezbijedila ve}inu tehnologije i izvora potrebnih njenoj kolaboracionisti~koj vojsci (“Vojska Srpske Republike BiH”). Ta je pomo} i podr{ka bila sistematska i {iroka i sastojala se u: direktnom
30 S. ^eki} — M. Kreso — B. Maci}, GENOCID U SREBRENICI, “SIGURNOJ ZONI” UJEDINJENIH NACIJA, JULA 1995, Sarajevo 2000, str. 465-470. Republika Srbija je “bezrezervno i nesebi~no pomagala Srpsku Republiku”, pru`aju}i joj “veliku pomo}”.Ta je podr{ka, po Saop{tenju Vlade Republike Srbije od 11. maja 1993, motivirana ~vrstim uvjerenjem (“~vrsto vjeruju}i”) “da se u Republici Srpskoj vodi pravedna borba za slobodu i jednakost srpskog naroda” (Isto, str. 465-466). Istoga je dana i Vlada Savezne Republike Jugoslavije, “analiziraju}i posledice koje su nastale iz odluke Skup{tine Republike Srpske na Palama da ne prihvati VensOvenov plan”, izdala Saop{tenje u kome se, pored ostalog, navodi kako je Savezna vlada “primorana” “da prilagodi svu budu}u pomo} Republici Srpskoj svojim objektivnim ekonomskim mogu}nostima i da je ograni~i isklju~ivo na hranu i lekove” (Isto, str. 467). Slobodan Milo{evi} je tog 11. maja 1993, u svojstvu predsjednika Srbije, pored ostalog, izjavio (TANJUG-u) da je Srbija “pru`ila veoma mnogo pomo}i Srbima u Bosni” i da joj je “te{ko da podnosi teret velike pomo}i koja ide za Bosnu” (Isto, str. 468-469). O~igledno je da su 1993. relevantni faktori Savezne Republike Jugoslavije i Srbije priznali u~e{}e u agresiji i drugim oblicima zlo~ina u Republici Bosni i Hercegovini. Slobodan Milo{evi} je izjavom da su Srbi u Bosni, zahvaljuju}i velikoj pomo}i iz Srbije, “postigli ve}inu onoga {to su `eleli” eksplicite priznao da su time postignuti ciljevi radi kojih je vo|en osvaja~ki rat protiv Bosne (“Ve}ina teritorije u biv{oj Bosni i Hercegovini sada pripada srpskim provincijama”) — Isto, str. 468-469. 31 I. Radakovi}, nav. dj., str. 168. 32 Isto.
778

u~e{}u u agresiji (borbenim operacijama), vazduhoplovnoj i protiv-vazdu{noj podr{ci, zatim komunikacionoj, obavje{tajnoj, logisti~koj, kadrovskoj, finansijskoj i medicinskoj podr{ci.33 Vojska Jugoslavije je snabdijevala svoje grupacije u Republici Bosni i Hercegovini i Republici Hrvatskoj, ne samo ratnom opremom, naoru`anjem i drugim materijalnim sredstvima, nego ih je popunjavala starje{inama, vojnicima i kompletnim jedinicama, te finansirala cijeli taj personal. Organizacija, snabdijevanje i upotreba tih snaga protiv Republike Bosne i Hercegovine bila je u nadle`nosti General{taba i re`ima u Beogradu.34 Vojska Jugoslavije je, u sadejstvu sa njenim kolaboracionisti~kim formacijama (“Vojska Srpske Republike BiH” i “Vojska Republike Srpska Krajina”), bila neposredno uklju~ena u vojne operacije u Bosni i Hercegovini, posebno u isto~noj Bosni (decembar 1992. - avgust 1995.),35 zatim oko Sarajeva (u opsadi Grada, naro~ito u periodu oktobar 1993. septembar 1994.),36 te zapadnoj Bosni (naro~ito juli-novembar 1994.).37 RV i PVO, kao jedinstveni sistem protiv-vazdu{ne odbrane Vojske Jugoslavije i njene dvije kolaboracionisti~ke vojske, je bilo uklju~eno (u~e{}e `ive sile - piloti, tehnika - helikopteri, obu~avanje vojske i borbenih pilota na aerodromima u Srbiji i dr.) u agresiju i druge zlo~ine u Bosni Hercegovini.38 U tom je cilju Vojska Jugoslavije koristila i svoje tajne komunikacije i radio tehni~ko izvi|anje, pru`aju}i i na taj na~in zna~ajnu pomo} “Vojsci Republike Srpske”, te obavje{tajni i sigurnosni sistem.39

33 ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, TU@ILAC PROTIV SLOBODANA MILO[EVI]A, Hag (u daljem tekstu : ICTY, Predmet : Br. IT-02-54-T), 31. maja 2002, paragrafi 406-407. 34 D`. [arac, SUROVA STRATEGIJA NASILJA u: F. Ademovi}, nav. dj., str. 122. 35 ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragrafi 411-418. 36 Isto, paragraf 419. 37 Isto, paragrafi 421-424 i 428-433. 38 Isto, paragrafi 434-435. 39 Isto, paragrafi 436-442.
779

Brojne aktivne starje{ine (aktivna vojna lica) i radnici pripadnici Vojske Jugoslavije bili su anga`ovani u “Vojsci Srpske Republike BiH”. Oni su, posebno 1993, u pove}anom broju pojedina~no upu}ivali zahtjeve za rje{avanje statusa u Vojsci Savezne Republike Jugoslavije.40 Oficiri Savezne Republike Jugoslavije (JNA/VJ) “dobrovoljno” su se priklju~ili “Vojsci Srpske Republike BiH”. General{tab Vojske Jugoslavije je u cilju obezbje|enja oficira za slu`bu u “Vojsci Srpske Republike BiH”, usvojio odre|ene beneficije.41 Vojska Jugoslavije je, pored ostalog, obu~avala vojna lica kolaboracionisti~ke Vojske Srpske Republike BiH.42 Vojska Jugoslavije je, “u cilju pomo}i Vojsci Republike Srpske i Republike Srpske Krajine”, a na osnovu odobrenja predsjednika Republike Srbije, Slobodana Milo{evi}a, organizovala i izvodila obuku rezervnog sastava dobrovoljaca u Korpusu specijalnih jedinica Vojske Jugoslavije.43 Jedan broj oficira Vojske Jugoslavije zvani~no je slu`io u toj vojsci, gdje su i ostvarivali svoju karijeru, a u su{tini su bili raspore|eni

40 AIIZ, inv. br. 2-2670, Komanda 30. lake pje{adijske divizije, Pov. br. 964-2, 8. avgust 1993. — Komandi 19. partizanske brigade i drugima. “Glavni {tab Vojske Srpske Republike BiH” je, u aktu br. 28/16-746, od 5. jula 1993, pru`io odgovor na to pitanje i dostavio ga ni`im jedinicama, u kome je, pored ostalog, stajalo : “ - S obzirom da G[ vojske Republike Srpske i G[ VJ radi na iznala`enju sistematskog re{enja za jedinstveno postupanje u re{avanju statusa svih AVL i radnika pripadnika Vojske Jugoslavije anga`ovanih u ‘Vojsci Republike Srpske’, nema potrebe za pojedina~nim zahtevima za regulisanje statusa Vojske Jugoslavije” (Isto). 41 ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragrafi 450-451. 42 Isto, paragraf 450. 43 AIIZ, inv. br. 2-2872, Savezna Republika Jugoslavija, Na~elnik General{taba Vojske Jugoslavije, Kabinet na~elnika General{taba, Str. pov. br. 1734-1, 29. septembar 1995. — Vojnom kabinetu predsjednika Jugoslavije; Isto, inv. br. 2-2872, Savezna Republika Jugoslavija, Na~elnik General{taba Vojske Jugoslavije /Str. pov. br. 1734-1, 29. septembar 1995./ - Predsjedniku SR Jugoslavije, Gospodinu Zoranu Lili}u, Izvje{taj o obuci dobrovoljaca u KSJ /Korpus specijalnih jedinica/. Detaljnije o tome vidi: str. 845-851 (nap. 244-251) i 865-869 (nap. 282-289) ovog rada.
780

u “Vojsku Srpske Republike BiH”.44 Vojska Jugoslavije je vodila personalna pitanja (administrativne usluge) oficira “Vojske Srpske Republike BiH”, kao i ugovore o radu, te penzionisanja. U julu 1992. bilo je oko 26.000 takvih oficira u Bosni i Hercegovini, koji su bili pla}eni od Vojske Jugoslavije.45 Savezna Republika Jugoslavija je svo vrijeme agresije na Bosnu i Hercegovinu pomagala svoju kolaboracionisti~ku tvorevinu Republiku Srpsku Bosnu i Hercegovinu. Ta je pomo} svakodnevno tekla, bez ikakve blokade na Drini.46 Savezna Republika Jugoslavija je finansirala profesionalne oficire JNA, zatim ne~inovane oficire, vojnike pod ugovorom i aktivna gra|anska lica u JNA/VJ, koji su u~estvovali u agresiji i drugim oblicima zlo~ina u Bosni i Hercegovini, uklju~uju}i i obezbje|enje hrane i odje}e. Svi su oni u kontinuitetu dobijali plate od JNA/VJ u Beogradu.47 Vojska Jugoslavije je i svoje medicinske kapacitete (Vojno-medicinska akademija u Beogradu i dr. ustanove) i zdravstveno osiguranje podredila svojim osvaja~kim ciljevima. Pripadnici te vojske, kao i “Vojske Srpske Republike BiH”, uklju~uju}i i policiju Ministarstva unutra{njih poslova te kolaboracionisti~ke tvorevine, te brojne oru`ane formacije i grupe iz Srbije i Crne Gore, kao i strani pla}enici, koji su u~estvovali u agresiji

44 AIIZ, inv. br. 2-2876, UKAZ broj 1/2-01-001/94-39 PREDSEDNIKA SAVEZNE REPUBLIKE JUGOSLAVIJE OD 30. SEPTEMBRA 1991. GODINE; ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragrafi 454-455. General Stanislav Gali} i mnogi drugi su bili oficiri Vojske Jugoslavije (VP 3001 30. Kadrovski centar General{taba Vojske Jugoslavije u Beogradu) - Isto. 45 ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragrafi 434 i 974. 46 AIIZ, inv. br. 2-2889, Savezna Republika Jugoslavija, Vrhovni savet odbrane, DT Broj: 12-4, 26. avgust 1995, Beograd, ZABELE[KA sa sastanka predstavnika najvi{eg politi~kog i vojnog rukovodstva Savezne Republike Jugoslavije i Republike Srpske odr`anog 25. avgusta 1995. godine u rezidencijalnom objektu Vojske Jugoslavije u Dobanovcima, str. 8, 11 i 14. Vladika Irinej Bulovi} se na pomenutnom sastanku u Dobanovcima, izme|u ostalog, “zalo`io za pre}utno ukidanje blokade na Drini. Na to mu je predsjednik Milo{evi} rekao da je ta blokada samo formalna, da pomo} svakodnevno te~e” (Isto). 47 ICTY, Predmet : Br. IT-02-54-T, paragrafi 457-458 i 687.
781

na Republiku Bosnu i Hercegovinu, koristili su medicinske i zdravstvene ustanove Vojske Jugoslavije.48 Savezna Republika Jugoslavija pru`ala je i cjelokupnu medicinsku za{titu ranjenim i oboljelim pripadnicima “Vojske Srpske Republike BiH” tokom cijelog vremena izvo|enja agresije na Bosnu i Hercegovinu. Od 1991. do 1995. godine u Vojnomedicinskoj akademiji u Beogradu lije~eno je 6.834 ranjenika i 7.895 bolesnika dopremljenih sa ratnih prostora Kninske krajine i Bosne i Hercegovine. Te brojke ne obuhvataju ranjenike i oboljele iz “Vojske Srpske Republike BiH” koji su pro{li kroz trija`ne ambulante VMA, a lije~enje su nastavili u drugim zdravstvenim ustanovama u SR Jugoslaviji.49 Agresorske snage su stalno dopunjavane u `ivoj sili i materijalnotehni~kim sredstvima iz Srbije i Crne Gore, kao i prostora SAO Krajine. Osim toga, agresor je po potrebi, a {to je posebno karakteristi~no za period od kraja 1992. i po~etka 1993, anga`ovao i formacije specijalne namjene iz Korpusa za specijalna dejstva iz Ni{a.50 Glavne snage u Bosni i Hercegovini agresor je anga`ovao na prostoru Bosanske posavine i u blokadi Sarajeva, a pomo}ne u Podrinju, dobojskom i vrbasko-kupre{kom boji{tu, zatim u isto~noj Hercegovini, te na desnoj obali rijeke Une prema Cazinskoj krajini.51 U Bosanskoj posavini (oko Grada~ca i Br~kog, te u zahvatima komunikacije Br~ko - Lon~ari - Bosanski [amac) agresor je, u cilju zauzimanja Grada~ca i pro{irenja koridora Br~ko - Lon~ari - Modri~a i spajanja Srbije sa Bosanskom i Kninskom krajinom, anga`ovao oklopno-mehanizovane sastave u ja~ini {est brigada. Podr{ku tim snagama vr{io je artiljerijom grupisanom u tri topovsko-haubi~ke divizijske artiljerijske grupe kalibra od 122 do 155 mm, dva raketna diviziona Luna R-65 i organskom artiljerijom u sastavu brigada - bataljona.52
48 Isto, paragraf 459. AIIZ, inv. br. 2-3030, CJB /Centar javne bezbjednosti/ Zvornik, Odjeljenje za strance, upravne i kadrovske poslove, Broj : 01-16-02/1-350/95, 6. novembar 1995. — SJB [ekovi}i, Vlasenica, Mili}i, Bratunac, Srebrenica i drugima. 49 I. Radakovi}, nav. dj., str. 168. 50 AIIZ, inv. br. 2-793. 51 Isto. 52 Isto.
782

Radi zauzimanja Sarajeva, nano{enja masovnih gubitaka stanovni{tvu, dr`anja civila u izolaciji od svijeta i drugih podru~ja Republike Bosne i Hercegovine i onemogu}avanja elementarnih egzistencijalnih `ivotnih potreba (hrana, voda, struja, plin), agresor je grad dr`ao u okru`enju, razarao i uni{tavao, sa snagama ukupne ja~ine sedam brigada iz sastava Sarajevsko-romanijskog korpusa ({to je iznosilo ukupno oko 10.000 vojnika). Podr{ku tim snagama agresor je, prema dostupnim podacima, vr{io sa oko 120 tenkova, 39 oklopnih transportera, 48 topova-haubica, 27 Praga, vi{e protivavionskih topova jednocijevnih i trocijevnih od 20 mm i drugih artiljerijskih oru|a za podr{ku.53 Osnovni cilj dejstava agresorskih snaga na pomo}nim pravcima bio je osvajanje teritorija i uspostavljanje organa vlasti kolaboracionisti~ke Republike Srpske, sa etni~ki isklju~ivo srpskim stanovni{tvom. Da bi to realizovao, agresor je vr{io genocid i druge te{ke povrede me|unarodnog humanitarnog prava, uglavnom, nad bo{nja~kim stanovni{tvom. Srpske snage na dobojskom i vrbasko-kupre{kom boji{tu agresor je podr`avao organskom artiljerijom iz brigada i sa pojedinim raketnim divizionima Luna R-65, a u Podrinju tako|e organskom artiljerijom iz anga`ovanih brigada, uz korpusnu artiljeriju sa teritorije Srbije (sa prostora Bajine Ba{te, Ljubovije i Malog Zvornika).54 Pod izgovorom ugro`enosti aerodroma u Mostaru, jedinice JNA U`i~kog i Podgori~kog korpusa, popunjene velikim brojem rezervista iz Srbije i Crne Gore, 19. septembra 1991. upale su u Bosnu i Hercegovinu, nakon ~ega su zaposjele isto~nu i srednju Hercegovinu i time otpo~ele sa otvorenom agresijom.55 Navedene jedinice JNA i srpske “dobrovolja~ke snage”, pod komandom generala Radomira Eremije (komandanta Podgori~kog korpusa), koji je komandovao jedinicama u isto~noj Hercegovini, u prvoj polovini oktobra 1991. razru{ile su i sravnile selo Ravno u
53 Isto. Raspolo`ivi podaci, ipak, ne pru`aju mogu}nost da se utvrdi ta~an broj srpskih vojnika, te oru|a i oru`ja, koji su bili anga`ovani u cilju zauzimanja Sarajeva. 54 Isto. 55 AIIZ, inv. br. 2-2130; D. Pu{onji}, POSLJEDNJI “TALAC” JUGOSLAVIJE, Bosna i Hercegovina ogledalo razuma, Beograd 1992, str. 55-57; M. Kreso, nav. dj., str. 6. Komandno mjesto U`i~kog i Podgori~kog korpusa bilo je u Kifinom Selu kod Nevesinja.
783

op{tini Trebinje sa desetak okolnih sela, protjerali oko hiljadu, te ubili vi{e civila Hrvata.56 Rezervisti iz Srbije su, vra}aju}i se sa podru~ja Banja Luke svojim ku}ama, na prolazu kroz Tuzlu i Kalesiju, 13. i 14. oktobra pucali po d`amijama.57 JNA je od po~etka agresije na Republiku Bosnu i Hercegovinu, radi podr{ke kopnenim snagama, intenzivno upotrebljavala i vazduhoplovne snage - avijaciju i helikoptere. Tako je Republika Bosna i Hercegovina, usljed nedostatka odbrambene avijacije kojom je raspolagala isklju~ivo JNA,58 od po~etka agresije bila poligon za velikosrpske pilote. Po{to nisu imali protivnika u vazduhu, oni su izvodili i od 45 do 50 avio polijetanja dnevno. Pri tome su na raspolaganju imali sve vrste avionskih projektila, od kasetnih bombi, koje u dodiru sa zemljom izbacuju nekoliko stotina manjih bombi, a koje se kasnije aktiviraju na dodir ili pra`njenje baterije, pa do zapaljivih i razornih avio-bombi “krma~a” i to od 250, 500 i 1.000 kg, zatim “napalm” i “fugasnih bombi”, kao i raketa “vazduh-zemlja”. Nad Jajcem, Grada~cem i Vi{egradom agresor
56 Agresija..., str. 1; ∴ GENOCID U REPUBLICI BOSNI I HERCEGOVINI 1992, Pravna misao (~asopis za pravnu teoriju i praksu), br. 5 - 8, Sarajevo, majaugust 1992, str. 274-277; M. Kreso, nav. dj., str. 7; K. Rotim, ODBRANA HERCEG BOSNE, knj. 2, [iroki Brijeg 1998, str. 155-157. Nakon razaranja i paljenja sela Ravno, sa ve}inskim hrvatskim stanovni{tvom, JNA nije dopustila ulazak u selo. U selo Ravno nisu pu{teni ni ~lanovi Vlade Bosne i Hercegovine, ni Evropske posmatra~ke misije, sa obrazlo`enjem da im se ne mo`e garantirati sigurnost. Selo je prije agresije imalo 120 ku}a i izgledalo je stravi~no, dok je JNA izjavljivala da je samo izvr{ila svoj zadatak. “Na surovom hercegova~kom kamenjaru ostalo je jedino ogromno crno zgari{te koje jo{ pomalo tinja”. Tom prilikom je potpuno uni{tena i crkva (Agresija..., str. 1-2). Polaze}i od ocjene da je u selu Ravno izvr{en zlo~in nad civilima, Predsjedni{tvo Bosne i Hercegovine formiralo je mje{ovitu dr`avnu komisiju, na ~elu sa prof. dr Ejupom Gani}em. Nakon {to je Komisija vidjela samo jedan dio sela, doktor Gani} je izjavio kako je to “u`as.... Sve ku}e koje smo mi vidjeli su uni{tene, zapaljene ili pogo|ene projektilima...Tamo ima i nesahranjenih ljudi...” (Isto). 57 Oslobo|enje, 14. oktobar 1991. Na prolazu kroz Tuzlu rezervisti iz Srbije su 13. oktobra 1991. pu{~anom paljbom iz pje{adijskog naoru`anja o{tetili dva autobusa i munaru Jalske d`amije, {to je izazvalo strah i ogor~enje stanovnika Tuzle. Sljede}eg su dana rezervisti iz Srbije i na podru~ju Kalesije izazvali o{te}enja na miljanova~koj d`amiji (Isto). 58 Agresija..., I, str. 7.
784

je izbacivao “fosforne” i “napalm-bombe”, a u drugim gradovima koristio je nadra`ljiva hemijska sredstva.59 Avijacija JNA je u periodu od aprila 1992. do 30. januara 1993. izvr{ila 3.150 letova, od ~ega 2.700 do 11. oktobra 1992, a 450 letova izvr{eno je nakon dono{enja Rezolucije 781 Savjeta bezbjednosti OUN o zabrani letenja iznad Bosne i Hercegovine. Na taj su na~in fa{isti~ki re`imi u Srbiji i Crnoj Gori drsko potvr|ivali pred cijelim svijetom svoje anga`ovanje i umije{anost u agresiju na samostalnu, nezavisnu i me|unarodno priznatu Republiku Bosnu i Hercegovinu. Od ukupnog broja navedenih letova 95% su ~inili letovi sa vatrenim dejstvima po objektima na zemlji. Ve}inu letova agresor je izveo nad civilnim ciljevima i gusto naseljenim gradskim ~etvrtima, koji su trajali i po 70 minuta i u kojima je izba~eno po nekoliko tona bombi. Agresor je, tako|e, koristio poljoprivredne avione prera|ene za no{enje vazduhoplovnih ubojnih sredstava, kao i borbene mlazne avione tipa Jastreb J-21, Mig-21 i Orao.60 Agresorska avijacija je, uglavnom, polijetala sa banjalu~kog aerodroma, ali i aerodroma i heliodroma iz Srbije, Crne Gore i okupiranih dijelova Hrvatske. Ti aerodromi su: Ponikve kod Titovog U`ica, La|evci kod Kraljeva, Batajnica, Ni{, Sombor, Pri{tina, Podgorica, kao i Udbine (u Republici Hrvatskoj). Od druge polovine 1992. avijacija JNA je koristila i aerodrom u Glamo~u, odakle je 10. septembra 1992, bombardovala i {ire podru~je Biha}a i Cazina, ustremljuju}i smrtonosni teret u vidu “kasetnih bombi” i raketa “vazduh-zemlja”, uglavnom, na bo{nja~ka naselja i privredne objekte.61 Srpsko-crnogorski agresor je tokom avgusta i septembra 1992. na vi{e rati{ta u Bosni i Hercegovini upotrijebio avijaciju. Tako je avijacija JNA 3. avgusta bacila tri “kasetne bombe” velike razorne mo}i na rejon Igmana.62 Sljede}eg dana agresorska avijacija je vi{e
59 AIIZ, inv. br. 2-793; Prva linija (list Armije Republike Bosne i Hercegovine), br. 1, 8. decembar 1992, str. 12. 60 Isto. 61 Isto; AIIZ, inv. br. 2-800; Dnevni izvje{taj, br. 36/37, 31. maj 1992 i br. 113, 15. avgust 1992. 62 Agresija..., (II), str. 15. Avioni koji su istresali taj smrtonosni teret polijetali su sa aerodroma u Podgorici. Ina~e, sa tog aerodroma su, i prije 3. avgusta, a i kasnije,
785

puta povrijedila zra~ni prostor Republike Bosne i Hercegovine. Tog su dana registrovana 22 polijetanja iz Banje Luke, a avioni su “krma~ama” i “kasetnim bombama” zasipali Rogoj, Igman, Bjela{nicu i Trnovo.63 Od dejstva avijacije JNA, koja je 7. avgusta bombardovala Te{anj (“krma~ama”, raketama “vazduh-zemlja” i “napalm bombama”) ranjeno je mnogo civila i pri~injena velika materijalna {teta.64 Agresorska avijacija je 9. i 10. septembra sa aerodroma u Banjoj Luci izvr{ila preko 34 avio-polijetanja u raznim pravcima. Njeno ja~e dejstvo registrovano je na podru~ju Me|e|e, Orahova i Gora`da, gdje su, izbacuju}i “krma~e” i “kasetne bombe”, izazvali smrt i ranjavanje civila i velika razaranja.65 Avijacija JNA je 12, 13, 14. i 15. septembra 1992. borbeno djelovala po slobodnim teritorijama Br~kog, Grada~ca, Gra~anice i naseljima u dolini Drine. “Napalm” i “kasetnim bombama” razoreni su mnogi privredni i stambeni objekti na podru~ju Br~kog, gdje je od posljedica bombardovanja poginulo 25 lica, me|u kojima jedna trudnica i dvanaestoro djece, dok su 32 civila ranjena. Avioni JNA, koji su 15. septembra u dva navrata polijetali sa banjalu~kog aerodroma, ustremili su se “kasetnim bombama” i raketama “vazduh-zemlja” na biha}ka naselja Sokolac, Vinca i Zalu`je. Agresorska avijacija je 17. septembra u vi{e navrata bombardovala podru~je gora`danske op{tine, od ~ega je veliki broj civila nastradao, a materijalne {tete i razaranja su velika. U nastojanju da slomi otpor branilaca @epe agresor je koristio, pored raspolo`ivih artiljerijskih oru|a, i avijaciju, ~iji su napadi usmjereni protiv civila. U napadu na slobodnu teritoriju op{tine Srebrenice agresor je pozvao i avijaciju,

uzlijetali avioni JNA i borbeno djelovali u Bosni i Hercegovini. Momir Bulatovi} (predsjednik Crne Gore) je 23. juna 1992. na zatvorenom sastanku sa opozicijom priznao da sa podgori~kog aerodroma uzlije}u avioni na ubita~ne akcije u Republici Bosni i Hercegovini (Isto, str. 59). Zanimljivo je ista}i da su u drugoj polovini juna 1992. u crnogorskom dnevnom listu Pobjeda “ukinute” ~itulje u kojima se spominje da je neki Crnogorac poginuo u agresiji na Republiku Bosnu i Hercegovinu (Isto). 63 Isto, str. 17-19. Istog dana agresorski avioni borbeno su djelovali na podru~ju op{tine @ep~e, ispaliv{i pri tom {est raketa (Isto). 64 Isto, str. 18. 65 Isto, str. 37-38.
786

tako {to su avioni uzastopno dva puta istresali “kasetne bombe” i tzv. “krma~e” po polo`ajima boraca Armije Bosne i Hercegovine. Po{to agresor nije uspio probiti linije odbrane u Jajcu, pribjegao je ponovo upotrebi avijacije, koja je dva puta bombardovala ciljeve u gradu i prigradskim naseljima. Zapaljivim bombama izazvano je vi{e po`ara, ~ije je ga{enje znatno ote`avala neprekidna paljba po vatrogascima. U drugom naletu agresorski avioni su na gradske ~etvrti bacali bojne otrove. Na br~anskom rati{tu agresor je 18. septembra po civilnim ciljevima slobodne br~anske teritorije upotrebljavao zapaljive projektile, uslijed ~ega je stradalo naselje Brka, te je vi{e civila zadobilo opekotine, a desetine ku}a je zapaljeno. U bombardovanju mnogih gradova u Bosni i Hercegovini od strane avijacije JNA 19. septembra samo je u Br~kom ubijen tridesetjedan civil (dvanaest `ena, osmero djece i jedanaest mu{karaca). Slobodna teritorija br~anske op{tine, na kojoj se nalazilo oko 40.000 civila, bila je 20. septembra popri{te `estokog vazdu{nog napada, prilikom kojeg su od posljedica dejstava “kasetnih” i “napalm bombi” poginula ~etrdesetdva civila, a osamdeset{est ih je ranjeno. U Jajcu su 24. septembra u pet navrata borbeni avioni istresali smrtonosni teret nad tim gradom, upotrebljavaju}i “kasetne” i “napalm” bombe, uglavnom u ve}im stambenim naseljima i samom centru grada. Avioni jugo-vojske su djelovali i na podru~je Velike Kladu{e. Agresor je 26. septembra 1992. izvr{io 30 avio poljetanja (27 sa aerodroma u Banja Luci i 3 iz Batajnice), dejstvuju}i po naselju Karadaglije kod Te{nja i na gradove Jajce i Vitez (fabrika Slobodan Princip Seljo). Tom prilikom agresor je koristio sljede}e naoru`anje: rakete “vazduh-zemlja”, krma~e i “kasetne” bombe. U napadu na Jajce u~estvovale su dvije grupe aviona tipa Orao i Galeb. Agresorska avijacija je sljede}eg dana (27. septembra 1992.) izvr{ila 27 aviopolijetanja sa aerodroma u Banja Luci i 3 sa Batajnice, bombarduju}i mnoga gradska naselja. Tokom 28. septembra 1992. agresor je sa aerodroma Banja Luka izvr{io 45-50 avio polijetanja. Ciljevi su bili: Maglaj, Bosanski Brod, Tesli}, Jajce i Br~ko. Od ubojnih sredstava kori{tene su “kasetne bombe”, “fugasne” avio-bombe i tzv. “krma~e” od 250 kg. Tako su po slobodnoj teritoriji br~anske op{tine tog dana agresorski avioni istresali teret u ~etiri navrata. Posljedice tog napada na selo Zovik bile su katastrofalne. Poginulo je petnaest mje{tana, dok ih je pedeset ranjeno, a razru{eni su mnogobrojni objekti, me|u kojima i osnovna {kola. Avionima sa banjalu~kog aerodroma agresor je 29. septembra 1992. u vi{e navrata dejstvovao po @eljezari Zenica.
787

U toku 30. septembra 1992. agresor je, tako|e, izvr{io 45-50 avio polijetanja sa ~etni~kog aerodroma u Banja Luci. Rejoni dejstva bili su: Zenica, Grada~ac, Jajce, Maglaj, Te{anj i Olovo. Pri tome je agresor koristio mitraljesko naoru`anje kalibra 12,7 mm, raketna zrna kalibra 57 mm, vo|ene rakete “vazduh-zemlja”, razorne bombe “krma~e” od 250 i 500 kg, plamene bombe “napalm” i “kasetne bombe”, {to je imalo za posljedicu velika materijalna razaranja stambenih objekata i veliki broj ubijenih i ranjenih civila. @rtve su, uglavnom, bili civili (`ene i djeca).66 U periodu od 2. do 10. oktobra 1992. agresor je izveo 170-200 avio polijetanja, uglavnom sa banjalu~kog aerodroma i u manjem broju sa Batajnice. Tako je, ilustracije radi, 2. oktobra izvr{eno 30-35, 3. oktobra 20-25; 10. oktobra 45-50 avio polijetanja, itd. Od 20 do 25 avio polijetanja (avioni Galeb-2, Jastreb i Mig-21), 3. oktobra, 15 ih je bilo sa borbenim dejstvom po Te{nju, Grada~cu i Zenici, a koristili su mitraljeze, “napalm” i “kasetne bombe”.67

66 Agresija..., str. 39-51; Dnevni izvje{taj, br.142/143, 14. septembar 1992, br. 144, 15. septembar 1992, br. 146, 17. septembar 1992, br. 147, 18. septembar 1992, br. 149/150, 21. septembar 1992, br. 152, 23. septembar 1992, br. 153, 24. septembar 1992, br. 154, 25. septembar 1992. i br. 158, 29. septembar 1992.; AIIZ, inv. br. 2-793; Press-centar Armije Republike Bosne i Hercegovine, br. 102/02-57, 17. septembar 1992.; Isto, br. 102/02-05-57; Isto, br. 102/02-98, 26. septembra 1992. 67 AIIZ, inv. br. 2-793; Agresija..., str. 53-54. Mnoga naselja i gradovi u Republici Bosni i Hercegovini su 3. oktobra 1992. bili su meta bestijalnih napada jugoavijacije, koja je za sobom ostavljala smrt i pusto{. Naime, avioni su pojedina~no ili u grupama polijetali sa Banjalu~kog aerodrome koji je od po~etka agresije na Bosnu i Hercegovinu bio pod kontrolom srpskih zlo~inaca. Tako je samo 3. oktobra zabilje`eno vi{e od 40 letova. Meta avionskih napada tom prilikom bili su Zenica, Grada~ac, Te{anj, podru~je planine Igman, itd. Punih pet sati “napalm” i “kasetnim bombama” agresor je bombardovao postrojenja zeni~ke @eljezare. Agresorska avijacija tada je sravnila sa zemljom na desetine ku}a u Te{nju, dok je najte`a razaranja pretrpjelo naselje Bukve. U Grada~cu je 9. oktobra vladao pravi pakao, punih ~etrdeset minuta agresorski avioni su istresali smrtonosni teret na centar grada i okolna naselja. Ispod novih ru{evina ostalo je 14 mrtvih i oko 40 ranjenih civila. I Srebrenica je tog istog dana (9. oktobra) u dva navrata bila meta agresorske avijacije. Prilikom tih napada bacane su “kasetne bombe” kao i tzv. “krma~e”, koje su izazvale velike materijalne {tete, a “pretpostavlja se da je bilo i ljudskih `rtava” (Isto).
788

Klipni agresorski avioni su tokom novembra i decembra 1992. i u prvoj polovini 1993. dejstvovali po Srebrenici i Konjevi} Polju. Dejstvuju}i borbeno po Srebrenici 9. novembra 1992. ubili su petnaest, a 14. decembra (u selima Piri}i, Tegare i Lozni~ka rijeka) sedamdeset civila, od ~ega osamnaestero djece. Klipni avioni su 7. januara 1993. mitraljezima dejstvovali po zbijegu civila u selu Poto~ari kod Srebrenice. Dva klipna aviona su 15. marta 1993. u dva navrata bombardovali Konjevi} Polje sa dvanaest bombi “krma~a”, od ~ega je petnaest civila poginulo, a dvadeset i ~etiri ranjeno (devet te`e i petnaest lak{e).68 I pored Rezolucije 781. Savjeta bezbjednosti OUN o uspostavi zabrane za vojne letove u zra~nom prostoru Bosne i Hercegovine (9. oktobra 1992.)69 velikosrpski agresor je sa teritorije Srbije (s aerodroma La|evci i Ponikve, Batajnica i drugi) i aerodroma i heliodroma u Banjoj Luci nesmetano koristio avijaciju i helikoptere. Upotrebu avijacije i borbeno djelovanje iz vazduha agresor je posebno intenzivirao februara 1993. Tokom tog mjeseca uo~ena su 103 leta agresorske avijacije, od ~ega 38 letova aviona (tipovi: Jastreb i Galeb) i 65 letova helikoptera (tipovi: Gazela i MI-8). Pri tome su 32 leta aviona (od 38 registrovanih) bila sa vatrenim dejstvom po neza{ti}enim naseljenim mjestima i nenaoru`anom civilnom stanovni{tvu (podru~ja Srebrenice, Bratunca, Bijeljine, Br~kog, Doboja, Zavidovi}a, Grada~ca i Maglaja). Ostali letovi aviona i helikoptera imali su za cilj izvi|anje i prevo`enje ljudstva, kao i transport municije i drugih ubojnih sredstava. Posebno velik intenzitet letova agresorskih helikoptera uo~en je na pravcu [ekovi}i-Majevica (17). Avioni tipa Jastreb borbeno su djelovali “kasetnim bombama”, raketnim i mitraljeskim zrnima na podru~ju Srebrenice. Od tih dejstava poginulo je 81, a ranjeno vi{e od 200 civila i boraca Armije Republike Bosne i Hercegovine. Samo u periodu od 1. do 10. februara 1993. od dejstava avio bombi agresorske avijacije, u rejonu Srebrenice poginulo je 56, a ranjeno preko 100 civila. Od sredine aprila do prve polovine novembra 1992. u Jajcu je registrovan 191 avio polet, u Br~kom 90, Grada~cu 76, Gora`du 60, Tuzli i Maglaju 21, Kladnju 15 i manji broj u ve}im gradovima u Republici
68 AIIZ, inv. br. 2-793. 69 ∴ REZOLUCIJE VIJE]A SIGURNOSTI UJEDINJENIH NACIJA O BOSNI I HERCEGOVINI, Sarajevo 1995, str. 47-48.
789

Bosni i Hercegovini. Za to vrijeme je ukupno napravljeno 1300 letova, od kojih su ve}ina dejstvovali po civilima.70 Tokom 1993.-1995. Velikosrpski agresor je koristio i avijaciju. Tako su 13. marta tri aviona iz Savezne Republike Jugoslavije preletila rijeku Drinu i izbacila nekoliko bombi u okolinu mjesta Gladovi}i i Osatice (jugoisto~no od Srebrenice). U oktobru 1994. pove}an je broj letova iz Savezne Republike Jugoslavije u Bosni. Ta je praksa nastavljena i u toku 1995.71 Srpski kolaboracionisti iz “Republike Srpska Krajina” upotrebljavali su i vazdu{ne napade - borbene avione (protiv 5. korpusa Armije Republike Bosne i Hercegovine).72 Velikosrpski agresor je helikopterske jedinice (transportni, izvi|a~ki i protivoklopni helikopteri) masovno koristio prete`no za vatrenu podr{ku iz vazduha i manevar trupa, snabdijevanje jedinica i prevo`enje novih snaga i dotur ubojnih i materijalno-tehni~kih sredstava, evakuaciju ranjenika, povrije|enih i bolesnih. Za te potrebe kori{teni su sljede}i heliodromi: Zalu`ani (Banja Luka), Bratunac, Sokolac (Bjelosavljevi}i), Pale, [ekovi}i, Ozren (Tumare), Bijeljina, Doboj i Nevesinje.73 Agresorski helikopteri letove su obavljali, uglavnom, no}u u grupama od dva do ~etiri helikoptera. Primjera radi, u toku 12. i 13. maja 1993. agresor je masovno upotrebljavao helikoptere tipa Gazela i MI-8 za prevo`enje ljudstva i ratnog materijala u ofanzivi na br~anskom rati{tu. Tada je registrovano 53 polijetanja helikoptera u grupama od jedne do tri letjelice na liniji: Bijeljina - Br~ko, Bijeljina - Modri~a, Bijeljina - Ora{je, Bijeljina - Pelagi}evo i obratno. Interesantno je ista}i da za vrijeme upotrebe helikoptera nije bilo letova aviona Ujedinjenih nacija iz sastava snaga NO FLY. Transportni helikopteri MI-8 dnevno su pravili po nekoliko letova i redovno snabdijevali jedinice koje su izvodile ofanzivna dejstva. Tako je nova poja~anja u rejonu Grada~ca
70 AIIZ, inv. br. 2-793; Prva linija , br. 1, str. 12; ICTY, Predmet: Br. IT-02-54T, paragraf 416. 71 ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragrafi 416-417. 72 Isto, paragrafi 424 i 434. 73 AIIZ, inv. br. 2-793; Isto, inv. br. 2-800; Agresija..., str 47.
790

agresor u drugoj polovini oktobra 1992. prebacivao transportnim helikopterima iz pravca Br~kog i Bosanskog [amca, dok je u isto vrijeme, polo`aje branilaca Bosne i Hercegovine u op{tini Grada~ac raketirao iz helikoptera.74 Na helikoptere Gazela agresor je montirao ~etiri protivoklopne rakete velikog u~inka, dok je transportni MI-8 mogao u prepravljenoj verziji ponijeti 16 mitraljeza ili isto toliko raketnih zrna (JNA je jo{ od kosovskih “doga|aja” 1981. imala varijante i za hemijsko oru`je).75 Agresor je naro~ito koristio helikoptere Gama vo|ene protivoklopnim raketama maljutka. Borbeno djelovanje tih helikoptera posebno je bilo izra`eno u rejonu Grada~ca, gdje su dejstvovali po okolnim naseljima, kao i samom gradu. Tako su helikopteri Gama 7. i 9. novembra 1992. maljutkama dejstvovali po Grada~cu; 26. novembra po biha}kom regionu, od ~ega je petnaest lica ubijeno i {est ranjeno; zatim 28. novembra i 7. decembra ponovo po Grada~cu. Sa heliodroma Zalu`ani su 18. i 19. marta 1993. Game djelovale maljutkama po selu Miljanovi}i, zatim 23. marta po rejonu Mrkonji}-Planje (kod Jelaha), itd.76 Interesantno je ukazati na ~injenicu da je srpski agresor, u cilju prevo`enja novih snaga iz Srbije i dovla~enja materijalno-tehni~kih i drugih sredstava, koristio i helikoptere sa oznakama UNPROFOR-a i Ujedinjenih nacija. Krajem juna 1992. u selo Bukovik (podru~je Br~kog) je sletio jedan takav helikopter. U isto selo, koje su dr`ale srpskoagresorske snage, u drugoj polovini juna 1992. sve su ~e{}e slijetali helikopteri sa oznakom Ujedinjenih nacija koji su agresoru donosili hranu i municiju.77 Srpsko-crnogorski agresor je u vi{e navrata koristio helikopterske desante. Tako su helikopterski desanti su izvedeni: 8. maja 1992. na kalesijsko selo Memi}e u tuzlanskoj regiji; 10. marta 1993. na selo Bogovac (na putu Br~ko - Tuzla); 11. marta na kotu 733 Komin; 17.

74 Agresija..., str. 47; Prva linija, br. 1, str. 12. 75 Prva linija, br. 1, str. 12; AIIZ, inv. br. 2-800. 76 AIIZ, inv. br. 2-793 i 2-800. 77 Agresija..., str. 11.
791

jula na Treskavicu (u rejonu Ljuta); 22. oktobra u rejonu Brda (Bjela{nica - Treskavica).78 Objekti dejstva agresorske avijacije i helikoptera bili su civilno stanovni{tvo, uglavnom bo{nja~ke nacionalnosti, u otvorenim naseljenim mjestima. U naletima agresorske avijacije po civilnim naseljima u kojima nije bilo nikakvih vojnih ciljeva na meti su bili: civili i objekti - bolnice, porodili{ta, dje~iji dispanzeri, domovi zdravlja, {kole, stambeni, industrijski i drugi objekti, uz ogromne ljudske `rtve, uglavnom `ena i djece, i materijalne {tete i razaranja.79 Od ukupnog broja vatrenih dejstava 10-15% je bilo po jedinicama Armije Bosne i Hercegovine, dok je 85-90% po naseljenim mjestima. Ilustracije radi, srpsko-crnogorski agresor je samo u prvih sedam mjeseci agresije potro{io oko 108.000 tona razne municije, tj. 41,5%.80 U agresiji na Republiku Bosnu i Hercegovinu velikosrpski nacisti su uporno koristili zapaljiva i hemijska oru`ja, zabranjena @enevskom konvencijom i drugim odredbama me|unarodnog prava. Zapaljivo oru`je agresor je koristio od po~etaka agresije. O tome svjedo~e brojni zapaljeni objekti u Sarajevu (zgrade Skup{tine i Vlade Republike Bosne i Hercegovine, zatim Orijentalnog instituta, glavne PTT, Narodne i Univerzitetske biblioteke, @eljezni~ke stanice, kulturno-sportskih centara Zetra i Skenderija, kao i Unisa, Elektroprivrede, Energoinvesta i drugi), Br~kom, Grada~cu, Gora`du, Jajcu i dr. Hemijsko oru`je agresor je prvi put upotrijebio 6. juna 1992., kada je bojni otrov ubacio u podrum `eljezni~ke stanice u Podlugovima (20 km sjeveroisto~no od Sarajeva), gdje je bila zato~ena grupa logora{a od oko 50 civila Bo{njaka. Od tada pa do 31. januara 1993. registrovano je 255 hemijskih udara, od ~ega je oko 100 izvr{eno u {iroj okolini Sarajeva. Hemijsko oru`je agresor je najmasovnije koristio po gradovima, odnosno {irem podru~ju Sarajeva, Br~kog, Grada~ca, Maglaja, Te{nja, Srebrenice,
78 Isto, str. 40; AIIZ, inv. br. 2-800. Prilikom helikopterskog desanta na Memi}e iskrcano je 80 srpskih “dobrovoljaca” koji su zatim napali okolna sela, palili i ru{ili ku}e, te d`amiju u Donjim Raincima. 79 AIIZ, inv. br. 2-793; Press-centar Armije Republike Bosne i Hercegovine, br. 102/02-715, 14. januar 1993. 80 AIIZ, inv. br. 2-793.
792

Gora`da i Jajca. Najve}a koncentracija upotrebe hemijskog oru`ja zabilje`ena je u avgustu 1992. (77), a najmanja u novembru iste godine.81 Naj~e{}e su kori{tene fosforne i “napalm” avio-bombe, kao i artiljerijske granate sa bojnim otrovima. Fosfornim avio-bombama i artiljerijskim granatama najvi{e je bilo izlo`eno Sarajevo (naselje Pavle Goranin, Jevrejsko groblje, @u~ i dr.), zatim Jajce, Br~ko i dr., a “napalm-bombama” Gora`de, Jajce i Grada~ac. “Kasetne” i “napalm” bombe, uz rakete “vazduh-zemlja”, pri~inile su sredinom avgusta 1992. stra{na razaranja u Jajcu, nakon ~ega su uslijedili artiljerijski napadi.82 Zapaljiva i hemijska sredstva agresor je do 31. maja 1993. upotrijebio ukupno 365 puta. Na vi{egradskom rati{tu JNA je koristila nervno-paraliti~ke bojne otrove, koji su u stanju da i jedinici potpuno obezbje|enoj protiv ABH-oru`ja nanesu gubitke do 50%. U velikim urbanim sredinama agresor je naj~e{}e koristio “humane” bojne otrove tipa suzavac i kijavac, odnosno nadra`ljivce. Na polo`aje boraca Armije Republike Bosne i Hercegovine i u manjim naseljima kori{teni su fozgen i iperit, koji su najvi{e upotrebljavani u Prvom svjetskom ratu. Postoje indicije da su kori{teni i plikavci, koji su u Prvom svjetskom ratu kontaminirali nekoliko stotina hiljada vojnika i nanijeli osam puta ve}e gubitke nego svi drugi otrovi zajedno, kao i nervni otrovi.83 Tokom agresije na Bosnu i Hercegovinu velikosrpski fa{isti koristili su i specijalne padobranske jedinice i pitomce vojnih {kola. Sredinom septembra 1992. u sastavu agresorskih snaga na biha}kom rati{tu, u~estvovala je i borila se 83. specijalna padobranska jedinica iz Ni{a, kao i pitomci Vojne akademije kopnene vojske iz Beograda.84

81 AIIZ, inv. br. 2-793; Prva linija, br. 3, 17. mart 1993., str. 13; Bilten, Glasilo Dr`avne komisije za prikupljanje ~injenica o ratnim zlo~inima na podru~ju Republike Bosne i Hercegovine, br. 5, Sarajevo, august 1993, str. 3. 82 Isto; Press-centar Republike Armije Bosne i Hercegovine, br. 102/02-272, 1. novembar 1992. 83 Isto. 84 Dnevni izvje{taj, br. 147, 18. septembar 1992. Pitomci tre}e i ~etvrte godine Vojne akademije kopnene vojske Jugoslavije su sredinom jula 1993. u podmajevi~kim selima izvodili ga|anja na `ive ciljeve (Oslobo|enje, 20. juli 1993.).
793

Na privremeno zaposjednutoj teritoriji Republike Bosne i Hercegovine velikosrpski agresor je anga`ovao i fabrike za proizvodnju vojne opreme i skladi{ta municije i goriva. Borbenu tehniku (oru|a, oklopna borbena vozila, municiju i druga ubojna sredstva) i pogonsko gorivo agresor i njegovi kolaboracionisti dobavljali su i dovla~ili iz Srbije, Rumunije, Bugarske, Ukrajine i drugih isto~noevropskih zemalja, kao {to su i avio-bombe tipa OFAB-250.85

85 AIIZ, inv. br. 2-793.
794

2. Dobrovoljci i dobrovolja~ke jedinice JNA

U Bosni i Hercegovini su od druge polovine 1991. u JNA postojale brojne dobrovolja~ke jedinice koje su, u skladu sa Uputstvom o prijemu dobrovoljaca u JNA (septembra 1991.) i drugim dokumentima, vrbovale, formirale, naoru`ale, opremile i obu~ile komande, jedinice i ustanove JNA. U 1992. su po op{tinama objedinjene u “lake brigade” i tada su mogle imati vi{e od 100.000 dobrovoljaca JNA. Svrha njihovog regrutovanja (primali su platu) bila je da se nadoknadi neuspjeh mobilizacije za realizaciju plana RAM. Oktobra 1991. na dubrova~kome rati{tu su, pored JNA, dejstvovale i srpske “dobrovolja~ke jedinice”, koje su, u sadejstvu sa snagama JNA, razorile i sravnile selo Ravno.86 I dokumenta vojne provenijencije visokog stepena povjerljivosti tako|e potvr|uju postojanje “dobrovolja~kih jedinica” krajem 1991, posebno na podru~ju Bosanske krajine. Na osnovu tih dokumenata mo`e se utvrditi da je tada u Bosanskoj krajini (na primjer u Bosanskom Petrovcu) vr{ena mobilizacija “vojnih obveznika i dobrovoljaca, koji su bili u okviru JNA”. Po~etkom decembra 1991. JNA je mobilisala jedan broj “dobrovoljaca” JNA i sa podru~ja Sarajeva i smjestila ih u vojne kasarne u Lukavici.87 Rukovodstvo SDS-a Bosne i Hercegovine i srpski narod prihvatili su JNA, “{titili” je “gde je to objektivno mogu}e”, odazivali se u ratne i dobrovolja~ke jedinice, maksimalno sara|ivali sa komandama, “dosta se odgovorno” pona{ali prema ratnim materijalnim sredstvima,

86 Agresija..., str. 1; AIIZ, inv. br. 2-489 i 491. 87 AIIZ, inv. br. 2-232; Isto, inv. br. 3-311.
795

itd.88 Na poziv JNA “dobrovoljci” su se masovno odazivali. Tako se u drugoj polovini 1991. u 5. korpusu svakim danom broj “dobrovoljaca” sve vi{e pove}avao.89 I generalmajor Ratko Mladi} je u svojstvu komandanta 9. (Kninskog) korpusa JNA, na samom po~etku 1992. bio anga`ovan na formiranju “dobrovolja~kih i ratnih jedinica” u Bosni i Hercegovini. On je, s tim u vezi, tokom januara 1992, sa saradnicima vi{e puta boravio u Drvaru (oko 5. i 20. januara). Obra}aju}i se prisutnima na poligonu Sportsko-rekreativnog centra, a nakon obilaska mobilizacijom popunjene 11. motorizovane brigade stacionirane u Drvaru, Mladi} je 20. januara, izme|u ostalog, rekao da su proveli mobilizaciju i popunili “redove borcima iz Drvara i susjednih op{tina”.90 Dobrovoljaca je bilo u svim komandama, jedinicama i ustanovama JNA u Bosni i Hercegovini. Samo u 744. pozadinskoj bazi (Sarajevo) 17. februara 1992. bilo je 11 vodova dobrovoljaca.91
88 AIIZ, inv. br. 2-75, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 908-1, 20. mart 1992. - General{tabu Oru`anih snaga SFRJ (“na li~nost NG[“). Takvo je dr`anje rukovodstva SDS-a i srpskog naroda, po ocjeni generala Kukanjca, bilo “sasvim normalno”, jer je, kako on tvrdi, “i ovde sasvim objektivno srpski narod ugro`en i analogno tome” JNA {titi “interese srpskog naroda”. 89 Slobodna Bosna, br. 3, 14. oktobar 1991, str. 4. 90 Oslobo|enje, 21. januar 1992, str. 4. Tada je Ratko Mladi} naglasio kako “nema potrebe da se bilo ko u Bosni i Hercegovini nervira zbog toga {to smo proveli mobilizaciju i popunili ovu na{u ratnu jedinicu. Mi tu jedinicu spremamo zbog onog zlu ne trebalo. Spremamo je u slu~aju da Tu|man krene da ostvari svoje zle namjere i silom uzme ono {to mu ne pripada...” i da bi “stali na branik mira na{oj djeci i neja~i”. 91 AIIZ, inv. br. 2-1965, PREGLED PODATAKA O RAZMJE[TAJU I KAPACITETIMA POZADINSKIH JEDINICA I USTANOVA 2. VOJNE OBLASTI /17. februara 1992./ Po jedan vod dobrovoljaca bio je u: 1. tehni~kom skladi{tu municije u Had`i}ima; Odjeljenju 1. tehni~kog skladi{ta municije Krupanjska Rijeka — Pazari}; 2. tehni~kom skladi{tu municije Koran — Pale; Odjeljku skladi{ta municije Renovica; 5. tehni~kom skladi{tu pogonskog goriva Ilija{; Odjeljku 5. tehni~kog skladi{ta pogonskog goriva Semizovac; Intendantskom i Sanitetskom skladi{tu, te intendantskom bataljonu Butile; 3. tehni~kom skladi{tu municije Ustikolina — Fo~a; 4. tehni~kom skladi{tu municije Vi{egrad; Odjeljku 4. tehni~kog skladi{ta municije Rudo i 6. tehni~kom skladi{tu pogonskih sredstava Vardi{te.
796

Brojno stanje “dobrovolja~kih jedinica” (dobrovoljaca JNA) u zoni odgovornosti 2. vojne oblasti je, prema “strogo poverljivim” (“Vojna tajna”) zaklju~cima generala Kukanjca iz Procjene stanja na prostoru Bosne i Hercegovine u zoni odgovornosti 2. vojne oblasti, od 20. marta 1992, upu}enim General{tabu Oru`anih snaga SFRJ (li~no na~elniku General{taba, generalu Ad`i}u), do tog dana iznosilo je 69.198 ljudi. Ilustrativan je raspored tih jedinica. Najve}i broj “dobrovolja~kih jedinica” bio je uglavnom, u onim op{tinama u kojima su Bo{njaci, prema popisu stanovni{tva iz 1991, ~inili ve}insko stanovni{tvo. Uveliko su to bili obveznici Teritorijalne odbrane. Stupanje u dobrovoljce je stimulisano na razne na~ine. Tako su, primjera radi, “dobrovoljci JNA” u Fo~i, prema navedenom dokumentu generala Kukanjca, imali 3.000 pripadnika, Novom Sarajevu i Ilid`i 2.800, Novom Gradu 2.400, Gora`du 2.000, Travniku 1.970, Doboju 1.844, Zenici 1.761, Had`i}ima 1.500, Kaknju 1.270 i dr.92 Broj “dobrovoljaca” u zonama korpusa izgledao je ovako : 9. korpus (Knin) 2.200 10. korpus (Biha}) 2.300 5. korpus (Banja Luka) 16.750 17. korpus (Tuzla) 8.240 4. korpus (Sarajevo) 33.200.93 U “dobrovolja~kim jedinicama” koje je formirao 4. korpus JNA na prostoru 4. vojne oblasti u op{itnama: Kalinovik, Fo~a, ^ajni~e i Gora`de do 20. marta 1992. bilo je uklju~eno 6.500 ljudi.94 Navedene “dobrovolja~ke jedinice” su, u skladu sa odlukama najvi{eg vojnog rukovodstva, bile formirane u ~ete, odrede i bataljone i bile su, kao i druge srpske oru`ane formacije, pod direktnom komandom JNA.95
92 AIIZ, inv. br. 2-75, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 908-1, 20. mart 1992. - General{tabu Oru`anih snaga SFRJ (“na li~nost NG[“). 93 Isto. 94 Isto. 95 Isto; AIIZ, inv. br. 2-769, Savezni sekretarijat za narodnu odbranu, General{tab Oru`anih snaga SFRJ, I uprava, Str. pov. br. 585-2, 03. april 1992. — Komandi 2. vojne
797

Formiranje {tabova, odreda i brigada dobrovolja~kih jedinica smanjenog sastava i njihova “adekvatna” popuna starje{inskim kadrom iz JNA i naoru`anjem i opremom utvr|ena je u General{tabu Oru`anih snaga SFRJ. Tako je zastupnik saveznog sekretara za narodnu odbranu (general Blagoje Ad`i}), po{to je saslu{ao informacije i prijedloge “o stanju i mogu}nostima jedinica JNA na prostoru Bosne i Hercegovine ..., 25. marta 1992. naredio da se “u {to kra}em roku” pristupi “formiranju {tabova, odreda i brigada dobrovolja~kih jedinica smanjenog sastava i njihovoj adekvatnoj popuni starje{inskim kadrom iz JNA i naoru`anjem i opremom”. Sve “dobrovolja~ke sastave” je do 15. aprila 1992. trebalo “vojno organizovati i povezati sa komandama JNA u zoni njihove odgovornosti”.96
oblasti; Isto, inv. br. 2-90, Komanda 2. vojne oblasti, Operativni de`urni tim, Str. pov. br. 10/36-2050, 07. april 1992. - General{tabu Oru`anih snaga SFRJ - Operativni centar i Komandi 2. vojne oblasti na RKM; Isto, inv. br. 2-110, Komanda 2. vojne oblasti, Operativni de`urni tim, Str. pov. br. 10/36-2501, 26. april 1992. - General{tabu Oru`anih snaga SFRJ - Operativni centar i drugima; Isto, inv. br. 2-224, Vojna po{ta 4509 Beograd, Pov. br. 11-9, 07. februar 1992, Vojnoj po{ti 9808 Pan~evo; Isto, inv. br. 2-769, Savezni sekretarijat za narodnu odbranu, General{tab Oru`anih snaga SFRJ, I uprava, Str. pov. br. 585-2, 03. april 1992. - Na li~nost komandanta ili N[ i Komandi 2. vojne oblasti; Isto, inv. br. 2-770, Komanda 17. korpusa, Str. pov. br. 11/2-89, 26. april 1992. - General{tabu Oru`anih snaga SFRJ i Komandi 2. vojne oblasti; AIIZ, inv. br. 2-2280, Savezni sekretarijat za narodnu odbranu, General{tab Oru`anih snaga SFRJ, III Uprava, Pov. br. 2391-1, 13. septembar 1991, UPUTSTVO O PRIJEMU DOBROVOLJACA U JUGOSLOVENSKU NARODNU ARMIJU; Isto, inv. br. 5352, Zapisnik, Dopuna izjave \. \.; Isto, inv. br. 7-49; Isto, inv. br. 7-50; Slobodna Bosna, br. 3, 14. oktobar 1991, str. 4; ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragraf 386, nap. 781; ICTY, Predmet: Br. IT-94-I-T, Dokazni materijal svjedo~enja pukovnika JNA O. S., 5. juni 1996, str. 46. Pomenute “dobrovolja~ke jedinice” po generalu Milutinu Kukanjcu; nisu ulazile u formacijski sastav ratnih jedinica JNA, ni u sastav srpske Teritorijalne odbrane, odnosno bile su “van formacijskog sastava JNA i TO”, tj. nijedan “dobrovoljac”, po njemu, nije bio “predvi|en za popunu RJ 2. VO /ratne jedinice 2. vojne oblasti prim. S. ^./, a samo manji dio je iz TO Bosne i Hercegovine”. Me|utim, na osnovu drugih podataka, tako|e vojnog porijekla, a naro~ito zaklju~ka generala Ad`i}a od 25. marta 1992. o povezivanju “dobrovolja~kih sastava” “sa komandama JNA u zoni njihove odgovornosti”, pouzdano se mo`e zaklju~iti da su u drugoj polovini 1991, a i kasnije, sve srpske oru`ane formacije i druge “dobrovolja~ke” jedinice bile pod neposrednom komandom JNA (Isto). 96 AIIZ, inv. br. 2-769, Savezni sekretarijat za narodnu odbranu, Na~elnik General{taba Oru`anih snaga SFRJ, general-pukovnik Blagoje Ad`i}, 25. marta 1992.
798

Po~etkom aprila 1992. Komanda 2. vojne oblasti i jedinice “u kriznim podru~jima zona odgovornosti” bile su u punoj borbenoj gotovosti, sa te`i{tem njenog ja~anja, izvo|enjem obuke “na zemlji{tu u vje`bovnim reonima”, izradi plana upotrebe i kontroli teritorije, stanja u jedinicama, kao i formiranju snaga milicije. U kasarni Bijeljina je u toku 31. marta i 1. aprila 1992. primljeno “dosta dobrovoljaca”.97 U jedinicama 2. vojne oblasti je u prvoj polovini aprila 1992. vr{ena ubrzana obuka “dobrovoljaca”, radi njihovog osposobljavanja “za izvr{enje osnovnih borbenih zadataka”. U jedinice 4. korpusa JNA je, u toku 2. aprila, primljeno 40 “dobrovoljaca” sa kojima je “odmah zapo~eta intenzivna obuka”. Na aerodrom Biha} 11. aprila stiglo je 497 vojnika za popunu 9. i 10. korpusa. Prihvat preostalog kontingenta raspore|enih vojnika za popunu korpusa i njihovo raspore|ivanje i prevo`enje do jedinica izvr{eno je sljede}eg dana. Dana 12. aprila do{lo je 90 vojnika, tako da je do tada na aerodrom Biha} stiglo ukupno 587 vojnika. Na biha}ki vojni aerodrom, 22. aprila je sletio vojni avion sa 200 uvje`banih zlo~inaca, koji su za obilje`je na kapama imali ~etni~ke kokarde.98
— Komandi 2. vojne oblasti; Isto, inv. br. 2-1238. Nosioci tog zadatka bili su Komanda 2. vojne oblasti, u saradnji sa General{tabom Oru`anih snaga SFRJ, Personalna uprava i Sektor pozadine SSNO-a. 97 AIIZ, inv. br. 2-84, Komanda 2. vojne oblasti, Operativni centar, Str. pov. br. 10/36-1905, 01. april 1992. - General{tabu Oru`anih snaga SFRJ - Operativni centar; Isto, inv. br. 2-87, Komanda 2. vojne oblasti, Operativni de`urni tim, Str. pov. br. 10/361987, 02. april 1992. - General{tabu Oru`anih snaga SFRJ - Operativni centar; Isto, inv. br. 2-88, Komanda 2. vojne oblasti, Operativni de`urni tim, Str. pov. br. 10/36-1940, 02. april 1992. - General{tabu Oru`anih snaga SFRJ - Operativni centar; Isto, inv. br. 2-89, Komanda 2. vojne oblasti, Operativni de`urni tim, Str. pov. br. 10/36-1957, 03. april 1992.- General{tabu Oru`anih snaga SFRJ - Operativni centar; Isto, inv. br. 2-85, Komanda 2. vojne oblasti, Operativni de`urni tim, Str. pov. br. 10/36-2000, 05. april 1992.- General{tabu Oru`anih snaga SFRJ - Operativni centar; Isto, inv. br. 2-86, Komanda 2. vojne oblasti, Operativni de`urni tim, Str. pov. br. 10/36-2025, 06. april 1992. - General{tabu Oru`anih snaga SFRJ - Operativni centar i drugima; Isto, inv. br. 2-90, Komanda 2. vojne oblasti, Operativni de`urni tim, Str. pov. br. 10/36-2050, 07. april 1992. - General{tabu Oru`anih snaga SFRJ - Operativni centar i drugima. 98 Isto, inv. br. 2-116, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 10/36-1941, 02. april 1992. - Operativnom centru General{taba Oru`anih snaga SFRJ - Za sektor pozadine (Pozadinski izvje{taj - OP 44); Isto, inv. br. 2-94, Komanda 2. vojne oblasti,
799

Komande i jedinice 4. i 9. korpusa su 5. aprila 1992. radile na opremanju “vojnih obveznika”, koji su pozvani u jedinice korpusa. Interesantno je ista}i da je po~etkom aprila u nekim jedinicama JNA do{lo do pojedina~nog i grupnog napu{tanja polo`aja. Tako je kod jedinica 5. korpusa, koje su anga`ovane u rejonu Kupresa, do{lo do pojedina~nog napu{tanja polo`aja. Kod jedinica 17. korpusa isti~u da “na moral negativno uti~e napu{tanje polo`aja” komandanta i 155 “vojnih obveznika” iz 17. partizanske brigade 38. partizanske divizije.99 Sredinom i krajem druge sedmice aprila 1992. sve jedinice 2. vojne oblasti bile su u punoj borbenoj gotovosti. Te`i{te aktivnosti jedinica van borbenog dodira bilo je, izme|u ostalog, i na pripremi i obuci mobilisanog ljudstva “za izvr{avanje borbenih zadataka”. U Kalinoviku je tokom aprila ubrzano izvo|ena obuka srpskih “dobrovoljaca” artiljerijske specijalnosti na topovima - haubicama od 120 mm.100 Krajem aprila 1992. u jedinice 2. vojne oblasti svakodnevno su pristizali “dobrovoljci”, koji se “odmah upu}uju na obuku i na taj na~in se brojno stanje znatno pobolj{alo”. Tako je u Kalinovik iz Bile}e, ^ajni~a i Gacka 22. aprila 1992. stiglo 200-250 srpskih “dobrovoljaca”, kojima se odmah priklju~ilo i 50 mje{tana. Nakon {to su se opremili u Vojnoj po{ti 3550 oti{li su za Mostar sa 33 vozila, pokretnom radionicom, bolnicom, 2 mala komandno-{tabna kola i 6 topova. Iz iste vojne po{te je pomenutog dana prema Fo~i (u Vojnu po{tu 4120) krenula jedinica JNA sa oko 25 motornih vozila i topovima, gdje ih je u Staroj Kasabi ~ekalo 400 “rezervista” JNA. Na podru~ju Fo~e, posebno u naselju ]erezluk, neposredno je uo~i agresije svaka srpska ku}a primila od tri do pet “dobrovoljaca” iz
Operativni de`urni tim, Str. pov. br. 10/36-2150, 11. april 1992. - General{tabu Oru`anih snaga SFRJ - Operativni centar, i drugima; Isto, inv. br. 2-95, Komanda 2. vojne oblasti, Operativni de`urni tim, Str. pov. br. 10/36-2180, 12. april 1992, General{tabu Oru`anih snaga SFRJ - Operativni centar, i drugima; Agresija..., str. 30. 99 AIIZ, inv. br. 2-85, Komanda 2. vojne oblasti, Operativni de`urni tim, Str. pov. br. 10/36-2000, 05. april 1992.- General{tabu Oru`anih snaga SFRJ - Operativni centar. 100 AIIZ, inv. br. 2-93, Komanda 2. vojne oblasti, Operativni de`urni tim, Str. pov. br. 10/36-2125, 10. april 1992. - General{tabu Oru`anih snaga SFRJ - Operativni centar i drugima; Isto, inv. br. 2-94, Komanda 2. vojne oblasti, Operativni de`urni tim, Str. pov. br. 10/36-2150, 11. april 1992. - General{tabu Oru`anih snaga SFRJ Operativni centar, i drugima; Agresija..., str. 32.
800

Srbije i Crne Gore. U 14. motorizovanoj i 216. brdskoj brigadi se 25. aprila “vr{i ubrzana obuka dobrovoljaca i osposobljavanje za izvr{enje osnovnih borbenih zadataka”. U garnizonu Banja Luka je do 27. aprila obu~eno 240 “vojnih obveznika”. Stoga je u svim jedinicama nastavljeno sa “intenzivnom obukom radi ja~anja borbene gotovosti”. Komandanti 9, 5. i 10. korpusa su, krajem aprila, referisali o borbenoj gotovosti vr{iocu du`nosti Saveznog sekretara za narodnu odbranu generalpukovniku Blagoju Ad`i}u u Banjoj Luci.101 Mnogi su “dobrovoljci” obu~avani i na Manja~i.102

101 AIIZ, inv. br. 2-109, 2-110, Komanda 2. vojne oblasti, Operativni de`urni tim, Str. pov. br.10/36-2501, 26. april 1992. - General{tabu Oru`anih snaga SFRJ Operativni centar i drugima; Isto, inv. br. 2-113; Komanda 2. vojne oblasti, Operativni de`urni tim, Str. pov. br. 10/36-2525, 30. april 1992. - General{tabu Oru`anih snaga SFRJ - Operativni centar, i drugima; AIIZ, inv. br. 3-1259. 102 AIIZ, inv. br. 2-1238; ICTY, Predmet: Br. IT-94-I-T, Dokazni materijal svjedo~enja pukovnika JNA O. S., 4. juni 1996, str. 1-2; Slobodna Bosna, 19. juli 2003, str. 19. Sa izvo|enjem obuke “dobrovoljaca” na Manja~i se po~elo krajem 1991. Tom je obukom u novembru 1991. rukovodio pukovnik Bogdan Suboti} (pomo}nik na~elnika Centra vojnih {kola u Banja Luci (Isto).
801

3. Oru`ane jedinice Srpske demokratske stranke Bosne i Hercegovine

Posebno mjesto u planiranju, pripremanju i izvo|enju genocidne agresije na Bosnu i Hercegovinu pripada petokolona{koj Srpskoj demokratskoj stranci Bosne i Hercegovine. Naime, ta stranka je, radi obaranja svih legalnih organa vlasti Bosne i Hercegovine i formiranja srpske Bosne i Hercegovine i njenog priklju~enja Srbiji i Crnoj Gori, odmah, nakon izbora i dolaska na vlast, u skladu sa instrukcijama Velikosrpskog pokreta, a posebno Slobodana Milo{evi}a li~no, i uz neposrednu pomo} JNA, uklju~ila u aktivnosti na formiranju oru`anih formacija i naoru`avanju srpskog naroda.103 Glavni odbor Srpske demokratske stranke Bosne i Hercegovine, na ~elu sa Radovanom Karad`i}em, je, sredinom 1991. svim op{tinskim odborima izdao naredbu da se na teritoriji Bosne i Hercegovine formiraju oru`ane formacije i “pri|e organizovanom naoru`avanju srpskog naroda”. U cilju realizacije navedene naredbe trebalo je uspostaviti neposredne kontakte sa JNA.104 Na sjednicama najvi{ih organa petokolona{ke SDS Bosne i Hercegovine u drugoj polovini 1991. razmatrano je pitanje formiranja srpskih oru`anih formacija i vojnog organizovanja srpskog naroda. Na sjednici Izvr{nog odbora SDS-a 6. septembra 1991. je, izme|u ostalog, zaklju~eno da Srbi “idu u dobrovoljce JNA”, kako bi se kontinuirano
103 AIIZ, inv. br. 3-240/1, Zapisnik sa Pete sjednice Izvr{nog odbora Srpske demokratske stranke, odr`ane 7. novembra 1991. 104 AIIZ, inv. br. 2-794; Izjava Sabrije Pojski}a data autoru. Taj zadatak za podru~je op}ine Konjic dobio je Strahinja (\or|a) @ivak (ro|en 1932. u selu Br|ani-Konjic).
802

obezbijedilo da “Srbi idu u kasarne”. Politi~ki savjet SDS-a na sjednici od 15. oktobra 1991. je ukazao i na zna~aj vojnog organizovanja, naro~ito u gradovima. Zaklju~eno je da treba “u tom smislu dati uputstva op{tinskim i mjesnim odborima”. Zanimljivo je ista}i i ~injenicu da je na toj sjednici nagla{eno da treba upozoriti JNA da osigura komunikacije. U tom smislu je Milivoje Tutnjevi} upozorio kako “treba pozvati Jugoslovensku narodnu armiju da obezbjedi mostove na Drini”.105 Nakon toga, uslijedila je nova naredba SDS-a, koja je objelodanjena 26. oktobra 1991. u Banja Luci (Naredba je, tako|e, u potpunosti prihva}ena i od “Autonomne Regije Krajina”). Tom je naredbom, izme|u ostalog, trebalo formirati jedinice za front i komande mjesta; “uspostaviti punu mobilnost Teritorijalne odbrane”; “sve mla|e ljude do 40 godina prevesti iz civilne za{tite u Teritorijalnu odbranu” i pretpo~initi je korpusu “kao ratne jedinice”; “paravojne formacije, ako postoje, odmah rasformirati i prevesti u Teritorijalnu odbranu”; od “dezertera prikupiti svo oru`je i opremu” i dr. Za “ve}i uspjeh kompletne akcije” predvi|eno je odre|ivanje i ratnih poreza.106 Nakon tzv. “plebiscita” srpskog naroda u Bosni i Hercegovini (9. i 10. novembra 1991.) SDS je, uz neposrednu saradnju i podr{ku JNA, poja~ala svoje zlo~ina~ke aktivnosti u vezi sa formiranjem oru`anih formacija.107 Srpska demokratska stranka je u drugoj polovini 1991., u skladu sa navedenim naredbama, a posebno one o formiranju “jedinica za front” i drugim odlukama o organizovanju paradr`avnih organa, a u cilju formiranja kolaboracionisti~ke “Republike Srpske Bosne i Hercegovine” kao “federalne jedinice u sastavu savezne dr`ave Jugoslavije”, uz neposrednu pomo} i podr{ku JNA, otpo~ela sa formiranjem oru`anih formacija. Polaze}i od ocjene da su “opredijeljeni za Jugoslaviju, za

105 AIIZ, inv. br. 3-206; Isto, inv. br. 3-110, Zabilje{ke sa sjednice Savjeta Srpske demokratske stranke Bosne i Hercegovine, odr`ane 15. oktobra 1991. 106 AIIZ, inv. br. 3- 400/1-1, NAREDBA SRPSKE DEMOKRATSKE STRANKE /BOSNE I HERCEGOVINE/, Sarajevo, 26. oktobar 1991. Rasformiranje paravojnih formacija (“ako postoje”) i njihovo prevo|enje u Teritorijalnu odbranu je, po toj naredbi, trebalo “obavezno sprovesti”. 107 Dnevni izvje{taj, br. 72, 5. juli 1992.
803

JNA i spremni da prihvate razmje{taj i smje{taj jedinica JNA”, Srbi su na teritoriji Bosne i Hercegovine formirali paravojne op{tinske, rejonske i okru`ne {tabove “teritorijalne odbrane”. Tako je ve} u drugoj polovini 1991. na podru~ju Bosanske krajine formirano vi{e ilegalnih op{tinskih i okru`nih {tabova srpske “teritorijalne odbrane”, kao {to su: Bosanski Petrovac, Bosansko Grahovo, Glamo~, Pritoka - Biha}, Bosanska Krupa, Lu{ci Palanka i dr. Ti paradr`avni organi SDS-a formirali su vojne jedinice “od srpskog naroda”. Brojno stanje tih vojnih jedinica na podru~ju op{tina: Drvar, Bosanski Petrovac, Bosansko Grahovo i Glamo~ do 18. februara 1992. iznosilo je 4.448 vojnih “obveznika”. Sa podru~ja tih op{tina u sastav 11. motorizovane brigade JNA, nakon njenog formiranja, u{la su 2.022 vojna “obveznika” (546 iz Drvara; 584 iz Petrovca; 412 iz Grahova i 480 iz Glamo~a). Od ukupnog broja vojnih “obveznika” u tu jedinicu je 1.620 odnijelo kompletnu vojnu opremu (Drvar 420 kompleta; Petrovac 440; Grahovo 350 i Glamo~ 410 kompleta). Brojno stanje jedinica “od srpskog naroda” na podru~ju “pojedinih op{tina rubnog podru~ja Okruga Biha}” je do 18. februara iznosilo 6.450 vojnih “obveznika” (Pritoka - Biha}- 2.500; Bosanska Krupa - 3.000 i Lu{ci Palanka - 950 vojnih obveznika).108 U vezi sa formiranjem srpskih jedinica interesantno je ukazati na podatke koji upu}uju na zaklju~ak da su jo{ u toku 1990. i sredinom 1991, a posebno u drugoj polovini te godine, na podru~ju isto~ne Hercegovine, centralne Bosne i Bosanske krajine ve} postojale i “djelovale” takve formacije. Naime, jo{ u toku 1990. prije izbora, u nekim mjestima Bosne i Hercegovine s prete`no srpskim stanovni{tvom, formirani su posebni ~etni~ki odredi, kao {to je slu~aj sa ~etni~kim odredom Kara|or|e u Nevesinju, na ~elu sa “vojvodom” Arsenijem Grahovcem.109 Sredinom 1991. na podru~ju Ilid`e postojale su jake srpske oru`ane formacije, koje su brojale 300 naoru`anih ljudi. Me|u organizatorima tih jedinica zna~ajno mjesto je zauzimao Nedeljko Prstojevi}.110
108 AIIZ, inv. br. 2-232, Okru`ni {tab teritorijalne odbrane Biha}, Str. pov. br. 06/1-1/92, 18. februar 1992. - Komandi 405. pozadinske baze. 109 N. Durakovi}, nav. dj., str. 270; Borba, 11. juni 1991, str. 1-5. 110 Slobodna Bosna, br. 20, 12. mart 1992, str. 4. Tako je u julu 1991. Nedeljko Prstojevi}, funkcioner Srpske demokratske stranke Ilid`e, odnio u kasarnu spisak “dobrovoljaca” sa podru~ja Ilid`e koji su bili “spremni staviti se na raspolaganje JNA”.
804

Radoslav Br|anin je 18. septembra 1991, u jeku mobilizacijske krize za plan RAM, ispred “Autonomne regije Bosanska krajina” u Banjoj Luci, pozvao sve “dobrovoljce” iz Bosanske krajine da se odmah jave najbli`oj kasarni. Tom prilikom je izjavio da “istinski mir u Jugoslaviji zavisi od ja~ine JNA”, tj. srpske okupacione vojske.111 Sljede}eg je dana (19. septembra 1991.) je i na sjednici Saveznog izvr{nog vije}a, u okviru razmatranja politi~ko bezbjednosne situacije u Jugoslaviji, pored pitanja naoru`avanja srpskog stanovni{tva u Bosni i Hercegovini od JNA, bilo govora i o srpskim paravojnim formacijama. S tim u vezi, Sabrija Pojski} i Mustafa ^engi} su upozorili na djelovanje tih formacija i ukazali na opasnost ukoliko se bude tolerisalo njihovo djelovanje, posebno sa stanovi{ta na~ina njihovog naoru`avanja. Oni su pod paravojnim formacijama tretirali i “srpsku teritorijalnu odbranu”. Pojski} je tada predlo`io da sve paravojne formacije treba razoru`ati. Me|utim, re~eno je, ko je taj koji to mo`e u~initi.112 Raspolo`ivi podaci pokazuju da je na teritoriji Bosne i Hercegovine formiran veliki broj srpskih oru`anih formacija. Na osnovu zaplijenjene gra|e SDS-a pouzdano se mo`e utvrditi da je na podru~ju Visokog formirano vi{e takvih jedinica. Za formiranje srpskih oru`anih formacija na podru~ju Visokog bili su zadu`eni kapetan I klase Mom~ilo Goran~i} i Stevo Haramba{i} iz viso~ke kasarne i Nenad Vanovac. Pomenuti oficiri su pravili spiskove “dobrovoljaca” sa podru~ja Visokog, Ilija{a, Vare{a i drugih mjesta, a Vanovac je, pored toga, nadgledao i organizaciju tzv. srpskih kriznih {tabova. U formiranju srpskih vojnih formacija u~estvovali su i @ika Dabi}, Blagoje [akota, Branislav Krsmanovi} i drugi. Blagoja [akota je, u svojstvu predsjednika Mjesnog odbora SDSa Tu{nji}i, a po zadatku Op{tinskog odbora SDS-a Visoko, u selima: Gorani, Tu{nji}i, Zagorice i Grajani izvr{io anketiranje za “dobrovoljce” u JNA. Na podru~ju Zim~e formirano je vi{e takvih formacija, sa “Rejonskim {tabom TO”, koje su bile potpuno vojni~ki ustrojene. Brojno stanje tih jedinica iznosilo je 470 ljudi (sa~uvan je spisak pripadnika tih
111 Oslobo|enje, 19. septembar 1991. 112 Izjave Sabrije Pojski}a i Mustafe ^engi}a date autoru. Povodom toga u Saveznom izvr{nom vije}u je pokrenuto pitanje o ulozi JNA u Bosni i Hercegovini. Pojski} i ^engi} su insistirali da se uloga JNA u odnosu na Bosnu i Hercegovinu izvede na ~istac - za kakvu se to Jugoslaviju ona bori. Me|utim, bilo je o~igledno da JNA zastupa velikosrpski koncept o formiranju “Velike Srbije”.
805

jedinica). “Rejonski {tab TO” sastojao se od komandanta i zamjenika, zatim komandanta za obavje{tajne i bezbjednosne poslove, komandanta za pozadinu, zatim referenta za op{te poslove, radiofonistu i kurira. [tab se sastojao od tri ~ete (“~eta TO Topuzovo Polje”; “~eta TO Zim~a” i “~eta TO Paljike”), koje su se sastojale od po ~etiri do pet odjeljenja. Navedene jedinice su bile dobro naoru`ane, a sva naoru`ana lica u{la su u sastav ~eta “Srpske teritorijalne odbrane”.113 Na osnovu sa~uvanih spiskova srpskih oru`anih jedinica na podru~ju Sarajeva (sa imenom i prezimenom, godinom ro|enja, adresom stanovanja, ~inom, ta~nom evidencijom zadu`enog naoru`anja i dr.), stacioniranih na Ilid`i, Hrasnici, Osijeku, Lu`anima, Vojkovi}ima, Grlici, Vrelu Bosne, Doglodima, Otesu, Bla`uju, Brije{}u, Brije{}e Brdu, mjesnim zajednicama M. Obradovi}, 21. maj i drugim lokacijama, tako|e se mo`e utvrditi da je rije~ o vojnim oru`anim jedinicama koje su uklju~ivale veliki broj Srba (na hiljade), te da su u vojnom pogledu izuzetno dobro organizovane.114 Srpska demokratska stranka je i na lokaciji Kromolj i Slatina u Sarajevu formirala oru`anu formaciju, koja je u po~etku brojala 12, a kasnije 50 ljudi. Komandir te jedinice u po~etku je bio Slavko Petrovi}, koji je izvr{io mnoge zlo~ine nad Bo{njacima, posebno na podru~ju Vogo{}e, a kasnije Ranko Tadi}. Me|u njenim ~lanovima od marta 1992. bio je i Jovo (An|elka) Ninkovi}, mesar.115 Oru`ane srpske formacije SDS-a djelovale su i na podru~ju sarajevskih mjesnih zajednica Omer Masli}, Blagoje Parovi} i Otes, zatim na Alpa{inom Polju, Dobrinji, Bu}a Potoku, Doglodima, Pionirskoj Dolini i drugim, dok su mnoge grupe djelovale i u drugim prigradskim naseljima oko Sarajeva. Komandir oru`ane jedinice na podru~ju mjesnih zajednica Omer Masli} i Blagoje Parovi} bio je Budimir Obradovi}, njegov zamjenik Goran Smiljani}, a pripadnici: Branislav [trbac, Mladen Mandi}, Slobodan Mandi}, Rade Ivankovi},
113 AIIZ, inv. br. 2-549/5, Centar slu`bi bezbjednosti, Stanica javne bezbjednosti Visoko, br.17-22/02-375/91, 27. okotbar 1991; Dnevni izvje{taj, br. 72, 5. juli 1992. i br. 85, 18. juli 1992.; Slobodna Bosna, br. 22, 26. mart 1992, str. 5; AIIZ, inv. br. 2-804. 114 AIIZ, inv. br. 2-545, 547 i 803. 115 AIIZ, inv. br. 2-795. Mesar Ninkovi} je ro|en 1941. u selu Bogovi}i (Pale), a stalno je, prije agresije na Bosnu i Hercegovinu, bio nastanjen u ul. Slatina br. 41 Sarajevo.
806

Miodrag Nikoli}, Goran Koprivica, Mladen Ninkovi}, Jadranko Sekuli}, Dragica \oki}, Slobodan Ninkovi}, Savo Lale, Dragan [oji} i Miro [arovi}. U organizovanju jedinica na podru~ju navedenih mjesnih zajednica posebno su bili aktivni Slavko Jovanovi}, rezervni oficir JNA, i projektant Goran (Milovana) Smiljani}, ~lan Op{tinskog odbora SDS-a.116 U Mjesnoj zajednici Otes Srbi su formirali vi{e oru`anih jedinica. Na osnovu sa~uvanih spiskova tih jedinica, prona|enih u stanu Dragana Ignjatovi}a, koji je stanovao na Otesu, mo`e se sagledati njihov sastav, organizacija, evidencija naoru`anja i dr.117 Jedan broj oficira organa bezbjednosti JNA neposredno je radio na organizovanju oru`anih formacija SDS-a na podru~ju sarajevskog naselja Grbavica. Me|u njima je posebnu aktivnost ispoljio pukovnik Jadranko Jandri}. U sastavu tih formacija nalazili su se, pored ostalih, i vi{estruki izvr{ioci te{kih krivi~nih djela, dugogodi{nji registrovani narko-dileri, narkomani i siled`ije.118 Srpskim oru`anim formacijama na podru~ju Pofali}a komandovao je Vukota Vukovi}.119 Te su jedinice bile organizovane u odjeljenja, vodove i ~ete. U svakom vodu je bilo pet odjeljenja, sa po deset naoru`anih ljudi. Svaka ulica u Gornjim Pofali}ima je imala po jednu do dvije ~ete.120 Na Alipa{inom Polju je, prema dosada{njim podacima, djelovala jedna, na podru~ju Dobrinje tri, u Bu}a Potoku ~etiri, u Pionirskoj Dolini i Kromolju po jedna srpska oru`ana formacija (sve su bile organizovane u ~ete, vodove i odjeljenja).121

116 AIIZ, inv. br. 2-796 ; AIIZ, inv. br. 2-538, 543, 545, 548; Slobodna Bosna, br. 4, 21. novembar 1991, str. 3. Prilikom pretresa porodi~nih ku}a na podru~ju Bu}a-Potoka prona|en je spisak lica raspore|enih po “~etama” (AIIZ, inv. br. 2-543). 117 AIIZ, inv. br. 2-548. Na osnovu sa~uvanih spiskova sastava jedinica koje su formirali srpski zlo~inci u Mjesnoj zajednici Otes, a koji su prona|eni u stanu Dragana Ignjatovi}a, mogu se identificirati Srbi koji su sa~injavali odjeljenja i vodove. 118 Posebno izdanje, br. 2, 28. april 1992. 119 AIIZ, inv. br. 3-320; Dnevni izvje{taj, br. 87, 20. juli 1992. Te oru`ane formacije bile su pot~injene pukovniku Tomislavu [ip~i}u. 120 Isto. Vezu izme|u JNA i tih formacija odr`avali su Marko Gari} i Krstovi}. 121 AIIZ, inv. br. 2-538, 540 i 543; AIIZ, inv. br. 3-2905; Isto, inv. br. 3-326 i 335.
807

Za vojna pitanja na Dobrinji bili su zadu`eni Jovan Pejovi} i Ne|o Bosni}. Petar Radi} i Miroslav Kraji{nik su, u neposrednoj vezi sa JNA, formirali oru`anu jedinicu u Pionirskoj Dolini. Radi} je bio u stalnom kontaktu sa oficirima JNA koji su bili zadu`eni za formiranje, naoru`avanje i obuku srpskih jedinica.122 Major Pero Despotovi} je, zajedno sa ~elnim ljudima SDS-a, formirao srpske oru`ane formacije na Ilid`i.123 Predrag Radovanovi}, zvani Coka, me|u prvima je radio na organizovanju srpskih vojnih formacija u Vogo{}i.124 Na podru~ju Gornje i Donje Bio~e (ilija{ka op{tina) formirane su dvije srpske oru`ane ~ete. Komandant ~ete u Gornjoj Bio~i, koja je brojala osamdeset ljudi, bio je Du{ko Pustivuk, rezervni kapetan JNA, a njegov zamjenik Rade Vrlje{. Komandir ~ete u Donjoj Bio~i, koja je brojala oko {ezdeset ljudi, bio je Simo Crnogorac.125 Komandant garnizona JNA u Han Pijesku, Dragomir Milo{evi}, direktno je u~estvovao u organizovanju srpskih oru`anih formacija na {irem podru~ju Romanije. Naime, on je jo{ od septembra 1990. bio u neposrednim kontaktima sa rukovodstvom SDS-a Bosne i Hercegovine, posebno sa Rajkom Duki}em, predsjednikom Izvr{nog odbora stranke.126 Na Sokocu su, u drugoj polovini 1991, postojali naoru`ani srpski odredi.127 Krajem 1991. i po~etkom 1992. JNA je u mjestima sa ve}inskim srpskim stanovni{tvom formirala i ni`e jedinice van mobilizacijskih zbori{ta i van stalnog mjesta komande (kasarne). Tako su, primjera radi, tri brdska bataljona 216. brdske brigade formirali takve jedinice: 3. brdski bataljon na podru~ju Mili}a, 1. brdski bataljon na podru~ju

122 AIIZ, inv. br. 2-540; Isto, inv. br. 3-2905. 123 AIIZ, inv. br. 3-375; Press-centar Armije Republike Bosne i Hercegovine, br. 102-02/15, 23. oktobar 1992. 124 AIIZ, inv. br. 3-385. 125 AIIZ, inv. br. 3-2592, Izjava Branislava Heraka. 126 Posebno izdanje, br 2, 28. april 1992. 127 Slobodna Bosna, br. 4, 21. novembar 1991, str. 3.
808

Gu~eva (SO Rogatica) i 2. brdski bataljon na podru~ju Sokoca. To su bila jezgra za formiranje jedinica Srpske demokratske stranke. Od tih jedinica JNA (u Mili}ima, Gu~evu i Sokocu) izdvojene su jedinice pod vo|stvom SDS-a. Rajko Ku{i} je 4. marta 1992. od formiranog bataljona u Gu~evu sebi “odabrao” jedinicu i stacionirao je na Borike. Na tom je podru~ju ta jedinica silom preuzimala pojedine dru{tvene objekte, formirala punktove, plja~kala i otimala imovinu Bo{njacima, postavljala barikade i dr.128 General Vladimir Vukovi} (komandant 5. korpusa) u januaru 1992. obe}ao je predsjedniku Op{tine Klju~ i njegovim saradnicima da }e sa podru~ja te op{tine mobilisati jedinicu ja~ine bataljona.129 Na Palama su Srbi formirali vi{e oru`anih jedinica. Organizatori tih formacija bili su: Radomir Koji}, Rajko Ku{i}, Milo{ Vukadin [vabo, Ratko Kusmuk, Desimir Petrovi} i Rajko Kova~evi}. Neophodno je ista}i da su oni zna~ajnu podr{ku dobijali od biv{ih radnika MUP-a Vlastimira Kusmuka, izvjesnog [kobe, zatim Novice Stanara, koji se i prije agresije na Bosnu i Hercegovinu isticao u maltretiranju i zlostavljanju Bo{njaka, zatim izvjesnog Jovi~i}a, te Bobana Petrovi}a (radnika Saveznog sekretarijata za unutra{nje poslove u Beogradu), koji je bio posebno poznat po svirepom odnosu prema logora{ima.130 Raspolo`ivi podaci ukazuju na zaklju~ak da su na podru~ju Fo~e 1991. postojale srpske oru`ane formacije organizovane u vodove, ~ete, odrede i bataljone. Op{tinski odbor SDS-a Fo~a je, “rade}i na vojni~koj organizaciji srpskog naroda”, vrlo brzo formirao 8 bataljona. Juna mjeseca 1991. izvr{ena je, prema kazivanju Miroslava Stani}a, predsjednika SDS-a Fo~e, smotra jednog bataljona na planini Zlataj, sa kompletnim naoru`anjem i opremom.131
128 AIIZ, inv. br. 2-2809, Izjava na~elnika [taba 216. brdske brigade potpukovnika JNA Asima D`ambasovi}a. 129 Isto, inv. br. 2-2586, Komanda 30. partizanske divizije, inv. br. 157-1, 30. januara 1992. — Komandi 30. partizanske divizije. 130 Dnevni izvje{taj, br. 74, 7. juli 1992.; Slobodna Bosna, br. 4, 21. novembar 1991, str. 3. 131 Intervju Miroslava Stani}a, predsjednika Srpske demokratske stranke Fo~e, na “TV Srni” 8. aprila 1995.
809

Na podru~ju Fo~e je djelovalo vi{e dobro naoru`anih ~etni~kih odreda, kao {to su odredi Dragan Nikoli}, Jankovi}, Nika~evi}, Elez, Zaga i dr. Odred Dragan Nikoli} dobio je naziv po poginulom “vojvodi” Draganu Nikoli}u, a bio je sastavljen od fa{ista SDS-a Fo~e, gdje je u~estvovao u zlo~inima nad Bo{njacima na tom podru~ju. Odred Jankovi} predvodio je Gojko Jankovi} iz Fo~e (`ivio je u HercegNovom), a bio je sastavljen od srpskih pla}enika iz Crne Gore i Fo~e i vr{io je zlo~ine na podru~ju Tjenti{ta, Prijedora, Broda na Drini, \e|evu, Trnova~i, Miljevini i drugim mjestima. Odred Nika~evi} ~inili su pripadnici aktivnog i rezervnog sastava srpske milicije. Vodio ga je Miodrag Nikoli} (biv{i milicioner Stanice javne bezbjednosti Fo~e) i smatran je specijalnom jedinicom. Odred Elez bio je sastavljen, uglavnom, od ~lanova porodice Elez iz Miljevine. Prije pogibije odredom je komandovao Pero Elez. Jedinicu Zaga je vodio Dragoljub Kunarac (`ivio je u Tivtu), sastavljenu od Crnogoraca i Srba iz Fo~e. Pripadnici navedenih oru`anih formacija, izvr{ili su mnoge masovne zlo~ine nad bo{nja~kim civilnim stanovni{tvom na podru~ju Fo~e.132 Na podru~ju Rogatice je djelovalo vi{e vojnih formacija SDS-a. Glavni organizatori u njihovom formiranju bili su: Mile Sokolovi}, Veljko Bojovi}, Zdravko i Slavko Lubarda, Mladen Vasiljevi} (komandir milicije u Rogatici) i dr.133 Srpska demokratska stranka Rogatice je januara 1992, pod okriljem JNA, formirala specijalnu jedinicu u koju su regrutovali pedeset “najagresivnijih srpskih ekstremista”, pod vo|stvom zlo~inca Rajka Ku{i}a.134

132 AIIZ, inv. br. 2-746; Dnevni izvje{taj, br. 42, 5. juni 1992.; Press-centar Armije Republike Bosne i Hercegovine, br. 102/02-795, 24. januar 1993.; AIIZ, inv. br. 2-2132, Republika Bosna i Hercegovina, Komanda 1. Dbr., pov. br. 16-21-1, 21. januar 1993. Boro Ivanovi}, direktor Osnovne {kole u Godijenu formirao je i naoru`ao ~etni~ku jedinicu u tom mjestu i uklju~io je u agresorski napad na Fo~u. 133 AIIZ, inv. br. 328. 134 Isto. ^lanovi te jedinice bili su: Ljubinac, zvani Pijano (sin Vese); Miroslav (Jove) Zoranovi}, zvani Kinja; izvjesni Ne{kovi} (sin Du{ana); zatim izvjesni Ne{kovi} (sin Milo{a); Goran Kanostrevac; Milo{ (zvani Tri{o) Ne{kovi}; te Zoran (Ratka) Ne{kovi}; Mladen (Koje) Koji}; Joja Zoranovi}, Mi{o Bojevi} i mnogi drugi. Oni su na podru~ju Rogatice izvr{ili brojne zlo~ine nad Bo{njacima.
810

Srpske oru`ane formacije na podru~ju Doboja predvodili su Drago Ljubi~i}, koji se nalazio na du`nosti komandanta ~etni~kog odreda, te njegov zamjenik Tihomir Gligori}. Te formacije izvr{ile su masovne zlo~ine na podru~ju Doboja.135 Organizatori formiranja srpskih oru`anih formacija na zeni~kom podru~ju, uz svesrdnu pomo} oficira JNA iz zeni~koga garnizona, bili su: Slobodanka Hrva}anin, Radovan Glogovac, Bo{ko Jefti} i Zarije [ar~evi}, ~lanovi u`eg rukovodstva SDS-a Zenica.136 Na podru~ju Bugojna formirano je vi{e srpskih oru`anih formacija, koje su bile organizovane u odjeljenja, vodove, ~ete i odrede.137 General Savo Jankovi} (komandant 17. korpusa JNA) je na podru~ju sjeverne Bosne formirao vi{e srpskih oru`anih jedinica.138 Formiranje oru`anih formacija na podru~ju Konjica organizovao je Strahinja @ivak, ~lan Izvr{nog odbora SDS-a Konjic. Nakon {to je tokom 1991. obezbijedio preko stotinu cijevi pje{adijskog oru`ja koje je podijelio Srbima u Bradini, on je te godine u Bradini formirao ~etu sa tri voda. Za komandira ~ete imenovan je Damjan \or|i}, a komandiri vodova bili su Dragan Vuji~i}, Snje`an Gligorijevi} i Radoslav Kuljanin. To potvr|uje da je @ivak tokom 1991. na podru~ju Bradine realizovao naredbu Radovana Karad`i}a, vo|e SDS-a Bosne i Hercegovine, o pripremi za oru`anu pobunu. U cilju {to boljeg organizovanja oru`anih jedinica SDS-a, @ivak je pa`ljivo odabirao saradnike, kojima je povjeravao poslove u vezi sa daljim naoru`avanjem, organizacijom i pripremanjem zlo~ina. U tom je cilju, krajem marta 1992. u Konjicu organizovao dogovor sa Damjanom \or|i}em, Desimirom Mrkaji}em i Vasom Vuji~i}em. Tom prilikom je odlu~eno da Rajko \or|i} “preuzme vode}u ulogu vojnog organizovanja naoru`anih pripadnika u Bradini i njihovu pripremu za oru`anu pobunu”. Na istom sastanku Strahinja @ivak je Damjanu \or|i}u predao spisak vojnih obveznika iz Bradine, sa
135 Dnevni izvje{taj, br. 71, 4. juli 1992. 136 Dnevni izvje{taj, br. 64, 27. juni 1992. i br. 106, 8. avgust 1992.; AIIZ, inv. br. 2-785. 137 Dnevni izvje{taj, br. 111, 13. avgust 1992. 138 AIIZ, inv. br. 2-785.
811

naznakom vojno-evidencionih specijalnosti (VES-ova), u cilju {to efikasnijeg organizovanja oru`anih jedinica. Sve te aktivnosti oko organizacije i formiranja tih formacija, uklju~uju}i i plan mobilizacije i odr`avanja veza, ra|ene su u saradnji sa JNA. To potvr|uje i dokument o preuzimanju strogo povjerljivog materijala pod {ifrom Vatra, a koji se odnosio na plan mobilizacije ljudstva i odr`avanja veza.139 Za koordinatora borbenih dejstava na podru~ju Konjica imenovan je, poslije dolaska u Bradinu aprila 1992, Rajko \or|i}, koga su zvali komandir ili vojvoda. Njegov zamjenik je bio Nedeljko Samoukovi}, a Radovan Mr{i} pomo}nik za organizacijske i mobilizacijske poslove.140 Rajko \or|i} je ustrojio vojnu organizaciju pripadnika srpskog naroda. Formirao je dvije ~ete sa po tri voda i jedan prate}i vod. Komandir 1. ~ete bio je Milovan Kuljanin, a 2. Damjan \or|i}. Komandir 1. voda 1. ~ete bio je Dragan Vuji~i}, 2. voda 1. ~ete Dragan Mrkaji} i 3. voda 1. ~ete Ranko @u`a. Komandir 1. voda 2. ~ete bio je Mladen Gligorijevi}, 2. voda 2. ~ete Snje`an Gligorijevi}; i 3. voda 2. ~ete Branislav Beko Gligorijevi}. Komandiri 1. voda u prvoj ~eti bili su Boro Koprivica, Goran Gligorijevi}, Nenad Dragutinovi} i Pero Mrkaji}; 2. voda 1. ~ete Rajko, Mihajlo i Gojko Mrkaji} i 3. voda 1. ~ete Slobodan, Zdravko i An|elko Kuljanin. Komandiri odjeljenja u 2. ~eti bili su Milenko i Nedeljko Kuljanin (2. vod) i Mirko \or|i}, te Milivoje, Milan i \uro Gligorijevi} (3. vod), dok za 1. vod nije utvr|en. Komandir prate}eg voda bio je Vuka{in Mrkaji}. U okviru tog voda bio je raspore|en i jedan minobaca~ od 82 mm, koji je bio lociran na Baraku{i. Ni{and`ija je bio Damjan Gligorijevi}, a njegov pomo}nik Goran Gligorijevi}. Drugi minobaca~ od 82 mm nalazio se iznad Mrkaji}a ku}a. Ni{and`ija je bio Zoran Kuljanin, a pomo}nik @eljko Mrkaji}. Jedan minobaca~ od 60 mm du`io je @eljko Mrkaji}, a drugi Branislav Gligorijevi}. Navedene jedinice su, pored pomenutog naoru`anja, imale i 60 ru~nih bombi.141
139 AIIZ, inv. br. 2-521. Taj strogo povjerljivi materijal je 29. avgusta 1991. Desimir Mrkaji} preuzeo od predsjednika op{tine Bile}a, naslovljen na “Centar Konjic — SDS”, i predao ga \uri Kuljaninu. 140 Isto. Velimir Miljani} je isklju~en iz {taba nakon {to je sklonio `enu sa djecom u Nevesinje. 141 Isto.
812

Pomenute oru`ane formacije su, pripremaju}i se za agresiju na Bosnu i Hercegovinu, na {irem rejonu Bradine izvr{ile kopanje rovova za ljudstvo i tehni~ka sredstva, te gradili zemunice.142 Tokom provo|enja priprema za agresiju na Bosnu i Hercegovinu Strahinja @ivak je nastojao okupiti {to vi{e naoru`anih lica. U tom se cilju dogovorio i sa Miladinom \or|i}em, iz sela Zuki}i, da se naoru`ani Srbi iz tog sela organizacijski pove`u, jer je u Zuki}ima bilo malo Srba, te nisu mogli sami voditi oru`anu borbu. Tom prilikom @ivak je nagla{avao da se nacisti~ka ideja “svi Srbi u jednoj dr`avi” mo`e ostvariti samo uz upotrebu sile. Na isti na~in su u organizaciju vojnih jedinica u Bradini uklju~eni i naoru`ani Srbi iz Br|ana.143 Organizator i vo|a oru`anih srpskih formacija u Ned`ari}ima bio je Uro{ Rakanovi} iz Sarajeva, ~lan Srpske demokratske stranke. On je sa spiska koji mu je predao Momir Vukadin od oko 140 mladi}a srpske nacionalnosti odabrao 25 i prebacio ih u kasarnu u Ned`ari}ima, te uklju~io u oru`ane formacije SDS-a po~etkom 1992. Nakon {to su dobili i zadu`ili naoru`anje Rakanovi} ih je prebacio na Pale radi izvo|enja obuke.144 U formiranje oru`anih srpskih formacija u Dobro{evi}ima bili su uklju~eni Maksim Mili}evi}, sa sinom, zatim Ne|o Vuji~i} i drugi. Oni su organizovali i seoske stra`e u kojima su, pored ostalih, u~estvovali: Drago Vuji~i}, Veljko Mirkovi}, Stevo Petri~evi} sa sinom Draganom, i Cvijan Petri~evi} sa sinom Mi{om. U~estvovali su u napadu i zlo~inima u Ahatovi}ima.145 Na podru~ju Podlugova je, u drugoj polovini 1991, djelovala srpska oru`ana formacija koja se sastojala od nekoliko odjeljenja. Na ~elu te formacije nalazio se penzionisani pukovnik JNA. I u Ni{i}ima je formirana ~etni~ka ~eta. Sli~ne formacije postojale su i u Krivajevi}ima, Vare{u i mnogim drugim mjestima Bosne i Hercegovine.
142 Isto. Vojno-istra`ni organi Armije Bosne i Hercegovine prona{li su i pregledali dvije zemunice. 143 Isto. 144 AIIZ, inv. br. 2-797. 145 Dnevni izvje{taj, br. 86, 19. juli 1992.
813

Oficiri JNA su, u skladu sa odlukama najvi{eg vojnog vrha SFRJ, direktno radili na organizovanju i formiranju srpskih paradr`avnih i oru`anih jedinica SDS na teritoriji Bosne i Hercegovine. Brojni su podaci koji to potvr|uju. Tako je, primjera radi, generalmajor Vojislav \ur|evac, komandant 4. korpusa JNA, preko majora Milovana Stankovi}a i kapetana prve klase Radi}a iz 49. motorizovane brigade u Lukavici, na podru~ju Ozrena formirao vi{e srpskih oru`anih formacija - devet odreda sa po hiljadu ljudi. Generalmajor Savo Jankovi}, komandant 17. korpusa JNA, koji je za vrijeme srpsko-crnogorske agresije na Hrvatsku u \akovu (Slavonija) izgubio kompletnu 158. mje{ovitu protivoklopnu artiljerijsku brigadu (ta je brigada 17. septembra zarobljena - ljudi su razmijenjeni, a tehniku, sredstva i opremu zadr`ali su Hrvati) i u Vinkovcima predao (postignut je dogovor o izvla~enju ljudi i sredstava) 12. artiljerijski puk, krajem 1991. i po~etkom 1992. formirao je brojne srpske oru`ane jedinice na podru~ju sjeverne Bosne, od Bijeljine do Bosanskog Broda po dubini do [ekovi}a i naoru`ao ih sa kompletnim naoru`anjem do minobaca~a po teritorijalnom principu.146 JNA je u~estvovala i u formiranju srpske milicije i osiguravala materijalna sredstva za popunu njenih organa i jedinica. S tim u vezi, JNA je formirala i Ministarstvo unutra{njih poslova Srpske Republike Bosne i Hercegovine (srpsku miliciju), koje je bilo kolaboracionisti~ki organ Velikosrpskog pokreta u preuzimanju i odr`avanju vlasti u Bosni i Hercegovini. Karad`i} je u govoru u Klubu delegata 30. septembra 1991. naglasio va`nost milicije u ostvarenju genocidnih namjera, izjavljuju}i da je “kona~an cilj prekid sa Muslimanima i Hrvatima zauvijek. Najva`nija stvar je da imamo {to vi{e mogu}e rezervne milicije”.147
146 AIIZ, inv. br. 2-785; Slobodna Bosna, br. 22, 26. mart 1992, str. 5; Kazivanje generala Sefera Halilovi}a dato autoru. 147 AIIZ, inv. br. 2-2689, Komanda 2. vojne oblasti, DT broj /bez broja — prim. S. ^./, 7. marta 1992. — Komandantu 2. vojne oblasti; Isto, inv. br. 2-2690, Komanda 10. korpusa, Str. pov. br. 03/87-104, 28. marta 1992. — Komandi 2. vojne oblasti; Isto, inv. br. 2-198, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 31/103-41, 24. april 1992. — SSNO — Tehni~ka uprava; Isto, inv. br. 2-2584, Komanda 30. partizanske divizije, Str. pov. br. 151-1, 28. januara 1992.; ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragrafi 258-261. Karad`i} je septembra 1991. u telefonskom razgovoru obavijestio Slobodana Milo{evi}a o planiranoj podjeli MUP-a SR Bosne i Hercegovine, pri ~emu su potvrdili da je strategija “regionalne” organizacije Srba u Bosni i Hercegovini bila prethodnica formiranja MUP-a u kona~noj podjeli Bosne i Hercegovine (Isto, paragraf 260).
814

Rukovodstvo Srpske demokratske stranke Bosne i Hercegovine je 17. oktobra 1991. uradilo dokument “Mogu}nosti organizacije srpskog Ministarstva za unutra{nje poslove”, preporu~uju}i da srpski MUP bude organizovan kao paralelan dr`avni organ. Na sastanku srpskih pripadnika MUP-a Socijalisti~ke Republike Bosne i Hercegovine u Banja Luci 11. februara 1992. prisutni su dobili zadatke “da provode sve potrebne pripreme za funkcionisanje srpskog MUP-a nakon progla{enja Ustava Srpske Republike Bosne i Hercegovine”.148 “Skup{tina srpskog naroda u Bosni i Hercegovini” je 28. februara 1992. usvojila Zakon o unutra{njim poslovima, koji je stupio na snagu 31. marta 1992. Formalno preuzimanje policijskih stanica na “srpskim” teritorijama otpo~elo je 1. aprila 1992., u skladu sa ~l. 126. Zakona i u skladu sa Direktivom izdatom od strane “ministra” pravde, Mom~ila Mandi}a.149
JNA je, u~estvuju}i i u formiranju i opremanju srpske milicije, milicionarima Bo{njacima davala otkaze i istjeriva ih s posla. Komandant 216. brdske brigade, pukovnik Dragomir Milo{evi} 31. marta 1992. informisao je svoju komandu da je 30. marta formirana srpska milicija u Han Pijesku, a milicionerima Bo{njacima dat otkaz (AIIZ, inv. br. 2-2809, Izjava na~elnika [taba 216. brdske brigade potpukovnika JNA Asima D`ambasovi}a). 148 ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragraf 262. 149 ZAKON O UNUTRA[NJIM POSLOVIMA, Slu`beni glasnik srpskog naroda u Bosni i Hercegovini, br. 4, Sarajevo 23. marta 1992.; ICTY, Predmet: Br. IT02-54-T, paragraf 263. U “vr{enju poslova i zadataka nacionalne bezbednosti” Ministarstvo unutra{njih poslova je sara|ivalo “sa odgovaraju}im (Savezni sekretarijat i republi~ki i pokrajinski organi za unutra{nje poslove), saveznim organima uprave, organima za unutra{nje poslove u drugim republikama i pokrajinama i organima oru`anih snaga koji vr{e poslove i zadatke bezbednosti”. Ta saradnja se odnosila “naro~ito na me|usobno pru`anje pomo}i u izvr{avanju poslova i zadataka obavje{tavanja, uskla|ivanja aktivnosti i dogovaranje o izvr{avanju poslova i zadataka iz svog djelokruga koji su od interesa za bezbjednost zemlje” (ZAKON O UNUTRA[NJIM POSLOVIMA, “Slu`beni glasnik srpskog naroda u Bosni i Hercegovini”, br. 4, Sarajevo 23. marta 1992, str. 76 i 82). Izvr{ni odbor Srpske demokratske stranke Bosne i Hercegovine je 3. aprila 1992. izdao SAOP[TENJE ZA JAVNOST, u kome “u potpunosti podr`ava odluku Skup{tine srpskog naroda u Bosni i Hercegovini o formiranju srpskog Ministarstva unutra{njih poslova u ovoj republici. Ovo tijelo podr`ava sva kadrovska postavljenja srpskog naroda u Bosni i Hercegovini, kako u Ministarstvu unutra{njih poslova, tako i u drugim dr`avnim organima.
815

Srpski MUP je, u skladu sa Zakonom o unutra{njim poslovima, a u koordinaciji i saradnji sa snagama SFRJ (Savezni sekretarijat za unutra{nje poslove) i srbijanskim snagama (Ministarstvo unutra{njih poslova Srbije), razoru`ao nesrpsko stanovni{tvo, uglavnom Bo{njake, zatim hapsio, ispitivao, tukao i protjerivao civile; u~estvovao u formiranju konclogora; deportovao, zlostavljao i ubijao civile u logore; ograni~avao slobodu kretanja; prisiljavao na rad; ubijao i masakrirao civile (Bo{njake); u~estvovao u osvajanjima, plja~kao i ru{io stambene, vjerske i druge objekte, itd. Na taj je na~in MUP srpskih kolaboracionista u Bosni i Hercegovini, u koordinaciji i saradnji sa bezbjednosnim snagama Srbije, igrao jednu od klju~nih uloga u svim aspektima zlo~ina150 protiv Bosne i Hercegovine, uklju~uju}i i genocid nad Bo{njacima. Srpska milicija je u~estvovala u borbenim dejstvima i u zauzimanju “srpskih” teritorija, kao, primjera radi, na podru~ju Doboja, ~ije je u~e{}e “bilo veliko (~ak i 70% sastav milicije)”.151 U borbenim dejstvima je sredinom 1992. od Jevrejskog groblja do Milinkladske ulice (u Sarajevu) bilo uklju~eno 3.000 milicionara.152 Milicija je anga`ovana i u vojnim jedinicama, posebno u vojnoj policiji.153 U plja~kama “svih vrsta” u~estvovali su i vojnici i (rezervni) milicionari (uniformisana lica - i vojne i paravojne formacije), pri ~emu je “otu|ena velika koli~ina materijala i robe”.154
Stoga isti~emo, da svi kadrovi srpske nacionalnosti, zaposleni u Ministarstvu unutra{njih poslova, kao i drugim dr`avnim organima Bosne i Hercegovine, koji rade protivno odlukama Skup{tine srpskog naroda u Bosni i Hercegovini, vi{e ne predstavljaju kadrove Srpske republike Bosne i Hercegovine niti srpski narod” (AIIZ, inv. br. 3-319). 150 ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragrafi 258-269 i 272-273; AIIZ, inv. br. 5352, Zapisnik izjave \. \. 151 AIIZ, inv. br. 2-2878, Srpska Republika Bosna i Hercegovina, Ministarstvo za unutra{nje poslove, Sarajevo, KRA]I OSVRT NA DOSADA[NJI I NEKI OSNOVNI PRAVCI DALJEG RADA MUP-A (Rezime sa sastanka rukovodnih radnika MUP-a od 11. jula 1992.), Sarajevo, juli 1992, str. 6, 11 i 13. 152 Isto, str. 8. 153 Isto, str. 7. 154 Isto, str. 7, 10 i 16. “Bilo je slu~ajeva da starje{ina vozi oplja~kanu robu, ili se prilikom smjene formira kolona kojom se odvla~i roba, pa kad se na punktu
816

Srpska milicija je pru`ala pomo} “u prvim borbenim linijama”, kao na primjer u isto~noj Hercegovini, gdje je dr`ala “prve borbene linije”.155 U tom je cilju Ministarstvo za unutra{nje poslove Srpske Republike Bosne i Hercegovine sredinom maja 1992. donijelo posebnu naredbu (Broj: 01-1/92, od 15. maja 1992.) da se organizuje milicija, kao i druge slu`be MUP-a, u ratne jedinice, koje su u saradnji sa drugim jedinicama, uklju~uju}i i Vojsku Srpske Republike BiH,156 u~estvovale u agresiji i drugim oblicima zlo~ina. Polaze}i od ocjene da je za uspje{no ratovanje neophodno imati i efikasan sistem radioveza, Srpska demokratska stranka je, uz neposrednu pomo} JNA, organizovala uspostavljanje ilegalnog sistema radioveza, kojim su povezana gotovo sva podru~ja u Bosni i Hercegovini. Sve srpske oru`ane formacije u Bosni i Hercegovini su dobro razradile sistem organizovanja i odr`avanja veza, koje “veoma dobro funkcioni{u” i povezuju Olovo, Sokolac, Kalinovik, Trnovo, Konjic, Pale, Ilija{, Visoko i druga mjesta. Naime, sistem radioveza je bio u skladu sa planom veza pod {ifrom Vatra. Taj plan je sadr`avao : Razgovornik, Klju~ za razgovornik, Tablicu za legitimisanje, Plan rada radiostanica veze, azimute za postavljanje radioantena i drugo.157 Za organizovanje i odr`avanje radioveza nabavljena je i odgovaraju}a oprema vojnog porijekla (radiostanice RUP-12, ~iji je domet bio od 12 do 15 km zavisno od antene, te RUP-3, dometa 3 km).158 Na podru~ju Ravne Romanije postavljen je i relej, koji je bio neprestano obezbje|en oru`anom posadom. Stariji vodnik Milan Mati} (iz kasarne Viktor Bubanj) je Vladi SAO Romanije “poklonio” PUH sa kompletnim sredstvima veze.159
zaustave ili im se suprotstave ovla{tena lica, i oru`je se potezalo da se sprije~i organ za unutra{nje poslove u vr{enju slu`bene radnje - onemogu}avanje plja~ke…” (Isto). 155 Isto, str. 9 i 13. 156 Isto, str. 12. 157 AIIZ, inv. br. 2-521. 158 Isto. 159 Slobodna Bosna, br. 4, 21. novembar 1991, str. 3; Isto, broj 21, 19. mart 1992, str. 4.
817

Na osnovu raspolo`ivih podataka pouzdano se mo`e utvrditi da je srpsko-crnogorska JNA, na osnovu nare|enja i uputstava General{taba Oru`anih snaga SFRJ i Saveznog sekretarijata za narodnu odbranu, a u cilju ostvarivanja svoje osvaja~ke nacisti~ke politike - agresije na Bosnu i Hercegovinu, zajedno sa vojnim i politi~kim rukovodstvom Srbije i uz neposrednu saradnju petokolona{ke Srpske demokratske stranke Bosne i Hercegovine, na teritoriji Republike Bosne i Hercegovine formirala brojne oru`ane formacije (jedinice teritorijalne odbrane i milicije) od pripadnika srpskog naroda, jer je navodno taj narod bio ugro`en, pa mu je bila potrebna za{tita JNA. Tako su, ilustracije radi, u drugoj polovini 1991. sve takve jedinice, bile u sastavu i direktno pod komandom 5. korpusa JNA, odakle su naoru`avane, opremane i bile na pozadinskom obezbje|enju (993. pozadinska baza). Pored toga, brojni dokumenti, uklju~uju}i i odluke komandi i jedinica JNA, potvr|uju da je JNA, “u sadejstvu sa srpskim jedinicama TO i milicije i uz avio i artiljerijsku podr{ku”, izvodila ofanzivna i druga raznovrsna agresorska dejstva u Bosni i Hercegovini i “~istila” bosanskohercegova~ke gradove, vr{e}i genocid i druge te{ke povrede pravila me|unarodnog prava. To se mo`e vidjeti i na primjeru Bosanskog Broda, gdje je JNA, izme|u ostalog, “o~istila” i ovladala gradom, te poru{ila most na Savi - jedinu preostalu vezu izme|u Republike Bosne i Hercegovine i Republike Hrvatske.160 Jedinice JNA su formirale, obu~ile, naoru`ale i kontrolisale srpsku Teritorijalnu odbranu u provo|enju vojnih akcija protiv Bosne
160 AIIZ, inv. br. 2-75, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 908-1, 20. mart 1992. - General{tabu Oru`anih snaga SFRJ (“na li~nost NG[“); Isto; AIIZ, inv. br. 2-769, Savezni sekretarijat za narodnu odbranu, General{tab Oru`anih snaga SFRJ, I uprava, Str. pov. br. 585-2, 03. april 1992. — Komandi 2. vojne oblasti; Isto, inv. br. 2-90, Komanda 2. vojne oblasti, Operativni de`urni tim, Str. pov. br. 10/36-2050, 07. april 1992. - General{tabu Oru`anih snaga SFRJ - Operativni centar i Komandi 2. vojne oblasti na RKM; Isto, inv. br. 2-110, Komanda 2. vojne oblasti, Operativni de`urni tim, Str. pov. br. 10/36-2501, 26. april 1992. - General{tabu Oru`anih snaga SFRJ Operativni centar i drugima; Isto, inv. br. 2-224, Vojna po{ta 4509 Beograd, Pov. br. 119, 07. februar 1992, Vojnoj po{ti 9808 Pan~evo; Isto, inv. br. 2-769, Savezni sekretarijat za narodnu odbranu, General{tab Oru`anih snaga SFRJ, I uprava, Str. pov. br. 585-2, 03. april 1992. - Na li~nost komandanta ili N[ i Komandi 2. vojne oblasti; Isto, inv. br. 2-770, Komanda 17. korpusa, Str. pov. br. 11/2-89, 26. april 1992. - General{tabu Oru`anih snaga SFRJ i Komandi 2. vojne oblasti; Slobodna Bosna, br. 3, 14. oktobar 1991, str. 4; ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragraf 386, nap. 781; ICTY, Predmet: Br. IT-94-I-T, Dokazni materijal svjedo~enja pukovnika JNA O. S., 5. juni 1996, str. 46.
818

i Hercegovine. Te operacije su imale za cilj zauzimanje teritorije i istrebljenje Bo{njaka. To je posebno bilo o~igledno u zoni odgovornosti 5. korpusa JNA, gdje su jedinice raspore|ene u Bosanskoj Krupi, 6. brigada 10. partizanske divizije preuzele kontrolu na teritoriji, kao i na drugim podru~jima, i vlast predale SDS-u.161 Izvje{taji JNA o tim osvaja~kim akcijama govore o saradnji JNA sa srpskom Teritorijalnom odbranom i drugim naoru`anim srpskim snagama za vrijeme tih operacija (izvo|enje borbenih dejstava), pri ~emu je rukovo|enje i komandovanje bilo u rukama JNA. Tako su, primjera radi, aprila 1992. jedinice JNA “uspje{no” izvodile borbena dejstva zajedno sa kolaboracionisti~kim jedinicama srpske Teritorijalne odbrane. Jedinice 17. korpusa JNA su 18. aprila 1992, u sadejstvu sa srpskom Teritorijalnom odbranom, policijom i elementima Takti~ke grupe 17. vodile operacije u Bosanskom [amcu, koje su rezultirale zauzimanjem Grada. Jedinice srpske Teritorijalne odbrane iz Zvornika su, zajedno sa oklopnim bataljonom JNA, bile uklju~ene u operacijama za Kula Grad. Sli~na je situacija bila i u drugim mjestima.162 Hronologija tih operacija osvajanja i snage koje su bile uklju~ene, taktika koja je bila kori{tena i najva`nije od svega lokacija op{tina koje su napadnute, jasno pokazuje model i metode primijenjene od strane velikosrpskog agresora i njegovih izvr{ilaca. O~igledno je da te operacije nisu bile izolovane niti spontani napadi, nego su bile dio veoma dobro pripremljenih strategijskih planova u cilju zauzimanja Bosne i Hercegovine i formiranja jedinstvene srpske dr`ave.163

161 ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragraf 386, nap. 781. 162 AIIZ, inv. br. 2-1239, Komanda 17. korpusa, Str. pov. br. 11/43-460, 6. april 1992 — Komandi 2. vojne oblasti i dr, Izvje{taj o stanju u zoni korpusa; Isto, 2-1260. Komanda 2. vojne oblasti, Operativni dr`avni tim, Str. pov. br. 10/36-1987, 5. april 1992. — General{tabu Oru`anih snaga SFRJ — Operativni centar; Isto, 2-169 i 1279, Vojna po{ta 5027, Sarajevo, Int. br. 25/25/142-760, 16. april 1992, - Na li~nost komandanta; Isto, 2-1274, Komanda 2. vojne oblasti, Operativni centar, Str. pov. br. 10/36-2298, 17. april 1992. — Operativnom centru General{taba oru`anih snaga SFRJ, “Vrlo hitno”; Isto, 2-1245, Komanda 17. korpusa, Str. pov. br. 11/4-3, 17. april 1992. — Komandi 2. vojne oblasti (Operativnom centru), Izvje{taj o stanju na teritoriji; ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragraf 389. 163 ICTY, Predmet : Br. IT-02-54-T, paragraf 391.
819

Komande, jedinice i ustanove JNA bile su anga`ovane i na formiranju i razvoju jedinica srpske Teritorijalne odbrane u Bosni i Hercegovini, pru`aju}i pomo}, ne samo u formiranju srpskih organa vlasti, ve} i snaga Teritorijalne odbrane.164 JNA je, pored formiranja, obezbje|ivala i intendantska i tehni~ko-materijalna sredstva (uglavnom naoru`anje i municiju) srpskim jedinicama Teritorijalne odbrane.165 Komanda 2. vojne oblasti je “u skladu sa postignutim dogovorom i obe}anjem iz Beograda”, vr{ila i kadrovsku popunu (sa aktivnim vojnim licima) u Teritorijalnoj odbrani Srpske Republike Bosne i Hercegovine.166 Me|utim, ve} u maju 1992. ta praksa je napu{tena i
164 AIIZ, inv. br. 2-2689, Komanda 2. vojne oblasti, DT broj /bez broja — prim. S. ^./, 7. marta 1992. — Komandantu 2. vojne oblasti; Isto, inv. br. 2-2690, Komanda 10. korpusa, Str. pov. br. 03/87-104, 28. marta 1992. — Komandi 2. vojne oblasti. 165 AIIZ, inv. br. 2-108, Komanda 2. vojne oblasti, Operativni de`urni tim, Str. pov. br. 10/36-2467, 24. april 1992. — G[ OS SFRJ, Operativnom centru i drugima; Isto, inv. br. 2-2696, Komanda 10. korpusa, Str. pov. br. 19/81-442, 23. aprila 1992. — Komandi 2. vojne oblasti. Tako se “srpska op{tina Bosanska Krupa” u drugoj polovini aprila 1992. obratila Komandi 530. pozadinske baze i 10. korpusu “za pomo} u formiranju jedinica TO i njihovo obezbe|enje intendantskim i tehni~kim MS (prvenstveno naoru`anje i municija)”. Pomo}nik komandanta za pozadinu Komande 10. korpusa, pukovnik Grujo Bori} je, “imaju}i u vidu nare|enje Saveznog sekretarijata za narodnu odbranu (Str. pov. br. 359-1) od 21. februara 1992. godine, kao i trenutnu politi~ku situaciju na teritoriji ove op{tine”, obavje{tavaju}i Komandu 2. vojne oblasti, u telegramu (Str. pov. br. 19/81-442 od 23. aprila 1992.) iznio mi{ljenje “da im treba odobriti odre|ena MS koje bi izdala 530. PoB” /pozadinska baza — prim. S. ^./. Generalpukovnik Milutin Kukanjac je, “imaju}i u vidu hitnost realizacije zadataka na formiranju jedinica TO srpske op{tine Bosanska Krupa”, a u skladu sa nare|enjem Saveznog sekretarijata za narodnu odbranu (Str. pov. br. 359-1) od 21. februara 1992. godine, 24. aprila 1992. (Str. pov. br. 31/103-40-1) naredio Komandi 10. korpusa i Komandi 530. pozadinske baze da iz “vi{kova u jedinicama 10. korpusa raspolo`vih rezervi u 530. PoB” izdaju naoru`anje, municiju i opremu za “novoformirane jedinice TO SO /teritorijalne odbrane Skup{tine op}ine - prim. S. ^./ Bosanska Krupa”. Tom prilikom general Kukanjac je posebno naglasio da “nedostaju}a sredstva” - telegramom tra`e od Tehni~ke uprave Saveznog sekretarijata za narodnu odbranu, sa “pozivom na nare|enje Na~elnika G[ OS SFRJ (pov. br. 2268-1 od 30. decembra 1991. godine) i moju saglasnost” (AIIZ, inv. br. 2-195, Komanda 10. korpusa, Str. pov. br. 19/31-442, 23. april 1992. - Komandi 2. vojne oblasti; Isto, inv. br. 2-196, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 31/103-40-1, 24. april 1992. - Komandi 10. korpusa i Komandi 530. pozadinske baze (na li~nost komandanta). 166 AIIZ, inv. br. 2-1674, Srpska Republika Bosna i Hercegovina, Ministarstvo odbrane, Broj: 21-89/92, Sarajevo, 27. aprila 1992. — Komandi Druge vojne oblasti.
820

srpska Teritorijalna odbrana uklju~ena u Vojsku Srpske Republike Bosne i Hercegovine.
Pukovnik Bogdan Suboti} (ministar “ministarstva odbrane” kolaboracionisti~ke Srpske Republike Bosne i Hercegovine) je 27. aprila 1992. Komandi 2. vojne oblasti dostavio “Zahtjev za kadrovsku popunu, sa AVL” /aktivna vojna lica — prim. S. ^./. S tim u vezi, a “na osnovu neophodnih potreba za popunom najosnovnijih kadrova u TO Srpske Republike BiH, a u skladu sa postignutim dogovorom i obe}anjem iz Beograda”, pukovnik Suboti} je molio Komandu 2. vojne oblasti da im “u {to kra}em roku” pomogne u popuni sljede}ih starje{ina : 1. REPUBLI^KI [TAB TERITORIJALNE ODBRANE : - komandant R[TO - operativac - obavje{tajac - bezbjednost (major [piro Pereula) - organ za ORG. MOB. (major \or|e \uki}) - na~elnik avijacije (potpukovnik ^aslav Mihajlovi}) - na~elnik artiljerije - na~elnik in`injerije - na~elnik RV i PVO - na~elnik veze (potpukovnik Obrad Daljevi}) - pomo}nik za pozadinu - na~elnik pravne slu`be 2. GRADSKI [TAB TO SARAJEVO : - komandant (potpukovnik ^edomir Sladoje) - na~elnik {taba - pomo}nik za pozadinu - organ ORB. MOB. - na~elnik veze - ~etiri komandanta brigada TO - ~etiri na~elnika {taba-zamjenika komandanta brigada TO - komandant oblasnog {taba TO “SAO Romanija” (potpukovnik Jovo Bartula) 3. ZA REGIJU DOBOJ : - komandant {taba TO (major Milovan Stankovi}) - zamjenik komandanta {taba Teritorijalne odbrane (kapetan Nenad Gari}) — Isto. Za starje{ine koje su prihvatile ponu|ene du`nosti bilo je, po pukovniku Suboti}u, potrebno “odmah napisati naredbu o upu}ivanju na rad, a ostale starje{ine prona}i po mogu}nosti sa ove teritorije i po pristanku tako|e uputiti na rad” (Isto).
821

Teritorijalna odbrana srpskih kolaboracionista je bila uspostavljena od postoje}ih jedinica Teritorijalne odbrane Republike Bosne i Hercegovine, uglavnom, u mjestima sa znatnom srpskom populacijom. Formiranje takve teritorijalne odbrane bilo je u suprotnosti sa Ustavom SFRJ i SR Bosne i Hercegovine. Zakon o narodnoj odbrani je progla{en 28. februara 1992, zajedno sa Proklamacijom Ustava Srpske Republike Bosne i Hercegovine. Tim je zakonom oformljen okvir za formiranje kolaboracionisti~kog Ministarstva odbrane u kontekstu formirane “Republike” i artikulirana njegova uloga na osnovu Zakona, uklju~uju}i Nacrt planova razvoja, snabdjevanja i obu~avanja snaga.167 JNA, MUP Srbije i Ministarstvo odbrane Srbije su formirali i naoru`avali srpsku Teritorijalnu odbranu, koja se maja 1992. uklopila u jedinstvenu Vojsku Srpske Republike Bosne i Hercegovine, kao jednu od “tri srpske vojske”. “Odbrambene” srpske strukture u potpunosti su zavisile o podr{ci i snabdijevanju od JNA (naoru`anje, vojna tehnika, oprema i dr.). Ta je pomo} nare|ena i organizovana sa najvi{eg komandnog nivoa JNA, zasnovanim na instrukcijama General{taba Oru`anih snaga SFRJ, odnosno Savezne Republike Jugoslavije od 3. oktobra 1991. nelegalnog “Predsjedni{tva SFRJ”. I jedinice Teritorijalne odbrane iz Srbije su upadale u Bosnu i Hercegovinu, pru`aju}i podr{ku srpskoj Teritorijalnoj odbrani i drugim srpskim oru`anim formacijama, kao na primjer, jedinice Teritorijalne odbrane iz Loznice i Valjeva.168 Nacionalni savjet bezbjednosti Srpske Republike Bosne i Hercegovine pod dominacijom Srpske demokratske stranke objavio je (do 15. aprila 1992.) neposrednu ratnu opasnost, kao i punu mobilizaciju snaga Teritorijalne odbrane kolaboracionisti~ke Srpske Republike Bosne i Hercegovine. Komandu nad tim snagama imao je “ministar” odbrane pukovnik Bogdan Suboti} (srednje rangirani oficir JNA prije peruzimanja njegovog novog politi~kog imenovanja).169 Oru`ane jedinice SDS-a (srpska Teritorijalna odbrana i srpska milicija) su, prema “pouzdanim” podacima generala Milutina Kukanjca,

167 ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragraf 372. 168 Isto, paragrafi 373, 375, 381 i 386, nap. 781. 169 Isto, paragraf 384.
822

do 20. marta 1992. brojale 20.000 ljudi.170 Me|utim, taj broj je u stvarnosti bio zaista mnogo ve}i.171 Srpska demokratska stranka je u septembru 1991. samo na podru~ju Bosanske Krupe imala 5.000 ljudi pod svojom kontrolom.172 Za izvo|enje agresije na Bosnu i Hercegovinu JNA je (uglavnom putem aktivnih i penzionisanih oficira) u sarajevskim i drugim kasarnama organizovala i izvodila specijalnu obuku civila srpske nacionalnosti (“srpskih dobrovoljaca”). S tim u vezi, interesantno je ista}i da je u nekim op{tinama Bosne i Hercegovine, sa prete`no srpskim stanovni{tvom (Drvar, Glamo~, Grahovo, Bosanska Dubica, [ipovo, Nevesinje, Trebinje), i prije izbora (1990.) polutajno vr{ena obuka kninskih ~etnika sa dosta doma}ih “dobrovoljaca”. U drugoj polovini 1991. u lukavi~ke kasarne Slobodan Princip-Seljo i Slavi{a Vajner-^i~a, zatim u kasarnu Viktor Bubanj i druge, svakodnevno su dolazili ~lanovi i simpatizeri SDS-a, me|u kojima i iz najvi{eg rukovodstva te stranke. Tako su po~etkom septembra 1991. u kancelariji kapetana prve klase Momira Tom~i}a, komandanta 228. bataljona Vojne policije 4. korpusa JNA, odr`avani sastanci kojima su prisustvovali: pukovnik Slavoljub Belo{evi}, major Janko Trivi} (on je rukovodio sastancima), zatim kapetan Boro Milkovi}, poru~nik Perko Alimpi}, zastavnik Nedeljko Lizdek, stariji vodnici Vlastimir Plazini} i Miladin Mati}, penzionisani pukovnik Budimir \or|i} i dr. Major Janko Trivi} (saradnik KOS-a) bio je zadu`en za

170 AIIZ, inv. br. 2-75, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 908-1, 20. mart 1992. G[ OS /General{tabu Oru`anih snaga/ SFRJ - na li~nost NG[ /na~elnika General{taba/ -. Iznose}i tvrdnju da su se, prema “pouzdanim” podacima, narodi Bosne i Hercegovine “dobro naoru`ali na strana~koj osnovi”, general Milutin Kukanjac iznosi “pouzdane” podatke o tome: “Muslimani = oko 60.000, Hrvati = oko 35.000 i Srbi = 20.000 ljudi”. Me|utim, ~injeni~no stanje, posebno kada su bili u pitanju Srbi, bilo je sasvim druga~ije. Tim prije, jer general Milutin Kukanjac u istom dokumentu iznosi i podatke o “dobrovolja~kim jedinicama” u zoni odgovornosti 2. vojne oblasti, ~iji je broj samo po tom osnovu iznosio oko 70.000 ljudi, i koli~ine podijeljenog naoru`anja Srbima (Isto). 171 General Zi}ro Suljevi} tvrdi da su ukupne snage Srpske demokratske stranke, grupisane u pje{adijske brigade, odrede, bataljone i ~ete, brojale oko 70.000 borbeno spremnih ljudi (Z. Suljevi}, nav. dj., str. 93). 172 ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragraf 783.
823

obu~avanje ~lanova i simpatizera Srpske demokratske stranke. Pukovnici Belo{evi} i \or|i} su bili u neposrednoj vezi sa Saveznim sekretarijatom za narodnu odbranu i li~no generalom Blagojem Ad`i}em. Pukovnik \or|i}, kao sekretar Saveza komunista-Pokreta za Jugoslaviju (SK-PJ), je bio u stalnim kontaktima i sa jednim brojem nastavnika i asistenata na Fakultetu politi~kih nauka u Sarajevu, koji su prihvatili velikosrpsku ideologiju i politiku.173 Na navedenim sastancima, a u skladu sa stavom JNA da se ~lanovi SDS-a i ostali Srbi “dobrovoljno” prijavljuju na vojnu obuku i ga|anje, dogovoreno je da oficiri JNA, pod vidom “dobrovoljaca”, izvode obuku oru`anih jedinica SDS-a za agresiju i druge zlo~ine. Nakon toga, u kasarne su stalno pristizale grupe od 15 do 20 ljudi, najprije iz Sarajeva, a zatim sa Pala, iz Fo~e, Sokoca, Zenice, ^elinca i drugih mjesta Bosne i Hercegovine. Major Trivi} je u lukavi~kim kasarnama organizovao obuku, izme|u ostalog, i za oko 250-300 taksista srpske nacionalnosti za rukovanje minobaca~ima, “zoljama” i “osama”. Istovremeno, major Pero Despotovi} je u istu kasarnu doveo oko hiljadu srpskih “dobrovoljaca”.174 Obuka je, uglavnom, izvo|ena u trajanju od dvije sedmice. Teorijski dio obuke izvo|en je u navedenim kasarnama, a prakti~ni, odnosno bojevo ga|anje, u Vojkovi}ima, Tilavi i Pazari}u. Te`i{te na obuci dato je izvo|enju ga|anja sa “zoljama”, “osama” i minobaca~ima od 60 mm. Detaljno je prou~avan snajper, kao i svi pi{tolji i mitraljezi. Obuku su izvodili major Trivi}, koji je bio organizator i rukovodilac tih aktivnosti, zatim kapetani Momir Tom~i} i Boro Milkovi}, poru~nik Perko Alimpi} i Nedeljko Martinovi}, a povremeno su se uklju~ivali i poru~nik Bogoljub Pelemi{, stariji vodnik Mati} i dr. (svi ti oficiri su bili iz 228. bataljona Vojne policije 4. korpusa JNA). Poru~nik Alimpi}, vojni policajac iz kasarne Viktor Bubanj je realizator obuke za u~esnike na barikadama u Sarajevu (29. februar - 2. mart 1992.), kako bi {to bolje savladali sve tehni~ke detalje oko blokiranja Sarajeva.175

173 Slobodna Bosna, br. 4, 21. novembar 1991, str. 3; N. Durakovi}, nav. dj., str. 270; Slobodna Bosna, br. 22, 26. mart 1992, str. 8; AIIZ, inv. br. 374; Isto, inv. br. 2-785. 174 AIIZ, inv. br. 2-785; AIIZ, inv. br. 3-2905; Dnevni izvje{taj br. 93, 26. juli 1992.; AIIZ, inv. br. 3-334 i 374; Slobodna Bosna, br. 21, 19. mart 1992, str. 4. 175 Isto.
824

Poslije zavr{ene obuke “dobrovoljci” su, u skladu sa dogovorom sa visokim oficirima JNA, odlazili ku}ama sa zadu`enom opremom, dok im je naoru`anje vojnim vozilima dovla~eno u porodi~ne ku}e i stanove.176 U sarajevskoj kasarni Slobodan Princip Seljo (u Lukavici) srpski “dobrovoljci” su obu~avani i za dejstva sa oklopno-mehanizovanim sredstvima. Kapetan Dunji} (komandant te oklopno-mehanizovane jedinice) je, uz pomo} Mo~evi}a - ~lana u`eg rukovodstva SDS-a u Vojkovi}ima, li~no vr{io odabir i regrutaciju “dobrovoljaca” iz tog mjesta. Nakon zavr{etka obuke i poslije odlaska “dobrovoljaca” iz Vojkovi}a (grupa od 70 do 80 Srba, razli~itih vojnih specijalnosti) u navedenu kasarnu je, u organizaciji SDS-a i predsjednika Ratka Ad`i}a, stigla velika grupa “dobrovoljaca” iz Ilija{a (250 - 300 Srba).177 Banjalu~ki korpus JNA (pod komandom generala Milana Uzelca) je u drugoj polovini 1991. posebnu pa`nju usmjerio na obu~avanje vojske. Taj korpus je “teritorijalce i dobrovoljce efikasno i brzo obu~avao”.178 Komanda 13. partizanske brigade 30. partizanske divizije organizovano je 1. i 2. februara 1992. izvodila obuku u garnizonu Mrkonji} Grad (selo Kula)179. General Momir Tali} je 1. juna 1992. naredio da se naoru`aju svi vojnici koji su bili na obuci na Manja~i (obuka u vo`nji sa tenkovima, ga|anje iz svih borbenih vozila JNA i obuka pje{adijskih jedinica).180 JNA je krajem septembra 1991. na podru~ju Kovanj - Kramer Selo (SO Rogatica) organizovala obuku za 800 Srba u rukovanju automatskim naoru`anjem, minobaca~ima i protivavionskim mitraljezima.181 Za obu~avanje Srba na podru~ju Mjesne zajednice Otoka bio je zadu`en zastavnik Nedeljko Lizdek iz 228. bataljona vojne policije 4. korpusa JNA.182
176 Isto. 177 AIIZ, inv. br. 3-318. 178 AIIZ, inv. br. 2-785; Slobodna Bosna, br. 3, 14. oktobar 1991, str. 4. 179 AIIZ, inv. br. 2-2585, Komanda 30. partizanske divizije, Pov. br. 156-1, 30. januara 1992. — Komandi 5. korpusa. 180 AIIZ, inv. br. 2-2563, Radna zabilje{ka pukovnika JNA O. S., 18. maja 1992, str. 238; Slobodna Bosna, 19. juni 2003, str. 19. 181 AIIZ, inv. br. 3-328. 182 AIIZ, inv. br. 2-538.
825

Obu~avanje srpskih oru`anih formacija Mjesne zajednice Bu}a Potok vr{ili su kapetani Momir Tom~i} i Boro Milkovi}. Obuka je izvo|ena na streli{tu Vojkovi}i, zatim na Tilavi i drugim mjestima. Organizovano je ga|anje iz pi{tolja svih vrsta, zatim automatskih pu{aka, pu{komitraljeza, “zolja”, “osa” i bombi.183 Obu~avanje u rukovanju oru`jem na podru~ju Dobrinje vr{ili su Ne|o Bosni}, Dragutin Mihajlovi} i drugi. U obuci Srba u rukovanju protivavionskim topovima, koje je Teritorijalna odbrana Bosne i Hercegovine “kupila” za potrebe obezbje|enja Vazduhoplovnog zavoda Orao, aktivno je u~estvovao i Neboj{a ^ekrlija, direktor tog zavoda (za direktora je postavljen od Srpske demokratske stranke). Te topove ^ekrlija je ustupio Srbima, koji su svakodnevno razarali porodi~ne ku}e u naseljima Sokolje i Brije{}e.184 Masovno i intenzivno obu~avanje u rukovanju oru`jem naoru`anih pripadnika Srpske demokratske stranke i drugih Srba sa podru~ja sarajevskih op{tina Novi Grad i Novo Sarajevo organizovano je februara i marta 1992. Obuka je izvo|ena u Tilavi, Lukavici i Vojkovi}ima. Na jednom bojevom ga|anju u Vojkovi}ima bilo je oko hiljadu ljudi.185 U obu~avanju u rukovanju naoru`anjem posebno su bili aktivni pripadnici srpskih oru`anih formacija sa Alipa{inog Polja. Naime, za njih je JNA, vi{e puta organizovala obuku. Jedna od tih obuka je organizovana krajem februara 1992. u kasarni Viktor Bubanj, kojoj je prisustvovalo 80-90 ljudi, a druga oko 10. marta, kada je izvedeno i bojevo ga|anje iz pje{adijskog naoru`anja na streli{tu u Vojkovi}ima, gdje je svaki polaznik dobio po 30 metaka za jedina~nu i rafalnu paljbu.186

183 Isto. 184 AIIZ, inv. br. 2-540 i 541. 185 AIIZ, inv. br. 2-538. 186 AIIZ, inv. br. 3-326. Prilikom izvo|enja bojevog ga|anja u Vojkovi}ima (oko 10. marta 1992.) sa pripadnicima srpskih oru`anih formacija sa podru~ja Alipa{inog Polja istovremeno je izvodila ga|anje (na drugoj strani streli{ta) jedna grupa pripadnika paradr`avne teritorijalne odbrane tzv. “Srpske Bosne i Hercegovine” koju je predvodio Miroslav Kraji{nik, a koju su sa~injavali pripadnici srpskog naroda sa podru~ja Mjesnih zajednica Ko{eva i Ko{evskog Brda (Isto).
826

U Kalinoviku (na poligonu u Grajsovi}ima) je sredinom marta organizovana obuka, kojoj je prisustvovalo oko 60 ljudi (svi iz ~ete Rajka Cerovine). Obuku su izvodili kapetan Dragan i poru~nik Boro. Na tom poligonu je izvedeno obu~avanje u rukovanju minobaca~ima, bestrzajnim topovima, ru~nim baca~ima, “zoljama”, a “ukratko su ponovili i rukovanje automatskom pu{kom”. Iz tog arsenala naoru`anja najprije su starje{ine, a zatim i “dobrovoljci”, ispalili po nekoliko projektila i vi{e metaka. U Lukavici na poligonu u Tvrdini}ima, za pripadnike navedenih srpskih formacija 20. marta ponovo je organizovana obuka iz pje{adijskog naoru`anja, zatim ru~nih baca~a i minobaca~a, kao i “zolja”, gdje je prisustvovalo oko ~etrdeset Srba.187 JNA je i u Tilavi izvodila kra}u obuku i ga|anje. Tako su, pored ostalih Srba, u Tilavu oti{li Gojko Kne`evi} i Mile Babi} (sa Alipa{inog Polja), gdje su im oficiri JNA demonstrirali rukovanje automatskom pu{kom, “zoljom”, ru~nim baca~em i bombom. Tom prilikom je izvedeno i bojevo ga|anje iz automatske pu{ke.188 Specijalna obuka vr{ena je u Pan~evu. Tako je tokom 1991. organizovana obuka Srba (sa podru~ja Sarajeva) u tom mjestu, koja je trajala 17 dana. Tu obuku je, pored ostalih, zavr{io i Nikola Briga, tjelohranitelj Jovana Tintora. S tim u vezi, raspolo`ivi izvori ukazuju i na ~injenicu da “neki kapetan {alje ljude iz Lukavice i Tilave u Pan~evo na obuku”.189
187 AIIZ, inv. br. 3-326, 334 i 356. U organizaciji navedene obuke sa pripadnicima JNA u~estvovali su i Mi{o Mijatovi} i Mile Babi}. Krajem marta 1992. u stanu Gojka Krnjaji}a (ulica Cetinska 17) odr`an je sastanak na kome je prisustvovalo oko trideset Srba, me|u kojima, pored ostalih, i komandiri vodova i odjeljenja. Tada je Mijatovi}, kao i nekoliko puta ranije, pokazivao kartu grada Sarajeva, na kojoj su ozna~ena podru~ja grada koja su navodno trebala pripasti pod upravu srpskih zlo~inaca. Na pomenutom sastanku prezentiran je i plan napada na RTV-dom i Stanicu milicije Novi Grad (Isto). 188 AIIZ, inv. br. 3-356. 189 AIIZ, inv. br. 3-354 i 356; Isto, inv. br. 2-538. Obu~avanje u Pan~evu za izvo|enje genocidne agresije na Republiku Bosnu i Hercegovinu organizovano je po instrukcijama najvi{eg vojnog rukovodstva SFRJ. U tim aktivnostima posebno mjesto je pripadalo Drugoj (obavje{tajnoj) upravi General{taba Oru`anih snaga SFRJ. Interesantno je ista}i da je vojno-obavje{tajna slu`ba JNA, pored Kontraobavje{tajne slu`be, imala zna~ajnu ulogu u planiranju, pripremi i izvo|enju agresije na Bosnu i Hercegovinu. Me|u brojnim ~injenicama koje to nedvosmisleno potvr|uju ukazat }emo na instruktivni dogovor za obavje{tajce iz sastava 2. vojne oblasti JNA koji je odr`an u
827

I na podru~ju sarajevske op{tine Centar je, u skladu sa zahtjevom JNA da se Srbi “dobrovoljno” javljaju na vojnu obuku, organizovano vojno obu~avanje ~lanova i simpatizera Srpske demokratske stranke i drugih Srba. Evidenciju “dobrovoljaca” za vojnu obuku i ga|anje vodili su Petar Rudi}, predsjednik Op{tinskog odbora SDS-a SO Centar i Miroslav Kraji{nik iz Mjesne zajednice Pionirska Dolina. Koordinator tih aktivnosti bio je Slavko Baji}, ~lan Mjesnog odbora SDS-a Ko{evo II.190 Vojna obuka i bojevo ga|anje za Srbe sa podru~ja op{tine Centar, u organizaciji SDS-a i JNA, odr`avano je od jeseni 1991. Obuka je izvo|ena u kasarnama Viktor Bubanj i Mar{al Tito, a bojevo ga|anje na vojnom streli{tu u Vojkovi}ima. Na tom streli{tu JNA je, pored ostalog, davala oru`je i municiju, ali i fizi~ki obezbje|ivala streli{te.191 U kasarni Rajlovac JNA je organizovala obuku za ga|anje iz minobaca~a. Tako su, primjera radi, Slavi{a i Ljubi{a Vrlje{ iz Bio~e
drugoj polovini marta 1992. Tada je u Obavje{tajnom [kolskom centru Pan~evo, po instrukcijama Druge (obavje{tajne) uprave General{taba Oru`anih snaga SFRJ, organizovan sastanak za obavje{tajce iz Sarajevskog, Banjalu~kog, Tuzlanskog, Biha}kog i Kninskog korpusa (iz sastava 2. vojne oblasti), Bile}kog (iz sastava 4. vojne oblasti) i U`i~kog korpusa JNA. Za taj dogovor odabrani su obavje{tajci razli~itog nivoa (od na~elnika odjeljenja za obavje{tajne poslove komandi vojnih oblasti, na~elnika odjeljenja za obavje{tajne poslove u komandama korpusa, do obavje{tajnih oficira u brigadama i specijaliziranim ~etama). Na tom sastanku su razra|eni mjesto, uloga i zna~aj vojnoobavje{tajne slu`be i specijaliziranih izvi|a~ko-diverzantskih jedinica u izvo|enju agresije na Bosnu i Hercegovinu. Pri tome su, izme|u ostalog, odre|eni prioritetni ciljevi napada (AIIZ, inv. br. 2-535). Polaznici tog kursa su prije i u toku agresije na Republiku Bosnu i Hercegovinu organizovali razne obavje{tajne i borbene aktivnosti i formirali grupe obavje{tajacaspecijalista za psiholo{ko-propagandna djelovanja. S tim u vezi, veoma je karakteristi~an i po monstruoznosti nevi|en metod obavje{tajaca primijenjen na Kupre{koj visoravni. Naime, najprije je preko mas-medija {irena veoma perfidna propagandna aktivnost, uz svesrdno anga`ovanje SDS-a, o ugro`enosti Srba na Kupresu. Nakon toga su u sela Gornji i Donji Malovan, sa isklju~ivo srpskim stanovni{tvom, uba~ene grupe specijalaca JNA, koje su izvr{ile pokolj nad jednim brojem starijih i iznemoglih civila srpske nacionalnosti, da bi zatim plasirali vijest kako su ta sela napale usta{e i izvr{ile masakr nad Srbima. To je bio povod za ve} pripremljeni dolazak Kninskog korpusa na Kupre{ku visoravan kojim je tada komandovao Ratko Mladi} (Isto). 190 AIIZ, inv. br. 3-335. Obu~avanje u rukovanju naoru`anjem u selu Kromolj organizovao je “neki Vlado”. 191 AIIZ, inv. br. 3-2905.
828

(ilija{ka op{tina) poha|ali tu obuku, a kasnije su u agresorskim jedinicama opslu`ivali minobaca~e na Paljevu.192 Po~etkom februara 1992. pukovnik Nenad Ba}anovi} organizovao je obuku za 100 civila iz sarajevskog naselja Kasindol, uglavnom, ~lanova Srpske demokratske stranke. Obuka se sastojala od obu~avanja u li~nom naoru`anju. Izvedena je na lokaciji Malog Kri`a, mjesta prema Tvrdini}ima. Obuku su izvodili kapetan prve klase Milo{ Radosavljevi} i kapetan Dragan [iljegovi}, dok ih je kontrolisao major Novica @ivanovi}, jedan od najvatrenijih zagovornika SDS-a me|u vojnicima JNA u Lukavici.193 Obu~avanje srpskih “dobrovoljaca” za izvo|enje agresije na Republiku Hrvatsku i Republiku Bosnu i Hercegovinu vr{eno je i u Tehni~ko-remontnom zavodu (TRZ) u Had`i}ima. Tokom 1991. u TRZ je, radi obu~avanja i osposobljavanja, kako u rukovanju pojedinim vrstama oru`ja i oru|a, upravljanju oklopnim vozilima, tako i vr{enju popravki, remontovanju motora na oklopnim vozilima, intervencija na artiljerijskim oru|ima i sli~no, primljen ve}i broj srpskih “dobrovoljaca”.194 Ta, uglavnom mla|a, lica su raspore|ivana u tenkovski, strelja~ki, auto i artiljerijski pogon. Nakon zavr{ene obuke, oni su upu}ivani na rati{ta u Hrvatskoj, gdje su u~estvovali u agresiji na tu Republiku.195 Krajem marta 1992. u TRZ se “vr{i masovan prijem rezervista sa podru~ja Had`i}a, uglavnom mla|ih lica, isklju~ivo srpske nacionalnosti”. Oni su, u skladu sa njihovim VES-om (vojno-evidenciona specijalnost) i strukom, raspore|ivani po pogonima, radi obu~avanja. Jedan broj “dobrovoljaca” iz strelja~kog pogona, koji su bili obu~eni u rukovanju sa protiv-avionskim mitraljezima i protiv-avionskim topovima, raspore|ivan je po mitraljeskim gnijezdima koja su bila izgra|ena u cilju navodne odbrane TRZ. U istom periodu su i sva stru~na lica, majstori i
192 AIIZ, inv. br. 3-2592. 193 Slobodna Bosna, br. 20, 12. mart 1992, str. 4. 194 AIIZ, inv. br. 3-3335. Uprava Tehni~ko remontnog zavoda je zaposlenim radnicima rekla da su to mladi majstori koji su do{li na doobuku iz vojnih {kola. 195 Isto. U agresiji na Republiku Hrvatsku je iz Tehni~ko remontnog zavoda u Had`i}ima, pored tih “dobrovoljaca”, u~estvovao i ve}i broj majstora svih specijalnosti. Tako je, ilustracije radi, po~etkom juna 1991. veliki broj majstora iz tenkovskog pogona poslat u Hrvatsku (Glina, Masleni~ki most, Zadar, Vukovar i dr.).
829

drugi, povu~eni iz pogona, te zajedno sa “dobrovoljcima”, formirali posade za artiljerijska oru`ja, oklopna vozila, prage, tenkove i sl.196 Mnogi srpski “dobrovoljci”, me|u kojima i znatan broj iz Bugojna, su poha|ali specijalnu obuku na Manja~i. Naime, JNA je zgrade na farmi za uzgoj stoke na Manja~i koristila za obu~avanje srpskih fa{ista.197 Kapetan Boro Milkovi} je, poslije prijema kod generala \ur|evca, u januaru 1992. na Ni{i}ima (u obli`njem mjestu Bukva) obu~avao srpske “dobrovoljce” (~etni~ke jedinice). Cijeli februar 1992. on je obu~avao jedan broj Srba (400) iz Fo~e u kasarni u Kalinoviku. Te`i{te obuke bilo je na minobaca~ima od 82 i 120 mm. Nakon obuke polaznici su izvr{ili ga|anje “zoljom” i “osom”.198 Obuku jedinica Srpske demokratske stranke u regionu Doboj organizovali su i njome rukovodili, po naredbi i u dogovoru sa generalom \ur|evcem, major Stankovi} i potporu~nik Ili}. Major Stankovi} je u tom cilju stalno kontaktirao sa generalom \ur|evcem. Tako je, na primjer, u februaru 1992. vi{e puta dolazio u Sarajevo kod generala.199 Za pripadnike srpskih oru`anih formacija sa podru~ja Han Pijeska, Sokoca, Rogatice, Vlasenice i Pala obuka je izvo|ena na Crvenim stijenama, Vukovoj pe}ini, Peri{inom brdu i Luburi} Polju na Romaniji. Organizator i rukovodilac obuke je kapetan Rvovi} kao i “marti}evci”.200

196 Isto. Istovremeno je na pojedine kote iz Tehni~ko remontnog zavoda izvu~en i ukopan jedan broj te{kog artiljerijskog oru|a. Uprava Zavoda je to obja{njavala ~injenicom kako je to navodno u funkciji odbrane Tehni~ko remontnog zavoda. 197 RATNI ZLO^INI U BOSNI I HERCEGOVINI, str. 213. JNA je tokom ljeta i jeseni 1991. te zgrade koristila kao logor za ratne zarobljenike, koje je zarobila u agresiji na Republiku Hrvatsku. Od aprila ili maja 1992. ti objekti su kori{teni za smje{taj logora{a iz Bosne i Hercegovine. 198 Slobodna Bosna, br. 4, 21. novembar 1991, str. 3. Srpska oru`ana jedinica iz Fo~e (oko 400-500 ljudi) se u toku marta 1992. nalazila na obuci u garnizonu Kalinovik (AIIZ, inv. br. 3-1173, Srpska skup{tina op{tine Fo~a — General{tabu JNA, na li~nost generalpukovnika Blagoja Ad`i}a, Fo~a, 17. marta 1992.). 199 Dnevni izvje{taj, br. 96, 29. juli 1992, i br. 127, 29. avgust 1992; AIIZ, inv. br. 2-785. 200 Isto; Slobodna Bosna, br. 4, 21. novembar 1991, str. 3.
830

Krajem 1991. na Romaniji (Crvene stijene, mjesto zvano @drijelo) organizovano je obu~avanje srpskih “dobrovoljaca” u rukovanju naoru`anjem. Po~etkom marta 1992. na obuci je bilo oko sto ljudi, “{to u uniformi, {to u civilnim odijelima”, me|u kojima je bio i jedan broj Srba iz Sarajeva.201 Obuka je trajala oko dvadeset dana. Polaznici vojne obuke su najprije vje`bali rasklapanje i sklapanje naoru`anja i na~in punjenja municijom, zatim rukovanje snajperom i dr. Nakon nekoliko dana “dobrovoljci” su izveli bojevo ga|anje u vre}e napunjene slamom na udaljenosti od 150 do 200 m. Tako|e, obuka je obuhvatila i na~in upotrebe no`a, sklapanje i rasklapanje {atora, snala`enje u prirodi pomo}u busole i kretanje po azimutu. Po zavr{etku obuke svi polaznici su raspore|eni u ~etiri grupe i upu}eni ku}ama, dogovoriv{i se da }e po potrebi biti pozivani. Nakon deset dana pozvani su telefonom da se jave u svoje grupe i ponovo do|u na Romaniju na doobuku, gdje su ostali sedam dana.202 Poslije zavr{etka obuke svi su pred “vojvodom” \uji}em polo`ili zakletvu, “tako {to ih je isti postrojio i jedan po jedan su prilazili srpskoj zastavi sa kamom, izgovaraju}i ‘zaklinjem se bogu i kralju da }u vjerno slu`iti srpskom narodu, pri tome ne `ale}i na{e `ivote’”.203
201 AIIZ, inv. br. 3-336 i 356. Navedenu vojnu obuku su, pored ostalih, poha|ali i zavr{ili bra}a Milo{ i Momo Gluhovi}, te Gordan Iveti}, Milan Furtula i Dragan Mla|en iz Sarajeva. “Kada su do{li na navedeno podru~je /tj. Crvene stijene, mjesto zvano @drijelo - prim. S. ^./ po ranijem dogovoru, oglasili su se ranije dogovorenim znakom, bljeskom baterije od po dva puta, a onda dobili isti odgovor. Dolaskom na ovo mjesto pred njih se pojavio vojvoda \uji} Dragan nazvav{i im ‘Pomoz bog junaci’, a oni su odgovorili ‘Bog ti pomogo’, a onda je od istih zatra`io li~ne karte da bi se uvjerio u njihov identitet” (Isto). Milo{ Gluhovi} je, u pratnji bra}e Mome i Gordana Iveti}a 10. aprila 1992. (oko 19.30 sati) sa krova stambene zgrade (ulica Gruje Novakovi}a br. 12/X) u kojoj su svi stanovali, pucao snajperom na prolaznicu koja se kretala iz pravca RTV Sarajevo, pored op{tine Novi Grad, ka [vrakinom Selu. Nakon toga pobjegli su u stan, gdje su poslije kra}eg vremena li{eni slobode i privedeni u Dom milicije, a potom u prostorije Centra slu`bi bezbjednosti, gdje su od istih uzete parafinske rukavice. Tom prilikom Milo{ je izjavio da je i ranije pucao na prolaznike i to u predve~ernjim satima - tri do ~etiri puta i da je, prije tog doga|aja, 5. aprila 1992. snajperom pogodio jednu djevoj~icu, ispod {kole kod [vrakinog Sela (Isto). 202 Isto. Tada su Milo{ Gluhovi} i Gordan Iveti} oti{li u selo Bogovi}e, gdje su se prijavili Radomiru Pandurevi}u, a Ranko Gluhovi} na @drijelo, gdje se javio Rajku Ku{i}u. Na toj obuci su se dogovorili i o na~inu daljeg komuniciranja. 203 Isto.
831

Na Palama i Romaniji se, na oru|ima iz Kiseljaka i Lukavice koja su postavljena za dejstvo, obavljala obuka. Naime, na njima su obu~avani “dobrovoljci JNA” srpske nacionalnosti sa bojevom municijom, pri ~emu su cijevi bile okrenute na Sarajevo. Obuka je izvo|ena na haubicama 155 mm i VBR 128 mm. ^itavom akcijom rukovodili su pukovnik \ukanovi}, major Dragojlo To{i}, te kapetani prve klase Radomir Pe{i} i Dragan Petkovi}. Pored toga, srpski fa{isti su i u krugu kasarne na Palama vr{ili obuku za rukovanje trocijevnim topovima od 105 mm, dok su u krugu kasarne smje{teni i topovi od 155 mm, kao i baca~i od 120 mm.204 Organizatori srpskih oru`anih formacija na Palama su regrutovali srpske fa{iste i odvodili ih na vojnu obuku u Pazari} i Pan~evo (Srbija).205 Zlo~inac Ne|o Vuji~i}, iz Dobro{evi}a, organizovao je i izvodio obuku srpskih oru`anih formacija u Bojniku i mjesnoj crkvi u Reljevu. U obu~avanju Srba u Dobro{evi}ima bili su uklju~eni i Maksim Mili~evi} sa sinom Mi{om, kao i dr.206 Po~etkom 1992, a posebno u periodu i nakon organizovanja martovskih barikada od strane JNA i Srpske demokratske stranke, u kasarni JNA u Semizovcu intenzivirana je obuka srpskih “dobrovoljaca”.207 Me|u njenim organizatorima bio je i Mom~ilo [o{ki}, rezervni oficir JNA (trgovac iz Semizovca, star oko 55 godina). Obu~avanje u rukovanju vatrenim oru`jem svakodnevno je izvo|eno u Krivoglavcima. U obu~avanju je u~estvovao i Mirko (Du{ana) Jovanovi}, zvani “]ur~ija” (iz Semizovca).208 U garnizonu u Visokom su u drugoj polovini 1991. i po~etkom 1992. u rukovanju i ga|anju raznim vrstama naoru`anja obu~avane grupe od oko 150 i 200 “rezervista” iz okolnih srpskih sela. Takva
204 Slobodna Bosna, br. 22, 26. mart 1992, str. 8; Dnevni izvje{taj, br. 75, 8. juli 1992. 205 Dnevni izvje{taj, br. 74, 7. juli 1992. 206 Dnevni izvje{taj, br. 86, 19. juli 1992. 207 AIIZ, inv. br. 3-1004. Iz kasarne JNA u Semizovcu je, prije dolaska srpskih “dobrovoljaca”, izvr{eno “prekomandovanje” svih lica nesrpske nacionalnosti. 208 Isto.
832

“obuka” ponavljana je i sa drugim grupama “rezervista” koji su sukcesivno upu}ivani u viso~ku kasarnu. Nakon zavr{ene obuke Srbi su odnosili sa sobom oru`je koje su dobili tokom obuke.209 Interesantno je ista}i i ~injenicu da su u rukovanju oru`jem obu~avane i `ene. Tako je za srpske `ene iz sela Jezero (op{tina Kalinovik) u Ulogu organizovana obuka za rukovanje oru`jem. “Svako jutro su i{le na tu obuku i uve~e se vra}ale”. Oru`je su nosile: Radmila (20), Jovanka (50), Vaska (50) i Sava Golijanin (45), te Sava Govederica (55). Svaka srpska ~obanica iz tog sela je nosila bombu sa sobom. “Niko od Srba nije krio oru`je, nego su ga javno nosili”.210 Nakon sprovo|enja mobilizacije u Bosanskom Petrovcu, u selu Smoljani formiran je “vojni {tab”, koji je organizovao obuku za srpsko stanovni{tvo i ujedno dovla~io te{ko naoru`anje. Obukom su, pored sposobnih mu{karaca, obuhva}ene i `ene, kao i djeca od 12 do 16 godina.211 Specijalnu obuku za izvo|enje agresije i vr{enje zlo~ina nad Bo{njacima pojedini Srbi su zavr{ili u Srbiji (Pan~evo i Bubanj Potok), gdje su dugo obu~avani. Tako je, prilikom smotre grupe “{e{eljevaca” na Spomen-parku Vraca 18. aprila 1992, njihov vo|a Branislav Gavrilovi}, izme|u ostalog, rekao da se “jedanaest mjeseci obu~avao za ovaj rat i da }e sa svojim borcima izvr{iti sve zadatke”. Jedan broj Srba s podru~ja Br~kog je, u organizaciji Komande garnizona u Br~kom, zavr{io specijalnu obuku u Bubanj Potoku.212 Nakon {to su, maja 1992, zajedno sa “dobrovoljcima” iz [ekovi}a, u~estvovale u zlo~inima nad Bo{njacima u okolini Vlasenice, jedinice

209 Dnevni izvje{taj, br. 72, 5. juli 1992. i br. 85, 18. juli 1992.; Slobodna Bosna, br. 22, 26. mart 1992, str. 8; AIIZ, inv. br. 2-549/4 i 549/5. 210 AIIZ, inv. br. 3-2828. 211 H. Hamur - E. Avdi}, ZLO^INI U BOSANSKOM PETROVCU (rukopis), Zenica 1993, str. 2. 212 Agresija..., str. 56; J. Kadri}, BR^KO - GENOCID I SVJEDO^ENJA, Sarajevo 1998, str. 27. Provjera ste~enog znanja u Bubanj Potoku vr{ena je svakog mjeseca po nekoliko dana. To {to su Srbi nau~ili u Bubanj Potoku kasnije su i prakti~no demonstrirali prilikom zauzimanja Br~kog, te posebno u konclogoru Luka (J. Kadri}, nav. dj., str. 27).
833

Novosadskog korpusa su za pripadnike “Srpske TO Vlasenica” organizovale obuku na oklopnim transporterima.213 Juna mjeseca 1992. Srbi su organizirano obu~avani za genocidnu agresiju. Prvom polovinom juna 1992. u Bijeljini je izvo|ena obuka, odakle je, nakon toga, svakih deset dana na br~ansko rati{te upu}ivano po ~etiristotine vojnika. Sredinom juna 1992. na lokalitetu Manja~e organizovana je obuka za oko 10.000 “rezervista”. Nakon zavr{ene obuke jedan broj je kamionima, u pratnji tenkova i oklopnih transportera, upu}en u pravcu sjeverne Bosne.214 Pripadnici JNA sa pripadnicima Srpske demokratske stranke su organizovali posebnu obuku za snajperiste i pripremili mnoga snajperska gnijezda u Sarajevu, Zenici i drugim mjestima Bosne i Hercegovine. Tako su srpski snajperisti obu~avani na poligonu iznad Crvenih stijena.215 Potpukovnik Dejan Pavlovi} je sa svojim najbli`im saradnicima 15. marta 1992. u Sarajevu pripremio vi{e snajperskih gnijezda.216 Jedan broj oficira iz Odjeljenja bezbjednosti Komande 2. vojne oblasti, uz pomo} Branislava Vu~eti}a, zv. “Vule”, sa Grbavice, organizovao je izvla~enje snajperista iz hotela Holiday Inn, koji su pucali po nedu`nim i nenaoru`anim civilima (i djeci) pred Skup{tinom Republike Bosne i Hercegovine.217 Raspolo`ivi izvori pouzdano pokazuju da je JNA, na osnovu direktiva i smjernica najvi{eg vojnog rukovodstva SFRJ i dr`avnog i politi~kog rukovodstva Srbije, i li~no Slobodana Milo{evi}a, uz neposrednu podr{ku Srpske demokratske stranke, formirala i vojno organizovala brojne srpske oru`ane formacije u Bosni i Hercegovini. Obu~avala ih je i popunjavala starje{inskim kadrom, naoru`anjem, municijom, opremom i drugim sredstvima JNA, povezala ih sa komandama jedinica i ustanova JNA u zoni njihove odgovornosti, obezbje|ivala mobilizaciju

213 Dnevni izvje{taj, br. 116, 18. avgust 1992. 214 Dnevni izvje{taj, br. 53, 16. juni 1992. i br. 64, 20. juli 1992. 215 Posebno izdanje, br. 2, 28. april 1992. Na tu obuku oni su transportovani kombijima JNA. 216 Isto. Krajem aprila 1992. u Sarajevu su otkrivena tri snajperska gnijezda. 217 Isto.
834

na podru~jima gdje je ve}insko srpsko stanovni{tvo i dr. Sve su te “jedinice” bile pod komandom i kontrolom JNA. Brojni su dokumenti koji to potvr|uju. Istina, bilo je poku{aja da se neke “dobrovolja~ke jedinice” “otrgnu ispod kontrole”. Tako su pojedini ~elnici Srpske demokratske stranke po~etkom 1992. zagovarali “distanciranje od JNA i stvaranje druge vojske”. Pored toga, bilo je i pojava da “pojedini aktivisti, nekakva radna tela i razne skup{tine SAO postavljaju nekakve uslove-ultimatume Armiji, zagovaraju stavljanje armijskih sastava pod nekakve njihove komande na u`im prostorima, itd. ({to se posebno odnosi na Ozrenski region)”. Polaze}i od ocjene da to mo`e imati “negativne posledice za JNA, posebno na planu popune jedinica sa ljudstvom”, general Milutin Kukanjac je preduzeo “neke konkretne mere”. U vezi sa tim navedenim pojavama on ukazuje da }e se i o “ovim problemima uskoro razgovarati sa ~elnicima SDS-a Sarajevo, jer ukoliko se desi da se neka od ovih dobrovolja~kih jedinica otrgne ispod kontrole, mogu nastati te`e posledice”. S obzirom na to da su brojni ljudi SDS-a kontaktirali sa vlastima i drugim strukturama u Srbiji, general Milutin Kukanjac je smatrao da bi bilo dobro da se “sa nivoa SSNO-a uka`e rukovodstvu Srbije na ove pojave i preporu~i njihov konkretniji uticaj na eliminisanje devijantnih pona{anja na ovim prostorima”. S tim u vezi, general Milutin Kukanjac je obavio razgovor sa “~elnim rukovodiocima srpskog naroda (Karad`i}, Koljevi}, Plav{i}, Kraji{nik, Duki})”.218

218 AIIZ, inv. br. 2-75, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 908-1, 20. mart 1992. - G[ OS SFRJ - (“na li~nost NG[“).
835

4. “Vojska Srpske Republike BiH”

Politi~ko i vojno rukovodstvo Savezne Republike Jugoslavije, na ~elu sa vo`dom Slobodanom Milo{evi}em, u uslovima nemogu}nosti daljeg javnog zadr`avanja svojih trupa u suverenoj i od 6. aprila me|unarodno priznatoj Republici Bosni i Hercegovini, te UNPA (United Nations Protected Aeria) zonama u Hrvatskoj, iznalazilo je nova organizaciona rje{enja, kako bi pogodnom formom maskirala kontinuitet i apsolutnu kontrolu nad svim vojnim potencijalima u Bosni i Hercegovini i Hrvatskoj. U tom je cilju odlu~ilo da izvr{i jo{ jednu reorganizaciju svojih oru`anih snaga. Tom reorganizacijom rukovodstvo Savezne Republike Jugoslavije bi formalno izvr{ilo “transformaciju” JNA u “tri srpske vojske” (Vojsku Jugoslavije, Vojsku Republike Srpska Krajina i Vojsku Srpske Republike Bosne i Hercegovine). Su{tinski bi i takve oru`ane snage ostale jedinstvena oru`ana sila novoprogla{ene Savezne Republike Jugoslavije, pod komandom njenog General{taba i krnjeg Predsjedni{tva kao Vrhovne komande Oru`anih snaga u Beogradu, i zadr`ala se na do tada za Veliku Srbiju osvojenim teritorijama.219 S tim
219 AIIZ, inv. br. 2-2559; V. Kadijevi}, nav. dj., str. 162-163; S. Biserko, OD JUGOSLOVENSKE NARODNE ARMIJE DO SRPSKE VOJSKE, u: RATOVI U JUGOSLAVIJI 1991. - 1999, Zbornik saop{tenja i diskusije sa Okruglog stola, Beograd, 7.-9. novembar 2001, Beograd 2002, str. 227; I. Radakovi}, nav. dj., str. 137138; ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragrafi 395-396. JNA je po Kadijevi}u, “predstavljala osnovu iz koje su formirane tri vojske — Vojska SRJ, Vojska Republike Srpske i Vojska Republike Srpske Krajine”. S tim u vezi, general Kadijevi} navodi kako je to “ura|eno u skladu sa datim unutra{njim i me|unarodnim okolnostima veoma organizovano”. Taj je zadatak, po njemu, bio “vrlo bitan”, koga je “rukovodstvo JNA utvrdilo kao prioritetni”. Obrazlo`enje za utvr|ivanje tog “prioritetnog” zadatka koje iznosi Veljko Kadijevi} je vi{e nego smije{no:
836

u vezi, zloupotrijebljena je i tradicija termina “vojska”, kako u zna~enju oru`anih snaga dr`ave, tako i u zna~enju njenog operativnostrategijskog tijela (na primjer, u Prvom svjetskom ratu: U`i~ka vojska Kraljevine Srbije i Sand`a~ka vojska Kraljevine Crne Gore, kao i tradicija glavnih {tabova Narodnooslobodila~kih partizanskih odreda, odnosno glavnih {tabova Narodnooslobodila~ke vojske i partizanskih odreda Jugoslavije, iz Narodnooslobodila~kog rata 1941.-1945.). U tom okviru, na sastanku u Beogradu 30. aprila 1992, gdje je, pored Slobodana Milo{evi}a, Borisava Jovi}a, dr Branka Kosti}a, Momira Bulatovi}a i generala Milana Pani}a (na~elnik General{taba JNA), bilo i rukovodstvo petokolona{ke SDS Bosne i Hercegovine i “Republike Srpske Bosne i Hercegovine” (Radovan Karad`i}, Mom~ilo Kraji{nik i Nikola Koljevi}), donesena je odluka o formiranju vojske “za Srbe u BiH”.220 Predmet navedenog sastanka je bilo i pitanje “povla~enja” “gra|ana SRJ iz JNA” u Bosni i Hercegovini. S obzirom na to da je tada Evropska zajednica ve} priznala Bosnu i Hercegovinu, od velikosrpskog rukovodstva je tra`eno da povu~e JNA iz te dr`ave. To su Milo{evi} i Jovi} “o~ekivali i predvideli”, te su se bojali da JNA ne dovedu “u poziciju da je proglase stranom ili agresorskom vojskom”.221
“zato {to su drugi narodi u Jugoslaviji po~eli da na razne na~ine stvaraju svoje vojske, a srpski i crnogorski narodi su JNA smatrali svojom vojskom, kao {to su i Jugoslovensku dr`avu smatrali svojom dr`avom, pa je, shodno tome, i obaveza JNA bila da novoj Jugoslaviji i cjelokupnom srpskom narodu obezbjedi njegovu vojsku, bez koje na ovim prostorima i u uslovima koji su neprijatelji nametnuli, nema ne samo slobode, ve} ni `ivota” (V. Kadijevi}, nav. dj., str. 163-164). Formalna “transformacija” JNA u “tri srpske vojske” napravljena je u III Upravi General{taba SFRJ/SRJ, za {to je trebalo malo organizacionih napora (radilo se samo o izmjeni vojni~kih simbola i zastava (Isto; AIIZ, inv. br. 5339, Zapisnik, Dopuna izjave A. K.). 220 B. Jovi}, nav. dj. POSLEDNJI DANI SFRJ, drugo izdanje, Kragujevac 1996, str. 448. Ta je, po Jovi}u, operacija, za rukovodstvo Velikosrpskog pokreta, “bila isuvi{e zna~ajna, a za Srbe u BiH, vjerujem, jo{ zna~ajnija”, jer su “dobili svoju vojsku” (Isto). 221 Isto, str. 448. S tim u vezi, Jovi} navodi smije{nu ocjenu da povla~enje, po njemu, “10-15% preostalih gra|ana SRJ iz JNA u BiH”, {to predstavlja “svega oko 10.000 ljudi”, “nije ni tehni~ki ni saobra}ajni problem”, ve} je problem “{to je Branko Kosti} nedavno neoprezno izjavio da on, kao ‘potpredsednik Predsedni{tva’ SFRJ, nikada ne}e potpisati nare|enje o povla~enje JNA iz Bosne i Hercegovine, a tako|e, {to je Milan Pani} izjavio da se vojska iz Bosne i Hercegovine ne}e
837

U vezi sa povla~enjem “preostalih” gra|ana SRJ iz JNA u Bosni i Hercegovini, iznesen je la`ni podatak da je tada u Bosni i Hercegovini bilo oko 10-15 odsto gra|ana SRJ iz JNA u toj dr`avi, {to je, po rukovodstvu Velikosrpskog pokreta, iznosilo ukupno oko 10.000 ljudi. Ocijenjeno je da to ne prestavlja problem, jer, i bez njih, u Bosni i Hercegovini “ostaje oko 90.000 vojnika JNA, uglavnom srpske nacionalnosti, nad kojima mo`e preuzeti politi~ko rukovo|enje srpsko rukovodstvo iz BiH”.222 Srpski kolaboracionisti, na ~elu sa Karad`i}em, su se navodno slo`ili.223 Za sprovo|enje te obmane svjetske javnosti navodno je bio dogovoren i rok (oko koga su se tobo`e dosta natezali) od 15 dana za “povla~enje”.224 Na tom sastanku u Beogradu, gdje je izvr{ena instrukta`a za prikrivanje stvarnog stanja - da “tri srpske vojske” i dalje ostanu jedinstvene oru`ane snage Savezne Republike Jugoslavije (sa tri operativnostrategijska tijela), dogovoreno je, pored ostalog, da se na mjesto generala Milutina Kukanjca postavi general Ratko Mladi}.225

povu}i za 5 do 7 godina, iako je ta republika me|unarodno priznata kao nezavisna dr`ava. Javnost je to vrlo ozbiljno primila, a oni obojica uop{te nisu ozbiljno razmi{ljali kad su takve izjave davali. Kako mi mo`emo na silu dr`ati svoju armiju u nekoj drugoj nezavisnoj dr`avi mimo njene volje, a da ne bude progla{ena nepo`eljnom” (Isto). 222 Isto. 223 Isto. Mom~ilo Kraji{nik je, po Borisavu Jovi}u, postavljao “seriju pitanja: kako }e se ta vojska finansirati, ko }e im davati plate, ko }e im obezbediti penzije, itd”, {to, pi{e Jovi}, “sve kao problem postoji, ali nije opredeljuju}i za na{ razgovor”. 224 Isto. 225 Isto. Borisav Jovi} pogre{no navodi (ili je u pitanju tehni~ki propust) da je tada dogovoreno da se na mjesto generala Vukovi}a postavi general Ratko Mladi}. Istoga je dana (tj. 30. aprila) general Blagoje Ad`i} u Banja Luci saslu{ao izvje{taje o situaciji od generala Momira Tali}a (komandanta Banjalu~kog), Ratka Mladi}a (Kninskog) i [pire Nikovi}a (Biha}kog) korpusa i dogovorio se oko obrazovanja “nove vojske srpske BiH.” Blagoje Ad`i} je izbjegao da ka`e bilo {ta o tome, ali su to uradili lokalni srpski politi~ari (kao na primjer Radoslav Br|anin), koji su izjavili: “Mi moramo ovdje odmah anga`ovati kraji{ko stanovni{tvo radi obrazovanja jedinstvenih oru`anih snaga za za{titu Kninske krajine, Like, Korduna, Banije,
838

Naredbu o ustrojavanju “Vojske Srpske Republike BiH” 10. maja 1992. donio je SSNO, a potpisao je zastupnik saveznog sekretara za narodnu odbranu (general Blagoje Ad`i}). Tom je naredbom formiran “Glavni {tab” u sljede}em sastavu: komandant general potpukovnik Ratko Mladi}; na~elnik {taba general major Manojlo Milovanovi}; pomo}nik za moral i informisanje general major Milan Gvero; pomo}nik za pozadinu general major \or|e \uki}; na~elnik bezbjednosti pukovnik Zdravko Tolimir i na~elnik za mobilizaciju pukovnik Mi}o Grubor. Sljede}eg je dana (11. maja 1992.) general Kukanjac generalu Mladi}u predao postrojenu Komandu 2. vojne oblasti.226 Izvr{avaju}i navedene “dogovore” iz Beograda, Skup{tina srpskog naroda Bosne i Hercegovine je 12. maja 1992, na sjednici u Banjoj Luci, gdje su doneseni “strate{ki ciljevi” srpskog naroda,227 formalno
zapadne Slavonije i Bosanske krajine...”, a u “sastavu vojske na{le bi se snage Kninskog, Biha}kog, Banjalu~kog, Tuzlanskog, Sarajevskog, Bile}kog i petog korpusa RV i PVO, ~ija bi organizacijska struktura bila prilago|ena konkretnim uslovima....” (I. Radakovi}, nav. dj., str. 137-138). 226 AIIZ, inv. br. 5352, Zapisnik, Dopuna izjave \. \.; D. Domazet, nav. dj., str. 14, nap. 22; Slobodna Bosna, 28. februar 1998. Odmah nakon {to je generalu Ratku Mladi}u predao postrojenu Komandu 2. vojne oblasti, general Milutin Kukanjac je “sjeo u helikopter i oti{ao” (vjerovatno u Srbiju) — Slobodna Bosna, 28. februar 1998. 227 AIIZ, inv. br. 3-1217, Odluka o formiranju Vojske Srpske Republike Bosne i Hercegovine Broj: 03-234/92, 12. maj 1992.; ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragraf 397. Tom su “odlukom”, po generalu Ratku Mladi}u, “stvoreni uslovi da se od naoru`anog naroda i pripadnika srpskog naroda iz redova biv{e JNA i raspolo`ivih sredstava i opreme izvr{i transformacija jedinica i formira Vojska Srpske Republike koja se stvarala u jeku borbi od Grahova do Trebinja” (AIIZ, inv. br. 2-2681, Glavni {tab Vojske Srpske Republike, “Vojna tajna. Strogo povjerljivo”, EKSPOZE komandanta Glavnog {taba, general-potpukovnika Ratka Mladi}a, o ostvarenim rezultatima na frontu, stanju vojske Srpske Republike, problemima i zadacima u narednom periodu, septembar 1992, str. 1). Ta je “odluka”, tvrdi general Ratko Mladi}, omogu}ila “naoru`anom narodu, Srbima u biv{oj JNA i raspolo`ivom materijalu i opremi da transformi{e jedinice i formiraju Vojsku Republike Srpske” (ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragraf 399). U “Odluci” o formiranju te vojske vje{to je izbjegnuta formulacija o tome da su komande, jedinice i ustanove JNA ~inile ki~mu “Vojske Republike Srpske” (V. Kadijevi}, nav. dj., str. 148). Umjesto toga, usvojena je konstatacija da se dotada{nje “jedinice i {tabovi teritorijalne odbrane preimenuju u komande i jedinice Vojske”, ~iju }e organizaciju i formaciju navodno utvrditi “Predsjednik Republike” (AIIZ, inv.
839

formirala Vojsku Srpske Republike Bosne i Hercegovine i generala Ratka Mladi}a imenovala za komandanta “Glavnog {taba” te vojske.228 Tako se Vojska Jugoslavije nije povukla iz Bosne i Hercegovine. Samo se izmjestila na “srpske” prostore i zauzela polazne polo`aje za operaciju pacifikacije neefektivno okupiranog dijela Bosne i Hercegovine. Novoformirani Glavni {tab Vojske Srpske Republike BiH od 19. maja 1992. preuzeo je funkciju najvi{e komande Vojske Savezne Republike Jugoslavije na teritoriji Bosne i Hercegovine, koju je do tada, uglavnom, imala Komanda 2. vojne oblasti.229 Imenovanje Glavnog {taba Vojske Srpske Republike BiH je jo{ jedna potvrda jedinstva oru`anih snaga i poku{aj obmane me|unarodne javnosti. Inaugurisanje tog {taba upu}uje i na zaklju~ak da se, analogijom ustrojstva oru`anih snaga Narodno-oslobodila~kog pokreta iz 1941. - 1945, namjeravalo ista}i izvornu suverenost Srpske Republike Bosne i Hercegovine i njenih oru`anih snaga, uz istovremenu u neupitnu pripadnost oru`anim snagama Savezne Republike Jugoslavije. General Ratko Mladi} je u takvoj konstelaciji 10. maja 1992. postavljen za komandanta 2. vojne oblasti i od tada je do 19. maja imao dvojnu funkciju: bio je na ~elu 2. vojne oblasti, uga{ene 19. maja, i novoformirane Vojske Srpske Republike BiH, {to je dogovoreno 30. aprila 1992. na pomenutom sastanku u Beogradu. Time je obezbije|en
br. 3-1217, Odluka o formiranju Vojske Srpske Republike Bosne i Hercegovine Broj: 03-234/92, 12. maj 1992.). Na taj su na~in srpski kolaboracionisti nastojali da prikriju pravo ~injeni~no stanje. “Odluka” o formiranju Vojske Srpske Republike Bosne i Hercegovine stupila je na snagu “danom dono{enja” i va`ila je “do progla{enja Zakona o vojsci Srpske Republike Bosne i Hercegovine” (Isto). Vojska Srpske Republike BiH zvani~no je progla{ena 18. maja 1992. (AIIZ, inv. br. 2-2563, Radna zabilje{ka pukovnika JNA O. S., 18. maj 1992, str. 205). 228 I. Radakovi}, nav. dj., str. 137-138; S. Biserko, nav. dj., str. 227; D. Domazet, nav. dj., str. 14; ICTY, Predmet: Br. IT-94-1T, Dokazni materijal svjedo~enja pukovnika JNA O. S., 5. juni 1996, str. 5. 229 AIIZ, inv. br. 5352, Zapisnik, Dopuna izjave \. \.; D. Domazet, nav. dj., str. 14. Vidi {emu 2 kod D. Domazeta, nav. dj., str. 14. Komanda 2. vojne oblasti je, po kazivanju generala \or|a \uki}a, uga{ena 19. maja 1992, nare|enjem General{taba Oru`anih snaga SFRJ, kojim je konkretizovano njeno “transformisanje” u “Vojsku Srpske Republike BiH” (AIIZ, inv. br. 5353, Zapisnik, Dopuna izjave \. \.).
840

kontinuitet rukovo|enja i komandovanja oru`anim snagama Savezne Republike Jugoslavije u Bosni i Hercegovini. U nadle`nost novoformiranog Glavnog {taba ulazila je glavnina 2. vojne oblasti i manji dio 4. vojne oblasti. Od ostalih dijelova 2. vojne oblasti formirana je Vojska Republike Srpska Krajina, a snage 1, 3. i 4. vojne oblasti, raspore|ene na teritoriji Srbije i Crne Gore, u{le su u sastav “tre}e srpske vojske” (Vojska SR Jugoslavije). Na taj je na~in organizacijska struktura JNA, ostavljaju}i mogu}nost dvostrukog tuma~enja, “prilago|ena konkretnim uslovima...”.230 Prikrivaju}i dotada{nje vojne aktivnosti i u nastojanju da istakne vlastiti subjektivitet, Predsjedni{tvo Srpske Republike BiH je 20. maja 1992. proglasilo op{tu mobilizaciju “svih gra|ana SR BiH, kako na teritoriji Republike, tako i onih koji `ive van Republike”. Toj su mobilizaciji podlijegali svi mu{karci od 18-60, a `ene od 18-55 godina starosti, te materijalna sredstva koja su podlijegala mobilizaciji. Zavedena je i op{ta radna obaveza.231 Predsjedni{tvo Srpske Republike BiH je juna 1992. donijelo “Odluku” o formiranju, organizaciji i formaciji Vojske Srpske Republike BiH.232 U sastav te vojske u{le su snage 9. (Kninskog), 10. (Biha}kog), 5. (Banjalu~kog), 17. (Tuzlanskog), 4. (Sarajevskog), 13. (Bile}kog) i Petog vazduhoplovnog (RV i PVO) korpusa JNA. Tako je ta vojska (u po~etku) bila sastavljena od {est korpusa, zasnovanim na korpusima 2. vojne oblasti, ~ime je reorganizacija svedena na preimenovanje korpusa JNA u korpuse Vojske Srpske Republike BiH : - 1. kraji{ki korpus (od jedinica 5. korpusa JNA); - 2. kraji{ki korpus (od jedinica 9. i 10. korpusa JNA);
230 Isto. U cilju obmane javnosti 16. juna 1992. na teritoriji Srbije i Crne Gore ukinute su vojne oblasti i armija postala najvi{a strategijska organizacijska cjelina Vojske Jugoslavije, a ~inile su je tri armije: 1, 2. i 3. armija korpusnog i brigadnog sastava (D. Domazet, nav. dj., str. 14, nap. 23.). 231 AIIZ, inv. br. 2-2654, Komanda 1. kraji{kog korpusa, Op. str. pov. br. 467-2, 21. maja 1992. — Komandi 10. partizanske divizije i drugima. 232 AIIZ, inv. br. 2-2681, Glavni [tab Vojske Srpske Republike (“Vojna tajna. Strogo povjerljivo”), EKSPOZE komandanta Glavnog {taba, general-potpukovnika Ratka Mladi}a, o ostvarenim rezultatima na frontu, stanju vojske Srpske Republike, problemima i zadacima u narednom periodu, septembar 1992, str. 1-3.
841

- Isto~no-bosanski korpus (od jedinica 17. korpusa JNA); - Sarajevsko-romanijski korpus (od jedinica 4. korpusa JNA); - Hercegova~ki korpus (od jedinica 13. korpusa JNA); - Vazduhoplovstvo i protiv-vazdu{na odbrana.233 Navedeni korpusi kopnene vojske su imali: komandu korpusa, sa pri{tapskim jedinicama, 8-12 pje{adijskih brigada, po jednu-dvije mehanizovane ili tenkovske brigade, po jedan ili dva artiljerijska puka, po jedan protivoklopni artiljerijski puk, po jedan artiljerijskoraketni puk PVO, po jedan in`injerijski puk, po jedan sanitetski bataljon, po jedan bataljon vojne policije, po jedan bataljon veze, po jednu ili dvije automobilske ~ete, zatim ABHO i pozadinske jedinice, te ustanove i po potrebi druge specijalizovane jedinice, u zavisnosti od zone odgovornosti i topografsko-takti~ke konfiguracije zemlji{ta.234 Peti (Banjalu~ki), odnosno 1. kraji{ki korpus Vojske Srpske Republike BiH, je bio izuzetno jak. On je 1. juna 1992. brojao (u ratnom stanju) preko 78.000 ljudi.235 2. kraji{ki korpus, sa sjedi{tem
233 AIIZ, inv. br. 5352, Zapisnik, Dopuna izjave \. \.; I. Radakovi}, nav. dj., str. 137-138; S. Biserko, nav. dj., str. 227; D. Domazet, nav. dj., str. 14; ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragrafi 398 i 679; AIIZ, inv. br. 2-2870, Komanda Bile}kog korpusa, Str. pov. br. 32, 19. april 1992, Bile}a — Svim artiljerijskim jedinicama, Zapovijest za artiljerijska dejstva; Isto, inv. br. 2-2681, Glavni [tab Vojske Srpske Republike (“Vojna tajna. Strogo povjerljivo”), EKSPOZE komandanta G[, general-potpukovnika Ratka Mladi}a, o ostvarenim rezultatima na frontu, stanju vojske Srpske Republike, problemima i zadacima u narednom periodu, septembar 1992, str. 3. Ratno vazduhoplovstvo je formirano od 2. i 5. korpusa ratnog vazduhoplovstva i protiv-vazdu{ne odbrane JNA, koji je preuzeo mobilizacijsku i teritorijalnu infrastrukturu, sa najva`nijim skladi{tima koja su i dalje popunjavana iz Srbije i Crne Gore. Tako su njihove pri{tapske jedinice i jedinice korpusne podr{ke ostale u istoj ulozi, sa novom oznakom. 234 AIIZ, inv. br. 2-2663, Komanda 2. kraji{kog korpusa, Str. pov. br. 32-1, 2. juni 1992. — 11. brigadi; D. Domazet, nav. dj., str. 13, slika 6. 235 ICTY, Predmet: Br. IT-94-1-T, Dokazni materijal svjedo~enja pukovnika JNA O. S., 5. juni 1996, str. 24; AIIZ, inv. br. 2-2563, Radna zabilje{ka pukovnika JNA O. S., 1. juni 1992, str. 237; Slobodna Bosna, 19. juni 2003, str. 17 i 19. Na hrani je 1. juna 1992. bilo 78.800 ljudi, ne ra~unaju}i snage sa po 1.800 ljudi s podru~ja dvije op{tine ([ipovo i Srbac), te 15.000 tzv. Dobojske grupe - AIIZ, inv. br. 2-2563, Radna zabilje{ka pukovnika JNA O. S., 1. juni 1992, str. 237. — ICTY, Predmet: Br. IT-94-1T, Dokazni materijal svjedo~enja pukovnika JNA O. S., 5. juni 1996, str. 24.
842

u Drvaru, je brojao oko 22.000 ljudi. Snage oba korpusa, kao i 15.000 iz sastava tzv. Dobojske grupe, te po 1.800 ljudi s podru~ja op{tina [ipovo i Srbac, tj ukupno oko 120.000 ljudi, logisti~ki je obezbje|ivala 993. pozadinska baza.236 Tri dana kasnije 1. kraji{ki korpus je brojao preko 100.000 ljudi.237 Hercegova~ki korpus je, prema raspolo`ivim podacima, brojao 22.000, Isto~no-bosanski 23.000 i Sarajevskoromanijski 12.000 vojnika i starje{ina.238 Pod neposrednom komandom Glavnog {taba Vojske Srpske Republike BiH septembra 1992. bilo je {est operativnih sastava (pet korpusa kopnene vojske i Vazduhoplovstvo i protiv-vazdu{na odbrana), “sa jasno razgrani~enim zonama odgovornosti, zadacima i nadle`nostima”. Stanje popunjenosti jedinicama bilo je razli~ito. Jedinice i ustanove neposredno pot~injene “Glavnom {tabu” (tzv. pri{tapske jedinice) i jedinice Vazduhoplovstva i Protiv-vazdu{ne odbrane bile su

236 ICTY, Predmet: Br. IT-94-1-T, Dokazni materijal svjedo~enja pukovnika JNA O. S., 5. juni 1996, str. 24; AIIZ, inv. br. 2-2563, Radna zabilje{ka pukovnika JNA O. S. (sveska 2), 6. juni 1992, str. 26. Podatak o brojnom stanju 2. kraji{kog korpusa (oko 22.000 ljudi) iznio je pukovnik Mini}, pomo}nik komandanta tog korpusa za logistiku, na sastanku 6. juna 1992. (AIIZ, inv. br. 2-2563, Radna zabilje{ka pukovnika JNA O. S., sveska 2, 6. juni 1992, str. 26). 237 AIIZ, inv. br. 2-2563, Radna zabilje{ka pukovnika JNA O. S., 4. juni 1992, str. 241. Taj je podatak 4. juna 1992. iznio pukovnik Vaso Tep{i}, pomo}nik komandanta 1. kraji{kog korpusa za logistiku, na sastanku u Komandi korpusa (Isto). Stoga nije ta~an podatak kontra-admirala D. Domazeta o tome da je 1. kraji{ki korpus brojao 55.000, a 2. kraji{ki korpus 14.000 ljudi (D. Domazet, nav. dj., str. 13, slika 6). 238 D. Domazet, nav. dj., str. 13, slika 6. Ta~an broj ukupnih snaga Vojske Republike Srpske BiH je, bez stavljanja na uvid cjelokupne dokumentacije svih njenih komandi, jedinica i ustanova, te{ko utvrditi. Kontra-admiral D. Domazet tvrdi da se na podru~ju Bosne i Hercegovine u prvoj polovini 1992. nalazilo 6 korpusa (1. i 2. kraji{ki, Sarajevskoromanijski, Isto~nobosanski, Hercegova~ki i Drinski), sa 135.000 ljudi, 550 tenkova, vi{e od 1.300 topni~kih oru|a u 430 oklopnih prevo`njaka (Isto, str. 13, slika 6, i str. 14). Navedeni broj korpusa u nazna~enom periodu nije ta~an, kao ni vrijeme njihovog djelovanja niti njihove ukupne snage. Prije svega, tada nije postojao Drinski korpus. Navedeni korpusi (pet, a ne {est) su djelovali od 19. maja 1992, kada je formirana Vojska Srpske Republike BiH, a ne “u prvoj polovini 1992.” (vjerovatno je Domazet mislio na period od 19. maja 1992.). Pored toga, Domazet nije uzeo u obzir i snage Vazduhoplovstva i protiv-vazdu{ne odbrane, kao ni druge snage iz Savezne Republike Jugoslavije.
843

najslabije popunjene (33-44%). Operativni sastavi bili su popunjeni od 76-108%. Me|utim, pojedine zdru`ene takti~ke jedinice unutar korpusa, “zbog pomanjkanja vojnih obveznika odre|enih specijalnosti”, septembra 1992. ili jo{ nisu bile formirane ili su bile minimalno popunjene. To se posebno odnosilo na jedinice tehni~kih rodova (artiljerija, protiv-vazdu{na odbrana, in`injerija i veza). Neke su brigade bile popunjene i do 400% u odnosu na propisanu formaciju.239 Pojedine jedinice i ustanove tada (nepostoje}e JNA) su i poslije 19. maja zadr`ale dotada{nje nazive (kao, na primjer, 30. partizanska divizija i 993. pozadinska baza 2. vojne oblasti), kao i sam naziv JNA, te termine “vojna lica i gra|anska lica na slu`bi u JNA”.240 Krajem 1992. formiran je i {esti korpus kopnene vojske - Drinski korpus.241 Vojska Srpske Republike BiH je nosila uniforme i ~inove koje su nosili pripadnici JNA i Teritorijalne odbrane, s tim {to je promijenjena oznaka na kapama. Ranije je bila zastava plavo-bijelo-crvena i pisalo je “JNA”. Poslije 19. maja oznaka “JNA” je skinuta, a osnovnu oznaku na kapama ~inila je “Srpska zastava, a na lijevoj nadlaktici srpska
239 AIIZ, inv. br. 2-2681, Glavni [tab Vojske Srpske Republike (“Vojna tajna. Strogo povjerljivo”), EKSPOZE komandanta G[, general-potpukovnika Ratka Mladi}a, o ostvarenim rezultatima na frontu, stanju Vojske Srpske Republike, problemima i zadacima u narednom periodu, septembar 1992, str. 1-3. To je bila posljedica negativnih pojava, gdje su vojni obveznici, pa i ~itave jedinice bile vezane isklju~ivo za lokalna op{tinska i seoska podru~ja i nije ih bilo mogu}e pomjeriti ~ak ni na teritoriju susjedne op{tine (Isto). 240 AIIZ, inv. br. 2-2549, Komanda 30. part/izanske d/ivizije/, Op. str. pov. br. 955-2, 2. juni 1992. — Komandi 1. part/izanske/ b/rigade/; AIIZ, inv. br. 2-2561, Komanda 993. pozadinske baze, br. 27-11/2, 19. maja 1992, Predlog za prestanak aktivne slu`be u JNA pukovniku Osmanu Selaku. 241 ICTY, Predmet: Br. IT-98-33, Tu`ilac suda protiv Radislava Krsti}a, Optu`nica, Hag, 30. oktobar 1998, u: ZLO^INI NAD BO[NJACIMA U SREBRENICI ZA VRIJEME AGRESIJE NA REPUBLIKU BOSNU I HERCEGOVINU 1991. - 1995, Dokumenti i svjedo~enja, Sarajevo 1999, str. 550. Drinski korpus je formiran, izme|u ostalog, izazovom razvu~enog lanca isto~nobosanskih enklava: Gora`da, @epe, Srebrenice, te Konjevi} Polje — Cerska, na prostoru koji je bio uvr{ten u prioritete velikosrpske osvaja~ke strategije.
844

zastava na kru`noj podlozi sa natpisom ‘Vojska Srpske Republike Bosne i Hercegovine’”.242 Nepopunjenost komadni i jedinica Vojske Srpske Republike BiH sa aktivnim starje{inama je bio “svojevrstan problem”. Od ukupnog broja oficira Srba porijeklom iz Bosne i Hercegovine “Vojsci Republike Srpske” je do septembra 1992. “pristupilo svega 21,30% (bilo 4.206, a do{lo 900)”. To je bila jedna polovina od formacijskih potreba te vojske.243 Komande, jedinice i ustanove JNA su, u skladu sa odlukama Velikosrpskog rukovodstva i li~no Milo{evi}a, “~inile ki~mu Vojske Republike Srpske, sa kompletnim naoru`anjem i opremom”. Ta je vojska, “uz puni oslonac na srpski narod i njegovu svestranu podr{ku”, “preuzela front JNA” u Bosni i Hercegovini.244
242 AIIZ, inv. br. 3-1217, Odluka o formiranju Vojske Srpske Republike Bosne i Hercegovine Broj: 03-234/92, 12. maj 1992.; ICTY, Predmet: Br. IT-94-1T, Dokazni materijal svjedo~enja pukovnika JNA O. S., 5. juni 1996, str. 48-49. 243 AIIZ, inv. br. 2-2681, Glavni [tab Vojske Srpske Republike (“Vojna tajna. Strogo povjerljivo”), EKSPOZE komandanta G[, general-potpukovnika Ratka Mladi}a, o ostvarenim rezultatima na frontu, stanju vojske Srpske Republike, problemima i zadacima u narednom periodu, septembar 1992, str. 1-3; ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragrafi 450-451. Tako je tih preko 21 odsto oficira JNA pristupilo “Vojsci Srpske Republike BiH”. 244 V. Kadijevi}, nav. dj., str. 148; AIIZ, inv. br. 2-2681, Glavni [tab Vojske Srpske Republike (“Vojna tajna. Strogo povjerljivo”), EKSPOZE komandanta G[, general-potpukovnika Ratka Mladi}a, o ostvarenim rezultatima na frontu, stanju vojske Srpske Republike, problemima i zadacima u narednom periodu, septembar 1992, str. 1; ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragraf 62; AIIZ, inv. br. 2-2571, Informacija o doga|ajima u Banja Luci od 10-17. septembra 1993, Izlaganje generala Milana Gvere na sjednici Narodne Skup{tine Republike Srpske, Banja Luka, 29. septembar 1993. Srbi u Bosni i Hercegovini su zadr`ali “sve {to se moglo od naoru`anja, ratne tehnike, vazduhoplovstva, opreme i drugog od biv{e JNA. Uporedo sa intezivnim borbenim dejstvima, vr{eno je organizaciono ustrojstvo Vojske, uz preuzimanje svih i svega {to je moglo pomo}i ja~anju fronta.....” (AIIZ, inv. br. 2-2571). General Veljko Kadijevi} pi{e da je Vojska Republike Srpske “za{titila srpski narod i stvorila vojni~ke pretpostavke za adekvatna politi~ka rje{enja koja }e odgovarati njegovim nacionalnim interesima i ciljevima” (V. Kadijevi}, nav. dj., str. 148), tj. srpskim velikodr`avnim interesima i ciljevima zlo~ina~kog karaktera. Tom tvrdnjom on nastoji da prikrije odgovornost politi~kog i vojnog rukovodstva Velikosrpskog pokreta, uklju~uju}i i njegovu, za agresiju, genocid i druge oblike zlo~ina u Bosni i
845

JNA je predavanjem fronta Vojsci Srpske Republike BiH, prema generalu Milutinu Kukanjcu, predala efektivno okupiranu teritoriju Bosne i Hercegovine. To je, po njemu iznosilo “najmanje 50 odsto” ukupne teritorije Bosne i Hercegovine.245 Starje{ine (srpski oficiri i podoficiri) porijeklom iz Srbije i Crne Gore ni poslije 19. maja 1992. ni iz daleka nisu napustili Bosnu i Hercegovinu. U Vojsci Republike Srpske je maja 1992. bilo dosta starje{ina koji nisu bili dr`avljani Bosne i Hercegovine. Jedan broj takvih se izjasnio da bude premje{ten na teritoriju Savezne Republike Jugoslavije. Me|utim, oni nisu mogli napustiti Bosnu i Hercegovinu, jer je Glavni {tab Vojske Republike Srpske Bosne i Hercegovine nare|enjem (Pov. br. 25/143-1) 19. maja 1992. to zabranio.246 Bosnu i Hercegovinu su napustili vojnici na odslu`enju kadrovskog roka (oko 8.000: Srbi, Albanci, Crnogorci i Muslimani) i pitomci vojnih {kola, porijekom iz Srbije i Crne Gore. Vojnici Srbi porijeklom iz Bosne
Hercegovini. Pored toga, on time poku{ava da tu odgovornost prebaci na politi~ko i vojno rukovodstvo kolaboracionisti~ke Srpske Republike BiH, nastoje}i da ga prika`e kao samostalan subjekt, navodno nezavisan od Savezne Republike Jugoslavije, {to nije ta~no. 245 TV SRNA, Emisija MOJ GOST — MOJA ISTINA, autora Riste \oge, 12. juli 1994. U toj je emisiji general Milutin Kukanjac, pored ostalog, izrazio `aljenje {to su neka podru~ja koja je JNA zauzela kasnije izgubljena, kao na primjer: lijeva obala Neretve, @u~, Mojmilo, itd., {to on nikako nije mogao da “shvati” (Isto). 246 AIIZ, inv. br. 2-2745, Komanda 1. kraji{kog korpusa, Pov. br. 12/1-291, 30. maj 1992. - Komandi 10. partd i drugima. Krajem maja 1992. starje{ine koji nisu bili dr`avljani Bosne i Hercegovine, a izjasnili su se da budu premje{teni na teritoriju Savezne Republike Jugoslavije, stalno su komandama, jedinicama i ustanovama Vojske Republike Srpske postavljali pitanja o svom premje{taju. Zbog toga je Komanda 1. kraji{kog korpusa 30. maja (Pov. br. 12/1-291) dala sljede}e obja{njenje, pozivaju}i se na akt Glavnog {taba Vojske Republike Srpske Bosne i Hercegovine, Pov. br. 25/143-1, od 19. maja 1992. : “1. — Zamjena preostalih pripadnika JNA, dr`avljana SRJ, koji su izrazili `elju da odu u tu dr`avu izvr{i}e se kada se steknu uslovi za to i dobiju odgovaraju}u zamjenu; 2. — njihov odlazak iz jedinice mogu} je samo po odobrenju komandanta korpusa, organizovano i planski uz propisanu dozvolu i naredbu o premje{taju; 3. svako samovoljno napu{tanje jedinice i polo`aja predstavlja dezerterstvo i bi}e na teritoriji Srpske Republike BiH spre~eno, a prema pojedincima }e se preduzimati odgovaraju}e mere. Prema istim }e biti preduzimane mere i u Saveznoj Republici Jugoslaviji i u JNA” (Isto).
846

i Hercegovine koji su se nalazili van Bosne i Hercegovine vra}eni su u Bosnu i Hercegovinu i u{li su u jedinice Vojske Republike Srpske.247 Kao {to su komande, jedinice i ustanove JNA ~inile “ki~mu” novoformirane Vojske Srpske Republike Bosne i Hercegovine, to se, pored ostalog, odnosilo i na njenu kadrovsku strukturu. Komande, jedinice i ustanove Vojske Srpske Republike Bosne i Hercegovine u osnovi je ~inio oficirski kadar komandi i jedinica JNA od kojih su preimenovanjem nastale. To se, prije svega, odnosilo na oklopne i mehanizovane brigade, te komande korpusa i njihovih pri{tapskih jedinica i ustanova. Stotinjak lakih pje{dijskih brigada, nastalih od istoimenih brigada, formiranih po op{tinama od “dobrovoljaca JNA” u koje su apsorbovani odredi dotada{nje Teritorijalne odbrane, mogao se zadovoljiti manjim brojem aktivnih oficira i popunjene su, uglavnom, rezervnim oficirima i podoficirima. Popuna je vr{ena i od oficira srpske nacionalnosti koji su ro|eni u Bosni i Hercegovini, a slu`bovali su na teritoriji Savezne Republike Jugoslavije. Popuna sa oficirskim kadrom je vr{ena i sa drugim oficirima iz Savezne Republike Jugoslavije koji su se “dobrovoljno” javili za anga`ovanje u Bosni i

247 AIIZ, inv. br. 2-2559; ICTY, Predmet: Br. IT-94-1T, Dokazni materijal svjedo~enja pukovnika JNA O. S., 5. juni 1996, str. 34 i 77-78. Na podru~ju Bosne i Hercegovine su i poslije 19. maja 1992. ostale starje{ine, vojnici i gra|anska lica koji su ro|eni na tom podru~ju, kao i na teritoriji Republike Srpska Krajina. Pored toga, na tom su prostoru, prema planu Personalne uprave SSNO-a i Nare|enja (zamjenika) na~elnika General{taba Oru`anih snaga SFRJ, generala @ivote Pani}a, od 11. maja 1992, ostale i starje{ine, vojnici i gra|anska lica JNA, radi popune Teritorijalne odbrane i milicije Srpske Republike Bosne i Hercegovine, kao i Republike Srpske Krajine (AIIZ, inv. br. 2-1374, Savezni sekretarijat za narodnu odbranu, General{tab Oru`anih snaga SFRJ, I Uprava, Upravni centar, 31.53-3, 11. maj 1992. — Komandi 5, 10, 13. i 17. korpusa i 4. vojne oblasti (2. vojnoj oblasti na znanje). U 4. ozrenskoj lakoj pje{adijskoj brigadi nalazio se aprila 1994. i potporu~nik Dragan (Petar) [trkalj iz Zrenjanina (ro|en 13. oktobra 1968. u Kni}aninu, op{tina Zrenjanin, l. k. 159251, SUP Zrenjanin) — AIIZ, inv. br. 2-2856, Komanda 4. ozrenske lake pje{adijske brigade, Broj: 407-1/94, 10. april 1994, OVLA[TENJE. General Ratko Mladi} je 9. juna 1992. izdao naredbu o otpu{tanju Bo{njaka i Hrvata iz JNA: “Starje{ine muslimanske i hrvatske nacionalnosti odmah uputiti na godi{nji odmor. Pokrenite postupak za njihovo upu}ivanje u Vojsku SR Jugoslavije, radi rje{avanja njihovog statusa u slu`bi” (AIIZ, inv. br. 2-2563, Radna zabilje{ka pukovnika JNA O. S., sveska 2, str. 59; Slobodna Bosna, 19. juni 2003, str. 18).
847

Hercegovini. Ni`e formacijske du`nosti u komandama su bile popunjavane sa rezervnim oficirima srpske i crnogorske nacionalnosti iz Bosne i Hercegovine, kao i iz Savezne Republike Jugoslavije.248 General{tab Vojske Jugoslavije je, po ~l. 271, iz Vojske Jugoslavije anga`ovao aktivne vojne starje{ine u komande, jedinice i ustanove Vojske Republike Srpske.249 Me|u njima su, u izvo|enju agresije na Bosnu i Hercegovinu i drugim oblicima zlo~ina, pored ostalih, u~estvovali i sljede}i : - general-major Stanislav (Du{ana) Gali} (komandant Sarajevskoromanijskog korpusa); - pukovnik Nikola (Nikole) Kajtez, iz Vojne po{te 3001 Beograd (bio je komandant 6. sanske pje{adijske brigade u 1. kraji{kom korpusu); - potpukovnik Vinko (Jovana) Pandurevi} (od 7. juna 1994. bio je komandant 1. zvorni~ke pje{adijske brigade);

248 AIIZ, inv. br. 2-1082 do 2-1104; F. He}o, nav. dj., str. 123. Komandna struktura kolaboracionisti~ke Vojske Srpske Republike Bosne i Hercegovine je bila sljede}a: komandant general-major Ratko Mladi}; na~elnik {taba general-major Manojlo Milovanovi}; pomo}nik komandanta za moral i informisanje general-major Milan Gvero; pomo}nik komandanta za logistiku general-major \or|e \uki}; pomo}nik komandanta za bezbjednost pukovnik Zdravko Tolimir; pomo}nik komandanta za mobilizaciju pukovnik Mi}o Grubor; komandant 1. kraji{kog korpusa general-major Momir Tali}; komandant 2. kraji{kog korpusa general-major Grujo Bori}; komandant Isto~no-bosanskog korpusa general-major Novica Simi}; komandant Sarajevskoromanijskog korpusa general-major Stanislav Gali}; komandant Drinskog korpusa general-major Milenko @ivanovi} i komandant Hercegova~kog korpusa general-major Radovan Gruba~ (F. He}o, nav. dj., str. 123, nap. 228). Komandanti Sarajevsko-romanijskog korpusa bili su generali: Vojislav \ur|evac, Tomislav [ip~i}, Stanislav Gali} (od septembra 1992. do avgusta 1994.) i pukovnik Dragomir Milo{evi} (od avgusta 1994. do novembra 1995.) — ICTY, Predmet: Br. IT02-54-T, paragrafi 398 i 679; Kazivanja na~elnika [taba 216. brdske brigade potpukovnika JNA Asima D`ambasovi}a data autoru. 249 AIIZ, inv. br. 2-2749, Vojna po{ta 7421, Pov. br. 1652-2/3, 7. oktobar 1993. - Komandi 1 KK /kraji{ki korpus/, Spisak AVS anga`ovanih po ~lanu 271. iz Vojske Jugoslavije; Isto, inv. br. 2-2748, Komanda 1. KK, Pov. br. 12/1-468, 19. septembar 1993. - Komandi 6. sanske lpbr /laka pje{adijska brigada/, na li~nost komandanta, Zahtev za povratak u VJ.
848

- potpukovnik Slobodan (Puni{e) Radonji}; - potpukovnik Ratko (Petra) [krbi} (iz Vojne po{te 2270 Kru{evac); - major Gojko (Jove) Star~evi} (iz Vojne po{te 3001 Beograd); - kapetan I klase Marko (Nedeljka) Mari~i} (OMJ, VES 31401); - poru~nik Miomir (Novaka) Jasikovac i mnogi drugi.250
250 Isto; AIIZ, inv. br. 2-2753, Kajtez Nikola, pukovnik ARJ PVO, 7. decembar 1992. - Komandi 1. kraji{kog korpusa, IZVJE[TAJ O PRIJEMU DU@NOSTI; Isto, inv. br. 2-2752, Vojna po{ta 7421, Pov. br. 1778-2/20, 3. decembar 1993, Sanski Most, RJE[ENJE; Isto, inv. br. 2-2754, Vojna po{ta 3001 Beograd, Pov. br. 6/8-59-12, 15. juli 1994, RJE[ENJE; Isto, inv. br. 2-2751, General{tab Vojske Jugoslavije, Sektor za popunu, mobilizaciju i sistemska pitanja, Personalna uprava, Pov. br. 14-2649-162, 30. avgust 1994, RJE[ENJE; Isto, inv. br. 2-2750, /Iz/vod, Naredba br. 5-41, od 11. februara 1994. godine Na~elnika G[ VJ /General{tab Vojske Jugoslavije/; Isto, inv. br. 2-2757, Komanda 15. Bpbr, Pov. br. 183-2, 5. mart 1994. - Komandi 2. KK Drvar; Isto, inv. br. 2-2747, Komanda 15. Bpbr, Pov. broj 183-2, 5. mart 1994. - Komandi 2. KK Drvar; Isto, inv. br. 2-2876, UKAZ broj 1/201-001/94-39 PREDSEDNIKA SAVEZNE REPUBLIKE JUGOSLAVIJE OD 30. SEPTEMBRA 1994. GODINE; Isto, inv. br. 2-3046, VOJNA PO[TA Broj 7111, Int. br. 05/2-112, 1. april 1995, Han Pijesak, RE[ENJE; Isto, inv. br. 2-3047, Naredba pov. broj : 06-143 komandanta 1. Zvorni~ke pbr, od 6. septembra 1994.). Predsjednik Savezne Republike Jugoslavije, Zoran Lili}, je 30. septembra 1994. izdao UKAZ O PRESTANKU PROFESIONALNE VOJNE SLU@BE generalu Stanislavu Gali}u. Izvod te odluke glasi : “UKAZ broj 1/2-01-001/94-39 PREDSEDNIKA SAVEZNE REPUBLIKE JUGOSLAVIJE OD 30. SEPTEMBRA 1994. GODINE Na osnovu ~lana 136. Ustava Savezne Republike Jugoslavije (“Slu`beni list SRJ”, broj 1/92) i ~lana 151. ta~ka 3. Zakona o Vojsci Jugoslavije (“Slu`beni list SRJ”, br. 67/93, 24/94 i 43/94), donosim ukaz PRESTAJE PROFESIONALNA VOJNA SLU@BA Vrsta promene 07 6.- GALI] Du{ana STANISLAVU, general-majoru, ro|enom 12. marta 1943. godine, na slu`bi u 30. kadrovskom centru VJ.
849

Jedan broj starje{ina, kao {to su, na primjer, Marko Mari~i} i Milovan Todorovi}, je tra`io povratak u Vojsku Jugoslavije. Me|utim, njihovi su zahtjevi odbijeni, pri ~emu im je prije}eno vojnim sudom ukoliko samostalno napuste jedinicu.251
Razlog prestanka: navr{io 30 godina sta`a osiguranja a potrebe slu`be zahtevaju prestanak profesionalne vojne slu`be. Ovaj ukaz dostaviti imenovanom najkasije do 10. oktobra 1994. godine. Nadle`ni stare{ina razre{i}e ga od profesionalne vojne slu`be u skladu sa odredbama ~lana 113. stav 2. i 3. Zakona o Vojsci Jugoslavije. Obrazlo`enje Iz dokumenata slu`bene evidencije utvr|eno je da je imenovani u profesionalnoj vojnoj slu`bi neprekidno od 23. jula 1961. godine, da ima vi{e od 30 godina sta`a osiguranja i da je nadle`ni stare{ina ocenio da potrebe slu`be zahtevaju prestanak njegove profesionalne vojne slu`be. Na osnovu izlo`enog zaklju~eno je da je nastao razlog da imenovanom prestane profesionalna vojna slu`ba po ~lanu 107. stav 2. Zakona o Vojsci Jugoslavije, pa je odlu~eno kao u dispozitivu ovog ukaza. Ovaj je ukaz kona~an te protiv njega nije dopu{tena `alba, ve} se mo`e pokrenuti upravni spor kod Vrhovnog vojnog suda u Beogradu u roku od 30 dana od dana dostavljanja. Tu`ba se predaje, u dva primerka, neposredno Sudu ili po{tom preporu~eno, PREDSEDNIK Zoran Lili}, s. r.” (AIIZ, inv. br. 2-2876). Potpukovnik Vinko Pandurevi} je, u skladu sa op{tom praksom, Naredbom na~elnika Personalne uprave General{taba Vojske Jugoslavije, broj : 5-186, od 7. juna 1994. postavljen na du`nost komandanta 1. zvorni~ke pje{adijske brigade Vojske Republike Srpske (AIIZ, inv. br. 2-3046, Vojna po{ta Broj. 7111, Int. br. 05/2-112, 1. april 1995, Han Pijesak, RJE[ENJE). 251 AIIZ, inv. br. 2-2749, Vojna po{ta 7421, Pov. br. 1652-2/3, 7. oktobar 1993. — Komandi 1. KK. Zahtjev kapetana I klase Marka Mari~i}a i vodnika I klase Milovana Todorovi}a za povratak u Vojsku Jugoslavije je razmatran na sjednici kod komandanta
850

Vojska Srpske Republike BiH je, pored `ive sile, naro~ito aktivnih oficira, dobila “cjelokupno naoru`anje, municiju...” i druga sredstva (gorivo, opremu), s kojima je u Bosni i Hercegovini raspolagala JNA. Sva pokretna i nepokretna imovina JNA je, preimenovanjem 2. vojne oblasti, odlukom SSNO-a predata Vojsci Srpske Republike BiH. Istovremeno su i savezne rezerve (oko 40.000 tona goriva, 3/4 dizela i 1/2 benzina, te izme|u 1.000 i 1.200 tona kerozina, koje je bilo smje{teno u dva civilna skladi{ta), predate odgovaraju}om odlukom u nadle`nost te kolaboracionisti~ke tvorevine.252 Srbi u Bosni i Hercegovini su “dobili gotovo cjelokupno naoru`anje, municiju…” i druga sredstva s kojima su raspolagale komande, jedinice i ustanove JNA na teritoriji Bosne i Hercegovine. JNA je “vi{e od 90 odsto naoru`anja ubojnih sredstava svih vrsta i druge opreme” izmjestila na “sigurne” prostore i sve to predala Srpskoj Republici BiH, “koja je time naoru`ala svoju vojsku”.253
1. kraji{kog korpusa. Tom prilikom “ocenjeno je, da shodno potrebama slu`be i nare|enju komandanta G[ VRS /Glavni {tab Vojske Republike Srpske/ da se imenovani i dalje zadr`e u jedinici do zavr{etka rata. Za ona lica koja se pona{aju samovoljno i nedisciplinovano, shodno nare|enju komandanta 1. KK /kraji{ki korpus/, treba preduzeti mere iz svoje nadle`nosti, kao i shodno potrebi pokretati postupak za stavljanje pod Vojno-disciplinski sud” (AIIZ, inv. br. 2-2748, Komanda 1. KK, Pov. br. 12/1-468, 19. septembar 1993. - Komandi 6. sanske lpbr /laka pje{adijska brigada/, na li~nost komandanta). 252 I. Radakovi}, nav. dj., str. 137; ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragrafi 62, 398, 406 i 679; ICTY, Predmet: Br. IT-94-1T, Dokazni materijal svjedo~enja pukovnika JNA O. S., 5. juni 1996, str. 28-29 i 47-49; AIIZ, inv. br. 5352, Zapisnik, Dopuna izjave \. \.; Isto, inv. br. 5348, Zapisnik, Izjava \. \.; Isto, inv. br. 5350, Zapisnk, Dopuna izjave \. \. 253 I. Radakovi}, nav. dj., str. 137; ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragrafi 62, 398, 406 i 679; Isto, Predmet: Br. IT-94-1T, Dokazni materijal svjedo~enja pukovnika JNA O. S., 5. juni 1996, str. 28-29 i 47-49. JNA je, po ocjeni genarala Ilije Radakovi}a, oko 70% naoru`anja predala Vojsci Srpske Republike BiH, osigurav{i joj na taj na~in vi{estruku nadmo}nost i strate{ku prednost (Isto). JNA je srpskim kolaboracionistima u Bosni i Hercegovini obezbijedila kompletno naoru`anje i opremu. S tim u vezi, general Milutin Kukanjac (komandant 2. vojne oblasti) je na TV “SRNI” 12. jula 1994. javno izjavio: “Mi smo vam dali oru`je. Sa ~ime bi vi ratovali da nije bilo nas, sa pra}kama” (TV SRNA, Emisija MOJ GOST — MOJA ISTINA, autora Riste \oge, 12. juli 1994.).
851

JNA je Vojsci Republike Srpske, pored otetog naoru`anja Teritorijalne odbrane Bosne i Hercegovine i rezervnog sastava policije (milicije), osigurala velika skladi{ta, vojnu opremu, pogonska goriva i maziva, sanitetski materijal, artiljeriju, helikoptere, naoru`anje, municiju, zatim sna`an vojno-industrijski potencijal, velike (savezne) ratne rezerve opreme i dr. Vojska Srpske Republike BiH je od JNA i Vojske Jugoslavije dobila i sve oklopne kapacitete, te podr{ku i u odr`avanju borbene tehnike. Tako je, primjera radi, 1. kraji{ki korpus maja 1992. preuzeo tenkove i oklopna borbena vozila, oru`je, municiju, gorivo i drugi materijal, koji je bio uskladi{ten u 993. logisti~koj bazi JNA.254 Komande, jedinice i ustanove kolaboracionisti~ke Vojske Srpske Republike BiH i kasnije su u kontinuitetu preuzimale pogonsko gorivo, sanitetski materijal, materijalno-tehni~ka sredstva i drugu robu na podru~ju Savezne Republike Jugoslavije.255
General Milutin Kukanjac je u navednoj emisiji, pored ostalog, izjavio i sljede}e: “… {to vi ne ka`ete negde da sam vam ja dao kompletnu opremu i da ste s njom po~eli emitovati Dnevnik” (Isto). 254 ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragrafi 415, 443-444, 686 i 967; I. Radakovi}, nav. dj., str. 127. Slobodan Milo{evi} je u svom obra}anju protiv Odluke Okru`nog suda u Beogradu za njegovo dr`anje u zatvoru, nakon hap{enja 1. aprila 2001, izjavio da je pomo} srpskim kolaboracionstima u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini bila njegova ~vrsta orijentacija i direktiva. S tim u vezi, on je naveo da su ti tro{kovi predstavljali dr`avnu tajnu, te da je on obezbje|ivao opremu “od igle do utvr|enja za bezbjedonosne snage i specijalne antiteroristi~ke jedinice, posebno od lakog naoru`anja i opreme do helikoptera i drugog oru`ja...” (ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragraf 967). JNA je otela i oru`je Teritorijalne odbrane Grada Sarajeva iz Faleti}a. O toj otima~ini general Milutin Kukanjac, za koga su “od po~etka Muslimani i Hrvati i njihovo vo|stvo i njihov narod”, bili “pravi definisani neprijatelji” iznosi: “Mi smo vam stvorili izvanredne uslove, da sada ne nabrajamo. Ja sam ~ak njima ispred nosa oteo njihovo naoru`anje TO zajedno sa onim va{im teritorijalcem, vidio sam ga na TV-u, onim nekim Koji}em, koji je sa mojim ljudima fantasti~no obavio posao oko evakuacije Faleti}a. To su bila jedna stra{na sredstva…” (TV SRNA, Emisija MOJ GOST — MOJA ISTINA, autora Riste \oge, 12. juli 1994.). Dok je general Milutin Kukanjac “komandovao ni jedan top ni tenk, ni minobaca~ nije ostavljen Muslimanima, niti su ga dobili” (Isto). 255 AIIZ, inv. br. 2-2857, Komanda 4. ozrenske lake pje{adijske brigade, Broj: 197-1/94, 8. februara 1994, OVLA[TENJE; Isto, inv. br. 2-2858, Komanda 4. ozrenske lake pje{adijske brigade, Broj: 256-2/94, 23. februar 1994, OVLA[TENJE; Isto, inv.
852

JNA je, a kasnije Vojska Jugoslavije, operativno planirala, pripremala, koordinirala, usmjeravala i vodila borbene operacije protiv Bosne i Hercegovine. Jedinice JNA i Vojske Jugoslavije su u~estvovale u ofanzivnim dejstvima na teritoriji Bosne i Hercegovine, uklju~uju}i padobranske
br. 2-2859, Komanda 4. ozrenske lake pje{adijske brigade, Broj: 394-1/94, 4. april 1994, OVLA[TENJE; Isto, inv. br. 2-2860, Komanda 4. ozrenske lake pje{adijske brigade, Broj: 407-1/94, 10. april 1994, OVLA[TENJE; Isto, inv. br. 2-2861, Komanda 4. ozrenske lake pje{adijske brigade, Broj: 406-1/94, 10. april 1994, - “@IROSKOP BEOGRAD” Beograd; Isto, inv. br. 2-2861, Vojna po{ta 7029, Br. 657/1/94, 6. juli 1994. Petrovo Selo, POTVRDA. Kapetan I klase Novoslav Nikoli}, komandant 4. ozrenske lake pje{adijske brigade, ovlastio je 8. februara 1994. Radenka (Berka) Luki}a “da mo`e izvr{iti uplatu i preuzimanje pogonskog goriva (D2 i benzin) na podru~ju Republike Srpske Krajine i Savezne Republike Jugoslavije” (AIIZ, inv. br. 2-2857, Komanda 4. Ozrenske lake pje{adijske brigade, Broj: 197-1/94, 8. februara 1994, OVLA[TENJE). Kapetan Nikoli} je 23. februara 1994. “za dizanje goriva od Vojske Jugoslavije zbog prevoza ranjenika i sanitetskog materijala” za potrebe 4. ozrenske lake brigade izdao ovla{tenje za tri vozila (TAM 130 I-II. reg. br. ZE 190-50; TAM 200 I-T 80, reg. br. ZE 100-325; Golf, reg. br. ZE 103-002). Kapetan Nikoli} je 4. aprila 1994. ovlastio Radu (Radisava) Todorovi}a (ro|en 8. septembra 1962. u Vozu}oj, Zavidovi}i) “da mo`e u ime 4. ozrenske lake pje{adijske brigde na podru~ju Savezne Republike Jugoslavije potra`ivati materijalna tehni~ka sredstva, kao i druge robe potrebne za rad i `ivot jedinice kod nadle`nih ustanova, institucija i privrednih organizacija” (AIIZ, inv. br. 2-2859, Komanda 4. ozrenske lake pje{adijske brigade, Broj: 393-1/94, 4. april 1994, OVLA[TENJE). [est dana kasnije kapetan Nikoli} je izdao ovla{tenje potporu~niku Draganu (Petar) [trkalju (iz Zrenjanina) “da mo`e u ime 4. lake pje{adijske Ozrenske brigade na podru~ju SR Jugoslavije nabaviti materijalno-tehni~ka sredstva i druge robe potrebne za rad i opstanak jedinice” To ovla{tenje je va`ilo do 4. maja 1994. (AIIZ, inv. br. 2-2860, Komanda 4. ozrenske lake pje{adijske brigade, Broj: 407-1/94, 10. april 1994, OVLA[TENJE). Istoga je dana kapetan Nikoli} uputio “molbu za pomo}” @iroskopu Beograd u Beogradu, sa zahtjevom da im za potrebe 4. ozrenske lake pje{adijske brigade ustupe sljede}a sredstva: 8 komada prigu{iva~a za snajper, 8 komada prigu{iva~a za AP i 1 prigu{iva~ za {korpion (AIIZ, inv. br. 2-2861, Komanda 4. ozrenske lake pje{adijske brigade, Broj: 406-1/94, 10. april 1994. - @iroskop Beograd Beograd). Novoslav Nikoli} je u svojstvu majora i komandanta Vojne po{te 7029 Petrovo Selo 6. jula 1994. izdao POTVRDU, kojom je potvrdio da su akumulatori (12 komada tip specijal od 143 Amper ~asa, 12 volti) “namjenjeni i da }e se koristiti isklju~ivo za potrebe VP — 7029”. Te akumulatore je iz tvornice akumulatora Trep~a Sombor trebalo da preuzme firma PO — Komerc [ID iz [ida i isporu~i za VP-7029 (AIIZ, inv. br. 2-2862, Vojna po{ta 7029, Br. 657-1/94, 6. juli 1994. Petrovo Selo, POTVRDA).
853

i diverzantske snage. Svi strate{ki i operativni planovi upotrebe komandi i jedinica Vojske Srpske Republike BiH su izra|ivani u General{tabu Vojske Savezne Republike Jugoslavije u Beogradu, a zatim su, po ve} razra|enoj liniji rukovo|enja i komandovanja, dostavljani Glavnom {tabu Vojske Srpske Republike BiH, kao takti~kom nosiocu na realizaciju i izvr{enje. Ta je vojska (JNA/VJ) sve naredbe izdavala u Beogradu i dostavljala ih i svojim snagama u Bosni i Hercegovini (Vojska Srpske Republike BiH), koje su redovno izvje{tavale svoju vrhovnu komandu (u Beogradu). Te su dvije vojske bile jedna armija. Kadrovska politika je vo|ena preko 30. kadrovskog centra (V. P. 3001) u Beogradu, odakle je (preko Beograda), pored ukupne logisti~ke podr{ke, planiranja i drugih potreba za vo|enje agresije, i{la i redovna slu`bena korespondencija, kao i telefonske veze.256 Tim putem je nare|ivana i zabranjena upotreba hemijskih257 i
256 Isto, paragrafi 62, 415, 443-444, 686 i 976; ICTY, Predmet: Br. IT-94-1T, Dokazni materijal svjedo~enja pukovnika JNA O. S., 5. juni 1996, str. 32; Slobodna Bosna, 19. juni 2003, str. 18; AIIZ, inv. br. 2-2559; Isto, inv. br. 5339, Zapisnik, Dopuna izjave A. K.; Isto, inv. br. 5345, Zapisnik, Dopuna izjave A. K. 257 AIIZ, inv. br. 5341 i 5344, Zapisnik, Dopuna izjave A. K. Vojska Srpske Republike BiH je koristila i minobaca~ke granate punjene hemijskom smjesom, proizvedene u Rusiji i Saveznoj Republici Jugoslaviji. Tako je 27. pozadinska baza raspolagala sa tim granatama (kalibra 60, 80 i 120 mm), sa natpisom na ruskom jeziku. Te su hemijske granate upotrebljavane u toku operacije Lukavac - 93, Pancir 1, Pancir 2, Pancir 3 i Brgule-94. Operacija pod tajnim imenom Lukavac — 93 je operacija koju je Vojska Srpske Republike BiH izvela u periodu od 28. juna 1993. - 18. avgusta 1993. na trnovskom pravcu: na {irem podru~ju Jahorine, Bjela{nice, Treskavice i Igmana, ~iji je cilj bio spajanje snaga Sarajevsko-romanijskog i Hercegova~kog korpusa, te zauzimanje putne komunikacije Lukavica - Trnovo - Dobro Polje - Fo~a, odnosno razdvajanje jedinica iz Gora`da sa glavninom snaga 1. korpusa Armije Republike Bosne i Hercegovine. U toj su operaciji hemijske granate upotrebljavale (protiv jedinica Armije Republike Bosne i Hercegovine) sljede}e jedinice: Takti~ka grupa Fo~a, pod komandom pukovnika Marka Kova~a; 1. gardijska motorizovana brigada, pod komandom pukovnika Lazi}a; 1. sarajevska mehanizovana brigada, pod komandom pukovnika Veljka Stojanovi}a; 1. romanijska pje{adijska brigada, pod komandom potpukovnika Vlade Lizdeka, i 2. sarajevska laka pje{adijska brigada, pod komandom potpukovnika Milorada [ehovca (AIIZ, inv. br. 5341). Operacija Pancir 1 je na podru~ju Ni{i}ke visoravni i Crne Rijeke izvo|ena oktobra 1993. (AIIZ, inv. br. 5341). Operacija Pancir 2 je na podru~ju Vogo{}a-Radava izvo|ena od 15. decembra 1993. — 25. februara 1994. U toj su operaciji u~estvovale i padobranske i diverzantske jedinice Vojske Jugoslavije iz Ni{a (1.200 vojnika) - Isto.
854

drugih sredstava.258 Savezna Republika Jugoslavija je i preko preduze}a iz Srbije i Crne Gore osiguravala logistiku (najsavremenije radarske centre, vazduhoplovne baze, stru~nu pomo}, komunikacije, obavje{tajnu slu`bu, naoru`anje, municiju, opremu) za Vojsku Srpske Republike BiH.259 Republika Srpska BiH je od preduze}a iz Savezne Republike Jugoslavije nabavljala naoru`anje i vojnu opremu. Preduze}e Unis Holding Pretis iz Vogo{}e je 20. jula 1995. potpisalo ugovor sa Tehni~ko remontnim zavodom u Kragujevcu o nabavci sljede}e vrste sredstava naoru`anja i vojne opreme : - mine 60 mm 5.000 komada - mine 82 mm 5.000 komada - FAB 100 100 komada - FAB 250 100 komada - metak 7,62 mm za automatsku i poluatomatsku pu{ku 2.000.0000 komada
Operaciji Pancir 3 je na podru~ju: Ni{i}ka visoravan - Krivajevi}i - Srednje izvo|ena u periodu od 1. novembra 1993. - 25. februara 1994. (Isto). Cilj Operacije Brgule-94, izvo|ene od 9. juna - 24. septembra 1994, je bio stabilizacija fronta na Ni{i}koj visoravni. 258 AIIZ, inv. br. 5348, Zapisnik, Izjava \. \.; Isto, inv. br. 5349, Zapisnik, Dopuna izjave \. \. Vojska Srpske Republike BiH je koristila i modifikovane avio bombe, koje su lansirane sa ugra|enim raketnim motorom (na avio bombu) te`ine od 100-250 kg. Ti motori su nabavljeni u inostranstvu, a u Srpsku Republiku Bosnu i Hercegovinu transportovani su preko Jugoslavije (avio bombe su ostale u skladi{tima JNA koja su ustupljena Vojsci Srpske Republike BiH). Ugradnja raketnih motora je vr{ena u Pretisu u Vogo{}i. Njihovu upotrebu je, na prijedlog komandanta korpusa, odobravao li~no general Ratko Mladi} (Isto). 259 ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragrafi 62 i 406; ICTY, Predmet: Br. IT94-1T, Dokazni materijal svjedo~enja pukovnika JNA O. S., 5. juni 1996, str. 32; Slobodna Bosna, 19. juni 2003, str. 18; AIIZ, inv. br. 5347-5354. Municiju, minsko-eksplozivna i druga ubojita sredstva, uklju~uju}i i mine za minobaca~e, Vojska Srpske Republike BiH je u kontinuitetu obezbje|ivala od proizvo|a~a municije u Jugoslaviji, kao {to su: Prvi partizan (U`ice); Sloboda (^a~ak) i Kru{ik (Valjevo) - AIIZ, inv. br. 5348, Zapisnik, Izjava \. \.; Isto, inv. br. 2-2733, Glavni {tab Vojske Republike Srpske, Sektor za pozadinu, Pov. br. 12/10-22, 23. januar 1994. — Ministarstvu odbrane RS.
855

- okvir za automatsku pu{ku 2.000 komada - osnovno punjenje M-74 5.000 komada.260 ^etiri dana kasnije ponovo je izme|u navedenih preduze}a sa~injen Kompenzacioni ugovor, po kome je Vojno tehni~ki zavod bio obavezan da isporu~i sljede}u robu : - FAB 100 100 komada - FAB 250 100 komada - mina 60 mm 5.000 komada - mina 82 mm 5.000 komada - metak 7,62 mm 2.000.000 komada - osnovno punjenje M-74 za minu 128 mm 18.835 komada.261 Vojska Srpske Republike BiH je gorivo i mazivo nabavljala u Jugoslaviji i Republici Hrvatskoj. Vlada Srpske Republike BiH je u vezi sa kupovinom i isporukom goriva i maziva direktno ugovarala sa Vladom Republike Hrvatske. Ministarstvo odbrane Srpske Republike BiH je bilo zadu`eno za realizaciju dopremanja goriva iz Republike Hrvatske i to iz Splita (putnim pravcem preko Grahova) i iz Plo~a (putnim pravcem preko Stoca). Gorivo (uglavnom D-2) je u periodu od sredine 1993, a u najve}im koli~inama od po~etka 1995, dopremano civilnim cisternama na podru~je Srpske Republike BiH.262
260 AIIZ, inv. br. 2-2734, /Kompenzacioni/ ugovor zaklju~en dana 20. jula 1995. izme|u: 1) Tehni~ki remontni zavod Kragujevac koga zastupa direktor pukovnik Todorovi} Borisav (kao prodavac) i 2) Unis Holding Pretis — Vogo{}a koga zastupa direktor Motika Milorad, dipl. in`. (kao kupac). 261 Isto, inv. br. 2-2735, Tehni~ko-remontni zavod \or|e Dimitrijevi} - \ura, Pov. br. 819-1, 24. juli 1995, KOMPENZACIONI UGOVOR. Tvornica Unis Pretis Vogo{}a je bila u obavezi da Tehni~ko remontnom zavodu isporu~i sljede}u robu : - rezana gra|a 500 m3 - banda`i za vagonske to~kove 100 komada - gra|evinsko `eljezo 500 tona - ~eli~ni profil 0 14 100 tona - motor 1600 ccm golf benzinac 50 komada - vagonski le`aj 250 komada (Isto). 262 AIIZ, inv. br. 5347, Zapisnik, Dopuna izjave \. \.; Isto, inv. br. 5348, Zapisnik, Izjava \. \.; Isto, inv. br. 5350, Zapisnik, Dopuna izjave \. \.
856

Srpski kolaboracionisti su gorivo od Hrvata dobili i prilikom transporta hrvatskog stanovni{tva sa podru~ja centralne Bosne, a koje je ispra}eno na podru~je op{tine Sokolac, gdje je za iseljavanje Hrvata, u dogovoru izme|u politi~kog i vojnog rukovodstva Srpske Republike BiH i Hrvatske Republike Herceg-Bosne, formiran prihvatni centar.263 Pored toga, transakcija sa gorivom je ostvarivana i preko kontakata koje su dogovarali i vojno obavje{tajni i drugi oficiri Vojske Srpske Republike BiH i Hrvatskog vije}a obrane.264 Srpski kolaboracionisti iz Bosne i Hercegovine su, radi obezbje|enja municije i minsko-eksplozivnih sredstava, pored pomo}i iz Jugoslavije i Republike Hrvatske odr`avali odre|ene kontakte i sa Rusijom. U tom je cilju general Ratko Mladi} u martu 1995. boravio u Rusiji. Pored toga, u Rusiju je 27. decembra 1995. i{ao i general \or|e \uki}, zajedno sa pukovnikom Spasojem Uro{aninom (na~elnik Uprave za proizvodnju Ministarstva odbrane Republike Srpske) i izvjesnim Sa{om (porijeklom Rus, nastanjen u Beogradu), tra`e}i municiju, mine, granate, rezervne dijelove za oru|a i drugu opremu.265

Kolaboracionisti~ka Srpska Republika BiH je u vezi sa nabavkom goriva 1993. sklopila trgova~ke dogovore i sa kolaboracionisti~kom Hrvatskom Zajednicom (Republikom) Herceg-Bosnom. Te su aran`mane ugovorili li~no predsjednici kolaboracionisti~kih vlada Vladimir Luki} i Jadranko Prli}. Sastanci su na tom nivou odr`avani u selu Rujan (na liniji dodira u op{tini Bosansko Grahovo) — Isto. 263 AIIZ, inv. br. 5350, Zapisnik, Dopuna izjave \. \. “Vojska Srpske Republike BiH je, u dogovoru sa vladom Srpke Republike BiH osigurala prevozna sredstva za iseljavanje Hrvata iz centralne Bosne u Mostar i Republiku Hrvatsku (preko Bosanske Gradi{ke). Taj je zadatak realizovan, za {ta je Vojska Srpske Republike BiH dobila oko 60 tona goriva od Republike Hrvatske. 264 Isto. Pukovnik Petar Salapura (na~elnik Obavje{tajne uprave Glavnog {taba Vojske Srpske Republike BiH) je bio zadu`en za kontakte sa Ivicom Raji}em iz Kiseljaka (koji je, pored ostalog, bio aktivno uklju~en u izmje{tanje hrvatskog stanovni{tva iz centralne Bosne). Srbi su za transport goriva za potrebe Hrvatskog vije}a obrane Kiseljak, preko podru~ja koja su kontrolisali, dobijali naknadu u gorivu koja je iznosila 50% koli~ina goriva koja je transportovana. Na taj je na~in (samo po tom osnovu) Vojska Srpske Republike BiH dobila blizu 400 tona goriva, {to zna~i da su i jedinice HVO-a dobile istu koli~inu. Taj je transport obavljen isklju~ivo preko Stoca, posebno u toku napada Hrvatske vojske i Hrvatskog vije}a obrane na Armiju Republike Bosne i Hercegovine (Isto). 265 Isto, inv. br. 5348, Zapisnik, Izjava \. \.
857

Vojska Jugoslavije je od maja 1992. do kraja 1995. imala rukovode}u ulogu u borbenim operacijama protiv Bosne i Hercegovine. Ona je osiguravala `ivu silu (gdje je hiljade vojnih lica bilo na platnim listama Vojske Jugoslavije) i time popunjavala Vojsku Srpske Republike BiH starje{inskim sastavima iz Vojske Jugoslavije (te starje{ine su za svo vrijeme agresije na Republiku Bosnu i Hercegovinu dolazile iz Beograda). Starje{ine te kolaboracionisti~ke vojske su postavljane i unapre|ivane od strane predsjednika Savezne Republike Jugoslavije i na~elnika General{taba Vojske Jugoslavije.266
266 ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragrafi 398, 407, 447, 452, 679, 687 i 967; AIIZ, inv. br. 2-2559; Slobodna Bosna, 19. juni 2003, str. 18. Tako su, primjera radi, izme|u ostalih, postavljene i unapre|ene sljede}e starje{ine :

(AIIZ, inv. br. 7-53).
858

Obezbje|ivanje podr{ke i pomo}i za Vojsku Srpske Republike BiH izvo|eno je po planu logisti~kog obezbje|enja, odr`avanja transporta, finansiranja kadrova, vazdu{nih i protiv-vazdu{nih dejstava, medicinske podr{ke i obavje{tajne slu`be Vojske Jugoslavije. Kompletna logisti~ka podr{ka, posebno borbena sredstva (naoru`anje, municija, rezervni dijelovi, gorivo), zatim hrana, vozila i drugo stizala je iz Savezne Republike Jugoslavije, odakle su snabdjevane komande, jedinice i ustanove Vojske Srpske Republike BiH. I vojnici i starje{ine “Vojske Srpske Republike BiH” su lije~eni u bolnicama te dr`ave. Popravka vojne opreme je vr{ena u Saveznoj Republici Jugoslaviji.267 Iz Savezne Republike Jugoslavije (Srbije, Vojvodine i Crne Gore) su za potrebe Vojske Srpske Republike BiH u periodu od 1992. - 1995. dopremana materijalno-tehni~ka i druga borbena sredstva (topografske karte raznih razmjera, artiljerijske busole, snopari, tablice ga|anja za minobaca~e, ma~ije oko za no}no artiljerijsko ga|anje, razmjernici, ru~ne busole, izvi|a~ki dvogledi, ni{anske sprave i dr.), sanitetski materijal i lijekovi (antibiotici oralni, analgetici oralni, sedativi oralni, kardiotonici: Isoptin, Persantin, Lanikor, Lanitop; ampulirani lijekovi, dezinfekciona

267 Isto. Sva je logistika, kao i starje{ine, za svo vrijeme agresije na Republiku Bosnu i Hercegovinu stizala preko Beograda (te veze nisu nikako prekidane) — Slobodna Bosna, 1. juni 2003. str. 18; ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragrafi 446447, 452, 687 i 967. Tako je Operativna grupa Doboj u periodu od 5. avgusta do 14. septembra 1992. iz Srbije i Crne Gore dobila velike koli~ine materijala, uklju~uju}i i lako oru`je, artiljeriju, tenkovsku i raketnu municiju. Prvog janura 1993. je 29 teglja~a bilo raspore|eno za transport materijala iz Savezne Republike Jugoslavije (za 1. kraji{ki korpus) - ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragrafi 445-447 i 686. Pripadnici Vojske Srpske Republike BiH su slati na preglede i lije~enje na Vojno medicinsku akademiju u Beogradu (AIIZ, inv. br. 2-2855, Komanda OG/Operativne grupe/Doboj, Pov. br. 3524-1, Doboj, 21. juli 1994, - 4. ozrenskoj lakoj pje{adijskoj brigadi; Isto, inv. br. 2-2856, Komanda 4. ozrenske lake pje{adijske brigade, Broj: 4101/94, 11. april 1994, OVLA[TENJE; Isto, inv. br. 2-2858, Komanda 4. ozrenske lake pje{adijske brigade, Broj: 256-2/94, 23. februar 1994, OVLA[TENJE). Tako je, primjera radi, komandant 4. ozrenske lake pje{adijske brigade, kapetan I klase Novoslav Nikoli}, 11. aprila 1994. izdao OVLA[TENJE vojniku Zlatku (Stojan) Jovi}u (ro|en 2. januara 1959. u Vozu}oj, Zavidovi}i) “da preveze ranjene borce u Beograd i nazad, sa vozilom marke Golf, registarski broj ZE 102-999, kao i to~enje goriva za povratak” (AIIZ, inv. br. 2-2856, Komanda 4. ozrenske lake pje{adijske brigade, Broj: 410-1/94, 11. april 1994, OVLA[TENJE).
859

sredstva, zavonji materijal, serumi i dr.), te oprema.268 Vojna po{ta 4578 Beograd je 6. avgusta 1992. Vojnoj po{ti 2143 Beograd izdala nalog da za potrebe Vojne po{te 4022 Banja Luka izda sljede}a sredstva : - komplet KLK-2 1 komad - Centrala TLCI-10 1 komad - PKON-10A 1 komad - Kabl Pk@P-12/250 m 1 komad.269 Vojna po{ta 4578 Beograd je 26. januara 1993. Vojnoj po{ti 4798 Beograd izdala nalog da, u vezi sa zahtjevom Komande 1. srpske ozrenske brigade — Rudine, izda sredstva veze : - telefonska centrala TLC1-10 1 komad - telefon M-63 5 komada - PKON-10 1 komad - akumulatorske baterije 5TB-5,5 20 komada - kabl PTK-56 6 komada.270 Skup{tina Vojvodine je krajem novembra 1994. osigurala 12 cisterni motornog goriva D-2, kao i odre|ene koli~ine municije, za potrebe 1. i 2. korpusa Vojske Srpske Republike BiH.271
268 AIIZ, inv. br. 2-2710, 1. ozrenska laka pje{adijska brigada, Komanda brigade, 15. mart 1993. — Vojno-geografskom institutu Beograd; Isto, inv. br. 2-2711, 1. srpska ozrenska brigada, 5. bataljon “Rudina” Bo~inja, Str. pov. broj: 01-791-1/92, 7. decembar 1992, OVLA[TENJE; Isto, inv. br. 2-2712, 1. srpska ozrenska brigada, 5. bataljon “Rudina” Bo~inja, SPISAK POTREBNIH SANITETSKIH MATERIJALA I LIJEKOVA. 269 Isto, inv. br. 2-2713, Vojna po{ta Br. 4578, Pov. br. 46-452/1, 6. avgust 1992. — Vojnoj po{ti 2143 Beograd; Isto, inv. br. 2-2715, Vojna po{ta 2143, Pov. br. 4-108, 7. avgust 1992, SPROVODNI LIST — Trebovanje — Revers. 270 AIIZ, inv. br. 2-2717, Vojna po{ta Br. 4578, Pov. br. 131-16/2, 26. januar 1993. Beograd — Vojnoj po{ti 4795 Beograd. 271 Isto, inv. br. 2-2719, Ratno predsjedni{tvo Op{tine Petrovac, Str. pov. br. 534/94, 22. novembar 1994. - Komandantu zdru`enih snaga VRS Biha}ko-krupskog rati{ta, n/r general pukovnika Manojla Milovanovi}a Jasenica. Predsjednik Ratnog predsjedni{tva Op{tine Petrovac (Nikola Kecman) je, s tim u vezi, 22. novembra 1994. obavijestio generala Milovanovi}a, komandanta Zdru`enih snaga Vojske Republike Srpske, da “iz Skup{tine Autonomne pokrajine Vojvodine, predsjednik doktor Savo Stupar, javlja da je dana 21. 11. 1994. godine utovareno 12 cisterni motornog
860

Postoje indicije da je i Vlada Republike Crne Gore kolaboracionisti~koj Republici Srpskoj neposredno osiguravala materijalno-tehni~ka sredstva.272
goriva D-1 za potrebe 1. i 2. korpusa Vojske Republike Srpske. Isto tako javlja da je utovarena tra`ena koli~ina municije za potrebe istog korisnika i da }e biti upu}ena brzo” (Isto). Nikola Kecman se 23. maja 1995, u svojstvu predsjednika Skup{tine op{tine Petrovac, obratio Skup{tini Vojvodine, sa zahtjevom za isporuku 90 tona motornog goriva D-2. Taj zahtjev je obrazlo`en na sljede}i na~in : “Molimo Vas da prihvatite istinu da se nalazimo u krajnje te{kom polo`aju, kako u pogledu odbrane naroda i teritorija, tako i u pogledu funkcionisanja ratne privrede. Narod, materijalna dobra i teritorija ugro`eni su od na{eg neprijatelja. Mobilisano je sve {to pu{ku nositi mo`e. Mnogo {to nam nedostaje da bi odr`ali Vojsku u borbenoj gotovosti, da bi ratna privreda mogla proizvoditi neophodna sredstva za vo|enje rata i za pre`ivljavanje stanovni{tva. Ipak, najve}u oskudicu trpimo u energentima, pogotovo nam nedostaje motorno gorivo. Obra}amo Vam, se sa molbom da nam za potrebe Vojske i funkcionisanja ratne privrede Petrovac isporu~ite 90 tona motornog goriva D-2” (Isto). 272 Isto, inv. br. 2-2731, Republika Srpska, Skup{tina Op{tine Petrovac, Izvr{ni odbor, Broj: 01-110-1-83/94, 21. april 1994. — Vladi Republike Crne Gore, Ministarstvu energetike, n/r gospodinu Bojovi}u Podgorica. Taj je zahtjev Bogdan Latinovi} (predsjednik Izvr{nog odbora Skup{tine Op{tine Petrovac) obrazlo`io na sljede}i na~in: “Molimo Vas da izdate odobrenje za isporuku 32.000 litara motornog goriva D-2 za potrebe proljetne sjetve i funkcionisanje javnih slu`bi u op{tini Petrovac, Republika Srpska. Obzirom da direkcija za robne rezerve, zbog te{ko}a u snabdijevanju, nije bila u mogu}nosti isporu~iti planirano motorno gorivo op{tini Petrovac za proljetnu sjetvu i da, prema posljednjim informacijama, takve mogu}nosti ne}e ni biti, molimo da hitno odobrite nazna~enu koli~inu motornog goriva za na{e potrebe. Obavje{tavamo Vas da se skoro cjelukupno mu{ko stanvni{tvo op{tine Petrovac nalazi na linijama fronta i da sjetvu mogu obaviti samo tokom nekoliko dana kada se nalaze na odmoru, a to je nemogu}e obaviti u tako kratkom roku bez ma{ina. Budu}i da je na{ imperativ da sebi obezbjedimo samodovoljnost u prehrani moramo zasijati planirane povr{ine, pogotovo zbog toga {to smo nabavili i raspodjeli repro-materijal za sjetvu. Tako|e bi izvjesnu manju koli~inu ovog goriva koristili za potrebe ratne bolnice 2. K. K. u Petrovcu jer ovih dana o~ekujemo ozbiljnije neprijateljske napade na biha~ko-petrova~kom rati{tu.
861

I raketni motori 122 mm GRAD su nabavljani u Saveznoj Republici Jugoslaviji.273 Uprava za snabdijevanje Vojske Jugoslavije je Vojsci Republike Srpske obezbje|ivala i eksploziv.274 I oru|a za operativnu podr{ku su nabavljena u Vojnotehni~kom institutu u Beogradu, gdje je obu~avana i posluga.275 Srpska Republika je u Saveznoj Republici Jugoslaviji koristila usluge i opremu ispitnih poligona za ispitivanje artiljerijske municije i drugih sredstava naoru`anja i vojne opreme, za ~ija ispitivanja nije imala poligona na podru~ju te kolaboracionisti~ke tvorevine.276
Motorno gorivo bi za Petrovac preuzeo preduze}e ‘Grme~produkt’ iz Petrovca, a prevoz }e obaviti voza~ Zoran Grbi} sa {lepom reg. oznake TD-139-95 i cisternom reg. oznake 13-70-TD. Molimo za razumijevanje i hitnost isporuke” (Isto). 273 AIIZ, inv. br. 2-2737, “Pretis” Holding Vogo{}a, 10. maj 1994. — Glavni {tab Vojske Republike Srpske, na li~nost generala Mladi}a. Motika Milorad (direktor Pretis Holdinga u Vogo{}i) se 10. maja 1994. obratio Glavnom {tabu Vojske Republike Srpske, “na li~nost generala Mladi}a”, sa molbom da urgira “kod na~elnika General{taba VJ, gen. Peri{i}a. Va{ dopis na 1.000 kom. raketnih motora 122 mm ‘GRAD’ bude upu}en pomo}niku ministra odbrane SRJ za Vojno-privredni sektor na odobrenje, koje bi bilo upu}eno na HOLDING ‘Kru{ik’ Valjevo, a za potrebe HOLDING ‘PRETIS’” (Isto). 274 AIIZ, inv. br. 2-2733, Glavni {tab Vojske Republike Srpske, Sektor za pozadinu, Pov. br. 12/10-22, 23. januar 1994. — Ministarstvu odbrane RS. 275 AIIZ, inv. br. 2-2736, “Pretis” Vogo{}a, Str. pov. br. 47, 19. februar 1994. — Na~elniku [taba VRS general-majoru Manojlu Milovanovi}u. 276 AIIZ, inv. br. 2-2728, NAREDBA predsjednika Vlade Srpske Republike Bosne i Hercegovine, Broj: 02-99, Pale, 20. avgust 1992. O tome je Ministarstvo odbrane Srpske Republike Bosne i Hercegovine sa nadle`nim institucijama Savezne Republike Jugoslavije potpisalo ugovor. Tako je, na primjer, sa TOC KoV — Poligon Nikinci, postojao ugovor, gdje je vr{eno ispitivanje metka 105 mm sa TE granatom (ispitivanje sigurnosti municije) - AIIZ, inv. br. 2-2729, TOC KoV — Poligon Nikinci, PROTOKOL GA\ANJA, 17. septembar 1993, ISPITIVANJE METKA 105 mm sa TE GRANATOM. UNIS - TVORNICA SARAJEVO — VOGO[]A je 22. avgusta 1993. TOC /Tehni~ki opitni centar/ NIKINCI otpremila odre|ene koli~ine mina 120 mm i baruta (AIIZ, inv. br. 2-2730, UNIS - TVORNICA SARAJEVO - VOGO[]A, NALOG — OTPREMNICA br. 779/93, 22. avgust 1993. — TOC — NIKINCI).
862

Srpski kolaboracionisti su u Saveznoj Republici Jugoslaviji po osnovu ugovora obezbje|ivali sredstva i robu, te nabavljali i ~elik, bakar, barut, upalja~e, TNT, ~aure i ambala`u.277 Transport roba iz Savezne Republike Jugoslavije u Republiku Srpsku i obratno predstavljao je stalnu aktivnost za preduze}a namjenske proizvodnje i remontne zavode u sastavu Vojske Republike Srpske.278 Obezbje|ivanje materijalno-tehni~kih sredstava i kompletne logisti~ke podr{ke i pomo}i Vojsci Srpske Republike BiH od strane Vojske Jugoslavije bilo je na najvi{em nivou utvr|eno i dobro razra|eno. Od kraja 1993. komande jedinica Vojske Srpske Republike BiH su, u skladu sa zajedni~kim stavom i dogovorom na~elnika General{taba Vojske Jugoslavije i komandanta Glavnog {taba Vojske Srpske Republike BiH, te nare|enja komandanta Glavnog {taba Vojske Srpske Republike BiH od 23. oktobra 1993,279 sve zahtjeve za izuzimanje
Navedenom je naredbom prof. dr. Branko \eri} (predsjednik “Vlade”) naredio Ministarstvu privrede “da se preduze}ima namjenske proizvodnje iz Srpske Republike i organa iz SRJ izna|u zadovoljavaju}a rje{enja naplate potra`ivanja po realizovanim doma}im i izvoznim poslovima” (Isto). 277 AIIZ, inv. br. 2-2732, “Unis Pretis” Vogo{}a, ecc. PS/]S, 4. april 1995. — EI “Bira~” Zvornik Zvornik, Asignacioni nalog; Isto, inv. br. 2-2731, “Pretis” Vogo{}a, Str. pov. br. 419/94, 20. decembar 1994. — Glavnom {tabu Vojske Republike Srpske, Sektor za pozadinu; Isto, inv. br. 2-2733, Glavni {tab Vojske Republike Srpske, Sektor za pozadinu, Pov. br. 12/10-22, 23. januar 1994. — Ministarstvu odbrane RS. 278 AIIZ, inv. br. 2-2740, Ministarstvo odbrane, Str. pov. br. 05-21-2179/95, 22. maj 1995. — Preduze}ima namjenske proizvodnje i remontnim zavodima. 279 AIIZ, inv. br. 2-2811, Komanda 1. kraji{kog korpusa, str. pov. br. 18/1-15/1, 24. oktobar 1993. — Komandi 1. {ipovske lake pje{adijske brigade. Na~elnik General{taba Vojske Jugoslavije i komandant Glavnog {taba Vojske Srpske Republike BiH su 1993. zajedni~ki zauzeli stav i dogovor o nabavci svih vrsta materijalno-tehni~kih sredstava (municije, minsko-eksplozivnih sredstava, goriva, rezervnih dijelova, hrane, lijekova i dr.) iz Vojske Jugoslavije. General Momir Tali} je, u skladu sa tim i nare|enjem komandanta Glavnog {taba Vojske Srpske Republike BiH, str. pov. br. 02/2-860, od 23. oktobra 1993, izdao 24. oktobra 1993. nare|enje kojim je detaljno regulisan postupak oko nabavke materijalno-tehni~kih sredstava iz Vojske Jugoslavije. To je nare|enje komandant 1. kraji{kog korpusa (general Momir Tali}) obrazlo`io na sljede}i na~in : “Naime, u dosada{njem toku rata, pored redovnog snadbevanja jedinica i komandi VRS /Vojska Republike Srpske - prim. S. ^./, po {emi PoOb-a /pozadinsko obezbje|enje — prim. S. ^./, javili su se i paralelni kanali snadbevanja
863

bilo koje vrste materijalno-tehni~kih sredstava od Vojske Jugoslavije dostavljale komandama korpusa (organi za pozadinu), koje su ih objedinjavale i dostavljale Glavnom {tabu Vojske Srpske Republike BiH (Sektor pozadine). Uz zahtjev je navo|ena ta~na vrsta i koli~ina materijalno-tehni~kih sredstava i izvor - vojna po{ta u Vojsci Jugoslavije iz koje su materijalno-tehni~ka sredstva obezbje|ivana.280 Pozadinski sektor Glavnog {taba Vojske Srpske Republike BiH je prispjele zahtjeve objedinjavao po granama i slu`bama i tri puta ih mjese~no (10., 20. i 30. u mjesecu) podnosio komandantu (generalu Mladi}u) na potpis, a zatim ih proslje|ivao na~elniku General{taba Vojske Jugoslavije na odobrenje. Poslije odobravanja iz Beograda, pozadinski sektor Glavnog {taba Vojske Srpske Republike BiH je preko pozadinskih baza anga`ovao izuzimanje i distribuciju odobrenih materijalno-tehni~kih sredstava jedinicama, uz propisanu materijalno knjigovodstvenu dokumentaciju.281 Vojsku Srpske Republike BiH logisti~ki su pomagali i podr`avali UNHCR i UNPROFOR. Tako je 1. bratuna~ka laka pje{adijska brigada za period januar - juni 1995. od UNHCR-a (Komesarijat za izbjeglice) primila sljede}e artikle hrane : - ulje 1.178 litara - riba 2.535 kilograma
jedinica u koja su se pored ovla{}enih lica, uklju~ili razni snabdeva~i donatori i sli~no. Ovakav dodatni na~in snadbevanja komandi i jedinica prouzrokovao je nekontrolisano, neplansko i nenamensko odlivanje svih vrsta TMS i drugih MS /materijalna sredstva — prim. S. ^../ iz VJ /Vojska Jugoslavije — prim. S. ^./, a pojedine komande i jedinice stavilo u neravnopravniji polo`aj, kao i to da su pojedina TMS dolazila u ruke neprijatelja, a pojedinci su se na taj na~in sramno bogatili, {to je kod pripadnika VJ i VRS izazivalo duboko nezadovoljstvo” (Isto). 280 Isto. 281 Isto. Od tada nijedan zahtjev komandi i jedinica koji nije upu}ivan navedenim putem i bez li~nog potpisa komandanta Glavnog {taba Vojske Srpske Republike BiH i na~elnika General{taba Vojske Jugoslavije nije razmatran ni odobravan. “Protiv lica koja podnose zaheve direktno jedinicama Vojske Jugoslavije bez potpisa napred navedenih lica pokreta}e se krivi~ni postupak”. Od 23. oktobra 1993. “nijedna komanda i ustanova Vojske Jugoslavije ne}e odobravati ni izdavati bilo koju vrstu materijalno-tehni~kih sredstava, bez odobrenja i li~nog potpisa na~elnika General{taba Vojske Jugoslavije” (Isto).
864

- ~aj - narezak - pa{teta - suhi kvasac - krompir - meso - svinjska mast - sjemena

18 kilograma 4.667 kilograma 75 kilograma 200 kilograma 1.500 kilograma 1.662 kilograma 50 kilograma 1.500 paketa.281a

Navedena bratuna~ka brigada je u periodu od 1. do 31. jula 1995, u vrijeme genocida nad Bo{njacima u i oko Srebrenice, od UNHCR-a dobila sljede}e koli~ine pogonskih goriva : - D-2 (dizel-gorivo) 30.000 litara - MB (motorni benzin) 400 litara.281b Vojska Srpske Republike BiH je finansirana iz Beograda. Ta je vojska naredbodavnu, izvr{nu i platnu funkciju obavljala preko Vojske Jugoslavije. Aktivni sastav (oficiri, podoficiri i gra|anska lica u JNA) te vojske redovno je primao plate i penzije iz Beograda, od Vojske Jugoslavije, odnosno Savezne Republike Jugoslavije. Na platnom spisku Vojske Jugoslavije u Saveznoj Republici Jugoslaviji nalazile su se sve starje{ine JNA koje su raspore|ene ili kasnije upu}ene u Vojsku Srpske Republike BiH. General \or|e \uki} (pomo}nik komandanta Vojske Srpske Republike BiH za pozadinu) je na sastanku u Komandi 1. kraji{kog korpusa u Banja Luci, 4. juna 1992, govorio o finasiranju Vojske Srpske Republike BiH. S tim u vezi, on je, pored ostalog, tada rekao: “Savezna vlada }e finansirati ovu vojsku sa brojnim stanjem od 19. maja 1992. koje je bilo na njenom ra~unu”, te da je “Vlada Srpske BiH donijela odluku o finasiranju vojnih obveznika - razlika”.282
281a AIIZ, inv. br. 2-3032, Komanda lpbr /laka pje{adijska brigada/ Bratunac, Pov. br. 10-558/95, 4. juli 1995. — KDK /Komandi Drinskog korpusa/. 281b AIIZ, inv. br. 2-3031, Komanda 1. brlpbr /bratuna~ke lake pje{adijske brigade/, Pov. br. 10-723/95, 2. juli 1995. — KDK. 282 AIIZ. inv. br. 2-2556; Isto, inv. br. 5348, Zapisnik, Izjava \. \., Isto, inv. br. 2-2743, Komanda 2. kraji{kog korpusa, Pov. br. 23/35-273/1, 26. mart 1993. — 1. brigadi
865

To je zna~ilo da }e “vlada” kolaboracionisti~ke Srpske Republike Bosne i Hercegovine finansirati samo razliku.283 Aktivna vojna lica (oficiri, podoficiri i vojnici po ugovoru) i radnici u Vojsci Republike Srpske dobijali su li~ne dohotke od Vojske Jugoslavije (radne liste su dostavljane u Vojno ra~unski centar General{taba Vojske Jugoslavije Beograd, radi isplate).284 I isplatu naknada tro{kova aktivnim vojnim licima i radnicima za trupno putovanje za vrijeme provedeno na izvr{enju zadataka u komandama i jedinicama Vojske Republike Srpske vr{io je Ra~unski centar Ministarstva odbrane Vojske Jugoslavije u Beogradu.285 Isplata ~ekova Po{tanske {tedionice Beograd aktivnim vojnim licima, vojnicima po ugovoru i radnicima u toj kolaboracionisti~koj vojsci realizovana je preko Vojno-ra~unskog centra General{taba Vojske Jugoslavije dva puta u toku mjeseca (za teku}i mjesec).286

i drugima; Isto, inv. br. 2-2563, Radna zabilje{ka pukovnika JNA O. S., 4. juni 1992, str. 243; ICTY, Predmet: Br. IT-94-1T, Dokazni materijal svjedo~enja pukovnika JNA O. S., 5. juni 1996, str. 28-29, 49 i 62-64; Pukovnik Selak tvrdi da su rezervni oficiri i vojni obveznici Vojske Republike Srpske dobijali platu od “vlade” kolaboracionisti~ke tvorevine Republike Srpske (Isto, str. 54 i 61). Naredbe o penzionisanju aktivnih vojnih lica potpisivalo je Ministarstvo odbrane Savezne Republike Jugoslavije. Rje{enja o penziji dobijana su od SSNO-a - Zavoda za socijalno osiguranje vojnih osiguranika Vojske Jugoslavije u Beogradu (Isto). Pla}anje oficirskog kadra Vojske Srpske Republike BiH je od kraja 1993. vr{eno preko 30. kadrovskog centra (ustanova Vojske Jugoslavije). To je ura|eno novembra 1993. odlukom Vrhovnog savjeta odbrane, zadu`enim za odbrambenu politiku SR Jugoslavije (sastavljen od saveznog i predsjednika dvije republike), a kojim je upravljao Slobodan Milo{evi}. Mjese~na davanja za taj centar iznosila su oko 1.600.000 DM. Na platnom spisku Vojske Jugoslavije izme|u 1993. i 1997. nalazilo se oko 4.000 oficira u Vojsci Srpske Republike BiH (Dani, 20. juni/lipanj 2003, br. 314, str. 14). 283 AIIZ, inv. br. 5348, Zapisnik, Izjava \. \.; Slobodna Bosna, 19. juni 2003, str. 17-18. 284 AIIZ, inv. br. 2-2742, Komanda 30. lpd, Pov. br. 86-76, 6. mart 1993. — Komandi 10. lpbr. 285 Isto, inv. br. 2-2743, Komanda 2. kraji{kog korpusa, Pov. br. 23/35-273/1, 26. mart 1993. — 1. brigadi i drugima. 286 Isto, inv. br. 2-2744, Komanda 2. kraji{kog korpusa, Int. Br. 23/35-301, 5. april 1993. — 1. brigadi i drugima.
866

Svim aktivnim vojnim licima u Vojsci Srpske Republike BiH upla}ivan je li~ni dohodak iz Beograda preko po{tanskih teku}ih ra~una. O tome je postignut sporazum izme|u Savezne Republike Jugoslavije i Srpske Republike Bosne i Hercegovine. Preko 30. Kadrovskog centra General{taba Vojske Jugoslavije u Beogradu obra~unavana je plata i druge prinadle`nosti, kao {to su: penzijski sta`, odvojeni `ivot, lije~enje, ovjera zdravstvenih knji`ica, molbe za stanove, {kolovanje oficira, odmarali{ta i dr. Oficiri i civilna lica u Vojsci Srpske Republike BiH, koji su vo|eni u 30. Kadrovskom centru, u General{tabu Vojske Jugoslavije, primali su iste plate kao i te kategorije vojnih lica u Saveznoj Republici Jugoslaviji.287 Profesionalnim vojnicima (profesionalni oficir, profesionalni podoficir, oficir po ugovoru, podoficir po ugovoru i vojnik po ugovoru) Vojske Jugoslavije na slu`bi u komandama, jedinicama i ustanovama Vojske Republike Srpske je, na osnovu ~lana 156. i 157. Zakona o Vojsci Jugoslavije, priznavano pravo na sta` osiguranja u dvostrukom trajanju288 i pravo na naknadu za slu`bu pod ote`anim (posebnim)
287 AIIZ, inv. br. 2-1082 do 2-1104; Isto, inv. br. 5348, Zapisnik, Izjava \. \.; Isto, inv. br. 5339, Zapisnik, Dopuna izjave A. K.; Isto, inv. br. 2-2563, Radna zabilje{ka pukovnika JNA O. S., 4. juni 1992, str. 243-244. 288 AIIZ, inv. br. 2-2751, General{tab Vojske Jugoslavije, Sektor za popunu, mobilizaciju i sistemska pitanja, Personalna uprava, Pov. br. 14-2649/162, 30. avgust 1994, RE[ENJE; Isto, inv. br. 2-2755, Komanda 2. kraji{kog korpusa, Pov. br. 6/8-73, 6. avgust 1994. — Komandi 15. pbr /pje{adijska brigada/; Isto, inv. br. 2-3045, Pandurevi} Jovana Vinko, major pje{adije, 18. juli 1994, Beograd, IZVE[TAJ O PRIJEMU DU@NOSTI komandanta lake pe{adijske brigade, u Korpusu KoV, u 30. Kadrovskom centru, u General{tabu Vojske Jugoslavije, dana 10. novembra 1993. Obja{njenja u vezi sa regulisanjem sta`a osiguranja u dvostrukom trajanju za profesionalne vojnike (profesionalni oficiri, oficiri i podoficiri po ugovoru i vojnici po ugovoru) davao je 30. Kadrovski centar General{taba Vojske Jugoslavije. Tako je, primjera radi, General{tab Vojske Jugoslavije, Sektor za popunu, mobilizaciju i sistemska pitanja, Personalna uprava, Pov. br. 142649/162, 30. avgusta 1994, na osnovu ~lana 156. i 157. Zakona o Vojsci Jugoslavije (“Slu`beni list SRJ”, broj 67/930, rje{avaju}i po zahtjevu pukovnika Nikole (Nikole) Kajteza, koji je tra`io priznavanje prava na sta` osiguranja u dvostrukom trajanju, donio : “R E [ E NJ E Priznaje se pravo KAJTEZ Nikole NIKOLI, pukovniku, iz Vojne po{te 3001 Beograd na sta` u dvostrukom trajanju u vremenu od 07. 12. 1992. godine i sada.
867

uslovima od 34-38 odsto.289
O b r a z l o ` e nj e : KAJTEZ Nikole NIKOLA, pukovnik, iz Vojne po{te 3001 Beograd, podneo je dana 24. 07. 1994. godine zahtev za priznavanje prava na sta` osiguranja u dvostrukom trajanju za period od 07. 12. 1992. godine i sada. Uvidom u prilo`ena dokumenta slu`bene evidencije utvr|eno je da su ispunjeni uslovi iz ~lana 264. stav 3. Zakona o Vojsci Jugoslavije za priznavanje prava na sta` osiguranja u dvostrukom trajanju, pa je odlu~eno kao u dispozitivu ovog re{enja. Ovo re{enje je kona~no u upravnom postupku i protiv njega nije dopu{tena `alba ve} se mo`e podneti tu`ba Vrhovnom Vojnom sudu — Beograd, u roku od 30 dana od dana uru~ivanja. Tu`ba se podnosi u dva primerka neposredno sudu ili po{tom preporu~eno” (AIIZ, inv. br. 2-2751). 289 Isto, inv. br. 2-2752, Vojna po{ta 7421, Pov. br. 1778-2/20, 3. decembar 1993, Sanski Most, RE[ENJE; Isto, inv. br. 2-2754, Vojna po{ta 3001 Beograd, Pov. br. 6/859-12, 15. juli 1994, RE[ENJE. Starje{inama na slu`bi u “Vojsci Republike Srpske”, koji su na osnovu odluka General{taba Vojske Jugoslavije, izvr{avali zadatke “na kriznom podru~ju”, pripadala je naknada pod ote`anim (posebnim) uslovima. Tako je, primjera radi, Vojna po{ta 3001 Beograd 15. jula 1994. (Pov. broj. 6/8-59-12), na osnovu ~lana 156. Zakona o Vojsci Jugoslavije (“Slu`beni list SRJ”, broj 67/93) i ~lana 71, stav 1. Pravilnika o naknadi putnih tro{kova u VJ (“Slu`beni vojni list”, broj 38/93), rje{avaju}i u predmetu priznavanja prava na naknadu za slu`bu pod ote`anim (posebnim) uslovima, donijela : “R E [ E NJ E 1. PRIZNAJE SE PRAVO STAR^EVI] Jove GOJKU, majoru na slu`bi u VP 3001 Beograd na naknadu za slu`bu pod ote`anim /posebnim/ uslovima i to : a/ U visini od 30 % od osnovne plate /~lan 24. stav 1. i 2./ koje mu je priznato ranijim re{enjem. b/ Uve}anje naknade u visini od 4 % od osnovne plate /~lan 24. stav 3./ od 31. 10. 92. godine. c/ Ukupna visina naknade po ovom re{enju iznosi 34 % od osnovne plate. Uve}anje naknade u visini od 4 % od osnovne plate /~lan 24. stav 3./ vr{iti analogno datumu navedenom u alineji pod b. kada se za to ispune uslovi. O b r a z l o ` e nj e : U postupku je utvr|eno da STAR^EVI] Jove GOJKO, major na slu`bi u VP 3001 Beograd obavlja du`nost na teritoriji odre|enoj odlukom Na~elnika General{taba Vojske Jugoslavije na kojoj se slu`ba vr{i pod ote`anim /posebnim/ uslovima od 31. 10. 1992. godine.
868

General \or|e \uki} je 5. jula 1992, na sastanku sa pomo}nicima komandanata za logistiku 1. i 2. kraji{kog korpusa, zatim komandanta 14. pozadinske baze, te komandanta Vazduhoplovstva i Protiv-vazdu{ne odbrane “Vojske Srpske Republike BiH”, ponovo naglasio ~injenicu da je “finansiranje aktivnih vojnih lica i gra|anskih lica ostalo na saveznom nivou”, a “finansiranje vojnika sa brojnim stanjem do 20. maja 1992, ostalo na saveznom nivou. Poslije toga i preko tog broja ispla}uju DPZ iz koje je do{ao”, tj. finansiranja su obavljale dru{tveno-politi~ke zajednice iz kojih su vojnici dolazili.290 Za sva vojna lica koja su odlazila za Saveznu Republiku Jugoslaviju, radi obilaska porodica, lije~enja u zdravstvenim ustanovama, prijevoza po{te i “obavljanja slu`benih zadataka”, komande, jedinice i ustanove Vojske Republike Srpske organizovale su centralizovani transport na nivou te kolaboracionisti~ke tvorevine.291 Podru~je Republike Srpske BiH je bilo (fakti~ki) u istom privrednom sistemu kao i Savezna Republika Jugoslavija. Narodna banka Jugoslavije je obrazovala Narodnu banku Republike Srpske, koja je vr{ila funkciju centralne banke za to podru~je.292 Sredinom februara 1993. regulisan
Visina naknade navedene pod a/ i b/ u dizpozitivu ovog re{enja je odre|ena na osnovu ~lana 24. stav 1, 2. i 3. Pravilnika. Na osnovu napred iznetog stekli su se uslovi za priznavanje prava na naknade propisane odredbama ~lana 24. stav 1, 2. i 3. Pravilnika. Na osnovu napred iznetog stekli su se uslovi za priznavanje prava na naknade propisane odredbama ~lana 24. stav 1, 2. i 3. Pravilnika o naknadi putnih i drugih tro{kova u VJ/SVL broj 38/93 pa je re{eno kao u dispozitivu ovog re{enja. PRAVNA POUKA O @ALBI: Protiv ovog re{enja dopu{tena je `alba u roku od 15 /petnaest/ dana od dana uru~enja re{enja. @alba se podnosi redovnim putem” (AIIZ, inv. br. 2-2754, Vojna po{ta 3001 Beograd, Pov. br. 6/8-59-12, 15. juli 1994, RE[ENJE). 290 AIIZ, inv. br. 2-2563, Radna zabilje{ka pukovnika JNA O. S., sveska 2, 5. juli 1992. str. 61; Slobodna Bosna, 19. juni 2003, str. 18. 291 AIIZ, inv. br. 2-2746, Komanda 2. KK /Kraji{ki korpus/, Pov. br. 21-70/1, 31. maj 1993. — Komandi 1. lpbr i drugima. U tom je cilju Komanda 2. kraji{kog korpusa i 31. maja 1993. izdala nare|enje o prijevozu vojnih lica za Beograd i obrnuto, u kome je precizirano uvo|enje stalne autobusne linije, mjesto i vrijeme odlazaka za Beograd, te povratak iz Beograda i dr. 292 AIIZ, inv. br. 2-2759, Narodna banka Jugoslavije, IZVE[TAJ (“STROGO POVERLJIVO”), str. 1-9.
869

je jedinstveni monetarni sistem i jedinstvena monetarna politika na podru~ju Savezne Republike Jugoslavije, Republike Srpske i Republike Srpske Krajine. Narodne banke navedenih kolaboracionisti~kih dr`ava usagla{avale su sve instrumente monetarno-kreditnog regulisanja sa odgovaraju}im odlukama monetarno-kreditnog regulisanja Narodne banke Jugoslavije. U tom su cilju kamatne politike, nivo eskontnih stopa, zatim politika obavezne rezerve, odnosno stope obavezne rezerve narodnih banaka Republike Srpske i Republike Srpske Krajine bile potpuno usagla{ne sa odgovaraju}im instrumentima Narodne banke SR Jugoslavije. Devizne rezerve narodnih banaka navedenih “republika” bile su sastavni dio deviznih rezervi Narodne banke SR Jugoslavije, koje su knjigovodstveno vo|ene na posebnim ra~unima u inostranstvu i podra~unima kod Narodne banke SR Jugoslavije. Naloge za kori{tenje deviznih rezervi sa podru~ja narodnih banaka “srpskih republika” davala je Narodna banka SR Jugoslavije.293 Rukovodstvo Velikosrpskog pokreta je sve pozadinske baze JNA predalo Vojsci Srpske Republike BiH. Tako je 993. pozadinska baza Banja Luka preimenovana u 14. pozadinsku bazu Banja Luka. Za komandanta te baze je, u skladu sa naredbom ministra odbrane Srpske Republike Bosne i Hercegovine, od 15. juna 1992, imenovan pukovnik Milan [kondri}, a razrije{en du`nosti pukovnik Osman Selak.294 Pored 14., na podru~ju Srpske Republike Bosne i Hercegovine djelovale su jo{ tri pozadinske baze: 35. (u Bijeljini), 27. (na Sokocu) i 30. (u Bile}i).295
Narodna banka Republike Srpske je formirana 12. maja 1992. (donesen je Zakon o Narodnoj banci, imenovan vr{ilac du`nosti guvernera i ~lanovi Savjeta). Banka je po~ela sa radom u prostorijama ekspoziture Narodne banke Bosne i Hercegovine u ul. Marije Bursa}, br. 4 u Banja Luci, koriste}i i opremu te banke. Posebnu podr{ku u po~etku rada Narodna banka Republike Srpske je imala od Narodne banke Jugoslavije, iz koje je, pored ostalog, kori{tena stru~na pomo} i metodologija rada, izrada nov~anica i sl. (AIIZ, inv. br. 2-2760, Narodna banka Republike Srpske, GODI[NJI IZVJE[TAJ za 1992. godinu, Banja Luka, maja 1993. godine). 293 Isto. 294 AIIZ, inv. br. 2-2555, Komanda 14. pozadinske baze, pov. br. 28-24, 10. juli 1992, ZAPISNIK...; AIIZ, inv. br. 2-2555, Naredba broj 2-18 Ministra odbrane Srpske Republike Bosne i Hercegovine, od 15. juna 1992. — Komandi 14. pozadinske baze. 295 AIIZ, inv. br. 5348, Zapisnik, Izjava \. \.
870

5. Ostale oru`ane formacije i grupe iz Srbije, Crne Gore i Hrvatske

U agresiji na Republiku Bosnu i Hercegovinu, uz regularne jedinice JNA/Vojske Jugoslavije i srpske kolaboracionisiti~ke oru`ane formacije iz Bosne i Hercegovine, u~estvovale su i razne druge oru`ane jedinice i grupe iz Srbije, Crne Gore i Hrvatske koje su, ustvari, predstavljale otjelotvorenje hegemonisti~kih ciljeva stranaka i partija kojima su pripadale, kao i jedan od instrumenata u realizaciji velikosrpske politike, prije svega, vladaju}ih krugova u Srbiji i Crnoj Gori. Osnovna zajedni~ka karakteristika svih tih formacija i grupa, koje su imale svoja sjedi{ta i logistiku u Srbiji i Crnoj Gori, bila je ~etni~ka ideologija i ~etni{tvo, sa svim svojim obilje`jima (genocid i drugi zlo~ini najstra{nijih razmjera). Na osnovu raspolo`ivih podataka mo`e se utvrditi da su u agresiji i drugim zlo~inima u Republici Bosni i Hercegovini sa teritorije Srbije i Crne Gore u~estvovale sljede}e oru`ane formacije i grupe : - Arkanovci (ili Srpska dobrovolja~ka garda), pod vo|stvom @eljka Ra`natovi}a-Arkana; - [e{eljevci (Srpski ~etni~ki pokret), pod vo|stvom Vojislava [e{elja, predsjednika Srpske radikalne stranke; - Beli orlovi, pod vo|stvom Mirka Jovi}a, predsjednika Srpske (stranke) narodne odbrane; - Rojalisti, pod vo|stvom Mihajla Mla|enovi}a, predsjednika Srpskog rojalisti~kog bloka; - Srpska garda, Srpskog pokreta obnove Vuka Dra{kovi}a, pod vo|stvom S. Lajinovi}a;

871

- Vukovarci - pripadnici razli~itih oru`anih sastava koji su u~estvovali i u agresiji i zlo~inima na podru~ju Vukovara i {ire; - specijalci Saveznoga sekretarijata za unutra{nje poslove; - specijalci Ministarstva unutra{njih poslova Republike Srbije; - Marti}evci, jedinice Milana Marti}a iz Knina; - dobrovoljci razli~itih pro~etni~kih organizacija iz Srbije i Crne Gore; - @ute ose i dr.296 Od po~etka agresije na Republiku Bosnu i Hercegovinu postojao je odnos pot~injenosti navedenih oru`anih formacija i grupa General{tabu Oru`anih snaga SFRJ, odnosno visokim oficirima JNA i legalnim vlastima u Jugoslaviji, te Srbiji i Crnoj Gori. To se, prije svega, ogledalo u formiranju, jedinstvenom komandovanju, planiranju, pripremanju, vo|enju i realizaciji globalnih i konkretnih ratnih dejstava i vojnih operacija, finansiranju, materijalnom opremanju, naoru`avanju, obuci ljudstva, itd. Raspolo`ivi podaci pokazuju da su sve te oru`ane formacije naoru`avane i uvje`bavane na teritoriji Srbije, uz stru~nu, finansijsku, logisti~ku i kadrovsku podr{ku JNA (Vojske Jugoslavije) i MUP-a Srbije. To, pored ostalog, potvr|uju pripadnici tih formacija.297 Tako je general Mom~ilo Peri{i} [e{eljevcima dao uniforme, gorivo, naoru`anje i vozila, a specijalci MUP-a su ih obu~avali i zajedno sa njima u~estvovali u zlo~inima.298
296 Dnevni izvje{taj, br. 7, 1. maj 1992.; Posebno izdanje, br. 19, 5. juni 1992. i br. 22, 22. juni 1992.; ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragrafi 313-314 i 374; ICTY, Predmet: Br. IT-94-1-T, Dokazni materijal svjedo~enja pukovnika JNA O. S., 5. juni 1996, str. 24-25; B. Maci}, ZLO^IN PROTIV MIRA, Sarajevo 2001, str. 235-236. U toku agresije na Republiku Bosnu i Hercegovinu, a ~esto i kasnije, u nekim izvorima i literaturi navedene oru`ane formacije se tretirju kao “paravojne”, iako su one, uglavnom, bile sastavni dio Jugoslovenske narodne armije/Vojske Jugoslavije i pod neposrednom komandom General{taba Oru`anih snaga SFRJ/SRJ. 297 Isto; Dnevni izvje{taj, br. 6, 30. april 1992, br. 16, 10. maj 1992, br. 19, 13. maj 1992, br. 62, 25. juni 1992. i br. 80, 13. juli 1992.; AIIZ, inv. br. 3-317; ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragrafi 135, 139 i 374; AIIZ, inv. br. 2-2565, Republika Bosna i Hercegovina, Armija Republike Bosne i Hercegovine, Vojna jedinica 5001/5, Broj: 09/29-35, Sarajevo, 1. juli 1995. — Vladi Republike Bosne i Hercegovine. 298 AIIZ, inv. br. 2-2565, Republika Bosna i Hercegovina, Armija Republike Bosne i Hercegovine, Vojna jedinica 5001/5, Broj: 09/29-35, Sarajevo 1. juli 1995. —
872

Sve ove oru`ane formacije i grupe iz Srbije, Crne Gore i Hrvatske bile su, uglavnom, u sastavu i pod jedinstvenom komandom i kontrolom vi{ih oficira JNA. Milo{evi} i Vlada Republike Srbije su rasporedile u Bosni i Hercegovini razne oru`ane formacije i grupe, podr`avaju}i sve njihove “paravojne” aktivnosti. Vo|a [e{eljevaca Branislav Gavrilovi} je za “usluge” koje je u~inio JNA dobio ~in majora od te Armije. JNA je sve srpske oru`ane formacije i grupe obezbje|ivala oru`jem, municijom, vozilima, gorivom, hranom, vodom, pi}em, cigaretama, posteljinom, ve{om i ostalom opremom. Srpski “dobrovoljci”, koji su u kasarnu Lukavica dolazili “cijelo vrijeme bez prestanka, kako u grupama, tako i pojedina~no”, od JNA su dobijajali oru`je i druga materijalnotehni~ka sredstva, te opremu.299 Pripadnici tih formacija su, zajedno
Vladi Republike Bosne i Hercegovine. S tim u vezi, Branislav Vaki}, ~etni~ki vojvoda i poslanik [e{eljeve Srpske radikalne stranke u Skup{tini Srbije, je u septembru 1994, pored ostalog, izjavio: “... po~etkom 92. godine smo krenuli u srpsku Hercegovinu, i naoru`anje smo dobili od TO Trebinja, za {ta je izdato nare|enje od predsjednika SAO Hercegovine gospodina Vu~urovi}a. Gorivo i uniforme smo dobili od specijalnih jedinica vojne policije, od general-majora Bo`ovi}a koje su, kao i tada{nja JNA bile smje{tene u Kumboru kod Herceg-Novog. Od generala Bo`ovi}a smo dobili i vozila, ja sam li~no dobio jedno. Vi{e puta sam svojim vozilom, sa ~etnicima ulazio u kasarnu ‘Mar{al Tito‘ u Podgoricu, gdje sam sara|ivao sa starje{inama i dobijao benzin. Vozila koja su bila u kvaru slao sam u Danilovgrad na popravku, za {ta imam dokumenta. Tako|e mogu da dokumentujem da smo na tom delu rati{ta, dakle u Hercegovini, sara|ivali sa jedinicama JNA iz Crne Gore. Po~etkom 93. godine su poturice, da ih ne ~astim nazivom Muslimani, krenuli u ofanzivu i tamo napali JNA. Ona tada nije reagovala, ve} su teritorijalci Skelana pozvali ~etnike. Tada nas je, bar na po~etku, ne{to naoru`ala Jugoslovenska armija, a kasnije MUP Srbije... Nije bilo dovoljno oru`ja i uniformi za sve nas. I potra`ili smo pomo} li~no od generala Peri{i}a, sada{njeg, na~elnika General{taba Vojske Jugoslavije, koji je tada bio komandant Tre}e armije u Ni{u. Iz Skelana sam tri puta odlazio kod njega, obe}ao mi je i zaista dao uniforme za 80 boraca, donji i gornji ve{, ne{to hrane, dvogled za no}no osmatranje koji mi je bio potreban. Oru`je od njega nisam dobio, ali me je povezao za general-majorom Ojdani}em, komandantom U`i~ke armije. General Ojdani} me je kasnije uputio na generala Mileta Mrk{i}a, koji je bio skoncentrisan u Skelanima. U to vrijeme smo bili potrebni jugoslovenskoj vojsci i saradnja je bila dobra...“ (Isto). 299 Dnevni izvje{taj, br. 6, 30. april 1992.; br. 7. 1. maj 1992.; br. 16, 10. maj 1992.; br. 19, 13. maj 1992.; br. 62, 25. juni 1992. i br. 80, 13. juli 1992.; AIIZ, inv. br. 3-317; ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragrafi 135, 139 i 374. Pripadnici srpskih oru`anih formacija stalno su dobijali oru`je i municiju iz Srbije, uglavnom, iz U`ica i Kragujevca, gdje je vr{ena i njihova opravka i ~i{}enje.
873

sa oficirima i podoficirima JNA, u~estvovali u masovnim zlo~inima nad Bo{njacima. Tako je, ilustracije radi, 6. brigada Banjalu~kog korpusa, u ~ijem je sastavu bilo i oko sto Arkanovaca, [e{eljevaca i pripadnika Belih orlova, pod komandom kapetana JNA Dragana Mijatovi}a, 1. juna 1992. izvr{ila napad na selo Hrustovo (na podru~ju Sanskog Mosta), nastanjeno muslimanskim stanovni{tvom, te pobila i zaklala oko 150 mje{tana.300 Navedene oru`ane formacije i grupe, posebno Arkanovi Tigrovi, su odr`avale bliske veze sa Srbijanskim MUP-om, radile sa jedinicama za specijalne operacije Slu`be dr`avne bezbjednosti Srbije i bile klju~ni u~esnici u oru`anim napadima u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini, te brojnim zlo~inima. Srbijanski MUP je preko Stoj~i}a i Simatovi}a na podru~ju Srbije organizovao centre za obuku te paravojske i dobrovoljaca u specijalnim vojnim kasarnama (planina Tara, Bubanj Potok, Kula, Go~ i Erdut), prije nego su upu}ivane u Hrvatsku i Bosnu i Hercegovinu.301 Srbijanski MUP, Ministarstvo odbrane i Slobodan Milo{evi} su bili neposredno uklju~eni u obuku, planiranje, raspored i operacije pomenutih jedinica, grupa i dobrovoljaca, te obavije{teni o njihovim aktivnostima u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini, uklju~uju}i i genocid nad Bo{njacima.302 Pripadnici navedenih oru`anih formacija su obu~avani u “centrima za obuku” u Han Pijesku, Bile}i, Bijeljini, Banjoj Luci i Sarajevu (Lukavica)
Vojislav [e{elj je, na primjer, posjedovao dokument kojim je bio ovla{ten da prima isporuke oru`ja od JNA. On je posjedovao vozilo JNA, {to je potvr|ivalo da ga JNA snabdjela transportnim sredstvom za oru`je. [e{elj je na podru~ju kolaboracionisti~ke Republike Srpske imao “slobodu kretanja” (ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragraf 530). U~estvuju}i u agresiji na Republiku Hrvatsku, posebno u Vukovaru, gdje je u novembru 1991. bio i [e{elj, on je izjavio: “Mi smo svi jedna armija”, tj. svi su bili pod jedinstvenom komandom JNA (Isto, paragraf 135). 300 Isto; ∴ RATNI ZLO^INI U BOSNI I HERCEGOVINI, str. 37; ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragrafi 127-132 i 144. Zanimljivo je ista}i da su gotovo sve prisilno raseljene osobe i izbjeglice iz Bosne i Hercegovine koje su intervjuisali predstavnici Helsinki Vo~a (Helsinki Watch) isticale da je JNA igrala klju~nu ulogu u napadu na njihov grad ili selo, bilo direktnim u~e{}em u agresorskim napadima, bilo prethodnim naoru`avanjem srpskih oru`anih formacija (Isto). 301 ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragrafi 127-132, 135, 139 i 315. 302 ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragrafi 125, 139 i 316.
874

na borbenim sredstvima JNA i uz pomo} njenih glavnih instruktora (vi{i i ni`i oficiri u`ih specijalnosti). Oni su vr{ili smotre i dr`ali govore, kao {to je to, primjera radi, u~inio [e{elj u Bijeljini i Arkan na Ilid`i, te na drugim mjestima. Tako|e su rukovodili organizovanjem “srpskih kriznih {tabova” i borbenom obukom, za {ta je, na primjer, Arkanov zamjenik “Legija” na Ilid`i i u kasarni u Lukavici dobio priznanje od generala Ratka Mladi}a i pukovnika Milisava Gagovi}a.303 Zajedni~ka karakteristika navedenih oru`anih formacija bio je i njihov sastav, kojim su, pored redovno mobilisanih “dobrovoljaca”, bili obuhva}eni i problemati~ni tipovi, psihopate i poznati kriminalci razli~itih profila. Podr`avani su od srbijanskih vlasti, posebno od Ministarstva unutra{njih poslova i Ministarstva odbrane, a kojima je u~e{}e u agresiji i drugim oblicima zlo~ina, prvenstveno, bila prilika za zadovoljenje najni`ih poriva, kao {to su zvjerska ubijanja i maltretiranja civilnog stanovni{tva, distribuiranje droge i falsifikovanje novca, ru{enje raznih objekata i sli~no, kao i imovinska korist koju su ostvarivali plja~kom dru{tvene i privatne imovine. Gotovo svim pripadnicima tih formacija osnovni motiv za anga`ovanje bila je obe}ana i nesmetana plja~ka i ugovorena isplata u gotovom novcu, {to su, u osnovi, obilje`ja pla}eni~ke vojske. O tome ilustrativno govori niz ~injenica, od odvo`enja velikog broja {lepera za odvoz oplja~kanih nekretnina, do velike zainteresovanosti za “~i{}enje oslobo|enih sela i kvartova gradova”, {to je, pored ostalog, predstavljalo neograni~enu mogu}nost za nezakonito oduzimanje novca, zlata i drugih vrijednosti od neza{ti}enog stanovni{tva. Iz tih su razloga mnogi od njih, po samom dolasku na teritoriju Republike Bosne i Hercegovine, sa ortacima i ~lanovima rodbine izvan Bosne i Hercegovine, ugovarali distribuiranje oplja~kane robe, kupovinu ku}a, vikendica i automobila, cijene}i pri tome, da }e “uskoro do}i do velikog bogatstva”. Potvrdu takve konstatacije nalazimo i u

303 Dnevni izvje{taj, br. 6, 30. april 1992, br. 7, 1. maj 1992, br. 16, 10. maj 1992, br. 19, 13. maj 1992, br. 62, 25. juni 1992. i br. 80, 13. juli 1992.; AIIZ, inv. br. 3-317; ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragrafi 127-132, 135, 139, 144, 313-314 i 374; AIIZ, inv. br. 2-2565, Republika Bosna i Hercegovina, Armija Republike Bosne i Hercegovine, Vojna jedinica 5001/5, Broj: 09/29-35, Sarajevo, 1. juli 1995. — Vladi Republike Bosne i Hercegovine; ∴ RATNI ZLO^INI U BOSNI I HERCEGOVINI, str. 37; ICTY, Predmet: Br. IT-94-1-T, Dokazni materijal svjedo~enja pukovnika JNA O. S., 5. juni 1996, str. 24-25; Posebno izdanje, br. 19, 5. juni 1992. i br. 22, 22. juni 1992.
875

njihovim planovima da }e nakon “brzo obavljena posla” i napu{tanja Sarajeva “oti}i na Kosovo gdje se zakuhava”.304 O profilu pripadnika navedenih oru`anih formacija govore i podaci da su pokolje civila vr{ili radi “obuke” i “~eli~enja” novoprido{lih istomi{ljenika, te da je jedan broj njih, uglavnom, specijaliziranih za odre|ena dejstva, bio pla}en po “u~inku”, odnosno po broju ubijenih lica, prije svega, civila.305 Arkanovi Tigrovi su bili me|u najbrutalnijim izvr{iocima zlo~ina u Bosni i Hercegovini. Arkan je otvoreno podr`avao vr{enje zlo~ina i za to obu~avao svoje pripadnike.306 Oru`ane “dobrovolja~ke” formacije sa ~etni~kim obilje`jima (~etni~ke kokarde, kame i dr.) iz Srbije i Crne Gore prvi put su, prema dostupnim podacima, upale u Bosnu i Hercegovinu krajem 1991. zajedno sa regularnim jedinicama JNA, koje su izvr{ile agresiju na Bosnu i Hercegovinu. Po~etkom marta 1992. iz Srbije (Priboj, U`ice i Valjevo) u Bosnu i Hercegovinu je krenulo pet autobusa sa srpskim “dobrovoljcima”, koji su se preko Vi{egrada uputili prema Sarajevu. Pripadnici navedenih oru`anih formacija, prema raspolo`ivim podacima, ~ija je obuka obavljena, uglavnom, na specijalnim vojnim poligonima u centralnome dijelu Srbije, kao i u kasarnama JNA u Srbiji i Crnoj Gori, u ve}em broju su, preba~eni iz navedenih republika na podru~je Republike Bosne i Hercegovine, krajem marta i po~etkom aprila 1992, odnosno u vrijeme eskalacije agresije na isto~ne i unutra{nje dijelove Bosne i Hercegovine i masovnih zlo~ina nad muslimanskim stanovni{tvom. Prve formacije Arkanovaca na podru~je Bosanske krajine i sjeveroisto~ne Bosne stigle su, prema do sada prikupljenim podacima, krajem marta 1992. U Banjoj Luci su 25. marta 1992. primije}ene grupe Arkanovaca i [e{eljevaca, koje su bile raspore|ene i po grani~nim “kraji{kim linijama” sa {ipova~ke strane. Iz grani~nog mjesta Stupna, koje samo rijeka Pliva dijeli od jaja~ke op{tine, pucano je u no}i 24./25. marta po jaja~kim selima ^erkazovi}i i Ljalji}i, gdje je `ivjelo oko ~etiristo stanovnika muslimanske i srpske nacionalnosti. U toku 31. marta /1.
304 Isto, ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragrafi 313-314. 305 ∴ RATNI ZLO^INI U BOSNI I HERCEGOVINI, str. 37. 306 ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragrafi 127-130.
876

aprila 1992. u Bijeljinu je, rade}i blisko sa srbijanskim MUP-om, stigao Arkan sa grupom uniformisanih i dobro opremljenih snaga i po~eo sa ubijanjem bo{nja~kih civila, gdje se ~ula “eksplozija i pu{~ana paljba”.307 Grupe Arkanovaca su, zajedno sa [e{eljevcima i pripadnicima JNA, 2. aprila 1992. nastavile sa zlo~inima nad Bo{njacima Bijeljine. Tada su Arkanove oru`ane formacije, nakon izlaska muslimanskih vjernika iz Sulejmanije d`amije, zaklale dva lica nao~igled prisutnih, a kada su se ostali povukli u d`amiju za njima je ba~eno vi{e bombi, od kojih su svi nastradali. Vo|a Arkanovaca @eljko Ra`natovi}-Arkan, me|unarodni kriminalac, predao je raport komandantu bijeljinskog garnizona, generalu Pra{~evi}u (koji je na Arkanov raport vojni~ki uzvratio). Arkan se grlio sa Biljanom Plav{i} dok su sa strane - po ulicama le`ali le{evi ubijenih Bo{njaka, {to su zabilje`ile i TV kamere.308 Po~etkom aprila 1992. Arkanovi Tigrovi su stigli u Zvornik, me|u njima je bio i Arkan. On je 7. aprila bio na sastanku sa bo{nja~kim politi~kim rukovodstvom u hotelu Jezero u Malom Zvorniku. Tom je prilikom Arkan predao ultimatum bo{nja~kom rukovodstvu za predaju ili }e Zvornik biti napadnut trupama koje su bile stacionirane sa druge strane rijeke Drine.309
307 ∴ RATNI ZLO^INI U BOSNI I HERCEGOVINI, str. 37; Slobodna Bosna, br. 21, 19. mart 1992, str. 4; Agresija..., str. 15; AIIZ, inv. br. 2-84, Komanda 2. vojne oblasti, Operativni centar, Str. pov. br. 10/36-1905, 01. april 1992. - General{tabu Oru`anih snaga SFRJ - Operativni centar; Isto, inv. br. 2-88, Komanda 2. vojne oblasti, Operativni de`urni tim, Str. pov. br. 10/36-1940, 02. april 1992. - General{tabu Oru`anih snaga SFRJ - Operativni centar; Isto, inv. br. 2-89, Komanda 2. vojne oblasti, Operativni de`urni tim, Str. pov. br. 10/36-1957, 03. april 1992. - General{tabu Oru`anih snaga SFRJ - Operativni centar; ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragrafi 783 i 812. U napadu na Bijeljinu u~estvovali su, pored JNA i drugih srpskih oru`anih grupa, i snage Saveznog sekretarijata za unutra{nje poslove (ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragraf 266). 308 Isto; Posebno izdanje, br. 1, 25. april 1992. i br. 2, 28. april 1992.; Dnevni izvje{taj, br. 7, 1. maj 1992, br. 19, 13. maj 1992, br. 22, 16. maj 1992. i dr.; Oslobo|enje, 25. mart 1992, str. 1; BILTEN MINISTARSTVA ZA NARODNU ODBRANU REPUBLIKE BOSNE I HERCEGOVINE O AKTUELNIM ZBIVANJIMA NA TERITORIJI REPUBLIKE BOSNE I HERCEGOVINE (u daljem tekstu Bilten MNO), br. 35, 25. april 1992.; ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragraf 138. 309 ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragrafi 660-661.
877

U zauzimanju Zvornika (8.-11. maja), zatim Br~kog (po~etkom maja 1992.) i drugih mjesta, gdje Srbi nisu imali ve}inu, pored jedinica JNA, srpske Teritorijalne odbrane i drugih srpskih formacija, uklju~uju}i i [e{eljevce, u~estvovale su i Arkanove jedinice i ubile mnogo civila.310 Arkanovci su aprila 1992. zauzeli fabriku “Alhos” u industrijskoj zoni Karakaja, gdje su jedno vrijeme imali svoju komandu.311 U Bratunac su u prvoj polovini aprila 1992, pored JNA, u{le i Arkanove i [e{eljeve jedinice, kao i jedinica specijalne policije iz Beograda. Te i druge srpske snage na tom podru~ju, posebno maja 1992, izvr{ile su brojne zlo~ine nad Bo{njacima.312 U napadu i zauzimanju Fo~e, Vlasenice, Rogatice i drugih mjesta u~estvovale su snage JNA (posebno U`i~ki korpus), srpska kolaboracionisti~ka Teritorijalna odbrana i policija, zatim Arkanovici, [e{eljevci i Beli orlovi, te specijalne jedinice MUP-a Srbije, vr{e}i brojne zlo~ine nad Bo{njacima.313 Prve grupe Arkanovaca na podru~je Sarajeva, preciznije na lokalitet Aerodroma, stigle su 10. aprila 1992, nakon po~injenih zlo~ina u Bijeljini, Zvorniku i Skelanima (Srebrenica). Nakon {to je obi{la Arkanove jedinice u Bijeljini, Biljana Plav{i} je 23. aprila uputila poziv Arkanu da sa svojim jedinicama do|e u Sarajevo. Me|utim, njihova ve}a koncentracija (uz Arkanovce evidentno je prisustvo Belih orlova i drugih dobrovoljaca, kao i velikog broja jedinica aktivnog i rezervnog sastava JNA) zapa`ena je na Palama 15. aprila, odakle su se, vjerovatno, rasporedili po Republici, nakon smotre dijela jedinica JNA i pripadnika srpskog ~etni~kog pokreta iz Srbije i Crne Gore, uklju~uju}i i Arkanovce, obavljenoj 18. aprila kod Spomen-parka Vraca. Otada zapo~inje njihovo u~e{}e u borbenim dejstvima, odnosno masovnim zlo~inima i plja~kama na podru~ju Sarajeva, posebno na Grbavici i Ilid`i, i drugim mjestima. Kao rezultat bliske saradnje njihovog vo|e, pod nadimkom Legija, sa generalom Mladi}em i komandom kasarne u Lukavici,
310 Isto, paragrafi 138, 267, 390 i 664. 311 Isto, paragraf 659. 312 Isto, paragrafi 625-628. Tada su u Bratuncu bili i Arkan, Vojislav [e{elj i Radmilo Bogdanovi}. 313 Isto, paragrafi 410, 640-641, 652 i 725.
878

odnosno pukovnikom Milisavom Gagovi}em, jeste zaustavljanje i zadr`avanje konvoja od 7.200 djece i `ena koji se uputio u Split, 19. maja na Ilid`i. Nezadovoljan razvojem doga|aja oko toga, jer Mladi}, iako je prihvatio, nije mogao, zbog pritiska javnosti, da udovolji njegovim zahtjevima da konvoj “zarobi i razmjeni za vojsku u kasarnama”, kao i “kukavi~lukom Srba na Ilid`i koji ne}e da se bore”, te “nesposobno{}u” i “neorganizovano{}u komandnog sastava i boraca na Ilid`i”, vo|a “arkanovaca”, pomenuti Legija, dobio je od Arkana podr{ku u zahtjevu da povu~e svoje ljude iz Bosne i Hercegovine. Me|utim, intervencija i molbe Mladi}a i Gagovi}a presudile su da Arkanovci ostanu i pre|u u kasarnu u Lukavici, gdje su obu~avali mobilisane ljude i dobrovoljce i u~estvovali u borbenim dejstvima i zlo~inima.314 Razne srpske snage, uklju~uju}i aktivne i rezervne pripadnike JNA, lokalnu srpsku TO i policiju, kao i Arkanove Tigrove, te pripadnike specijalnih snaga MUP-a Srbije, pod komandom @ivojina Ivanovi}a, izvele su 1. maja i narednih dana napad na Br~ko, gdje su izvr{ile genocid nad Bo{njacima, posebno u logoru Luka.315 O “ugledu” Arkanovaca u petokolona{koj SDS i JNA svjedo~e neposredni kontakti i dogovori koje su sa Legijom tra`ili i ostvarili Radovan Karad`i}, Ratko Mladi}, Milisav Gagovi}, te jedan broj ni`ih rukovodilaca SDS-a, odnosno zlo~inaca u srpskim “kriznim {tabovima” Ilid`e, Ned`ari}a i Lukavice (Kotorca). Arkanovci i Beli orlovi su, i prije dolaska u Sarajevo, imali reputaciju ste~enu zlo~inima na podru~ju Srpske autonomne oblasti Hercegovina, za {ta su, od “vlade” te oblasti i
314 ∴ RATNI ZLO^INI U BOSNI I HERCEGOVINI, str. 37; Slobodna Bosna, br. 21, 19. mart 1992, str. 4; Agresija..., str. 15, AIIZ, inv. br. 2-84, Komanda 2. vojne oblasti, Operativni centar, Str. pov. br. 10/36-1905, 1. april 1992. — General{tabu Oru`anih snaga SFRJ — Operativni centar; Isto, inv. br. 2-88, Komanda 2. vojne oblasti, Operativni de`urni tim, Str. pov. br. 10/36-1940, 2. april 1992. — General{tabu Oru`anih snaga SFRJ — Operativni centar; Isto, inv. br. 2-89, Komanda 2. vojne oblasti, Operativni de`urni tim, Str. pov. br. 10/36-1957, 3. april 1992. — General{tabu Oru`anih snaga SFRJ — Operativni centar; Posebno izdanje, br. 1, 25. april 1992. i br. 2, 28. april 1992.; Dnevni izvje{taj, br. 7, 1. maj 1992, br. 19, 13. maj 1992, br. 22, 16. maj 1992, Oslobo|enje, 25. mart 1992, str. 1; Bilten MNO, br. 35, 25. april 1992. Razli~ite srpske oru`ane grupe, uklju~uju}i i Arkanove Tigrove, bile su uklju~ene i u zauzimanju Ilid`e (ICTY, Predmet : Br. IT-02-54-T, paragraf 702). 315 ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragrafi 633-639.
879

Komande garnizona u Bile}i, 4. maja 1992, dobili i “posebno priznanje”.316 Arkanove jedinice su krajem septembra 1992. na podru~ju Sanskog Mosta vr{ile zlo~ine. U avgustu 1994. Tigrovi su formalno stavljeni pod komandu jedinica za specijalne operacije Slu`be dr`avne bezbjednosti MUP-a Srbije, poznate kao Crvene beretke. Arkanove trupe su septembra 1995. u velikom broju ponovo stigle u Sanski Most, gdje su u~estvovale u borbama i drugim oblicima zlo~ina u zapadnoj Bosni.317 Pripadnici Belih orlova318 predvo|eni Milanom Luki}em do{li su na podru~je Bosne i Hercegovine, tako|e, po~etkom aprila, iz U`ica,
316 ∴ RATNI ZLO^INI U BOSNI I HERCEGOVINI, str. 37; Slobodna Bosna, br. 21, 19. mart 1992, str. 4; Agresija..., str. 15; AIIZ, inv. br. 2-84, Komanda 2. vojne oblasti, Operativni centar, Str. pov. br. 10/36-1905, 01. april 1992. General{tabu Oru`anih snaga SFRJ - Operativni centar; Isto, inv. br. 2-88, Komanda 2. vojne oblasti, Operativni de`urni tim, Str. pov. br. 10/36-1940, 02. april 1992. General{tabu Oru`anih snaga SFRJ - Operativni centar; Isto, inv. br. 2-89, Komanda 2. vojne oblasti, Operativni de`urni tim, Str. pov. br. 10/36-1957, 03. april 1992. General{tabu Oru`anih snaga SFRJ - Operativni centar; Posebno izdanje, br. 1, 25. april 1992. i br. 2, 28. april 1992.; Dnevni izvje{taj, br. 7, 1. maj 1992, br. 19, 13. maj 1992, br. 22, 16. maj 1992. i dr.; Oslobo|enje, 25. mart 1992, str. 1; Bilten MNO, br. 35, 25. april 1992.; ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragraf 138. 317 ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragrafi 131 i 896-897; AIIZ, inv. br. 5352, Zapisnik, dopuna izjave \. \. 318 ∴ RATNI ZLO^INI U BOSNI I HERCEGOVINI, str. 37; Slobodna Bosna, br. 21, 19. mart 1992, str. 4; Agresija..., str. 15; AIIZ, inv. br. 2-84, Komanda 2. vojne oblasti, Operativni centar, Str. pov. br. 10/36-1905, 01. april 1992. General{tabu Oru`anih snaga SFRJ - Operativni centar; Isto, inv. br. 2-88, Komanda 2. vojne oblasti, Operativni de`urni tim, Str. pov. br. 10/36-1940, 02. april 1992. General{tabu Oru`anih snaga SFRJ - Operativni centar; Isto, inv. br. 2-89, Komanda 2. vojne oblasti, Operativni de`urni tim, Str. pov. br. 10/36-1957, 03. april 1992. General{tabu Oru`anih snaga SFRJ - Operativni centar; Posebno izdanje, br. 1, 25. april 1992. i br. 2, 28. april 1992.; Dnevni izvje{taj, br. 7, 1. maj 1992, br. 19, 13. maj 1992, br. 22, 16. maj 1992. i dr.; Oslobo|enje, 25. mart 1992, str. 1; Bilten MNO, br. 35, 25. april 1992.; ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragrafi 648-651. Mirko Jovi}, predsjednik Stranke narodne obnove, po~etkom septembra 1991. u Me|unarodnom press-centru u Beogradu je izjavio: “Ukoliko neka dr`ava prizna suverenitet Bosne i Hercegovine i Hrvatske u njihovim administrativnim granicama i time omogu}i okupaciju sada oslobo|enih srpskih teritorija Srpska narodna obnova mora}e da pribegne nasilju ... hrvatske i bosanske ambasade u tim zemljama lete}e u vazduh, a srpska narodna obnova posta}e srpska narodna odbrana” (Oslobo|enje, 21. januar 1992, str. 6).
880

preko Vi{egrada i Rogatice. Te su snage, u sadejstvu sa JNA i drugim oru`anim formacijama, na podru~ju Vi{egrada i drugih mjesta isto~ne Bosne, izvr{ile brojne zlo~ine, uklju~uju}i i genocid nad Bo{njacima. Beli orlovi su, zajedno sa JNA i zlo~incima SDS-a i drugim srpskim oru`anim formacijama, 7. aprila 1992. zauzeli Fo~u i vr{ili svirepa ubistva, plja~kanje ku}a i radnji Bo{njaka i paljenje ~itavih sela. Beli orlovi su zajedno sa ostalim ~etni~kim formacijama u~estvovali u smotri na Palama, 15. aprila 1992. Nakon toga, u~estvovali su u borbenim dejstvima, zlo~inima, plja~kama i paljevinama u Bijeljini, gdje su 18. aprila oplja~kali konvoj humanitarne pomo}i, zatim u Rogatici, 19. aprila, u Sarajevu, na podru~ju Vraca i Grbavice, 21. aprila, te u Trebinju, Bile}i, Mostaru, Gacku, Modri~i, Bratuncu i drugim dijelovima Republike. Krajem aprila 1992, na zahtjev SAO Hercegovine, Mirko Jovi} (predsjednik Srpske narodne obnove) je poslao oko 400 Belih orlova na podru~je Gacka, Bile}e i Trebinja, koji su se stavili “na raspolaganje” Bo`idaru Vu~urevi}u i pridru`ili “ve} pristiglim pripadnicima (petsto) ~etni~ke bande Vojislava [e{elja, me|u kojima je ve}i broj pu{tenih zatvorenika iz Srbije i Crne Gore”. Ujedno je jedna njihova grupa uba~ena i na podru~je Mostara, radi “sijanja straha” me|u stanovni{tvom, dok su drugi ve} ostavljali “tragove krvavih zlodjela po Gacku”. U Dobojsku kasarnu JNA je 23. aprila 1992. stiglo dvjestopedeset Belih orlova. Beli orlovi su, zajedno sa pripadnicima JNA, zlo~ina~kim snagama SDS-a i drugim ~etni~kim formacijama, krajem aprila 1992. u~estvovali u napadu i ru{enju Bosanskog Broda. Tom su prilikom raketirali (vi{ecijevnim raketnim baca~ima, tenkovskim granatama i haubicama od 155 milimetara) postrojenja Rafinerije u Bosanskom Brodu. Me|u njihovim svirepim zlo~inima valja izdvojiti neposredno u~e{}e u likvidacijama, maltretiranju i plja~kama bo{nja~kog stanovni{tva na podru~ju Zvornika i Srebrenice tokom aprila, zatim u Bratuncu u periodu od 10. do 13. maja 1992, te Vlasenici, Vi{egradu, Doboju i drugim mjestima. Na podru~je sarajevskog naselja Grbavice dovedeno je 4. maja 1992. oko 200 novih pripadnika Belih orlova. U selo Tilava (na staru farmu za uzgoj koko{ki) 8. maja 1992. stiglo je oko 1.500 “dobrovoljaca” iz Srbije, me|u kojima i Beli orlovi.319
319 Posebno izdanje, br. 19, 5. juni 1992.; Bilten MNO, br. 30, 23. april 1992.; Isto, inv. br. br. 40-41, 28. april 1992.; Agresija..., str. 38; ∴ RATNI ZLO^INI U BOSNI I HERCEGOVINI, str. 224-225, 269, 272 i 274; AIIZ, inv. br. 3-317. U selo Tilava je 5. maja 1992. iz Srbije stigla jedinica “arkanovaca” od oko 300 zlo~inaca.
881

Beli orlovi su u~estvovali i u napadu na Trnovo (1. juna 1992.), zatim u zauzimanju Bile}e (10. juna 1992.), Fazlagi}a Kule (17. juna) i drugih mjesta.320 I [e{eljevci su do kraja aprila 1992. na podru~ju SAO Hercegovine, zajedno sa drugim ~etni~kim jedinicama, “obezbje|ivali granicu” da bi, povremeno, u civilnim odijelima, odlazili u neke djelove Mostara, radi diverzija i oru`anih napada. Na podru~ju Bune (regija Mostar) [e{eljevci su stigli 12. aprila 1992, tra`e}i od pripadnika srpske stanice milicije da im se priklju~e u napadima na bo{nja~ko stanovni{tvo na lijevoj strani Neretve (u Rotimlju, Hodbini i Dubravama).321 Srpski ~etni~ki vojvoda i predsjednik Srpske radikalne stranke Vojislav [e{elj je 29. februara 1992, na prvi dan referenduma za nezavisnu i suverenu Bosnu i Hercegovinu, stigao u Bosnu i Hercegovinu. U selu i manastiru Kne`ini, Naredbom 124, on je, “kao jedini srpski ~etni~ki vojvoda, koji je neposredno anga`ovan u sada{njoj oslobodila~koj borbi srpskoga naroda, slede}i tradiciju srpskih ~etnika, za izvanredne zasluge u ovom ratu, veliko juna{tvo i pokazanu ratnu ve{tinu najistaknutijih ~etni~kih komandanata”, proglasio 18 novih ~etni~kih vojvoda. Tako su u ~in ~etni~kog vojvode proizvedeni sljede}i “srpski junaci iz svih krajeva srpstva”: Zdravko Abramovi}, Branislav Baki}, Sre}ko Radovanovi}, Slavko Crni}, Nedeljko Vidakovi}, Slavko Aleksi}, Mitar Maksimovi} - Manda, Miroslav Vukovi} - ^ele, Milisav Dakovi} - ^eko, Tomislav Nikoli}, Milan Lan~u`anin — Kameni, Zoran Dra`inovi} - ^i~a, Jovo Ostoji}, Ljubi{a Petkovi}, Todor Lazi}, Mirko Blagojevi}, Dragan Cvetkovi} i Branislav Gavrilovi} — Brne.322

320 ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragrafi 714, 716 i 737. 321 Posebno izdanje, br. 19, 5. juni 1992.; Agresija..., str 15; Bilten MNO, br. 910, 13. april 1992.; Oslobo|enje, 25. mart 1992, str. 3. 322 AIIZ, inv. br. 7-59, Transkript priloga emitovanog na Srpskoj televiziji. Tom su prilikom ~etni~ke vojvode dale zakletvu, kojoj se “radovala” Romanija planina koja “razgovora sa du{manima nema”, a “koju nije ~ula pedeset godina”. Ta je zakletva glasila: “Zaklinjem se kao srpski ~etni~ki vojvoda, zaklinjem se Bogom i svetim Savom, da }u se svim svojim snagama boriti za slobodu srpskog naroda i obnovu jedinstvene Srpske dr`ave na Balkanu, koja }e obuhvatiti sve srpske zemlje, tako mi Bog pomogao. Amin” (Isto).
882

Jedna grupa [e{eljevaca pre{la je krajem marta 1992. iz Srbije u Bratunac, Zvornik i Bijeljinu, gdje je Vojislav [e{elj izvr{io smotru i u kasarni, sa oficirima JNA, dogovorio daljnje “borbene aktivnosti”. Istovremeno su i na podru~je Bosanske krajine, posebno u banjalu~ku regiju, stigle grupe [e{eljevaca. Nakon po~injenih zlo~ina u Bijeljini, Zvorniku i Skelanima, [e{eljevci su po~etkom aprila 1992. stigli na Pale i podru~je Sarajeva. Na podru~ju Sarajeva oni su locirani, uglavnom, na podru~ju Lukavice, Mojmila, Vraca i Grbavice. Grupa “{e{eljevaca”, u sastavu od pribli`no 200 zlo~inaca, pod vo|stvom Branislava Gavrilovi}a (poznat po zlo~inima izvr{enim nad hrvatskim stanovni{tvom Vukovara, Borovog Sela i Borovog Naselja) prvi put je dejstvovala po Sarajevu 14. i 15. aprila 1992. u artiljerijskom napadu na terminal Grasa. Ta grupa je, zajedno sa drugim srpskim fa{isti~kim formacijama, 21. aprila 1992. u~estvovala u zlo~ina~kom pje{adisjkoartiljerijskom napadu na podru~je op{tina Novi Grad, Novo Sarajevo i Centar. Prije napada izvr{ena je smotra svih agresorskih jedinica na lokalitetu Spomen-parka Vraca, me|u kojima su se nalazile i Gavrilovi}eve jedinice u maskirnim uniformama i sa bijelom trakom oko glave, radi raspoznavanja. Tim napadom, kao i njegovim operativnim pripremama, rukovodio je major Dragomir Krstovi} zajedno sa Gavrilovi}em, Mi{om Jovanovi}em i Radomirom Spahi}em.323 JNA im je, tako|e, pru`ila podr{ku, posebno oficir Krstovi}, koji je, pored toga {to je imao glavnu komandu nad naoru`anim srpskim formacijama i koordinaciju oru`anih dejstava sa komandama JNA, neprestano

323 Posebno izdanje, br. 1, 25. april 1992, br. 2, 28. april 1992. i br. 19, 5. juni 1992.; Bilten MNO, br. 26, 21. april 1992.; Isto, br. 35, 21. april 1992. Uo~i napada na Sarajevo (20. aprila 1992.) operativnom pripremom zlo~ina~kih formacija SDS-a rukovodio je major JNA Dragomir Krstovi} “U [tabu SDS-a svi planovi se detaljno razra|uju, izdaje se nare|enje za mobilizaciju terorista i naoru`anih formacija SDS-a. Krstovi}, koji se 20. aprila kod pukovnika Tomislava Tau{ana, na~elnika Vojne bolnice u Sarajevu interesuje o zdravlju dvojice pogo|enih vojnika JNA, izjavljuje: ‘Osveti}emo to. [ta sad misli taj Kukanjac? Znate li gdje je granica srpska. Ta granica je ~itav grad ~ove~e’ i nastavlja: ‘Ma oni su ina~e u grotlu, to im nije jasno, bre. Pa kad im prekinem struju i vodu, usmrdit }e se. Minirali smo im ovaj put gore iznad Sokolovi} Kolonije, razru{ili sve. Ne mogu nigde ~ove~e, sve im je blokirano. Pa neka sad mrdnu, sve to treba pobiti’. Pukovnik Tau{an odgovara ‘Ja se {to ka`u uzdam u boga i ja odoh u brdo’”.
883

otvarao vatru iz tenka.324 Pored njega, u tom napadu na Sarajevo, direktno su u~estvovali i sljede}i oficiri JNA: pukovnici Gagovi}, Kova~evi} i Tomislav Tau{an, zatim kapetani Petkovi}, Stojanovi} i drugi. Zna~ajnu ulogu odigrali su i generalpukovnik Milutin Kukanjac, komandant 2. vojne oblasti, generalmajor Vojislav \ur|evac, zatim Dule Parezanovi} - a|utant generala Kukanjca i drugi.325 U napadu na Sarajevo Branislav Gavrilovi} je ranjen, a njegova se grupa na{la u okru`enju branilaca Sarajeva. Vojislav [e{elj je, interesuju}i se za njihov polo`aj iz Beograda, u kontaktu sa Gavrilovi}em i zlo~ina~kim {tabom SDS-a na Palama, ultimativno poru~io zlo~incu Radovanu Karad`i}u “da se njegovi ljudi moraju izvu}i iz okru`enja sa Grbavice, ina~e }e u protivnom povu}i sve svoje ljude sa svih frontova”. [e{eljevci su na podru~ju Sarajeva, uz ve}e gubitke, pretrpjeli vi{e poraza od strane branilaca Republike Bosne i Hercegovine. Na podru~ju Bosanske krajine [e{eljevci se u ve}em broju pojavljuju krajem aprila 1992. Tako su u Banjoj Luci 24. aprila stigle ve}e grupe srpskih oru`anih formacija — [e{eljevci i Arkanovci. Arkanovci, Beli orlovi i [e{eljevci, koji su na to podru~je stigli u sastavu Novosadskog korpusa JNA, kao i pripadnici oru`anih formacija SDS-a, po~etkom maja 1992., nakon uzurpacije vlasti u Bratuncu, otpo~eli su sa hap{enjem, odvo|enjem i likvidacijom Bo{njaka. Za svakog ubijenog Bo{njaka rukovodstvo Srpske demokratske stranke im je ispla}ivalo po 100 DM. U lukavi~ke kasarne (kraj Sarajeva) krajem maja 1992. stigla je grupa od tristo “{e{eljevaca”.326 Grupa [e{eljevaca, predvo|ena Slavkom Aleksi}em, bila je uklju~ena i u snajperisanje Sarajeva sa Jevrejskog groblja na Grbavici.327
324 Isto. Nakon {to su branioci i gra|ani Sarajeva odbili agresorski napad i pre{li u ofanzivu na dojavu pukovnika Pere Simovi}a iz Odjeljenja bezbjednosti Komande 2. vojne oblasti major Krstovi} bje`i na Pale. Srpski zlo~inci “uvidjev{i da Krstovi} bje`i tra`e da ga likvidiraju vri{te}i kako je on to ‘zakuhao’. U ve~ernjim satima 21. aprila 1992. zapo~inje prava kanonada, bombardovanje artiljerijom nedu`nog stanovni{tva Sarajeva koje to u dosada{njoj istoriji nije zapamtilo. Od ispaljenih granata stradaju majke, djeca i nedu`ni gra|ani”. 325 Isto. 326 Posebno izdanje, br. 1, 25. april 1992 i br. 19, 5. juni 1992.; Bilten MNO, br. 35, 25. april 1992. 327 ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragraf 687.
884

Krajem maja 1992. grupa [e{eljevaca na ~elu sa Branislavom Gavrilovi}em, je iz konclogora na Palama izvela 39 Bo{njaka i masakrirala ih u jednoj pe}ini na Romaniji, {to je trebalo da predstavlja “vatreno kr{tenje” i “obuku” za jedan broj novih zlo~inaca. @rtve su tako unaka`ene da ~ak ni neki zlo~inci iz grupe to nisu mogli gledati, zbog ~ega se Gavrilovi} naljutio i pod prijetnjom oru`jem primoravao ih da i oni kolju nedu`ne ljude, pokazuju}i im li~no “kako se to radi”.328 Rojalisti i pripadnici Srpske garde bili su locirani, uglavnom, na podru~ju Fo~e, gdje su od po~etka agresije vr{ili svirepe zlo~ine nad civilnim stanovni{tvom, ispoljavaju}i naro~itu agresivnost u odvo|enju i fizi~kom maltretiranju gra|ana bo{nja~ke nacionalnosti u fo~anskim koncentracionim logorima.329 Tzv. Vukovarci su kao “iskusni borci”, prema raspolo`ivim podacima, u agresiji na Bosnu i Hercegovinu i u borbenim dejstvima na podru~ju Kalesije, Sarajeva (Hrasno, Grbavica, Vraca) i drugim mjestima, a u sadejstvu sa JNA, aktivno u~estvovali u genocidu, plja~kama, paljevinama i drugim zlo~inima. Tako je, primjera radi, jedna jedinica Vukovaraca 10. maja 1992. u selima: Bulatovci, Hajvazi, Memi}i i Brda izvr{ila brojne zlo~ine nad Bo{njacima.330 U pripremi i izvo|enju agresije na Bosnu i Hercegovinu zna~ajnu ulogu imao je Savezni sekretarijat za unutra{nje poslove, posebno njegov sekretar Petar Gra~anin, koji je, pored materijalne pomo}i (“uspostavljanja saradnje i svih vidova pomo}i, posebno u oru`ju i municiji”), na teritoriji Bosne i Hercegovine upu}ivao i specijalne odrede milicije, koji su anga`ovani u borbenim dejstvima, genocidu i drugim zlo~inima, kao i obuci kadrova “Srpskog ministarstva unutra{njih poslova”. Tako su se sredinom 1992. me|u 5.000 agresorskih vojnika na Kupre{kom platou i me|u 300 vojnika na Komaru nalazili i pripadnici specijalne jedinice Saveznog sekretarijata unutra{njih poslova (SSUP-a). Po nalogu Petra Gra~anina u Bijeljinu su krajem jula iste godine stigle dvije ~ete specijalaca SSUP-a.331
328 Posebno izdanje, br. 22, 22. juni 1992. 329 Posebno izdanje, br. 19, 5. juni 1992. 330 Isto; Bilten MNO, br. 57-58, 10. maj 1992. 331 Dnevni izvje{taj, br. 16, 10. maj 1992, br. 74, 7. juli 1992. i br. 83, 16. juli 1992.; Posebno izdanje, br. 19, 5. juni 1992.; AIIZ, inv. br. 3-385.
885

^injenice o u~e{}u u agresiji na Bosnu i Hercegovinu i kontinuirani dolasci i upadi jedinica “Specijalne brigade” SSUP-a u Bosnu i Hercegovinu, sa zadatkom da u~estvuju u “~i{}enju terena”, nedvosmisleno govore o ulozi tog saveznog organa i njegovoj umije{anosti u planove za osvajanje Bosne i Hercegovine i pripajanje “oslobo|enih srpskih teritorija u Bosni i Hercegovini” Saveznoj Republici Jugoslaviji. Gra~aninovo posredovanje kod “uspostavljanja saradnje i svih vidova pomo}i, posebno u oru`ju i municiji”, izme|u “ministra” Mi}e Stani{i}a i generala Ratka Mladi}a, u cilju sinhroniziranja borbenih aktivnosti, dovoljno govori i o dugoro~nijim planovima Saveznog sekretarijata za unutra{nje poslove na teritoriji Republike Bosne i Hercegovine. Raspolo`ivi podaci, tako|e, otkrivaju i Gra~aninove kontakte sa pojedinim pripadnicima ~etni~kih oru`anih formacija, lociranih na Vracama u Sarajevu i drugim mjestima. Njegove su specijalne jedinice, u sadejstvu sa JNA i drugim srpskim oru`anim formacijama i grupama, u~estvovale u agresiji, genocidu i drugim oblicima zlo~ina u Bosni i Hercegovini (u Bijeljini, Zvorniku, Sarajevu i drugim mjestima).332 Ministarstvo unutra{njih poslova Srbije (javna i dr`avna bezbjednost) imalo je zna~ajnu ulogu u planiranju i izvr{enju zlo~ina u Bosni i Hercegovini. Slobodan Milo{evi} je u svojstvu predsjednika Srbije, a preko ministara unutra{njih poslova (Radmila Bogdanovi}a i Zorana Sokolovi}a), te {efa Slu`be dr`avne bezbjednosti (Jovice Stani{i}a) i Slu`be javne bezbjednosti (Radovana Stoj~i}a), imao neograni~enu vlast nad srbijanskim MUP-om.333
332 Isto; Posebno izdanje, br. 22, 22. juni 1992.; Dnevni izvje{taj, br. 7, 1. maj 1992. i br. 19, 13. maj 1992.; ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragrafi 268-269. 333 ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragraf 105 i 107. U MUP-u Srbije je 1991. formiran “Vojni {tab”, sa Radmilom Bogdanovi}em na ~elu, a osnovu mu je ~inio Kadrovski komitet na ~elu sa Zoranom Jana}kovi}em. ^lanovi tog komiteta bili su jo{: Jovica Stani{i}, Frenki Simatovi}, Radovan Stoj~i} i Radmilo Bogdanovi} (iz MUP-a Srbije). Oni su uspostavili bliske veze sa visokim oficirima JNA, kao sa generalima @ivotom Pani}em (komandant Prve vojne oblasti), Bo`idarom Stevanovi}em (komandant Prvog vazduhoplovnog korpusa, a kasnije komandanta RV i PVO) i Slavoljubom \uki}em (komandanta Teritorijalne odbrane Republike Srbije). Ti su oficiri JNA bili veoma lojalni Slobodanu Milo{evi}u (ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragrafi 279 i 283). Navedeni oficiri organizovali su 29. septembra 1991. neuspje{an pu~ protiv generala Kadijevi}a, jer je general Ad`i} odbio da preuzme Kadijevi}evu poziciju u SSNO-u (Isto, paragraf 284).
886

Jovica Stani{i} je u ime Milo{evi}a (pod njegovom kontrolom i ovla{tenjem) kontaktirao sa rukovodstvom SDS-a Hrvatske i Bosne i Hercegovine.334 Sredstva i kadrovi srbijanskog MUP-a bili su direktno uklju~eni kao sredstvo u rukama Milo{evi}a za u~e{}e u zauzimanju Bosne i Hercegovine (i Hrvatske) i drugim oblicima zlo~ina.335 Srbijanski MUP je bio uklju~en u formiranje i podr{ku brojnih oru`anih formacija, anga`ovanim u vr{enju zlo~ina, obezbje|uju}i kompletno logisti~ku i drugu podr{ku.336 To je ministarstvo u Bosnu i Hercegovinu slalo oru`ane formacije i grupe, kao {to je to bilo i u aprilu 1992, kada je u Bosanski [amac stigao jedan od vo|a Dragan \or|evi} (Crni) sa svojim ljudima.337 Pripadnici MUP-a Srbije su, zajedno sa “paramilitarnim” formacijama, u~estvovali u napadu na Bosnu i Hercegovinu, i drugim oblicima zlo~ina, kao, na primjer, kao januara 1993. u Skelanima i protiv Srebrenice.338 Jedna od prvih grupa koja je sadr`avala te specijalne snage bila ja iz Knina (Hrvatska) i bila je poslana u Fru{ku Goru (Srbija) na obuku sa SDB. To obu~avanje je organizovano od strane Frenkija Simatovi}a,339 koji je obu~avao Srbe iz Hrvatske krajine u Bubanj Potoku (u Nastavnom centru - vojnoj bazi JNA blizu Beograda).340
Reaktivirani su generali Ljubi~i}, Gra~anin i Mamula, kao i niz drugih oficira, radi pru`anja podr{ke i oko formiranja specijalnih jedinica policije i vojnih struktura u Hrvatskoj (Krajina) - Isto, paragraf 285. 334 Isto, paragraf 108; Prislu{kivani razgovor Radovan Karad`i} - Novica Stani{i}, 8. avgusta 1991.; 12. novembar 1991. i 21. decembar 1991. 335 Isto, paragraf 114. 336 Isto, paragraf 115, nap. 241. Najvi{e rukovodstvo MUP-a Srbije (Novica Stani{i}, Frenki Simatovi} i Radovan Stoj~i}) je rukovodilo i organizovalo srpske snage u (Hrvatskoj i) Bosni i Hercegovini, koje su u~estvovale u zlo~inima. To je ministarstvo, u sadejstvu sa JNA i Ministarstvom odbrane podr`avalo, naoru`avalo i koordiniralo razne paramilitarne formacije, uklju~uju}i i one pod komandom Arkana, te podr`avali i olak{avali vr{enje zlo~ina i dr. (ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragrafi 420 i 423). 337 Isto, paragraf 117. 338 Isto, paragraf 115, nap. 241. 339 Isto, paragraf 119. Ta grupa je nakon obuke u potpunosti integrisana u Slu`bu dr`avne bezbjednosti MUP-a Srbije. 340 Isto, Vidi : D. Gaji}-Gli{i}, SRPSKA VOJSKA, Beograd 1992, str. 103. Frenki Simatovi} je bio komandant jedinica za specijalne operacije (ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragraf 119).
887

Srbijanski MUP je povremeno pu{tao zatvorenike i hap{enike pred su|enjem iz zatvora za zamjenu za njihovo u~lanjivanje u specijalne jedinice. Oslobo|enim kriminalcima su bile izdate SDB knji`ice, koje su im dozvoljavale prolaz kroz policijske kontrolne ta~ke i grani~ne prelaze. Oficirima specijalnih snaga bile su izdate identifikacijske karte SDB u Republici Srbiji, “Srpskoj Republici BiH” i “Republici Srpskoj Krajini”, koje su im dozvoljavale putovanje {irom teritorije bez zaustavljanja.341 U Slu`bi dr`avne bezbjednosti su bile uklju~ene i jedinice kao {to su: Sivi Vukovi i Crvene beretke, Kajman, [korpije, Plavi i druge. Te jedinice postale su mo}ne oru`ane formacije u srbijanskom MUPu pod kontrolom Slobodana Milo{evi}a, ~ija je kontrola nad njima bila provo|ena kroz napredovanje u ostvarenju ciljeva u zajedni~kom zlo~ina~kom poduhvatu.342 Pripadnici specijalnih jedinica Slu`be dr`avne bezbjednosti MUP-a Srbije (Crvene beretke) pod komandom Frenkija Simatovi}a su u toku 1991. tajno raspodijelili oru`je, ru~ne granate i drugu opremu upotrebljenu za podsticanje zlo~ina na podru~ju Knina. Crvene beretke su u sadejstvu sa JNA, Belim orlovima i drugim formacijama, u Mostaru u maju i junu 1992. uzele u~e{}a u operacijama sa JNA. U toku tih operacija srpske snage, uklju~uju}i i oficire Slu`be dr`avne bezbjednosti, bile su anga`ovane u vr{enju brojnih zlo~ina, me|u kojima su i ubistva velikog broja gra|ana ne-Srba.343 Specijalne snage srbijanskog MUP-a bile su uklju~ene u zlo~ine u Bosni i Hercegovini. One su odr`avale prisustvo i aktivno u~estvovale u ime Milo{evi}a u agresiji na Bosnu i Hercegovinu, genocidu nad Bo{njacima i drugim oblicima zlo~ina. U toku 1994.

341 ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragraf 120. Te identifikacione karte dozvoljavale su im skrivanje ~injenica da su bili iz Srbije (Isto). 342 AIIZ, inv. br. 2-2126, MUP /Ministarstvo unutra{njih poslova/, Specijalna brigada policije, IKM /Istureno komandno mjesto/ - Trnovo, Depe{a br. 113/95, 30. juni 1995. — [tabu policije Pale i dr.; Isto, inv. br. 2-2125, MUP, Specijalna brigada policije, IKM — Trnovo, broj: 118/95 — MUP- i drugima; Isto, inv. br. 2-2127, [tab policijskih snaga, IKM — Trnovo, broj: 150/95, 24. jula 1995. — Ministarstvu unutra{njih poslova RS /Republike Srpske/ i dr.; ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragrafi 121 i 420. 343 ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragraf 122.
888

Crvene beretke su se borile u Bosni i Hercegovini pod komandom Frenkija Simatovi}a. Oni koji su ranije bili ~lanovi Arkanovih Tigrova, jo{ su primali pla}u od Arkana, mada je njihov novac za `ivotne potrebe bio ispla}ivan od Crvenih beretki. Oni su bili instruirani da nikada javno ne priznaju da su bili iz Srbije.344 Specijalne snage Srbijanskog MUP-a kolaborirale su sa JNA u mjestima, kao {to su Plitvice - Hrvatska i isto~na Slavonija, sa Vojskom Republike Srpska Krajina i sa pristalicama Fikreta Abdi}a.345 Crvene beretke su obu~avale srpsku miliciju iz Bosne i Hercegovine i Hrvatske i sara|ivale sa SDS-om. Jedinice specijalnih snaga tako|e su sara|ivale sa srpskim oru`anim grupama, kao {to su Beli orlovi i grupom Branislava Vaki}a. Ta saradnja je uklju~ivala i uvje`bavanje i stvarnu borbu.346 Specijalne jedinice MUP-a Srbije su i u toku 1994. i 1995. u~estvovale u borbenim operacijama u Bosni i Hercegovini, izvode}i ofanzivna dejstva (primjera radi: novembra 1994. protiv 5. korpusa Armije Republike Bosne i Hercegovine i juna 1995. u zoni Sarajevo — Trnovo).347 Specijalne snage srbijanskog MUP-a snadbijevao je Milo{evi} u svemu {to je jedinica zahtjevala, jer su oni bili ovla{teni da operiraju u ime interesa Srbije, “bilo gdje u biv{oj Jugoslaviji ili ako je potrebno u svijetu”.348
344 Isto, paragrafi 21, 123, 268-269, 687 i dr. Pripadnici specijalnih snaga Dr`avne bezbjednosti Srbije upali su no}u 7. maja 1992. u zgradu Poljoprivredne kooperative u Crkvini (Bosanki [amac), gdje je bilo zato~eno 52 ~ovjeka, i ubili najmanje 16 zato~enika (Isto, paragraf 613. Pre`ivjeli zato~enici su morali utovaravati tijela na kamion i po~istiti krv i dijelove tijela u skladi{tu). Jedinice specijalaca iz Ni{a su, tako|e, dejstvovale po Sarajevu i drugim mjestima, ubijaju}i nedu`ne civile (Agresija..., str. 56). 345 Isto, paragraf 124. Pristalice Fikreta Abdi}a su pomagani od raznih jedinica za specijalne namjene, kao i od Arkanovih Tigrova (Isto, nap. 258). 346 Isto. 347 Isto, paragrafi 420 i 423; AIIZ, inv. br. 2-1653, Republika Srpska, Ministarstvo unutra{njih poslova, [tab policijskih snaga — Pale, Broj: 56/95, 6. juli 1995. — CJB /Centru javne bezbjednosti/ [tab policijskih snaga Vogo{}a. 348 ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragraf 125. Slobodan Milo{evi} je u aprilu 2001. priznao da je obezbje|ivao finansije za, kako je on rekao, “snage sigurnosti i antiteroristi~ke snage” (Isto).
889

Snage Ministarstva unutra{njih poslova Republike Srbije (po dva voda iz odreda policije Kajman, Plavi i [korpija) su, u sadejstvu sa drugim jedinicama, krajem juna 1995, u~estvovala u borbenim operacijama protiv Armije Republike Bosne i Hercegovine na objektu Lu~evik (na komunikaciji Trnovo-Sarajevo).349 Jedinice MUP-a Srbije su sa zdru`enim snagama Ministarstva unutra{njih poslova Republike Srpska Krajina i Republike Srpske, i tokom mjeseca jula u~estvovale u ofanzivnim borbenim dejstvima na “trnovskom” i “sarajevskom rati{tu”.350 Snage MUP-a Srbije su u~estvovale i u zlo~inima u i oko Srebrenice, “sigurne zone” Ujedinjenih nacija (od poslijepodnevnih sati 11. jula 1995. i kasnije).351
349 AIIZ, inv. br. 2-2722, MUP /Ministarstvo unutra{njih poslova Srpske Republike BiH/ Specijalna brigada policije, IKM Trnovo, Depe{a br. 113/95, 30. juni 1995 — [tabu policije Pale i drugima; Isto, inv. br. 2-2723, MUP, Specijalna brigada policije, IKM-Trnovo, Broj: 118/95, 1. juli 1995. 350 AIIZ, inv. br. 2-2871, Republika Srpska, Ministarstvo unutra{njih poslova, Kabinet ministra, Broj: 64/95, 10. juli 1995. — Komandantu Specijalne brigade policije i drugima; Isto, inv. br. 2-2127 i 2723, [tab policijskih snaga, IKM — Trnovo, Broj : 150/95, 24. juli 1995. — Ministarstvu unutra{njih poslova RS i drugima. 351 AIIZ, inv. br. 2-2871, Republika Srpska, Ministarstvo unutra{njih poslova, Kabinet ministra, Broj: 64/95, 10. juli 1995. - Komandantu specijalne brigade policije i drugima. Ministarstvo unutra{njih poslova Republike Srpske je 10. jula 1995, “na osnovu nare|enja vrhovnog komandanta Oru`anih snaga Republike Srpske, a u cilju slamanja neprijateljske ofanzive iz za{ti}ene zone Srebrenice”, izdalo sljede}e nare|enje : “1. izdvojiti dio snaga MUP-a RS koji u~estvuje u borbenim dejstvima na sarajevskom rati{tu i uputiti kao samostalnu jedinicu u rejonu Srebrenice u toku sutra{njeg dana 11. 07. 1995. g. 2. u sastav jedinica ulaze drugi specijalni odred policije iz [ekovi}a, prva ~eta pjp cjb Zvornik, mje{ovita ~eta zdru`enih snaga MUP-a RSK-a, Srbije i Republike Srpske i ~eta iz kampa Centra za obuku na Jahorini. 3. za komandanta jedinice MUP-a odre|ujem Ljubi{u Borov~anina zamjenika komandanta Specijalne brigade policije. 4. izvla~enje ~ete zdru`enih snaga MUP-a RSK-a, Srbije i Republike Srpske sa trnovskog rati{ta izvr{iti u toku no}i. Okupljanje jedinice izvr{iti 11. 07. 1995. godine u popodnevnim satima. 5. komandant jedinice je du`an po dolasku na odredi{te stupiti u vezu sa na~elnikom {taba korpusa generalom Krsti}em” (Isto).
890

Jedna oru`ana jedinica bliska Slu`bi dr`avne bezbjednosti Ministarstva unutra{njih poslova Srbije koordinirala je na podru~ju Kiseljaka i Kre{eva veoma uspje{no sa snagama HVO-a, pod komandom Ivice Raji}a, u vr{enju zlo~ina nad Bo{njacima.352 Fa{isti Milana Marti}a iz Hrvatske (Knina), tako|e su, u~estvovali u agresiji na Bosnu i Hercegovinu. Marti}evi specijalci su jo{ 8. juna 1991. prvi put upali u Bosnu i Hercegovinu (Titov Drvar i Bosansko Grahovo), gdje su u Drvaru odr`ali smotru svojih pristalica (oko ~etiristo pripadnika, me|u kojima je bio i jedan vod `ena).353 Njegove pristalice su ~inili i dr`avljani Bosne i Hercegovine pripadnici SDS-a, demonstriraju}i na taj na~in silu, radi daljeg {irenja Milo{evi}eve nacisti~ke tvorevine u kojoj }e “svi Srbi `iveti u jednoj dr`avi”. Marti}eva formacija je bila dobro naoru`ana razli~itim tipovima naoru`anja (automatsko, poluautomatsko, mitraljezi, ru~ni baca~i, pa ~ak i topovi od 120 mm).354 Tokom druge polovine 1991. Milan Marti} je, uz podr{ku i znanje najvi{eg vojnog i policijskog rukovodstva SFRJ, kao i politi~kog rukovodstva Srbije, u cilju priprema agresije vi{e puta upadao u Bosnu i Hercegovinu. Grupa Marti}evaca (15 do 20 uniformisanih lica u
352 M. Vasi} — Filip [varm, ZADAH ZLO^INA — SRPSKE PARAVOJNE FORMACIJE 1990. — 2000, u : RATOVI U JUGOSLAVIJI 1991. - 1999, Zbornik saop{tenja i diskusije sa Okruglog stola, Beograd 2002, str. 245. U centralnoj Bosni i drugim mjestima srpske i hrvatske oru`ane formacije su sara|ivale, vr{e}i brojne zlo~ine nad Bo{njacima (Isto). 353 AIIZ, inv. br. 2-551, Informacija Ministarstva unutra{njih poslova Socijalisti~ke Republike Bosne i Hercegovine o nekim pojavama i doga|ajima koji su posebno uticali na uslo`njavanje bezbjednosne situacije u Republici, od 11. juna 1991.; Borba, 11. juni 1991. Prilikom smotre jedinica na Sportsko-rekreativnom centru u Drvaru, Marti} se na improvizovanoj govornici obratio jedinici i prisutnim gra|anima rije~ima: “Mi smo ovdje do{li kod bratskog naroda u posjetu, a ovom fazom zavr{avamo i vje`bu koju smo uspje{no zavr{ili ovdje u Titovom Drvaru, i da ovo ne}e biti posljednja vje`ba na ovom podru~ju i da se ovom prilikom ukida vje{ta~ka granica izme|u srpskog stanovni{tva Titovog Drvara i Kninske krajine”. Poslije Milana Marti}a govorili su predsjednici skup{tina op{tina Titov Drvar (Dragan Kne`evi}) i Donji Lapac (David Rastovi}). 354 Isto.
891

maskirnim uniformama) 8. septembra 1991. izvr{ila je napad na Stanicu javne bezbjednosti i oslobodila trojicu maskiranih i naoru`anih pripadnika TO Banja Luka koji su uhap{eni i privedeni. Istog dana milicija je u vojnom vozilu uhapsila Marti}a, prilikom njegovog dolaska u Bosansku Krupu. To je pove}alo uznemirenost gra|ana i dovelo do blokade puteva. Po nare|enju Petra Gra~anina Marti} je 9. septembra, nakon “dramati~ne no}i” u Bosanskoj Krupi, pu{ten i isporu~en Komisiji SSUP-a i SSNO-a na ~elu sa generalom Aleksandrom Vasiljevi}em (na~elnik bezbjednosti JNA), koji su ga vojnim helikopterima ispratili za Knin, iako je za njim bila raspisana potjernica.355 U toku marta 1992. na podru~je Bosanske krajine, posebno na prostor {ipova~ke i jaja~ke op{tine, upadale su grupe vojnih lica u {arenim maskirnim uniformama, sa `utim petokrakama koje su jedni zvali “vojna policija”, drugi “crvene beretke”, dok su ih tre}i nazivali Marti}evci. Njihov dolazak donio je nemir na pomenutim podru~jima s obzirom da su otpo~eli sa zlo~inima nad bo{nja~kim i hrvatskim stanovni{tvom. U [ipovo se u drugoj polovini marta 1992. vojnim helikopterom spustio i Milan Marti}.356 Iz Knina je krajem marta 1992. u Ilija{ stiglo oko pedeset policajaca SAO Krajine. “Oni ve} danima obilaze ku}e i stanove ~lanova i simpatizera SDA, ali i SDP i ostalih nesrpskih stranaka, te neovla{teno legitimiraju, pretresaju i prijete...”.357 Agresorske jedinice, u ~ijim su se redovima, uglavnom, nalazili Marti}evci, krajem maja 1992. u Bosanskoj Otoci, poru{ili su 70% stambenih objekata. Tom prilikom agresor je koristio i tenkove, a Marti}evci su, ispred pje{adije, postavili “`ivi zid” od ~etrdeset zarobljenih Bo{njaka iz Bosanske Krupe.358

355 Vreme, 16. septembar 1991, str. 24-25; Oslobo|enje, 31. decembar 1991.-1. i 2. januar 1992, str. 4. Tako se Milan Marti} u Knin vratio uz pomo} vojnog i policijskog rukovodstva SFRJ. 356 Slobodna Bosna, br. 22, 26. mart 1992, str. 4; Oslobo|enje, 24. mart 1993, str. 3; Isto, 25. mart 1993, str. 5; Isto, 29. mart 1992, str. 3. 357 Slobodna Bosna, br. 22, 26. mart 1992, str. 5. 358 Dnevni izvje{taj, br. 38, 1. juni 1992.
892

Tzv. Marti}eva srpska milicija iz Kninske krajine je juna 1992, zajedno sa pripadnicima JNA i drugim zlo~incima, u~estvovala u barbarskom pohodu na Br~ko, vr{e}i masovne zlo~ine. Pripadnici kninskih crvenih beretki su u~estvovali i u zlo~inima nad Bo{njacima na podru~ju Prijedora i Kozarca, posebno u selu Hambarine, gdje su srpski fa{isti poklali na hiljade civila, uglavnom Bo{njaka.359 Marti}eve jedinice su u~estvovale i u osvaja~kim napadima i zlo~inima na podru~ju sjeverne Bosne. Poslije okupacije Dervente u Doboj je 12. jula 1992. do{lo oko 2.000 “marti}evaca”, koji su “plja~kali i otimali sve na {to su nai{li i tukli i ubijali one koji bi se tome suprotstavili, a u Celjskoj ulici br. 19. silovali su dvije djevojke pred njihovom majkom”. Sredinom jula Marti}evci su anga`ovani i u pohodu na Od`ak. Grupa Marti}evaca iz Srbije je, nakon zavr{ene obuke u Kninu, zajedno sa specijalcima SSUP-a, sredinom 1992. u~estvovala u zlo~inima na podru~ju Donjeg Vakufa, vr{e}i “ubistva, uzimanje talaca i odvo|enje civilnog stanovni{tva u koncentracione logore”. Avgusta 1992. u Han-Pijesak su, pored srpskih kolaboracionista iz Bosne i Hercegovine (tzv. doma}i ~etnici) i znatnog broja agresorskih vojnika iz Srbije i Crne Gore (me|u kojima su bili i [e{eljevci, Arkanovci, Beli orlovi i drugi), stigli i Marti}evci.360 Tzv. dobrovoljci iz Srbije i Crne Gore (kao posebne grupe oru`anih formacija, odnosno ~etnika) bili su locirani na svim privremeno okupiranim dijelovima Republike Bosne i Hercegovine, u~estvuju}i, zajedno sa ostalim agresorskim jedinicama, u borbenim dejstvima i zlo~inima nad civilnim, uglavnom, bo{nja~kim stanovni{tvom.361 Na Pale je u no}i izme|u 12. i 13. aprila 1992. helikopterima JNA stigla nova grupa srpskih dobrovoljaca iz Srbije i Crne Gore. Sljede}ega dana JNA je otpo~ela sa mobilizacijom srpskog stanovni{tva u op{tini Rudo, a mobilisani su krenuli u pravcu Vi{egrada i Kalinovika.362

359 Agresija..., str. 59; Dnevni izvje{taj, br. 118, 20. avgust 1992. 360 AIIZ, Informacija MUP-a, br. 2-1346/24 od 29. jula 1992.; Dnevni izvje{taj, br. 82, 15. juli 1992, br. 83, 16. juli 1992. i br. 127, 29. avgust 1992. 361 Posebno izdanje, br. 19, 5. juni 1992. 362 Agresija..., str. 25.
893

Me|u dobrovoljcima iz Srbije i Crne Gore posebno mjesto je pripadalo Srpskim sokolovima Sini{e Vu~ini}a, miliciji Dragoslava Bokana, zatim ~etni~kom Gvozdenom puku Pavle \uri{i} i ~etni~kim odredima Vuk Kalajit, Jankovi}, Dragan Nikoli}, Zaga, i dr., kao i tzv. vikenda{ima, veteranima iz agresije na Hrvatsku, licima koja su bila u Legiji stranaca i drugim ~etni~kim formacijama neutvr|enih naziva. Ti dobrovoljci u svojoj ekstremnosti nisu nimalo zaostajali za pripadnicima naprijed spomenutih oru`anih formacija, mada im je “u`a specijalnost” bilo klanje Bo{njaka, ubijanje bo{nja~kih `ena i plja~kanje dru{tvenih i privatnih dobara koje su organizovano u kolonama teretnih kamiona-{lepera odvozili u Srbiju i Crnu Goru.363 Velikosrpski agresor je, u saradnji sa rukovodstvom SDS-a, krajem juna 1992. intenzivirao dovo|enje “svje`ih ~etni~kih jedinica” iz Srbije i Crne Gore na podru~je Bosne i Hercegovine, posebno Sarajeva. Nakon {to je general Mladi} sredinom 1992. ocijenio da su “srpske snage” nedovoljne za realizaciju njegovog fa{isti~kog plana za zauzimanje Dobrinje i zadr`avanje kontrole nad Aerodromom, izvr{ena je dodatna mobilizacija oru`anih formacija na podru~ju Lukavice, Ned`ari}a, Ilid`e i Rajlovca. Me|utim, zbog katastrofalnih rezultata, zlo~inac Ratko Mladi} je tra`io hitan sastanak sa Karad`i}em i ostalim ~elnicima Srpske demokratske stranke. Na tom sastanku, koji je odr`an u “sjedi{tu srpskog MUP-a i pravosu|a” u prostorijama biv{eg zatvora na Kuli (kome su prisustvovali Radovan Karad`i}, Nikola Koljevi}, Mom~ilo Mandi} i general Ratko Mladi} sa saradnicima), Mladi} je detaljnije izlo`io “te{ku situaciju” i nagovijestio neuspjeh “operacije Dobrinja”, ukoliko se hitno ne dobave nove snage i borbena sredstva, prije svega, granate za artiljeriju, kao i “iskusni oficiri”, ~iji se “nedostatak osjetio u odlu~uju}im borbama, {to je bio slu~aj sa Pofali}ima i brdom @u~”. Ocijenjeno je, tako|e, da, zbog sve ja~eg pritiska svjetske javnosti kao i, kako su zaklju~ili, “okretanja UNPROFOR-a na njihovu {tetu”, najdalje do 28. juna moraju zauzeti Dobrinju i dio Ned`ari}a {to bi, kako su smatrali, omogu}ilo da Aerodrom ostane pod srpskom kontrolom. Ina~e, na sastanku su iznesene brojne optu`be na

363 Dnevni izvje{taj, br. 18, 12. maj 1992, br. 19, 13. maj 1992. i br. 74, 7. juli 1992.; Posebno izdanje, br. 22, 22. juni 1992.; Bilten MNO, br.15, 16. april 1992., br. 18, 21. april 1992., br. 35, 25. april 1992.; Oslobo|enje, 9. oktobar 1993, str. 8; Presscentar Armije Republike Bosne i Hercegovine, 102/02-795, 24. januar 1993.
894

ra~un UNPROFOR-a u tonu otvorenog neprijateljstva, iz ~ega se, nedvosmisleno moglo zaklju~iti da su srpski fa{isti bili spremni i na oru`ane incidente i sukobe sa pripadnicima UNPROFOR-a.364 Nakon toga, po~elo je pregrupisavanje raspolo`ivih “srpskih snaga” na lokalitetu Lukavice, Kasindola, dijela Dobrinje, Ilid`e, Rajlovca i Aerodroma, a Ratko Mladi} i Mom~ilo Kraji{nik su bili zadu`eni da istog dana iz Srbije i Crne Gore obezbijede hitan dolazak novih jedinica, municije i hrane, prije svega, bra{na.365 Poslije toga 24. i 25. juna 1992. uslijedio je dolazak 300 [e{eljevaca u kasarnu Lukavica. Da bi im se obezbjedio smje{taj, odlu~eno je da se jedan broj logora{a sprovede do Vrbanje mosta i pusti, {to je i u~injeno. Dr`e}i se preciziranog roka (28. juna) i zahvaljuju}i novoprido{lim fa{istima, general Mladi} je odmah organizovao ofanzivu prema “neosvojenom” dijelu Dobrinje. Pored toga, iz Stare Pazove je u kasarnu Lukavica stiglo obavje{tenje da sa Starog sajmi{ta 27. juna 1992. polaze ~etiri autobusa dobrovoljaca, odnosno Belih orlova, te je zatra`en njihov prihvat na Palama, uz napomenu da su “odmah spremni za borbu”. Zbog nedostatka prostora u kasarni, Mladi} je preko Karad`i}a izdejstvovao da se jo{ jedan broj logora{a (`ene i djeca) iz Dobrinje i Had`i}a premjesti u zatvor na Butmiru, {to Mom~ilo Mandi} nije rado prihvatio zbog “pretrpanosti prostora”, dok bi se ostatak logora{a u kasarni, vjerojatno, koristio kao `ivi {tit u slu~aju napada na kasarnu.366 Sa druge strane, Mom~ilo Kraji{nik je, preko “prijatelja”, bez problema uspostavio kontakt sa {tabom Arkanovaca i obezbjedio veliku grupu ~etnika, uz napomenu da }e ih, “ako treba, do}i i vi{e hiljada”. Po nare|enju Mom~ilovog brata Mirka Kraji{nika ta grupa “mora kako god zna da bude u Sarajevu u subotu 27. juna 1992. do 10.00 sati”. Kraji{nik je, tako|e, obavije{ten da je u garnizonu JNA u Kremnima kod U`ica jedan {leper natovaren granatama, uz zahtjev da se po{alje jo{ jedan kamion, jer “toga ima dosta”, dok su {leperi koji su oti{li u Kragujevac po municiju i granate spremni za
364 Posebno izdanje, br. 24, 28. juni 1992. 365 Isto. 366 Isto.
895

polazak u Sarajevo. U vezi sa tim, u poruci je nazna~eno da u Kragujevcu, za sada, ne mogu isporu~ivati ovu “robu” zbog “doma}ih potreba”, kao i ~injenice da je prije nekoliko dana jedan {leper upu}en u kasarnu Lukavica, stigao na odredi{te. Istovremeno, vi{e {lepera bra{na, ulja i {e}era pristiglo je u Rajlovac i Lukavicu i istovareno u UPI-jevom distributivnom centru, odnosno zgradi Klimamonta.367 Raspolo`ivi podaci potvr|uju upu}ivanje ~etni~kih jedinica iz Srbije i Crne Gore i na podru~je isto~ne Hercegovine gdje je, po mi{ljenju Karad`i}a i Mladi}a, “situacija kriti~na” i “mo`e da ugrozi kompletnu teritoriju Srpske republike BiH i ~itavu koncepciju stvaranja zajedni~ke srpske dr`ave”. U kasarni Lukavica, tako|e, bilo je i novih oficira JNA, koji su, vjerojatno, uz veliku nov~anu nadoknadu, stigli iz Srbije i odmah raspore|eni na polo`aje, posebno artiljerijske, oko Sarajeva. Pored toga, 25. i 26. juna 1992. zapa`eno je pregrupisavanje i poja~avanje artiljerijskih polo`aja oko Sarajeva. To je potvr|eno i tokom 27. juna, intenziviranjem agresorskih napada na lokalitetu Aerodroma i obli`njih naselja, posebno Dobrinje, Ned`ari}a i Butmira, a u sklopu Karad`i}evog zahtjeva da u krugu od 5 km od Aerodroma svi lokaliteti moraju biti “etni~ki ~isti”.368 Krajem juna i po~etkom jula 1992. oko 300 pripadnika “specijalnih snaga” iz Srbije je preba~eno na podru~je sjeveroisto~ne Bosne, 200300 Arkanovaca, te 100-150 tzv. knind`i, dok je na podru~je Hre{e, Crepoljskog i Vu~je Luke pristiglo oko 5.000 ~etnika. U isto vrijeme su na polo`aje srpskih oru`anih formacija, koje su ru{ile Gora`de, iz Crne Gore sletjeli helikopteri dovla~e}i nove dobrovoljce, a koji su od 8. do 10. jula spalili vi{e gora`danskih sela protjerav{i, po ve} ustaljenom scenariju, cjelokupno bo{nja~ko stanovni{tvo.369 U prvoj polovini jula 1992. srpske oru`ane formacije na Palama brojale su oko 10.000 vojno sposobnih lica. U Vogo{}i se tada nalazila ve}a grupa oru`anih formacija: Arkanovci, [e{eljevci i Beli orlovi, kojima su komandovali vi{i oficiri JNA, a koji su bili naoru`ani

367 Isto. 368 Isto. 369 Dnevni izvje{taj, br. 68, 1. juli 1992. i br. 77, 10. juli 1992.
896

savremenim pje{adijskim naoru`anjem (svi su nosili i duge no`eve) brojnosti oko 300 pripadnika.370 Ratko Ad`i} je svakodnevno vr{io smotru ~etni~kih formacija brojnosti oko 500-600 ljudi, koje je upu}ivao na borbene polo`aje oko Ilija{a, odakle su vr{ili neprekidne napade na podru~ja Breze i Visokog. U to vrijeme na Pale su svakodnevno autobusima i kamionima stizali dobrovoljci iz Beograda, ^a~ka, Valjeva i drugih gradova Srbije, koji su, uglavnom, smje{teni zajedno sa Arkanovcima i [e{eljevcima, po hotelima na Jahorini, u ugostiteljskim objektima i motelima na podru~ju Pala, Korana, Renovice, u Kalovitim brdima, u domu na Majdanima, Carevim Vodama i u Mokrom. Na tom podru~ju nalazili su se i {tabovi i centri za obuku (u Mokrom je bio smje{ten regrutni centar srpskih oru`anih snaga).371 Upu}ivanjem ljudstva i tehnike iz Srbije i Crne Gore u Bosnu i Hercegovinu rukovodio je SSNO. To potvr|uje i ~injenica da je potpukovnik Stevan Nikoli}, zvani “Kriger”, krajem juna 1992. obavijestio Sre}ka Radovanovi}a (rezervnog majora) kako je general Deli} iz Beograda, uz saglasnost generala Mladi}a odobrio poja~anje agresorskih jedinica u Pelagi}evu.372 O u~e{}u oru`anih formacija i grupa iz SR Jugoslavije u agresiji na Bosnu i Hercegovinu govore brojni dokumenti. Me|u njima ukazujemo i na dokumenta koja su prona|ena kod agresorskog vojnika Petra Zelena, iz Ba~ke Palanke, a koji je poginuo na rati{tu u Br~kom. Naime, kod njega je prona|ena potvrda Vojne po{te 9840 Br~ko, u kojoj stoji da se pomenuti “vojni obveznik” nalazi na rati{tu u sastavu dobrovolja~ke ~ete iz Novog Sada, kojom je komandovao Mirko @ugi}, koji je tu potvrdu i potpisao. Pored toga, kod Zelena je prona|en i bed` s natpisom Ba~ka Palanka — Gerila.373

370 Dnevni izvje{taj, br. 72, 5. juli 1992, br. 77, 10. juli 1992, br. 79, 12. juli 1992. i br. 80, 13. juli 1992. Me|u pripadnicima Belih orlova je bio i Vasilije Popovi}, koji je u~estvovao i u agresiji na Republiku Hrvatsku (oko Knina). 371 Isto. 372 Dnevni izvje{taj, br. 68, 1. juli 1992. 373 Dnevni izvje{taj, br. 107, 9. avgust 1992.
897

Srpske oru`ane formacije i grupe iz Srbije, Crne Gore i Hrvatske, rangirane od jedinica specijalnih snaga srbijanskog Ministarstva unutra{njih poslova do ve}ih organizovanih grupa i manjih jedinica, uglavnom su u~estvovale u zlo~inima u Bosni i Hercegovini i borile se u sadejstvu sa JNA i kasnije Vojskom Jugoslavije, te kolaboracionisti~kom Vojskom Republike Srpske, ponekad i nezavisno. Slobodan Milo{evi} je podr`avao i ostvarivao uticaj nad tim formacijama i grupama, znaju}i da su vr{ile brojne zlo~ine.374 Jedna formacija dobrovoljaca iz Srbije pod komandom izvjesnog “Peki”-a izvr{ila je ve}i broj egzekucija Bo{njaka iz “sigurne zone” Ujedinjenih nacija Srebrenica jula 1995.374a Broj srpskih oru`anih formacija i grupa iz Srbije i Crne Gore, kao i Republike Hrvatske, koje su u~estvovale u agresiji na Republiku Bosnu i Hercegovinu i genocidu nad Bo{njacima, te drugim oblicima zlo~ina, te{ko je utvrditi. Milo{ Mini} tvrdi da je samo do 14. avgusta 1992. oko 100.000 ljudi iz Srbije ratovalo na “rati{tima u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini”. Od tog broja samo je iz Vojvodine bilo 40.000 ljudi “u tim ratovima i na tim rati{tima”.375 Vojislav [e{elj je, po njegovom iskazu, poslao “oko 30.000 dobrovoljaca gde god su se Srbi borili”, a Milo{evi} ih opremao oru`jem, municijom, davao im na raspolaganje kasarnu u Bubanj Potoku, prijevoz do frontova i dr.376

374 ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragraf 21. 374a AIIZ, inv. br. 2-3042, Republika Srpska, Ministarstvo unutra{njih poslova, Policijska stanica Bratunac, 9. aprila 2004, SLU@BENA ZABILJE[KA. 375 M. Mini}, RATOVI U HRVATSKOJ I BOSNI I HERCEGOVINI 1991. 1995, Sarajevo — Minhen - Novi Sad - Zagreb 2002, str. 101. 376 M. Boji}, JNA JE RADILA NA RU[ENJU REPUBLIKE BOSNE I HERCEGOVINE, u : F. Ademovi}, nav. dj., str. 87, nap. 3.
898

6. Oru`ane formacije Saveza komunista - Pokreta za Jugoslaviju

Jedan od koordinatora i neposrednih organizatora formiranja i naoru`avanja srpskih oru`anih formacija na teritoriji Bosne i Hercegovine bio je i Savez komunista - Pokret za Jugoslaviju (SK - PJ) i njegov Narodni front. Naime, rije~ je o politi~koj partiji, koja je, nakon propasti jugoslavenske komunisti~ke organizacije, linijom komandovanja okupila sve oficire i gra|anska lica na slu`bi u JNA, kao i zna~ajan broj bora~kih organizacija, Saveza rezervnih vojnih starje{ina, deklarisanih Jugoslavena i sve one koji su, uglavnom, podr`avali Milo{evi}evu politiku i bili spremni da se za “spas” Jugoslavije i vojno anga`uju.377 S obzirom na to da je SK - PJ okupljao, uglavnom, pripadnike JNA i time, ustvari, ~inio poluvojnu organizaciju pod okriljem JNA, odnosno produ`enu ruku JNA, ta partija je, u neposrednoj saradnji sa najvi{im vojnim rukovodstvom SFRJ i politi~kim i vojnim vo|stvom Srbije i Crne Gore, zna~ajnu aktivnost usmjerila na formiranje posebnih vojnih jedinica, koje su se “odmah stavile pod rukovodstvo prve nadle`ne komande JNA”. Ta ~injenica pokazuje da je SK - PJ direktno u~estvovao u planiranju, pripremanju i izvo|enju agresije na Bosnu i Hercegovinu. U tim aktivnostima posebno su bili anga`ovani general Stevan Mirkovi}, zatim penzionisani pukovnik Budimir \or|i} i drugi.378 Djelatnost SK - PJ na formiranju i naoru`avanju vojnih formacija, posebno je bila evidentna na podru~ju Bosanske krajine, dijela Semberije i Posavine, te Dobojske regije.
377 N. Durakovi}, nav. dj., str. 245-246. U redovima te partije bilo je 99 posto Srba. 378 Isto; Dnevni izvje{taj, br. 7, 1. maj 1992.
899

Regionalni odbor SK - PJ je, na podru~ju Bosanske krajine, u saradnji sa pojedinim ~lanovima Saveza udru`enja boraca narodnooslobodila~kog rata — SUBNOR-a, zatim biv{im logora{ima i penzioniranim oficirima JNA, u te jedinice anga`ovao oko 5.150 lica. Specificiraju}i po op{tinama jedinice i njihove pripadnike, taj odbor je 15. januara 1992. dostavio dopis Jugoslavenskom odboru SK - PJ, tra`e}i da im obezbjedi isto toliko komada cijevi.379 Op{tinski odbor SK - PJ za Modri~u, sa svojim predsjednikom Vojom Radi{kovi}em (komercijalni direktor PP Hemija), koji se aktivno uklju~io u pripremu agresije na Bosnu i Hercegovinu, u svoje spiskove je uveo 445 lica, za koje je 20. marta 1992. na~inio specifikaciju potrebnog naoru`anja i opreme. Tom je prilikom zatra`eno 300 automatskih i 100 poluautomatskih pu{aka, 40 pu{komitraljeza, 10 pu{aka M-48, 50 komada automata “{korpion” i dr, kao i odgovaraju}a municija.380 I na podru~ju Doboja i Tesli}a pravljeni su spiskovi lica koja su se prijavila kao dobrovoljci za popunu ratnih jedinica JNA, u ~emu je svoj “doprinos” dao i SK - PJ.381 JNA je naoru`avala pripadnike i simpatizere SK - PJ. Oni su to naoru`anje, koje im je obezbje|ivala i izda{no dijelila njihova “mati”, koristili u agresiji na Bosnu i Hercegovinu i zlo~inima nad nenaoru`anim civilnim stanovni{tvom. Me|u pripadnicima SK - PJ je bio izvjestan broj neposrednih izvr{ilaca “razularenog velikosrpskog nacionalizma i fa{izma”. Tako su, primjera radi, pripadnici SK - PJ iz sela Vranjak, Dugo Polje, Botajica i Milo{evac, zajedno sa JNA i drugim srpskim zlo~incima, 3. maja 1992. u~estvovali u osvaja~kom pohodu na Modri~u. Gavro Drini} iz rukovodstva SK - PJ, raniji na~elnik policije u Modri~i, u{ao je u grad sa {est transportera i zauzeo Radio, zgradu Skup{tine op{tine, Stanicu milicije i dr. Predrag Lasica, ~elnik paljanskog odbora SK - PJ, u~estvovao je u zlo~inima nad Bo{njacima Pala.382

379 Dnevni izvje{taj, br. 110, 12. avgust 1992. 380 Isto; Dnevni izvje{taj, br. 184/185, 26. oktobar 1992. 381 Isto. 382 Dnevni izvje{taj, br. 9-11, 5. maj 1992. i br. 75, 8. juli 1992.; S. i B. [ator, RAT U OD@A^KOJ POSAVINI (rukopis), Zenica, 1993, str. 4.
900

7. Strani pla}enici

U nedostatku potrebnog broja ljudstva na frontu velikosrpski agresor i njegovi kolaboracionisti dovodili su i uklju~ivali u borbena dejstva i strane pla}enike (strani dr`avljani). Na osnovu raspolo`ivih podataka pouzdano se mo`e utvrditi da su se u sastavu agresorskih jedinica borili i strani dr`avljani - pla}enici, uglavnom, Ukrajinci, Rusi i Rumuni. Anga`ovanjem stranih dr`avljana u agresiji na Republiku Bosnu i Hercegovinu bavila se jedna specijalizovana agencija u Beogradu, kojom je rukovodio Vojislav [e{elj.383 Organizovano regrutovanje stranaca u jedinice Vojske Republike Srpske i{lo je preko Biroa Republike Srpske u Beogradu,384 gdje je bio
383 Press-centar Armije Republike Bosne i Hercegovine, br.102/02-79; Isto, br. 102/02-239, 28. oktobar 1992.; Oslobo|enje, 13. mart 1993. i 1. mart 1994.; AIIZ, inv. br. 2-793. 384 AIIZ, inv. br. 5342 i 5352, Zapisnik, Dopuna izjave \. \. Taj biro je formiran 1992. Prvi {ef je bio Dutina, zatim Mom~ilo Mandi}. Biro je jedno vrijeme formalno bio u nadle`nosti “vlade” Republike Srpske, a kasnije je odlukom R. Karad`i}a, predsjednika Republike Srpske, progla{en “za instituciju republike, a ne Vlade”. Bio je smje{ten u Ulici Mo{e Pijade u zgradi saveznih robnih rezervi i imao je oko 25 zaposlenih (AIIZ, inv. br. 5352, Zapisnik, Dopuna izjave \. \.). Biro se bavio pitanjima vezanim za potrebe gra|ana i rje{avanjem brojnih pitanja za potrebe kolaboracionisti~ke Republike Srpske. Tako su u tom organu obezbje|ivane razli~ite putne isprave i organizovane posjete za predstavnike Republike Srpske drugim zemljama, zatim prihvat humanitarne pomo}i iz Jugoslavije i inostranstva, zbrinjavanje ranjenika pri izlasku iz bolnica i rehabilitacionih centara, dolazak stranih novinara i politi~ara koji su obilazili Republiku Srpsku i dr. Major \ogo je bio zadu`en za rje{avanje svih vojnih pitanja za potrebe Vojske Republike Srpske u Beogradu. On je februara 1993. ranjen na Jahorini, odakle je preba~en helikopterom JNA u Beograd na
901

zaposlen i major Jovan \ogo. On je bio zadu`en za vojna pitanja od interesa za tu kolaboracionisti~ku vojsku, uklju~uju}i i prihvat vojnika dobrovoljaca iz Savezne Republike Jugoslavije i drugih isto~noevropskih dr`ava i njihovo upu}ivanje u Bosnu i Hercegovinu.385 Iz tog su Biroa strani pla}enici upu}ivani, uglavnom, u Glavni {tab Vojske Republike Srpske (li~no general majoru Mi}i Gruboru, koji je vr{io du`nost na~elnika personalne uprave Glavnog {taba Vojske Republike Srpske), odakle su upu}ivani u korpuse.386 Me|u `rtvama u agresorskom napadu na Jajce, krajem oktobra 1992. je identifikovano devet vojnika dr`avljana Ukrajine, Rusije i Rumunije. U iskazu jednog od zarobljenih vojnika, koji je na jaja~ko rati{te stigao iz Ukrajine, navodi se da je anga`ovan preko jedne specijalizirane agencije u Beogradu, koja se bavi anga`ovanjem stranih dr`avljana u agresiji na Bosnu i Hercegovinu, te da je on sa 15 svojih prijatelja trebalo da, nakon ulaska u Jajce, od iste agencije dobije 3.000 DM. Sli~ne izjave septembra 1992. istra`nim organima Armije Republike Bosne i Hercegovine dali su i rumunski dr`avljani uhap{eni u toku agresorskog napada na sarajevsko naselje Stup.387 Agresor je u kontinuitetu dovodio stalne kontingente stranih pla}enika na bosansko-hercegova~ko rati{te i time popunjavao svoje jedinice. Tako su, sredinom 1992, u redovima srpskih “dobrovolja~kih jedinica” na podru~ju Ilija{a, pod komandom Ratka Ad`i}a, djelovale
Vojno medicinsku akademiju. Nakon oporavka preuzeo je pomenutu du`nost u Birou. Preko njega su obezbje|ivani svi dogovori ili veze sa kojima su vojni obveznici vra}aju u Republiku Srpsku. Na taj je na~in iz Jugoslavije prisilno mobilisano i preba~eno u Bijeljinu u kasarnu (4.500 mobilisanih za Republiku Srpsku Krajinu i 1.500 Republiku Srpsku, gdje su, po dobivanju vojni~ke odje}e, vozilima prebacivani u jedinice u koje su raspore|eni (Isto; AIIZ, inv. br. 5342, Zapisnik, Dopuna izjave \. \.). 385 AIIZ, inv. br. 5342, Zapisnik, Dopuna izjave \. \. 386 Isto. Jedinice odre|ene za prijem i prihvat pla}enika bile su: Beli orlovi, Diverzantsaki odred Sarajevsko-romanijskog korpusa kojim je komandovao major Sr|an Kne`evi}, zatim 1. sarajevska brigada (u jedinicu vojvode Slavka Aleksi}a, koji je dr`ao liniju na Jevrejskom groblju), te “ponekad neka od brigada Sarajevsko-romanijskog korpusa ...” (Isto). 387 Press-centar Armije Republike Bosne i Hercegovine, br. 102/02-79; Isto, br. 102/02-239, 28. oktobar 1992.; Oslobo|enje, 13. mart 1993. i 1. mart 1994.; AIIZ, inv. br. 2-793.
902

i vojne formacije iz Ukrajine. Ti su pla}enici, obu~eni u crnim uniformama, vr{ili masovne zlo~ine nad Bo{njacima, koriste}i pri tom, osim pje{adijskog naoru`anja, i predmete za mu~enje i nano{enje te{kih tjelesnih povreda, kao {to su, na primjer, {ipke za va|enje o~iju i dr.388 U prvoj polovini novembra 1992. agresor je doveo novi kontingent stranaca: 600 Rumuna na Ozren i 200 Rusa u Vogo{}u. Pla}enici iz Rumunije, Rusije i Ukrajine, su u prvoj polovini novembra 1992. u~estvovali i u napadima na @u~.389 Sergej Viktor Suharov (Rus) je od 25. oktobra 1992. do 26. aprila 1993. “u~estvovao u borbenim dejstvima Vojske Republike Srpske”.389a Agresor je u osvaja~kome pohodu na brdo @u~ u drugoj polovini januara 1993. u svojim redovima imao i oko 200 Rusa. Istovremeno se i jedan broj Ukrajinaca nalazio na Ilid`i, dok je u Kalinovik po~etkom februara stigao kompletan odred od 600 Rusa, a u Zvornik “stiglo 17 ruskih specijalaca, koji su odatle odmah preba~eni na neuralgi~na podru~ja u rejonu Srebrenice”. Neophodno je ukazati i na ~injenicu da veliki broj Ukrajinaca, koji su u Bosni i Hercegovini bili anga`ovani u sastavu jedinica UNPROFOR-a, po povratku sa “mirovnih” zadataka,
388 Dnevni izvje{taj, br. 56, 19. juni 1992. 389 Press-centar Armije Republike Bosne i Hercegovine, br. 102/02, 16. novembar 1992. 389a AIIZ, inv. br. 2-3033, Komanda 2. lake pje{adijske brigade, Broj ev. 08357/93, 25. april 1993, POTVRDA. Major Boro Antelj, komandant 2. lake pje{adijske brigade, je 25. aprila 1993. izdao POTVRDU kojom je potvrdio da je Suharov u navedenom periodu “u~estvovao u borbenim dejstvima Vojske Republike Srpske” i naveo da “i dalje zadr`ava status vojnika Vojske Republike Srpske...” (Isto). Rajko Mijanovi}, pomo}nik komandanta za obavje{tajno-bezbjednosne poslove Komande 2. lake pje{adijske brigade, je 20. septembra 1993. izdao ODOBRENJE da Sergej Suharov “za svoje vlastite potrebe mo`e u vrijednosti od 200 DM da kupi : kafa, cigarete, duhan” (AIIZ, inv. br. 2-3033/1, Komanda 2. lake pje{adijske brigade, Pov. br. 09-666, 20. septembar 1993, ODOBRENJE). Suharov je imao paso{ od World Service Authority, br. 233108, koji je izdat 21. oktobra 1991, od USA kancelarije u Va{ingtonu (Washington D. C. USA). Taj dokument (izdat od World Service Authority Administration of the World Govermment of World Citizens) je bio va`e}i za putovanje u sve zemlje, izuzev ukoliko nisu zahtijevale vizu. Dokument se nije mogao prenijeti na drugu osobu. Na zahtjevu za vizu adresa je bila : LEGIJA STRANACA (AIIZ, inv. br. 2-3033/2-6).
903

mijenjali su odje}u sa oznakama UN-a odje}om srpskih fa{isti~kih dobrovoljaca, gdje su ubijali Bo{njake, silovali njihove `ene, ru{ili, plja~kali i palili njihova sela i gradove, te vr{ili i druge zlo~ine.390 Po~etkom 1993. u agresorskim redovima u~estvovalo je i oko 2.500 ruskih pla}enika na frontu u Bosni i Hercegovini. Od tog broja samo na Majevici bilo ih je oko 150. U velikoj srpskoj ofanzivi na Teo~ak, u prvoj polovini marta 1993, za artiljerijskim oru|ima bili su ruski pla}enici u sklopu dvije ~etni~ke brigade.391 Tokom srpske ofanzive na Olovo “pominjao se dolazak” 2.000 ruskih pla}enika u Ilija{. I na Grbavici je bilo vi{e ruskih jedinica.392 Neki potporu~nik Bikov je u “vojsci bosanskih Srba” postao kapetan i “komandir tenka”. Specijalac Igor Vasiljevi} Guskov je obu~avao specijalne jedinice u Bijeljini. Nakon {to je u~estvovao u agresorskim redovima u sjeveroisto~noj Bosni oti{ao je u Drvar i uzeo u~e{}a u ofanzivnim dejstvima na Grabe`u kod Biha}a. U borbenim dejstvima na pravcu Lon~ari - Ora{je u~estvovao je i odred koji je bio sastavljen od ruskih pla}enika, pod komandom Mihaila Posthimanova. Pored toga, na strani srpskog agresora u~estvovali su i drugi ruski specijalci, kao {to je slu~aj na podru~ju sjeveroisto~ne Bosne, gdje su ruski pla}enici bili anga`ovani kao posada i komandiri artiljerijskih baterija.393 Jedna grupa Kozaka (oko 400) predvo|enih desetoricom ruskih oficira-specijalaca, po~etkom marta 1993. je u~estvovala u ofanzivnim dejstvima na podru~ju Ora{ja i Grada~ca.394 Pored toga, Kozaci su
390 Press-centar Armije Republike Bosne i Hercegovine, br.102/02-780, 26. januar 1993. U toku 1993. u Sarajevsko-romanijski korpus stigla su ~etiri Rusa, dva Bugara i jedan Rumun (AIIZ, inv. br. 5342, Zapisnik, Dopuna izjave \. \.). 391 Oslobo|enje, 13. mart 1993. 392 Oslobo|enje, 1. mart 1994. Jedan strani novinar je uo~io prebacivanje vi{e ruskih jedinica na Grbavicu. Nakon {to je to “otkrio” poku{ao ih je snimiti, me|utim, zbog toga je do`ivio niz neprijatnosti. 393 Press-centar Armije Republike Bosne i Hercegovine, br. 102/02-1054, 7. mart 1993.; Oslobo|enje, 1. mart 1994. 394 Isto. Interesantno je ista}i da su, na primjer, kod Teo~aka, borci Armije Republike Bosne i Hercegovine primjetili da su se srpski zlo~ina~ki komandanti posebno anga`ovali kako bi na boji{tu sklonili tijela pojedinih poginulih fa{ista. Rije~ je, naime, o tijelima ubijenih Rusa iz bataljona pla}enika ja~ine oko 300 ljudi (Isto).
904

uzeli u~e{}a i u agresorskom napadu na Trebevi}, zatim u blizini Vrbanja mosta i na Stupskom brdu na podru~ju grada Sarajeva.395 Jedan broj Rusa (Roman Mali{ev, Jurij [arapov, Denis Kvarcov i drugi) je i u drugoj polovini 1994. u~estvovao u napadu na Mo{eva~ko brdo.396 I u toku 1995. strani pla}enici su stizali u Bosnu i Hercegovinu, gdje su u~estvovali u oru`anim napadima protiv Republike.397 U napadu i zauzimanju “sigurne zone” Ujedinjenih nacija Srebrenice, od 6. — 11. jula 1995. u~estvovalo je nekoliko Rusa i Grka.397a

395 Oslobo|enje 1. mart 1994. 396 AIIZ, inv. br. 2-2390, Komanda odreda SRK, Str. pov. br. 01/511, 17. oktobar 1994. Komandi SRK. Te je godine u Sarajevsko-romanijski korpus do{lo pet Rusa i jedan Bugar (AIIZ, inv. br. 5342, Zapisnik, Dopuna izjave \. \). 397 AIIZ, inv. br. 5342, Zapisnik, Dopuna izjave \. \. Tako su te godine u Sarajevsko-romanijski korpus do{la tri Rusa i jedan Grk (Isto). 397a AIIZ, inv. br. 2-3070, Armija Republike Bosne i Hercegovine, Komanda 2. korpusa, RRPSt “OKRESANICA”, Str. pov. br. 06/7795, 7. juli 1995. - Obavje{tajnom organu 2. korpusa, Dnevni izvje{taj RI, str. 59; Isto, inv. br. 2-3072, Armija Republike Bosne i Hercegovine, Komanda 2. korpusa, RRPSt “OKRESANICA”, Str. pov. br. 09/11795, 11. juli 1995. — Obavje{tajnom organu 2. korpusa, Dnevni izvje{taj RI. Nakon {to su oru`ane snage Srpske Republike (jedinice vojske i policije), uz sadejstvo jedinica iz Savezne Republike Jugoslavije, te dobrovoljaca iz Rusije i Gr~ke, 11. jula 1995. zauzele Srebrenicu, sigurnu zonu Ujedinjenih nacija, Karad`i} je li~no (radi marketinga, treba mu to radi nekih stvari) naredio da se u Srebrenici, pored srpske, postavi i gr~ka zastava, ~iji su pripadnici (tj. Grci), pored drugih, u~estvovali u napadu i zauzimanju Srebrenice (Isto, inv. br. 2-3071, Armija Republike Bosne i Hercegovine, VJ 5022/5, Str. pov. br. 05/1107, KONJUH, 11. juli 1995, IZVJE[TAJ; Isto, inv. br. 2-3072, Armija Republike Bosne i Hercegovine, Komanda 2. korpusa, RRPSt “OKRESANICA”, Str. pov. br. 09/11795, 11. juli 1995. — Obavje{tajnom organu 2. korpusa, Dnevni izvje{taj RI).
905

8. Logisti~ka podr{ka i poja~anja u `ivoj sili Velikosrpska agresija na Republiku Bosnu i Hercegovinu i poslije progla{enja Savezne Republike Jugoslavije imala je njenu svestranu logisti~ku podr{ku. Reorganizacijom Oru`anih snaga, po saop{tenju rezultata referenduma u Bosni i Hercegovini i ostvarenju nezavisnosti zemlje, JNA je formalno povu~ena iz Bosne i Hercegovine. Vojska Srpske Republike BiH i Vojska Republike Srpske Krajine, koje su, “osamostaljene”, i dalje su stvarno ostale dio jedinstvenih oru`anih snaga Jugoslavije, odnosno Srbije i Crne Gore. Logisti~ka podr{ka oru`anih snaga SFRJ i kasnije Savezne Republike Jugoslavije bila je strogo centralizovana i odvijala se preko organa pozadinskog obezbje|enja u komandama vojnih oblasti, te pozadinskih baza sa njihovom mre`om skladi{ta. Pozadinske baze su formirane 28. decembra 1989. Formacijski su pripadale SSNO-u. Ukupno ih je bilo 16. Svaka pozadinska baza je bila odgovorna za odre|eno geografsko podru~je i davala je logisti~ku podr{ku jedinicama JNA koje su bile stacionirane na tom podru~ju.398 U tom pogledu nije se ni{ta promijenilo sa progla{enjem Savezne Republike Jugoslavije. Pozadinsko obezbje|enje JNA bilo je bazirano na materijalnim rezervama koje je posjedovala JNA i privrednim resursima Jugoslavije. To su: naoru`anje, municija, gorivo, intendantsko obezbje|enje, oprema (li~na i zajedni~ka), lijekovi, usluge u domenu remonta, tj. sve ono {to je podrazumijevalo logisti~ko obezbje|enje jedne armije.399

398 ICTY, Predmet: Br. IT-94-1-T, Dokazni materijal svjedo~enja pukovnika JNA O. S., Hag, 4. juni 1996, str. 4-5. 399 Isto.
906

Sve pozadinske baze koje su bile locirane na teritoriji Bosne i Hercegovine (744, 993, 904. i 530.), sa mre`om svojih skladi{ta, koja su bila razmje{tena na vi{e od 30 mjesta, preko SSNO-a snabdijevane su iz Srbije, tj. iz pozadinskih baza i dru{tvenih preduze}a te Republike.400 Te su pozadinske baze snabdijevale komande, jedinice i ustanove JNA u Bosni i Hercegovini i dijelu Republike Hrvatske svim materijalnotehni~kim sredstvima i opremom: municija, naoru`anje, rezervni dijelovi, zatim remont tenkova, automobila, naoru`anja, sredstava veze, te oprema, hrana, odje}a, lijekovi i dr. Uporedo sa borbenim povezivanjem organizovano je i logisti~ko uvezivanje komandi, jedinica i ustanova JNA sa srpskim paradr`avnim tvorevinama i oru`anim formacijama. Tako je 1991. u Bosanski Petrovac predislocirana 530. pozadinska baza iz 5. vojne oblasti. Savezni sekretarijat za narodnu odbranu je 20. decembra 1991. donio odluku (Str. pov. 683-165) o preduzimanju mjera da se, “zbog preoptere}enosti 993. pozadinske baze - Banja Luka i problema koji mogu nastati u vezi s tim”, na 530. pozadinsku bazu {emom pozadinskog obezbje|enja osloni i paradr`avni [tab teritorijalne odbrane Srpske autonomne oblasti Krajina. U skladu sa tom odlukom, SSNO je 7. aprila 1992. donio odluku o formiranju pozadinskih baza TO Republike Srpska Krajina. S tim u vezi, pomo}nik Saveznog sekretara za pozadinu generalpotpukovnik mr Vladan [ljivi} je tog dana komandama 1. i 2. vojne oblasti i paradr`avnom Glavnom {tabu Teritorijalne odbrane Republike Srpska Krajina u Kninu, u skladu sa ~l. 45. Privremenog pravilnika o nadle`nostima organizacijskih jedinica SSNO, izdao nare|enje o pozadinskom obezbje|enju svih jedinica i ustanova na teritoriji Republike Srpska Krajina. Pozadinsko obezbje|enje svih jedinica i ustanova koje su locirane na teritoriji Republike Srpska Krajina i pripreme za njihovu predislokaciju u nove rejone razmje{tanja trebalo je izvr{iti “sopstvenim snagama i sredstvima, uz maksimalno anga`ovanje organa pozadine, komandi vojnih oblasti i pozadinskih baza”. Za rje{avanje problema
400 M. Kreso, nav. dj., str. 17-18. Od kapaciteta 993. pozadinske baze i Vojnomedicinskog centra Banja Luka, u prvoj polovini aprila 1992, formirana je privremena pozadinska jedinica za pozadinsko obezbje|enje TG-11 (AIIZ, inv. br. 2-121, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 10/36-2051, 07. april 1992. - Operativnom centru General{taba Oru`anih snaga SFRJ - za Sektor pozadine).
907

koje komande vojne oblasti nisu bile u mogu}nosti da rije{e vlastitim snagama i sredstvima, trebalo se obratiti nadle`noj upravi Sektora pozadine SSNO-a. Formiranje pozadinske baze paradr`avnog Glavnog {taba Teritorijalne odbrane Republike Srpska Krajina i zonskih baza i njihovu popunu sa materijalnim sredstvima po formaciji, trebalo je, na osnovu njihovog zahtjeva, izvr{iti iz rezervi vojnih oblasti putem pozadinskih baza. Pri tome je u tu aktivnost trebalo “maksimalno uklju~iti pozadinske organe korpusa u zoni njihove odgovornosti i Pob VO”. Svi tro{kovi pripreme jedinica i predislokacije “padaju na teret godi{njeg plana finansiranja jedinica”. Oslanjanjem jedinica teritorijalne odbrane na pozadinske baze vojnih oblasti preduzeto je obezbje|ivanje pokrivanja potreba za finansijskim obezbje|ivanjem jedinica Teritorijalne odbrane na teritoriji Republike Srpska Krajina.401 Komandant 2. vojne oblasti, general-pukovnik Milutin Kukanjac je 8. aprila 1992. upoznao komande 5, 9. i 10. korpusa, kao i 530. i 993. pozadinsku bazu, sa navedenim nare|enjem SSNO-a i izdao uputstva u vezi sa realizacijom postavljenih zadataka. Izme|u ostalog je naredio da formiranje pozadinske baze Glavnog {taba teritorijalne odbrane Republike Srpska Krajina i pozadinskih baza operativnih zona i njihovu popunu sa materijalnim sredstvima treba izvr{iti iz rezervi 2. vojne oblasti preko njene pozadinske baze, a prema zahtjevu Glavnog {taba teritorijalne odbrane Republike Srpska Krajina. U cilju oslanjanja jedinica i {tabova teritorijalne odbrane Republike Srpska Krajina Komanda 2. vojne oblasti je sa~inila i dopunu {eme pozadinskog obezbje|enja.402 Ispomo} u organizovanju pozadinskih baza teritorijalne odbrane Republike Srpska Krajina vr{ena je od strane Operativne uprave SSNOa. Vr{ilac du`nosti na~elnika General{taba Oru`anih snaga SFRJ general-pukovnik @ivota Pani} sa ekipom SSNO-a i teritorijalnom odbranom Republike Srpska Krajina je 15. aprila 1992 obi{ao Teritorijalnu

401 AIIZ, inv. br. 2-163, Pomo}nik Saveznog sekretara za narodnu odbranu za pozadinu, Str. pov. br. 683-165, 20. decembar 1991. - 1. Vojnoj oblasti i drugima; Isto, inv. br. 2-164, Savezni sekretarijat za narodnu odbranu, Operativna uprava pozadine, Str. pov. br. 8-20, 07. april 1992. - komandama 1. i 2. vojne oblasti i Glavnom {tabu Teritorijalne odbrane Republike Srpske Krajine u Kninu. 402 AIIZ, inv. br. 2-165, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 31/103-30, 08. april 1992. - Komandi 5. korpusa i drugima.
908

odbranu Republike Srpska Krajina. Na osnovu tog obilaska i postavljenih zadataka na realizaciji pozadinskih baza teritorijalne odbrane i milicije Republike Srpska Krajina formirana je radna grupa Sektora za pozadinu SSNO-a, od pet ~lanova, sa zadatkom da, u saradnji sa komandama 12, 5, 10. i 9. korpusa, kao i 405, 530, 993. i 793. pozadinskom bazom obezbijede organizacijsko-formacijsko konstituisanje pozadinskih baza, raspore|ivanje kadra po formacijskim postavljenjima, regrutovanje potencijalnih obveznika milicije i ratnih jedinica koje ostaju na teritoriji.403 Snabdjevanje i osiguranje artiklima hrane, goriva, naoru`anja, municije, motornih vozila i drugih materijalno-tehni~kih sredstava za komande, jedinice i ustanove 2. vojne oblasti, kao i za srpske dobrovoljce, vr{eno je, u organizaciji Saveznog sekretarijata za narodnu odbranu, tj. iz Srbije i Crne Gore i srpskih kolaboracionisti~kih krajina. Brojni dokumenti to potvr|uju. Od dobavlja~a iz Srbije je u intendantsko skladi{te 744. pozadinske baze 2. aprila 1992. pored ostalog, primljeno 19 tona mesnog nareska iz Banskih Karlovaca i 5 tona masti iz Dru{tvenog preduze}a Banat iz Kikinde.404 Istog dana su u kasarnu Igmanski mar{ Butile i Garnizon Banja Luka primljene po tri cisterne mazuta.405 U intendantsko skladi{te 993. pozadinske baze 4. aprila je primljeno 20,3 tone svinjske masti iz DP 29. novembar iz Subotice, a u intendantsko skladi{te 904. pozadinske
403 AIIZ, inv. br. 2-167, Savezni sekretarijat za narodnu odbranu, Operativna uprava za pozadinu, Str. pov. br. 172-11, 17. april 1992. - komandama 1. i 2. vojne oblasti i drugima. 404 AIIZ, inv. br. 2-116, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 10/36-1941, 02. april 1992. - Operativnom centru General{taba Oru`anih snaga SFRJ - za Sektor pozadine. Istog dana je u intendantsko skladi{te 530. pozadinske baze primljeno 5 tona konzervi za pse (AIIZ, inv. br. 2-123, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 10/362105, 09. april 1992. - Operativnom centru General{taba Oru`anih snaga SFRJ - za Sektor pozadine). Dan ranije, tj. 1. aprila 1992. u intendantsko skladi{te 993. pozadinske baze primljeno je, pored ostalog, i 8 tona konzervi za pse (AIIZ, inv. br. 2-115, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 10/36-1906, 01. april 1992. - Operativnom Centru General{taba Oru`anih snaga SFRJ - za Sektor pozadine). 405 Isto. Od tri cisterne mazuta koje su 2. aprila 1992. primljene u garnizonu Banja Luka, dvije su upu}ene u kasarnu “Kozara”, a jedna za Oku~ane.
909

baze 60 tona bra{na iz Sremske Mitrovice.406 Od Vojne ustanove Kara|or|evo 993. pozadinska baza je u toku 5. aprila dobila 60 tona {e}era u kristalu, 40 tona koncentrata za svinje i 70 tona svje`eg krompira.407 Istog dana je u Intendantsko skladi{te 530. pozadinske baze primljeno 8 tona tvrdog sira, 11.000 litara vo}nog soka i 5 tona keksa, a u garnizon Banja Luka 52 tone mazuta.408 Sljede}eg dana je u Intendantsko skladi{te 993. pozadinske baze primljeno: 60 tona {e}era, 70 tona krompira, 3 tone ~ajne kobasice, 1 tona kranjskih kobasica i vir{li i 2.054 kg slanine.409 Za potrebe jedinica u garnizonu Banja Luka je u toku 7. aprila primljeno: 108.000 komada svje`ih jaja; 3,8 tona mlijeka u prahu; 2,2 tone topljenog sira; 4,2 tone sira u kri{kama; 2,3 tone marmelade; 114 kg bibera; 500 kg paprike u prahu i 1.000 kg vegete. Iz garnizona u Loznici vr{eno je snabdijevanje svje`im mlijekom svih jedinica i komandi na teritoriji 17. korpusa.410 Te`i{te rada u pozadinskom obezbje|enju Komande 2. vojne oblasti 9. aprila 1992. bilo je usmjereno na “doturu osnovnih potreba jedinica razmje{tenih na {irem prostoru Pale-Sokolac, kao i doturu goriva iz skladi{ta Ilija{ u skladi{te Li~ka Kaldrma”. Istovremeno je u sastav pozadinskog voda za potrebe 11. Operativne grupe izvr{ena popuna artiklima ishrane i drugim intendantskim materijalnim sredstvima.
406 AIIZ, inv. br. 2-118, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 10/36-1986, 04. april 1992. - Operativnom centru General{taba Oru`anih snaga SFRJ - za Sektor pozadine. 407 AIIZ, inv. br. 2-121, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br.10/36-2051, 07. april 1992. - Operativnom centru General{taba Oru`anih snaga SFRJ - za Sektor pozadine. 408 AIIZ, inv. br. 2-119, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 10/36-1999, 05. april 1992. - Operativnom centru General{taba Oru`anih snaga SFRJ - za Sektor pozadine. 409 AIIZ, inv. br. 2-120, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 10/36-2024, 06. april 1992. - Operativnom centru General{taba Oru`anih snaga SFRJ - za Sektor pozadine. 410 AIIZ, inv. br. 2-90, Komanda 2. vojne oblasti, Operativni de`urni tim, Str. pov. br. 10/36-2050, 07. april 1992. - General{tabu Oru`anih snaga SFRJ - Operativni centar, i drugima; Isto, inv. br. 2-91, Komanda 2. vojne oblasti, Operativni de`urni tim, Str. pov. br. 10/36-2082, 08. april 1992. - General{tabu Oru`anih snaga SFRJ - Operativni centar i drugi; Isto, inv. br. inv. br. 2-121, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 10/362051, 07. april 1992. - Operativnom centru General{taba Oru`anih snaga SFRJ - za Sektor pozadine; Isto, inv. br. 2-122, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 10/36-2083, 08. april 1992. - Operativnom centru General{taba Oru`anih snaga SFRJ - za Sektor pozadine.
910

S tim u vezi, “preduzete su mere za organizaciju kretanja snabdeva~kih kolona uz jaku oru`anu pratnju”. Me|utim, realizaciju tih zadataka ote`avala je “sve lo{ija popunjenost sa gra|anskim licima i delom AVL /aktivna vojna lica - prim. S. ^./, prvenstveno muslimanske i hrvatske nacionalnosti, koji napu{taju slu`bu”.411 Komanda 2. vojne oblasti se u prvoj polovini aprila sa organima Intendantske uprave Saveznog sekretarijata za narodnu odbranu i dru{tvenih preduze}a sa teritorije Srbije usaglasila da se za potrebe njenih jedinica iz sastava 9, 5, 10. i 17. korpusa redovno vr{i dotur artikala hrane i goriva. U skladu sa tim dogovorom iz Srbije su mnoge snabdjeva~ke kolone motornih vozila SSNO-a dovla~ile ogromne koli~ine hrane, goriva, naoru`anja i drugih materijalno-tehni~kih sredstava jedinicama 2. vojne oblasti i Republici Srpska Krajina. Tako je iz Srbije, preko Sremske Ra~e i Bijeljine, 10. aprila krenuo konvoj od 20 do 25 motornih vozila sa artiklima hrane i 3 cisterne mazuta za garnizon Banja Luka i jedinice u Republici Srpska Krajina. Tom prilikom u garnizon Banja Luka primljena su sljede}a intendantska materijalna sredstva: 178 tona p{eni~nog bra{na (tip-850); 20 tona konzervi (gotovo jelo); 6 tona jetrenih pa{teta; 11,1 tona raznih sireva; 19,2 tone suhomesnatih proizvoda; 2,1 tona maslaca i 42 tone mazuta (dvije cisterne). Komanda 2. vojne oblasti je u toku 10. aprila iz garnizona Sarajevo “pod punim borbenim obezbe|enjem” izvr{ila dotur i popunu jedinica, prvenstveno artiklima hrane, u {irem rejonu Pala i Sokoca. Garnizon Knin je 11. aprila primio: 17 tona raznih sireva; 11 tona suhomesnatih proizvoda; 1,5 tona mlijeka u prahu; 0,7 tona maslaca i 100.000 komada svje`ih jaja. Jedna hladnja~a sa suhomesnatim proizvodima Poljoprivredno-industrijskog kombinata “Kikinda” iz Kikinde 12. aprila 1992. iz Tuzle je preve`ena za potrebe jedinica u garnizonu Sarajevo i Rajlovac.412
411 AIIZ, inv. br. 2-123, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 10/36-2105, 09. april 1992. - Operativnom centru General{taba Oru`anih snaga SFRJ - za Sektor pozadine; Isto, inv. br. 2-124, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 10/36-2126, 10. april 1992. - Operativnom centru General{taba Oru`anih snaga SFRJ - za Sektor pozadine; Isto, inv. br. 2-92, Komanda 2. vojne oblasti, Operativni de`urni tim, Str. pov. br. 10/362704, 09. april 1992. - General{tabu Oru`anih snaga SFRJ - Operativni centar, i drugima. 412 AIIZ, inv. br. 2-123, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 10/36-2105, 09. april 1992. - Operativnom centru General{taba Oru`anih snaga SFRJ - za Sektor
911

Dvije kolone SSNO-a za snabdijevanje jedinica 2. vojne oblasti su 14. aprila 1992. upu}ene iz Srbije. Kretanje jedne kolone u Ljuboviji, a druge u Sremskoj Ra~i se “nastavlja po planu”. Od strane Dru{tvenog preduze}a PIK Kikinda iz Kikinde je u toku 15. aprila vr{eno snabdijevanje Komande, jedinica i ustanova 2. vojne oblasti artiklima hrane, prvenstveno snabdjevanje svje`im mesom i suhomesnatim proizvodima. Kolona od preko 100 motornih vozila iz Srbije je 17. aprila stigla u garnizone Banja Luka i Biha}, a 18. aprila u garnizon Knin. U garnizon Tuzla su 17. aprila iz Srbije primljena sljede}a intendantska materijalna sredstva: 30 tona graha u zrnu; 10 tona pirin~a; 18 tona jestivog ulja; 40 tona konzervi gotovog jela; 18 tona konzervi mesnog nareska; 14 tona kukuruznog griza; 7,5 tona raznih cigareta; 72.000 komada svje`ih jaja i 4 tone svje`eg kvasca. Istog dana je za potrebe garnizona Sarajevo primljeno 37 tona jetrene pa{tete; 4 tone svje`eg mesa i 3 {lepera prehrambenih artikala za potrebe Vojne ustanove Romanija. Za potrebe garnizona Banja Luka primljeno je: 20 tona suhomesnatih proizvoda; 5 tona svje`eg mesa; 36 tona svje`eg krompira; 9,5 tona mesnih konzervi (gotova jela); 35 tona jetrene pa{tete; 20 tona konzervi mesnog nareska; 20 tona masti; 16 tona kukuruznog griza; 8 tona su{enog kvasca; 24 tone tjestenine; 5 tona cigareta; 195 tona p{eni~nog bra{na (od ~ega 71 tona za Knin i 46 tona za Glinu) i 90 tona mazuta. Za potrebe garnizona Biha} 17. aprila primljeno je 108.000 komada svje`ih jaja; 4 tone mlijeka u prahu; 800 kg maslaca; 12 tona svih vrsta sireva; 10 tona suhomesnatih proizvoda; 6 tona svje`eg mesa; 18.000 komada vo}nih sokova; 4 tone cigareta i 250 litara glicerinskog ulja. Povratnim transportom iz Intendantskog skladi{ta 904. pozadinske baze u garnizon Kragujevac 18. aprila preve`ene su dvije ma{ine za pranje
pozadine; Isto, inv. br. 2-124, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 10/36-2126, 10. april 1992. - Operativnom centru General{taba Oru`anih snaga SFRJ - za Sektor pozadine; Isto, inv. br. 2-125, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 10/36-2148, 11. april 1992. - Operativnom centru General{taba Oru`anih snaga SFRJ - za Sektor pozadine; Isto, inv. br. 2-126, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 10/36-2181, 12. april 1992.- Operativnom centru General{taba Oru`anih snaga SFRJ - za Sektor pozadine; Isto, 2-103, Komanda 2. vojne oblasti, Operativni de`urni tim, Str. pov. br. 10/36-2357, 19. april 1992. - General{tabu Oru`anih snaga SFRJ -Operativni centar i drugi; Isto, inv. br. 2-129, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 10/36-2248, 15. april 1992. - Operativnom centru General{taba Oru`anih snaga SFRJ - za Sektor pozadine; Isto, inv. br. 2-93, Komanda 2. vojne oblasti, Operativni de`urni tim, Str. pov. br. 10/362125, 10. april 1992. - General{tabu Oru`anih snaga SFRJ - Operativni centar, i drugima.
912

rublja od 1.000 kg i jedna ma{ina za fazonsko peglanje rublja. U Intendantsko skladi{te 530. pozadinske baze od dru{tvenih preduze}a iz Srbije je primljeno: 20 tona {e}era; 18 tona tjestenine; 14 tona kukuruznog griza i 3 tone suhog kvasca, a u garnizon Knin: 40 tona tjestenine; 20 tona {e}era; 21 tona konzerviranog |uve~a i 250 litara glicerinskog ulja. U toku 18. aprila “izvr{en je istovar materijalnih sredstava sa motornih vozila koja su do{la sa prostora 1. VO i utovar materijalnih sredstava koja treba evakuisati”. Ujedno je organizovan “prihvat i obezbe|enje kolone od 26 motornih vozila koja na prostor 2. VO dolaze organizovano 21. aprila 1992. godine iz 3. VO”. U toku 19. aprila u garnizone na pravcu: Tuzla - Bijeljina Knin i Ljubovija - Sokolac - Sarajevo iz Srbije su stigle kolone motornih vozila koje su za jedinice 2. vojne oblasti dovezle razne artikle hrane. Za kretanje motornih vozila JNA je koristila puteve: Sremska Ra~a - Bijeljina - Tuzla - Doboj - selo Stanari - Prijedor Banja Luka - Mrkonji} Grad - Klju~ - Bosanski Petrovac i dalje prema Biha}u i Kninu, zatim: Bijeljina - Tuzla - Kladanj - Olovo - Sarajevo, kao i put: Ljubovija - Bratunac - selo Tekija - Vlasenica - Podromanija - Pale, te lo{ijim putem do Sarajeva. Preraspodjelom Saobra}ajne uprave SSNO-a jedinicama 2. vojne oblasti iz Saobra}ajnog nastavnog {kolskog centra i 341. artiljerijskog-nastavnog centra dodijeljeno je 32 motorna vozila, ~iji je prijem izvr{en 20. aprila. Najnu`niji artikli hrane za 3. tehni~ko skladi{te municije 744. pozadinske baze u Ustikolini dovezeni su helikopterima 20. aprila 1992. 413
413 AIIZ, inv. br. 2-128, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 10/36-2225, 14. april 1992. - Operativnom centru General{taba Oru`anih snaga SFRJ - za Sektor pozadine; Isto, inv. br. 2-129, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br.10/36-2248, 15. april 1992. - Operativnom centru General{taba Oru`anih snaga SFRJ - za Sektor pozadine; Isto, inv. br. 2-130, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 10/36-2272, 16. april 1992. - Operativnom centru General{taba Oru`anih snaga SFRJ - za Sektor pozadine; Isto, inv. br. 2-131, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 10/36-2296, 17. april 1992. - Operativnom centru General{taba Oru`anih snaga SFRJ - za Sektor pozadine; Isto, inv. br. 2-132, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 10/36-2320, 18. april 1992. - Operativnom centru General{taba Oru`anih snaga SFRJ - za Sektor pozadine; Isto, inv. br. 2-133, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 10/36-2356, 19. april 1992. - Operativnom centru General{taba Oru`anih snaga SFRJ - za Sektor pozadine; Isto, inv. br. 2-134, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 10/36-2383, 20. april 1992. - Operativnom centru Oru`anih snaga SFRJ - za Sektor pozadine; Isto, inv. br. 2-135, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 10/36-2401, 21. april 1992. Operativnom centru General{taba Oru`anih snaga SFRJ - za Sektor pozadine.
913

Organizovanim kolonama pod borbenim obezbje|enjem je u toku 21. aprila “vr{eno snabdevanje pot~injenih jedinica”. Tako je 65 motornih vozila za Biha} i Knin prevozilo hranu. Iz Dru{tvenog preduze}a Takovo iz Gornjeg Milanovca redovno je vr{ena isporuka hrane u garnizone: Travnik, Derventa, Konjic, Ustikolina i dr.414 U garnizonu Banja Luka 22. aprila je primljeno: 6,4 tone salame; 4,9 tona vir{li; 1,8 tona kranjskih kobasica; 2,9 tona trajnih kobasica i 3,1 tona slanine, a u garnizon Biha} 3 tone mlijeka u tetrapaku i 16 tona vo}nog soka. Za jedinice 993. pozadinske baze 22. aprila je primljeno 3.500 kg june}eg mesa. U toku 24. aprila iz @itoprometa Zrenjanin 904. pozadinska baza je preuzela 60 tona bra{na.415 Krajem aprila 1992. snabdjeva~ke grupe motornih vozila SSNO-a iz transportnih preduze}a iz Srbije poja~ale su svoju aktivnost na snabdijevanju jedinica, te prijemu i prevo`enju intendantskih materijalnih sredstava u komande, jedinice i ustanove 2. vojne oblasti. Tako je, na primjer, u toku 25. i 26. aprila iz 524. pozadinske baze 1. vojne oblasti izvr{en prijem sljede}ih intendantskih materijalnih sredstava : a) u garnizonu Tuzla : 5 {lepera intendantsko-materijalnih sredstava (nisu poznate vrste i kolii~ina svih sredstava); b) u garnizonu Banja Luka : 15 tona suhomesnatih proizvoda; 21 tona konzervi gotovog jela; 11,6 tona sireva svih vrsta; 2,1 tona marmelade; 4,5 tona mlijeka u prahu (od ~ega 1,7 tona za [kolski

414 AIIZ, inv. br. 2-135, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 10/36-2401, 21. april 1992. - Operativnom centru General{taba Oru`anih snaga SFRJ - za Sektor pozadine. 415 AIIZ, inv. br. 2-136, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 10/36-2441, 23. april 1992. - Operativnom centru General{taba Oru`anih snaga SFRJ - za Sektor pozadine; Isto, inv. br. 2-137, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 10/36-2466, 24. april 1992. - Operativnom centru General{taba Oru`anih snaga SFRJ - za Sektor pozadine; Isto, inv. br. 2-138, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 10/36-2488, 25. april 1992. - Operativnom centru General{taba Oru`anih snaga SFRJ - za Sektor pozadine; Isto, inv. br. 2-129, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 10/36-2248, 15. april 1992. - Operativnom centru General{taba Oru`anih snaga SFRJ - za Sektor pozadine; Isto, inv. br. 2-100, Komanda 2. vojne oblasti, Operativni de`urni tim, Str. pov. br. 10/36-2297, 17. april 1992. - General{tabu Oru`anih snaga SFRJ - Operativni centar, i drugima.
914

centar oklopnih i motorizovanih jedinica) i 112 kg bibera. Istog dana je iz Banja Luke za Srbiju oti{lo 18 {lepera sa povratnim transportom; c) u garnizonu Sarajevo i okolnim garnizonima : 53 tone konzervi jetrene pa{tete; 14,5 tona vo}nih sokova; 13 tona mlijeka u prahu; 10 tona sireva svih vrsta; 11 tona svje`eg krompira; 19 tona koncentrata za ishranu koka nosilica; 5 tona svje`eg mesa i 4 tone suhomesnatih proizvoda. Navedene koli~ine artikala hrane, preko Ljubovije i Han Pijeska, dove`ene su do Pala, gdje su istovarene. Tom prilikom dio je zadr`an na Palama i Han Pijesku, a dio se u organizaciji Komande 2. vojne oblasti “razvozi do krajnjih korisnika”. Pored toga, do Pala je stiglo i 50 tona mazuta za potrebe kasarne Lukavica i Rajlovac, “ali iz bezbednosnih razloga nije istovareno. Preduzimaju se mere i tra`e re{enja da se isti bezbedno dopremi do mesta istovara”; d) za garnizon Biha} jedan broj vozila je dopremio odre|ene koli~ine intendantsko-materijalnih sredstava (nisu poznate dopremljene koli~ine).416 Tokom 29. aprila 1992. u jedinice 2. vojne oblasti primljeno je : a) u garnizonu Banja Luka : 19 tona vo}nih sokova; 15,5 tona sireva svih vrsta; 2 tone mesa i 314 tona bra{na. Navedene koli~ine artikala hrane su doturene u garnizone Republike Srpska Krajina; b) u garnizonu Biha} : 7 tona komponenti za u`inu i jedno motorno vozilo sa istim artiklima za potrebe 200. Vojne bolnice; c) u garnizonu Sarajevo : 30 tona jestivog ulja; 10 tona dvopeka i 500 kg suhog kvasca po nalogu vojne po{te 2082 Beograd; 10 tona konzervirane boranije; 25 tona konzerviranog |uve~a; 3 tone gusto kuhanog paradajza; 18 tona kiselih krastavaca; 22 tone kisele paprike iz vojne po{te 1119 Ni{, te 45 tona mazuta.417
416 AIIZ, inv. br. 2-139, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 10/36-2500, 26. april 1992. - Operativnom centru General{taba Oru`anih snaga SFRJ - za Sektor pozadine; Isto, inv. br. 2-109, Komanda 2. vojne oblasti, Operativni de`urni tim, Str. pov. br. 10/36-2489, 25. april 1992. - General{tabu oru`anih snaga SFRJ - Operativni centar, i drugima. 417 AIIZ, inv. br. 2-142, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 10/36-2539, 30. april 1992. - Operativnom centru General{taba Oru`anih snaga SFRJ - za Sektor pozadine.
915

U toku 30. aprila 1992. “uspe{no se vr{i prihvat materijalnih rezervi koje se doturaju sa teritorije 1. VO”. Tada je “realizovano planirano snabdevanje jedinica sa sve`im mesom i suhomesnatim proizvodima” iz Poljoprivredno-industrijskog kombinata Kikinda iz Kikinde i Slavije iz Beograda. Tog je dana primljeno i najve}im dijelom istovareno na Pale: 14 tona konzervi gotovih jela; 25.600 litara vo}nih sokova; 60 tona bra{na; 22 tone kukuruznog griza; 47.160 komada svje`ih jaja; 13,5 tona vafl proizvoda i 1,5 tona koncentrata supe. Istog je dana iz 405. pozadinske baze Knin “izvr{en dotur” intendantskih materijalnih sredstava za pozadinske baze “Zonskog {taba teritorijalne odbrane” Vojni}.418 Komande i jedinice 9. i 10. korpusa su aprila 1992. bile “te`i{no anga`ovane” na “konsolidaciji organa vlasti” i pru`anju pomo}i paradr`avnom Glavnom {tabu Teritorijalne odbrane i Ministarstvu unutra{njih poslova Republike Srpska Krajina u formiranju, opremanju i popuni tih jedinica sa materijalno-tehni~kim i drugim sredstvima (oprema, naoru`anje i dr.). Za potrebe mobilizacije te paradr`avne tvorevine je do 19. aprila zavr{eno farbanje 64 motorna vozila TAM 110 T-7. U toku 20. aprila 1992. izvr{en je prijem 32 motorna vozila iz Saobra}ajnog nastavnog {kolskog centra i 341. artiljerijskog nastavnog centra, koja su preraspodjelom Saobra}ajne uprave SSNO-a, dodijeljena jedinicama 2. vojne oblasti. Nakon {to je zavr{eno farbanje svih motornih vozila tokom 23. aprila 22 motorna vozila su odvezena i predata u Knin, a 12 u Benkovac. Jedinicama milicije Republike Srpska Krajina je u periodu od 23 do 26. aprila predato 45 motornih vozila TAM 110 T-76V i to: 20 komada Kninu, 12 Benkovcu i 13 Petrinji.419
418 AIIZ, inv. br. 2-142, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 10/36-2539, 30. april 1992. - Operativnom centru General{taba Oru`anih snaga SFRJ - za Sektor pozadine; Isto, inv. br. 2-143, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 10/36-2549, 01. maj 1992. - Operativnom centru General{taba Oru`anih snaga SFRJ - za Sektor pozadine. Interesantno je ista}i da je zastupnik komandanta za pozadinu Komande 2. vojne oblasti, pukovnik Du{an Kova~evi}, u svom Pozadinskom izvje{taju - OP 71, od 1. maja 1992, tra`io od General{taba Oru`anih snaga SFRJ da se “preko DP sa teritorije Republike Srbije {to hitnije obezbedi 150 tona krompira sve`eg za potrebe 5. k /korpus - prim. S. ^./ u Banja Luci” (AIIZ, inv. br. 2-143). 419 AIIZ, inv. br. 2-130, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 10/36-2272, 16. april 1992. - Operativnom centru General{taba Oru`anih snaga SFRJ - za Sektor pozadine; Isto, inv. br. 2-134, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 10/36-2383, 20.
916

993. pozadinska baza je 27. aprila 1992. za miliciju Republike Srpska Krajina predala 55 motornih (farbanih) vozila. Sljede}eg su dana predstavnici Vojni}a preuzeli 12 komada, a 30. aprila je 15 komada predato Korenici.420 U Intendantsko skladi{te 993. pozadinske baze 1. aprila 1992. je primljeno 1.700 kapa planinskih.421 Od dobavlja~a iz Srbije (iz Dru{tvenog preduze}a Cveta Dabi} iz Titovog U`ica) je u intendantsko skladi{te 744. pozadinske baze 2. aprila 1992, pored ostalog, primljeno 15.040 komada pe{kira.422 Za potrebe “obla~enja dobrovoljaca” i mobilisanih jedinica
april 1992. - Operativnom centru Oru`anih snaga SFRJ - za Sektor pozadine; Isto, inv. br. 2-142, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 10/36-2539, 30. april 1992. Operativnom centru General{taba Oru`anih snaga SFRJ - za Sektor pozadine; Isto, inv. br. 2-162, Komanda 993. Pozadinske baze, Str. pov. br. 47-120, 23. april 1992. Komandi 2. vojne oblasti i Komandi 5. korpusa; Isto, inv. br. 2-92, Komanda 2. vojne oblasti, Operativni de`urni tim, Str. pov. br. 10/36-2704, 09. april 1992. - General{tabu Oru`aniih snaga SFRJ - Operativni centar, i drugima; Isto, inv. br. 2-93, Komanda 2. vojne oblasti, Operativni de`urni tim, Str. pov. br. 10/36-2125, 10. april 1992. General{tabu Oru`anih snaga SFRJ - Operativni centar, i drugima; Isto, inv. br. 2-102, Komanda 2. vojne oblasti, Operativni de`urni tim, Str. pov. br. 10/36-2321, 18. april 1992. - General{tabu Oru`anih snaga SFRJ - Operativni centar, i drugima; Isto, inv. br. 2-2699, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 10/36-2500, 26. april 1992. — Operativnom centru General{taba Oru`anih snaga SFRJ, Za sektor pozadine. 420 AIIZ, inv. br. 2-2700, Komanda 993. pozadinske baze, Str. pov. br. 47-124, 27. april 1992. — Komandi 2. vojne oblasti; Isto, Komanda 993. pozadinske baze, Str. pov. 47-126, 29. april 1992. — Komandi 2. vojne oblasti i dr. 405. pozadinska baza je svakodnevno vr{ila popunu jedinica Zonskog {taba Teritorijalne odbrane i jedinica milicije Republike Srpska Krajina, pri ~emu je svakodnevno anga`ovano 15 motornih vozila (AIIZ, inv. br. 2-2707, Komanda 405. pozadinske baze, Sp. broj 1114-2, 30. april 1992. — Komandi 2. vojne oblasti). 421 AIIZ, inv. br . 2-115, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 10/36-1906, 01. april 1992. - Operativnom centru General{taba Oru`anih snaga SFRJ - za Sektor pozadine. Komanda 2. vojne oblasti je 1. aprila 1992. zatra`ila od General{taba Oru`anih snaga SFRJ (Sektor za pozadinu) da, za potrebe jedinica 17. korpusa, “anga`ovanih na kriznom podru~ju”, osigura iz njihovih rezervi 700 kompleta odje}e i obu}e. 422 AIIZ, inv. br. 2-116, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 10/36-1941, 02. april 1992. - Operativnom centru General{taba Oru`anih snaga SFRJ - za Sektor pozadine. Komanda 2. vojne oblasti je, dostavljaju}i svoj Pozadinski izvje{taj Operativnom centru General{taba Oru`anih snaga SFRJ, tra`ila od Sektora za pozadinu da Tehni~ka
917

5. korpusa Komanda 2. vojne oblasti je 3. aprila 1992. General{tabu Oru`anih snaga SFRJ uputila zahtjev da se za potrebe garnizona Banja Luka obezbijedi 5.000 kompleta odje}e, “kao i redovnu isporuku mazuta”.423 Za opremanje “vojnih obveznika” koji su mobilisani u jedinicama 5. korpusa, Komanda 2. vojne oblasti je tra`ila da joj se obezbijedi: 5.000 borbenih ranaca; 5.000 transportnih vre}a i 1.500 kompleta pribora za jelo M-64 (no`, vilju{ka, ka{ika).424 Ista komanda je 11. aprila od General{taba Oru`anih snaga SFRJ hitno tra`ila “dotur artikala hrane za teku}i obrok za 3.000 ljudi za 30 dana; goriva D-2, 90 tona; MB-86, 30 tona; ulje DS-50 100 litara i ulja HIP-90 600 litara”. Ta sredstva “hitno je potrebno doturiti u rejon [ekovi} (na putu Zvornik - Kalesija)”.425 U toku 14. aprila za potrebe “vojnih obveznika” 5. korpusa iz intendantskih skladi{ta 530. i 993. pozadinske baze izdato je 503 kompleta odje}ne opreme. Od jedinica Teritorijalne odbrane 6. Operativne grupe 10. korpusa, koje su ulazile u sastav Teritorijalne odbrane Republike Srpska Krajina povu~ena je u garnizon Biha} intendantska oprema u sljede}oj koli~ini: 2.355 vojni~kih vjetrovki smb M-77, 2.703 vojni~kih bluza smb M-77, 1.585 vojni~kih pantalona smb M-77, 1.579 pari cipela sa povi{enim saricama i 1.127 vojni~kih ko{ulja smb M-75, kao i manje koli~ine ostale opreme.426 Iz garnizona Biha} je istoga dana
uprava Saveznog sekretarijata za narodnu odbranu “interveni{e kod DP Ljubi{a Miodragovi} za isporuku 300 metara ceradnog platna, radi dovo|enja u ispravno stanje m/v TAM 110 T7 koji se predaju miliciji R. S. Krajina”. Pukovnik Du{an Kova~evi}, zastupnik pomo}nika komandanta za pozadinu Komande 2. vojne oblasti, tom prilikom je molio da im se za potrebe obla~enja dobrovoljaca, koji se primaju u 49. motorizovanu brigadu 4. korpusa osigura 500 pari cipela sa povi{enim sarama broj 43 do 46 (Isto). 423 AIIZ, inv. br. 2-117, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 10/36-1958, 03. april 1992. - Operativnom centru General{taba Oru`anih snaga SFRJ - za Sektor pozadine. 424 AIIZ, inv. br. 2-124, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 10/36-2126, 10. april 1992. - Operativnom centru General{taba Oru`anih snaga SFRJ - za Sektor pozadine. 425 AIIZ, inv. br. 2-125, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 10/36-2148, 11. april 1992. - Operativnom centru General{taba Oru`anih snaga SFRJ - za Sektor pozadine. 426 AIIZ, inv. br. 2-129, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 10/36-2248, 15. april 1992. - Operativnom centru General{taba Oru`anih snaga SFRJ - za Sektor pozadine.
918

povratnim transportom upu}eno na opravku 1.200 pari cipela sa povi{enim sarama obu}arskoj radionici 993. pozadinske baze.427 Za obla~enje “vojnih obveznika” mobilisanih u jedinice 5. korpusa 18. i 19. aprila 1992. izdato je 299 kompleta opreme za odijevanje; 20. aprila 1992. - 215 i dio trpezarijskog pribora za potrebe jedinica u Mrkonji} Gradu i 21. aprila 99 kompleta opreme za odijevanje. Za garnizon Banja Luka je u toku 25. i 26. aprila iz 524. pozadinske baze 1. vojne oblasti primljena, uz artikle hrane, i sljede}a oprema za odijevanje: 10.000 kratkih vojni~kih ga}a, 12.000 pari ~arapa, 10.000 komada zimskih potko{ulja i 10.000 komada ljetnih ko{ulja.428 Kolone vozila 993. pozadinske baze svakodnevno su i{le za Beograd, odakle su dovozile neophodnu logistiku, uklju~uju}i i naoru`anje.429
427 Isto. 428 AIIZ, inv. br. 132, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 10/36-2320, 18. april 1992. - Operativnom centru General{taba Oru`anih snaga SFRJ - za Sektor pozadine; Isto, inv. br. 2-133, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 10/36-2356, 19. april 1992. - Operativnom centru General{taba Oru`anih snaga SFRJ - za Sektor pozadine; Isto, inv. br. 2-134, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 10/36-2383, 20. april 1992. - Operativnom centru Oru`anih snaga SFRJ - za Sektor pozadine; Isto, inv. br. 2-135, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 10/36-2401, 21. april 1992. Operativnom centru General{taba Oru`anih snaga SFRJ - za Sektor pozadine; Isto, inv. br. 132, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 10/36-2320, 18. april 1992. Operativnom centru General{taba Oru`anih snaga SFRJ - za Sektor pozadine; Isto, inv. br. 2-133, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 10/36-2356, 19. april 1992. Operativnom centru General{taba Oru`anih snaga SFRJ - za Sektor pozadine; Isto, inv. br. 2-134, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 10/36-2383, 20. april 1992. Operativnom centru Oru`anih snaga SFRJ - za Sektor pozadine; Isto, inv. br. 2-135. Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 10/36-2401, 21. april 1992. - Operativnom centru General{taba Oru`anih snaga SFRJ - za Sektor pozadine; Isto, inv. br. 2-136, Komanda 2. vojne oblasti Str. pov. br. 10/36-2441, 23. april 1992. - Operativnom centru General{taba Oru`anih snaga SFRJ - za Sektor pozadine; Isto, inv. br. 2-137, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 10/36-2466, 24. april 1992. - Operativnom centru General{taba Oru`anih snaga SFRJ - za Sektor pozadine; Isto, inv. br. 2-138, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 10/36-2488, 25. april 1992. - Operativnom centru General{taba Oru`anih snaga SFRJ - za Sektor pozadine; Isto, inv. br. 2-139, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 10/36-2500, 26. april 1992. - Operativnom centru General{taba Oru`anih snaga SFRJ - za Sektor pozadine. 429 Slobodna Bosna, 19. juni 2003, str. 18.
919

Ta je baza 23. aprila 1992, pored ostalog, izvr{ila prihvat kolone od 18 teretnih motornih vozila koja su od 3. vojne oblasti dovozila municiju (2.888 komada metaka 122 mm za D-30; 3.513 komada metaka 155 mm h1 i 592 komada metaka 128 mm za vi{ecijevni raketni baca~ “Plamen”).430 Zbog op{te mobilizacije na podru~ju Bosanskog Grahova i mobilizacije dva bataljona u {irem rejonu Drvara iz rezervi koje su bile namijenjene za popunu Glavne pozadinske baze Republike Srpske Krajine u Kninu, za potrebe 9. korpusa, 25. aprila izdato je 1.500 kompleta odje}e i obu}e i 1.000 komada vre}a za spavanje. Za obla~enje “vojnih obveznika” u 5. korpusu 26. aprila je izdato 40 kompleta odje}e.431 U garnizon Tuzla su 26. aprila 1992. iz Mladenovca primljena sljede}a materijalna sredstva: 1.500 pari cipela sa povi{enim sarama; 500 komada opasa~a za starje{ine; 10.000 komada pe{kira; 5.000 komada potko{ulja; 2.000 pari rukavica; 5.000 komada kratkih ga}a, a iz skladi{ta Zuce: po 3.000 komada bluza, pantalona i vjetrovki; 1.530 komada planinskih kapa; 1.140 komada kapa M 77; 9.900 komada kratkih ga}a; 9.000 komada ljetnih potko{ulja i 10.000 pari dokoljenica.432 Krajem aprila 1992. “i dalje su pove}ani zahtevi za obezbe|enje ode}ne opreme i obu}e za obla~enje dobrovoljaca”. Dru{tveno preduze}e “Bosna” (Banja Luka) 30. aprila je izvr{ilo kontrolu i prijem 100 pari cipela sa povi{enim sarama. Prvog maja je za obla~enje “vojnih obveznika” izdat 41 komplet odje}e i obu}e i po 300 kompleta za obla~enje u 4. i 9. korpus.433 U toku marta i aprila 1992. poja~ani su vojni pokreti i vozila na teritoriji Bosne i Hercegovine. Tako je, ilustracije radi, pored vojnih pokreta i poja~anog broja vojnih
430 AIIZ, inv. br. 2-162, Komanda 993. pozadinske baze, Str. pov. br. 47-120, 23. april 1992. — Komandi 2. vojne oblasti, Dnevni operativni izvje{taj. 431 AIIZ, inv. br. 2-138, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 10/36-2488, 25. april 1992. - Operativnom centru General{taba Oru`anih snaga SFRJ - za Sektor pozadine; Isto, inv. br. 2-139, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 10/36-2500, 26. april 1992. - Operativnom centru General{taba Oru`anih snaga SFRJ - za Sektor pozadine. 432 Isto, inv. br. 2-140, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 10/36-2508, 27. april 1992. - Operativnom centru General{taba Oru`anih snaga SFRJ - za Sektor pozadine. 433 Isto, inv. br. 2-143, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 10/36-2549, 01. maj 1992. - Operativnom centru General{taba Oru`anih snaga SFRJ - za Sektor pozadine.
920

vozila u Sarajevu, 20. marta iz pravca Nik{i}a prema Trebinju, odnosno Mostaru, kao i iz pravca Knina prema Kupresu, 7. aprila primije}en pokret ja~ih vojnih efektiva JNA.434 U poslijepodnevnim satima 9. aprila 1992. kroz Tuzlu su u pravcu Doboja pro{le dvije kolone JNA sa oko 50 vozila - kamiona, tenkova i drugih oklopnih vozila, koji su prevozili ratnu opremu i ljudstvo, pri ~emu su posebno bili opremljeni protivavionskim i drugim borbenim sredstvima. Oko 30 vojnih kamiona je 12. aprila 1992. iz Bile}e krenulo prema Stocu. Istoga dana su tenkovi JNA krenuli prema Podvele`ju, a helikopteri prevozili municiju na brdo Hum.435 U toku 13. aprila 1992. iz Srbije je prema Vlasenici upu}en veliki kontingent jedinica JNA. Istoga su dana helikopteri JNA dovozili ljudstvo, vojnu opremu i sredstva u srpska sela na podru~ju op{tine Vi{egrad, radi napada na grad. Samo u toku 15. aprila je registrovano 15 takvih letova. Jedinice U`i~kog korpusa, pod komandom generala Dragoljuba Ojdani}a, 15. aprila su u{le u Vi{egrad, zauzele grad i uspostavile kontrolu nad hidroelektranom Vi{egrad. Iz U`ica je tog dana krenula vojna kolona od 100 te{kih kamiona za Vi{egrad, sa prika~enim artiljerijskim naoru`anjem. Iz pravca Pljevalja se, tako|e, prema Fo~i kretao 1 pje{adijski bataljon. Avioni JNA su sredinom aprila 1992. slijetali na aerodrom Butmir i prevozili srpske fa{iste iz Srbije i Crne Gore. Na aerodromu Dubrave kod @ivinica 18. aprila je pristiglo 10 tenkova sa istaknutim srpskim zastavama sa ~etni~kim obilje`jima. Na podru~ju Ilid`e je 22. aprila 1992. dovezeno 30 oklopnih vozila (tenkova i transportera), od ~ega je jedan broj bio stacioniran ispred restorana Kristal i oko [umarske {kole, dok je na relaciji vojnog garnizona Butile-selo Osijek registrovano oko dvadeset poleta helikoptera.436 U drugoj polovini aprila 1992. JNA je iz Srbije za potrebe njenih komandi i jedinica u Bosni i Hercegovini dovla~ila i municiju i minsko
434 Agresija..., Sarajevo 1993, str. 14 i 27. 435 Bilten MNO, br. 1, 09. april 1992.; Isto, br. 7, 12. april 1992.; Isto, br. 13, 15. april 1992. Jedinice JNA su sljede}eg dana okupirale Stolac. 436 Isto, br. 10, 13. april 1992.; Isto, br. 9, 13. april 1992.; Isto, br. 14, 15. april 1992.; Isto, br. 10, 13. april 1992.; Isto, br. 13, 15. april 1992.; Isto, br. 20, 18. april 1992. Dnevni izvje{taj, br. 1, 25. april 1992, 1; AIIZ, inv. br. 3-2829.
921

- eksplozivna sredstva. Tako je, ilustracije radi, iz 3. vojne oblasti 21. aprila 26 motornih vozila preko Sremske Ra~e prevozilo municiju i minsko - eksplozivna sredstva za Tuzlu i Banja Luku. U toku 23. aprila 18 motornih vozila od 3. vojne oblasti dovezlo je municiju u Komandu 993. pozadinske baze (Banja Luka). Tom prilikom su dovezene sljede}e koli~ine municije : - metak 122 mm za d-30 puno barutno punjenje 2.888 komada - metak 122 mm za d-30 smanjeno barutno punjenje 2.169 komada - metak 155 mm hemijski 1.344 komada - metak 126 mm vi{ecijevni baca~ raketa “plamen” 529 komada.437 Ekipe stru~njaka iz tehni~ko-remontnih zavoda iz Srbije su radile na pregledu i opravci borbene tehnike JNA u Bosni i Hercegovini. Tako su, 25. aprila 1992. u jedinice 9. korpusa stigle dvije takve ekipe (ekipa Sever iz Subotice i druga iz Tehni~ko-remontnog zavoda ^a~ak), koje su odmah upu}ene na zadatak. Krajem aprila je “opravljena borbena tehnika na livanjskom polju”.438 U toku agresije na Bosnu i Hercegovinu iz Srbije su stizali i voza~i. Tako je, primjera radi, 2. vojna oblast 3. aprila 1992. iz Saobra}ajnog nastavnog {kolskog centra Kraljevo preuzela 15 vojnika saobra}ajaca, a
437 AIIZ, inv. br. 2-135, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 10/36-2401, 21. april 1992. - Operativnom centru General{taba Oru`anih snaga SFRJ - za Sektor pozadine (pozadinski izvje{taj - OP 62); Isto, inv. br. 2-162, Komanda 993. pozadinske baze, Str. pov. br. 47-120, 23. april 1992. - Komandi 2. vojne oblasti i Komandi 5. korpusa; Isto, inv. br. 2-138, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 10/36-2488, 25. april 1992. - Operativnom centru General{taba Oru`anih snaga SFRJ - za Sektor pozadine (pozadinski izvje{taj OP 65). Navedene koli~ine municije su ve}im dijelom smje{tene u 1, a dijelom u 2. tehni~ko skladi{te municije Komande 993. pozadinske baze u Banjoj Luci. Ujedno se “vr{i utovar r/d za prevoz u Pan~evo i Kragujevac”. 438 Isto, inv. br. 2-138, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 10/36-2488, 25. april 1992. - Operativnom centru General{taba Oru`anih snaga SFRJ - za Sektor pozadine; Isto, inv. br. 2-140, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 10/36-2508, 27. april 1992. - Operativnom centru General{taba Oru`anih snaga SFRJ - za Sektor pozadine.
922

iz Artiljerijskog nastavnog centra Kovin “upu}eno nam je u prekomandu 15 vojnika - voza~a”. Svi su u toku dana razve`eni po jedinicama.439 Srpsko-crnogorski agresor kontinuirano je slao starje{ine i vojnike koji su, nakon {to su prihva}eni i raspore|eni u jedinice 2. vojne oblasti JNA, izvodili agresiju na Bosnu i Hercegovinu i vr{ili brojne druge zlo~ine, posebno nad Bo{njacima. O tome postoje nedvosmisleni dokazi. Tako je, primjera radi, 9. aprila 1992. iz 1. vojne oblasti (iz Srbije) “izvr{en prihvat obu~enih vojnika” koji su raspore|eni u jedinice 10. korpusa. U toku tog dana prihva}en je i raspore|en 791 vojnik.440 Istoga je dana iz 1. i 3. vojne oblasti izvr{en prihvat dijela starje{ina i obu~enih vojnika za 1. motorizovanu brigadu 9. korpusa.441 Jedinice 9. korpusa su tokom 10. aprila bile, izme|u ostalog, anga`ovane i na prihvatu vojnika iz 1. i 3. vojne oblasti JNA.442 U toku 11. aprila na aerodrom Biha} stiglo je 497 vojnika za popunu 9. i 10. korpusa, a “preostali deo sti`e 12. aprila 1992.”. Te`i{te anga`ovanja 10. korpusa 12. aprila 1992. bilo je u prihvatu vojnika na aerodromu Biha} i njihovom raspore|ivanju do jedinica. Toga dana stiglo je ukupno 90 vojnika, dok je na aerodrom Biha} do 12. aprila stiglo ukupno 587.443 Po~etkom maja 1992. iz Srbije je preko Sremske Mitrovice na Romaniju stiglo 50 tenkova. Sredinom maja 1992. agresor je, radi ja~anja snaga u Bosni i Hercegovini, mobilisao nove ljude u Srbiji i Crnoj Gori. U tom cilju su iz pravca Pljevalja, Bijelog Polja i Prijepolja prema
439 AIIZ, inv. br. 2 -117, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 10/36-1958, 03. april 1992. - Operativnom centru General{taba Oru`anih snaga SFRJ - za Sektor pozadine. 440 AIIZ, inv. br. 2-92, Komanda 2. vojne oblasti, Operativni de`urni tim, Str. pov. br. 10/36-2704, 09. april 1992. - General{tabu Oru`anih snaga SFRJ - Operativni centar, i drugima. 441 Isto. Nije utvr|en broj. 442 AIIZ, inv. br. 2-93, Komanda 2. vojne oblasti, Operativni de`urni tim, Str. pov. br. 10/36-2125, 10. april 1992. - General{tabu Oru`anih snaga SFRJ - Operativni centar, i drugima. 443 AIIZ, inv. br. 2-95, Komanda 2. vojne oblasti, Operativni de`urni tim, Str. pov. br. 10/36-2180, 12. april 1992. - General{tabu Oru`anih snaga SFRJ - Operativni centar, i drugima.
923

Gora`du krenule nove kolone vojnih vozila. Istovremeno, kolone vojnih vozila kretale su se i na pravcu Simin Han-Dubrave i od Kalesije prema Tuzli, a prema Kalesiji su bila upu}ena vojna vozila i helikopteri, koji su, i pored oznake Crvenog krsta, prevozili ljudstvo i naoru`anje iz kasarne Husinska buna.444 Republika Srbija je redovno doturala naoru`anje i municiju srpskim fa{istima, koji su u~estvovali u genocidnoj agresiji na Bosnu i Hercegovinu. O tome postoje brojni podaci. Tako su, ilustracije radi, 13. maja 1992. za potrebe garnizona u Br~kom iz Vojne po{te 505319 iz Beograda dostavljena sljede}a materijalno-tehni~ka sredstva : - metak 7,62 mm 74.100 komada - trenutna mina 600 komada - tromblonska mina 160 komada - kumulativna mina M-57 4 komada - metak za protivavionski top 30 mm 1.600 komada - metak za top kalibra 20 mm 2.400 komada - metak 20 mm GMZ 1.500 komada - ru~na bomba M-75 108 komada - ru~na bomba PPM-79 12 komada.445 Iz U`ica je 1. juna 1992. prema Me|e|i upu}ena jedinica od 35 tenkova. Na br~anski front je u prvoj polovini juna 1992. pristiglo oko 150 srpskih vojnika, koji su u~estvovali u “borbama na podru~ju Knina”, tj. u agresiji na Republiku Hrvatsku. Slanje srpskih zlo~inaca na br~ansko rati{te agresor je obrazlagao ~injenicom da se “Bijeljina brani u Br~kom preko kojeg se Srpska Republika Bosna i Hercegovina mora povezati sa kninskom krajinom”.446 Krajem juna 1992. iz Beograda je, na osnovu obavje{tenja potpukovnika Predraga Manojlovi}a, komandanta kasarne u Br~kom,
444 Dnevni izvje{taj, br. 20, 14. maj 1992. i br. 24, 18. maj 1992. 445 AIIZ, inv. br. 2-507. Navedena materijalno-tehni~ka sredstva je, po nare|enju pukovnika N. Stani{i}a, predao Miroslav Janji}, a primio ih pukovnik M. Radivojevi}. 446 Isto, br. 62, 25. juni 1992, br. 64, 27. juni 1992, br. 68, 1. juli 1992, br. 72, 5. juli 1992. i br. 73, 6. juli 1992.
924

za potrebe garnizona u Br~kom i Bosanskom [amcu dovezena municija. Nove koli~ine municije za potrebe “srpske teritorijalne odbrane Br~ko” odobrile su starje{ine JNA iz Beograda: Janji}, Radivojevi} i Stani{i}. Pored toga, JNA je srpskim zlo~incima na br~anskom rati{tu pru`ala i kadrovsku pomo}, anga`uju}i vojne starje{ine iz Srbije.447 Na br~ansko rati{te su sredinom 1992. pristizale nove snage u ljudstvu i naoru`anju iz Srbije. Zna~ajno je ukazati na ~injenicu da je na br~ansko rati{te agresor konstantno dovodio nove snage iz Srbije i Crne Gore, sa ciljem da probiju koridor, radi spajanja SAO Krajine sa Srbijom. Srpskoj ~etni~koj formaciji iz Vogo{}e koja je brojala oko 450 dobro naoru`anih fa{ista, tokom 21. i 22. juna 1992. u vi{e navrata je helikopterima stizalo naoru`anje i oprema. Vojnim helikopterima su koridorom Zvijezda - Konjuh i Vozu}a - Romanija dovezeni ~etnici sa Sokoca, koji su u~estvovali u zlo~inima u drinskom regionu.448 Velikosrpski agresor je krajem juna 1992. konsolidovao svoje jedinice i opremio ih novoisporu~enim koli~inama oru`ja i municije iz Srbije. U okviru priprema za op{ti napad na Gora`de agresor je na tom podru~ju koncentrisao zdru`ene snage JNA i oru`ane formacije iz Srbije i Crne Gore, dopremaju}i i nove koli~ine oru`ja i municije. Na {ire podru~je Doboja srpskim fa{istima, koji su, izme|u ostalog, raspolagali i raketama “zemlja-zemlja”, stigla je pomo} vojnika Kninskog korpusa sa punom ratnom opremom i jedna tenkovska jedinica.449 Agresor je na bosanskohercegova~ka rati{ta stalno dovla~io nova poja~anja u `ivoj sili i tehnici iz Srbije i Crne Gore. Tako su, u prvoj polovini jula 1992. u okolini Priboja koncentrisane velike snage dobrovoljaca (nekoliko hiljada ljudi) iz Srbije i Crne Gore, sa pje{adijskim i te{kim naoru`anjem, radi pohoda na Bosnu. Me|u va`nijim centrima distribucije ljudstva i tehnike u Republici Bosni i Hercegovini bili su garnizoni JNA u Nik{i}u i Pljevljima. Nakon dobijanja poja~anja u ljudstvu i naoru`anju iz Srbije i Crne Gore, gdje im je {leperima stizalo naoru`anje i municija, srpski fa{isti iz gora`danske regije su preduzimali novu ofanzivu na Gora`de. Novi dobrovoljci su bili razmje{teni na polo`ajima
447 Dnevni izvje{taj, br. 68, 1. juli 1992; AIIZ, inv. br. 2-507. 448 Isto, br. 62, 25. juni 1992.; br. 64, 27. juni 1992.; br. 68, 1. juli 1992.; br. 72, 5. juli 1992. i br. 73, 6. juli 1992. 449 Isto, br. 87, 20. juli 1992.; Bilten MNO, br. 101, 24. juni 1992.
925

oko ^ajni~a, na desnoj obali Drine, te podru~ju Rogatice.450 U napadu na Gora`de (prva polovina jula 1992.) agresor je koristio avijaciju, dvije oklopno-mehanizovane brigade, {est artiljerijskih baterija, ~etiri baterije vi{ecijevnih raketnih baca~a, 40 kamiona sa municijom i {est divizija.451 Agresor je u no}i izme|u 15. i 16. jula 1992. na teretnoj `eljezni~koj stanici u Prijepolju iskrcao 58 oklopnih borbenih vozila - tenkova, oklopnih transportera i samohodnih artiljerijskih oru|a. Kontingent je u Prijepolje stigao specijalnim vozom iz unutra{njosti Srbije i odmah, nakon iskrcavanja, upu}en u Pljevlja, a kasnije prema ^ajni~u i Gora`du. U Rudo je 19. jula iz Srbije pristigao novi kontingent od 40 tenkova, kako bi pomogao srpskim fa{istima u napadu na Gora`de. Iz U`ica je krajem jula pristigla kolona motornih vozila sa municijom i oru`jem. Po~etkom avgusta iz pravca Bijeljine na br~ansko rati{te je stiglo osam autobusa sa dobrovoljcima iz Srbije. Na podru~ju Kraljeva i Po`arevca je sredinom avgusta skoncentrisan veliki broj oklopnih jedinica, koje je agresor povremeno upu}ivao na bosanskohercegova~ka i slavonsko rati{te. Jedinice oklopno-mehanizovanog korpusa iz U`ica i Novog Sada su, tako|e, upu}ivane i djelovale na rati{tima u Bosni i Hercegovini, aktivno u~estvuju}i u agresiji. Pored tih jedinica, na teritoriju Bosne i Hercegovine bio je upu}en i jedan broj elitnih jedinica iz Ni{a, te gardijske jedinice iz Beograda i Po`arevca. Na vojne i civilne aerodrome u Srbiji i Crnoj Gori dovezena je i raspore|ena odre|ena vojna oprema, kao i specijalizovane jedinice, ~ime je u velikoj mjeri bila pove}ana borbena gotovost ratnog vazduhoplovstva Srbije.452 Ubacivanje svje`ih agresorskih snaga iz Srbije posebno je bilo karakteristi~no sa teritorije Ljubovije i zone koju je kontrolisao Novosadski
450 Isto; Dnevni izvje{taj, br. 79, 12. juli 1992. U cilju dobivanja poja~anja u ljudstvu i naoru`anju srpski fa{isti na gora`danskoj regiji (Dobro Stankovi}, Dragomir Arsi}, Du{ko Kornja~a i Zoran Vukodragovi}) i{li su u Crnu Goru. U to vrijeme i srpski zlo~inci Brane Petrovi} i Stanko Stojanovi} iz Rogatice i{li su u Srbiju da dovedu “nove” fa{iste i dovuku materijalno-tehni~ka sredstva. 451. Isto; Dnevni izvje{taj, br. 77, 10. juli 1992, br. 79, 12. juli 1992. i br. 80, 13. juli 1992. 452 Agresija..., str. 7 (II); Dnevni izvje{taj, br. 87, 20. juli 1992, br. 94, 27. juli 1992, br. 106, 8. avgust 1992. i br. 113, 15. avgust 1992. Te{kom artiljerijskom vatrom iz tenkova agresorske snage sa desne obale Drine (iz Republike Srbije), napale su u drugoj polovini augusta 1992, bo{nja~ka naselja na suprotnoj obali rijeke na podru~ju Srebrenice (Dnevni izvje{taj, br. 118, 20. avgust 1992.).
926

korpus. Od 100 tenkova Novosadskog korpusa, koji su septembra 1992. upali na teritoriju Bosne i Hercegovine, 35 je djejstvovalo na br~anskom pravcu, 35 pravcem Grada~ac-Tuzla i 30 pravcem Caparde-Zvornik.453 Sredinom septembra 1992. agresor je iz Srbije i Crne Gore intenzivno dovla~io nova poja~anja u `ivoj sili, oklopno-mehanizovanim i drugim borbenim sredstvima. Tako je, pored ostalog, iz pravca Pljevalja prema Gora`du i Fo~i stiglo i 40 tenkova. Iz Srema su na podru~je Bijeljina - Br~ko pristigle oklopno-mehanizovane snage. U drugoj polovini septembra 1992. na podru~ju Vi{egrada agresor je izvr{io ve}u koncentraciju snaga iz pravca U`ica. Tako|e je agresor sa teritorije Srbije vr{io artiljerijske napade po naseljima Podrinja. Ofanziva srpskih fa{ista iz Srbije i Crne Gore, uz podr{ku njihove avijacije, nastavljena je krajem septembra na podru~je Vi{egrada.454 Svje`e snage iz Srbije, Crne Gore i SAO Krajine, sa tenkovima, oklopnim transporterima, municijom, opremom i drugim materijalnotehni~kim sredstvima, velikosrpski agresor je dovodio i krajem 1992. Tako je tokom oktobra, posebno u drugoj polovini, i novembra 1992. vr{eno pregrupisavanje i koncentrisanje novih snaga. Po~etkom oktobra u Bijeljinu je iz Srbije do{lo 50 tenkova TR-77 i TR-80 (predstavljali su rumunjsku modifikaciju tenka T-55). Sredinom oktobra koncentracija agresorskih snaga (jedinice Novosadskog korpusa) naro~ito je bila izra`ena na podru~ju Grada~ca i Br~kog. Pored toga, ljudstvo i oprema Podgori~kog korpusa, koji se povla~io sa Prevlake, koncentrisano je u isto~noj Hercegovini, na podru~ju Gacka, Tjenti{ta, Fo~e i Gora`da, te na podru~ju Stoca, Ljubinja i Nevesinja.455 Prilikom prebacivanja svojih snaga na ta podru~ja agresor je koristio i helikoptere. Na dobojskom rati{tu je uz povremene topni~ke napade po linijama odbrane i civilnim ciljevima prema Usori, bilo primjetno koncentrisanje novih i
453 Press-centar Armije Bosne i Hercegovine, br. 102/02-36, Sarajevo, 13. septembar 1992.; Isto, br. 102/02-54, Sarajevo, 16. septembar 1992, Agresija..., str. 39 (II); Dnevni izvje{taj, br. 139, 10. septembar 1992. 454 Isto, br. 102/02-68 i br. 102/02-69, 18. septembar 1992. 455 Isto, br. 102/02-127, 5. oktobar 1992.; Isto, br. 102/02-375, 16. novembar 1992.; Dnevni izvje{taj, br. 174, 15. oktobar 1992. Tako je na podru~je Gacka i Bile}e stiglo novih 12 agresorskih tenkova iz sastava jedinica JNA koje su se povla~ile sa Prevlake.
927

pregrupisavanje agresorskih snaga, posebno u predjelu Kostajnice i Rudanke, gdje je 14. oktobra 1992. stiglo 50 kamiona ~etnika. I na br~anskom rati{tu agresor je iz Srbije i Crne Gore dovla~io nova poja~anja, tako da je samo na prostoru Vranova~e i Omerbegova~e, na putu od Br~kog prema Bijeljini, 18. oktobra stiglo novih 12 tenkova. Na svim linijama fronta oko Jajca u toku vikenda tre}e sedmice oktobra 1992. poja~ane su snage agresora, dok se iz Banje Luke prema tom gradu i Travniku “kre}e ja~a oklopno-mehanizovana neprijateljska formacija” (18. oktobra 1992.).456 U drugoj polovini oktobra agresor je nastavio sa prebacivanjem oklopno-mehanizovanih snaga sa dubrova~kog rati{ta u isto~nu Hercegovinu i to na pravcu Gacko-Tjenti{te - Fo~a i Nevesinje - Stolac - Mostar. Nova poja~anja u rejonu Gora`da agresor je prebacivao transportnim helikopterima iz pravca Br~kog i Bosanskog [amca. Za nova poja~anja u ljudstvu i naoru`anju koja je prebacivao iz Srbije i Crne Gore, zbog nemogu}nosti da koristi drumski transport zbog prekinutih komunikacija na pravcu Br~ko-Lon~ari, agresor je upotrebljavao transportne helikoptere. Krajem oktobra i po~etkom novembra 1992. srpsko-crnogorski agresor je vr{io novo pregrupisavanje snaga i dovodio svje`e iz Srbije (jedinice Novosadskog korpusa), Crne Gore i kolaboracionisti~kih krajina.457 Sredinom novembra 1992. agresor je vr{io novu koncentraciju jakih oklopno-mehanizovanih snaga na granici Savezne Republike Jugoslavije prema Bosni i Hercegovini, posebno u rejonu Bajine Ba{te, Dobruna, Metaljke i Mratinja, sa ciljem da izvr{i prodor na slobodnu teritoriju Srebrenice i otvori koridor Rogatica - Sokolac - Olovo - Zavidovi}i prema “krajinama”. Uslijed neprekidnog granatiranja iz pravca Bajine Ba{te i obronaka Tare u Srbiji zabilje`ena su nova stradanja civila na slobodnoj teritoriji Srebrenice.458 Agresorske snage na prostoru Vi{egrada snabdijevane su ljudstvom, oru`jem i municijom iz Srbije (Bubanj Potok, Kremna, ^a~ak i iz Beograda - Banjica i Top~ider). Cilj ja~anja agresorskih
456 Dnevni izvje{taj, br. 174, 15. oktobar 1992, br. 177/178, 19. oktobar 1992. i br. 180, 21. oktobar 1992. 457 Isto, br. 180, 21. oktobar 1992, br. 193, 3. novembar 1992. i br. 196, 6. novembar 1992. 458 Isto, br. 204, 14. novembar 1992.
928

potencijala na tom podru~ju bila je ofanziva na komunikacije Ustipra~a - Me|e|a i Trnovo - Grebak - Zorovi}i - Gora`de. U tom cilju agresorskim snagama je krajem novembra pristigla pomo} U`i~kog korpusa Vojske Jugoslavije. Na biha}kom rati{tu agresor je po~etkom decembra, pripremaju}i novu ofanzivu, dovla~io nova poja~anja iz Knina i Like.459 Poja~anje u `ivoj sili i dostavljanje materijalno-tehni~kih sredstava iz Srbije i Crne Gore srpskim zlo~incima je nastavljeno i u toku 1993. i kasnije. O tome svjedo~e brojni podaci, koji potvr|uju konvoje vojnih kamiona punih ljudstva, opreme, municije, oru`ja i druge tehnike, koji su svakodnevno ulazili i pristizali u Bosnu i Hercegovinu. U no}i 15./16. januara 1993. snage U`i~kog korpusa iz Bajine Ba{te napale su slobodnu teritoriju srebreni~ke op{tine. Preko Drinskog mosta kod Bajine Ba{te u Republiku Bosnu i Hercegovinu je krenulo 12 tenkova, 7 transportera i ve}a kolona motornih vozila. Te snage su 18. januara poja~ane sa jo{ jednom oklopno-mehanizovanom jedinicom U`i~kog korpusa.460 Krajem januara i po~etkom februara 1993. agresor je nastavio koncentraciju oklopno-mehanizovanih jedinica i pje{adije na teritoriju Srbije na granicu prema Republici Bosni i Hercegovini i njihovo prebacivanje preko Drine. Tako je s teritorije Srbije preba~eno 29 tenkova, od ~ega 17 kod [ljunkare (^elopek) i 12 preko brane HE Bajina Ba{ta, kao i ve}i broj borbenih oklopnih vozila i “praga”. Iz sastava Valjevskog korpusa preko Ljubovijskog mosta i iz U`i~kog korpusa preko Skelanskog mosta na teritoriju Republike Bosne i Hercegovine pre{le su tri do ~etiri pje{adijske brigade sa 5.000-7.000 vojnika.461 Po~etkom februara 1993. oko 7.000 srpskih vojnika iz sastava U`i~kog i Valjevskog korpusa sa svim raspolo`ivim sredstvima upalo je u Bosnu i Hercegovinu, sa ciljem napada na Bratunac i Srebrenicu. Operacijom je li~no komandovao general Ojdani}, komandant U`i~kog korpusa, koji se “proslavio” u Prizrenu, gdje je u~estvovao u likvidaciji oko 150 Albanaca tokom “doga|aja” na Kosovu. U`i~ke i valjevske fa{iste
459 Isto, br. 219/220, 30. novembar 1992. i br. 224, 4. decembar 1992. 460 Press-centar Armije Bosne i Hercegovine, br. 102/02-157, 19. januar 1993. 461 Isto, br. 102/02-840, 29. januar 1993.
929

na Drini su prihvatili pripadnici Srpske nacionalne garde, koji su izvr{ili mnoge zlo~ine na br~anskom i bratuna~kom rati{tu. Istovremeno, srpska artiljerija je djelovala svim raspolo`ivim sredstvima sa teritorije Srbije.462 Fa{isti iz Srbije stizali su i u Posavinu, gdje ih raspore|ivao [tab za prihvat dobrovoljaca (sa sjedi{tem u Bijeljini). Cilj njihovog dolaska je bio u~e{}e u borbama za pro{irenje “sjevernog koridora”, koji je za agresora bio od posebnog zna~aja u trenutku kada je namjeravao pru`iti ve}u pomo} svojoj “bra}i” u Kninskoj krajini.463 Sredinom i krajem februara 1993. na granici Bosne i Hercegovine i Crne Gore locirane su jake snage Vojske Savezne Republike Jugoslavije, radi intervencije i pomo}i ~ajni~kim fa{isti~kim jedinicama u njihovim zlo~ina~kim akcijama. Srbija je, u cilju zapo~injanja {iroke ofanzive, kako bi slomila odbrambenu borbu Armije Republike Bosne i Hercegovine, krajem februara 1993. na bosanskohercegova~ko rati{te uputila 120 tenkova sovjetske proizvodnje T-64 i T-72.464 Agresor je iz Srbije, vjerovatno u prvoj polovini 1993, u Bosnu i Hercegovinu dopremio i razmjestio sredstva za izvi|anje i elektronsko ometanje djelovanja lova~ko-bombarderske avijacije NATO-a. Tako su na mostovima i va`nijim saobra}ajnicama na teritoriji Jugoslavije, kao i na privremeno okupiranoj teritoriji u Bosni i Hercegovini raspore|ena dva samostalna bataljona za elektronsko djelovanje. Svaki bataljon je imao po 83 specijalna i 10 terenskih vozila, koje je opslu`ivalo 40 oficira i 280 vojnika. Oni su bili raspore|eni po ~etama, a svaka ~eta je {titila po jedan va`an objekat. U specijalnoj opremi koju su posjedovali bili su zastupljeni radioometa~i SPB-7 i SPO-8 (ruskog porijekla).465 Slobodnu teritoriju Gora`da sredinom 1993. napadale su brojne srpske oru`ane jedinice i dijelovi jugoslavenske vojske iz Kraljeva i
462 Isto, br. 102/02-864, 2. februar 1993. 463 Isto. 464 Isto, br. 102/02-1006, 25. februar 1993.; Isto, br. 102/02-1119, 28. mart 1993. 465 Prva linija, br. 6, 23. maj 1993, str. 3. Oni su slu`ili za ometanje ni{anskih i panoramskih radara na juri{nim i lova~ko-bombarderskim avionima, te radara za navo|enje projektila vazduh-zemlja. SPB-7 ni{anske radare na avionima otkrivali su na daljini od 150 km, a ometali ih do daljine od 80 km i to zasljepljivanjem radarskog ekrana. SPO-7 ometao je avionski ni{anski radar do daljine od 300 km, a ako je pratio i ometao 4 avionska radara istovremeni domet mu je oko 60 km.
930

Pljevalja, oja~ani grupama stranih pla}enika iz Rusije i Rumunije. Podr{ku tim jedinicama davalo je 40 oklopnih transportera, 31 tenk, 12 “praga” i veliki broj artiljerijskih oru|a, koje su opslu`ivali pitomci zavr{nih godina {kolovanja, utvr|uju}i pri tom ste~ena teoretska znanja ga|aju}i u “`ivo meso”.466 Specijalne snage Vojske Jugoslavije (do 120 ljudi i odjeljenje helikoptera) su u drugoj polovini decembra 1993, u sadejstvu sa kolaboracionisti~kim snagama Srpske Republike BiH (oja~ane snage Sarajevsko-romanijskog korpusa sa po jednom brigadom iz Hercegova~kog i 1. kraji{kog korpusa, te 500 pripadnika Ministarstva unutra{njih poslova Srpske Republike Bosne i Hercegovine), izvodile aktivna ofanzivna dejstva protiv Republike Bosne i Hercegovine na pravcu: Vogo{}a @u~ - Pofali}i — Lukavica - Hrasnica.467 Na privremeno zaposjednutim podru~jima Bosne i Hercegovine i snajperistima su stizala poja~anja iz Srbije. Tako je, primjera radi, na okupiranom dijelu Grbavice stiglo desetak “strijelaca”, ~lanova jednog strelja~kog udru`enja, koji su za svoj krvavi posao, ovisno o u~inku, po pravilu bili enormno visoko pla}eni.468 O~igledno da je Savezna Republika Jugoslavija predstavljala osnovni izvor za popunu u `ivoj sili i snabdijevanje materijalno-tehni~kim, intendantskim, sanitetskim, veterinarskim, saobra}ajnim i drugim sredstvima i opremom komandi, jedinica i ustanova koje su izvodile agresiju na Bosnu i Hercegovinu i vr{ile brojne zlo~ine protiv civilnog stanovni{tva, uklju~uju}i i genocid nad Bo{njacima.
466 Press-centar Armije Bosne i Hercegovine, br. 102/02-1511, 21. juli 1993. 467 AIIZ, inv. br. 2-2726, Komanda SRK /Sarajevsko-romanijski korpus/ DT. Br. 20/15-1409, 15. decembar 1993. — Komandama svih brigada, TG Vogo{}a i drugima, Dopuna zapovesti za izvo|enje Operacije OP Br. 14/93 od 3. 11. 1993. Zadatak te operacije je bio : “Razbiti muslimanske snage na pravcima napada i nanijeti im {to vi{e gubitaka, ovladati objektima @u~, Orli} i Hum, a po mogu}nostima i Mojmilom, i na taj na~in stvoriti uzlove za nesmetan rad fabrika ‘Famos’, ‘Orao’ i ‘Pretis’; prese}i komuniciranje Muslimana iz Sarajeva ka Igmanu i centralnoj Bosni, obezbediti uslove za podjelu Sarajeva na dva dijela”. Tu je opreaciju trebalo izvesti u dvije etape : “- u prvoj etapi ovladati objektima @u~, Orli} i Hum - u drugoj etapi ovladati prostorom Hrasnice i Butmira” (Isto). 468 Oslobo|enje, 16. mart 1993.
931

VIII UKLJU^IVANJE REPUBLIKE HRVATSKE U AGRESIJU NA REPUBLIKU BOSNU I HERCEGOVINU

1. Hrvatska nacionalisti~ka ideologija U hrvatskoj nacionalisti~koj ideologiji je, u razli~itim periodima, i na razli~ite na~ine, po~ev od “oca Domovine” i utemeljitelja savremenog hrvatskog nacionalizma, dr Ante Star~evi}a, preko bra}e Radi} i Hrvatske selja~ke stranke, te dr Vlatka Ma~eka i usta{kog poglavnika Ante Paveli}a, pa do dr Franje Tu|mana, pitanje Bosne i Hercegovine i Bo{njaka bilo uvijek aktuelno. U svim politi~kim pogledima hrvatskih nacionalista, od asimilatorskih te`nji (“cvije}e hrvatske nacije”) do potpunog odricanja nacionalnog identiteta i dr`avno-pravnog subjektiviteta, prisutno je kontinuirano negiranje Bosne i Hercegovine, kao dr`ave, i Bo{njaka, kao naroda.1 Hrvatska velikodr`avna ideologija, nastala u borbi protiv Austrougarske prevlasti i suparni{tva sa sli~nom velikodr`avnom srpskom ideologijom {ezdesetih godina XIX stolje}a, ~iji je autor dr Ante Star~evi}, smatrala je da je Bosna i Hercegovina hrvatska zemlja, a Muslimani Hrvati. Po njegovoj nacionalisti~ko-politi~koj ideji Bosna i Hercegovina je navodno historijski ~inila sastavni dio Hrvatske, u kojoj “`ivi strana na{eg naj~istijeg naroda”, odnosno narod “naj~istije i najplemenitije krvi hrvatske”. Na osnovama te ideologije Ante Star~evi} je izgradio svoju koncepciju o historijskom pravu Hrvatske na Bosnu i Hercegovinu.2
1 ∴ BOSNA I HERCEGOVINA I BO[NJACI U POLITICI I PRAKSI DR

FRANJE TU\MANA (u daljem tekstu: BIH I BO[NJACI), Vije}e Kongresa bo{nja~kih intelektualaca, Sarajevo, marta 1998, str. 6; E. Red`i}, STO GODINA MUSLIMANSKE POLITIKE U TEZAMA I KONTROVERZAMA ISTORIJSKE NAUKE, Sarajevo 2000, str. 133-154. 2 E. Red`i}, nav. dj., str. 144-145. Star~evi}eva velikohrvatska nacionalisti~ka ideologija odre|ivala je “smisao i pravac hrvatske nacionalne dr`avne politike u svim politi~kim razdobljima koja su obilje`ila povijest Hrvatske u drugoj polovini XIX i prvoj polovini XX stolje}a”.
935

Po~etkom XX stolje}a, pod uticajem Star~evi}eve nacionalisti~ke doktrine, i u prvoj politi~koj organizaciji Hrvata u Bosni i Hercegovini (Hrvatskoj narodnoj zajednici) prihva}eno je stanovi{te da su Muslimani po narodnosti “neprijeporno” Hrvati, a Bosna i Hercegovina etni~ki i dr`avno-pravno hrvatska zemlja, pri ~emu sjedinjenje Bosne i Hercegovine sa Hrvatskom predstavlja prirodnu te`nju “bosanskohercegova~kih Hrvata”. Na taj na~in “hrvatska politika u Bosni i Hercegovini nije mijenjala pravac, ve} je postala organizovanija i u Bosni i Hercegovini dobila legitimno nacionalno vo|stvo”. U hrvatskim politi~kim krugovima egzistirala je misao o integrisanju Bosne i Hercegovine u dr`avnu i nacionalnu hrvatsku maticu, odnosno te`nja za priklju~enjem Bosne i Hercegovine Hrvatskoj. Biskup Josip [tadler je, tako|e, zastupao stanovi{te da mora do}i do sjedinjenja Bosne sa Hrvatskom. Stjepan Radi} je nagla{avao pravo na Bosnu i Hercegovinu, “koja mora postati sastavni dio ujedinjene Hrvatske”. Hrvatska politika je sve do kraja Prvog svjetskog rata zastupala stanovi{te o ujedinjenju svih hrvatskih zemalja, uklju~uju}i i Bosnu i Hercegovinu, u samostalno dr`avno tijelo Austro-Ugarske.3 Za vrijeme Kraljevine SHS, kada je hrvatska politika dosljedno insistirala na samostalnoj hrvatskoj dr`avi, Stjepan Radi}, vo|a HRSS, je smatrao da Bosna i Hercegovina predstavlja “poluplemensku i poluhistorijsku domovinu”, te da su Muslimani — “Hrvati islamske vjeroispovijesti”. Dr Vlatko Ma~ek, vo|a HSS, u toku priprema Sporazuma sa Cvetkovi}em, predsjednikom Vlade Kraljevine Jugoslavije, Muslimane nije smatrao formiranom nacijom, iako je imao u vidu njihov politi~ki zna~aj. Tvrdio je da se muslimanska inteligencija “priznaje hrvatskom”, {to }e ih odvesti na poziciju hrvatske nacionalne politike da Bo{njaci u Bosni i Hercegovini ~ine dio hrvatskog naroda. Ma~ek je prihvatao mogu}nost autonomije Bosne i Hercegovine u okviru Hrvatske. I on je, kao i prava{i, smatrao Muslimane “naj~i{}im Hrvatima”.4 Srpsko-hrvatskim sporazumom, od 26. avgusta 1939. (pregovori izme|u Beograda - kneza Pavla i Cvetkovi}eve vlade, i Zagreba Ma~ekova hrvatskog vo|stva), Bosna i Hercegovina je podijeljena, uz potpuno ignoriranje Bo{njaka: dogovoreno je da 13 njenih srezova
3 Isto, str. 146-147.

4 Isto, str. 148.
936

budu uklju~eni u Banovinu Hrvatsku (cijela zapadna Hercegovina, s Mostarom, zatim Bugojno, Fojnica, Travnik, Derventa, Grada~ac, Br~ko i dr.). Tridesetosam preostalih srezova je bilo predvi|eno za srpski dio Jugoslavije, odnosno Banovinu Srpske zemlje.5 Pod pokroviteljstvom fa{isti~ke Italije i nacisti~ke Njema~ke, odnosno Musolinija i Hitlera, 10. aprila 1941. formirana je kolaboracionisti~ka tvorevina Nezavisna Dr`ava Hrvatska (NDH), koja je trebalo da realizira program Nacionalisti~kog pokreta u Hrvatskoj od Jadrana do Drine.6 Za vrijeme Drugog svjetskog rata, kada je njema~ko-talijanska okupacija Hrvatske progla{ena nacionalnim oslobo|enjem hrvatskog naroda, Ante Paveli} je, anektiraju}i prakti~no cijelu Bosnu i Hercegovinu, tvrdio da su “Muslimani cvije}e hrvatskog naroda” i da je NDH nacionalna dr`ava svih Hrvata, uklju~uju}i i “Hrvate islamske vjeroispovijesti”.7 Star~evi}eva velikohrvatska nacionalisti~ka ideologija koju su slijedili Josip Franko, Stjepan Radi} i Dr Vlatko Ma~ek do`ivjela je, s nestankom kolaboracionisti~ke Paveli}eve NDH, historijski poraz. Od tada je reducirana na podjelu Bosne i Hercegovine.8 Franjo Tu|man, hrvatski nacionalist, histori~ar, novi “otac Domovine”, osniva~ Hrvatske demokratske zajednice, “sublimirao je navedene historijske ideje i poglede prema Bosni i Hercegovini u ideolo{kopoliti~ki bastard koji je rezultirao neskrivenom te`njom za cijepanjem Bosne i Hercegovine i pripajanjem njenih zna~ajnih teritorija Hrvatskoj”.9 Stalno je osporavao i negirao dr`avno-pravni

5 BIH I BO[NJACI, str. 6. 6 Isto. 7 E. Red`i}, nav. dj., str. 149-150; BIH I BO[NJACI, str. 6.

Za vrijeme fa{isti~ke tvorevine - tzv. NDH Bo{njaci nisu imali nikakvu fakti~ku vlast u toj marionetskoj dr`avi, i pored toga {to se u slu`benoj Paveli}evoj doktrini govorilo o njima kao o “cvije}u hrvatske narodnosti” (Detaljnije o tome vidi: M. Had`ijahi}, POSEBNOST BOSNE I HERCEGOVINE I STRADANJA MUSLIMANA, Sarajevo 1991, str. 39-40).
8 E. Red`i}, nav. dj., str. 153. 9 BIH I BO[NJACI, str. 7-9.

937

subjektivitet dr`ave Bosne i Hercegovine i nacionalni identitet Bo{njaka. U njegovim “nau~nim” radovima, politi~kim govorima, ~lancima, intervjuima, na konferencijama za novinare u kontinuitetu je prisutna tvrdnja kako Bosna nije dr`ava niti su Bo{njaci narod. Stoga je smatrao da Bosna i Bo{njaci moraju nestati.10 Franjo Tu|man je tvrdio da Bosna i Hercegovina nema budu}nosti i da je treba podijeliti. Bio je “siguran da Bosna i Hercegovina i bosanski Muslimani ne mogu opstati kao samostalni povijesni i politi~ki subjekt”. Tu ideju, koja je “postala poznata {iroj javnosti tek koncem osamdesetih”, on je “iznosio polujavno, u privatnim politi~kim konverzacijama, jo{ ranih {ezdesetih godina...”.11 Profilirao se u politi~ara nacionalisti~kih shvatanja i retorike u negiranju Bosne i Bo{njaka. Jo{ {ezdesetih godina XX stolje}a Tu|man
10 Isto, str. 7-9; M. Mini}, DOGOVORI U KARA\OR\EVU O PODJELI

BOSNE I HERCEGOVINE, Sarajevo 1998, str. 21-104. Bo{njaci su za Franju Tu|mana bili opasni fundamentalisti, koji “Bosnu koriste kao podlogu za {irenje svoje ideologije u ~itavoj Evropi, pa ~ak i u Sjedinjenim Dr`avama. Civilizirane zemlje treba da se ujedine kako bi otklonile ovu prijetnju. Bosna nikad nije postojala stvarno kao dr`ava. Ona treba da bude podijeljena izme|u Srbije i Hrvatske”. Bio je “opsjednut idejom Banovine Hrvatske”. Podjela Bosne je, po Tu|manu, “povijesna potreba, jer se Bosnu nije smjelo stvarati poslije Drugog svjetskog rata” (M. Mini}, nav. dj., str. 41, 92 i dr.). U svojoj knjizi “NACIONALNO PITANJE U SUVREMENOJ EVROPI” (Zagreb 1990.) Franjo Tu|man tvrdi da Bosna i Hercegovina treba biti dio hrvatske federalne jedinice, jer je povijesno vezana za Hrvatsku i “da je muslimansko pu~anstvo u svojoj golemoj ve}ini, po svom etni~kom sastavu i govoru, neprijeporno hrvatskog podrijetla...” (F. Tu|man, nav. dj., str. 120-121. Citirano prema: BiH I BO[NJACI, str. 21-22; ME\UNARODNI SUD ZA KRIVI^NO GONJENJE OSOBA ODGOVORNIH ZA TE[KA KR[ENJA ME\UNARODNOG HUMANITARNOG PRAVA PO^INJENIH NA TERITORIJI BIV[E JUGOSLAVIJE OD 1. JANUARA 1991, Predmet Br. IT-95-14-T, PRED PRETRESNIM VIJE]EM I, TU@ILAC PROTIV TIHOMIRA BLA[KI]A, PRESUDA (u daljem tekstu: ICTY, Predmet: Br. IT-95-14-T), Hag 3. mart 2000, paragraf 103. 11 M. ^uli}, TU\MAN - ANATOMIJA NEPROSVIJE]ENOG APSOLUTIZMA, Split 1999, str. 55. Franjo Tu|man je jo{ dok je bio general JNA u svojim radovima, a kasnije i u praksi, stalno zagovarao podjelu Bosne i Hercegovine. U ocjeni “da Bosnu treba podijeliti sa Srbima”, on je ostao dosljedan. Tu fa{isti~ku tvrdnju generala Tu|mana potvr|uje i Mika Tripalo (Feral tribjun, Split, 25. avgust 1997, str. 12.).
938

je zastupao tezu da je Bosna i Hercegovina komunisti~ka izmi{ljotina, te da je “najbolje tu iluziju zatrijeti jo{ u zametku, dok jo{ nije uhvatila korjene”. Tvrdio je kako su “republi~ke granice nepravedne, kako je Bosna umjetna Titova tvorevina i kako je trebala pripasti Hrvatskoj”.12 [ezedesetih se godina Tu|man zainteresovao za Banovinu Hrvatsku, te zauzeo afirmativan stav prema njoj. Bio je opsjednut tobo`njom ~injenicom da je Sporazum Cvetkovi}-Ma~ek (1939.) “bio pozitivan za hrvatski narod”. Do{ao je do zaklju~ka da “istu takvu teritorijalnu i etni~ku komasaciju treba, uz manje modifikacije, obaviti i danas”. Bosna i Hercegovina je, po njemu, “nekada bila ~isto hrvatska i katoli~ka zemlja”, koja je “izmijenjena silom turske i srpske penetracije”,13 te da Hrvatskoj po “prirodnom pravu nisu priklju~eni ~isto hrvatski krajevi iz Bosne i Hercegovine (koji su bili u{li ~ak i u Banovinu Hrvatsku 1939.), ...”.14 Bosna i Hercegovina je, po Franji Tu|manu, “stvorena turskom okupacijom hrvatskog teritorija”, na koji Hrvatska ima navodno legitimno pravo do dana{njih dana.15 Zastupao je tezu da Bosnu i Hercegovinu treba podijeliti izme|u Hrvatske i Srbije.16 Radikalno je negirao i etni~ki subjektivitet Bo{njaka (po njemu Muslimana), najbrojnijeg naroda u Bosni i Hercegovini, uvjeren da je “muslimanska vjera nastala stjecanjem povijesnih okolnosti u okviru njegovog /hrvatskog prim. M. ^./ nacionalnog bi}a”. Vi{e puta je izjavio da su “Muslimani povijesno, govorno i geopoliti~ki izvorno prete`no Hrvati”.17 Bo{njaci, po Franji Tu|manu, “`ele stvoriti islamsku fundamentalisti~ku dr`avu, i to tako {to }e Bosnu preplaviti s
12 Isto, str. 56-57. 13 Isto, 57-61. 14 Isto, str. 63. Tu|man je za tu grani~nu “otima~inu” o{tro napao komuniste, a

posebno hrvatske. Fasciniran Milo{evi}evom pojavom, bio je spreman da, uglavnom, na toj osnovi Bosnu i Hercegovinu podijeli sa njim. Upla{en njegovim usponom bio je spreman i na ustupanje dijelova Hrvatske, a onda i na “humano preseljenje” stanovni{tva, o ~emu je 1992. potpisao dogovor sa Dobricom ]osi}em.
15 Isto, str. 64. 16 Isto. str. 64-65. 17 Isto.

939

500.000 Turaka... Uticaj islamske Bosne }e se onda pro{iriti kroz Sand`ak i Kosovo na Tursku i Srbiju. Izetbegovi} je fundamentalisti~ki predstavnik Turske, s kojom zajedno kuje urotu o stvaranju Velike Bosne... Velika muslimanska dr`ava nije opasnost samo za Srbiju i Hrvatsku. Ona predstavlja opasnost i za Evropu i Sjedinjene dr`ave... Nove granice }e rije{iti njihove probleme i smanjiti napetost”.18 Franjo Tu|man je tvrdio kako Muslimani nisu samostalni narodni subjekt, nego “islamizirani izdanak dviju pribre`nih nacija, Hrvata i Srba”. Nakon opredjeljenja Bo{njaka za takvo nacionalno ime, Franjo Tu|man se “obradovao” toj promjeni. S tim u vezi, on je na 4. saboru Hrvatske demokratske zajednice, februara 1998, izjavio kako }e to “olak{ati psihi~ko opredjeljenje Muslimana u Hrvatskoj, jer ako su u Bosni Bo{njaci muslimanske vjere, jasno je da u Hrvatskoj ne}e biti Bo{njaci hrvatske vjere, nego da mogu biti Hrvati muslimanske vjere”.19 U razgovoru sa francuskim filozofom Bernar Anri Levijem (Bernard Henri Lévy) i francuskim ministrom za humanitarna pitanja Bernarom Ku{nerom (Bernard Kuchnard), u Zagrebu, 18. januara 1993, Franjo Tu|man je zastupao rasisti~ku ideju u vezi sa postojanjem Bosne: “Bosanska nacija ne postoji. Ona nema ni prava ni pro{lost nacije, jer nacija je teritorij, ali isto tako i isto podrijetlo, ista krv. A koliko je na teritoriji navodne Bosne ljudi razli~itog podrijetla, razli~ite krvi. Kako ti narodi, izmije{ani, dakle ne~isti, mogu ~initi cjelinu? Ne, gospodo, Bosna mora nestati kao nacija”.20 Svoju nacisti~ku ideologiju i politiku u vezi sa Bosnom i Bo{njacima Franjo Tu|man je iznio i ameri~kom diplomati Vorenu Zimermanu (Warren
18 Isto, str. 67-68. 19 Isto, str. 76-77; Slobodna Bosna, 31. juli 1999, str. 49. 20 Nacional, Zagreb 30. avgust 1996, str. 38-40. Za vrijeme navedenog sastanka

Hrvatska vojska je, sa jedinicama kolaboracionisti~kog HVO-a, `estoko napala Gornji Vakuf. Tu|man je, na Ku{nerovo insistiranje “zaustavio rat u srednjoj Bosni”. Naime, “podi`u}i slu{alicu starinskog telefona u hotelu ‘Esplanade’, predsjednik Tu|man je, da bi zadivio francuskog ministra Ku{nera s kojim je ve~erao, zaustavio rat u srednjoj Bosni”. Vra}aju}i se do svog mjesta i nakon {to je sjeo, Franjo Tu|man je rekao: “Eto, gospodine Ku{ner, mo`ete biti zadovoljni, zaustavio sam rat. To je moj poklon koji Vam dugujem” (Isto).
940

Zimmermann), tvrde}i da “Bosna nikad nije postojala kao dr`ava. Ona treba da bude podijeljena izme|u Srbije i Hrvatske”. Bo{njaci su, po njemu, “opasni fundamentalisti”, koji “i Bosnu koriste kao poligon za {irenje svoje ideologije u Evropi, pa ~ak i u SAD. Civilizirane zemlje trebaju se ujediniti kako bi otklonile ovu prijetnju”.21 Istu tvrdnju Tu|man je ponovio i 16. avgusta 1995. u Zagrebu, u razgovoru sa Ri~ardom Holbrukom (Richard Holbrooke) i Karlom Biltom (Carl Bildt), kada je Holbruku “odr`ao predavanje o navodnoj opasnosti od Muslimana i ponovio da Bosna kao samostalna i ujedinjena zemlja nema nikakve budu}nosti”.22

21 M. Mini}, nav. dj., str. 40-41, S. Omeragi}, DOGOVORENI RAT, Sarajevo 2000, str. 6. 22 K. Bilt, MISIJA MIR, Sarajevo 1998, str. 139. “Bila je to”, pi{e Bilt, “umjereno

~ak i u tu|manskim razmjerama, jedna neobi~na drskost. Holbruk je bio malo {okiran” (Isto).
941

2. Dogovori u Kara|or|evu i Gracu Nacionalisti~ko vo|stvo Republike Hrvatske, na ~elu sa Franjom Tu|manom, imalo je osvaja~ke teritorijalne pretenzije prema Bosni i Hercegovini, nastoje}i da Hrvatska kao minimum zauzme teritorije Bosne i Hercegovine koje su Sporazumom Cvetkovi}-Ma~ek (1939.) pripale Banovini Hrvatskoj. O podjeli Bosne i Hercegovine Franjo Tu|man je pisao: “Turci su jedan veliki dio teritorije Hrvatske inkorporirali u Bosnu. Pored toga, Bosna i Hercegovina je, povjesno gledano, vezana za Hrvatsku i one zajedno tvore nedjeljivu geografsku i ekonomsku cjelinu. Bosna i Hercegovina zauzima sredi{nji dio te cjeline, odvajaju}i gornju Panoniju od donje Panonije. Stvaranje Bosne i Hercegovine kao zasebnog entiteta ~ini da se Hrvatska, teritorijalno i zemljopisno, nalazi u izuzetno te{koj situaciji u gospodarskom pogledu, i s toga u politi~kom pogledu u {irem smislu, veoma nepovoljnoj za `ivot i razvoj, a u administrativnom pogledu, neprilago|enoj i nepovoljnoj. Ti ~imbenici u velikoj mjeri obja{njavaju za{to je sporazum koji je 1939. g. sklopljen izme|u Beograda i Zagreba (Banovina) predvidio inkorporiranje sljede}ih regija Bosne u Banovinu Hrvatsku: ~itave Hercegovine, Mostara i onih kotara Bosne u kojima Hrvati ~ine ve}inu”.23 Franjo Tu|man se, u skladu sa (svojim) hrvatskim nacionalizmom, izra`enim u antibosanskoj i antibo{nja~koj politici, i `eljom da anektira jedan dio Bosne i Hercegovine, 26. marta 1991. susreo sa Slobodanom Milo{evi}em u Kara|or|evu, gdje je u tajnosti dogovorena “normalizacija hrvatsko - srpskih odnosa”, odnosno podjela Bosne i Hercegovine izme|u Srbije i Hrvatske, radi formiranja “velike Srbije” i “velike

23 ICTY, Predmet: Br. IT-95-14-T, paragraf 103; I. Radakovi}, BESMISLENA

YU RATOVANJA, Beograd 1997, str. 120.
942

Hrvatske”.24 Tada je, po kazivanju Stipe Mesi}a, dogovoreno da }e Hrvatska dobiti “teritorije Banovine i zapadnu Bosnu, Kladu{u i Biha}”. Milo{evi} je, kako tvrdi Mesi}, tada rekao: “Franjo, uzmi jo{ i Cazin, Kladu{u i Biha}, to je takozvana turska Hrvatska, a to Srbiji ne treba”.25 Pregovori i dogovori o podjeli Bosne i Hercegovine nastavljeni su i poslije Kara|or|eva, na nivou dvojice dr`avnika i njihovih, odnosno hrvatskih i srpskih eksperata. Naime, nakon dogovora u Kara|or|evu Franjo Tu|man i Slobodan Milo{evi} susreli su se vi{e puta, me|u kojima i u Tikve{u (Baranja) 15. aprila 1991, {to je rezultiralo formiranjem hrvatskih i srpskih petokolona{kih organizacija i kolaboracionisti~kih tvorevina u Republici Bosni i Hercegovini i koordiniranom agresijom Srbije i Crne Gore i Republike Hrvatske na Bosnu i Hercegovinu.26 Nakon Kara|or|eva formirani su, u skladu sa tim dogovorom, srpsko-hrvatski timovi, radi detaljnije razrade politike podjele Bosne i Hercegovine (“da usaglase mape podjele Bosne i Hercegovine izme|u Srbije i Hrvatske”). Sa hrvatske su strane bili: dr Du{an Biland`i}, Josip [entija (ubrzo je dao ostavku) i Zvonko Leroti}, a sa srpske: akademik dr Smilja Avramov, akademik Kosta Mihailovi} i
24 BiH I BO[NJACI, 116-119; C. Ribi~i~, GENEZA JEDNE ZABLUDE,

Ustavnopravna analiza formiranja i djelovanja Hrvatske zajednice HercegBosna, Zagreb-Sarajevo-Idrija 2000, str. 23, 97 i 98, nap. 174; I. Radakovi}, nav. dj., str. 120-123; L. Silber - A. Litl, SMRT JUGOSLAVIJE, Beograd 1996, str. 147-148. Detaljnije o tome vidi: M. Mini}, nav. dj., str. 21-104; H. [arini}, SVI MOJI TAJNI PREGOVORI SA SLOBODANOM MILO[EVI]EM, Zagreb 1999, str. 41-42. I Tu|man i Milo{evi} su dogovor u Kara|or|evu o podjeli Bosne i Hercegovine priznali Anti Markovi}u, predsjedniku Saveznog izvr{nog vije}a SFRJ, izjavio je ovaj pred Ha{kim tribunalom januara 2004. godine. 25 Isto. Franjo Tu|man je zapadnu Bosnu smatrao sastavnim dijelom Republike Hrvatske. Takav stav on je potvrdio i na sastanku sa svojim najbli`im saradnicima u Predsjedni~kim dvorima 22. oktobra 1993. Tada je, pored ostalog izjavio kako je Republika Hrvatska sa Fikretom Abdi}em imala sporazum da, “ako do|e do razlaza, odnosno kada do|e do razlaza, da ta zapadna Bosna je sastavni dio Hrvatske…” ((ARHIV INSTITUTA ZA ISTRA@IVANJE ZLO^INA PROTIV ^OVJE^NOSTI I ME\UNARODNOG PRAVA U SARAJEVU - u daljem tekstu: AIIZ -, inv. br. 2 — 2474, Stenogram sastanka Franje Tu|mana, Janka Bobetka, Imre Agoti}a, Josipa Luci}a i Gojka [u{ka u Predsjedni~kim dvorima, 22. oktobra 1993, Dani, 25. oktobar 2002, str. 23). 26 Isto.
943

Vladan Kutle{i}. Zadatak tih grupa je bio da “dijele Bosnu, ne na tri nego na dva dijela - srpski i hrvatski. Muslimanski se dio nije spominjao”.27 Oktobra 1991, dok je artiljerija Novosadskog korpusa ru{ila Vukovar, u Zagrebu je boravila delagacija rukovodstva Srbije, na ~elu sa dr Smiljom Avramov (specijalni savjetnik Slobodana Milo{evi}a), a u Beogradu delegacija Hrvatske, na ~elu sa Hrvojem [arini}em ({ef kabineta Franje Tu|mana).28 Franjo Tu|man je poslije Kara|or|eva tvrdio da Bosna veoma te{ko mo`e opstati i da }e se Hrvatska vratiti na granice Banovine i obuhvatiti i Cazin, Kladu{u i Biha}. Odr`ani su tajni preliminarni razgovori na kojima su kori{tene geografske karte za sklapanje sporazuma sa Milo{evi}em o podjeli Bosne. Intervju koji je Du{an Biland`i} 25. oktobra 1996. dao Nacionalu potvr|uje da su se Franjo Tu|man i Slobodan Milo{evi} na pregovorima u Kara|or|evu dogovorili “da se sastanu dvije komisije koje bi raspravljale o podjeli Bosne i Hercegovine: ‘Tu|man nam je tada rekao da se on s Milo{evi}em na~elno dogovorio, a da mi to moramo konkretno razraditi na mapama...’”.29 Na tim je osnovama potvr|en sporazum o podjeli Bosne i Hercegovine izme|u srpskih i hrvatskih kolaboracionisti~kih vo|a, Radovana Karad`i}a i Mate Bobana, u Gracu 5. maja 1992.30 Uo~i Nove 1992. godine, prilikom razgovora sa novinarima hrvatskih medija, Franjo Tu|man je otvoreno iznio svoj stav o podjeli Bosne i Hercegovine. Naime, govore}i o mogu}nostima uspostavljanja mira (dogovoreno primirje je potpisano u Sarajevu 2. januara 1992.) izme|u Hrvata i Srba, Tu|man je naveo da se to “mo`e ostvariti tako da se nacionalni ciljevi Srbije ostvare i da ona vi{e nema razloga za ekspanziju, a ujedno bi se Hrvatskoj priklju~ilo njezine krajeve, jer je sada{nji hrvatski perec neprirodan..... U hrvatskom je interesu da se taj problem rije{i na naravan na~in, kako je bila

27 BIH I BO[NJACI, str. 116-117; S. Omeragi}, nav. dj., str. 13; M. Mini}, nav.

dj., str. 33-39.
28 S. Omeragi}, nav. dj., str. 13-15. 29 BIH I BO[NJACI, str. 116-117; ICTY, Predmet: Br. IT-95-14-T, paragraf 105; M. Mini}, nov. dj., str. 33-35. 30 ICTY, Predmet: Br. IT-95-14-T, paragraf 105; M. Mini}, nav. dj., str. 33-35; I.

Radakovi}, nav. dj., str. 123.
944

rije{ena Banovina. Pri tome bi mogao ostati dio ‘zemlje Bosne’, gdje bi Muslimani imali ve}inu i ta bi dr`ava Bosna mogla biti tampon izme|u Hrvatske i Srbije. Time bi ujedno nestala i kolonijalna tvorevina Bosna i Hercegovina”.31 Za operacionalizaciju podjele Bosne i Hercegovine po izvr{enoj stvarnoj agresiji na Republiku Bosnu i Hercegovinu konkretnije su zadu`eni Radovan Karad`i} i Mate Boban. Oni su se, u skladu sa dogovorima i razgovorima izme|u Milo{evi}a i Tu|mana o podjeli i uni{tavanju Bosne i Hercegovine, krajem aprila 1992. tajno sastali u Gracu. Na tom je sastanku (sporazum Karad`i} - Boban) izme|u srpskih i hrvatskih kolaboracionisti~kih vo|a, objavljenom 6. maja, postignuta odlu~nost “da sva sporna pitanja, uklju~uju}i razgrani~enje dviju konstitutivnih jedinica - hrvatske i srpske u Bosni i Hercegovini, rije{e miroljubivim sredstvima i dogovorom”.32
31 Slobodna Bosna, 23. januar 1992, str. 8. Na tom je skupu Franjo Tu|man, u

veoma opu{tenoj atmosferi, govorio i o priklju~enju Cazinske krajine i zapadne Hercegovine Republici Hrvatskoj, tvrde}i da “za takvo {to me|u gra|anstvom tih krajeva postoji velika zainteresiranost”. Tada je Franjo Tu|man u dobrom raspolo`enju i{ao od jednog do drugog novinarskog dru{tva i pravio viceve, tako {to “vlastitu dr`avu nalik na perec, zaokru`uje u bosanski somun” (Isto).
32 Z. Tomac, TKO JE UBIO BOSNU ?, 2. dio, Zagreb 1994, str. 35-36; ICTY,

Predmet: Br. IT-95-14-T, paragraf 105; str. 40; K. Begi}, nav. dj., str. 69 i 93, nap. 12; L. Silber - A. Litl, nav. dj., str. 338; M. Boji}, nav. dj., str. 381. Komentari{u}i taj susret, Va{ington Post je 11. maja 1992. podsjetio na pakt Hitlera i Staljina uo~i Drugog svjetskog rata o podjeli Poljske, navode}i da su na tom susretu bili predstavnici Tu|mana i Milo{evi}a. Pri tome je Va{ington Post Saveznu Republiku Jugoslaviju i Republiku Hrvatsku kvalifikovao kao “razbojni~ke dr`ave” (K. Begi}, nav. dj., str. 93, nap. 12). Ribi~i~ tvrdi kako su formiranje Hrvatske zajednice Herceg-Bosna, a posebno sporazum o razgrani~enju teritorija izme|u Bobana i Karad`i}a, “pridonijeli izbijanju rata izme|u Hrvata i Muslimana, utoliko vi{e jer se povezivao sa {iroko rasprostranjenim mi{ljenjem da su Milo{evi} i dr Tu|man u Kara|or|evu razgovarali o mogu}nosti podjele Bosne i Hercegovine bez i na ra~un Muslimana” (C. Ribi~i~, nav. dj., str. 47 i 97-98). Takva ocjena je u suprotnosti sa svim dokumentima Hrvatske zajednice Herceg-Bosna i Hrvatske demokratske zajednice za Bosnu i Hercegovinu koja je analizirao Ribi~i~. Ukoliko su formiranje Hrvatske zajednice Herceg-Bosna i sporazum u Gracu izme|u velikohrvatskih i velikosrpskih kolaboracionista o podjeli Bosne i Hercegovine bili “bez i na ra~un Muslimana”, onda u tom slu~aju ne mo`e ni biti govora o ratu kome su “pridonijeli” Bo{njaci. Rije~ je
945

“Predstavnici hrvatske i srpske nacionalne zajednice” postigli su me|usobnu saglasnost “da se u razgrani~enju dvije konstitutivne jedinice na podru~ju Kupresa, kao i u Bosanskoj posavini (Derventa, Bosanski Brod, Bosanski [amac, Od`ak, Ora{je, Modri~a i Br~ko), vodi ra~una o kompaktnosti prostora i komunikacija”.33 Me|utim, “u odnosu na radnu mapu o razgrani~enju”, utvr|eno je postojanje nesuglasica, kao {to su granice u i ju`no od Mostara.34
o osvaja~kim planovima i pripremljenim zlo~inima protiv Bosne, a posebno Bo{njaka, zbog njihove nacionalne, etni~ke i vjerske pripadnosti. Srpsko-hrvatski kontakti u vezi sa ratom u Hrvatskoj i podjelom Bosne obavljali su se, po Stipi Mesi}u, “na dvije razine. Jedna su razina bili kontakti Milo{evi}a i Tu|mana, a drugi kontakti predstavnika RS i HZ H-B, Karad`i}a i Bobana, koji su se sastali u Gracu. Boban se vratio i rekao kako nema vi{e nerije{enih pitanja izme|u bosanskih Hrvata i bosanskih Srba” (M. Mini}, nav. dj., str. 88). Mesi} se, odmah poslije sastanka u Gracu, sastao u Zagrebu (u Predsjedni~kim dvorima) s Franjom Borasom, funkcionerom Hrvatske zajednice Herceg-Bosna, i Nikolom Koljevi}em. Zajedni~ki su objedovali sa Tu|manom. Kada je Mesi} ugledao Borasa i Koljevi}a rekli su mu “da su to neslu`beni sastanci s Tu|manom, jer je pitanje Bosne ve} odlu~eno. Nisam pozvan na slu`beni sastanak, samo na objed” (Isto). 33 Z. Tomac, nav. dj., str. 36-37. Na tom je sastanku Karad`i} jasno stavio do znanja Bobanu zna~aj koridora za Srbe kroz sjevernu Bosnu, u Posavini, dolinom rijeke Save, stalno govore}i “da ni jedno rje{enje ne}e biti prihvatljivo bez {irokog koridora u Posavini”. S tim u vezi, on je smatrao kako je “najbolja granica ona koju prirodno formira rijeka Sava” (L. Silber - A. Litl, nav. dj., str. 338). “Hrvati su tra`ili Br~ko - koje je, prema popisu iz 1991. godine, bilo muslimansko, srpsko i hrvatsko. ‘Srbi su odbili po{to su ga oni izgradili i ono je u cjelosti srpsko’, izjavio je Karad`i}” (Isto). 34 Isto. Naime, “u odnosu na radnu mapu o razgrani~enju postoje nesuglasnosti u sljede}im slu~ajevima : 1. U gradu Mostaru srpska strana smatra da granicu predstavlja rijeka Neretva, a hrvatska strana smatra da je cijeli grad Mostar u hrvatskoj nacionalnoj jedinici. 2. Ju`no od Mostara hrvatska strana smatra da u hrvatsku nacionalnu jedinicu spada podru~je odre|eno 1939. godine, tj. granica Hrvatske Banovine. Srpska strana smatra da je granica izme|u hrvatske i srpske jedinice granica rijeke Neretve”. (Isto). Karad`i} je, prema pisanju L. Silber i A. Litl, “u ovom ratu za kontrolu nad rijekama” “predlo`io da rijeka Neretva, koja proti~e kroz Hercegovinu, bude granica. Ali Boban je predlo`io da to bude glavna ulica u Mostaru - ulica Mar{ala Tita. Obavezali su se da }e uzeti u obzir nacionalni sastav teritorije i saglasili da prihvate arbitra`u EZ-a - ukoliko to ne budu mogli sami da rije{e - za zapadni region oko Kupresa i za sedam gradova na sjeveru u Posavini” (L. Silber - A. Litl, nav. dj., str. 338).
946

Obje strane su postigle saglasnost da }e, na osnovu njihovog odlu~nog ustrajavanja na principima usvojenim na Konferenciji Evropske zajednice o Bosni i Hercegovini, u odre|ivanju spornih i drugih podru~ja po{tovati “dogovorene kriterije za definiranje nacionalnih teritorija, uz arbitra`u Evropske zajednice”. S tim u vezi, dogovoreno je da se arbitra`no razgrani~enje izvr{i u dogovorenom roku do 15. maja 1992.35 Stoga je, u skladu sa navedenim dogovorima, postignut sporazum o prestanku razloga “za oru`ane sukobe izme|u Hrvata i Srba na cijelom teritoriju Bosne i Hercegovine”, te je objavljeno “sveop}e i trajno primirje pod kontrolom Evropske zajednice, koje stupa na snagu dana 06. svibnja 1992. u 24.00 sata”.36 Nakon sporazuma Karad`i} - Boban i konkretizacije teritorijalnog razgrani~enja, odnosno srpsko-hrvatske podjele Bosne i Hercegovine, po kome su srpski kolaboracionisti dobili koridor kroz sjevernu Bosnu i znatan dio Bosanske posavine, koja je neposredno poslije toga trampljena za Kupres,37 stvorene su osnove za koordinirano
35 Isto. Tim su dogovorom prestali razlozi za prekid Konferencije Evropske zajednice o Bosni i Hercegovini, te su Karad`i} i Boban tra`ili hitan nastavak Konferencije. 36 Isto. Z. Tomac tvrdi da je sporazum Boban - Karad`i}, krajem aprila 1992. u

Gracu, “bio velika strate{ka pogre{ka”, koja je, po njemu, pridonijela stvaranju nepovjerenja Bo{njaka prema Hrvatima i raskidu savezni{tva, te da je rije~ o ratu “izme|u Bo{njaka - Muslimana i Hrvata...” (“krvavi i bespotrebni rat izme|u Muslimana i Hrvata, u kojem znatan dio krivnje ide i na du{u Bo{njaka Muslimana i osobito svjetske politike”). Navedene ocjene i procjene Z. Tomca, koji ima pretenzije da odgovori na brojna pitanja o tome, kako on ka`e, ko je ubio Bosnu, su najbla`e re~eno neozbiljne i ne mogu ih potvrditi izvorni dokumenti, uklju~uju}i i sporazum Boban - Karad`i}, o kome on govori i koga je objavio. Sama analiza tog sporazuma, da ne navodimo druge ~injenice, ukazuje na suprotne zaklju~ke od onih do kojih je do{ao Z. Tomac.
37 Isto, str. 36 i 37 i 69-70; M. [pegelj, SJE]ANJA VOJNIKA, Zagreb 2001,

str. 335-336. O sporazumu Karad`i} - Boban, o kome je 7. maja HINA dostavila slu`beno saop{tenje i temama o kojima se razgovaralo, govori i Martin [pegelj, posebno o ta~ci 3. (“obje strane su saglasne da se u razgrani~enju dvije konstitutivne jedinice na podru~ju Kupresa, kao i u bosanskoj Posavini (Derventa, Bosanski Brod, Bosanski [amac, Od`ak, Ora{je, Modri~a i Br~ko) vodi ra~una o kompaktnosti prostora i komunikacijama” (Isto). S tim u vezi, on pravilno zaklju~uje da je “kompaktnost prostora i komunikacija” egzistencijalno va`an problem kada se posmatra iz srpskog ugla, “jer bez koridora kroz Posavinu nema prostorne (teritorijalne) veze Srbije sa pobunjenim podru~jima u Bosanskoj krajini, nastanjenima ve}inskim
947

djelovanje Savezne Republike Jugoslavije (Srbije i Crne Gore) i Republike Hrvatske, te njihovih kolaboracionista, na okupaciji i uni{tavanju Bosne i Hercegovine, pri ~emu je Tu|manov re`im sveden na saradni~ki odnos prema osnovnom velikosrpskom agresoru.38 Krajem dvadesetog stolje}a Franjo Tu|man je, u skladu sa njegovom dubokom mr`njom prema muslimanima i svom stavu “da sve Hrvate ujedini u jednu dr`avu, pod jednu zastavu - pod njegovim vo|stvom”,39 posebno aktuelizirao njegovu fa{isti~ku politiku o podjeli Bosne i Hercegovine sa Srbijom, nakon dolaska na vlast - 1990. Te`nje Franje Tu|mana za priklju~enjem “hrvatskih” podru~ja Bosne i Hercegovine nastavljene su i za vrijeme agresije na Republiku Bosnu i Hercegovinu. Tako je, primjera radi, 6. maja 1995. Tu|man na jednoj ve~eri, na kojoj je sjedio do Pedija E{dauna (Paddy Ashdown),
srpskim stanovni{tvom, i srpskom paradr`avom u Hrvatskoj. A bez te komunikacije Srbi zapadno od crte Derventa - Bosanski Brod ostaju odsje~eni i izolirani od matice, de facto u hrvatsko-bo{nja~kom okru`enju, nesposobni da se vojno i ekonomski odr`e na imalo du`i rok”. U svjetlu toga, nastavlja [pegelj, “mo`e se razumjeti i spomen Kupresa, koji su Srbi ve} tada dr`ali u svojim rukama, potpuno razbiv{i u borbama 7.-10. travnja neorganiziranu i neopremljenu obranu, i koji je s njihove strane o~ito bio ponu|en u zamjenu za Posavinu. Cijela formulacija o uva`avanju kompaktnosti prostora i komunikacija svodi se tako na obi~nu trampu Posavine za Kupres” (M. [pegelj, nav. dj., str. 335-336).
38 Tu|man je u vrijeme, kako to Mesi} navodi, “izbijanja rata u Bosni i

Hercegovini”, govorio : “Mi sa Srbima vi{e nemamo prakti~no nijedno nerije{eno pitanje. Ostala su samo neka marginalna pitanja. Principijelno, mi smo se sa Srbima prakti~no razgrani~ili”. To je, tvrdi Mesi}, ~esto ponavljao i Mate Boban, koji je, kao i Tu|man, govorio : “Mi sa Srbima vi{e nemamo nerije{enih pitanja. Srbi su nama bili trenutni neprijatelji, a balije (tako je on nazivao Muslimane - prim. S. M.) su stalni” (Dani, 1. juni/lipanj 2001, str. 42-43). Rukovodstvo Republike Hrvatske, prije svega, predsjednik Tu|man, je nakon okupacije jedne tre}ine svoje dr`avne teritorije, zamrznulo (trajnim primirjem, 2. januara 1992.) bilo kakvo djelovanje protiv velikosroskog agresora i njegovih kolaboracionista u Kninskoj krajini (“tre}ina teritorija Hrvatske ~etiri godine je ostavljena okupiranom...”) i, u saradnji sa agresorom na vlastitu dr`avu, vodilo, zajedno sa velikosrpskim agresorom i njegovim kolaboracionistima, agresorski rat na Republiku Bosnu i Hercegovinu, radi osvajanja teritorija u susjednoj dr`avi (M. [pegelj, nav. dj., str. 359-360).
39 R. Holbruk, ZAVR[ITI RAT, Sarajevo 1998, str. 165-166. Prema Holbruku,

Franjo Tu|man je izra`avao “duboku mr`nju prema Muslimanima” (Isto).
948

predsjednika Liberalne demokratske stranke Velike Britanije, jasno potvrdio da Republika Hrvatska ima teritorijalne pretenzije prema Bosni. Naime, nakon {to je na pole|eni jelovnika ugrubo nacrtao kako }e izgledati Bosna za deset godina, Franjo Tu|man je objasnio E{daunu da je ne}e biti, odnosno bi}e podijeljena izme|u Srbije i Hrvatske (jedan dio Bosne }e pripasti Hrvatskoj, a drugi Srbiji). Pored toga, on je rekao “da tada vi{e ne}e biti muslimanske oblasti u biv{oj Jugoslaviji, te da }e ova biti samo jedan minorni element... hrvatske dr`ave”.40

40 ICTY, Predmet: Br. IT-95-14-T, paragraf 106; M. Mini}, nav. dj., str. 44-45.

Franjo Tu|man je bio uvjeren da }e Srbi na kraju mijenjati Banja Luku za Tuzlu.
949

3. Velikohrvatska peta kolona u Bosni i Hercegovini Neposredno nakon Kara|or|eva i Tikve{a Franjo Tu|man je, pod parolom “za{tite ugro`enog hrvatstva u Bosni i Hercegovini” i “za{tite strate{kih interesa dr`ave Hrvatske”, inicirao i mobilizirao politi~ki pokret Hrvata u Bosni i Hercegovini - petokolona{ku i potom kolaboracionisti~ku stranku Hrvatsku demokratsku zajednicu Bosne i Hercegovine i njenu vojnu komponentu - Hrvatsko vije}e obrane.41 Raspolo`iva dokumenta pokazuju stvarne politi~ke ciljeve te stranke - formiranje hrvatske dr`ave u Bosni i Hercegovini i njeno priklju~enje Republici Hrvatskoj, “bez obzira na sredstva i bez obzira na cijenu”. Cilj je bio “dose}i ve}u Hrvatsku, Hrvatsku u ‘maksimalno mogu}im granicama’, a taj je cilj toliko va`an da daje blagoslov svim raspolo`ivim sredstvima, bez obzira na stra{ne posljedice do kojih mo`e do}i”. Ta politi~ka odluka je “unaprijed i svjesno uklju~ivala te`nju za podjelom Bosne i Hercegovine, bez obzira na sredstva, bez obzira na cijenu, bez obzira na `rtve, {to uklju~uje i nasilno stvaranje etni~ki homogenih podru~ja”,42 uz brojne zlo~ine, me|u kojima i genocid. Franjo Tu|man i HDZ su “na nastojanja za stvaranjem Velike Srbije odgovorili nastojanjem za stvaranje Velike Hrvatske”.43 U cilju realizacije tog dugoro~nog zadatka - formiranja “zajedni~ke hrvatske dr`ave” Hrvatska demokratska zajednica Bosne
41 BIH I BO[NJACI, str. 7-9; M. Mini}, nav. dj., str. 21-104; C. Ribi~i~, nav. dj.,

str. 26, nap. 6.
42 S. ^eki}, AGRESIJA NA BOSNU I GENOCID NAD BO[NJACIMA 1991.

- 1993, Sarajevo 1994, str. 33-36 i 307-318; C. Ribi~i~, nav. dj., str. 25.
43 C. Ribi~i~, nav. dj., str. 25.

950

i Hercegovine je, u skladu sa velikodr`avnom politikom, instrukcijama, procedurom i direktivama Franje Tu|mana, predsjednika Republike Hrvatske i HDZ-a, od koga su dobijana nare|enja kako da se postupa, preduzela niz organiziranih aktivnosti. Tim prije, jer je prema Statutu, od 18. avgusta 1990, HDZ Bosne i Hercegovine bila “konstitutivni dio jedinstvene HDZ organizacije sa sjedi{tem u Zagrebu”.44 Tako su na radnom sastanku predsjednika kriznih {tabova Hercegova~ke regionalne zajednice i predsjednika i predstavnika kriznih {tabova Travni~ke regionalne zajednice, odr`anom 12. novembra 1991. u Grudama, usvojeni sljede}i zaklju~ci : 1) da “hrvatski narod u BiH mora kona~no povesti odlu~nu, aktivnu politiku, koja treba dovesti do realizacije vjekovnog sna zajedni~ke hrvatske dr`ave”. Da bi taj “povijesni” cilj bio i realiziran (“.... bio uskoro i na{a stvarnost...”) navedene “regionalne zajednice” su usvojile stav “da se pristupi formuliranju i objavljivanju pravnih i politi~kih akata (progla{enja Hrvatske dr`ave u BiH, provo|enje referenduma za priklju~enje Republici Hrvatskoj u njenim etni~kim i povijesnim (sada mogu}im) granicama”.45 2) Polaze}i od ocjene da “u dijelu vo|stva HDZ za Bosnu i Hercegovinu jo{ uvijek postoje snage koje se protive ovim povijesnim interesima hrvatskog naroda u Bosni i Hercegovini” i da se te snage “zala`u za nepostoje}u suverenu Bosnu i Hercegovinu, u kojoj bi hrvatski narod bio osu|en na genocid i povijesni nestanak”, predsjednici i predstavnici “regionalnih zajednica” “tra`e odlu~ne poteze koje na{ narod o~ekuje i zbog kojih se i stopostotno opredjelio za HDZ”.46 Predstavnici navedenih “regionalnih zajednica” su ocijenili da bi “svaka daljnja i{~ekivanja” slabila njihove pozicije, kako u hrvatskom narodu, tako i na me|unarodnom planu. Stoga su zaklju~ili da moraju
44 S. ^eki}, nav. dj., str. 33-36 i 307-318; C. Ribi~i~, nav. dj., str. 46 (nap. 47), 47,

77, 92, 144 i 151. U pripremanju formiranja HDZ, Franjo Tu|man je “napravio mre`u ogranaka HDZ, kako u Hrvatskoj, tako i u iseljeni{tvu i BiH” (K. Rotim, ODBRANA HERCEGBOSNE, knj. 1, [iroki Brijeg 1997, str. 265).
45 S. ^eki}, nav. dj., str. 33-34 i 306-309; M. ^uli}, nav. dj., str. 70-71. 46 S. ^eki}, nav. dj., str. 33-34 i 306-309.

951

“Evropi i svijetu pokazati koji su to hrvatski prostori u BiH i gdje je na{a budu}nost”. Usvojili su zaklju~ak da hrvatski narod “ne}e prihvatiti ni pod kakvim uvjetima bilo kakvo drugo rje{enje osim u granicama slobodne Hrvatske”.47 Da bi realizirali donesene zaklju~ke predsjednici i predstavnici navedenih “regionalnih zajednica” su imperativno usvojili sljede}e stavove : “a) jasno profilirati strana~ku politiku HDZ u Bosni i Hercegovini, kadrovski je oja~ati i izabrati one ljude koji }e mo}i ove zadatke dovesti do kraja; b) pokrenuti politi~ke i pravne akcije na unutarnjem i me|unarodnom planu; c) vojni~ki se jo{ bolje pripremiti za sukobe sa svim onim snagama koje }e poku{ati zaustaviti ovaj neminovan proces u stvaranju slobodne hrvatske dr`ave; d) unaprijed odlu~no sprije~iti svaku javnu ili tajnu aktivnost u vo|stvu HDZ za Bosnu i Hercegovinu koja bi se protivila ovim odlukama ili bi im mogla nanijeti bilo kakvu {tetu”.48 Zna~ajno je ukazati na ~injenicu da su pomenute “regionalne zajednice” sli~ne zaklju~ke donijele i na “ranijim odvojenim sjednicama”. Jo{ je interesantnije ista}i da se na osnovu navedenih zaklju~aka od 12. novembra 1991. pouzdano mo`e utvrditi da “hrvatski narod ovih regija ostaje i dalje uz jednoglasno prihva}ena opredjeljenja i zaklju~ke, usvojene na dogovorima s predsjednikom Republike Hrvatske, Franjom Tu|manom, odr`anim 13. i 20. juna 1991. u Zagrebu”.49 Na navedenim sastancima Franje Tu|mana sa ~elnicima HDZ Bosne i Hercegovine i HDZ, odr`anim nakon susreta sa Slobodanom Milo{evi}em u Splitu (12. juna) i Beogradu (19. juna), na kojima je bilo govora o podjeli Bosne i Hercegovine, donesena je politi~ka odluka o formiranju “hrvatske dr`ave” u Bosni i Hercegovini.50

47 Isto, str. 33-35 i 306-309. 48 Isto. 49 Isto. 50 M. ^uli}, nav. dj., str. 69-70.

952

Ideju Franje Tu|mana, formulisanom 13. i 20. juna 1991, o “progla{enju Hrvatske dr`ave u Bosni i Hercegovini” i njenom kona~nom priklju~enju Hrvatskoj dr`avi (Republici Hrvatskoj) Dario Kordi}, Mate Boban i drugi {est mjeseci su “krvavo razra|ivali”.51 Pored toga, te dvije regionalne zajednice sli~ne stavove su zauzele i 15. oktobra 1991. u Grudama i 22. oktobra 1991. u Busova~i. Sve to svjedo~i o kontinuitetu takve politi~ke opcije u HDZ.52 [est dana nakon usvojenih zaklju~aka u Grudama HDZ Bosne i Hercegovine je, u cilju “progla{enja Hrvatske dr`ave u Bosni i Hercegovini” i njenog “priklju~enja Republici Hrvatskoj” (“... u granicama slobodne Hrvatske”) donio, s osloncem na Republiku Hrvatsku, “cijelu paletu zakona”. Tako su “izabrani predstavnici hrvatskog naroda”, na sjednici, odr`anoj 18. novembra 1991. u Grudama donijeli “povijesnu” Odluku o uspostavi Hrvatske zajednice Herceg-Bosna - kolaboracionisti~ke dr`avne tvorevine Republike Hrvatske u Bosni i Hercegovini, gra|ene po “uzoru na srpska autonomna podru~ja”, a “zasnovanoj na nacionalnoj i vjerskoj diskriminaciji”.53 Odlukom je utvr|eno da sjedi{te Hrvatske zajednice HercegBosna bude u Mostaru; da “zajednici” mogu pristupiti i druge op{tine Bosne i Hercegovine, “uz saglasnost op}ina utemeljitelja”; da }e Zajednica “{tovati demokratski izabranu vlast Republike Bosne i Hercegovine dok opstoji dr`avna nezavisnost Bosne i Hercegovine u odnosu na biv{u ili svaku budu}u Jugoslaviju”, te “sve va`e}e me|unarodne akte, koji su temelj suvremenih civilizacijskih odnosa u dru{tvu”.54
51 S. ^eki}, nav. dj., str. 33-34 i 306-309; C. Ribi~i~, nav. dj., str. 26, 157 i 166;

M. ^uli}, nav. dj., str. 70. Priklju~enje “hrvatskih zajednica” Republici Hrvatskoj je, po Rai}u, njihov ideal, njihova `elja (C. Ribi~i~, nav. dj., str. 148).
52 S. ^eki}, nav. dj., str. 306-309. Predstavnici HDZ Bosne i Hercegovine,

uklju~uju}i i predstavnike naselja i op{tina, odr`avali su vezu sa dr Franjom Tu|manom i i{li su kod njega “i to u velikim sastavima”, tra`e}i smjernice za njihovo djelovanje (BIH I BO[NJACI, str. 38; K. Rotim, nav. dj., I, str. 269).
53 S. ^eki}, nav. dj., str. 34-35 i 310-311; C. Ribi~i~, nav. dj., str. 13, 18 i 36-39.

Odluka o uspostavi Hrvatske zajednice Herceg-Bosna izmijenjena je i dopunjena na sjednici Predsjedni{tva Hrvatske zajednice Herceg-Bosna 3. jula 1992, ~iji je pre~i{}eni tekst objavljen u Narodnom listu HZ Herceg-Bosna, br. 1/1992, Mostar rujan 1992, str. 2-3.
54 S. ^eki}, nav. dj., str. 310-311; Odluka o uspostavi Hrvatske zajednice Herceg-

Bosna, Narodni list HZ Herceg-Bosna, br. 1/1992, Mostar rujan 1992, str. 2-3.
953

Odlukom je “formirana” Hrvatska zajednica Herceg-Bosna, kao “politi~ka, kulturna, gospodarstvena i podru~na cjelina”, i odre|ena joj teritorija. Njenu teritoriju “~ine podru~ja op}ina” - ukupno 30, sa razli~itom nacionalnom strukturom (u najve}em broju Hrvati su bili u ve}ini, u drugima nisu predstavljali ve}inu, a u nekima nisu imali ni relativnu ve}inu) : Jajce, Kre{evo, Busova~a, Vitez, Novi Travnik, Travnik, Kiseljak, Fojnica, Skender Vakuf (Dobreti}i), Kakanj, Vare{, Kotor Varo{, Tomislavgrad, Livno, Kupres, Bugojno, Gornji Vakuf, Prozor, Konjic, Jablanica, Posu{je, Mostar, [iroki Brijeg, Grude, Ljubu{ki, ^itluk, ^apljina, Neum, Stolac i Trebinje (Ravno).55 U teritoriju Hrvatske zajednice Herceg-Bosna ovdje nije uklju~ena Bosanska posavina i Prekounje, odnosno “turska Hrvatska”. To bi moglo biti posljedica postignutih dogovora izme|u Tu|mana i Milo{evi}a, od kojih su neki ve} bili realizovani (Srbi iz zapadne Slavonije su pod vidom “preventivne evakuacije” premje{teni u Bosnu). Bosanska posavina je za Veliku Srbiju klju~no pitanje. Bez koridora kroz Posavinu nema teritorijalne i komunikacijske veze Srbije i okupiranog Podrinja sa Bosanskom i Kninskom krajinom. Slobodan Milo{evi}, uz to, nije imao rje{enje za Prekounje, odnosno “tursku Hrvatsku”, pa je to velikodu{no poklonio Franji Tu|manu. Kao posljedica neiskrene me|usobne saradnje izme|u Tu|mana i Milo{evi}a, te njihovih kolaboracionista, krajem 1991. i po~etkom 1992. i na tim prostorima su formirane “hrvatske zajednice”,56 koje su
55 Isto. Odlukom je utvr|eno da }e se unutra{nje ustrojstvo Hrvatske zajednice Herceg-Bosna i odnosi s drugim zajednicama regulisati posebnim propisima. Odluka je stupila na snagu odmah, tj. danom dono{enja, odnosno 18. novembra 1991. 56 U Bosanskom Brodu je 12. novembra 1991. utemeljena Hrvatska zajednica

Bosanska Posavina, “sa svrhom objedinjavanja politi~kih aktivnosti na odbrani hrvatskih prostora” (K. Rotim, nav. dj., knj. 2, [iroki Brijeg 1998, str. 270 i 280-281). Glavni odbor Hrvatske demokratske zajednice za Bosnu i Hercegovinu je, na sastanku, pro{irenom s ministrima i zastupnicima u Skup{tini Bosne i Hercegovine, 28. novembra 1991, potvrdio, sankcionisao i strana~ki legalizovao formiranje “hrvatskih zajednica” u Bosni i Hercegovini: Hrvatske zajednice Herceg-Bosna i Hrvatske zajednice Bosanska Posavina. I Predsjedni{tvo Hrvatske demokratske zajednice za Bosnu i Hercegovinu je istoga dana “strana~ki legaliziralo obe hrvatske zajednice” (C. Ribi~i~, nav. dj., str. 127-128). Formiranjem “hrvatskih zajednica” (Hrvatska zajednica Herceg-Bosna i Hrvatska zajednica Bosanska Posavina) podjela Bosne i Hercegovine je nastavljena i
954

novembra 1992. u{le u jedinstvenu “hrvatsku zajednicu” - Hrvatsku zajednicu Herceg-Bosnu.57 Tu|man je, u cilju progla{enja Hrvatske dr`ave u Bosni i Hercegovini, stalno imao na umu da to podrazumijeva priklju~enje "hrvatskih zajednica" i Cazinske krajine Republici Hrvatskoj. Op{tine koje su “u{le” u Hrvatsku zajednicu Herceg-Bosna (“Op}ine utemeljice HZ H-B”) imale su, prema Mati Bobanu, po popisu 55% Hrvata (sve zajedno), 27% Muslimana, 9% Srba i ostalo “Ostali”. Da bi pove}ao broj Hrvata u Hrvatskoj zajednici HercegBosna Mate Boban je, na sastanku sa predsjednikom Republike Hrvatske, 27. decembra 1991. u Zagrebu, “otkrio” klju~ pove}anja broja Hrvata za 11% - “~i{}enjem pograni~nih podru~ja, fakti~no pograni~nih podru~ja te Herceg-Bosne”. Na taj na~in - zlo~inima bi se “stvorilo” “otprilike 65 posto hrvatskog pu~anstva u toj Herceg-Bosni”, {to je, po Mati Bobanu, 2% ve}i broj od Srbije (63%).58 Uspostavljanje Hrvatske zajednice Herceg-Bosna je imalo za cilj formiranje posebne “mini dr`avne zajednice”, a ne odbrana od “bezobzirne agresije”, kako se to navodi u preambuli Odluke o razlozima uspostave. Formiranje vlastitih oru`anih snaga, “koje, izme|u ostalog, brane ‘suverenitet’ HZ H-B, a suverenitet Republike Bosne i Hercegovine ni ne spominju, zna~ajan je element osamostaljivanja
dobila “dodatni podstrek” (Isto, str. 47). Sredinom januara 1992. u Siv{i je, “na specifi~nom hrvatskom etnikumu ‘Usora’” formirana Hrvatska zajednica Usora, koju su ~inili dijelovi op{tina Doboj, Tesli} i Te{anj (K. Rotim, nav. dj., knj. 1, str. 519 i knj. 2, str. 263; Slobodna Bosna, 22. maj 1999, DOSJE, str. 17). Dva dana nakon dono{enja Odluke Skup{tine Bosne i Hercegovine o raspisivanju republi~kog referenduma za utvr|ivanje statusa Bosne i Hercegovine (K. Begi}, nav. dj., str. 73-74), 27. januara 1992, progla{ena je Hrvatska zajednica srednja Bosna, sa ~etiri op{tine (Zenica, @ep~e, Zavidovi}i i Maglaj), sa sjedi{tem u Zenici (K. Begi}, nav. dj., str. 65 i 74; K. Rotim, nav. dj., knj. 2, str. 78; C. Ribi~i~, nav. dj., str. 47). Na podru~ju hrvatskih naselja u op{tinama Banovi}i, Lopare, Lukavac, Tuzla i @ivinica djelovala je Hrvatska zajednica Soli ( K. Rotim, nav. dj., knj. 2, str. 309).
57 Sve su navedene “hrvatske zajednice”, kao i Vrhbosna, na osnovu Odluke Hrvatske zajednice Herceg-Bosna, od 17. novembra 1992, u{le u jedinstvenu “hrvatsku zajednicu” - Hrvatsku zajednicu Herceg-Bosna (K. Rotim, nav. dj., knj. 1, str. 517 i knj. 2, str. 266). 58 C. Ribi~i~, nav. dj., str. 133.

955

HZ H-B i njenog izdvajanja iz Republike Bosne i Hercegovine”. Najzna~ajniji “element osamostaljivanja HZ H-B jest postupno izgra|en cjelovit i samostalan pravni sustav, potpuno odvojen od pravnog sustava Republike Bosne i Hercegovine”.59 Formiranje kolaboracionisti~ke Hrvatske zajednice Herceg-Bosna i njeno otcjepljenje od Republike Bosne i Hercegovine imalo je za cilj - priklju~enje susjednoj dr`avi, Republici Hrvatskoj. Hrvatski narod u Travni~koj regionalnoj zajednici, po izjavi Daria Kordi}a, na sastanku predsjednika Republike Hrvatske, Dr Franje Tu|mana, sa delegacijom HDZ Bosne i Hercegovine, uz prisustvo du`nosnika Republike Hrvatske, u Zagrebu, 27. decembra 1991, “`ivi sa idejom kona~nog priklju~enja Hrvatskoj dr`avi i spreman je da to ostvari svim sredstvima i u mladi}ima vrije hrvatski duh”. Priklju~enje Republici Hrvatskoj je, po njemu, jedina opcija u koju Hrvati moraju vjerovati, “pa bilo to za tri mjeseca ili godinu dana”. Samo kroz “jasan dr`avni mehanizam Dr`ave Hrvatske, koja bi bila garant herceg-bosanskim Hrvatima”, mogu}e je ome|iti “hrvatsko tlo na podru~ju Herceg-Bosne” i za{tititi “uni{tenje hrvatskog korpusa”.60 Na osnovu dokumenata Hrvatske zajednice Herceg-Bosna (od Odluke o uspostavi, pa do formiranja “Hrvatske Republike HercegBosna” i kasnije) mo`e se utvrditi da je osamostaljenje i izdvajanje iz Republike Bosne i Hercegovine, radi priklju~enja Republici Hrvatskoj, bio krajnji cilj te kolaboracionisti~ke tvorevine. Mogu}nost priklju~enja Republici Hrvatskoj je poslije formiranja “Hrvatske zajednice HercegBosna” “bila preovladavaju}a, kako u tijelima HZ H-B i HDZ Bosne i Hercegovine (poslije smjenjivanja Stjepana Kljui}a), tako i u vladaju}im strukturama Republike Hrvatske”. I u aktima te tvorevine “ima mnogo elemenata koji na razli~ite na~ine izra`avaju povezanost izme|u HZ H-B i Hrvatske”.61

59 Isto, str. 86-89. 60 Isto, str. 157-158. 61 Isto, str. 89-92. Krajnji cilj Hrvatske zajednice /Republike Herceg-Bosna je bio

pripajanje Republici Hrvatskoj. To je potvrdio i Jadranko Prli} u svojoj diskusiji na zajedni~koj sjednici Predsjedni~kog vije}a Hrvatska Republika Herceg-Bosna, Predsjedni{tva Hrvatske demokratske zajednice Bosne i Hercegovine i Izvr{nog odbora HDZ BiH, odr`anoj 6. marta 1994. u Mostaru, na kojoj je vo|ena rasprava o pregovorima
956

Formiranje nacionalno homogene HZ H-B, u cilju priklju~enja Hrvatskoj, ponovo je potvr|eno mjesec dana kasnije. Naime, Predsjedni{tvo Hrvatske zajednice Herceg-Bosna je, na drugoj redovitoj sjednici 23. decembra 1991, u Tomislavgradu, “na temelju kvalitetne i sveobuhvatne rasprave”, donijelo vi{e zaklju~aka, me|u kojima i sljede}i : “Hrvatska zajednica Herceg-Bosna jo{ jednom potvr|uje volju cjelokupnog hrvatskog naroda Herceg-Bosne, izra`enu 18. studenog 1991. u Grudama, donose}i povijesnu odluku o uspostavi Hrvatske zajednice Herceg-Bosna, koja predstavlja pravnu podlogu za ulazak ovih teritorija u Republiku Hrvatsku”.62 Predsjedni{tvo HZ H-B je na navedenoj sjednici Stjepanu Kljui}u “oduzelo” legitimitet samostalnog nastupanja. Tada je, izme|u ostalih, donesen zaklju~ak po kome se “ovla{}uje predsjednik gospodin Mate Boban, dopredsjednici Bo`o Rai} i Dario Kordi}, i tajnik Ignac Ko{troman, da s punim legitimitetom zastupaju Hrvatsku zajednicu Herceg-Bosnu na dogovoru u Zagrebu 27. prosinca 1991. godine (kao i ubudu}e oko daljnjeg programskog djelovanja HercegBosne i Hrvatske demokratske zajednice Bosne i Hercegovine”. Konstatuju}i da nema nikakvih li~nih sukoba izme|u vo|stva HZ H-B i predsjednika HDZ-a, Stjepana Kljui}a, te da se radi o “sukobu dvije politi~ke koncepcije dosada{nje politike”, ocijenjeno je “da je Stjepan Kljui} odstupio od utvr|ene i dogovorene politike”, ~ime je “izazvao velika nesnala`enja ~lanstva i hrvatskog naroda na terenu”.63 Monopartijski monopol Hrvatske zajednice Herceg-Bosna je, s obzirom na ~injenicu da su sva njena tijela ~inila u cjelini i samo
u Va{ingtonu (“Izvje{}e o pregovorima u Va{ingtonu”). Govore}i o Va{ingtonskom sporazumu, te da “interes Hrvata nije isti na svim prostorima BiH”, on je naglasio da “ukoliko se u ovom momentu ne ispunjava krajnji cilj — pripojenje Republici Hrvatskoj, ne zna~i da je ovo poraz” (AIIZ, inv. br. 2-2945, ZAPISNIK sa zajedni~ke sjednice Predsjedni~kog vije}a Hrvatske Republike Herceg-Bosne, Predsjedni{tva HDZ BiH i Izvr{nog odbora HDZ BiH, Mostar, 6. mart 1994. str. 6).
62 Isto, str. 26 i 124. Na toj je sjednici odr`an “sastanak svih predsjednika

op}ina, 30 op}ina konstituanta te Hrvatske zajednice Herceg-Bosna, predsjednika op}inskih odbora HDZ-a, zastupnika u Parlamentu bosansko-hercegova~kom iz tog prostora”, na kojoj su bili “sve legalno izabrani predstavnici hrvatskog naroda u Herceg-Bosni ili kroz stranku ili na demokratskim prvim izborima kao legalni predstavnici vlasti”.
63 Isto, str. 126.

957

kandidati HDZ (HDZ je jedina politi~ka stranka HZ H-B), sa stanovi{ta povezivanja i priklju~enja Republici Hrvatskoj, bio od odlu~uju}e va`nosti, jer je HDZ BiH “konstitutivni dio HDZ organizacije sa sjedi{tem u Zagrebu (~l. 4. Statuta HDZ BiH donijetog u Sarajevu, 18. kolovoza 1990. godine)”. Pru`aju}i odgovor na pitanje “kako je vode}a struktura HDZ BiH i HZ H-B shvatila i ostvarivala tu statutarnu odluku”, Ribi~i~ navodi kako je o tome govorio Mate Boban na sastanku najvi{ih funkcionera HDZ Hrvatske i HDZ BiH, na sastanku u Zagrebu, 27. decembra 1991, u stavu da se “HZ H-B proglasila nezavisnim hrvatskim prostorom, ali da }e o trenutku priklju~enja tog prostora Hrvatskoj odlu~ivati ‘hrvatsko vrhovni{tvo’”. Na toj je osnovi Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine poslije smjenjivanja Stjepana Kljui}a, po Ribi~i~u, “postala ne samo konstitutivni dio HDZ Hrvatske, nego i dio HDZ Hrvatske, koji je podre|en centralnom rukovodstvu stranke u Zagrebu i predsjedniku stranke Dr Franji Tu|manu”.64 O~igledno da HDZ Bosne i Hercegovine nije predstavljala nikakav samostalni politi~ki faktor. Uz opciju izdvajanja Hrvatske zajednice Herceg-Bosna iz Bosne i Hercegovine i priklju~enja Republici Hrvatskoj, od 3. jula 1992, kada je Predsjedni{tvo te tvorevine usvojilo pre~i{}eni tekst Odluke o uspostavi, pojavljuje se i “rezervna opcija ostajanja u Bosni i Hercegovini, koja }e biti osnovana na neunitarnom, dakle (kon)federalnom modelu dr`avnog ure|enja”, pri ~emu je, “prevladalo pragmati~no stajali{te da treba uspostaviti i za{tititi samostalnost i suverenitet HZ H-B, bez obzira na to ho}e li na kraju (p)ostati samostalna dr`avna zajednica, samostalni dio nove (kon)federalne Bosne i Hercegovine ili }e se priklju~iti Hrvatskoj kao njena autonomna pokrajina ili `upanija s posebnim statusom”.65 Na sastanku predsjednika Republike Hrvatske, Franje Tu|mana, sa delegacijom HDZ Bosne i Hercegovine, uz u~e{}e du`nosnika Republike Hrvatske, odr`anog u Zagrebu, 27. decembra 1991, kada su pora`ene pristalice politi~ke koncepcije suverene i nezavisne Bosne i Hercegovine, Franjo Tu|man je izdiktirao opciju priklju~enja Hrvatske zajednice Herceg-Bosna Republici Hrvatskoj.66 Nakon toga, hrvatski
64 Isto, str. 26 i 92-93. 65 Isto, str. 90-92. 66 Isto, str. 113-171.

958

i srpski kolaboracionisti nastavili su sa kontaktima, radi konkretizacije dogovora o podjeli Bosne i Hercegovine izme|u Franje Tu|mana i Slobodana Milo{evi}a (8. januara 1992. u Zagrebu, 27. februara i 6. maja 1992. u Gracu i dr.). Politi~ki vrh Republike Hrvatske, na ~elu sa Franjom Tu|manom, je po~etkom aprila 1992. uspostavio u Bosni i Hercegovini vojnu formaciju - HVO, “formalno nezavisnu, a stvarno dio oru`ane sile susjedne dr`ave”.67 Naime, Predsjedni{tvo HZ H-B je, na osnovu ~l. 7. Odluke o uspostavi te tvorevine, na vanrednoj sjednici u Mostaru, 8. aprila 1992. donijelo Odluku o formiranju Hrvatskog vije}a obrane, “kao vrhovno tijelo obrane hrvatskog naroda u Hrvatskoj zajednici Herceg-Bosna”.68 Odluku o formiranju Hrvatskog vije}a obrane, sa sjedi{tem u Mostaru, Mate Boban je u svojstvu predsjednika HVO-a i Hrvatske zajednice Herceg-Bosna, nezakonito donio 8. aprila 1992, istoga dana kada je Predsjedni{tvo Bosne i Hercegovine donijelo odluku o formiranju Teritorijalne odbrane — legitimne vojne organizacije Republike Bosne i Hercegovine. Time nije prihvatio Teritorijalnu odbranu Republike Bosne i Hercegovine, jer ona “za Hrvate u Herceg-Bosni ne postoji”.69 Dva dana kasnije Predsjedni{tvo “Hrvatske zajednice HercegBosna” je, polaze}i od ocjene kako je “hrvatski narod bio prepu{ten sam sebi”, te da je sam “organizirao i branio - stvarao svoju obranu - formirao svoje obrambene snage”, donijelo “Odluku da vrhovno zapovjedni{tvo nad tim snagama ima samo HRVATSKO VIJE]E OBRANE” /velika slova u originalu - prim. S. ^./. To tijelo je, prema Zapovijedi predsjednika HZ H-B i HVO, Mate Bobana, od 10. aprila 1992, upu}enoj svim op}inskim sto`erima HVO, “jedino legalno” i taj termin je “jedino slu`ben”.70
67 Isto, str. 12. 68 S. ^eki}, nav. dj., str. 35 i 223; Narodni list HZ Herceg-Bosna, br. 1, Mostar,

rujan 1992, str. 4; AIIZ, inv. br. 2-1679, Hrvatska zajednica Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e obrane, Glavni sto`er, Broj: Z-01-11, Grude, 10. april 1992. - Svim op}inskim sto`erima Hrvatskog vije}a obrane, ZAPOVJED; C. Ribi~i~, nav. dj., str. 54-55.
69 AIIZ, inv. br. 2-1679, Hrvatska zajednica Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e

obrane, Glavni sto`er, Broj: Z-01-11, Grude, 10. travanj 1992. - Svim op}inskim sto`erima Hrvatskog vije}a obrane, ZAPOVJED.
70 Isto.

959

Hrvatsko vije}e obrane imalo je svoj Glavni sto`er, a u op}inama HZ H-B svoje op}inske sto`ere. U Bugojnu je, primjera radi, 8. aprila uspostavljen Op}inski sto`er HVO-a. Od 10. aprila 1992. Glavni sto`er HVO, prema navedenoj naredbi Mate Bobana, “komunicira samo sa op}inskim sto`erima Hrvatskog vije}a obrane”, a “sve druge vojne formacije na podru~ju HZ Herceg-Bosne su ili nelegalne ili neprijateljske”, i “svi drugi nazivi se bri{u iz slu`bene uporabe”.71 General-bojnik, Ante Roso, zapovjednik Glavnog sto`era HVO-a, izdao je 8. maja 1992, u skladu sa Bobanovom nezakonitom odlukom od 8. aprila, nare|enje o “ukidanju” Teritorijalne odbrane (Republike) Bosne i Hercegovine, smatraju}i je na prostoru Hrvatske zajednice Herceg-Bosna ilegalnom. Na tom su prostoru, po toj naredbi, “postrojbe HVO” — “jedino legalne vojne postrojbe”. Sve druge vojne jedinice su bile obavezne da na prostoru te kolaboracionisti~ke tvorevine “pristupe u jedinstven sistem obrane i priznaju Sto`er HVO kao glavno zapovjedni{tvo”.72 Tihomir Bla{ki} („Zapovjednik ORU@ANIH FORMACIJA HVO“) je 11. maja 1992. izdao Naredbu kojom je realizovao zapovjed Ante Rose, na osnovu koje su jedinice Hrvatskog vije}a obrane „na prostoru Op}ine Kiseljak“ postale “jedino legalne vojne postrojbe”, a Teritorijalna odbrana progla{ena nezakonitom. Tako je naredba generala Hrvatske vojske Ante Rose brzo sprovedena. Predsjednik Franjo Tu|man i Tihomir Bla{ki} primijenili su istu politiku ~ak i u pogledu kontrole nad fabrikom municije u Vitezu, prijete}i da }e je dignuti u zrak ako je Armija Republike Bosne i Hercegovine napadne.73 Jedinice HVO su, u prvoj polovini 1992. u nekim mjestima Bosne i Hercegovine suspendovale legalne organe Republike i uzurpirale
71 Isto; K. Rotim, nav. dj., str. 176. 72 AIIZ, inv. br. 2-1106, Hrvatska zajednica Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e obrane,

Glavni sto`er, Pov. broj: 01-33/92, Grude, 8. maj 1992, ZAPOVJED. Svaki pripadnik vojnih postrojbi HVO bio je “obavezan da nosi obilje`ja HVO (grbovnica na kapi i platneno obilje`je HVO na rukavu lijeve ruke)”. Zabranjeno je “formiranje privatnih postrojbi, a licima koja ne po{tuju ovu zapovjed suditi i razbiti formirane postrojbe”. Tom su zapovjedi stavljene “van snage sve zapovjedi zapovjedni{tva TO i ista se na ovim prostorima smatra nelegalnom”.
73 AIIZ, inv. br. 2-2114, Op}inski sto`er HVO, Pov. Br. 11 — 05/92, Kiseljak, 11.

maj 1992, ZAPOVJED; ICTY, Predmet: Br. IT-95-14-T, paragraf 118.
960

vlast. S tim u vezi, posebno je indikativna “ZAPOVIJED” od 10. maja 1992, koju su potpisali dopredsjenik HVO, Dario Kordi}, i zapovjednik op}inskog sto`era HVO Busova~a, Ivo Brnada. Tim dokumentom ukinuta je legalna vlast u Busova~i, a HVO preuzeo, u skladu sa naredbama HVO HZ H-B, sve funkcije vlasti; legalne jedinice TO Busova~e su progla{ene paravojnim formacijama i dat im je ultimatum da “predaju sve naoru`anje koje posjeduju ili da se sve te snage stave pod zapovjedni{tvo HVO-a, uklju~uju}i stavljanje obilje`ja HVO-a”; poni{ten je sporazum izme|u HVO-a i TO Busova~a o raspodjeli naoru`anja i donesena odluka “o preuzimanju cjelokupnog naoru`anja, opreme i sredstava, te vojarne od snaga HVO-a”; trebalo je uspostaviti kontakt “sa srpskom vojskom na Kaoniku” (sa garnizonom JNA u Zenici); zavedena potpuna blokada grada Busova~e i, pod prijetnjom oru`ja, nametnuta volja “ekstremisti~ke skupine” na cijelom podru~ju.74 Na osnovu Statutarne odluke o privremenom ustrojstvu izvr{ne vlasti i uprave na podru~ju Hrvatske zajednice HercegBosna, od 15. maja 1992, te izmijenjene od 3. jula 1992, Hrvatsko vije}e obrane je postalo najvi{e tijelo izvr{ne i upravne vlasti na podru~ju HZ H-B. Ono je, kao i svaki njegov ~lan, za svoj rad odgovorno Predsjedni{tvu HZ H-B. Na taj je na~in Predsjedni{tvo HZ H-B osiguralo kontrolu nad op}inskim HVO i jedinstveno provo|enje svojih propisa na cjelokupnom teritoriju HZ H-B.75 HVO je organiziran kao vlada, sa predsjednikom, dopredsjednicima, odjelnim predstojnicima i drugim, pri ~emu predsjednici odjela imaju status polo`aja ministara u vladi. HVO obavlja centralni nadzor nad radom svojih odjela i op}inskih HVO, mo`e poni{titi i ukidati njihove akte, te ih raspustiti, {to je, po ocjeni Ribi~i~a, od “posebnog zna~aja za uspostavljanje dr`avne vlasti na cijelom podru~ju HZ H-B”.76

74 AIIZ, inv. br. 2-1105 i 1277, Hrvatsko vije}e obrane, Op}inski sto`er

Busova~a, Broj: 62/92, 10. maj 1992, ZAPOVJED.
75 S. ^eki}, nav. dj., str. 35 i 314-316; C. Ribi~i~, nav. dj., str. 54. 76 S. ^eki}, nav. dj., str. 314-316; Narodni list HZ Herceg-Bosna, br. 1, Mostar,

rujan 1992, str. 5-7; C. Ribi~i~, nav. dj., str. 53-56. Poslove izvr{ne vlasti i uprave na podru~ju Hrvatske zajednice Herceg-Bosna obavljali su predstojnici odjela. Hrvatsko vije}e obrane Hrvatske zajednice Herceg-Bosna je, prema navedenoj Statutarnoj
961

HVO su, Statutarnom odlukom o privremenom ustrojstvu izvr{ne vlasti i uprave na podru~ju Hrvatske zajednice HercegBosna, data velika ovla{tenja po osnovu kojih mo`e uredbama, odlukama, rje{enjima i zaklju~cima ure|ivati “gospodarske i druge odnose na podru~ju HZ H-B”.77 Op}inski HVO formirani su sredinom 1992. Tako je primjera radi op}inski HVO Bugojno formiran 7. jula 1992, kada je Mate Boban, predsjednik HZ H-B i HVO-a, u skladu sa ~l. 2, Statutarne odluke o privremenom ustrojstvu op}inske izvr{ne vlasti i op}inske uprave, donio Odluku o imenovanju.78 Predsjedni{tvo HZ H-B je, Uredbom o oru`anim snagama Hrvatske zajednice Herceg-Bosna, 3. jula 1992, uspostavilo oru`ane snage, kao “temeljni nositelj oru`anog otpora”, koje {tite suverenitet HZ H-B i brane “njenu teritorijalnu cjelovitost”. Naime, Uredba ure|uje “prava i du`nosti gra|ana, ovlasti Hrvatskog vije}a obrane (u daljem tekstu HVO), tijela uprave i pravnih osoba, u obrani suvereniteta i teritorijalnog integriteta Hrvatske zajednice HercegBosna (u daljem tekstu HZ H-B) i druga pitanja zna~ajna za obrambeni sustav”. Uredba, tako|e, ure|uje: du`nosti gra|ana u obrani (radna, vojna i materijalna obaveza, zatim obaveza sudjelovanja u civilnoj za{titi, te “u slu`bi motrenja i obavje{}ivanja”, ovlasti HVO, tijela uprave HZ H-B i pravnih osoba u poslovima obrane (HVO, tijela uprave i ostala tijela HZ H-B), pravne osobe, vo|enje i zapovijedanje
odluci, imalo 6 odjela: Odjel obrane, Odjel unutarnjih poslova, Odjel gospodarstva, Odjel finansija, Odjel dru{tvenih djelatnosti i Odjel pravosu|a i uprave (Narodni list HZ Herceg-Bosna, br. 1, Mostar rujan 1992, str. 7).
77 Narodni list HZ Herceg-Bosna, br. 1, Mostar, rujan 1992, str. 7. 78 AIIZ, inv. br. 6-112, Hrvatska zajednica Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e

obrane, Broj: 444, Mostar, 7. jula 1992, Odluka o imenovanju op}inskog HVO Bugojno. U Hrvatsko vije}e obrane tada su imenovani: Vladimir [olji} (predsjednik HVO), Ante Bagari} (dopredsjednik HVO), Pavo Pavlovi} (zamjenik predstojnika Ureda za op}u upravu), Leon ]osi} (predstojnik Ureda za gospodarstvo) Branko [ari} (predstojnik Ureda obrane), Mihovil Struji} (predstojnik Ureda za dru{tvene djelatnosti), @eljko Zeli} (zapovjednik policije) i Zvonko Brajkovi} (zamjenik predstojnika Ureda za finansije). Navedena odluka je stupila “na snagu danom dono{enja” (AIIZ, inv. br. 6-112; C. Ribi~i~, nav. dj., str. 46, nap. 48).
962

oru`anim snagama, popuna oru`anih snaga, mobilizacija oru`anih snaga, zastava i znamenje oru`anih snaga, djelatni - profesionalni sastav oru`anih snaga pravo na naknadu, kaznene odredbe i prijelazne i zavr{ne odredbe.79 Uredba o oru`anim snagama HZ H-B nastoji da se tu kolaboracionisti~ku tvorevinu predstavi kao samostalnu i suverenu dr`avnu zajednicu, koja se izdvojila iz Republike Bosne i Hercegovine.80 Me|utim, ta je tvorevina u stvarnosti izvr{avala nare|enja pretpostavljenog, odnosno onoga ko je i formirao, tj. Republike Hrvatske.81 HVO je bio u slu`bi realizacije velikodr`avnih ciljeva Republike Hrvatske. Hrvatska vojska je, sa kolaboracionisti~kim formacijama HVO-a, koje su bile pot~injene Hrvatskoj vojsci i izvr{avale njene (okupacione) zadatke, okupirala dio teritorije Republike Bosne i Hercegovine (Hrvatska zajednica Herceg-Bosna), smatraju}i ga hrvatskim, radi priklju~enja Republici Hrvatskoj. I pripadnici HVO-a su Franju Tu|mana smatrali za svog predsjednika i vrhovnog komandanta.82 HVO je, dakle, bio u slu`bi i pod neposrednom kontrolom Zagreba, gdje je politi~ko i vojno rukovodstvo Republike Hrvatske imenovalo vo|e, visoke funkcionere HVO-a.83 HVO nije predstavljao nikakv poseban samostalan politi~ki niti vojni faktor u Republici Bosni i Hercegovini. To su bile kolaboracionisti~ke snage pod komandom Republike Hrvatske, odnosno u jedinstvenom sistemu rukovo|enja i

79 Narodni list HZ Herceg-Bosna, br. 1, Mostar, rujan 1992, str. 12-23; C. Ribi~i~,

nav. dj., str. 56-58 i 95.
80 Isto. Najvi{a dr`avna tijela Republike Hrvatske, posebno Sabor i Vlada

(demokratskog jedinstva), slu`beno su, po Ribi~i~u, podr`avala cjelovitost i suverenitet Republike Bosne i Hercegovine, “ali je dio dr`avnih struktura i vladaju}e HDZ, ipak radio na opciji priklju~enja HZ H-B Hrvatskoj” (C. Ribi~i}, nav. dj., str. 96). Me|utim, ta podr{ka je bila deklarativnog karaktera.
81 Imaju}i u vidu tu realnost, nije mogu}e prihvatiti ocjenu C. Ribi~i}a da je HZ H-B,

“{to se oru`anih snaga ti~e, uskla|ivala svoje djelovanje s Republikom Hrvatskom i predstavljala temelj za financijsku, kadrovsku i drugu pomo} Hrvatske HVO-u” (C. Ribi~i}, nav.dj., str. 56). To nije bilo “uskla|ivanje djelovanja” sa Republikom Hrvatskom, nego izvr{avanje zadataka dobijenih od njenih rukovode}ih struktura.
82 ICTY, Predmet: Br. IT-95-14-T, paragraf 109. 83 Isto, paragraf 112, nap. 230.

963

komandovanja Hrvatske vojske. I najvi{i oficiri Hrvatske vojske su imenovani u Hrvatsko vije}e obrane.84 Republika Hrvatska je imala i vr{ila ukupnu kontrolu (formirala, nare|ivala, naoru`avala, opremala, izdr`avala) nad Hrvatskom zajednicom Herceg-Bosna i Hrvatskim vije}em obrane, te uop{te nad hrvatskim politi~kim i vojnim vlastima u Republici Bosni i Hercegovini.85 Tijela kolaboracionisti~ke Hrvatske zajednice Herceg-Bosna su donosila uredbe, odluke, poslovnike, propise i mnoge druge akte, koji su ure|ivali materiju koju u dr`avama ure|uju zakoni, zna~ajni za djelovanje svake dr`avne zajednice. Sva usvojena akta HZ H-B samo su modifikovana, radi prikrivanja su{tine, ali su done{ena po nare|enjima predpostavljenih instanci Republike Hrvatske. Organizacija vlasti u HZ H-B je, uglavnom, preuzimala pojedina rje{enja i nazive tijela iz savremenog hrvatskog ustavno-pravnog ure|enja i historijske tradicije. Slu`beni jezik je bio “hrvatski”. Mnoga dokumenta te kolaboracionisti~ke tvorevine propisuju upotrebu hrvatskog jezika u {kolama, ustanovama i dr. Slu`bena valuta je hrvatski dinar. Zastava oru`anih snaga i grb HZ H-B (“povijesna zastava” i “povijesni grb”) su, uglavnom, identi~ni rje{enju iz Ustava Republike Hrvatske iz 1990. Uvoz robe iz Hrvatske u HZ H-B je na poseban na~in reguliran (na uvezenu robu iz Hrvatske se ne primjenjuju odre|eni carinski propisi), itd. Takvo ure|enje je izraz cjelokupnih odnosa izme|u HZ H-B i Republike Hrvatske, koja je na razne na~ine, pa i neposredno finansijski, izdr`avala HZ H-B.86 Tijela HZ H-B su prihvatila pravne akte koje je izdavao, sugerisao i nare|ivao Franjo Tu|man (sve njegove zamisli i upute HZ H-B je realizirala). Ta tijela su ostvarivala dr`avnu politiku i provodila
84 ICTY, TU@ILAC PROTIV IVICE RAJI]A, poznatog i kao Viktor Andri},

OPTU@NICA (u daljem tekstu: ICTY, TU@ILAC PROTIV RAJI]A), Predmet: Br. IT-95-12, Hag, 13. septembar 1996, paragrafi 34-35, 37, 40 i 42; ICTY, Predmet: Br. IT-95-14/1-T, @ALBENO VIJE]E, TU@ILAC PROTIV ZLATKA ALEKSOVSKOG, PRESUDA (u daljm tekstu: ICTY, Predmet: Br. IT-95-14/1-T), Hag, 24. mart 2000, paragraf 78, nap. 182.
85 ICTY, Predmet: Br. IT-95-14-T, paragraf 744; ICTY, Predmet: Br. IT-95-14/1-T, paragraf 78, nap. 182. Hrvatska zajednica Herceg-Bosna i Hrvatsko vije}e obrane su bili u potpunosti pot~injeni zagreba~kom re`imu. 86 C. Ribi~i~, nav. dj., str. 22, 75, 77 i 93-95.

964

neposredne upute tijela Republike Hrvatske, na {to, pored mnogih autora i pojedinih funkcionera HDZ Hrvatske i Bosne i Hercegovine, te dokumenata, upu}uje i ~injenica da je HDZ Bosne i Hercegovine, kao odlu~uju}a politi~ka snaga HZ H-B, bila konstitutivni dio HDZ Hrvatske, sa sjedi{tem u Zagrebu.87 Prema tome, to nije bila suverena dr`avna zajednica, jer su njena najvi{a tijela bila podre|ena drugoj dr`avi, nego kolaboracionisti~ki organ susjedne dr`ave, okupacione sile - Republike Hrvatske, koji je izvr{avao dr`avnu politiku i provodio odluke te — kao okupacione njoj nadre|ene dr`ave.88 Krajem avgusta 1993. neustavna i kolaboracionisti~ka tvorevina HZ H-B je, u skladu sa dvostrukom ulogom posrednika me|unarodne zajednice i novim mirovnim planom (Plan Oven - Stoltenberg), iza koga je stajala inicijativa (zajedni~ki prijedlog) Milo{evi}a i Tu|mana,89 opet nezakonito transformisana u “republiku”. Time je “svoje vladaju}e strukture unaprijedila” formiranjem hrvatske republike. U Livnu je 24. avgusta 1993. Sredi{njica Hrvatske demokratske zajednice Bosne i Hercegovine proglasila kolaboracionisti~ku tvorevinu Hrvatsku Republiku Herceg-Bosna i konstituisala “zastupni~ki dom”, koji je imao funkciju parlamenta.90 Zastupni~ki dom “Hrvatske Republike Herceg-Bosna” je ~etiri dana kasnije, odnosno 28. avgusta 1993, “sukladno politi~kim odlukama Hrvatske demokratske zajednice za Bosnu i Hercegovinu, kao
87 Isto. 88 Isto, str. 75-77. 89 K. Begi}, BOSNA I HERCEGOVINA OD VANCEOVE MISIJE DO

DAYTONSKOG SPORAZUMA (1991. - 1996.), Sarajevo 1997, str. 127-165.
90 Slu`beni list R BiH, br. 6, str. 85; C. Ribi~i~, nav. dj., str. 101-111.

Biskup Franjo Komarica je, po Mati Bobanu, podr`ao progla{avanje kolaboracionisti~ke tvorevine Hrvatske Republike Herceg-Bosna. Njegova ~estitka je, tvrdi Boban, “u biti jedna lijepa poema prema hrvatskoj borbi i slobodi hrvatskog naroda”. S tim u vezi, on je, tvrdi Boban, “otprilike kazao: ‘Ako ne mognemo druk~ije, onda va{a zapovjed da ostanemo - ostati }emo do zadnjega. A, va{a zapovjed da idemo - i}i }emo tamo gdje nam ka`ete da idemo’” (AIIZ, inv. br. 2-2475, Stenogram sastanka Franje Tu|mana sa Prli}em, Bobanom, Praljkom i Petkovi}em, u vili Dalmacija u Splitu, 5. novembra 1993, Dani, 25. oktobar 2002, str. 25).
965

legitimiranog prezenta politi~ke volje hrvatskog naroda”, donio Temeljnu odluku o uspostavi i progla{enju Hrvatske Republike Herceg-Bosna. U Odluci se HR H-B naziva “republikom” i “dr`avnom zajednicom”, {to je zna~ilo “korak dalje u procesu osamostaljivanja u odnosu na HZ H-B”. Na taj je na~in dotada{nja “zajednica” (HZ H-B) postala “republika”, definirana kao “jedinstvena i nedjeljiva demokratska dr`ava hrvatskog naroda u Bosni i Hercegovini, zasnovana na ljudskim pravima i slobodama, vladavini prava i socijalnoj pravdi”. Rije~ je o novom imenu za “zajednicu” koja ima isti teritorij (podru~je Hrvatske zajednice Herceg-Bosna), sa Mostarom glavnim gradom “republike”.91 Temeljna odluka govori o tome da “narod ostvaruje svoja prava u Republici”, u kojoj vlast “proizilazi iz naroda i pripada narodu kao zajednici slobodnih i ravnopravnih dr`avljana”, pri ~emu “narod ostvaruje vlast izborom svojih predstavnika i neposrednim odlu~ivanjem”. Me|utim, mononacionalna definicija “Republike” (“dr`ava hrvatskog naroda”) je i dalje prisutna, i pored toga {to je dopunjena na~elima o ljudskim pravima i slobodama, vladavini prava i socijalnoj pravdi.92 Temeljnom odlukom o uspostavi i progla{enju Hrvatske Republike Herceg-Bosna (u daljem tekstu: HR H-B) predvi|eno je dono{enje Ustava, “{to pokazuje na ambiciju uspostavljanja njene dr`avnosti”, kojim }e se, izme|u ostalog, odrediti i njene “kona~ne granice”, zatim grb, zastava i himna. Tako|e, je predvi|eno da se “Republika” slobodno udru`uje u savez republika, gdje se “odre|ena prava i du`nosti Republike” mogu ostvariti “u zajedni~kim tijelima saveza republika”, pri ~emu se nagla{ava da je “suverenitet Republike nedjeljiv, neotu|iv i neprenosiv”.93 Dr`avna vlast u HR H-B je, po Temeljnoj odluci, ustrojena na na~elima parlamentarne demokratije i podjele vlasti na zakonodavnu (zastupni~ki dom), izvr{nu (vlada) i sudsku (nezavisni sudovi). Predsjednika

91 Narodni list Hrvatske Republike Herceg-Bosna, br. 1, Mostar, listopad 1993, str. 6; C. Ribi~i~, nav. dj., str. 101-103. 92 Isto. 93 Narodni list Hrvatske Republike Herceg-Bosna, br. 1, Mostar, listopad 1993.

966

i ~lanove vlade bira i razrje{ava zastupni~ki dom na prijedlog predsjednika republike. Predsjednik republike “zastupa i predstavlja Republiku u zemlji i inozemstvu, izra`ava njeno konstitutivno jedinstvo i brine se za jedinstveno djelovanje svih tijela dr`avne vlasti”. On je “vrhovni zapovjednik Oru`anih snaga Republike, postavlja i razrje{ava vi{e vojne du`nosnike, uz pribavljeno mi{ljenje Vlade Republike”.94 Uprkos reafirmaciji suverenosti, teritorijalne cjelovitosti i politi~ke nezavisnosti Republike Bosne i Hercegovine Rezolucijom Savjeta sigurnosti (br. 859) od 24. avgusta 1993. godine,95 HR H-B je imala sva dr`avna obilje`ja. Do dono{enja ustava i konstituisanja njenih tijela primjenjivani su propisi HZ H-B, “kao i propisi dosada{nje Republike Bosne i Hercegovine kada nisu u suprotnosti s propisima Hrvatske Republike Herceg-Bosna”. Funkcije dr`avne vlasti do izbora i imenovanja tijela, po odredbama Odluke, obavljala su tijela vlasti HZ H-B. Du`nost predsjednika “Republike” je do njegovog izbora obavljao predsjednik HZ H-B.96 HR H-B je logi~an nastavak kontinuiteta aktivnosti Hrvatske demokratske zajednice, koje su imale za cilj formiranje “hrvatske dr`ave”. “Republika” je formirana i organizirana samo i isklju~ivo kao dr`ava jednog naroda - hrvatskog. Na osnovu konstatacije koja odre|uje podru~je na kome }e postojati ta “hrvatska dr`ava”, a to je - Republika Bosna i Hercegovina, mo`e se zaklju~iti da HR H-B ostaje u njenom okviru. Me|utim, imaju}i u vidu vi{e ~injenica, kao {to: prvo, u Temeljnoj odluci se za Republiku Bosnu i Hercegovinu koristi izraz “dosada{nja”, za koji su srpski kolaboracionisti upotrebljavali izraz “biv{a”; drugo, HR H-B je nastala u skladu sa politi~kim odlukama Hrvatske demokratske zajednice Bosne i Hercegovine, “kao legitimnog prezenta politi~ke volje hrvatskog naroda”; tre}e, Mostar (sredi{te HR H-B) je postao glavni grad, koji je marta 1994. ustoli~en u “prijestonicu” HR H-B; ~etvrto, upotreba pojma “ustav”; peto, HR H-B je djelovala protiv suvereniteta i cjelovitosti R BiH, itd., o~igledno pokazuje da je cilj - formiranje hrvatske dr`ave (“jedinstvene i nedjeljive”),
94 Isto; C. Ribi~i~, nav. dj., str. 102-103.

(u daljem tekstu: ∴ REZOLUCIJE …), Sarajevo 1995, str. 86 — 88.
96 Isto.

95 ∴ REZOLUCIJE VIJE]A SIGURNOSTI UN O BOSNI I HERCEGOVINI

967

sa uspostavljenom dr`avno{}u.97 Deklarativnog je karaktera konstatacija o hrvatskoj dr`avi u okviru Bosne i Hercegovine, kao {to je slu~aj i sa tvrdnjom o udru`ivanju te republike u savez republika (taj stav je nastao pod uticajem razgovora i dvoli~nih prijedloga me|unarodne zajednice o rje{enju bosanske “krize”, zapravo u njenoj podjeli). Nedostaje samo jo{ me|unarodno priznanje. Zastupni~ki dom HR HB je na svom drugom zasjedanju 30. septembra 1993. donio Zakon o Vladi HR H-B, kojim je utemeljena (Vlada) “kao najvi{e tijelo izvr{ne vlasti i uprave na podru~ju Hrvatske Republike Herceg-Bosna” i njeno “ustrojstvo i nadle`nost”. Vlada je za svoj rad odgovorna Zastupni~kom domu HR H-B i predsjedniku HR H-B, dok je HVO, prethodnik vlade, za svoj rad bio odgovoran Predsjedni{tvu HR H-B.98 Zastupni~ki dom HR H-B je 20. novembra 1993. donio odluku o izboru predsjednika, dopredsjednika i ~lanova vlade.99 Svi akti HR H-B sadr`e sve bitne elemente dr`avne organizacije, koje su ve} sadr`avali akti HZ H-B, te da je u njima, sadr`ajno i terminolo{ki (ustav, zastupni~ki dom, vlada, vrhovni sud, predsjednik republike), rije~ o formiranju nove dr`avne zajednice. Na taj je na~in “HR H-B dobila novu organizacijsku strukturu, koja je zami{ljena kao trajna i nije vi{e ograni~ena na vrijeme dok traju rat i ratna opasnost”.100 Deklaracija Zastupni~kog doma HR Herceg-Bosna, od 8. februara 1994, unijela je zna~ajne sadr`ajne promjene u djelovanje HR H-B. U toj deklaraciji stoji da je “Zastupni~ki dom... jedina legitimna zakonodavna vlast hrvatskog naroda u Bosni i Hercegovini”, koji polazi od prava i obaveze da zastupa i ostvari njegovu “nacionalnu, vjersku, kulturnu i gospodarsku slobodu i samostalnost” i o~uva “povijesnu i kulturnu ba{tinu” i o`ivotvori njegovu dr`avotvornost u okviru

97 Isto. 98 Narodni list Hrvatske Republike Herceg-Bosna, br. 1, Mostar, listopad 1993,

str. 21-23; C. Ribi~i~, nav. dj., str. 105.
99 Narodni list Hrvatske Republike Herceg-Bosna, br. 4, Mostar, prosinac 1993. Za predsjednika “Vlade” je izabran Jadranko Prli}, predsjednik HVO “HZ H-B”. 100 C. Ribi~i~, nav. dj., str. 108.

968

nezavisne Bosne i Hercegovine, u me|unarodno priznatim granicama, “kao dr`ave tri jednakopravna dr`avotvorna naroda”.101 Zastupnici Zastupni~kog doma HR H-B su se, pod uticajem i konstelacijom postoje}ih politi~kih i vojnih prilika u Bosni i Hercegovini i na me|unarodnom planu, zauzeli “za hitnu obustavu rata” i “politi~ko rje{enje dr`avne krize u Bosni i Hercegovini”, odnosno unutarnje ure|enje dr`ave na na~elu formiranja unije tri republike Bosne i Hercegovine. U svakoj od tri republike Zastupni~ki dom se zalo`io “za kulturnu, vjersku i nacionalnu autonomiju i lokalnu samoupravu svakog naroda”. O~uvanje dr`ave Bosne i Hercegovine, mogu}e je, po Zastupni~kom domu, jedino i uz pristanak “svakog od tri jednakopravna dr`avotvorna naroda (Hrvata, Srba, Muslimana) i svih zajedno”, kroz Uniju republika Bosne i Hercegovine.102 Takva unija “mora biti ure|ena kao demokratska, vi{estrana~ka parlamenatarna dr`ava, koja osigurava i jam~i sva osnovna prava i slobode svakom njenom dr`avotvornom narodu, kao i gra|aninu, neovisno o nacionalnoj pripadnosti, vjerskom svjetonazoru, politi~kom uvjerenju, spolnoj pripadnosti, te socijalnom statusu”.103 Pravo hrvatskog naroda u Bosni i Hercegovini “na samoopredjeljenje i o`ivotvorenje dr`avnosti, samostalnosti i neovisnosti” je, po Zastupni~kom domu, bilo mogu}e “ostvariti i jam~iti” samo “kroz Hrvatsku Republiku Herceg-Bosnu u Uniji Republika Bosne i Hercegovine, po{tuju}i pravo druga dva dr`avotvorna naroda (Srba, Muslimana) da isto osiguraju na jednakom principu”.104 Kolaboracionisti~ka, fa{istoidna tvorevina Hrvatska zajednica /Republika Herceg-Bosna, koja je nastala i funkcionisala na zlo~inima, je pod uticajem novog stanja i odnosa u Bosni i Hercegovini, a posebno me|unarodnih, prihvatila normativno i deklarativno zna~ajan programski politi~ki dokument. Me|utim, stvarno se ni{ta nije promijenilo. Radi se o nevje{tom poku{aju da se u postoje}im politi~kim prilikama (na

101 Narodni list Hrvatske Republike Herceg-Bosna, br. 8, Mostar, o`ujak 1994,

str. 339-341; C. Ribi~i~, nav. dj., str. 108-109; K. Begi}, nav. dj., str. 168, nap. 4.
102 Isto. 103 Isto. 104 Isto.

969

unutra{njem i me|unarodnom planu) obmane doma}a i svjetska javnost i iznudi priznanje HR H-B, kao posebnog entiteta, a koji bi, ravnopravno sa srpskim entitetom i Bo{njacima uspostavio (kon)federalnu Bosnu i Hercegovinu u obliku unije tri republike.105 Va{ingtonskim sporazumom Federacija Bosna i Hercegovina je ure|ena po na~elu kantona/vele`upa, od ~ega 3 s hrvatskom ve}inom, 3 s bo{nja~kom, te 2 mje{ovite. Hrvati u BiH pristali su na Federaciju samo pod uslovom da njihovu opstojnost kroz konfederalnu povezanost s Hrvatskom jam~i ona sama.106 Franjo Tu|man je, nakon potpisivanja Va{ingtonskog sporazuma, 13. septembra 1994. sazvao sjednicu u Zagrebu, na kojoj je pozvao ~elne ljude HR H-B, predstavnike Crkve i pojedine opozicione vo|e. Cilj je bio da se “pobli`e upozna sa trenutnom situacijom u Herceg -Bosni, ali i ponovno istaknuti zna~enje Washingtonskog sporazuma za opstojnost Hrvata u BiH”. Na tom je sastanku Franjo Tu|man, izme|u ostalog, izjavio: “Dok ne do|e do uspostave Federacije i Konfederacije, Herceg-Bosna treba ostati jamstvo interesa hrvatskog naroda”.107 Franjo Tu|man je, i pored toga {to je potpisivao mirovne planove za Bosnu i Hercegovinu, stalno opstruirao adekvatno rje{enje problema u Bosni i Hercegovini. Ostao je u uvjerenju svoje ekspanzionisti~ke nacionalisti~ke politike.108 Ni poslije potpisivanja Va{ingtonskog sporazuma, umjesto formiranja legalne strukture organa i institucija na svim nivoima, kako je to predvi|eno Ustavom Federacije, zadr`ane su strukture vlasti koje su prethodile tom sporazumu, uklju~uju}i ne samo odr`avanje u `ivotu, nego i ja~anje Herceg-Bosne.109 Postojanje Herceg-Bosne potvrdio je i Franjo Tu|man, prilikom zvani~ne posjete Sarajevu, 14.
105 C. Ribi~i~,nav. dj., str. 108-111. 106 H. [arini}, nav. dj., str. 135. Va{ingtonskim sporazumom formirana je, po

ocjeni Marinka ^uli}a, bo{nja~ko-hrvatska Federacija, s jednim ~lanom sporazuma (istina neobaveznim), kojim je otvorena mogu}nost da se taj dio Bosne i Hercegovine konfederalno pove`e sa Hrvatskom (M. ^uli}, nav. dj., str. 68-69).
107 Isto, str. 167. 108 M. ^uli}, nav. dj., str. 72-73. 109 Detaljnije o tome vidi: K. Begi}, nav. dj., str. 194-197.

970

juna 1994. Naime, tada je na kratkoj konferenciji za novinare, izme|u ostalog, izjavio “da Herceg-Bosna postoji i da }e ona ostati dok se ne o`ivotvori Federacija i istovremeno ne polo`e osnove za konfederaciju”, te da nju “treba uklju~iti kao temeljnu osnovu, kako za samu Federaciju, tako i za konfederaciju”.110 Franjo Tu|man je smatrao da on (oni) nikada ne}e pristati na federaciju bez konfederacije, “jer je tada opasnost od majorizacije i islamizacije golema”. Tu ocjenu je iznio i 18. novembra 1994, u razgovoru sa britanskim ambasadorom Hevitom (Gavin Hewitt).111

110 Isto. 111 H. [arini}, nav. dj., str. 178. Tu|manovi snovi o hrvatsko-bo{nja~koj konfederaciji

su propali (M. ^uli}, nav. dj., str. 76).
971

4. Zauzimanje dijela Republike Bosne i Hercegovine Nakon novih tajnih dogovora izme|u Slobodana Milo{evi}a i Franje Tu|mana o podjeli i uni{tenju Republike Bosne i Hercegovine, Vojska Republike Hrvatske je, sa njenim kolaboracionisti~kim formacijama (Hrvatsko vije}e obrane),112 pokrenula osvaja~ku ofanzivu
112 Formiranjem Hrvatskog vije}a obrane, kao najvi{eg “tijela obrane

hrvatskog naroda u Hrvatskoj zajednici Herceg-Bosna”, 8. aprila 1992, na ~elu sa Matom Bobanom, nakon organizacije “odbrane” kroz krizne {tabove mjesnih zajednica i op}ina, formirane su vojne snage - op}inski sto`eri HVO-a koji su rukovodili i komandovali jedinicama. U po~etku su formirana odjeljenja i vodovi na teritorijalnom principu, koji su prerasli u ~ete manevarskog karaktera, a one u bataljone. Sve op}ine su imale jedinice na nivou bataljona. Op}inskim sto`erima su bili podre|eni bataljoni i druge jedinice. HVO je, na osnovu Uredbe o oru`anim snagama “HZ H-B” (Narodni list HZ Herceg-Bosna, br. 1/92), od 3. jula 1992, razvijao i usavr{avao vojnu organizaciju. Jedinice su ujedinjavane, predstavljaju}i osnov za formiranje ve}ih profesionalnih sastava. U ve}ini op}ina HZ H-B formirane su, na osnovu zapovijedi Glavnog sto`era HVO HZ H-B, brigade (formiranjem brigada ukinuti su svi op}inski sto`eri - 31. decembra 1992.), “~ime se dobilo na kvaliteti zapovjedanja, a postrojbe su postale mobilnije”. Brigade su bile samostalne jedinice pod komandom GS HVO-a HZ H-B. Ve}ina op}ina je imala po jednu brigadu. Dvije op}ine su imale po dvije brigade. Neke op}ine su imale jednu zajedni~ku brigadu. Svaka brigada je imala svoju zonu odgovornosti, uklju~uju}i i podru~je vi{e op{tina. Svaka brigada se sastojala od odgovaraju}eg broja bataljona (bojni), ~iji je broj zavisio od zone odgovornosti svakog bataljona HVO-a. Komandanti brigada bili su, prije svega, odgovorni za planiranje i izvo|enje borbenih dejstava u zonama odgovornosti brigada kojima su komandovali i u tom su pogledu donosili naredbe. U HZ H-B formirane su i ~etiri operativne zone, u ~ijem je sastavu bilo vi{e brigada. U procesu reorganizacije i transformacije oru`anih snaga HZ H-B, radi formiranja jedinica ja~e udarne mo}i, brzopokretnih, manevarskih sastava, formirane su profesionalne i specijalne jedinice, zatim jedinice artiljerije, Vojne policije, sa preko 3.000 ljudi, te civilna policija. Od postoje}ih jedinica (bataljona, brigada i dr.) formirane su i gardijske brigade, a kasnije i zborna podru~ja.
972

u Bosni i Hercegovini. Tako se Republika Hrvatska, u skladu sa velikohrvatskim programom o formiranju “zajedni~ke hrvatske dr`ave u njenim etni~kim i povijesnim granicama”, otvoreno uklju~ila u agresiju na Republiku Bosnu i Hercegovinu, ~ime je od `rtve velikosrpske agresije i sama postala agresor.

a) Prikrivena agresija (novembar 1991. — januar 1993.)

Uspostavljanjem kolaboracionisti~ke Hrvatske zajednice HercegBosna (18. novembra 1991.) oficiri Hrvatske vojske su formirali, ustrojavali i vodili oru`ane jedinice u toj kolaboracionisti~koj tvorevini. Tako je od tada u Bosni i Hercegovini prisutna Hrvatska vojska,113 {to je stalno potvr|ivano njenim neposrednim u~e{}em u agresiji i drugim oblicima zlo~ina uklju~uju}i, pored logisti~kog osiguranja, te rukovo|enje i komandovanja, i ukupnu podr{ku njenim kolaboracionisti~kim snagama — Hrvatskom vije}u obrane. U blizini Plo~a su 7. decembra 1991. na sastanku predstavnika kriznih sto`era i vojnih zapovjednika srednje i ju`ne Dalmacije u~estvovali i predstavnici op}ina Hrvatske zajednice Herceg-Bosna. Me|u njima
Oru`ane snage HZ H-B su organizirane u komande, jedinice i ustanove. Sastojale su se od aktivnog i rezervnog sastava i imale su mirnodopski i ratni sastav. Zapovjednik kolaboracionisti~kih Oru`anih snaga HZ H-B formalno je bio predsjednik HZ H-B, Mate Boban, odnosno dr Jadranko Prli}, od 14. avgusta 1992. Me|utim, stvarni i jedini Vrhovni komandant Oru`anih snaga HZ H-B bio je predsjednik Franjo Tu|man, vrhovni zapovjednik Hrvatske vojske. Predsjedni{tvo HZ H-B, na ~elu sa Matom Bobanom, predsjednikom HVO i HZ H-B, propisalo je i formaciju Glavnog sto`era HVO, koji je formiran u sastavu Odjela obrane, sa sjedi{tem u Grudama, a zatim u Mostaru. Fomiranje Gavnog sto`era HVO HZ H-B po~elo je po~etkom aprila 1992, “u vrijeme sukoba na Kupresu”. Na ~elu Glavnog sto`era HVO-a u periodu od 1992. - 1995, u funkciji na~elnika, odnosno zapovjednika (komandanta) bili su naizmjeni~no sljede}i visoki oficiri Hrvatske vojske: brigadir Milivoj Petkovi}, general-bojnik Slobodan Praljak, ponovo brigadir Milivoj Petkovi}, zatim general Ante Roso i Tihomir Bla{ki}. Formiranje, organizacija, razvoj i druga pitanja vezana za kolaboracionisti~ke snage Hrvatske vojske (Hrvatsko vije}e obrane) autor je obradio u posebnoj studiji koja jo{ nije objavljena. 113 M. [pegelj, nav. dj., str. 328-329.
973

je, u svojstvu “vojnog povjerenika” “Glavnog sto`era za Hrvatsku zajednicu op}ina Bosne i Hercegovine”, bio i Mate Boban, predsjednik Hrvatske zajednice Herceg-Bosna.114 Na tom je sastanku zaklju~eno sljede}e : 1. da se izradi zajedni~ki plan odbrane srednje i ju`ne Dalmacije i Bosne i Hercegovine ; 2. da se reguli{u status i pla}e oficira “koji vode postrojbe u Herceg-Bosni” ; 3. “da se obavi ‘preraspodjela oru`ja’ i ‘uvje`baju posebne jedinice’” ; 4. Glavni sto`er Hrvatske vojske }e ustrojiti zajedni~ko zapovjedni{tvo za Hrvatsku zajednicu Herceg-Bosna i srednju i ju`nu Dalmaciju, odnosno ju`nu Hrvatsku ; 5. da se sistem veza zapadne Hercegovine “uklopi u sustav veza Hrvatske, i to posredstvom PTT poduze}a u Splitu i njegova ~elnika Jurja Buzoli}a”.115 Na sljede}em sastanku, odr`anom u Glavicama kod Sinja, 28. decembra 1991,116 odlu~eno je sljede}e :
114 Isto, str. 328. Na tom su sastanku bili i Perica Juri}, ministar unutra{njih

poslova Republike Hrvatske, Mi{o Munivrana, pomo}nik ministra obrane Republike Hrvatske i drugi. Neposredno nakon uspostavljanja Hrvatske zajednice Herceg-Bosna formiran je Glavni sto`er te kolaboracionisti~ke tvorevine i imenovan “vojni povjerenik”, koji je bio na njegovom ~elu. Tu je funkciju obavljao Mate Boban, predsjednik Hrvatske zajednice Herceg-Bosna i Hrvatskog vije}a obrane, koji je u tom svojstvu prisustvovao sastanku u blizini Plo~a, 7. decembra 1991, na kome su u~estvovali predstavnici kriznih sto`era i vojnih zapovjednika srednje i ju`ne Dalmacije i predstavnici op}ina Hrvatske zajednice Herceg-Bosna. U toj su kolaboracionisti~koj tvorevini od novembra 1991. djelovale oru`ane jedinice koje su vodili oficiri Hrvatske vojske, {to upu}uje na zaklju~ak da je ve} od tada u Bosni i Herecegovini prisutna Hrvatska vojska (M. [pegelj, nav. dj., str. 328-329). 115 Isto. 116 Isto. Tom su sastanku prisustvovali: ministar obrane Republike Hrvatske Gojko [u{ak, zapovjednik Hrvatske ratne mornarice Sveto Letica, kapetan bojnog broda Petar [imac, general Martin [pegelj, zatim Mate Boban, Daid`a i drugi.
974

1. da se imenuje zapovjednik i zapovjedni{tvo za Hrvatsku zajednicu Herceg-Bosna i ju`nu Hrvatsku, sa sjedi{tem, u po~etku, u Imotskom, “a u slu~aju rata u Herceg-Bosni” ; 2. da se “odmah rije{e status i pla}e ~asnika u Herceg-Bosni” ; 3. da se za Hrvatsku zajednicu Herceg-Bosna “poja~a opskrba u oru`ju, streljivu, odje}i i obu}i” ; 4. da se od Neuma do Travnika i od Trebinja do Livna “napravi zajedni~ka organizacija u operativno-strategijskom smislu” ; 5. da se, kao jedna od “specijalnih postrojbi” formira Brzolete}a pukovnija Kralj Tomislav od oko 900 ljudi, pod Daid`inom komandom.117 Na tre}em sastanku, odr`anom mjesec dana kasnije — 28. januara 1992, usvojeni su sljede}i zaklju~ci : 1. regulisanje statusa i pla}a oficira “koji vode postrojbe u Herceg-Bosni” ; 2. anga`ovanje zajedni~ke odbrane delte Neretve ; 3. formiranje i opremanje “samostalnih i s Hrvatima kombiniranih muslimanskih postrojbi”.118
Sastanak u Glavicama je, po ocjeni generala Martina [pegelja, bio “operativna razrada dogovora s tajnog sastanka” predsjednika Republike Hrvatske, dr Franje Tu|mana, s delegacijom Hrvatske demokratske zajednice Bosne i Hercegovine, uz prisustvo najvi{ih funkcionera Republike Hrvatske, odr`anog u Zagrebu dan ranije, 27. decembra 1991.
117 Isto, str. 329. Daid`a je, po Martinu [pegelju, zatra`io oru`je i opremu, te mu

je, s tim u vezi, “re~eno da }e to dobiti iz koli~ina koje su osvojene u skladi{tu Male Bare i koje su trebale i}i u Dubrovnik” (Isto). General Martin [pegelj tvrdi kako je iznosio “mnoge argumente protiv takva osnivanja postrojbe i upozorio da je u pitanju opkoljeni Dubrovnik, jer 37. neprijateljski korpus, iako se svakim danom osipa, jo{ mo`e izbiti na lijevu obalu Neretve i ugroziti Plo~e i Metkovi}. Nemo}an objasniti da je odbrana Dubrovnika va`nija od brzoletu}e pukovnije, poku{ao sam barem spasiti {to se mo`e i uspio se izboriti da pola oru`ja ode Daid`i, a pola — uglavnom strelja~ko naoru`anje i ne{to minobaca~a 80 mm - dubrova~kim braniteljima. To je onda no}u prevezeno u grad gumenim gliserima” (Isto, str. 320).
118 Isto, str. 328-329. I na tom je sastanku (nije utvr|eno mjesto odr`avanja)

prisustvovao general Martin [pegelj, gdje je govorio, kao i na sastanku od 28. decembra 1991. [pegelj je, prema njegovom kazivanju, upozoravao na nu`nost uspostavljanja
975

Na sastancima od 7. i 28. decembra 1991. zaklju~eno je, izme|u ostalog, da se sa~ini zajedni~ki plan odbrane i formira Zajedni~ka komanda za ju`nu Hrvatsku i Bosnu i Hercegovinu, odnosno dio Bosne i Hercegovine — podru~je kolaboracionisti~ke Hrvatske zajednice Herceg-Bosna. Te zaklju~ke, a posebno formiranje Zajedni~ke komande, realizovao je general Bobetko, nakon imenovanja za komandanta Ju`nog voji{ta, 10. aprila 1992.119 Na svim navedenim sastancima se govorilo o regulisanju statusa i pla}a oficira Hrvatske vojske koji su vodili oru`ane jedinice u Hrvatskoj zajednici Herceg-Bosna. O toj kolaboracionisti~koj tvorevini se govorilo kao da uop{te nije rije~ o teritoriji Republike Bosne i Hercegovine, ve} o podru~ju dr`ave Republike Hrvatske. To o~igledno pokazuju navedeni zaklju~ci, kao i kazivanja generala [pegelja.120 Regularne jedinice Republike Hrvatske, kojima su komandovali visoki oficiri Hrvatske vojske, sudjelovale su u borbenim aktivnostima protiv Bosne i Hercegovine, radi zauzimanja dijela Republike. To su sljede}e jedinice — dijelovi ili cijele - Hrvatske vojske : - ~etrdeset i pet brigada (1. brigada; 1. A brigada - 1. brigada Zbora narodne garde - ZNG; 2. brigada; 3. brigada; 3. A brigada -3. brigada ZNG; 4. brigada; 5. brigada; 7. brigada; 100. brigada; 101. brigada; 102. brigada; 103. brigada; 104. brigada; 105. brigada; 106. brigada; 108. brigada; 109. brigada; 110. brigada; 111. brigada; 112. brigada; 114. brigada; 115. brigada; 116. brigada; 117. brigada; 118. brigada; 119. brigada; 120. brigada; 123. brigada; 126. brigada; 127. brigada; 128. brigada; 139. brigada; 140. brigada; 141. brigada; 145. brigada; 153. brigada; 156. brigada; 157. brigada; 159. brigada; 162.
savezni{tva “s Muslimanima i svima koji `ele braniti Bosnu i Hercegovinu, te da se to mora u~initi legalnim kanalima i me|udr`avnim sporazumom kakav smo svojedobno imali sa Slovenijom” (Isto, str. 329).
119 Isto, str. 329, nap. 4; J. Bobetko, SVE MOJE BITKE, Zagreb 1996, str. 202;

AIIZ, inv. br. 2-1678, Republika Hrvatska, Predsjednik, Naredba, Broj : PA7-28/1-92, Zagreb, 10. april 1992, 22,30h.
120 M. [pegelj, nav. dj., str. 328-329. Izrada zajedni~kog plana odbrane i formiranje

Zajedni~ke komande za ju`nu Hrvatsku i Hrvatsku zajednicu Herceg-Bosna (po~etkom aprila 1992.), logisti~ko osiguranje materijalno-tehni~kih sredstava, podr{ka u oficirskom kadru, obu~avanje jedinica Hrvatske zajednice Herceg-Bosna u Republici Hrvatskoj, jedinstveni sistem veza i dr., potvr|uju osvaja~ke namjere Republike Hrvatske.
976

brigada; 163. brigada; 166. brigada; 175. brigada; 203. brigada i 1. Sanitetska brigada) ; - ~etiri pukovnije (1. dobrovolja~ka pukovnija Kralj Tomislav; Pukovnija Bruno Bu{i}; 5. domobranska pukovnija i 11. domobranska pukovnija) ; - osam bojni — bataljona (60. samostalna bojna Ludvig Pavlovi} jedinica za posebne namjene; 2. samostalna bojna; Samostalna bojna Frankopan; 66. bojna Vojne policije; 67. samostalna bojna vojne policije; 4. samostalna bojna Zrinjski; 33. in`injerijska bojna i Bojna Matija Vla~i}) ; - jedan topni~ki puk (4. topni~ki puk) ; - dva diviziona (55. laki artiljerijski divizion protivzra~ne odbrane iz Siska i 2. motorizovani artiljeriski divizion Operativne zone Osijek) ; - jedan mje{oviti odred mornari~ko-desantne pje{adije (Mje{oviti odred mornari~ko-desantne pje{adije) ; - jedna helikopterska eskadrila (helikopterska eskadrila) ; - dvije takti~ke grupe (Takti~ka grupa 2 - TG-2) i Takti~ka grupa 4 -TG-4) ; — deset specijalnih jedinica (Grupa za protivoklopnu borbu - POG iz Siska; Divovi; Tigrovi iz Zagreba; [korpije; Alkari; Vukovi; Pume iz Vara`dina; Kune iz Osijeka; Paukovi iz Splita i Gromovi iz Siska) ; - vi{e diverzantskih i drugih jedinica.121

121 AIIZ, inb. br. 1-1680, Zapovjedni{tvo OZ Split, IZM - Plo~e, 12. aprila 1992,

Klasa: 8/92-01/17, UR. br. 6030-02/92-01- Zapovjedniku 4/4 br. ZNG; Isto, inv. br. 21682, Republika Hrvatska Glavni sto`er Hrvatske vojske, Zapovjedni{tvo OZ Split, IZM Plo~e, Klasa: 8/92-01/26, Ur. br.: 6030-03/92-01, Plo~e, 15. april 1992.; Isto, inv. br. 2-1689, Republika Hrvatska Zapovjedni{tvo Ju`nog voji{ta, Zapovjedni{tvo OZ Split, Klasa: 8/92-01/48, UR. broj: 6030-03/92-1, Plo~e, 25. april 1992. - Zapovjedniku 156. br HV, kapetan koverte Ante Urli}; Isto, inv, br. 2-1693, Republika Hrvatska Zapovjedni{tvo Ju`nog voji{ta, Zapovjedni{tvo OZ Split, IZM Plo~e, Klasa: 8/9201/58, Plo~e, 30. april 1992. - Zapovjednicima Livna, Tomislavgrada i 115. br. HV; Isto, inv. br. 2-1694, Republika Hrvatska Zapovjedni{tvo Ju`nog voji{ta, Zapovjedni{tvo, OZ Split, IZM Plo~e, Klasa: 8/92-01/61, UR. broj: 6030-01/92-1, Plo~e, 2. maj 1992.
977

Republika Hrvatska je sa navedenim i drugim snagama u periodu
- Zapovjedni{tvu 126. br. HV, 115 br. HV i TG-4; Obrani Livna i Obrani Tomislavgrada; Isto, inv. br. 2-1699, Republika Hrvatska Zapovjedni{tvo Ju`nog voji{ta, Zapovjedni{tvo OZ Split, IZM Plo~e, Klasa: 8/92-01/90, UR. broj: 603002/92-1, Plo~e, 19. maj 1992, Uput bojne Frankopan u srednju Bosnu; Isto, inv. br. 21703, Republika Hrvatska GS Hrvatske vojske, Zapovjedni{tvo Ju`nog voji{ta, IZM Plo~e, Klasa: 8/92-01/119, UR. broj: 1080-01-01-92-1, Plo~e, 28. maj 1992. Zapovjedni{tvu: Operativne grupe Jugoisto~ne Hercegovine; 156. br. HV, 1. br. HVO ^apljina, TG-2, 4/4. br. ZNG, Zapovijed za napadnu operaciju br. 1; Isto, inv. br. 21704, Republika Hrvatska Zapovjedni{tvo Ju`nog voji{ta, Zapovjedni{tvo OZ Split, IZM Plo~e, Klasa: 8/92-01/118, UR. broj: 1080-01-01-92-1, Plo~e, 6. juni 1992. Zapovijed o ustrojstvu bojne Stolac; Isto, inv. br. 2-1706, Republika Hrvatska, Zapovjedni{tvo Ju`nog voji{ta, Zapovjedni{tvo OZ Split, IZM Plo~e, Klasa: 8/9201/136, UR. broj: 1080-01-01-92-1, Plo~e, 14. juni 1992. - Zapovjedniku OG JIH /Operativne grupe Jugoisto~na Hercegovina/; Isto, inv. br. 2-1707, Republika Hrvatska Zapovjedni{tvo Ju`nog voji{ta, Zapovjedni{tvo OZ Split, IZM Plo~e, Klasa: 8/9201/139, UR. broj: 1080-01-01-92-1, Plo~e, 15. juni 1992, ZAPOVIJED za aktivnu obranu; Isto, inv. br. 2-1708, Republika Hrvatska Zapovjedni{tvo Ju`nog voji{ta, IZM Plo~e, Klasa: 8/92-01/141, UR. broj: 1080-01-01-92-1, Plo~e, 16. juni 1992, ZAPOVIJED ZA PODR[KU SNAGA U DJELOVANJU NA STOLAC; Isto, inv. br. 2-1714, Republika Hrvatska GS Hrvatske vojske, Zapovjedni{tvo Ju`nog voji{ta, IZM Plo~e, Klasa: 8/92-01/181, UR. broj: 1080-01-01-92-1, Plo~e, 13. juli 1992. Zapovjedni{tvu: Operativne grupe Jugoisto~ne Hercegovine; 1. Hercegova~ka brigada (pukovnik Obradovi}); TG-2 (pukovnik Beneta) i 1. br. ZNG “A”, ZAPOVIJED ZA OBRANU Br. 1; Isto, inv. br. 2-1888, Republika Hrvatska, Hrvatska vojska, V. P. 3033, Ur. br. 1812/92, Sisak, 3. oktobar 1992, ZAPOVIJED; AIIZ, fond 3, inv. br. 2685; Isto, inv. br. 2-2227, Republika Hrvatska, Hrvatska vojska, OG Isto~na Posavina, Klasa: 8/92-01, Broj: OG-01-92-192/2, Slav/onski/ Brod, 21. maj 1992, ZAPOVJED; Isto, inv. br. 2-1710, Republika Hrvatska, Zapovjedni{tvo Ju`nog voji{ta, Zapovjedni{tvo OZ Split, IZM Plo~e, Klasa: 8/92-01/150, UR. broj: 1080-01-01-92-1, Plo~e, 18. juni 1992. — N/r Gosp. Andabak, n/r Gosp. Jaganjac; Isto, inv. br. 2-2290, Republika Hrvatska, Ministarstvo obrane Zagreb, Klasa: Pov. 8/92-01/17, Ur. br. 5120-13-92-78, Zagreb, 5. juni 1992. — Zapovjedni{tvu 101. R brigade; Isto, inv. br. 2-2966, Republika Bosna i Hercegovina, Hrvatska Zajednica Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e obrane, Odjel obrane, Glavni sto`er HVO, Broj: 09-451/93, Mostar. 12. mart 1993. — Ministarstvu unutra{njih poslova Republike Hrvatske, Policijska uprava Zagreb; Isto, inv. br. 2-1890, Republika Hrvatska, Ministarstvo obrane, Postrojba specijalnih snaga Glavnog sto`era, Bojna Matija Vla~i}, [apjane, Opatija, KLASA: 8/92-01/208, UR. BR. 5120-03-912-723, [apjane, 9. septembar 1993, POTVRDA; AIIZ, inv. br. 2-1891, Republika Hrvatska, Ministarstvo obrane, Specijalne postrojbe Glavnog sto`era H.V., Bojna Matija Vla~i}, KLASA: 8/92/01/208, UR. BR. 5120-03-912-866, [apjane, 15. oktobar 1993, POTVRDA; AIIZ, inv. br. 2-1892, Republika Hrvatska, Ministarstvo obrane, Specijalne postrojbe Glavnog sto`era H.V., Bojna Matija Vla~i}, KLASA:
978

od novembra 1991. do 18. marta 1994.122 u~estvovala u agresiji na Republiku Bosnu i Hercegovinu, vr{e}i brojne zlo~ine, me|u kojima i genocid nad Bo{njacima, posebno u centralnoj Bosni i dolini Neretve. Hrvatska vojska je, sa njenim kolaboracionisti~kim jedinicama, napadala i uni{tavala mnoge gradove i naselja, kao {to su, na primjer, Prozor, Mostar, Sovi}i, Doljani, Ahmi}i i druga mjesta. Te su snage jedan broj gradova i sela okupirale, a druge dr`ale pod opsadom, pri ~emu su ih intenzivno granatirale i sprje~avale dolazak humanitarne pomo}i i osnovnih namirnica.123 Predsjednik Republike Hrvatske Franjo Tu|man je 10. aprila 1992. (u 22,30 h), na osnovu ~l. 52, stav. 1, ta~ke 1. Zakona o obrani, “a sobzirom na izvanredne prilike u svezi eskalacije rata u Bosni i Hercegovini, {to ugro`ava i grani~na podru~ja Republike Hrvatske”, donio Naredbu, Broj: PA 7-28/1-92, kojom je Janka Bobetka, generala zbora, imenovao za zapovjednika “svih postrojbi
8/92/01/208, UR. BR. 5120-03-912-867, [apjane, 15. oktobar 1993, POTVRDA; Isto, inv. br. 2-2659, Komanda 1. kraji{kog korpusa, Op. pov. br. 716, 3. oktobar 1992. — Komandi 30. partizanske divizije; Isto, inv. br. 2-2650, Komanda 5. korpusa, 29. mart 1992, Stara Gradi{ka — Komandi 30. partizanske divizije; Isto, inv. br. 2-2474; Stenogram sastanka izme|u Franje Tu|mana, Janka Bobetka, Imre Agoti}a, Josipa Luci}a i Gojka [u{ka u Predsjedni~kim dvorima, 22. oktobar 1993, Dani, 25. oktobar 2002, str. 23; Isto, inv. br. 2-3009, Hrvatska Republika Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e obrane, ZP Tomislavgrad, IZM Prozor, Broj: 01/5384, Prozor, 5. decembar 1993. — Borbenoj grupi 5. domobranske pukovnije Osijek; J. Bobetko, nav. dj., str. 203, 209210, 218, 232, 235-238, 242-247, 263-264, 272-273 i dr.; M. [pegelj, nav. dj., 336, 338-340, 342, 345, 362-363, 405-406 i dr.; Slobodna Bosna, 20. februar 1998; I. Radakovi}, nav. dj., str. 138; Bosna, br. 1, 11. februar 1994, str. 15 i 23; S. Omeragi}, nav. dj., str. 159; ICTY, Predmet: Br. IT-95-14/1-T, paragraf 78, nap. 182. Hrvatska vojska je, po ocjeni generala Ilije Radakovi}a, u aprilu 1992. na teritoriji Bosne i Hercegovine imala {est brigada, od ~ega je pet (sa oko 70 tenkova) bilo na podru~ju Bosanski Brod — Derventa (I. Radakovi}, nav. dj., str. 138).
122 Neke jedinice Hrvatske vojske, kao {to je, na primjer, 175. brigada, su i

poslije 18. marta 1994, zadr`ane na teritoriji Republike Bosne i Hercegovine (AIIZ, inv. br. 2-2946, Republika Bosna i Hercegovina, Hrvatska Republika Herceg-Bosna, Ministarstvo obrane, Klasa: 801-02/94-01/04, Ur. br. 02-01-94-1, Mostar, 22. april 1994. — Ministarstvu obrane Republike Hrvatske, Kabinet).
123 ICTY, Predmet: Br. IT-98-34-I, TU@ILAC PROTIV MLADENA NALETILI]A,

zvanog Tuta, I VINKA MARTINOVI]A, zvanog [tela, OPTU@NICA (u daljem tekstu: ICTY, Predmet: Br. IT-98-34-I), Hag, 21. decembar 1998, paragrafi 7-11, 25-26 i dr.
979

hrvatske vojske na Ju`nom voji{tu od Splita do Dubrovnika”. Istom naredbom su utvr|ena ovla{tenja i zadaci generala Bobetka. Njemu su bila podre|ena “sva zapovjedni{tva navedenog sektora, uklju~uju}i i one iz Hrvatske Ratne Mornarice”. Zadatak je bio da }e se “iz njihova sastava oformiti prema potrebama i sto`er Ju`nog boji{ta”.124 Predsjednik Franjo Tu|man je ovu naredbu donio imaju}i u vidu “izvanredne prilike u svezi eskalacije rata u Bosni i Hercegovini”. To zna~i da je on, na osnovu prilika koje su bile prisutne u susjednoj dr`avi, a ne u Republici Hrvatskoj, donio takvu odluku. Istina, on tvrdi da “eskalacija rata u Bosni i Hercegovini” ”ugro`ava i grani~na podru~ja Republike Hrvatske”.125 Operativna zona odgovornosti Ju`nog voji{ta obuhvatala je ju`ni dio Hrvatske i dio teritorije Republike Bosne i Hercegovine (dio Hercegovine i srednje Bosne), na kome je formirana kolaboracionisti~ka tvorevina Hrvatska zajednica Herceg-Bosna.126
124 J. Bobetko, nav. dj, str. 27, 124 i 202; AIIZ, 2-1678, Republika Hrvatska,

Predsjednik, NAREDBA, Broj: PA7-28/1-92, Zagreb, 10. april 1992, 22,30 h, objavljeno u: J. Bobetko, nav. dj., str. 202. General zbora Janko Bobetko je 10. aprila 1992. preuzeo ju`nu boji{nicu, u svojstvu zapovjednika Ju`nog voji{ta, sa ingerencijama komandovanja svim pomorskim i kopnenim snagama na tom dijelu voji{ta (Isto).
125 Isto. 126 AIIZ, 2-1680, Zapovjedni{tvo OZ Split, IZM — Plo~e, 12. april 1992, Klasa:

8/92-01/17, Ur. br. 6030-02/92-01. — Zapovjedniku 4/4 br. ZNG; AIIZ, 2-1682, Republika Hrvatska Glavni sto`er Hrvatske vojske, Zapovjedni{tvo OZ Split IZM — Plo~e, Plo~e, 15. april 1992, Klasa: 8/92-01/26, Ur. br. 6030-03/92-01; AIIZ, 2-1683, Zapovjedni{tvo Ju`nog voji{ta IZM — Grude, 16. april 1992, Formiranje IZM Ju`nog voji{ta; Isto, inv. br. 2-1685, Republika Hrvatska Zapovjedni{tvo Ju`nog voji{ta IZM — Grude, Grude, 19. april 1992 — Zapovjedni{tvu obrane Livno, Zapovjedni{tvu obrane Tomislavgrada — n/r zapovjednika; Isto, inv. Br. 2-1683, Hrvatska Zajednica Herceg—Bosna, Hrvatsko vije}e obrane, Zapovjedni{tvo Ju`nog voji{ta IZM — Grude, 20. april 1992; Isto, inv. br. 2-1697, Republika Hrvatska Zapovjedni{tvo Ju`nog voji{ta, Zapovjedni{tvo OZ Split, IZM Plo~e, Klasa: 119-01/92-02/1, Ur. broj: 6030-01/92-1, Plo~e, 7. maj 1992; Isto, inv. br. 2-1701, Republika Hrvatska Zapovjedni{tvo Ju`nog voji{ta, Zapovjedni{tvo OZ Split, IZM Plo~e, Klasa: 8/92-01/91, UR. broj: 6030-02/92-1, Plo~e, 19. maj 1992, Formiranje IZM Srednja Bosna; Isto, inv. br. 2-1703, Republika Hrvatska GS Hrvatske vojske, Zapovjedni{tvo Ju`nog voji{ta, IZM Plo~e, Klasa: 8/92-01/119, Ur. broj: 108001-01-92-1, Plo~e, 28. maj 1992. - Zapovjedni{tvu: Operativne grupe Jugoisto~ne Hercegovine; 156. br. HV; 1. br. HVO ^apljina; TG-2; 4/4. br. ZNG, Zapovijed za
980

Na tom su voji{tu u po~etku anga`ovane 1, zatim 115. i 116. brigada Hrvatske vojske, a kasnije je pristigla i 4. brigada (iz Metkovi}a, Plo~a i Splita).127 Teritorija Republike Hrvatske od Splita do Dubrovnika sa~injavala je Operativnu zonu, ~ije je zapovjedni{tvo bilo u Splitu (OZ Split), pod komandom Mate Viduke. Sve jedinice hrvatske vojske u okviru OZ Split bile su pod direktnom komandom zapovjednika Ju`nog voji{ta, generala Bobetka.128 Na osnovu navedene naredbe Franje Tu|mana, te drugih dokumenata i neposrednih kazivanja generala Janka Bobetka i Martina [pegelja, mogu se utvrditi ratni ciljevi Republike Hrvatske — zauzimanje dijela Bosne i Hercegovine.129 To je jo{ o~iglednije izra`eno u Zapovijedi
napadnu operaciju br. 1; Isto, inv. br. 2-1706, Republika Hrvatska Zapovjedni{tvo Ju`nog voji{ta, Zapovjedni{tvo OZ Split, IZM Plo~e, Klasa: 8/92-01/136, Ur. broj:1080-01-01-92-1, Plo~e, 14. juni 1992. — Zapovjedniku OG JIH /Operativna grupa Jugoisto~ne Hercegovina — prim. S. ^./; Isto, inv. br. 2-1707, Republika Hrvatska Zapovjedni{tvo Ju`nog voji{ta, Zapovjedni{tvo OZ Split, IZM Plo~e, Klasa: 8/92-01/139, Ur. broj: 1080-01-01-92-1, Plo~e, 15. juni 1992, Zapovijed za aktivnu obranu; Isto, inv. br. 2-1714, Republika Hrvatska, GS Hrvatske vojske, Zapovjedni{tvo Ju`nog voji{ta, IZM, Plo~e, Klasa: 8/92-01/181, Ur. broj: 1080-01-01-92-1, Plo~e, 13. juli 1992. — Zapovjedni{tvu: Operativne grupe Jugoisto~ne Hercegovine; 1. Hercegova~ka brigada (pukovnik Obradovi}); TG-2 (pukovnik Beneta); 1. br. ZNG “A”, objavljeno u: J. Bobetko, nav. dj., str. 133, 203, 206-207, 209-210, 212-214, 229, 235-237 i 242-247.
127 J. Bobetko, nav. dj., str. 133. 128 Vidi napomenu 126. 129 J. Bobetko, nav. dj., str. 200-202 i dr. Za razliku od Franje Tu|mana, koji je

jasno iznio razloge dono{enja Naredbe od 10. aprila 1992, general Janko Bobetko je u svojoj knjizi SVE MOJE BITKE (Zagreb 1996.) prikrio prave namjere dono{enja takve naredbe i njegovog postavljenja za komandanta Ju`nog voji{ta. Naime, on tvrdi kako je, nekoliko sati prije dono{enja takve naredbe, istoga dana, nave~er, razgovarao sa ministrom [u{kom i upozorio ga kako je “najve}a opasnost za Hrvatskuodsijecanje ili presijecanje ju`nog dijela voji{ta”. Nakon toga su (sat vremena prije dono{enja takve naredbe) oti{li kod predsjednika Franje Tu|mana i objasnili mu slo`enost situacije. Janko Bobetko je Franji Tu|manu tada rekao kako, po njegovoj ocjeni, “neprijatelj priprema svestrani udar, ~iji osnovni pravci vode ovladavanju dolinom Neretve, da im je krajnja to~ka luka Plo~e, da je sada{nji polo`aj sjeverno od Metkovi}a do Mostara kriti~an...”. Zatim je general Janko Bobetko predlo`io Franji Tu|manu da napi{e zapovijed po kojoj je “ovla{ten i odgovoran za izvr{enje tog zadatka”, {to je Franjo Tu|man i u~inio u 22,30.
981

komandanta Operativne zone Split (IZM — Plo~e), od 12. aprila 1992. Naime, general Bobetko je 12. aprila stigao u Plo~e, na njegovo istureno komandno mjesto, i naredio komandantu Operativne zone Split, Mati Viduki, da jedan dio snaga Hrvatske vojske uputi u {iri prostor sela Slip~i}i, ju`no od Mostara.130 Naredba je izdata “na osnovu nastale situacije u Herceg-Bosni, a u svezi zapovjedi generala zbora Bobetka Janka”. Komandantu 4. bataljona 4. brigade Zbora narodne garde je nare|eno da u toku no}i 12./13. aprila 1992. sa jedinicom izvr{i mar{ pravcem Rab — Opuzen Metkovi} - Ljubu{ki - ^itluk — selo Slip~i}i, s ciljem dovo|enja u rejon sela Slip~i}i - Tep~i}i - Dobro Selo, radi organiziranja uporne odbrane, uz maksimalno zapre~avanje i ukopavanje, kako bi se onemogu}io “prodor agresora u pravcu ^itluka”. U ^itluku se tada ve} nalazio Vladimir Perak, komandant “odbrane” tog dijela Hercegovine.131 Jedinice 4. brigade Zbora narodne garde (4. bataljon) su, u skladu sa navedenom naredbom, zauzele “osjetljive i klju~ne polo`aje u Hercegovini”.132 General Bobetko je, u skladu sa Naredbom Franje Tu|mana, od 10. aprila 1992, da je zapovjednik “svih postrojbi Hrvatske vojske na ju`nom voji{tu od Splita do Dubrovnika”, bio (pored komandanta Ju`nog voji{ta) i komandant Glavnog sto`era Herceg-Bosne. U tom je svojstvu 12. aprila izdao i (prvu) Zapovijed pukovniku Vladimiru Peraku.133
Umjesto takvog obrazlo`enja general Janko Bobetko u podnaslovu “Pripreme i organizacija obrane {ireg podru~ja Hercegovine i priprema za operaciju ^agalj” otvoreno iznosi njegova ovla{tenja, zadatke i ciljeve — zauzimanje “{ireg podru~ja Hercegovine” (J. Bobetko, nav, dj., str. 200-202 i dr.). General Martin [pegelj tvrdi da su ciljevi djelovanja Bobetkove grupacije bili — “zauzimanje {to ve}eg teritorija, radi podjele BiH sa Srbijom” (∴ RAT U HRVATSKOJ I BOSNI I HERCEGOVINI 1991. — 1995, - u daljem tekstu: RAT...-, uredili Branka Maga{ i Ivo @ani}, Zagreb — Sarajevo 1999, str. 135).
130 AIIZ, inv. br. 2-1680, Zapovjedni{tvo OZ Split, IZM — Plo~e, Klasa: 8/92-

01/17, Ur. Broj: 6030-08/92-01, 12. april 1992. — Zapovjedniku 4/4 br. ZNG, Zapovijed, objavljeno u : J. Bobetko, nav. dj., str. 201-203.
131 Isto. 132 Isto. 133 AIIZ, inv. br. 2-1682, Hrvatska zajednica Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e

obrane, Glavni sto`er, 12. april 1992, Zapovijed pukovniku Vladimiru Peraku, objavljeno u : J. Bobetko, nav. dj., str. 204.
982

Poslije zauzimanja Kupresa od velikosrpskog agresora (7. aprila 1992.), gdje je Hrvatska vojska pora`ena,134 Hrvatske jedinice su se povukle i napustile polo`aj. U fazi napu{tanja [ujice i silaska ~etnika od Kupresa prema [ujici, general Bobetko je, zajedno sa Miroslavom Tu|manom, Vukojevi}em i Matom Bobanom, stigao u [ujicu. Preduzeo je odre|ene mjere da se odr`i [ujica, kako bi se “spasio” cijeli taj
General Janko Bobetko je tom naredbom prisilio pukovnika Peraka da preda du`nost zapovjedanja na pravcu ^itluka. On je taj pravac, kako pi{e general Janko Bobetko, branio s “malim, neukopanim i lo{e raspore|enim snagama”, “radio je po zadatku KOS-a” i poslije smjenjivanja “brzo se izgubio s tog dijela fronta i po nekim pouzdanim informacijama danas `ivi u Beogradu” (Isto). 134 Cijene}i operativno-takti~ki zna~aj Kupre{ke visoravni i prevoja Kupre{ka vrata, JNA je tokom 1991. na tom prostoru rasporedila zna~ajne oklopno-mehanizovane snage, pod izgovorom redovnih vje`bovnih aktivnosti. Te snage JNA su na Kupre{koj visoravni u~estvovale u agresiji na Republiku Bosnu i Hercegovinu. Krajem marta 1992. Hrvatska vojska je izvr{ila prodor prema Kupresu iz pravca juga i, u prvoj fazi, ostvarila odre|ene rezultate, u{av{i u Kupres (ZLO^INI U VRBANJI JULA 1993, Sarajevo 2001, str. 86). Jedinice JNA (5. i 9. korpus) su po~etkom i u prvoj polovini aprila 1992. na Kupre{koj visoravni izvodile intezivna borbena dejstva. U periodu od 2.-11. aprila JNA je razbila tri brigade Hrvatske vojske, kao i snage HVO-a i HOS-a. U tim su borbama hrvatske snage imale velike gubitke u `ivoj sili i materijalno-tehni~kim sredstvima (Detaljnije o tome vidi: AIIZ, inv. br. 2-85, Komanda 2. Vojne oblasti, Operativni de`urni tim, Str. pov. br. 10/36 — 2000, 5. april 1992. — G[ OS SFRJ — Operativni centar, BORBENI I OPERATIVNI IZVE[TAJ; Isto, inv. br. 2 — 86, Komanda 2. Vojne oblasti, Operativni de`urni tim, Str. pov. br. 10/36 — 2025, 6. april 1992. — G[ OS SFRJ — Operativni centar, Komandi 2. VO na RKM, BORBENI I OPERTAIVNI IZVE[TAJ; Isto, inv. br. 2 — 87, Komanda 2. Vojne oblasti, Operativni de`urni tim, Str. pov. br. 10/36 — 1987, 2. april 1992. — G[ OS SFRJ — Operativni centar, BORBENI I OPERATIVNI IZVE[TAJ; Isto, inv. br. 2 — 89, Komanda 2. Vojne oblasti, Operativni de`urni tim, Str. pov. br. 10/36 — 1957, 3. april 1992. — G[ OS SFRJ — Operativni centar, BORBENI I OPERATIVNI IZVE[TAJ; Isto, inv. br. 2 — 90, Komanda 2. Vojne oblasti, Operativni de`urni tim, Str. pov. br. 10/36 — 2050, 7. april 1992. — G[ OS SFRJ — Operativni centar, Komanda 2. VO na RKM, BORBENI I OPERATIVNI IZVE[TAJ; Isto, inv. br. 2 — 91, Komanda 2. Vojne oblasti, Operativni de`urni tim, Str. pov. br. 10/36 — 2082, 8. april 1992. — G[ OS SFRJ — Operativni centar i Komandi 2. VO — RKM, OPERATIVNI I BORBENI IZVE[TAJ; Isto, inv. br. 2 — 93, Komanda 2. Vojne oblasti, Operativni de`urni tim, Str. pov. br. 10/36 — 2125, 10. april 1992. — G[ OS SFRJ — Operativni centar i Komandi 2. VO na RKM, BORBENI I OPERATIVNI IZVE[TAJ; Isto, inv. br. 2 — 94, Komanda 2. Vojne oblasti, Operativni de`urni tim, Str. pov. br. 10/36 — 2150, 11. april 1992. — G[ OS SFRJ — Operativni centar i Komandi 2. VO na RKM, BORBENI I OPERATIVNI IZVE[TAJ, te: M. [pegelj, nav. dj., str. 336; K. Rotim, nav. dj., knjiga 2, str. 203 i 206).
983

prostor, ~ime je linija fronta na [ujici ostala “odbranjena”,135 odnosno okupirana od strane Hrvatske vojske. Polaze}i od ocjene kako “situacija u Hercegovini poprima nepovoljne tokove” i o~ekuju}i glavni pravac ~etnika du` lijeve obale Neretve, general Bobetko je pristupio brzom sre|ivanju “ozbiljnog prostora u Hercegovini”, kako bi postigao sljede}e ciljeve: “odbraniti taj teritorij, sa~uvati ga i stvoriti preduvjete za napadna djelovanja prema Dubrovniku, s jedne strane, i pripremu operacije ‘^agalj’, {to zna~i osloba|anje lijeve i desne obale Neretve, osvajanje Stoca, Blagaja i, zajedno sa snagama HVO, iz pravca Mostara, zauzimanje samog grada”. Tako je 15. aprila komandantu obrane Sektora Dubrovnik izdao naredbu da zaposjedne polo`aje na liniji Budisavina — Crnoglav — Stolovi i odsudno ih brani do daljeg, te da odsudno brani rejon Metkovi} - Dra~evo - brdo Bulutovac - Hutovo blato. Istom naredbom general Bobetko je izdao zapovijed i Glavnom sto`eru Hrvatskog vije}a obrane da jedinicima Teritorijalne odbrane zaposjedne desnu obalu Neretve i sprije~i “prelazak ~etnika sa lijeve na desnu stranu rijeke” i zaprije~i u protivtenkovskom smislu i uporno brani pravac [urmanci - [eva{ Polje, odnosno [eva{ Polje - [urmanci, “kao vjerovatni pravac napada oklopnog bataljona”.136 U okviru Operativne zone Split je, radi lak{eg i efikasnijeg koordiniranja snaga na podru~ju ju`ne Hrvatske i Republike Bosne i Hercegovine (podru~je kolaboracionisti~ke Hrvatske zajednice HercegBosna), formirano Izmje{teno zapovjedno mjesto Plo~e (IZM — Plo~e), sa sjedi{tem u Plo~ama. General Bobetko, zapovjednik Ju`nog voji{ta, je iz IZM — Plo~e izdavao nare|enja o borbenim aktivnostima Hrvatske vojske u dijelu Republike Hrvatske i susjednoj dr`avi - dijelovima Republike Bosne i Hercegovine (dio Hercegovine i srednja Bosna).137
135 J. Bobetko, nav. dj., str. 205. Mate Boban je, po generalu Janku Bobetku,

“jedan od najodgovornijih ljudi u Hercegovini”, s kojim je stalno sara|ivao i obilazio frontove (Isto, str. 205). 136 AIIZ, inv. br. 2-1682, Republika Hrvatska, Glavni sto`er Hrvatske vojske, Zapovjedni{tvo OZ Split, IZM Plo~e, Klasa: 8/92-01/26, Ur. Broj: 6030-03/92-01, Plo~e, 15. april 1992, objavljeno u: J. Bobetko, nav. dj., str. 208-211. Tom je naredbom general Bobetko utvrdio i vrijeme (sat i datum) spremnosti za odbranu. Na osnovu (i) ove naredbe o~igledno je da je Glavni sto`er HVO-a u Grudama bio pot~injen generalu Janku Bobetku. 137 Vidi nap. 126.
984

General Bobetko je, “u cilju efikasnijeg zapovjedanja i koordiniranja bojnih aktivnosti Ju`nog voji{ta”, preduzeo odre|ene organizacijske mjere u “sre|ivanju” tog dijela fronta (po~eo je “sre|ivati” dio snaga koje su se nalazile u Hercegovini, nastoje}i da sa dijelom Zapovjedni{tva bude bli`i livanjskom, mostarskom i duvanjskom pravcu). S tim u vezi, on je 15. aprila 1992. u Grudama formirao IZM - Izmje{teno (istureno) zapovjedno (komandno) mjesto Ju`nog voji{ta (zapovjedno mjesto je bilo smje{teno u Duhanskoj stanici Grude), gdje se nalazio Glavni sto`er Hrvatskog vije}a obrane. Na taj je na~in pribli`io svoje zapovjedno mjesto i stvorio ve}i uvid i ve}u operativnost na “sre|ivanju prostora”.138 Za odgovornog oficira na IZM u Grudama general Bobetko je, u njegovoj odsutnosti, na osnovu Zapovijedi od 16. aprila 1992, imenovao pukovnika Hrvatske vojske Milivoja Petkovi}a, koji je imao “sve ovlasti zapovjedanja i koordiniranja bojnih djelovanja”.139 Istoga dana, tj. 16. aprila 1992, general Bobetko je odredio sastav zapovjedni{tva na IZM - Grude Zapovjedni{tva Ju`nog voji{ta: Milivoj Petkovi}, pukovnik; Jure Zadro, natporu~nik; D`evad [ari}, satnik; Petar Martinovi}, natporu~nik; An|elko Juri~i}, narednik; Bo`o Zovko, narednik; Bruno Stoji}, gra|ansko lice; @arko Ke`a, satnik; An|elka Stoji}, gra|ansko lice; Pero Maji}, gra|ansko lice i Ante Jelavi}, bojnik.
138 AIIZ, inv. br. 2-1683, Zapovjedni{tvo Ju`nog voji{ta, IZM - Grude, 16. travanj

1992, Formiranje IZM Ju`nog voji{ta, objavljeno u: J. Bobetko, nav. dj., str. 205-207. Na toj zapovijedi se, pored li~nog potpisa zapovjednika, generala zbora Janka Bobetka, nalazi i pe~at okruglog oblika sa {ahovnicom u sredini i natpisom: “GLAVNI STO@ER HERCEG-BOSNE”. Tim je organizacijskim mjerama general Bobetko regulisao “sva organizacijska pitanja u funkcioniranju svih pravaca fronte” (J. Bobetko, nav. dj., str. 205). Naime, on je sa isturenih komandnih mjesta u Plo~ama i Grudama planirao i vodio sve osvaja~ke akcije jedinica Hrvatske vojske i njenih kolaboracionista - HVO u Hercegovini i centralnoj Bosni.
139 Isto. Za vr{ioca du`nosti logisti~ke podr{ke odre|en je Bruno Stoji}.

Milivoj Petkovi}, zapovjednik na IZM — Grude, je “glede sre|ivanja situacije u Tomislavgradu, koja se ispoljava kroz hu{ka~ko i ru{ila~ko djelovanje naoru`anih grupa protiv sada{njeg Zapovjedni{tva, poticanih najvjerovatnije od strane doma}ih ~elnika”, na osnovu naredbe generala Bobetka, od 16. maja 1992, “do daljnjeg” stavljen na “raspolaganje Zapovjedni{tvu Tomislavgrada”, a na IZM — Grude “zastupat }e ga bojnik Ante Jelavi}” (AIIZ, inv. br. 2-1698, Republika Hrvatska Zapovjedni{tvo Ju`nog voji{ta, Zapovjedni{tvo OZ Split, IZM Plo~e, Klasa: 8/92-01/85, UR. broj: 6030-01/92-1, Plo~e, 16. maj 1992. — General bojniku A. Roso, objavljeno u: J. Bobetko, nav. dj., str. 220).
985

Neposredno pod Zapovjedni{tvom na IZM - Grude stavljena su dva voda (vod vojne policije i vod veze). Zapovjedni{tvo je stvaljeno na platni spisak Operativne zone Split.140 Od 10. aprila 1992. general Bobetko je bio komandant Snaga Ju`nog voji{ta i komandant Glavnog sto`era Hrvatskog vije}a obrane, koji je bio podre|en Zapovjedni{tvu Ju`nog voji{ta, odnosno generalu Bobetku. Formiranjem IZM — Grude zapovjedanje i koordiniranje borbenim aktivnostima Hrvatske vojske i Hrvatskog vije}a obrane na podru~ju kolaboracionisti~ke Hrvatske zajednice Herceg-Bosna odvijalo se iz dva izmje{tena zapovjedna mjesta Ju`nog voji{ta: IZM Plo~e i IZM Grude.141 Nakon formiranja IZM u Grudama general Bobetko je pristupio “formiranju zapovjedni{tava za pojedine pravce”, utvr|uju}i vrijeme, cilj, zadatak, kao i njihov sastav. Za “organiziranje i obranu” pravca Tomislavgrada Bobetko je Naredbom, od 20. aprila 1992, regulisao sastav tog zapovjedni{tva. Naime, on je, “u cilju postizanja u~inkovitog, operativnog i sigurnog zapovijedanja u postrojbama HVO Hrvatske zajednice Herceg-Bosna”, postavio oficire u Zapovjedni{tvu obrane Tomislavgrada: @arko Tole (pukovnik), zapovjednik; @eljko [iljeg (bojnik), dozapovjednik; Jozo Smiljani} (satnik), na~elnik Operativno-nastavnog odjela; Stjepan Zrno (satnik), referent u Operativno-nastavnom odjelu; Ivan Tanji} (poru~nik), na~elnik topni{tva; Stipo Cavar (satnik), na~elnik protuzra~ne obrane; Zdravko Krajina (satnik), na~elnik veze; Ante Bartulovi} (bojnik), na~elnik in`enjerije, i Ivan Letica, (poru~nik), na~elnik obavje{tajnog.142
140 AIIZ, inv. br. 2-1684, Zapovjedni{tvo Ju`nog voji{ta, IZM — Grude, Ob. Broj:

01-195/92, 16. travanj 1992, Sastav IZM zapovjedni{tva Ju`nog voji{ta, objavljeno u : J. Bobetko, nav. dj., str. 208. Rad na IZM — Grude GS HVO — Grude osiguravalo je “jedno osobno motorno vozilo sa voza~em”. Jedan broj osoba je, na osnovu pomenute naredbe, privremeno stavljen “na platni spisak OZ Split”. Spisak tih osoba trebalo je da sa~ini pukovnik Milivoj Petkovi} i dostavi finansijskoj slu`bi Operativne zone Split.
141 Vidi nap. 126. 142 AIIZ, inv. br. 2-1686, Hrvatska zajednica Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e obrane,

Zapovjedni{tvo Ju`nog voji{ta, IZM - Grude, 20. travanj 1992, Postavljanje ~asnika u Zapovjedni{tvu obrane Tomislavgrada, objavljeno u : J. Bobetko, nav. dj., str. 211-214. Ostala nepopunjena mjesta trebalo je popuniti “sukladno prilivu kadra”. Navedena zapovijed je stupila “na snagu odmah”.
986

Polaze}i od ocjene da se u svakoj organizaciji prilikom formiranja zapovjedni{tva me|u zna~ajnim pitanjima u vezi sa jasnim preciziranjem odgovornosti i odre|ivanje {ireg i u`eg zadatka moraju regulisati nadle`nosti i zone odgovornosti podre|enih, general Bobetko je 21. aprila 1992. u Grudama izdao Naredbu kojom je izvr{ena podjela zona odgovornosti i zadaci, “i to kao jedno od principijelnih pitanja na liniji zapovjedanja”. Tom naredbom je, “u cilju u~inkovitijeg i operativnijeg zapovjedanja”, izvr{io podjelu zona odgovornosti i imenovao odgovorne oficire za podru~je Livna i podru~je Tomislavgrad-Prozor-Konjic. Za livanjski pravac (podru~je Livna) je odredio odgovornim generalbojnika Hrvatske vojske Antu Rosu, a za organizovanje odbrane pravca Tomislavgrad (podru~je Tomislavgrad - Prozor - Konjic) brigadira Hrvatske vojske Miljenka Crnjeca. Naredbama je general Bobetko regulisao vrijeme, cilj, {iri i u`i zadatak i sastav zapovjedni{tava, te jasno povezao odgovornost, obaveze, nadle`nosti i zone odgovornosti pot~injenih. General Ante Roso je bio neposredno pot~injen Zapovjedni{tvu Ju`nog voji{ta (“ovom zapovjedni{tvu”), pri ~emu je “sva izvje{}a i zahtjeve”, trebalo dostavljati na IZM Grude, a brigadir Miljenko Crnjec je bio “obavezan uspostaviti najuspje{niju saradnju i koordinirati sve aktivnosti na tom podru~ju”.143
143 AIIZ, inv. br. 2-1687, Hrvatska zajednica Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e

obrane, Zapovjedni{tvo Ju`nog voji{ta, IZM — Grude, Grude, 21. travanj 1992, Podjela zona odgovornosti, Zapovijed — General—bojniku Anti Rosi, brigadiru Miljenku Crnjecu, objavljeno u : J. Bobetko, nav. dj., str. 215-216. Sredinom maja 1992. zbog situacije oko rukovo|enja i komandovanja u Zapovjedni{tvu Tomislavgrada, general Janko Bobetko je 16. maja 1992. izdao naredbu generalu Anti Roso, u cilju oja~anja tog zapovjedni{tva, kako bi “svojim uticajem i najenergi~nijim djelovanjem” sprije~io “sve grupe i pojedince koji sebe `ele promovirati u zapovjednike raznih nivoa”. S tim u vezi, generalu Anti Roso je, izme|u ostalog, nare|eno da: “2. Pri zavo|enju reda nastupati najenergi~nije od razoru`anja do primjene represivnih mjera i hap{enju. 3. Uplitanje civilne vlasti u pitanje obrane ni u kom slu~aju ne dozvoliti” (AIIZ, inv. br. 2-1698, Republika Hrvatska Zapovjedni{tvo Ju`nog voji{ta, Zapovjedni{tvo OZ Split, IZM Plo~e, Klasa: 8/92-01/85, UR. broj: 6030-01/92-1, Plo~e, 16. maj 1992. — General bojniku A. Roso, objavljeno u : J. Bobetko, nav. dj., str. 220). Na kraju te naredbe general Bobetko je naglasio kako }e o situaciji u Tomislavgradu odmah biti obavije{ten ministar obrane Republike Hrvatske i “zamoljen da hitno do|e na lice mjesta, te svojim autoritetom odstrani sve grupe i pojedince koji se pozivaju na to da su neposredno podre|eni Ministru” (Isto).
987

General Bobetko je (oko 20. aprila) formirao i Zapovjedni{tvo sektora za [iroki Brijeg, ^itluk, Ljubu{ki i ^apljinu, na ~elu sa general — bojnikom Hrvatske vojske Slobodanom Praljkom.144 Navedenim aktima general Bobetko je postavio ta~ne zadatke, kao i sastav zapovjedni{tava pojedinih pravaca. Smatrao je da su regulisanje, na~in rada, odgovornosti i veze neke od neposrednih zadataka, koje }e imati prema IZM Grude. S tim u vezi, on je izdao i prvu Zapovjed o
144 AIIZ, inv. br. 2-1690, Republika Hrvatska Zapovjedni{tvo Ju`nog voji{ta,

Zapovjedni{tvo OZ Split, IZM Plo~e, Klasa: 8/92-01/47, UR. broj: 6030-01/92-1, Plo~e, 25. april 1992. — Zapovjedni{tvu Sektora za [iroki Brijeg, ^itluk, Ljubu{ki i ^apljina, n/r general bojnik Slobodan Praljak; Isto, inv. br. 2-1697, Republika Hrvatska, Zapovjedni{tvo Ju`nog voji{ta, Zapovjedni{tvo OZ Split, IZM Plo~e, Klasa: 119-01/92-02/1, Ur. broj: 6030-01/92, Plo~e, 7. maj 1992, objavljeno u : J. Bobetko, nav. dj., str. 216-229. General Bobetko je 21. aprila 1992. svoje pot~injene komandante: generale Rosu i Praljka, te brigadira Miljenka Crnjeca, obavijestio “da }e se dana 23. travnja 1992. godine u 20,00 sati na Zapovjedni~kom mjestu Grude (Duhanska stanica) odr`ati referiranje po sljede}im pitanjima: 1. Stanje, ocjena i mjere u svezi s frontom; 2. Prijedlog mjera i zamisao vo|enja borbenog djelovanja u svojoj zoni odgovornosti (precizno i argumentirano); 3. Konkretne potrebe logisti~ke podr{ke za ja~anje sada{nje odbrambene mo}i obzirom na realne mogu}nosti” (AIIZ, inv. br. 2-1687, Hrvatska zajednica HercegBosna, Hrvatsko vije}e obrane, Zapovjedni{tvo Ju`nog voji{ta, IZM-Grude, Grude, 21. april 1992. - General Ante Roso; general Slobodan Praljak; Brigadir Miljenko Crnjec). Zapovjednik Ju`nog voji{ta, general Bobetko, je 25. aprila 1992. Zapovjedni{tvu sektora za [iroki Brijeg, ^itluk, Ljubu{ki i ^apljinu, li~no general—bojniku Praljku, u cilju ravnomjernog kori{tenja sredstava tehnike, naoru`anja i ostale opreme zarobljene u kasarni ^apljina, izdao sljede}u zapovijed: “1. Dostavite mi to~an popis MTS koja su zarobljena u vojarni ^apljina. Predlo`ite koja su sredstva potrebna za va{e postrojbe, te ono {ta bi se moglo rasporediti za ostale postrojbe. 2. Poslije razminiranja magazina, na isti na~in postupite sa municijom i drugim sredstvima, kako je navedeno u to~ki 1. ove zapovijedi; 3. Ovo smatrati HITNIM i tako se odnositi prema ovoj zapovijedi; 4. Popis MTS i ostalih aftificija dostavite KURIROM” (AIIZ, inv. br. 2-1690, Republika Hrvatska Zapovjedni{tvo Ju`nog voji{ta, Zapovjedni{tvo OZ Split, IZM Plo~e, Klasa: 8/92-01/47, UR. broj: 6030-01/92-1, Plo~e, 25. april 1992. — Zapovjedni{tvu Sektora za [iroki Brijeg, ^itluk, Ljubu{ki i ^apljinu, n/r general bojnik Slobodan Praljak).
988

njihovom postavljenju i preuzimanju du`nosti, njihovim obavezama, koje su proizilazile iz procjene, te sve mjere za daljnje dogra|ivanje sistema i odbrane tih pravaca.145 Pomenute mjere imale su za cilj “organizacijsko sre|ivanje nesre|enog i nejasnog stanja u pogledu zapovijedanja, odgovornosti i na~ina izvr{avanja zadataka”, odnosno “brzom sre|ivanju toga dosta ozbiljnog prostora u Hercegovini”. Sve je to trebalo u~initi kako bi osvojili tu teritoriju, {to je zna~ilo zauzimanje lijeve i desne obale Neretve, zatim Stoca, Blagaja i (zajedno sa snagama HVO-a) Mostara.146 Na ju`ni dio fronta, uklju~uju}i i Hercegovinu, general Bobetko je prebacio i specijalnu jedinicu za protivoklopnu borbu iz Siska. Ta grupa za protivoklopnu borbu (POG), “osposobljena za dnevno i no}no djelovanje”, upu}ena je, sa zapovjednikom Jadrankom Garbinom, u sastav 156. brigade Hrvatske vojske.147 Janko Bobetko je izdavao naredbe HVO-u, kao {to je to slu~aj i sa naredbama od 28. aprila 1992, koja je dostavljena Hrvatskom vije}u

145 AIIZ, inv. br. 2-1688, Hrvatska zajednica Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e obrane,

Zapovjedni{tvo Ju`nog voji{ta, IZM Grude, Grude, 21. travana 1992, Referiranje zapovjednika - Obavijest - Generalu Ante Rosi, generalu Slobodanu Praljku i brigadiru Miljenku Crnjecu; AIIZ, inv. br. 2-1698, Republika Hrvatska Zapovjedni{tvo Ju`nog voji{ta, Zapovjedni{tvo OZ Split, IZM Plo~e, Klasa: 8/92-01/85, UR. broj: 6030-01/92-1, Plo~e, 16. maj 1992. — General bojniku A. Roso, objavljeno u : J. Bobetko, nav. dj., str. 211-213, 216 i 220.
146 J. Bobetko, nav. dj., str. 211. 147 AIIZ, inv. br. 2-1689, Republika Hrvatska Zapovjedni{tvo Ju`nog voji{ta,

Zapovjedni{tvo OZ Split, IZM Plo~e, Klasa: 8/92-01/48, UR. broj: 6030-01/92-1, Plo~e, 25. april 1992. - Zapovjedniku 156. br HV, kapetan korvete Ante Urli}, objavljeno u : J. Bobetko, nav. dj., str. 218. General Janko Bobetko je 25. aprila 1992. zapovjedniku 156. brigade Hrvatske vojske, kapetanu korvete Anti Urli}u, izdao “Zapovjed za prepot~injavanje i uporabu protivoklopne grupe iz Siska” (Isto). POG je, po toj naredbi, u{la u sastav 156. brigade Hrvatske vojske, “kako u takti~kom, tako i u logisti~kom smislu”, s time {to je zapovjednik POG svakodnevno u 09 sati bio du`an da podnosi izvje{taje o stanju i izvr{enim aktivnostima grupe i predla`e dnevne zadatke, {to je uklju~ivalo i odgovornost i obavezu zapovjednika 156. brigade Hrvatske vojske, kapetana Urli}a u predlaganju ciljeva i davanju prioriteta. General Janko Bobetko je li~no poznavao sve ljude u sastavu POG, te je upozorio kapetana Urli}a na njegovu pa`nju i brigu o njima (Isto).
989

obrane Posu{je,148 i 14. juna 1992. u vezi sa izdavanjem vojnih iskaznica pripadnicima jedinica Hrvatskog vije}a obrane.149 I civilne vlasti “Hrvatske zajednice Herceg-Bosna” su bile pot~injene Hrvatskoj vojsci. Za ilustraciju te konstatacije ukaza}emo na naredbu generala Bobetka predsjednicima op}ina Stolac i Neum, od 29. aprila 1992, za formiranje jedinica.150 U cilju zauzimanja doline Neretve, sa gradom Mostarom, general Bobetko je, izme|u ostalog, oja~ao svoje snage dovo|enjem novih jedinica Hrvatske vojske iz Republike Hrvatske. Tako je krajem aprila 1992. u Sinju bila razmje{tena Takti~ka grupa (TG) ja~ine 800 dobro naoru`anih i iskusnih boraca, “u gotovosti za uporabu na podru~ju Livno -Tomislavgrad”.151 General Bobetko je, na osnovu prijedloga i zahtjeva ministra obrane Republike Hrvatske, Gojka [u{ka, 7. maja 1992. na du`nost zapovjednika Sektora Mostar - [iroki Brijeg - ^itluk - ^apljina postavio brigadira Zdravka Andabaka, kao zamjenu generala Praljka, koji je razrije{en du`nosti koju je do tada vr{io.152

148 AIIZ, inv. br. 2-1691, Zapovjedni{tvo Ju`nog voji{ta, IMZ — Grude, 28. travanj

1992, objavljeno u : J Bobetko, nav. dj., str. 223.
149 AIIZ, inv. br. 2-1705, Hrvatska zajednica Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e obrane,

Zapovjedni{tvo Ju`nog voji{ta, IZM Grude, Grude, 14. juni 1992, Izdavanje vojnih iskaznica pripadnicima postrojbi HVO, ZAPOVIJED.
150 AIIZ, inv. br. 2-1692, Republika Hrvatska, Zapovjedni{tvo Ju`nog voji{ta,

Zapovjedni{tvo OZ Split, IZM Plo~e, Klasa: 8/92 — 01/56, UR. broj: 6030-01/92-1, Plo~e, 29. april 1992. — Predsjednicima op}ine Stolac i Neum, objavljeno u : J. Bobetko, nav. dj., str. 224. Tom je naredbom razra|en na~in evidencije ljudstva i mobilizacija sposobnih za borbeno djelovanje, te formiranje jedinica, rukovo|enje i komandovanje, logisti~ka podr{ka i dr.
151 AIIZ, inv. br. 2-1693, Republika Hrvatska, Zapovjedni{tvo Ju`nog voji{ta,

Zapovjedni{tvo OZ Split, IZM Plo~e, Klasa: 8/92-01/58, Plo~e, 30. april 1992. — Zapovjednicima Livna, Tomislavgrada i 115. Br. HV, objavljeno u : J. Bobetko, nav. dj., str. 225.
152 AIIZ, inv. br. 2-1697, Republika Hrvatska, Zapovjedni{tvo Ju`nog voji{ta,

Zapovjedni{tvo OZ Split, IZM Plo~e, Klasa: 119-01/92-02/1, Ur. broj: 6030-01/92-1, Plo~e, 7. maj 1992, objavljeno u : J. Bobetko, nav. dj., str. 229. Primopredaja du`nosti izvr{ena je u Grudama 8. maja 1992 (u 16 sati), u prisustvu generala Bobetka. General Praljak je, shodno Zakonu o Oru`anim snagama Republike Hrvatske, bio du`an da podnese “cjelovit izvje{taj o stanju i problemima Sektora”.
990

General Bobetko je, s obzirom na mogu}nost “anga`ovanja ~etnika i na drugim pravcima aktivnog djelovanja, kao {to su Bugojno, Travnik, Konjic i Prozor”, a “u cilju organizovanja u~inkovite obrane i povezivanja postoje}ih zapovjedni{tava u srednjoj Bosni”, 19. maja 1992. izdao zapovjed (“zapovjed stupa na snagu odmah”) za formiranje IZM — Izmje{tenog (isturenog) zapovjednog mjesta Srednja Bosna u Gornjem Vakufu. Za zapovjednika je imenovan brigadir Hrvatske vojske @arko Tole. On je, na osnovu te naredbe, imao sva ovla{tenja koordiniranja i zapovjedanja snagama na podru~ju srednje Bosne: Busova~a, Vitez, Novi Travnik, Travnik, Bugojno, Gornji Vakuf, Prozor, Tomislavgrad i Posu{je (zona odgovornosti IZM—Srednja Bosna).153 Za zapovjednika snaga odbrane Tomislavgrada general Bobetko je 19. maja 1992. imenovao Ivana Kapulara, pukovnika.154 Istoga dana (19. maja) general Bobetko je, “u cilju oja~anja snaga odbrane Bugojna, stvaranja sigurnosti i ~vrstine na pravcu D. Vakuf - Bugojno”, izdao Naredbu o pripremi i upu}ivanju bojne “Frankopan” u srednju Bosnu - u Bugojno. Za pripremu i njeno prebacivanje u Bugojno bio je odgovoran zapovjednik bojnik Ivan Zori} — Zulu.155 Po~etkom juna 1992. general Bobetko je, “na osnovu stvorenih uslova za uklju~ivanje u obranu vojnih obveznika, protjeranih sa
Tada je na du`nost u Sektoru brigadira Andabaka postavljen Marin Piv~evi}, “obavljaju}i du`nost koju je obavljao i u ranijim postrojbama ili kako odredi zapovjednik Andabaka” (Isto).
153 AIIZ, inv. br. 2-1701, Republika Hrvatska, Zapovjedni{tvo Ju`nog voji{ta,

Zapovjedni{tvo OZ Split, IZM Plo~e, Klasa: 8/92-01/91, Ur. Broj: 6030-02/92-1, Plo~e, 19. svibanj 1992, Formiranje IZM “Srednja Bosna”, objavljeno u : J. Bobetko, nav. dj., str. 219-221. Brigadir Tole je, po toj zapovijedi, bio ovla{ten da “za u~inkoviti rad na IZM” imenuje potreban broj oficira — podoficira.
154 AIIZ, inv. br. 2-1700, Republika Hrvatska, Zapovjedni{tvo Ju`nog voji{ta,

Zapovjedni{tvo OZ Split, IZM Plo~e, Klasa: 8/92-01/92, Ur. broj: 6030-02/92-1, Plo~e, 19. svibanj 1992, Imenovanje zapovjednika - Zapovjed -, objavljeno u : J. Bobetko, nav. dj., str. 230. Za zapovjedanje jedinicama do dolaska pukovnika Kapulara odgovoran je bio @eljko [iljeg.
155 AIIZ, inv. br. 2-1699, Republika Hrvatska, Zapovjedni{tvo Ju`nog voji{ta, Zapovjedni{tvo OZ Split, IZM Plo~e, Klasa: 8/92-01/90, Ur. broj: 6030-02/92-1, Plo~e, 19. svibanj 1992, Uput bojne Frankopan u Srednju Bosnu, objavljeno u : J. Bobetko, nav. dj., str. 231. Bojna Frankopan se mogla upotrijebiti samo po zapovijedi brigadira @arka Tole.

991

podru~ja op}ine Stolac, a u cilju u~inkovitijeg borbenog djelovanja”, odlu~io da formira bojnu Stolac, te je 6. juna izdao Zapovijed o njenom ustroju. Tom naredbom je utvr|en na~in formiranja te jedinice, opremanje (“izvr{it }e logistika Voji{ta” - Zapovjedni{tvo Ju`nog voji{ta) i obuka.156 U agresiji na Republiku Bosnu i Hercegovinu u~estvovale su, u periodu od 12. aprila do sredine jula 1992, pod neposrednom komandom zapovjednika Ju`nog voji{ta, generala Janka Bobetka, glavnina ili dijelovi sljede}ih jedinica Hrvatske vojske : - 1. “A” brigada ZNG; - 4. brigada ZNG (na podru~ju Ljubu{kog i ^itluka); - 101. “R” brigada ZNG; - 115. brigada (na podru~ju Livna i Tomislavgrada); - 116. brigada (iz Metkovi}a - na podru~ju ^apljine i Stoca, zapovjednik brigadir Luka D`anko); - 126. brigada (na podru~ju Livna i Tomislavgrada); - 153. “R” brigada; - 156. brigada (na podru~ju Dubravske visoravni i {ire, zapovjednik kapetan korvete Ante Urli}); - Takti~ka grupa 2 (TG-2), zapovjednik pukovnik Ivan Beneta; - Takti~ka grupa 4 — (TG-4) (na podru~ju Livna i Tomislavgrada); - Takti~ka grupa (TG) Sinj; - Bojna “Frankopan” (u zoni odgovornosti IZM - Srednja Bosna, zapovjednik bojnik Ivan Zori})
156 AIIZ, inv. br. 2-1704, Republika Hrvatska, Zapovjedni{tvo Ju`nog voji{ta,

Zapovjedni{tvo OZ Split, IZM Plo~e, Klasa: 8/92-01/118, Ur. broj: 1080-01-01-92-1, Plo~e, 6. juni 1992, ZAPOVIJED o ustroju bojne Stolac; J. Bobetko, nav. dj., str. 232-233. Tom naredbom su odre|ene jedinice koje }e izvr{iti obuku : - Izvi|a~kog voda — samostalna izvi|a~ka satnija Voji{ta; - Minobaca~kog voda 120 mm — 116. brigada Hrvatske vojske; - Topni~kog voda 76 mm — 116. brigada Hrvatske vojske; i - In`enjerijskog odjeljenja — 4. brigada Zbora narodne garde. Za izvr{enje navedene zapovijedi li~no je bio odgovoran brigadir Luka D`anko.
992

- Grupa za protivoklopnu borbu (POG), iz Siska; - vod veze (N) Glavnog sto`era Hrvatske vojske.157
157 AIIZ, inb. br. 2-1680, Zapovjedni{tvo OZ Split, IZM — Plo~e, 12. april 1992, Klasa:

8/92-01/17, UR. br. 6030-02/92-01- Zapovjedniku 4/4 br. ZNG; Isto, inv. br. 2-1682, Republika Hrvatska Glavni sto`er Hrvatske vojske, Zapovjedni{tvo OZ Split, IZM Plo~e, Klasa: 8/92-01/26, Ur. br.: 6030-03/92-01, Plo~e, 15. april 1992; Isto, inv. br. 21689, Republika Hrvatska Zapovjedni{tvo Ju`nog voji{ta, Zapovjedni{tvo OZ Split, Klasa: 8/92-01/48, UR. broj: 6030-03/92-1, Plo~e, 25. april 1992. — Zapovjedniku 156. br HV, kapetan koverte Ante Urli}; Isto, inv, br. 2-1693, Republika Hrvatska Zapovjedni{tvo Ju`nog voji{ta, Zapovjedni{tvo OZ Split, IZM Plo~e, Klasa: 8/92-01/58, Plo~e, 30. aprila 1992. - Zapovjednicima Livna, Tomislavgrada i 115. br. HV; Isto, inv. br. 2-1694, Republika Hrvatska Zapovjedni{tvo Ju`nog voji{ta, Zapovjedni{tvo, OZ Split, IZM Plo~e, Klasa: 8/92-01/61, UR. broj: 6030-01/92-1, Plo~e, 2. maj 1992. — Zapovjedni{tvu 126. br. HV, 115 br. HV i TG-4; Obrani Livna i Obrani Tomislavgrada; Isto, inv. br. 2-1699, Republika Hrvatska Zapovjedni{tvo Ju`nog voji{ta, Zapovjedni{tvo OZ Split, IZM Plo~e, Klasa: 8/92-01/90, UR. broj: 6030-02/92-1, Plo~e, 19. maj 1992, Uput bojne Frankopan u srednju Bosnu; Isto, inv. br. 2-1703, Republika Hrvatska GS Hrvatske vojske, Zapovjedni{tvo Ju`nog voji{ta, IZM Plo~e, Klasa: 8/92-01/119, UR. broj: 1080-01-01-92-1, Plo~e, 28. maj 1992. — Zapovjedni{tvu: Operativne grupe Jugoisto~ne Hercegovine; 156. br. HV, 1. br. HVO ^apljina, TG-2, 4/4. br. ZNG, Zapovijed za napadnu operaciju br. 1; Isto, inv. br. 2-2290, Republika Hrvatska, Ministarstvo obrane Zagreb, Klasa: Pov. 8/92-01/17, Ut. broj: 5120-13-92-78, Zagreb, 5. juni 1992. — Zapovjedni{tvu 101. “R” brigade; Isto, inv. br. 2-1704, Republika Hrvatska Zapovjedni{tvo Ju`nog voji{ta, Zapovjedni{tvo OZ Split, IZM Plo~e, Klasa: 8/92-01/118, UR. broj: 1080-01-01-92-1, Plo~e, 6. juni 1992. ZAPOVIJED o ustrojstvu bojne Stolac; Isto, inv. br. 2-1706, Republika Hrvatska, Zapovjedni{tvo Ju`nog voji{ta, Zapovjedni{tvo OZ Split, IZM Plo~e, Klasa: 8/92-01/136, UR. broj: 1080-01-01-92-1, Plo~e, 14. juni 1992. — Zapovjedniku OG JIH/Operativna grupa Jugoisto~na Hercegovina/; Isto, inv. br. 2-1707, Republika Hrvatska Zapovjedni{tvo Ju`nog voji{ta, Zapovjedni{tvo OZ Split, IZM Plo~e, Klasa: 8/92-01/139, UR. broj: 1080-01-01-92-1, Plo~e, 15. juni 1992, ZAPOVIJED za aktivnu obranu; Isto, inv. br. 2-1708, Republika Hrvatska Zapovjedni{tvo Ju`nog voji{ta, IZM Plo~e, Klasa: 8/9201/141, UR. broj: 1080-01-01-92-1, Plo~e, 16. juni 1992, ZAPOVIJED ZA PODR[KU SNAGA U DJELOVANJU NA STOLAC; Isto, inv. br. 2-1714, Republika Hrvatska GS Hrvatske vojske, Zapovjedni{tvo Ju`nog voji{ta, IZM Plo~e, Klasa: 8/92-01/181, UR. broj: 1080-01-01-92-1, Plo~e, 13. juli 1992. - Zapovjedni{tvu: Operativne grupe Jugoisto~ne Hercegovine; 1. Hercegova~ka brigada (pukovnik Obradovi}); TG-2 (pukovnik Beneta) i 1. br. ZNG “A”, ZAPOVIJED ZA OBRANU Br. 1; Isto, inv. br. 2-2961, Republika Hrvatska, Zbor narodne garde, I brigade, VI bojna, Klek, 18. maj 1992, Otkomanda u BiH; Isto, inv. br. 2-2991, Republika Bosna i Hercegovina, Hrvatska zajednica HercegBosna, Hrvatsko vije}e obrane, Zapovjedni{tvo OZ Srednja Bosna, IZM Vitez, Broj: 01-5-547/93, 21. maj 1993. — GS HVO Mostar; Isto, inv. br. 2-2290, Republika Hrvatska,
993

- 1. dobrovolja~ka pukovnija Kralj Tomislav (na podru~ju ^apljine, zapovjednik Nijaz Batlak, zvani Mate [arlija, “Daid`a”).158 U Hrvatskoj vojsci su od sredine 1991. postojale i “Specijalne jedinice HV”, koje su bile “namijenjene izvi|anju i diverzantskim zadacima u dubini neprijateljske odbrane”. Za komandanta tih jedinica postavljen je general Ante Roso, biv{i legionar, koji je pro{ao vrhunsku francusku komandantsku obuku i imao iskustva s takvim djelovanjem, koji je kao oficir bio zadu`en za njihovo formiranje i
Ministarstvo obrane Zagreb, Klasa : Pov. 8/92-01/17, Ur. broj : 5120-13-92-78, Zagreb, 5. juni 1992. — Zapovjedni{tvu 101 “R” brigade; Isto, inv. br. 2-3049, Republika Hrvatska, Hrvatska vojska, VP 2123 “R” HV, Klasa : 8-01/92, Ur. br. 2123-01-92-2613, Beketinci, 8. juni 1992, ZAPOVIJED; Isto, inv. br. 2-2953, Republika Hrvatska, Zapovjedni{tvo TG-2, Broj: 2039/92, Cerovica, 18. juni 1992. i Crni}i, 19. juni 1992. — Zapovjedniku satnije “Bo`an”; Isto, inv. br. 2-2971, Hrvatska Republika Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e obrane, Glavni sto`er HVO, Ur. br. 02-2/1-01-4044/93, Posu{je, 21. novembar 1993. — Zapovjedniku voda veze N GS HV i drugima. J. Bobetko, nav. dj., str. 133, 203, 209210, 218, 232, 235-238 i 242-247.
158 AIIZ, inv. br. 2685. Mnogi Hrvati iz Stoca i drugih krajeva Bosne i Hercegovine

bili su u periodu od 1991. i kasnije pripadnici Hrvatske vojske. Tako je, ilustracije radi, Ivica Bo{kovi} (sin Joze i majke Luce), ro|en 21. jula 1963. u Crni}ima (Stolac) od januara do juna 1992. bio pripadnik Dobrovolja~ke pukovnije Kralj Tomislav, stacioniranoj u Vrgorcu. Sa njim su se toj jedinici tada priklju~ili i sljede}i : Luka Peri}, iz Crni}a (Stolac), sredinom 1993. pripadnik bojne Ludvig Pavlovi} u ^apljini. U~estvovao je u borbama protiv Armije Republike Bosne i Hercegovine u Gornjem Vakufu i Mostaru; - Bo{ko Prce (iz Crni}a-Stolac), krajem juna 1993. bio je pripadnik 4. bojne iz Stoca; - Miro ]emera{ iz ^apljine; - @eljko Marjanovi} (iz ^eljeva, ^apljina); - Ivica Ivankovi} (iz ^eljeva, ^apljina) i dr. Pukovnijom Kralj Tomislav je komandovao Nijaz Batlak, alias Mate [arlija, zvani Dajd`a. Obuku su izvodili Bo`an Simovi}, Bo`o ]ur~ija, oficiri Hrvatske vojske, te Miro Rup~i} iz Pologa. Svim pripadnicima te jedinice dato je Hrvatsko dr`avljanstvo. Poslije zavr{ene obuke ta jedinica je upala u Bosnu i Hercegovinu (u rejon Kru{evo — Mostar). U maju 1992. jedinica je u napadu zauzela kasarnu JNA u ^apljini. Oko 6. juna 1992. nekoliko pripadnika pukovnije Kralj Tomislav (iz Vrgorca) odvojilo se iz sastava te jedinice i formiralo Prvu samostalnu bojnu Ludvig Pavlovi}. Jedinica je bila stacionirana u kasarni JNA u ^apljini, koju su nazivali imenom Bo`ana Simovi}a. U toj kasarni su se nalazile i neke druge jedinice, kao, na primjer, Prva hercegova~ka brigada, Vojna policija, jedinice HOS-a, te jedna domobranska jedinica (Isto).
994

uklju~ivanje u Hrvatsku vojsku.159 U takve specijalne snage Glavnog sto`era Hrvatske vojske spadale su sljede}e jedinice : 1. Prva dobrovolja~ka pukovnija Kralj Tomislav ili Brzolete}a pukovnija, ~iji je zapovjednik bio brigadir Daid`a. Njeno komandno mjesto je, aktom ministra [u{ka od 4. februara 1992, bilo u Vojnom odmarali{tu u Ba{kom Polju.160
159 AIIZ, inv. br. 2-2957, Hrvatska Republika Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e obrane,

Glavni sto`er HVO, Ur. broj : 02-2/1-01-4312/93, Mostar, 26. decembar 1993. — Republi~kom fondu mirovinskog i invalidskog osiguranja radnika Hrvatske podru~ne slu`be u Splitu; M. [pegelj, nav. dj., str. 342. General [pegelj tvrdi kako su u Hrvatskoj, uporedo s HOS-om, “po~ele nastajati jo{ neke formacije izvan ustroja HV-a i jedinstvene zapovjedne vertikale” i da je ve}ina imala “izvori{ta u Ministarstvu obrane, odnosno iza njih je stajao sâm ministar [u{ak”. I pored toga {to on navodi kako te jedinice “uop}e nisu u Hrvatskoj vojsci, djeluju samostalno, bave se miniranjem ku}a, plja~kom, i u sukobu su s HV i njenim zapovjednicima”, one su formirane uz znanje i “zeleno svjetlo predsjednika Tu|mana”, koji je, u jednom razgovoru sa Martinom [pegeljom, potvrdio da je rije~ o takvoj vrsti jedinica pod komandom Glavnog sto`era Hrvatske vojske. Na [pegeljevu tvrdnju da to nije tako, Franjo Tu|man je odgovorio: “Ja to ne mogu shvatiti” (M. [pegelj, SJE]ANJA VOJNIKA, str. 342). General Ante Roso je, po [pegelju, samo formalno bio u Glavnom sto`eru, gdje se “nikad nije pojavio s izvje{}em o tim jedinicama” i “bio odgovoran isklju~ivo ministru obrane, kao {to su i ciljevi i zadaci njegovih jedinica bili isklju~ivo u nadle`nosti tog ministra”. S tim u vezi, Martin [pegelj navodi da “ni GS HV ni zapovjednici operativnih zona i brigada nisu nad njima imali nikakv nadzor niti pravo zapovijedanja” (Isto, str. 343). Zbog “svega toga”, Martin [pegelj je te formacije “do`ivio kao paravojne”, pa je u vi{e izvje{taja predsjedniku Franji Tu|manu, Glavnom sto`eru Hrvatske vojske, ministru obrane i Uredu za za{titu ustavnog poretka (Josipu Manoli}u) “dokumentirao njihovo postojanje i posve negativnu djelatnost”. Nakon toga je “ubrzo do{la zapovijed da se sve takve jedinice odmah uklju~e u formacije HV”. Me|utim, to se, po [pegelju, “nikad nije dogodilo”, jer je ministar odbrane “jedno obe}avao, a drugo ~inio”, te su “specijalne jedinice postojale sve do kraja 1993. izvan bilo kakva sustavna i zakonskoga nadzora” (Isto). Imaju}i u vidu ~injenicu da su iza “specijalnih jedinica” stajali ministar Gojko [u{ak i predsjednik Franjo Tu|man, koji “sve zna i da ih tolerira”, o~igledno da one nisu imale karakter paravojnih formacija. Tim prije, jer su te jedinice, po Martinu [pegelju, “nastale kao revolucionarne postrojbe ministra [u{ka, s ideologijom neofa{izma” (Isto, 342-346). 160 M. [pegelj, SJE]ANJA VOJNIKA, str. 343 i 405-406. Na~in formiranja, organizacija i druga pitanja u vezi sa tom jedinicom ministar Gojko [u{ak je, po Martinu [pegelju, odredio “mimo nadzora GS HV ili bilo kojega zapovjedni{tva HV” (Isto, str. 343).
995

2. Bataljon (bojna) Frankopan, pod komandom pukovnika Ilije Tota, je po~etkom aprila 1992. stigao u Bosnu i Hercegovinu, na rati{te kod [ujice.161 3. ^eta Uskok iz Osijeka162 i dr. Hrvatska vojska je, pod zapovjedni{tvom generala Bobetka, dugo planirala osvaja~ku ofanzivu Hrvatske vojske u Bosni i Hercegovini zauzimanje doline Neretve i posebno gradove ^apljinu, Mostar i Stolac. Nakon zauzimanja ^apljine,163 Hrvatska vojska je izvela
Stanje u toj jedinici dobro je prikazano u izvje{taju Glavne inspekcije Ministarstva obrane, od 11. marta 1992. S tim u vezi, zanimljivo je ista}i podatak da je zapovjednik pukovnije Kralj Tomislav, brigadir Dajd`a, po~etkom marta 1992, sa Antom Rosom, mobilisao 150 motornih vozila od Jadrantransa i predao ih Sto`eru u Grudama, te je vozila iz Republike Hrvatske stavio u slu`bu kolaboracionisti~kih jedinica Hrvatske vojske — Hrvatskom vije}u obrane (Isto, str. 405-406).
161 Isto, str. 344. Bataljon Frankopan, sastavljen, uglavnom, od “boraca sa ratnim iskustvom sa svih boji{ta”, pod komandom pukovnika Ilije Tota, je formalno, sa bataljonom “Zrinski” bile u sastavu Brigade Zrinski-Frankopan. Komandant te brigade bio je Ante Roso. Komandant bataljona Zrinski bio je pukovnik Milenko Filipovi} (Isto, str. 344-345). Pukovnik Ilija Tot je bio legionar, koji je 1991. stigao u Republiku Hrvatsku. Bio je “pravi vojnik, najobrazovaniji i najsposobniji me|u njima, i jedini s ~asni~kim ~inom”. Nakon nekoliko dana poslije dolaska u [ujicu, gdje su snage JNA, pukovnika Ratka Mladi}a “potpuno razbile odbranu, koja je bila u rasulu”, Ilija Tot je preuzeo komandu i u “nekoliko dana postigao visok stupanj organizacije Operativne zone”. On se otvoreno sukobio sa generalom Antom Rosom, kada je u Hercegovini (Prozoru i Tomislavgradu) “vidio op}i nered, plja~ku i maltretiranje stanovni{tva, te usta{ke simbole i slavljenje NDH”. Pozvan je u Zagreb, te ga Ante Roso, smijenio i za komandanta bataljona postavio satnika, a kasnije bojnika, Brunu Zori}a Zulu (zapravo: Ivan Zori} - Zulu vidi: str. 991-992), tako|e legionara, kriminalca po zanimanju. Ilija Tot se ponovo vratio u Francusku (Isto, str. 344). 162 Isto, str. 345. 163 AIIZ, inv. br. 2-1690, Republika Hrvatska Zapovjedni{tvo Ju`nog voji{ta,

Zapovjedni{tvo OZ Split, IZM Plo~e, Klasa: 8/92-01/47, UR. broj: 6030-01/92-1, Plo~e, 25. april 1992. — Zapovjedni{tvu Sektora za [iroki Brijeg, ^itluk, Ljubu{ki i ^apljinu, n/r general bojnik Slobodan Praljak; J. Bobetko, nav. dj., str. 27, 125-126, 219-247, 249, 263 i 270-271. Prije operacije ^agalj Hrvatska vojska je zauzela ^apljinu. General Praljak je, sa snagama pod svojom komandom i sa ne{to dobrovoljaca iz podru~ja Sunje, napadao ^apljinu (napad je trajao 2-3 dana). Tra`io je podr{ku topni{tvu 156. brigade, koje je bilo locirano u {irem podru~ju Gabele. Snage HVO-a
996

napadnu operaciju u dolini rijeke Neretve, pod nazivom ^agalj. Naime, rije~ je o operaciji Hrvatske vojske, radi zauzimanja ju`nog dijela Bosne i Hercegovine, koju je general Bobetko temeljito pripremao u cilju istjerivanja velikosrpskog agresora s lijeve obale Neretve i zauzimanja Stoca i Mostara.164 Janko Bobetko je smatrao ako se ne ovlada lijevom obalom Neretve, sa svim dominantnim kotama, nije bilo mogu}e izvoditi operacije dublje prema Dubrovniku, “jer je prijetila opasnost da nas ~ak i puste prema jugu, ali i odsijeku odstupnicu u {irem podru~ju Gabele i Metkovi}a”.165 General Bobetko je (u periodu od kraja aprila do sredine jula 1992.) izdao brojne zapovjesti kojima su regulisana sva organizacijska pitanja, du`nosti, kako pojedinaca, tako i sektora, “u pripremi hercegova~kog prostora za predstoje}e operacije, koje su se odnosile na istjerivanje ~etnika i Jugovojske iz doline Neretve, zauzimanju grada Mostara, a {to je uvjetovalo daljnji produ`etak ofenzivnih djelovanja na dubrova~kom boji{tu”. Te su mjere bile “uvjet za pripremu budu}e
Mostar kontrolisale su i dr`ale u okru`enju ^apljinu. Poslije toga ^apljina je zauzeta i poslu`ila je kao baza u izvo|enju operacije ^agalj (Isto). I jedna ~eta Hrvatskih obrambenih snaga (HOS) je u~estvovala u zauzimanju ^apljine i kasnije je u{la u sastav Hrvatske vojske i u~estvovala u svim operacijama u Hercegovini (Isto).
164 J. Bobetko, nav. dj., str. 249. General Bobetko je procjenjivao da }e velikosrpski

agresor presje}i Hrvatsku na dva dijela u dolini Neretve, jer je to, po njemu, “stari san Srbije: da do|e na more i da zauzme luku Plo~e” (Isto, str. 27). Velikosrpski agresor je krajem aprila 1992. prikupio elitne snage iz Srbije (iz Ni{a i drugih gradova) i krenuo u napad u pravcu: Neum, Metkovi}, Plo~e. Cilj im je bio izbijanje na lijevu obalu Neretve, spaliti Neum i do}i u dolinu Neretve. Borba je trajala tri dana i tri no}i. Hrvatska vojska je, po generalu Bobetku, izdr`ala taj udar, prepolovila velikosrpske snage (slomila im ki~mu), nakon ~ega je po~elo njihovo povla~enje i mijenjanje borbenog polo`aja. (Isto, str. 125-126). Velikosrpski agresor je, po Janku Bobetku, pregrupisao snage i krenuo u pravcu rijeke Neretve. U drugoj polovini aprila “skupljena je poprili~no velika vojna snaga za izvr{enje kona~nog zadatka, zna~i udar na Neretvu” (Isto, str. 132). Najve}a opasnost za Hrvatsku je, pi{e general Bobetko, bilo odsjecanje ili presjecanje ju`nog dijela voji{ta. Prema njegovoj procjeni neprijatelj je pripremao svestran udar, ~iji su osnovni pravci vodili ovladavanju dolinom Neretve, te da im je krajnja ta~ka bila luka Plo~e (Isto, str. 200).
165 Isto, str. 263.

997

operacije, bez ~ega, o~ito, ne bismo imali izgleda i}i u jednu dosta riskantnu operaciju, ~iji je zavr{ni dio bio zauzimanje Mostara”.166 Hrvatska vojska je u periodu od 7.—17. juna 1992. izvodila ofanzivna borbena djelovanja “na {irem prostoru Mostara”. U operaciji ^agalj (po~etak napada je odre|en za 7. juni 1992. u 4 sata ujutro) Hrvatska vojska je izbila na liniju Blagaj — Ortije{ - aerodrom Mostar, ovladala njome i Aerodromom, spojila se sa snagama 4. brigade i Hrvatskog vije}a obrane Mostar i ovladala svim dominantnim polo`ajima za taj prostor Hercegovine. Na taj na~in operacija ^agalj je bila zavr{ena — u cjelini je tada Hrvatska vojska, sa glavninom 4. brigade i snagama Hrvatskog vije}a obrane, u sadejstvu sa Mostarskim bataljonom (Armije Republike Bosne i Hercegovine), koji je tom prilikom prerastao u brigadu, ovladala isto~nom obalom rijeke Neretve, gradom Mostarom i {irim podru~jem Bijelog Polja, te potisla jedinice JNA pod komandom generala Mom~ila Peri{i}a iz Mostara s lijeve i desne obale rijeke Neretve. Nakon toga je velikosrpski agresor otpo~eo izvla~enje svojih snaga i naoru`anja iz tog dijela Bosne i Hercegovine.167 Bobetkovo potiskivanje jedinica velikosrpskog agresora sa tog podru~ja Bosne i Hercegovine bilo je, i pored postojanja nesuglasica,
166 Isto, str. 219-247. 167 AIIZ, inv. br. 2-1710, Republika Hrvatska Zapovjedni{tvo Ju`nog voji{ta,

Zapovjedni{tvo OZ Split, IZM Plo~e, Klasa: 8/92-01/150, UR. broj: 1080-01-01-92-1, Plo~e, 18. juni 1992. — N/r Gosp. Andabak, n/r Gosp. Jaganjac; Isto, inv. br. 2-2947, Republika Bosna i Hercegovina, Hrvatska zajednica Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e obrane, Glavni sto`er HVO HZ H-B, Str. pov. broj: 01-2762/92, Mostar, 15. decembar 1992. — Predstojniku Odbrane HZ H-B; J. Bobetko, nav. dj., str. 263-264 i 272-273. Tom posebnom operacijom Hrvatska vojska je, po Bobetku, “o~istila” lijevu obalu rijeke Neretve i “hrvatski je narod u Hercegovini sa~uvao do dana dana{njeg dio svoga teritorija” (J. Bobetko, nav, dj., str. 271-272). General Janko Bobetko je bio ponosan {to su “sa~uvali” Hercegovinu (“taj dio hrvatskog prostora, mislim na dio gdje `ivi hrvatski narod”). Vezano za navedeno, on odaje zahvalnost i ukazuje na ljude koji su “u ~itavoj toj organizaciji izrasli i pokazali svoju odgovornost”, kao {to su, pored Gojka [u{ka i Mate Bobana, pukovnik Ante Gotovina (kasnije general), Ivan Kapular (kasnije general), @arko Tole (kasnije general), “koji je bio presudan u odbrani grada Livna”, zatim kontraadmiral Davor Domazet (Isto, str. 248 — 249). Zanimljivo je da general Bobetko nikako ne spominje aktivnosti Samostalnog bataljona odbrane Mostara, koji je dao izuzetno veliki doprinos u osloba|anju Mostara, posebno u borbama od 14. juna 1992.
998

kao {to su granice u i ju`no od Mostara (rijeka Neretva i granica Banovine Hrvatske),168 u skladu sa osvaja~kom politikom i praksom Slobodana Milo{evi}a i Franje Tu|mana, te njihovih kolaboracionista, o zauzimanju i podjeli Bosne i Hercegovine. JNA se u Operaciji ^agalj, u duhu dogovora o razgrani~enju teritorija (u Kara|or|evu i Gracu) povukla.169 Teritorijalna razgrani~enja ovdje su realizovana na terenu. Pri tome su se jedinice velikosrpskog agresora povukle iz Mostara i Stoca, a te prostore zauzela Hrvatska vojska. Povla~enje JNA iz doline Naretve pratilo je povla~enje Hrvatske vojske iz Bosanske posavine (osim ora{kog d`epa).170 Operacijom ^agalj Hrvatska vojska je, po Bobetku, definitivno i zauvijek odbranila i sa~uvala hrvatski narod u Hercegovini i stvorila “povoljne uvjete za stvaranje vojske…”. Samom operacijom stvoreni su “vrlo povoljni operativni uvjeti za kona~nu operaciju na Ju`nom voji{tu, ~iji je osnovni cilj bio istjerivanje crnogorskog agresora i izbijanje na Prevlaku, {to zna~i deblokiranje Dubrovnika i vra}anje ukupnog teritorija...”.171 U takvoj situaciji Hrvatska vojska

168 Z. Tomac, nav. dj., str. 36-37. 169 Operacija ^agalj u dolini Neretve je, po generalu [pegelju, pretvorena “u

nastupanje i povla~enje - neuredno nastupanje Bobetkove grupacije i neuredno povla~enje crnogorske vojske” (RAT… , str. 134).
170 Z. Tomac, nav. dj., str. 76. Poslije sporazuma Karad`i} - Boban “dolazi do

prekida neprijateljstava sa srpskim formacijama u Bosni i Hercegovini”. “... Neprijateljstva izme|u HV i HVO, s jedne strane, i srpske vojske, s druge strane, gotovo su prestala...”. Srpska vojska je, po [pegelju, u Operaciji osloba|anja juga Hrvatske i zauzimanja ju`ne Hercegovine (Operacija ^agalj) uzmakla. S tim u vezi, on opravdano postavlja pitanja - “ima li to kakve veze sa Bosanskom posavinom? Je li obavljena trampa juga Hrvatske za Bosansku posavinu ?”. Postavljaju}i ta pitanja, on navodi kako, “bez obzira na odgovor, valja imati na umu da su na oba mjesta bitke bile prave, da su vo|eni borbeni okr{aji, da se ginulo, jer su akteri rata zbog vlastite i svjetske javnosti morali dogovor maskirati smrtima svojih vojnika na boji{nicama. Za te vojnike rat je bio surova stvarnost, a ne salonska kombinatorika” Posavini i na jugu Hrvatske vo|eni te{ki borbeni okr{aji (M. [pegelj, nav. dj., str. 359-362). Takav razvoj doga|aja bio je u skladu sa Sporazumom Karad`i} - Boban, nakon ~ega su prestali razlozi za “oru`ane sukobe izme|u Hrvata i Srba na cijelom teritoriju Bosne i Hercegovine” i stekli se uslovi za “arbitra`no razgrani~enje” (Z. Tomac, nav. dj., str. 37).
171 J. Bobetko, nav. dj., str. 267.

999

je vladala “Mostarom, Bugojnom, Travnikom, Jajcem, Konjicom i drugim manjim i ve}im dijelovima”.172 Hrvatska vojska je, po generalu Janku Bobetku, u~estvovala u “obrani i ~i{}enju svoga teritorija od ~etnika” (“Hrvatska vojska i hrvatski narod u Hercegovini, te HVO”). Hrvatska vojska je, po njemu, branila “hrvatski narod od, jasno, zajedni~kog neprijatelja”.173 Po zavr{etku Operacije Bobetko je upozorio Matu Bobana i “ostale odgovorne ljude u Hercegovini da brzo formiraju vladu u Mostaru, napuste Grude i pristupe formiranju vojske, jer daljnji tijek doga|aja mo`e poprimiti i druge smjerove...”.174 General Bobetko je 14. juna 1992, suprotno me|unarodnom pravu i protiv volje dr`avnog rukovodstva Republike Bosne i Hercegovine, izvr{io mobilizaciju njenog stanovni{tva u vojne (kolaboracionisti~ke) formacije susjedne dr`ave. On je “na temelju ukazane potrebe za dokazivanjima pripadnosti postrojbi HVO”, izdao Naredbu o izdavanju vojnih iskaznica pripadnicima jedinica Hrvatskog vije}a obrane. Svim pripadnicima jedinica Hrvatskog vije}a obrane Hrvatske zajednice Herceg-Bosna trebalo je izdati vojne iskaznice najkasnije do 30. juna 1992.175 General Bobetko je 15. i 16. juna 4. brigadi (4. bataljon) Zbora narodne garde, 156. brigadi i Takti~koj grupi - 2 (TG-2), te dijelu snaga Hrvatskog vije}a obrane, izdao naredbu “za aktivnu obranu” i “za podr{ku snaga u djelovanju na Stolac”.176
172 Isto. 173 Isto, str. 273. Hercegovina je, za generala Janka Bobetka, “ju`ni dio hrvatskog

teritorija” (Isto, str. 275). S tim u vezi, on tvrdi da je Hrvatska vojska o~uvala i “dolinu Neretve, Hercegovinu” (Isto, str. 291).
174 Isto, str. 270. 175 AIIZ, inv. br. 2-1705, Hrvatska zajednica Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e

obrane, Zapovjedni{tvo Ju`nog voji{ta, IZM Grude, Grude, 14. lipanj 1992, Izdavanje vojnih iskaznica pripadnicima postrojbi HVO, objavljeno u: J. Bobetko, nav. dj., str. 234. Izdavanje vojnih iskaznica za pripadnike Glavnog sto`era HVO-a (IZM — Grude) bilo je, po toj naredbi, u isklju~ivoj nadle`nosti pravne slu`be Glavnog sto`era HVOa, “a za ostale pripadnike postrojbi HVO pravne slu`be OS HVO HZ H-B” (Isto).
176 J. Bobetko, nav. dj., str. 235-238.

1000

Na podru~ju Hrvatske zajednice Herceg-Bosna, general Bobetko je bio apsolutni komandant, o ~emu postoje brojni dokumenti. Me|u njima ukaza}emo, primjera radi, na njegovu zapovijed (Klasa: 8/92-01/150, Ur. broj: 1080-01-01-92-1), od 18. juna 1992, koju je uputio oficirima Ivanu Andabaku i Jasminu Jaganjcu. On je, nakon zauzimanja isto~ne obale rijeke Neretve i grada Mostara, “a u cilju sre|ivanja bojnog poretka na dostignutim crtama, potpune kontrole vojnih objekata i evidencije ratnog plijena”, navedenim oficirima naredio : - da zapovjedni{tvo jugoisto~ne Hercegovine (Operativna grupa JIH Me|ugorje) iz Me|ugorja premjeste u Mostar ; - na dostignutim crtama srede bojni poredak i pristupe in`injerijskom ure|enju ; - izvr{e raspodjelu zona odgovornosti i svaku jedinicu u~ine odgovornom za dodijeljenu zonu ; - dio topni{tva odmah prebace u {iri rejon Stoca, a vatreno djelovanje usaglase sa jedinicama Hrvatskog vije}a obrane Stoca ; - ofanzivno vojno djelovanje usmjere ka Bijelom Polju do “kona~nog oslobo|enja istog i presjecanja komunikacija preko planine Vele`”, odnosno do zauzimanja Bijelog Polja i {ireg podru~ja ; - osvojene vojne objekte osiguraju stra`ama, odrede njihove komandante, sa~ine popis inventara, te sprije~e otu|enje imovine ; - sa~ine popis zaplijenjene opreme, posebno topni{tva, tenkova, motornih vozila i streljiva svih vrsta ; - pristupe razminiranju objekata i glavnih komunikacija, koriste}i potpuno obu~ene ekipe ; - pristupe asanaciji boji{ta (“ubijene neprijateljske vojnike pokopati na odre|enim lokacijama uz evidenciju istih”) ; - sprije~e odla`enje civila na lijevu obalu Neretve u {irem rejonu Mostara (“Preko organa vlasti u Mostaru ne dozvoliti povratak izbjeglica do potpune sigurnosti gra|ana”) ; - sprije~e (vojnom i civilnom policijom) provale u stanove, kra|e imovine i bilo kakvo huligansko pona{anje ; - zarobljene “neprijateljske ‘oficire’” prebace iz Mostara u Plo~e (za realizaciju te zapovijedi odgovorni su bili brigadir Ivan Andabak i bojnik Jasmin Jaganjac) ;

1001

- “ratni {tab odre|uje prioritet zadataka koje civilni organi moraju sprovesti” ; - izvr{e mobilizaciju svih organa i civilnih slu`bi i uvedu radnu obavezu u cilju saniranja stanja u Mostaru.177 General Bobetko je pot~injenim jedinicama Hrvatskog vije}a obrane izdavao naredbe i o sprovo|enju zarobljenika,178 o organizaciji za{tite privrednih objekata u Mostaru,179 upu}ivanju tenkovskih posada za Mostar180 i dr. Na podru~ju Kupre{ke visoravni Republika Hrvatska je u prvoj polovini aprila 1992. anga`ovala ~etiri brigade Hrvatske vojske : - 1. brigade; - 106. (Osije~ka) brigada; - 109. (Vukovarska) brigada;
177 AIIZ, inv. br. 2-1710, Republika Hrvatska Zapovjedni{tvo Ju`nog voji{ta, Zapovjedni{tvo OZ Split, IZM Plo~e, Klasa: 8/92-01/150, UR. broj: 1080-01-01-92-1, Plo~e, 18. juni 1992. — N/r Gosp. Andabak, n/r Gosp. Jaganjac. 178 J. Bobetko, nav. dj., str. 239. Tako je 18. juna 1992. izdao takvu naredbu Zapovjedni{tvu HVO-a Mostar. Sve “zarobljene neprijateljske oficire i civile, koji su imali odre|ene funkcije u strukturama neprijateljske vlasti”, trebalo je u toku no}i 18. juna 1992. sprovesti u zatvor Plo~e. Za predaju zarobljenika i zarobljenih dokumenata bio je odgovoran bojnik Jasmin Jaganjac. Preuzimanje zarobljenika “izvr{i}e gosp. Ivan PENGA”, koji “posjeduje zna~ku Vojne policije RH, br. 0207”. Stanica MUP-a Grude bila je obavezna da osigura vozila za prevo`enje zarobljenika i vozilo za pratnju. 179 Isto, str. 240. S tim u vezi, general Janko Bobetko je 29. juna 1992, imaju}i u vidu “neophodnost funkcioniranja pojedinih gospodarskih objekata u Mostaru (HE Salakovac, HE Mostar, Aluminijski kombinat, Soko, itd.)”, Operativnoj grupi Jugoisto~na Hercegovina (JIH) Me|ugorje (“n/r gosp. Zdravko Andabak”) izdao Naredbu da izradi planove odbrane svih va`nih privrednih objekata i osigura njihovu za{titu. Te`i{te u planiranju trebalo je “staviti na obranu od napada na objekte i na protivdiverzantsko osiguranje”. 180 Isto, str. 241; AIIZ, inv. br. 2-1712, Republika Hrvatska Zapovjedni{tvo Ju`nog voji{ta, Zapovjedni{tvo OZ Split, IZM Plo~e, Klasa: 8/92-01/165, UR. broj: 1080-01-92-1; Plo~e, 30. juni 1992. — Op}inskom sto`eru HVO [iroki Brijeg, N/r gosp. Petru ^avaru. Zapovjednik Ju`nog voji{ta, general zbora Janko Bobetko je, “u cilju stabilizacije fronta u Podvele`ju”, 30. juna 1992. izdao Naredbu Op}inskom sto`eru HVO [iroki Brijeg (“n/r Petru ^avaru”) o upu}ivanju tenkovskih posada za Mostar i “osiguranje sustava veze”.

1002

- 126. (Sinjska) brigada (dio).181 I u Bosanskoj posavini su u prolje}e i ljeto 1992. bile razmje{tene odre|ene jedinice Hrvatske vojske. Te snage su u tom dijelu Bosne i Hercegovine djelovale u okviru Operativne grupe Isto~na Posavina, ~ije je sjedi{te bilo u Slavonskom Brodu. Zapovjednik te operativne grupe bio je pukovnik Vinko [tefanek. On se u raspolo`ivim dokumentima (“Vojna tajna. Strogo povjerljivo”) Zapovjedni{tva Hrvatske vojske — Operativna grupa Isto~na Posavina maja i juna 1992. pojavljuje i kao zapovjednik Hrvatskog vije}a obrane.182
181 AIIZ, inv. br. 2-85, Komanda 2. Vojne oblasti, Operativni de`urni tim, Str.

pov. br. 10/36 - 2000, 5. april 1992. - G[ OS SFRJ - Operativni centar, BORBENI I OPERATIVNI IZVE[TAJ; Isto, inv. br. 2 - 86, Komanda 2. Vojne oblasti, Operativni de`urni tim, Str. pov. br. 10/36 - 2025, 6. april 1992.- G[ OS SFRJ - Operativni centar, Komandi 2. VO na RKM, BORBENI I OPERTIVNI IZVE[TAJ; Isto, inv. br. 2 - 87, Komanda 2. Vojne oblasti, Operativni de`urni tim, Str. pov. br. 10/36 - 1987, 2. april 1992. - G[ OS SFRJ - Operativni centar, BORBENI I OPERATIVNI IZVE[TAJ; Isto, inv. br. 2 - 89, Komanda 2. Vojne oblasti, Operativni de`urni tim, Str. pov. br. 10/36 1957, 3. april 1992. - G[ OS SFRJ - Operativni centar, BORBENI I OPERATIVNI IZVE[TAJ; Isto, inv. br. 2 - 90, Komanda 2. Vojne oblasti, Operativni de`urni tim, Str. pov. br. 10/36 - 2050, 7. april 1992. - G[ OS SFRJ - Operativni centar, Komanda 2. VO na RKM, BORBENI I OPERATIVNI IZVE[TAJ; Isto, inv. br. 2 - 91, Komanda 2. Vojne oblasti, Operativni de`urni tim, Str. pov. br. 10/36 - 2082, 8. april 1992. - G[ OS SFRJ - Operativni centar i Komandi 2. VO - RKM, OPERATIVNI I BORBENI IZVE[TAJ; Isto, inv. br. 2 - 93, Komanda 2. Vojne oblasti, Operativni de`urni tim, Str. pov. br. 10/36 - 2125, 10. april 1992. - G[ OS SFRJ - Operativni centar i Komandi 2. VO na RKM, BORBENI I OPERATIVNI IZVE[TAJ; Isto, inv. br. 2 - 94, Komanda 2. Vojne oblasti, Operativni de`urni tim, Str. pov. br. 10/36 - 2150, 11. april 1992. - G[ OS SFRJ - Operativni centar i Komandi 2. VO na RKM, BORBENI I OPERATIVNI IZVE[TAJ Navedene brigade Hrvatske vojske izvodile su borbena dejstva protiv JNA na pravcu: [ujica—Tomislavgrad. One su u prvoj polovini aprila 1992. pora`ene i najve}im dijelom razbijene, pri ~emu su imale oko 250-300 mrtvih i znatno ve}i broj ranjenih. U tim borbama jedinice 9. korpusa JNA su zarobile nekoliko stotina cijevi pje{adijskog naoru`anja, ve}i broj “zolja”, ru~nih baca~a, jednu samohotku, jedan tenk T-55, tri kontejnera, ~etiri rovokopa~a i osam motornih vozila sa municijom (AIIZ, inv. br. 2 - 94). 182 AIIZ, inv. br. 2-2225, Hrvatsko vije}e obrane, Hrvatska zajednica Bosanska posavina, Broj: 06-05/92. /Slavonski Brod/, 16. maj 1992. - Bos./ansko/ Brodskoj brigadi i drugima; AIIZ, inv. br. 2-2230, Hrvatsko vije}e obrane, Hrvatska zajednica Bosanska posavina, Klasa: 8/92-01, Ur. broj: BP-01/92-13 /Slavonski Brod/, 25. maj 1992. - 107. brigadi HVO Grada~ac; AIIZ, inv. br. 2-2232, Hrvatsko vije}e obrane, Hrvatska zajednica Bosanska Posavina, Klasa: 035-01/92-01, Ur. broj: BP-01/92-37, Slavonski Brod, 13. juni 1992. — 101. br/igadi/ HVO.
1003

Objavljivanjem sporazuma Boban-Karad`i}, 6. maja 1992., “o prestanku rata izme|u Srba i Hrvata u Bosni i Hercegovini”, rukovodstvo 108. Slavonsko-brodske brigade, suprotno Tu|manovim dogovorima s Milo{evi}em i Karad`i}em oko podjele Bosne i Hercegovine, donijelo je odluku o “osloba|anju Bosanske posavine”. U tom su procesu “vrlo brzo pro{irili oslobo|eni teritorij na Od`ak i 16 km u dubinu”, pri ~emu su uni{tili 32 “neprijateljska tenka”.183 U Bosanskoj posavini su maja 1992. djelovale sljede}e jedinice Hrvatske vojske : - 108. brigada ZNG; - 131. brigada; - 139. brigada; - 157. brigada; - Takti~ka grupa 123 (TG-123) ; - 2. motorizovani artiljerijski divizion Operativne zone Osijek.184 Pukovnik Vinko [tefanek je 21. maja 1992. izdao Zapovjed o uspostavljanju IZM - istok artiljerijskih jedinica u Od`aku. Tom je naredbom utvrdio zadatke tog isturenog komandnog mjesta,185 vrijeme
183 Z. Tomac, nav. dj., str. 69-73. 184 AIIZ, inv. br. 2-2227, Republika Hrvatska, Hrvatska vojska, OG Isto~na

Posavina, Klasa: 8/92-01, Broj: OG-01-92-192/2, Slav/onski/ Brod, 21. maj 1992, ZAPOVJED; Isto, inv. br. 2-2650, Komanda 5. korpusa, 29. mart 1992, Stara Gradi{ka — Komandi 30. partizanske divizije. Na podru~ju Bosanskog Broda marta 1992. nalazili su se dijelovi 108. brigade ZNG, koja je bila raspore|ena u okolnim selima oko tog grada (AIIZ, inv. br. 2-2650, Komanda 5. korpusa, 29. mart 1992, Stara Gradi{ka — Komandi 30. partizanske divizije).
185 Isto. Zadaci IZM — istok su, po toj naredbi, bili:

“- Uvezati topni~ke postrojbe pridodane OG, a koje }e djelovati u isto~nom sektoru sastava: 2. MAD (2 bat. haubica 152, odjeljenje NORA) bat. samohodnih haubica SOI ‘GVOZIKE’; vod haubica 203 mm; protuoklopni vod; - Povezati se sa OD@A^KOM br. /brigada — prim. S. ^./, [ama~kom br.,
1004

uspostavljanja,186 nosioca realizacije,187 saradnike u realizaciji,188 logisti~ku podr{ku189 i raspored topni~kih jedinica.190 Pored toga, pukovnik Vinko
na{im snagama u MODRI^I, GRADA^CU, ORA[JU, kao i sa postrojbama HV koje }e djelovati ili ve} djeluju na isto~nom sektoru (139. br., 157. br., TG 123). - Maksimalnim pra}enjem situacije na boji{tu i koordinacijom aktivno podr`avati na{e snage, vr{iti stalno uznemiravanje neprijatelja ostvaruju}i vatre po upori{tima neprijatelja nep. topni~kim postrojbama, zapovjednim mjestima, skladi{tima i komunikacijama” (Isto). 186 Isto. S tim u vezi, u toj naredbi je stajalo sljede}e: “Uspostavi IZM-istok pristupiti odmah. Aktivnost IZM-istok od trenutka uspostave 24 sata na dan do povla~enja ove zapovijedi. Ustrojstvo i raspored rada bit }e regulirani posebnom zapovje{}u” (Isto). 187 Isto. “Za uspostavu i rad IZM-istok zadu`en je zapovijednik 2. MAD-a /motorizovani artiljerijski division — prim. S. ^./ OZ /Operativna zona — prim. S. ^./ Osijek, koji je ujedno i zapovjednik pridodanim postrojbama i za svoj rad odgovara zap. OG i na~elniku topni{tva OG” (Isto). 188 Isto. “Za uspje{an rad IZM-istok koristiti ~asni~ki kadar iz Zapovjedni{tva 2. MAD-a, OG i 108. br. ZNG. Vezu uspostaviti pomo}u MTS 2. MAD-a, OG i zapovjedne baterije 108. br. ZNG” (Isto). 189 Isto. “Sve topni~ke postrojbe OG logisti~ki se naslanjaju na brigade na ~ijim zonama odgovornosti budu raspore|ene, a zapovjedno na IZM-istok. Za probleme logistike koji ne budu rje{ivi u brigadi na ~ijoj zoni budu raspore|ene postrojbe osloniti se na OG i logistiki 108. br. ZNG”. Brigade koje su do te naredbe raspolagale “predmetnim postrojbama du`ne su odmah sa ovom zapovje{}u upoznati postrojbe i staviti ih na raspolaganje OG, odnosno IZM-istok sa cjelokupnom koli~inom topni~kog streljiva sa kojim raspola`u” (Isto). 190 Isto. IZM-istok, odnosno komandant 2. MAD-a, Jozi}, bio je du`an odmah da pristupi “rasporedu topni~kih postrojbi kako slijedi: - VP prve haubi~ke baterije, 2. MAD-a u reonu s. [TITAR sa sektorom djelovanja od s. LEPENICA isto~no do s. G. SLATINA zapadno. - VP odjeljenje ‘NORA’ u reonu s. [TITAR sa sektorom djelovanja s. GORICE isto~no do s. GORNJI @ABAR zapadno. - VP voda haubica 203 mm u reonu s. SIKIREVCI sa sektorom djelovanja s. MILO[EVAC zapadno (kota 94) do s. ZASJEKA (trigonometar 86). - tre}u haubi~ku bateriju 2 MAD-a za prvo vrijeme razdvojiti na dva vatrena voda i to: VP prvog voda u reonu s. JARUGE sa sektorom djelovanja s. MILO[EVAC zapadno (kota 94) do s. BATKU[A (trigonometar 87) isto~no.
1005

[tefanek je tom naredbom, tako|e, utvrdio i zadatak topni{tva 139. brigade Hrvatske vojske,191 ukazao na potrebu ispo{tovanja i ulaganja maksimalnih napora i raspolo`ivih materijalno-tehni~kih sredstava za realizaciju te naredbe,192 utvrdio vrijeme otpo~injanja i zavr{etka izvr{enja te naredbe,193 kao i vrijeme izvje{tavanja (u pisanoj formi) Zapovjedni{tva Operativnoj grupi o “stupnju izvr{enosti” i “o izvr{enom”.194 Pukovnik Vinko [tefanek, visoki oficir Hrvatske vojske, je maja 1992, u svojstvu i komandanta Hrvatske vojske - Operativne grupe Isto~na
VP drugog voda u reonu s. POTO^ANI. Oru|a rasporediti na tri pravca i to prema s. KRU[KOVO POLJE, brdu VISIBABA (trigonometar 292) i s. BETNJA MALA (kota 122). - VP baterije SOI ‘GVOZIKA’ u reonu s. POTO^ANI sa polukru`nim djelovanjem od BOS. [AMCA isto~no do DOBRA VODA (trigonometar 362) zapadno. - Protuoklopni vod upotrijebiti za zatvaranje tehno pravaca dolinom rijeke Bosne prema Modri~i i iz pravca DOBRINJA prema MODRI^I ovisno o razvoju situacije na boji{tu” (Isto). 191 Isto. “Zadatak topni{tva 139. br. je da povu~e haubice 122 mm M 38 sa VP u reonu s. JARUGE i tako osloboditi reon VP za zaposjedanje vodom tre}e baterije 2. MAD-a. Da sa baterijom MB 120 mm zaposjedne VP u {irem reonu SLAVONSKOG [AMCA sa zadatkom pokrivanja art. vatrom s. ODMUT, s. TURSINOVAC, s. TI[INA, BOSANSKI [AMAC. Ova postrojba du`na je da se direktno radio vezom uve`e za IZM-istok, te da po njihovom zahtjevu otvori vatru. M. B. bateriji za izvr{enje zadatka osigurati 1,5 BK streljiva. Ostale topni~ke postrojbe iz mati~nog sastava 139. br. kao i eventualne pridodane postrojbe koje ovom zapovje{}u nisu izuzete iz 139. brigade upotrijebiti na pravcima djelovanja brigade. Plan upotrebe sa radnom kartom topni{tva na karti 1 : 50000, kao i stanjem MTS i raspolo`ivim topni~kim streljivom dostaviti na~elniku topni{tva OG Isto~na Posavina” (Isto). 192 Isto. “Sve postrojbe od samostalnih bataljuna do brigada koje djeluju na isto~nom dijelu odgovornosti OG du`ne su ispo{tovati ovu zapovijed i ulo`iti maksimalni napor i sva raspolo`iva MTS da se ono {to prije ostvari” (Isto). 193 Isto. Sa izvr{enjem te naredbe trebalo je “otpo~eti odmah, a do 12,00 sati dana 23. 05. 1992. god. ju izvr{titi u potpunosti” (Isto). 194 Isto. S tim u vezi, na kraju naredbe je stajalo: “Pismeno izvje{tavati zapovjedni{tvo OG svakodnevno do 20,00 sati o stupnju izvr{enosti, a dana 23. 05. 1992. do 15,00 sati pismeno izvjestiti o izvr{enom” (Isto). Pukovnik [tefanek je navedenu naredbu dostavio Operativnoj zoni Osijek (“n/r gen. Luci}a”), 100. i 157. brigadi Hrvatske vojske, zatim TG 123. brigade Hrvatske vojske, 2. MAD-u OZ Osijek, kao i brigadama HVO-a: Od`a~koj, [ama~koj, Modri~koj, Grada~a~koj i Ora{koj (Isto).
1006

Posavina i komandanta Hrvatskog vije}a obrane Hrvatske zajednice Bosanska Posavina izdavao naredbe i svim brigadama Hrvatskog vije}a obrane u Bosanskoj posavini. On je 16. maja 1992. tim brigadama, “u svezi razvoja situacije na rati{tu BiH, a {to kvalitetnijeg zapovjedanja postrojbama i njihove upotrebe”, izdao naredbu “da se pristupi odgovorno zavr{etku ustrojstva zapovjedni{tva brigada sa njenim svim dijelovima, rodova i slu`bi”, odre|uju}i pri tome i “krajnji rok za dostavu izvje{}a o ustrojstvu postrojbi, zapovjedni~kog mjesta i popisa MTS u postrojbama” (“19. 05. 1992. godine do 12,00 sati”).195 Zapovjednik Operativne grupe Isto~na Posavina, pukovnik Vinko [tefanek, je 20. maja 1992. “svim ~lanovima OG”, tj. i svim brigadama Hrvatskog vije}a obrane u Bosanskoj posavini, izdao naredbu o odre|ivanju osoba (po dvije) za obuku u Zagrebu na telekomunikacijskim sistemima veza, a “za potrebe odr`avanja veza na podru~ju OG”.196 Sljede}eg je dana pukovnik Vinko [tefanek, “za potrebe ostvarivanja kvalitetnije veze sa Operativnom grupom”, svim brigadama Hrvatskog vije}a obrane u Bosanskoj posavini izdao naredbu o imenovanju kurira za prijempredaju po{te u Operativnoj grupi.197 Sve jedinice Hrvatskog vije}a obrane u Bosanskoj posavini bile su (maja i juna) 1992. podre|ene Hrvatskoj vojsci, odnosno Operativnoj grupi Isto~na Posavina u Slavonskom Brodu, ~iji je zapovjednik bio
195 AIIZ, inv. br. 2-2225, Hrvatsko vije}e obrane, Hrvatska zajednica Bosanska

posavina, Broj: 06-5/92, /Slavonski Brod/, 16. maj 1992. — Bos./ansko/ Brodskoj brigadi i drugima.
196 AIIZ, inv. br. 2-2226, Republika Hrvatska, Hrvatska vojska, Operativna grupa

Isto~na Posavina, Klasa: 8/92-01, Ur. broj: OG-01-92-199/2, Sl/avonski/ Brod, 20. maj 1992. — Svim ~lanicama OG. Tom su naredbom utvr|eni: broj (po dvije osobe), uslovi koje kandidati treba da ispunjavaju (telekomunikacijski ili elektroni~arski smjer, te elektroni~arski ili energeti~arski smjer), mjesto (Zagreb), vrijeme trajanja (3-5 dana), uslovi smje{taja, na~in prijavljivanja i dr.
197 AIIZ, inv. br. 2-2228, Republika Hrvatska, Hrvatska vojska, OG /Operativna grupa/ “Isto~na Posavina”, Klasa: 8/92-01, Broj: OG-01-92-107/21, Slav/onski/ Brod, 21. maj 1992. — HVO Bos. Brod i drugima. Tom je naredbom utvr|en na~in imenovanja kurira: “Imenovanje kurira izvr{iti NAREDBOM /velika slova u originalu - prim. S. ^./, sa ovjerom zapovjednika brigade, a isti odmah da se javi u Operativnu grupu sa NAREDBOM /velika slova u originalu — prim. S. ^./ o postavljenju, kako bi mogli ustrojiti kurirsku vezu” (Isto).

1007

pukovnik Vinko [tefanek. On je 24. maja 1992. komandantima brigada Hrvatske vojske (108, 123, 139. i 131. brigadi, te 157. takti~koj grupi) i komandantima svih brigada Hrvatskog vije}a obrane u Bosanskoj Posavini (od 101. do 109.) izdao naredbu da 26. maja 1992. u prostorijama Operativne grupe Isto~na Posavina u Slavonskom Brodu (u 10 sati), podnesu izvje{taj (“za mjesec svibanj”) “po sljede}im pitanjima” : “1. Ocjena stanja rukovo|enja i zapovijedanja u postrojbama. 2. Ocjena stanja operativnog-takti~kog polo`aja brigada, u zoni odgovornosti, te ja~ini i namjerama neprijatelja na Savskom mostobranu; problemi i prijedlozi. 3. Popunjenost ljudstvom i MTS stanje. 4. Prikazati vi{ak MTS nakon ukidanju dijela postrojbi. 5. Broj primljenih i upu}enih dobrovoljaca. 6. Ocjene borbenog morala i siguronosne situacije, te rad na ustroju spiskova ratno i radno sposobnih mu{karaca u suradnji sa MUP-m i vojnom policijom. 7. Referirati o vra}anju pu~anstva na PZT /privremeno zauzetu teritoriju — prim. S. ^./”.198 Pukovnik Vinko [tefanek je, u svojstvu zapovjednika Hrvatskog vije}a obrane Bosanska posavina, 25. maja 1992, 107. brigadi Hrvatskog vije}a obrane Grada~ac, izdao naredbu za napad, u kojoj je ukazao na snage, ciljeve i stanje velikosrpskog agresora i njegovih kolaboracionista,199
198 AIIZ, inv. br. 2-2229, Republika Hrvatska, Hrvatska vojska, OG /Operativna

grupa/ Isto~na Posavina, Klasa: 035-01/92-01, Broj: OG-01-92-299/1, Slav./onski/ Brod, 24. maj 1992. — Zapovjednicima: 108. brigadi HV i drugima.
199 AIIZ, inv. br. 2-2230, Hrvatsko vije}e obrane, Hrvatska zajednica Bosanska

posavina, Klasa: 8/92-01, Ur. broj: BP-01/92-13, /Slavonski Brod/, 25. maj 1992. — 107. brigadi HVO Grada~ac. Govore}i o velikosrpskom agresoru, pukovnik [tefanek je naveo sljede}e: “Neprijatelj snagama 17. K /17. korpus JNA - prim. S.^./, ~etni~kim dobrovolja~kim formacijama i doma}im srpskim stanovni{tvom, formiran u Takti~ku grupu 17 (TG-17) nastoji okupirati Modri~u i spojiti se sa snagama na okupiranoj teritoriji Bos. [amca i time odvojiti, osloncem na r. Bosnu, na{e snage u dubini od oslobo|enog teritorija Od`aka i Republike Hrvatske, a potom ovladati teritorijem op}ine Grada~ac i Br~ko.
1008

zatim na ciljeve njegovih, tj. hrvatskih snaga (“na{ih snaga”),200 kao i “susjeda”,201 te “gotovost za napad”,202 zadatke jedinicama203 i dr.204 Zapovjednik Glavnog sto`era Bosanske posavine, pukovnik Vinko [tefanek, je 13. juna 1992. uputio dopis svim brigadama Hrvatskog vije}a obrane Bosanske posavine (101. brigada HVO Bosanski Brod; 102. brigada HVO Od`ak; 103. brigada HVO Derventa; 104. brigada HVO Bosanski [amac; 105. brigada HVO Modri~a; 106. brigada HVO Ora{je;
Dijelove TG-11 koji su pretrpili velike gubitke na teritoriji Bos. Broda preko Podnovlja izvukao je preko r. Bosne, izvr{io pregupiranje snaga za aktivno djelovanje sa ju`nog pravca ka Modri~i” (Isto).
200 Isto. 107. brigada HVO-a — Grada~ac “organizira kru`nu obranu teritorije

osloncem na teritorij gdje gravitira hrvatsko i muslimansko stanovni{tvo u sudjelovanju sa dijelom snaga 104. br. Modri~a i 108. br. — Br~ko” (Isto).
201 Isto. U naredbi je stajalo: “U rejonu s. @ivkovo Polje, s. ^adrak, s. Kornica

— 104. br. HVO, a sa isto~ne strane teritorije Grada~ac snage 108. br. HVO — Br~ko, na sjevernom dijelu teritorije okupirani dijelovi op}ine Bos. [amac” (Isto). 202 Isto. U tom je cilju pukovnik [tefanek odlu~io: “Aktivnim djelovanjem izvr{iti napad i ovladati rejonom s. Donji Skugri} i na dostignutoj liniji utvrditi obranu u sudjelovanju sa snagama 104. br. HVO u s. @ivkovo Polje. U rejonu s. Kru{evica i s. Samarevac razoru`ati neprijateljske snage. Na ostalim linijama zone odgovornosti organizirati upornu obranu” (Isto). Pukovnik [tefanek je utvrdio i vrijeme gotovosti za napad: 27. maj 1992. u 7 sati. 203 Isto. S tim u vezi, pukovnik [tefanek je precizirao sljede}e zadatke: “5. 1. — Dijelom snaga 107. br. HVO sa posjednute linije aktivnim djelovanjem ima zadatak: Ovladati rejonom s. Borovo Polje i s. Donji Skugri}i (uklju~no crkva tt-149) i staviti pod kontrolu {iri rejon raskri`ja puteva, a na dostignutim linijama utvrditi obranu. 5. 2. — Dijelom snaga neutralizirati neprijatelja u rejonu s. Kru{evica i s. Samarevac razoru`avanjem ili aktivnim djelovanjem i sprije~iti mu spajanje sa glavninom snaga” (Isto). 204 Isto. U svim jedinicama trebalo je “formirati protuoklopne grupe sa sredstvima za blisku protivoklopnu borbu. Na svim pravcima, a na pogodnim i tenkoprohodnim pravcima in`injerijski urediti liniju obrane koriste}i maksimalno zapre~avanje sa zaprekama (je`evi, tetraedri) u kombinaciji sa PT minama, a prepreke braniti” (Isto). “Dinamiku djelovanja” trebalo je “koordinirati sa dijelom snaga 104. br. HVO u rejonu s. @ivkovo Polje” (Isto).

1009

107. brigada HVO Grada~ac i 108. brigada HVO Br~ko), u kome ih obavijestio da }e se 14. juna 1992. (17 sati), u Zapovjedni{tvu Operativne grupe u Slavonskom Brodu, odr`ati sastanak na kome “trebaju biti obavezno prisutni zapovjednik brigade i zastupnik HVO za op}inu pripadaju}e brigade”.205 U Stocu je sredinom 1992. bila 116. brigada Hrvatske vojske (iz Metkovi}a), kao i odre|ene snage HOS-a. Na plato Dubrava 13. juna 1992. stigla je tenkovska jedinica (tenkovi T-55) u sastavu 1. brigade Hrvatske vojske iz Zagreba, pod nazivom Tigrovi.206 U napadu na Novi Travnik juna 1992. u~estvovali su, pored jedinica HVO-a i HOS-a, i dijelovi 113. (Splitske) u sadejstvu sa 123. (Vara`dinskom) brigadom.207 Na podru~ju Bosanske posavine su sredinom i u drugoj polovini 1992. bile anga`ovane mnoge jedinice Hrvatske vojske, koje su, u sadejstvu sa braniocima tog prostora, Hrvatima i Bo{njacima, nastojale da zaustave srpsku ofanzivu i sprije~e probijanje koridora, odnosno uspostavljanje komunikacije Knin - Banja Luka - Bijeljina - Beograd. To su : - 105. (Bjelovarska) brigada; - 106. (Osje~ka) brigada; - 108. (Slavonskobrodska) brigada; - 109. (Vukovarska) brigada; - 111. brigada; - 127. (Viroviti~ka) brigada;

205 AIIZ, inv. br. 2-2232, Hrvatsko vije}e obrane, Hrvatska zajednica Bosanska

posavina, Klasa: 035-01/92-01, Ur. broj: BP-01/92-37, Sl/avonski/ Brod, 13. juni 1992. — 101. brigadi HVO i drugima.
206 AIIZ, inv. br. 2699. 207 ∴ ZLO^INI U VRBANJI JULA 1993, Sarajevo 2001, str. 97-98; S. Omeragi},

nav. dj., str. 155; AIIZ, inv. br. 2-2962, Hrvatska zajednica Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e obrane, Sto`er HVO Novi Travnik, Broj : 96, 11. juni 1992. - 6. bojni 1. A brigade Zagreb; ICTY, Predmet: Br. IT-95-14-T, paragrafi 77, 83 i 91.
1010

- 3 A brigada (1. bojna 3. brigade ZNG) ; - Vojna policija iz sastava 68. bataljona vojne policije Osijek; - Bataljon Kora}e i druge manje borbene grupe iz Po`ege i Osijeka.208 Sredinom jula 1992. jedinice Hrvatske vojske u sjevernoj Bosni se, u skladu sa dogovorom u Kara|or|evu i konkretizacijom takve osvaja~ke politike od strane srpskih i hrvatskih kolaboracionista u Gracu krajem aprila 1992. (o razgrani~enju dvije konstitutivne jedinice na podru~ju Kupresa i u Bosanskoj posavini), te razgrani~enja na terenu

208 M. [pegelj, nav. dj., str. 338-340, 346 i 417-419. Na tom su podru~ju u `estokim

vi{emjese~nim borbama anga`ovane brojne jedinice Hrvatske vojske, posebno 108. brigada, kao i druge jake borbene grupe, uklju~uju}i i Vojnu policiju iz sastava 68. bataljona vojne policije Osijek. Te su vojno-policijske snage, pored podru~ja Slavonskog Broda, djelovale i na podru~ju bosanske Posavine, gdje su uspje{no sara|ivale i instruktivno djelovale “na vojno policijske postrojbe HVO koje su u formiranju” (Isto, str. 418-419). Vojska SR Jugoslavije i srpske kolaboracionisti~ke snage su 28. juna 1992. probile uzak koridor kod Br~kog. I pored toga, branioci su jo{ dr`ali zna~ajne dijelove Posavine, uklju~uju}i Bosanski Brod i {irok pojas sela ispred njega, kao i mostobran u Ora{ju. Za komandanta Slavonskog boji{ta postavljen je general Hrvatske vojske Stipeti}. On je od generala Tusa, na~elnika Glavnog sto`era Hrvatske vojske, dobio zadatak da zaustavi izvla~enje jedinica Operativne grupe Isto~na posavina od Doboja prema Derventi i Bosanskom Brodu i organizuje odbranu na dostignutim linijama (Isto, str. 338-340). Odbrana je, i pored niza organizacijskih i logisti~kih problema, stabilizovana na liniji Obodski kanal — rijeka Ukrina — selo Kora}e, gdje su tri mjeseca vo|ene `estoke borbe. Na tom je frontu simboli~no anga`ovano vi{e brigada Hrvatske vojske, izuzev 108, koja je djelovala svo vrijeme. Od sredine avgusta anga`ovane su i druge jedinice Hrvatske vojske, odnosno ja~e borbene grupe (Isto). Nakon slamanja srpske ofanzive, stvoreni su uslovi za protuudar, ~iji je nosilac trebalo da bude 108. brigada, koja je u tom cilju, u drugoj polovini septembra, planski odmorena i popunjena. Uz tu brigadu, bilo je predvi|eno i anga`ovanje 103. (Derventske) i 101. (Bosanskobrodske) brigade HVO-a, koje su, tako|e, odmorene i djelimi~no popunjene novim ljudstvom. Pored toga, u rezervi je bio i prvi bataljon 3. gardijske brigade. Na taj je na~in, po ocjeni generala Martina [pegelja, “stvoren vrlo povoljan odnos snaga i objektivno se moglo ra~unati na uspjeh” (Isto, str. 338-339). Me|utim, dijelovi 3. A brigade (3. brigada ZNG) iznenada su napustili bojno polje prije nego {to su srpske snage probile uzak koridor kod Br~kog — 28. juna 1992. (Isto, str. 339).
1011

- u i ju`no od Mostara (juna 1992.), “raspadaju”.209 Tada je Hrvatska vojska otpo~ela sa povla~enjem iz Bosanske posavine. Vojni obveznici “i Hrvati i Muslimani” “ostavljaju oru`je” i “zajedno sa drugim progonjenima bje`e u dubinu teritorije Hrvatske i ni pod koju cijenu se ne}e vra}ati u Bosnu i Hercegovinu”.210 Situacija u Bosanskoj posavini je u drugoj polovini avgusta 1992. bila sve te`a, posebno na Derventskom frontu, gdje je stanje bilo kriti~no. Do toga je do{lo zbog iznenadnog napu{tanja teritorija, razbijanja jedinica i pada teritorija u ve}ini bez borbi, posebno napu{tanje polo`aja od strane 108. brigade Hrvatske vojske, prije nego joj je do{la smjena. Zbog toga je 101. brigada Hrvatskog vije}a obrane iz Bosanskog Broda “pretrpila ogromene gubitke, na desetine mrtvih i preko stotinu ranjenih”.211 108. brigada Hrvatske vojske, “najja~a, najopremljenija i odmorna”, ~im je uvedena na liniju fronta, no}u 5./6. oktobra izvukla se sa polo`aja preko Save u Slavonski Brod “pod vrlo sumnjivim okolnostima”, bez znanja Komande Slavonskog boji{ta i Operativne grupe Isto~na posavina. U takvoj situaciji polo`aje su napustile i dvije brigade Hrvatskog vije}a obrane (101. i 103.).212 Jedinice Hrvatske vojske i Hrvatskog vije}a obrane su bez borbe napu{tale front u Bosanskoj posavini.213 Zvani~ne komande bile su
209 Isto, str. 413; Z. Tomac, nav. dj., str. 36-37. U su{tini je rije~ o konkretizaciji

teritorijalnog razgrani~enja, odnosno o srpsko-hrvatskoj podjeli Bosne i Hercegovine, po kome je velikosrpski agresor dobio {iroki koridor kroz sjevernu Bosnu i znatan dio Bosanske posavine u zamjenu na podru~je Kupre{ke visoravni i dolinu Neretve.
210 M. [pegelj, nav. dj., str. 413. 211 Isto, str. 415-418. 212 Isto, str. 338-340. 213 Isto. Pitanje “iznenadnog” izvla~enja Hrvatske vojske, odnosno napu{tanje fronta,

iz Bosanske posavine poku{ao je odgonetnuti general Martin [pegelj, koji je li~no u vi{e navrata, u svojstvu glavnog inspektora Ministarstva obrane Republike Hrvatske, bio u inspekciji u Bosanskoj posavini (mjesec dana je cijela inspekcija tamo bila). Kao i ostali saradnici iz inspekcije, uvijek je dolazio do zaklju~ka da je u ta zbivanja “umije{an netko nevidljiv, da se potezi vuku odnekud daleko, iz glave nekog svemo}nika”. Govore}i o tome, on tvrdi kako “niz ~injenica ostaje potpuno neprotuma~iv”. S tim u vezi, on iznosi vi{e takvih ~injenica, kao {to su, izme|u ostalog: dijelovi 3A brigade su, jo{ prije nego su srpske snage probile uski koridor kod Br~kog, 28. juna 1992, napustile bojno polje kod Modri~e i svojevoljno oti{le u Osijek, izjavlju}i da `ele jedino
1012

“stavljene u nemogu}u situaciju”, posebno zbog dvostrukog komandovanja. Dolazili su “neki emisari iz Zagreba”, pojedina lica iz Ministarstva odbrane Republike Hrvatske, kod ni`ih komandi, zapovjedaju}i im suprotno od naredbi generala Stipeti}a, komandanta Slavonskog voji{ta, da se povuku sa tog podru~ja, jer }e ih pregaziti tenkovi. Zbog “grubog kr{enja subordinacije (dvostruko zapovjedanje) do{lo je do velikog gubitka teritorija i jo{ ve}ih ljudskih gubitaka”.214
u 160. brigadu, {to je, po Martinu [pegelju, rije~ o dezerterstvu; dijelovi nekih prikupljenih brigada Hrvatske vojske (2, 105, 111, 127. i 136.) su, kada je napredovanje srpskih snaga zaustavljeno poslije probijanja koridora i krajem septembra stvorena osnova za “osloba|anje Posavine i ofanziva prema Doboju”, nisu pre{le Savu “ili to ~ine, ali se koji dan kasnije, ne uklju~iv{i se u odsudnu odbranu, izvla~e u Slavonski Brod”; nakon {to je Komanda Slavonskog voji{ta, na ~elu sa generalom Stipeti}em, intervenisala i naredila da se tri brigade (108. Hrvatske vojske i 101. i 103. Hrvatskog vije}a obrane) vrate u Bosanski Brod, Komanda 108. brigade to, i pored obe}anja, nije izvr{ila; ru{enje mosta izme|u dva grada (Bosanskog i Slavonskog Broda) od strane na~elnika in`injerije 157. i 108. brigade Hrvatske vojske ([tokovi} i Tomaki}), uz znanje i pomo} Specijalne policije iz Slavonskog Broda, i pored nastojanja Komande Slavonskog boji{ta da se po svaku cijenu sa~uva most preko Save izme|u dva grada. U fazi izvla~enja snaga od Doboja i poku{aja organizacije odbrane na prilazima Derventi i Brodu na frontu su se pojavili generali Slobodan Praljak i Pavao Miljavac, te mnogi drugi, {ire}i defetizam, ~ime su uzrokovali odlazak Hrvatske vojske s fronta. U tome je bio umije{an i general ^ermak, te politi~ko rukovodstvo Slavonskog Broda, s gradona~elnikom Meterom (Isto, str. 340). Na osnovu navedenih i drugih ~injenica generali Martin [pegelj i Petar Stipeti} su zaklju~ili da je izvla~enje jedinica iz Bosanskog Broda “~in otvorene diverzije i izdaje” i da su “glavni razlog sloma nedefinirani i nejasni stavovi slu`bene politike oko anga`iranja postrojbi HV u bosanskoj Posavini”. Takav zaklju~ak, potkrijepljen podacima, saop{tili su nezavisno jedan od drugog u pisanom i usmenom obliku predsjedniku Tu|manu i ministru odbrane [u{ku, te dio dokumentacije predali i Uredu za za{titu ustavnog poretka. Tu|man je formalno formirao Komisiju da navodno istra`i razloge pada Posavine, “ali je to bio potez kojim se poku{avala umiriti javnost” (Isto, str. 340-341). Tako su “branitelji Posavine”, po Martinu [pegelju ne znaju}i da je sve dogovoreno, ginuli “u unaprijed izgubljenoj bici, a da sve bude jo{ lu|e, lako je mogu}e da za dogovor ne znaju ni ~etnici, koji, tako|er, trpe velike gubitke” (Isto, str. 338). 214 Isto, str. 415-418. U razja{njavanju pojave panike Martin [pegelj je, u svojstvu glavnog inspektora Ministarstva obrane Hrvatske, gdje je 16. i 17. jula 1992. obi{ao Slavonski i Bosanski Brod, do{ao do vi{e podataka “da pojedine politi~ke osobe iz Zagreba dolaze i obja{njavaju kako nije mogu}e, pa i potrebno dr`ati Bosansku posavinu” (Isto, str. 414).
1013

Na podru~ju Bosne i Hercegovine je 1992. djelovao i 55. laki artiljerijski divizion protivzra~ne obrane iz Siska. On je po~etkom oktobra 1992. bio stacioniran na podru~ju Tomislavgrada. Zapovjednik diviziona u Sisku bio je bojnik Josip Siki}, a zapovjednik jedinice u Tomislavgradu Marijan Mari}.215 U napadu na Novi Travnik (19. oktobra 1992.) u~estvovale su i dvije brigade Hrvatske vojske: 114. (brigada (dio) iz [ibenika i 123. brigada iz Vara`dina.216 Nakon zauzimanja nekoliko objekata u gradu (u no}i 21./22. oktobra), `estoki artiljerijski napad na Prozor 23. oktobra 1992.217
O~igledno da je, tvrdi general [pegelj, neko zapovjedao “napu{tanje Dervente i drugih polo`aja u Bosanskoj posavini” (Isto, str. 415). Prof. dr Zdravko Tomac tvrdi kako je vojno rukovodstvo iz Zagreba insistiralo, “prijete}i dezerterstvom i uhi}enjima”, da se Hrvatska vojska povu~e iz Bosanske posavine. Na taj na~in je, po njemu, “povu~eno 2.600 ljudi i neprijatelju bez borbe prepu{teno ono {to je te{kom mukom osvojeno” (Z. Tomac, nav. dj., str. 69-73). Naredba o povla~enju Hrvatske vojske iz Bosanskog Broda, tvrdi Tomac, izvedena je tajno. S tim u vezi, on navodi da “pad Bosanskog Broda, odnosno gubitak ve}eg dijela Bosanske posavine nije rezultat vojnog poraza nego posljedica zapovijedi o povla~enju i nedovoljne podr{ke, koja je ponekad bila i opstrukcija onima koji su se tamo borili” (Isto).
215 AIIZ, 2-1888, Republika Hrvatska, Hrvatska vojska, Vojna po{ta Br. 3033, Ur. br. 1812/92, Sisak, 3. oktobar 1992, ZAPOVIJED; AIIZ, inv. br. 2-2145, Republika Hrvatska, Ministarstvo obrane, Glavni sto`er, Zapovjedni{tvo OZ Zagreb, 55. LTRD PZO, Broj: 3091/92, Sisak, 4. novembar 1992, ZAPOVIJED. 216 Bosna, br. 1, 11. februar 1994, str. 15 i 23; ZLO^INI U VRBANJI JULA 1993,

Sarajevo 2001, str. 98.
217 AIIZ, inv. br. 2-252. Republika Bosna i Hercegovina. Op{tina Prozor, Forum

“Prognanih” muslimanskih organizacija, Broj: 02-11/92, Jablanica, 14. novembar 1992, Informacija o situaciji u op{tini Prozor i polo`aj muslimanskog naroda u vezi sa doga|ajima od 23. i 24. 10. 1992. godine; AIIZ, inv. br. 2-926, Informacija o situaciji u op{tini Prozor prije i poslije brutalne agresije HVO i HV od 23./24. 10. 1992. godine i polo`aj muslimanskog naroda; AIIZ, inv. br. 2-253, Republika Bosna i Hercegovina, Ratno predsjedni{tvo, Op{tinska komisija za prikupljanje ~injenica o ratnim zlo~inima, Skup{tina op{tine Prozor, Broj: 1-01-127/93, 20. avgust 1993, Informacija o prikupljenim ~injenicama ratnih zlo~ina, na~injenih prozorskim Muslimanima od strane pripadnika HV-HVO (usta{a) na podru~ju op{tine Prozor; ZLO^INI U VRBANJI JULA 1993, str. 95-96. Napadom na Prozor komandovao je pukovnik [iljeg. Tada su grad i okolina nemilosrdno bombardovani svom raspolo`ivom hrvatskom te{kom artiljerijom i tenkovima T-53.
1014

Hrvatska vojska je, zajedno sa snagama Hrvatskog vije}a obrane,218
Pukovnik [iljeg (aktivni oficir JNA) je 25. septembra 1992. HVO-u Bugojna, Gornjeg Vakufa i Prozora izdao naredbu (“STROGO POV. VOJNA TAJNA”), koja je stupila “na snagu ODMAH”, o “formiranju postrojbi za napadna djelovanja”: “1. Na nivou op}/inskih/ sto`era HVO Bugojno, G. Vakuf, Prozor formirati postrojbe za napadna djelovanja na nivou op}. sto`era HVO - brigada, te za interveniranje na ugro`enim pravcima ja~ine 150-200 vojnika. 2. Navedene postrojbe formirati od iskusnih boraca, opremiti ih potrebnim brojem sredstava veze, naoru`anjem za PP i POB, stredstvima podr{ke (MB 60 i MB 82 mm), PAM-ovima i pu{kama sa nitroglicerinskim punjenjem, vozila za prijevoz i najmanje tri b/k /borbena kompleta - prim. S. ^./ streljiva za svako naoru`anje. 3. Po primitku ove zapovijedi odmah pristupiti formiranju postrojbi, te ljudstvo uvje`bavati za napadna djelovanja (uvje`bavanja po postrojbama do voda) i biti u spremnosti za izvr{enje zada}a za idu}ih 7 do 10 dana. 4. Osigurati da ljudstvo bude samo prikupljeno na jednom mjestu i uvijek spremno za bojna djelovanja po zapovijedi. 5. U svezi sa ovom zapovijedi i dinamikom njenog realiziranja svakodnevno izvje{}ivati u redovitim dnevnim operativnim izvje{}ima” (AIIZ, inv. br. 2-1750, HVO, Zapovjedni{tvo OZ S/H, Broj: 27/92, 25. septembar 1992. — Sto`erima HVO: Bugojno, G. Vakuf, Prozor). Pukovnik [iljeg je navedenu naredbu izdao “na temelju naredbe GS HVO, djel. broj 01-2173/92, od 21. 09. 92. g. a u cilju osiguranja posebnih postrojbi za napadna djelovanja na nivou op}. sto`era HVO — brigada, te za interveniranje na ugro`enim pravcima” (Isto). On je, od 31. avgusta 1992, kada su formirane operativne zone HVO Hrvatske zajednice Herceg—Bosna, rukovodio zapovjedni{tvom Operativne zone Sjeverozapadna Hercegovina, sa sjedi{tem u Tomislavgradu. U tom zapovjedni{tvu nalazila su se podru~ja op{tina: Posu{je, Livno, Duvno — Tomislavgrad, Kupres, Prozor, Gornji Vakuf, Bugojno, Jablanica i Konjic (AIIZ, inv. br. 2-2113, Hrvatska zajednica HercegBosna, Hrvatsko vije}e obrane, Glavni sto`er, Str. pov. br. : 01-2054/92, Formiranje operativnih zona, ZAPOVIJED).
218 Isto. U Operativnoj zoni odgovornosti Sjeverozapadna Hercegovina, sa

sjedi{tem u Tomislavgradu, pod neposrednom komandom pukovnika [iljega djelovalo je {est brigada Hrvatskog vije}a obrane: 1. Herceg — Stjepan — na podru~ju Konjica i Jablanice; 2. Eugen Kvaternik — na podru~ju Bugojna; 3. Ante Star~evi} — na podru~ju Gornjeg Vakufa; 4. Kralj Tomislav — na podru~ju Tomislavgrada; 5. Petar Kre{imir IV — na podru~ju Livna i
1015

izvela sa (dijelom) 114. ({ibenske) i 113. (splitskom) brigadom, uz podr{ku specijalnih jedinica Divovi i Tigrovi, koje su bile pod komandom Glavnog sto`era Hrvatske vojske.219 Tada su jedinice
6. Rama — na podru~ju Prozora 7. 5. brigada Posu{je — na podru~ju Posu{ja (AIIZ, inv. br. 2-1751, Zapovjedni{tvo OZ S/ZH, Broj: 59/92, 6. oktobar 1992. — Brigadama i Op}inskim sto`erima HVO OZ Sjeverozapadne Hercegovine; Isto, inv. br. 2 — 2947, Glavni sto`er HVO HZ H — B, Str. pov. br. 01-2762/92, Mostar, 15. decembar 1992. — Predsjedniku Odjela obrane Hrvatske zajednice Herceg-Bosna, Izvje{}e za period 14.04.1992. do 15.12.1992; Slobodna Bosna, 6. februar 1999. Neposredno uo~i napada na Prozor, jedinice HVO-a u Jablanici dignute su 22. oktobra 1992. “u punu bojevu gotovost, izvr{ile su podjelu naoru`anja i opreme” i “dodatno su poja~ani i naoru`ani sa lakim i te{kim naoru`anjem”. Put za Prozor je, tako|e, bio blokiran (AIIZ, inv. br. 2-1758, Republika Bosna i Hercegovina, Hrvatska Zajednica Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e obrane, Op}inski sto`er Jablanica, Broj: 252/92, Jablanica, 22 oktobar 1992, IZVJE[]E). Istoga dana brigadir Milivoj Petkovi}, zapovjednik Glavnog sto`era Hrvatskog vije}a obrane, izdao je naredbu ({ifrom — hitno) pot~injenim jedinicama (“Zapovijed za daljna djelovanja”), u kojoj je naredio poja~anje blokade “svih puteva koji vode ka Novom Travniku” i “sve transporte opreme i ljudstva TO ka N. Travniku upotrebom sile razbiti ili zarobiti”. Bla{ki}u je, izme|u ostalog, nare|eno da, gdje god ima mogu}nosti situaciju rije{i silom (AIIZ, inv. br. 2-1759, Republika Bosna i Hercegovina Hrvatska zajednica Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e obrane, GS HVO, Str. pov. 22-10/92, Mostar, 22. oktobar 1992, ZAPOVIJED ZA DALJNA DJELOVANJA; Isto, inv. br. 2-1760, Republika Bosna i Hercegovina, Hrvatsko vije}e obrane, Op}inski sto`er Gornji Vakuf, Broj: 774/92, 23. oktobar 1992. — Zapovjedni{tvu OZ Srednja Bosna, Vitez i Busova~a, n/r pukovnik Tihomir Bla{ki}, n/r Dario Kordi}). Svi transporti opreme, materijalno-tehni~kih sredstava i ljudstvo Teritorijalne obrane “koji se upu}uju prema Novom Travniku su blokirani” 23. oktobra 1992. Stanje na teritoriji op}ine Gornji Vakuf je toga dana “napeto ali pod kontrolom” (AIIZ, inv. br. 2-1760, Republika Bosna i Hercegovina, Hrvatsko vije}e obrane, Op}inski sto`er Gornji Vakuf, Broj: 774/92, 23. oktobar 1992. — Zapovjedni{tvu OZ Srednja Bosna, Vitez i Busova~a, n/r pukovnik Tihomir Bla{ki}, n/r Dario Kordi}).
219 AIIZ, inv. br. 2-252. Republika Bosna i Hercegovina. Op{tina Prozor, Forum

prognanih muslimanskih organizacija, Broj: 02-11/92, Jablanica, 14. novembar 1992, Informacija o situaciji u op{tini Prozor i polo`aj muslimanskog naroda u vezi sa doga|ajima od 23. i 24. 10. 1992. godine; AIIZ, inv. br. 2-926, Informacija o situaciji u op{tini Prozor prije i poslije brutalne agresije HVO i HV od 23./24. 10. 1992. godine i polo`aj muslimanskog naroda; AIIZ, inv. br. 2-253, Republika Bosna i Hercegovina, Ratno predsjedni{tvo, Op{tinska komisija za prikupljanje ~injenica o ratnim zlo~inima, Skup{tina op{tine Prozor, Broj: 1-01-127/93, 20. avgust 1993, Informacija o prikupljenim
1016

Hrvatske vojske i Hrvatskog vije}a obrane zauzele grad i izvr{ile brojne zlo~ine nad Bo{njacima.220 U osvaja~kom napadu na Gornji Vakuf oktobra 1992. u~estvovao je i bataljon Hrvatske vojske Frankopan.221 Anga`ovanje Hrvatske vojske protiv Republike Bosne i Hercegovine 1992. bilo je poznato i Ujedinjenim nacijama. U Rezoluciji 752 od 15. maja 1992. Vije}e sigurnosti je zahtijevalo “da se svi oblici mije{anja koji dolaze izvan Bosne i Hercegovine”, uklju~uju}i i elemente Hrvatske vojske, “odmah obustave i da susjedi Bosne i Hercegovine poduzmu hitnu akciju radi okon~anja ovakvog mije{anja i da po{tuju teritorijalnu cjelovitost Bosne i Hercegovine”.222 U Rezoluciji 47/121 od 18. decembra 1992. Generalna skup{tina je zahtijevala da se, u skladu sa navedenom rezolucijom Vije}a sigurnosti, “svi dijelovi Hrvatske vojske...” u Republici Bosni i Hercegovini “moraju povu}i odmah...”.223 Me|utim, do tog povla~enja nije do{lo.
~injenicama ratnih zlo~ina, na~injenih prozorskim Muslimanima od strane pripadnika HV-HVO (usta{a) na podru~ju op{tine Prozor; ZLO^INI U VRBANJI JULA 1993, str. 94-95; M. Hero, PROZOR 1992.-1995, Hronika zlo~ina, Sarajevo 2003, str. 33, 39 i 175; Bosna, br. 1, 11. februar 1994, str. 15 i 23; Slobodna Bosna, 6. februar 1999, SLU^AJ [ILJEG; S. Omeragi}, nav. dj., str. 52 i 155. U Bosnu i Hercegovinu je sa Tigrovima, antiteroristi~kom jedinicom Ministarstva unutarnjih poslova Republike Hrvatske, stiglo i 11 tenkova.
220 Isto; AIIZ, inv. br. 2091-2095. Tom je prilikom u organizovanom napadu

ubijeno preko 100, uglavnom civila, zatim spaljeni i oplja~kani brojni domovi, te protjerano i u konclogore zatvoreno skoro cjelokupno bo{nja~ko stanovni{tvo. Tada su, po kazivanju pukovnika Boba Stjuarta, “hrvatske patrole zarobljavale i ubijale sve {to su zatekle na putu” (Isto).
221 Isto; ZLO^INI U VRBANJI JULA 1993, str. 95-96; S. Omeragi}, nav. dj.,

str. 155. Prisustvo Hrvatske vojske kod Gornjeg Vakufa potvrdio je i komandant Operativne zone za Sjeverozapadnu Hercegovinu @eljko [iljeg, koji je na pregovorima, nakon neuspjelog napada na grad, otvoreno rekao da su u napadu na Gornji Vakuf anga`ovane iste jedinice Hrvatske vojske koje su napadale i Prozor (Bosna, br. 1, 11. februar 1994, str. 15 i 23; ZLO^INI U VRBANJI JULA 1993, str. 95-96.
222 ∴ REZOLUCIJE..., str. 31-32. 223 S. ^eki} - M. Kreso — B. Maci}, GENOCID U SREBRENICI, “SIGURNOJ

ZONI” UJEDINJENIH NACIJA, JULA 1995, Sarajevo 200, str. 459-464.
1017

b) Otvorena agresija (januar 1993. — mart 1994.)

Republika Hrvatska je u toku 1993. i 1994. izvodila vi{e ofanziva protiv Bosne i Hercegovine. Prva je po~ela januara 1993, kada su jedinice Hrvatske vojske poku{ale prodor u izvorni sliv Vrbasa, radi spajanja sa jedinicama Operativen zone srednja Bosna. Tada su dva bataljona 114. brigade Hrvatske vojske, [korpije iz Trogira i Alkari iz Sinja, ponovo napadali na Gornji Vakuf. U napadu na taj grad, bila je uklju~ena i 113. brigada Hrvatske vojske, zatim bataljon Frankopan i specijalne jedinice Divovi i Tigrovi, te Vukovi iz Splita.224 Brojne jedinice Hrvatske vojske i Hrvatskog vije}a obrane trpile su poraze kod Gornjeg Vakufa. Pukovnik @eljko [iljeg je u januaru i februaru 1993. komandovao (snagama Hrvatskog vije}a obrane) napadom na Gornji Vakuf i sadejstvovao snagama HVO-a u centralnoj Bosni.225 “Na terenu u Hercegovini” se 12. marta 1993. nalazila jedinica za posebne namjene Ludvig Pavlovi}.226 Krajem marta 1993. u Vitez
224 Bosna, br. 1, 11. februar 1994, str. 15 i 23; ZLO^INI U VRBANJI JULA 1993,

str. 95-96; S. Omeragi}, nav. dj., str. 155. Na~elnik Glavnog sto`era Hrvatskog vije}a obrane, brigadir Milivoj Petkovi}, izdao je 26. januara 1993. pukovnicima Dariu Kordi}u i Tihomiru Bla{ki}u zapovijed (“VOJNA TAJNA. S. POVJERLJIVO”) o punoj borbenoj gotovosti jedinica, odnosno o pripremi jedinica za napade protiv Armije Republike Bosne i Hercegovine. Zanimljivo je naglasiti kako je u toj naredbi pod broj 1 navedeno da “crtu obrane prema ~etnicima oslabiti na najmanju mjeru” (AIIZ, inv. br. 2-2272, Republika Bosna i Hercegovina, Hrvatska zajednica Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e obrane, Glavni sto`er HVO HZ H-B, Mostar, 26. januar 1993. - OZ S/B /Operativnoj zoni Srednja Bosna — prim. S. ^./ IZM Vitez, n/r puk. Dario Kordi}, n/r puk. Tihomir Bla{ki}).
225 ∴ ZLO^INI U VRBANJI JULA 1993, str. 96; S. Omeragi}, nav. dj, str. 155;

Slobodna Bosna, 6. februar 1999.
226 AIIZ, inv. br. 2-2966, Republika Bosna i Hercegovina, Hrvatska zajednica

Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e obrane, Odjel obrane, Glavni sto`er HVO, Broj: 09451/93, Mostar, 12. mart 1993. - Ministarstvu unutra{njih poslova Republike Hrvatske, Policijska uprava Zagreb. Pukovnik Ivica Primorac, pomo}nik na~elnika Glavnog sto`era HVO-a za profesionalnu vojsku, obratio se 12. marta 1993. Ministarstvu unutarnjih poslova Republike Hrvatske (Policijskoj upravi Zagreb), s molbom da odobri “izdavanje domovnica pripadnicima Hrvatske vojske, postrojbe za posebne namjene Ludvig
1018

je stigla sli~na jedinica - Sveti duh, iz Virovitice.227 Po~etkom aprila 1993. u Stolac i {iru okolinu su upale jedinice Hrvatske vojske iz Splita i Imotskog.228 U napadu na vi{e sela Op{tine Prozor (To{~anica, Parcani, Paro{ i druga), sredinom i krajem aprila 1993, u~estvovala je, pored Hrvatskog vije}a obrane, i Hrvatska vojska.229 I u napadu na Sovi}e i Doljane je, sredinom aprila 1993. u~estvovala i Hrvatska vojska.230 U borbama oko Jablanice u aprilu i maju 1993. u~estvovale su 113. i 114. brigada Hrvatske vojske, poja~ane specijalnim jedinicama

Pavlovi}. P. P. N. /postrojba za posebne namjene — prim. S.^./ Ludvig Pavlovi} nalazi se trenutno na terenu u Hercegovini, a domovnice su im hitno potrebne glede regulisanja statusa u Hrvatskoj vojsci” (Isto).
227 S. Omeragi}, nav. dj., str. 156. 228 AIIZ, inv. br. 2699. Od tada je na podru~ju Stoca “stalno prisutna

demonstracija sile, pucanje po zgradama iz pje{adijskog naoru`anja...”. Od dolaska jedinica Hrvatske vojske na tom se podru~ju “stalno pu{taju usta{ke pjesme putem razglasa, me|u kojima se najvi{e isti~e Marijan (sin Nike) Prce, nastanjen u selu Jaso~, op{tina Stolac. ^esto je bila pojava da bi pomenuti Prce u pijanom stanju po gradu vrije|ao Muslimane, pucao iz automatskog oru`ja, te privodio Muslimane u Komandu HVO-a...” (Isto).
229 AIIZ, inv. br. 2091-2095; M. Hero, nav. dj., str. 86, 134 i 141-142. Napad na

selo To{~anicu Hrvatska vojska i HVO izveli su iz tri pravca: Grevi}i, Lizoperci i Hudutsko, dejstvuju}i iz svog raspolo`ivog pje{adijskog naoru`anja (protivaavionski mitraljez, pu{komitraljez M-84, pu{komitraljez M-53, automatske pu{ke, snajperi), uz artiljerijsku podr{ku (minobaca~i 60 i 82 mm). Agresorski vojnici su nosili obilje`ja HV i oznake slova “U” i uniformu sa tri razli~ite boje ({arena, siva i crna). Tom je prilikom ubijeno nekoliko civila (ve}ina je izbjegla), te oplja~kane i popaljene mnoge ku}e. U Parcanima su civili kori{teni kao ”`ivi {tit”. U Paro{u je, tako|e, ubijeno nekoliko civila (Isto).
230 AIIZ, inv. br. 2700 i 2703; Isto, inv. br. 2-2293, Republika Bosna i Hercegovina,

A R BiH — 4. korpus, Organ bezbjednosti, Ministarstvo unutra{njih poslova, RO SDB Jablanica, Jablanica, 7. maj 1993. — N SVK OS R BiH i drugima; ICTY, Predmet : Br. IT-98-34-I, paragraf 9. Napadaju}i na Armiju Republike Bosne i Hercegovine vojnici Hrvatske vojske i Hrvatskog vije}a obrane su ru{ili sve pred sobom. Nosili su crne uniforme, sa crnom trakom preko ~ela, sa slovom “U”, i na jednom ramenu crnu traku, na kojoj se nalazilo duplo ve}e slovo “U”, a u polju tog slova mrtva~ka glava. Jedni su na rukama imali oznaku HV i HOS, a tre}i HVO. Jednog pripadnika Hrvatske vojske je prepoznala Anica Kladu{ak, iz Sovi}a — ime mu je bilo Branko, iz Zagreba (ona tvrdi da je stanovao na ^rnomercu) — AIIZ, inv. br. 2700 i 2703.
1019

Tigrovi i Divovi. U prvoj polovini maja 1993. u velikoj ofanzivi u {irem rejonu Mostara, te prema Jablanici i Konjicu, u~estvovale su i Splitska i Neretvanska brigada, kao i neke specijalne jedinice Hrvatske vojske iz Dubrovnika. U kontra-udaru Hrvatskog vije}a obrane na lokalitetu Pijesci - Bivolje Brdo - Blagaj protiv Armije Republike Bosne i Hercegovine u~estvovalo je oko 2.400 vojnika, od ~ega oko 2.000 pripadnika Hrvatske vojske (oko 750 pripadnika Slavonske brigade, 250 pripadnika 1. brigade Tigrovi i oko 1.000 vojnika iz Metkovi}a). Krajem juna 1993. u Bosnu su upali i dijelovi 163. brigade Hrvatske vojske.231 U agresiji Republike Hrvatske na Republiku Bosnu i Hercegovinu u prvoj polovini 1993. u~estvovale su, prema podacima Vlade Republike Bosne i Hercegovine, i sljede}e jedinice Hrvatske vojske : - 113. (Splitska) brigada; - 114. ([ibenska) brigada; - 123. (Vara`dinska) brigada;
231 Bosna, br. 1, 11. februar 1994, str. 15 i 23; AIIZ, inv. br. 2-2153, Republika

Bosna i Hercegovina, Armija Republike Bosne i Hercegovine, 4. korpus, Sektor bezbjednosti, slu`bena zabilje{ka, 2. i 3. avgust 1993; S. Omeragi}, nav. dj., str. 155; ICTY, Predmet : Br. IT-98-34-T, paragraf 10. U~e{}e Tigrova u napadu na podru~je oko Jablanice dokazano je i nala`enjem le{a jednog vojnika, ~ija je legitimacija nosila oznaku jedinice. Vojnik se zvao Tomislav Baji}, ~ija je iskazanica nosila pe~at “Ministarstvo obrane Republike Hrvatske — Glavni sto`er specijalnih snaga” (Bosna, br. 1, 11. februar 1994, str. 15 i 23). Cilj te ofanzive, po Ha{koj optu`nici protiv Mladena Naletili}a i Vinka Martinovi}a — “kampanje, takozvanog ‘etni~kog ~i{}enja’, od strane snaga HV-a i HVO-a, bio je postizanje kontrole nad op{tinama Mostar, Jablanica i drugim op{tinama u Bosni i Hercegovini, te prisiljavanje bosansko-muslimanskog stanovni{tva da napusti ta podru~ja, odnosno znatno smanjivanje i pokoravanje tog dijela stanovni{tva. Sredstva koja su bila kori{tena u tu svrhu uklju~uju ubijanje, premla}ivanje, mu~enje, delo`acije, razaranje kulturnog i vjerskog naslije|a, plja~ke, uskra}ivanje osnovnih gra|anskih i ljudskih prava, te masovne progone, zatvaranja i hap{enja, a sve to je izvr{eno na osnovu sistematskog obrasca diskriminacije na etni~koj osnovi. Kao rezultat te kampanje, deseci hiljada bosanskih Muslimana napustili su Mostar, Jablanicu i druge op{tine u Bosni i Hercegovini. Tradicionalna etni~ka raznolikost tih op{tina je skoro potpuno eliminirana, te su na tim podru~jima nametnute etni~ki ~iste institucije i dru{tvo” (ICTY, Predmet: Br. IT-98-34-I, paragraf 11).
1020

- elementi jedne brigade iz Metkovi}a (na podru~ju Bune, Dubrava i Stoca); - jedna tenkovska jedinica (na {irem podru~ju ^vrsnice).232 Hrvatska vojska je, u prolje}e 1993, “prenose}i djelovanje u Bosni i Hercegovini s juga, dolinom Neretve, nekoliko mjeseci vodila `estoke borbe s Armijom Bosne i Hercegovine, i to neuspje{ne...”. Hrvatska vojska i Hrvatsko vije}e obrane su u toj ofanzivi protiv Armije Republike Bosne i Hercegovine bili u veoma te{kom polo`aju. Tada uop{te Hrvatsko vije}e obrane “do`ivljava krizu u operacijama protiv Armije Bosne i Hercegovine na gotovo svim prostorima gdje su bili u kontaktu”. Zbog toga je “postojala opasnost da se ta kriza zavr{i neurednim povla~enjem na jug dolinom Neretve i u zapadnu Hercegovinu i da se izgube enklave u sredi{njoj Bosni. I tada u Zagrebu oko predsjednika Tu|mana nastaje panika i rje{enje se tra`i u pregovorima i dogovorima...”.233 U~e{}e jedinica Hrvatske vojske u agresiji na Republiku Bosnu i Hercegovinu iscrpno je dokazao Me|unarodni sud za krivi~no gonjenje osoba odgovornih za te{ka kr{enja me|unarodnog humanitarnog prava po~injenih na teritoriji biv{e Jugoslavije od 1. januara 1991. u Hagu (u daljem tekstu: Ha{ki tribinal) u procesu protiv Tihomira Bla{ki}a. Tako je, pored ostalog, “jedan svjedok rekao da je od jednog visokog funkcionera hrvatske Vlade ~uo da su vojnici HV-a 1993. godine slani u BiH da bi se borili protiv muslimanskih snaga. Jedan drugi
232 AIIZ, inv. br. 2-2123, SAOP[TENJE VLADE REPUBLIKE BOSNE I

HERCEGOVINE, 13. maj 1993. Vlada Republike Bosne i Hercegovine je, zbog oru`ane agresije na njenu teritoriju, 13. maja 1993. ulo`ila protest protiv Republike Hrvatske, zahtijevaju}i da bezuslovno obustavi napade i povu~e svoje jedinice s teritorije Bosne i Hercegovine. Izme|u ostalog, nagla{eno je da }e Vlada biti “prisiljena da se obrati me|unarodnoj zajednici i zatra`i za{titu od agresije” (ICTY, Predmet: Br. IT-9514-T, paragraf 87).
233 ∴ RAT..., str. 129, 134-135. Franjo Tu|man je tvrdio da se u prolje}e 1993.

Hrvatska vojska sukobila sa Armijom Republike Bosne i Hercegovine navodno radi toga jer je Armija Republike Bosne i Hercegovine tada `eljela izbiti na more i zauzeti Plo~e i ju`ni dio Hrvatske do Neuma. Govore}i o tome, general Martin [pegelj navodi kako “obi~an kaplar zna da je tada Armija Bosne i Hercegovine bila u u`asnoj vojnoj situaciji i da joj ni na kraj pameti nije padala ni mogu}nost da poduzme ne{to tako. Ustvari, Tu|man je htio tom izmi{ljotinom opravdati sudjelovanje Hrvatske vojske i HVO-a u borbi protiv Armije Bosne i Hercegovine kao dr`ave” (RAT…, str. 235).
1021

svjedok je govorio o vojnicima HV-a koji su smijenjeni sa du`nosti, jer nisu htjeli i}i u Bosnu i o drugim vojnicima koji su morali zamijeniti oznake HV-a sa oznakama HVO-a za vrijeme dok su bili u Bosni. Admiral Domazet, svjedok odbrane, potvrdio je da se u aprilu 1993. u Bosni nalazilo osoblje Hrvatske vojske, kojem je i on pripadao dok je bio ‘na~elnik uprave’‚ Obavje{tajne slu`be HV-a. ... Prisustvo HV-a u BiH potvrdio je jedan svjedok, koji je govorio o karakteru intervencije HV-a, te jo{ jedan, koji je smatrao da prisustvo pripadnika Hrvatske vojske u Bosni izme|u 1992. i 1994. nije bilo u okviru zakona, budu}i da Sabor (parlament Republike Hrvatske) nije nikada donio takvu odluku. I drugi dokazni predmeti pokazuju generalno prisustvo HV-a u Bosni”.234 Ha{ki tribunal je locirao i konkretno utvrdio mjesta na kojima je primije}eno prisustvo Hrvatske vojske. Tako je Hrvatska vojska bila prisutna na podru~ju Livna i Tomislavgrada; general Praljak je u oktobru 1992, dok je bio na polo`aju zamjenika ministra obrane Republike Hrvatske, “vi|en u Mostaru”; jedinice Hrvatske vojske su bile prisutne na podru~ju ^apljine, pa i u okolini Mostara, te na podru~ju Prozora i Gornjeg Vakufa; Hrvatsko vije}e obrane u Mostaru je u julu 1993. dobilo pomo} “velikog broja” vojnika Hrvatske vojske. “Zna~ajno prisustvo” Hrvatske vojske u Bosni bilo je u Prozoru, Gornjem Vakufu, Jablanici i drugim mjestima. Jedan helikopter iz Hrvatske je tokom ljeta 1993. ~esto slijetao u kamenolom na podru~ju La{vanske doline (Op{tina Vitez), koji se nalazio oko 2 km ju`no od baze Britanskog bataljona UNPROFOR-a, da bi odr`avao direktnu komunikaciju iz Hrvatske, naro~ito sa Hrvatskim vije}em obrane u srednjoj Bosni.235 Anga`ovanje Hrvatske vojske u Bosni i Hercegovini sredinom 1993. potvrdio je 2. avgusta 1993. i Sedrik Tornberi (Cedric Thornbery), {ef UNPROFOR-a za civilna pitanja. On je tada, nakon povratka iz centralne Bosne, na konferenciji za {tampu ustvrdio da je u Bosni prisutna Hrvatska vojska.236
234 ICTY, Predmet: Br. IT-95-14-T, paragrafi 77, 83 i 85. 235 Isto, paragrafi 86, 93 i 94; M. Hero, nav. dj., str. 77 i 80-82. Navode}i da i

odre|eni dokumenti govore o “zna~ajnom prisustvu” Hrvatske vojske u Bosni, ICTY je utvrdio da ti dokumenti pru`aju i “precizne podatke o kori{tenim jedinicama, odnosno opremi i naoru`anju kojim su te jedinice raspolagale” (Isto).
236 S. Omeragi}, nav. dj., str. 158.

1022

U julu 1993. prilikom napada na Bugojno opkoljene jedinice Hrvatskog vije}a obrane u gradu poku{ala je deblokirati specijalna jedinica “Pume” iz Vara`dina. U obnovljenoj ofanzivi na Gornji Vakuf jula 1993. u~estvovale su sljede}e jedinice (glavnina ili dijelovi) Hrvatske vojske : - 3. brigada ZNG (iz Osijeka); - 5. gardijska brigada (iz Zagreba); - 109. brigada (iz Vukovara); - 113. brigada (iz Splita); - 114. brigada (iz [ibenika); - 123. brigada (dijelovi), iz Vara`dina; - brigada (dijelovi), iz Vinkovaca; - bataljon Matija Vla~i}, jedinica specijalne namjene.237 Krajem jula i po~etkom avgusta 1993. u Hercegovinu su stigle nove snage Hrvatske vojske: oko 750 pripadnika 1. gardijske brigade Tigrovi u ^itluk, kao i odre|eni broj u ^apljinu.238

237 Bosna, br. 1, 11. februar 1994, str. 15 i 23; AIIZ, inv. br. 2-2294, U~e{}e

HV/Hrvatske vojske/ na bh/bosanskohercegova~kom/ rati{tu i drugi vidovi podr{ke iz RH/Republike Hrvatske/; Isto, inv. br. 2-2997, Republika Bosna i Hercegovina, Hrvatska zajednica Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e obrane, Brigada Dr. Ante Star~evi} Uskoplje, Broj: 1-5/1-351/93, 5. novembar 1993. — Zborno podru~je Tomislavgrad, IZNAVREDNO IZVJE[]E; M. [pegelj, nav. dj., str. 336; Stenogram sastanka izme|u Franje Tu|mana, Janka Bobetka, Imre Agoti}a, Josipa Luci}a i Gojka [u{ka u Predsjedni~kim dvorima, 22. oktobra 1993, Dani, 25. oktobar 2002, str. 23.
238 AIIZ, inv. br. 2-2999, Republika Bosna i Hercegovina, Hrvatska Zajednica

Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e obrane, GS HVO, Dj. br. 02-2/1-01, 1573/93, Mostar, 24. juli 1993. - Predsjedniku RH dr Franji Tu|manu, Ministru obrane RH Gojku [u{ku, Na~elniku GS HV generalu Zbora Janku Bobetku; Isto, inv. br. 2-2153, Republika Bosna i Hercegovina, Armija Republike Bosne i Hercegovine, 4. korpus, Sektor bezbjednosti, Slu`bena zabilje{ka, 2. i 3. avgust 1993. Navedene snage su najvjerovatnije stigle na zahtjev general-bojnika Slobodana Praljka, zapovjednika Glavnog sto`era Hrvatskog vije}a obrane. Taj se general 24. jula 1993. obratio predsjedniku Republike Hrvatske dr Franji Tu|manu, ministru obrane Republike Hrvatske Gojku [u{ku i na~elniku Glavnog sto`era Hrvatske generalu Zbora Janku Bobetku (“OBRANA VOJNA TAJNA STROGO POV.”), sa zahtjevom za pomo} u oru`anoj sili (“Pripomo} postrojbama HVO”). S tim u vezi, general Slobodan Praljak je tra`io sljede}e:
1023

Avgusta 1993. jaka pje{adijsko - artiljerijska jedinica Hrvatske vojske iz Vinkovaca stacionirana je u selu Trnova~a kod Gornjeg Vakufa, odakle je stalno napadala grad i okolinu.239 U agresiji na Republiku Bosnu i Hercegovinu 1993. su, pored ostalih, u~estvovale i sljede}e jedinice (cjeline ili dijelovi) Hrvatske vojske : - 1. brigade; - 2. brigada (iz Siska); - 3. brigada (dijelovi), iz Osijeka; - 4. brigada; - 5. brigada; - 7. brigada (dijelovi) iz Vara`dina; - 60. samostalna bojna Ludvig Pavlovi}.240
“1. Da zonu odgovornosti HVO, desno Popovo Polje — lijevo Drenovac (zona odgovornosti TG-2), koju HVO brani sa 750 vojnika u jednoj smjeni preuzmu postrojbe HV. To je izuzetno zna~ajan obrambeni sektor, jer je preko njega Srbima najkra}i pravac ka ^apljini (Metkovi}) i Neumu. Bolje opremljena postrojba HV je i garancija spre~avanja eventualnog muslimanskog prodora ka Neumu (nije isklju~eno da agresor budu zajedni~ke srpsko-muslimanske snage). Ovom zamjenom postrojbi HVO dobiva slobodne snage potrebite za anga`iranje na drugim boji{nicima. 2. Za djelovanje na pravcu G. Vakuf — Bugojno kao pripomo} snagama Bugojno H I T N O nam je potrebita jedna bojna dobro opremljena s dijelom svoje potpore (tenkovi, topni{tvo). 3. Za presjecanje muslimanskih snaga Jablanice i Mostara u rajonu Salakovac—Ravni—Podgorani potrebita nam je tako|e, jedna profesionalna bojna. S snagama HVO i dijelom tra`enih postrojbi napali bi Jablanicu. 4. Molimo, ako je mogu}e, da to budu snage iz 4. i 5. gardijske br. HV” (AIIZ, inv. br. 2-2999, Republika Bosna i Hercegovina, Hrvatska zajednica Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e obrane, GS HVO, Dj. br. 02-2/1-01-1537/93, Mostar, 24. juli 1993. — Predsjedniku RH dr Franji Tu|manu, Ministarstvo obrane RH Gojku [u{ku, Na~elniku GSHV generalu zbora Janku Bobetku). 239 S. Omeragi}, nav. dj., str. 155. 240 M. [pegelj, nav. dj. str. 336; AIIZ, inv. br. 2-2233, 60. samostalna bojna HV /Hrvatske vojske/ Ludvig Pavlovi}, V. P. 3280 Vrgorac, Dj. broj: 430/41-0981/93, Vrgorac 11. septembar 1993. godine, POTVRDA; Isto, inv. br. 2-2233A, Hrvatska
1024

U toj su godini u agresiji na Republiku Bosnu i Hercegovinu u~estvovale “tisu}e i tisu}e vojnika HV”, me|u kojima “stotine ~asnika HV” i “desetak generala”, pri ~emu su “zapovjednici HVO-a prevo|eni u HV i obratno”.241
zajednica Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e obrane, Postrojba za posebne namjene Ludvig Pavlovi}, Dj. broj: 430/41-0981/93, ^apljina, 11. septembar 1993. godine, POTVRDA; Stenogram sastanka izme|u Franje Tu|mana, Janka Bobetka, Imre Agoti}a, Josipa Luci}a i Gojka [u{ka u Predsjedni~kim dvorima, 22. oktobra 1993, Dani, 25. oktobar 2002, str. 23. U agresiji na Republiku Bosnu i Hercegovinu u~estvovala je i 60. samostalna bojna Hrvatske vojske, Ludvig Pavlovi}, jedinica za posebne namjene, sa sjedi{tem u Vrgorcu, /odnosno ^apljini/. Zapovjednik te jedinice je /septembra/ 1993. bio pukovnik Dragan ]ur~i} (AIIZ, inv. br. 2-2233-2233A). Pukovnik Dragan ]ur~i} se u raspolo`ivim dokumentima u isto vrijeme pojavljuje kao zapovjednik 60. samostalne bojne Hrvatske vojske Ludvig Pavlovi}, sa sjedi{tem u Vrgorcu, i kao zapovjednik Postrojbe za posebne namjene Ludvig Pavlovi}, sa sjedi{tem u ^apljini. On je u tom svojstvu 11. septembra 1993. izdao dvije POTVRDE o pripadnosti toj jedinici, kojom je potvrdio da je Dalibor (Bo`e) Baru{i} (ro|en u Tuzli 5. jula 1973, “sa prebivali{tem u Zagrebu — op}ina Novi Zagreb”) pripadnik te “postrojbe, gdje obna{a du`nost vojnika”, sa istim djelovodnim brojem i datumom, ali sa razli~itim mjestom sjedi{ta, odnosno izdavanja (Vrgorac i ^apljina) i razli~itim oblikom, veli~inom i sadr`ajem teksta na pe~atu. U jednoj potvrdi na pe~atu okruglog oblika stoji tekst: “VOJNA PO[TA Br. 3280 VRGORAC”, a na drugoj: “REPUBLIKA BOSNA I HERCEGOVINA, HRVATSKA ZAJEDNICA HERCEG-BOSNA, ODJEL OBRANE, P. P. N. /postrojba za posebne namjene — prim S. ^./ LUDVIG PAVLOVI], ^APLJINA” (Isto). U Republici Bosni i Hercegovini su, po ocjeni generala Martina [pegelja, protiv Armije Republike Bosne i Hercegovine “djelovale i sve paravojske, koje su bile izvan redovnog ustroja i pod izravnim zapovjedni{tvom ministra [u{ka” (Isto, str. 327). S tim u vezi, on tvrdi, da tokom 1993, posebno u jesen, “cijele jedinice ili njihovi izabrani dijelovi, tj. vojne skupine pod izravnom kontrolom ministra [u{ka koje nisu bile u legalnom vojnom ustroju, prelaze u Bosnu i Hercegovinu, ali zbog apsolutno nekompetentna zapovijedanja nastaje kaos. Prijeti poraz u sukobu sa Armijom Bosne i Hercegovine usprkos otvorenoj saradnji HVO-a i srpske vojske, pa postaje prijeko potrebno postaviti efikasnije zapovijedanje” (Isto, str. 362).
241 Isto. Navode}i brigade Hrvatske vojske i broj vojnika (“tisu}e i tisu}e vojnika HV”) i oficira (“stotine ~asnika HV”), uklju~uju}i i “desetak generala”, koji su se izmijenili “na bosansko-hercegova~ko rati{te”, general Martin [pegelj tvrdi kako “slu`beno, HV nikad nije oti{la u borbena djelovanja na tlu Bosne i Hercegovine”. S tim u vezi, on pi{e sljede}e: “Uvijek }u tvrditi — i to je istina — da hrvatska dr`ava nije izvr{ila agresiju na Bosnu i Hercegovinu”, te nastavlja:

1025

Franjo Tu|man je (sredinom 1993.) ministru odbrane (Gojku [u{ku) i na~elniku Glavnog sto`era Hrvatske vojske (generalu Bobetku) izdao zadatak o pomo}i i anga`ovanju Republike Hrvatske protiv Bosne i Hercegovine. To je u~inio zbog toga jer se, po njemu, u HercegBosni “rje{ava pitanje budu}ih granica hrvatske dr`ave”. Istovremeno je ukazao “da je veoma va`no da se obrane, tada, oni polo`aji koje je HVO tamo dr`ao”. To su, po njemu, bili: Novi Travnik, Vitez, Busova~a i Mostar, s tim {to je “trebalo, po mogu}nosti, rije{iti, {to prije, problem Gornjeg Vakufa”.242 Franjo Tu|man je svojim najvi{im oficirima, uklju~uju}i i Josipa Luci}a, izdao naredbu da preduzmu sve {to je mogu}e u vezi sa anga`ovanjem `ive sile u agresiji na Republiku Bosnu i Hercegovinu. S tim u vezi, Luci} je “obavio razgovore na nivou Zagreba~ke
“Hrvatski sabor, kao jedini nadle`an za upotrebu vojske izvan dr`avnih granica, nikad nije donio odluku u tom smislu niti raspravljao bilo {to o osvajanju ili pripojenju dijelova Bosne i Hercegovine” (Isto, str. 336). Navedena argumentacija na osnovu koje general Martin [pegelj nastoji negirati u~e{}e Republike Hrvatske u agresiji na Republiku Bosnu i Hercegovinu je u kontradiktornosti sa ~injenicama koje iznosi on li~no, navode}i jedinice, broj vojnika i oficira, uklju~uju}i i generale Hrvatske vojske, koji su bili na “bosanskohercegova~kom rati{tu”. Dalje, govore}i o Bobetkovoj operaciji na Ju`nom voji{tu 1992, on decidno navodi kako je u toj operaciji, izme|u ostalog, osvojen i dobar dio Popovog Polja, pri ~emu je i po njemu (generalu Martinu [pegelju), “bitno da je taj dio na{e zemlje oslobo|en” — Isto, str. 330. Brojna dokumenta, po~ev od Naredbe Franje Tu|mana o imenovanju generala Janka Bobetka za komandanta Ju`nog voji{ta, nedvosmisleno govore o u~e{}u Republike Hrvatske u agresiji na Republiku Bosnu i Hercegovinu. To potvr|uje i general Martin [pegelj, koji, pored ostalog, tvrdi da je politi~ko i vojno rukovodstvo Republike Hrvatske organizovalo i vodilo “rat protiv Armije Republike Bosne i Hercegovine” (Isto, str. 363-364). Stjepan Mesi}, za razliku od generala [pegelja, decidno navodi da se “u raspravama u hrvatskom parlamentu tvrdilo da su`ivota naroda u BiH nema i da je najbolje provesti razgrani~enje” (S. Mesi}, PUT U RAT, u: RAT..., str. 36).
242 AIIZ, inv. br. 2 — 2477, Stenogram sastanka izme|u Franje Tu|mana, Janka

Bobetka, Imre Agoti}a, Josipa Luci}a i Gojka [u{ka u Predsjedni~kim dvorima, 22. oktobra 1993, Dani, 25. oktobar 2002, str. 23. Od tada su, “pa nadalje”, po Tu|manu, vo|ene “te operacije i imali smo stanoviti uspjeh. Ali, ta zada}a sasvim nije do kraja izvr{ena...” Tu|man je na Sastanku naveo kako je ~uo, “kako smo mi pru`ali pomo}, ali ima i stanovitih pritu`bi, sa tog rati{ta, da po nekakvim, u pogledu materijala i u pogledu ljudstva, da nije bilo dovoljno pomo}i s na{e strane...” (Isto).
1026

operativne zone, na nivou Osje~kog zbornog podru~ja, u prostoru Istre i u Sto`eru”. Sve ljude koje je on poznavao, “koji su imali neke dodirne veze sa Hercegovinom, porijeklom ili ostalo”. U tom su cilju “organizovane dobrovolja~ke formacije iz prete`no zapovjednih struktura ni`ih, koje su oti{le dolje”, tj. u Bosnu i Hercegovinu.243 Josip Luci} je u vi{e navrata pripremao “dobrovoljce”, “po razli~itim osnovama za taj prostor”. Me|u njima su, pored ostalih, bili Andabak, Mili~evi}, Ko`ul i drugi, te 90 pripadnika 1. brigade koje je Luci} znao. Svi su oni upu}eni u Bosnu i Hercegovinu i oktobra 1993. “jo{ uvijek borave dolje, ve} su mjesecima dolje...” Ti su “dobrovoljci”, u~estvuju}i u agresiji na Republiku Bosnu i Hercegovinu i drugim oblicima zlo~ina, “ratovali dugo, dvije godine”. Oni su, uglavnom, bili Hrvati, porijeklom iz Republike Hrvatske.244 Kompletna 5. brigada Hrvatske vojske, pod vo|stvom Kapulara, sa svojim sastavom, sa vinkova~kog fronta postepeno je povu~ena i preba~ena u Republiku Bosnu i Hercegovinu. “To je oko 2.500 ljudi, plus sve topni{tvo, oklop i kompletno zapovjedni{tvo, osim dva-tri ~asnika”.245
243 Isto. 244 Isto. Jednom je analizom utvr|eno da su, od 100 “dobrovoljaca”, 22 bili

porijeklom iz Hercegovine. U vezi sa anga`ovanjem `ive sile (ili kako je to dr`avno i vojno rukovodstvo prikrivalo izrazom dobrovoljci) iz Republike Hrvatske protiv Republike Bosne i Hercegovine postojali su i odre|eni problemi. Oficiri koji su pripremali dobrovoljce protiv Republike Bosne i Hercegovine nikada nisu imali “nikakvu pismenu uputu i veoma je te{ko tim ljudima poslije uzvratiti...”. Josip Luci} je, rade}i na tome, imao i izjavu (u pisanoj formi) jednog od tih dobrovoljaca, jer je tra`io da mu “napi{e pismenu izjavu”, na osnovu koje se mo`e zaklju~iti da nisu (dobrovoljci) “prihva}eni u onom smislu kako su o~ekivali, ne da ih se dobro do~eka, nego da ih se organizovano do~eka, da znaju gdje }e biti upotrijebljeni, da znaju {ta }e raditi. Nakon nekog vremena, u prosjeku nakon mjesec dana, ja mislim /tj. Josip Luci} — prim. S. ^./ da se 50 posto ljudi vratilo. Jer, oni su rekli, pazite, to su ljudi koji su ratovali dugo, dvije godine...”. Ni pripadnici Hrvatske vojske, porijeklom ili su ro|eni u Bosni i Hercegovini, nisu krajem 1993. bili “zainteresirani da idu vi{e dolje, nisu zainteresirani... Izgleda da su novcem razoreni me|uljudski odnosi” (Isto).
245 Isto. Navedene podatke o toj brigadi iznio je na tom sastanku general Janko

Bobetko, na~elnik Glavnog sto`era Hrvatske vojske. Me|utim, ministar Gojko [u{ak
1027

Glavni zadatak 5. brigade je bio da zauzme Gornji Vakuf. U tom je cilju ta jedinica kod Gornjeg Vakufa danono}no (od kraja jula 1993.) izvodila osvaja~ke napade. Te su snage i 23. oktobra “dr`ale polo`aj” u samom gradu, s tim {to su “dio snaga izvukli radi odmora”, ali “jo{ je ostala jedna oja~ana bojna, negdje oko 700 ljudi, sa svim topni{tvom i oklopom u {irem prostoru Gornjeg Vakufa”.246 “Na crti obrane Mostar” 13. oktobra 1993. nalazila su se 83 vojnika Hrvatske vojske.247
je to negirao. Naime, on je Janku Bobetku replicirao, tvrde}i kako “nikada Peta brigada nije bila sva u Hercegovini, nikada vi{e od tisu}u ljudi iz Pete brigade, Vi govorite 2.500 ljudi; 2.500 ljudi broji brigada. Nikada nije bila anga`irana, ona je bila pet mjeseci anga`irana na Zemuniku dolje, i ona je preba~ena u Hercegovinu, ve} umorni ljudi. Nikada vi{e, sada /tj. 22. oktobra 1993. — prim. S. ^./ ima oko 700, nikada vi{e od tisu}u ljudi nije bilo iz Pete brigade tamo, nije mogu}e bilo” (Isto). Na to je general Janko Bobetko ponovo potvrdio da je kompletna 5. brigada Hrvatske vojske bila u Hercegovini. Ministar Gojko [u{ak je zatim reagovao: “Gospodine generale, dozvolite, ja Vama nisam uskakao u rije~. Vi ste i jutros Kapularu naredili da povu~e brigadu”. Na to je Janko Bobetko dva puta ponovio: “Nije to~no, nije to~no” (Isto). Dalji razgovor izme|u Gojka [u{ka i Janka Bobetka je tekao na sljede}i na~in: “[U[AK: ‘Generale, ja bih volio da jedanput mi i zapovjednike brigada saslu{amo, i njihovu verziju, jer on je kad /je/ mene zvao, pa je i{ao kod Vas, nazad. Pa ste mu Vi rekli da }ete Vi kod Predsjednika ve~eras rije{iti’. BOBETKO: ‘Ja bih molio, budu}i da se sa mnom razgovara, ravnopravno i otvoreno, i da me se ne optu`uje’” (Isto, str. 24).
246 Isto. Zbog toga je, po generalu Janku Bobetku, “i idu}ih deset dana” trebalo

“razmi{ljati o dovla~enju novih snaga, na liniji dobrovoljnosti, da se oni zamjene, jer ljudi ne mogu toliko izdr`ati”. O tome je general Janko Bobetko dva dana ranije, tj. 20. oktobra 1993. razgovarao sa oficirom @arkom Tole u Dubrovniku, koji je tra`io da se sa Bobetkom sastane. Janko Bobetko mu je obe}ao da }e “biti tamo i da do|e, da je jedan presjek situacije koji po~inje od toga da su snage zamorene, {to je to~no, i da za sada on smatra da oni nemaju, mislim Muslimani, nekih fri{kih snaga za neke protuudare, {to ne treba potcjenjivati, mora biti pripremljen...” (Isto).
247 AIIZ, inv. br. 2-2982, Mostar, 13. oktobar 1993, Broj: 02-4/3-01/01-1657/93,

SPISAK HRVATSKIH VOJNIKA NA CRTI OBRANE MOSTARA. To su sljede}i vojnici : 1. Zvonko Kri{to ; 2. Pero ^i`i}; 3. Dubravko Juginovi}; 4. Zdenko Cikoja; 5. Goran Baka~; 6. Dalibor Posavec; 7. @eljko Burek ; 8. Ivica Andri}; 9. Stipe Modri}; 10. Stjepan Filipovi}; 11. Mirko Bla`evi}; 12. Jozo Bagari};
1028

“Na polo`aju ju`no od Mostara, na polo`ajima prema Blagaju” bili su i krajem oktobra 1993. pripadnici 1. i 2. brigade Hrvatske vojske.248 Jednu grupu je vodio pukovnik Horvat.249
13. Zlatko Mesi}; 16. Josip Fenrich; 19. @eljko Peji}; 22. Predrag Tomas; 25. Branko Cikoja; 28. Novica Pe{a; 31. Marijan Juri}; 34. Mario ^i~ak; 37. Vinko Topi}; 40. Slavko Topi}; 43. Vjekoslav Brekalo; 46. Ivica Radi}; 49. Denis Pupi}; 52. Marko Pranji}; 55. @eljko Menda{; 58. Nenad Labrovi}; 61. Dra`en Ivankovi}; 64. Goran Tri{ovi}; 67. Davor Klanac; 70. Damir Pukljak; 73. Husein Meli}; 76. Franjo Djuran; 79. Kruno Stepani}; 82. Jozo [uti}; 14. Alen Jeli}; 17. Ivan Matani}; 20. Josip Mami}; 26. Nikola Vuk{i}; 29. Gojko ]osi}; 32. Stanko Ramljak; 35. Nenad Maru{i}; 38. Mladen Kraljevi}; 41. Ivan Topi}; 44. Akif Me{kovi}; 47. Franjo Bura; 50. Ivica Feri}; 53. Rade Miku{; 56. Sini{a [pi~ko; 59. Velimir Ujdur; 62. Goran Je{i}; 65. Marino [ili}; 68. Bo`idar @upani}; 71. Zdravko Tau{an; 74. Milodar Ro`i}; 77. Zoran [turli}; 80. Momir Mel{a; 15. Zlatko Matkovi}; 18. Ivan Boras; 21. Boris Doli}; 27. Marinko Lijak; 30. @eljko ]urkovi}; 33. Bo`idar Dela~; 36. Branko Mikuli}; 39. Zlatko Petranovi}; 42. Mate Pavkovi}; 45. Damir Ormo`; 48. Senad Avdovi}; 51. Ante Burilovi}; 54. Miroslav Nadarevi}; 57. Vedran Ivelja; 60. Dra`en Ba{i}; 63. Darko Prel~ec; 66. Darko Salamun; 69. Kre{imir Pfeifer; 72. Zlatan Kulenovi}; 75. Ivica Re`ek; 78. Davor Azinovi}; 81. Nenad Kampi};

23. Marinko Knezovi}; 24. Ivan Mili~evi};

83. Ibrahim Bostand`i} (Isto).

Navedeni vojnici iz Republike Hrvatske dobili su “male potvrde da su pripadnici prve lakojuri{ne bojne Vojne policije”.
248 Stenogram sastanka izme|u Franje Tu|mana, Janka Bobetka, Imre Agoti}a,

Josipa Luci}a i Gojka [u{ka u Predsjedni~kim dvorima, 22. oktobra 1993, Dani, 25. oktobar 2002, str. 23.
249 Isto. Jedan broj tih snaga “se raspao... to je bilo neorganizovano...”.

1029

U agresiji je u~estvovala i 3. brigada Hrvatske vojske, koja je, kao i 5., izvu~ena sa “slavonskog osjetljivog prostora”, napadala Mostar.250 Bosnu i Hercegovinu je napadala i Legija ~asti. Ta jedinica Hrvatske vojske je u periodu od 18. oktobra do 4. novembra 1993. izvr{avala “borbene zada}e na Uskopljanskoj /Gornji Vakuf - prim. S. ^./ boji{nici”.251 Franjo Tu|man je i po~etkom novembra 1993. politi~kom i vojnom rukovodstvu Hrvatske Republike Herceg Bosna izdiktirao zadatak — “povezivanje Kiseljaka sa Busova~om, a onda da vidimo da li mo`emo, zna~i, odr`ati tu liniju”. Insistirao je da se “treba orijentirati na to, kao i na zauzimanje Uskoplja, jer i zbog povezanosti sa Novim Travnikom i Vitezom, i povezano, zna~i, sa Bugojnom, treba pod svaku cijenu”.252 Na neophodnosti vojne pobjede i “lomljenje ki~me” Armije Republike Bosne i Hercegovine u centralnoj Bosni, a radi “zaokru`enja teritorije”, odnosno “`ivotnog prostora”, posebno je insistirao Jadranko Prli}. Naime, formiranje kolaboracionisti~ke Hrvatske zajednice/ Republike Herceg-Bosna i brojni zlo~ini koji su u njeno ime izvr{eni, posebno genocid nad Bo{njacima, su, po ocjeni politi~kog rukovodstva
250 Isto. Snage 3. i 5. brigade su, po generalu Bobetku, u~inile “jako puno u

stabilizaciji fronta Vakuf i Mostar” (Isto).
251 AIIZ, inv. br. 2-2996, Republika Bosna i Hercegovina, Hrvatska zajednica

Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e obrane, ZP Tomislavgrad, IZM Prozor, Broj: 01/4706 4. novembar 1993. — Profesionalnoj postrojbi Ludvig Pavlovi} ^apljina. Ta je jedinica, prema izvje{taju pukovnika @eljka [iljega (zapovjednika Operativne zone Sjeverozapadna Hercegovina — Zborno podru~je Tomislavgrad (IZM Prozor), od 4. novembra 1993. “sve postavljene borbene zada}e izvr{avala bezprijekorno. Sa ovom postrojbom nije bilo nikakvih problema, kako za vrijeme izvr{enja borbenih zada}a, tako i van borbenih zada}a. Slu`ila je za primjer postrojbama”. Zbog toga mu je, navodi pukovnik [iljeg, Legija ~asti bila potrebna “12. 11. 1993. godine, do 12 sati radi izvr{enja napadnih djelovanja” (Isto).
252 AIIZ, inv. br. 2 — 2475, Stenogram sastanka Franje Tu|mana, sa Jadrankom Prli}em, Matom Bobanom, Slobodanom Praljkom i Milivojem Petkovi}em, u vili Dalmacija u Splitu, 5. novembra 1993, Dani, 25. oktobar 2002, str. 20 i 26. Ukazuju}i na zauzimanje centralne Bosne “po svaku cijenu”, Franjo Tu|man je tada savjetovao da “ne treba i}i” tada (“sada momentalno”), “iz politi~kih i vojnih razloga, na operaciju kod Mostara” (Isto).

1030

te fa{isti~ke tvorevine, posebno Jadranka Prli}a, predsjednika “Vlade”, pokazali “da apsolutno nije sporna politi~ka ideja s kojom je hrvatski narod u{ao u obranu Bosne i Hercegovine /~itaj: u uni{tavanje Bosne i Hercegovine — prim. S. ^./, da su rijetki oni koji smatraju i misle druga~ije”. Iznose}i takvu ocjenu, na sastanku Franje Tu|mana sa politi~kim i vojnim rukovodstvom Hrvatske Republike HercegBosna, u vili Dalmacija u Splitu, 5. novembra 1993, Jadranko Prli} je samo smatrao “da je osnovni problem operacionalizacije te ideje, dakle, na koji na~in mi ideju operacionaliziramo u praksi i kroz za{titu prostora i kroz neposrednu vlast i kroz sve one bitne funkcije koje zna~e autohtonost i suverenitet jednog naroda…”. Ukazuju}i na postignute “rezultate” na planu “odbrane” i “kada je rije~ o vojnom ustroju”, on je sa stanovi{ta njegove struke (ekonomista) insistirao da se vidi da li je “Hrvatska zajednica/Republika HercegBosna” “rentabilna investicija Hrvatske, imaju}i u vidu sve {to je ulo`eno kroz oru`je i na ostale stvari”. Bio je mi{ljenja da u tom pogledu treba predlo`iti “varijante potpunijeg pribli`avanja”. Me|u tim varijantama Prli} je 5. novembra 1993. mislio da je “neophodna vojna pobjeda da se povrati i situacija i raspolo`enje”. Ta je varijanta, po njemu, bila jasna i nije je trebalo “uop}e obrazlagati. Da li je to Mostar, da li je to Vakuf ili ova akcija koja se gore planira, spajanje Kiseljaka sa Busova~om. Mi se moramo pribli`avati zaokru`enju teritorije”, tvrdio je Jadranko Prli}. Pri tome je smatrao da se “bez lomljenja ki~me Armije Bosne i Hercegovine na pravcu srednje Bosne” “te{ko mo`e o~ekivati bilo kakvo posebno rje{enje sa onom dominantnom grupacijom kod Muslimana, na ~elu sa Alijom Izetbegovi}em”.253
253 Isto, str. 25. “Vlada” Hrvatske zajednice Herceg-Bosna, na ~elu sa Jadrankom

Prli}em, je u prolje}e 1993, sli~no nacisti~kom “`ivotnom prostoru”, u cilju “zaokru`enja teritorije”, po ugledu na idejnog tvorca “zaokru`enja hrvatske dr`ave na ra~un Bosne i Hercegovine, ako treba i ‘razmjenom pu~anstva’”, Franje Tu|mana, utvr|ivala i prijedloge i zaklju~ke, “~ak i o preseljenju odre|enih brigada sa nekih podru~ja koje bi uklju~ivalo i preseljenje pu~anstva sa tih podru~ja i njegovo koncentriranje na odre|enim pravcima” za koje je smatrala “da mogu postati i ostati hrvatski” (AIIZ, inv. br. 2 -2475, Stenogram sastanka Franje Tu|mana, sa Jadrankom Prli}em, Matom Bobanom, Slobodanom Praljkom i Milivojem Petkovi}em, u vili Dalmacija u Splitu, 5. novembra 1993, Dani, 25. oktobar 2002, str. 26). Takvu nacisti~ku politiku i praksu Hrvatska zajednica Herceg-Bosna i li~no Jadranko Prli}, predsjednik njene kolaboracionisti~ke vlade, `eljeli su “to isklju~ivo
1031

Franjo Tu|man je na sastanku u vili Dalmacija u Splitu, 5. novembra 1993, sa politi~kim i vojnim rukovodstvom hrvatskih kolaboracionista iz Bosne i Hercegovine, insistirao na takvoj organizaciji da “u najmanju ruku obranimo onu crtu koju smo kako—tako uspjeli dobiti odobrenje za nju i na me|unarodnoj konferenciji /Plan Oven-Stoltenberg prim. S. ^./, zna~i Novi Travnik, Vitez i Busova~a”. Pored toga, on je i tada naglasio potrebu ovladavanja, “iz strate{kih razloga, ~itavim pravcem Prozor, Uskoplje, Bugojno, Jajce, i ne dopustiv{i, zna~i, ofenzivne namjere Muslimana da prodru ju`no od Mostara”.254 Franjo Tu|man je u prvoj polovini novembra 1993. izdao zapovijed o ustrojavanju Glavnog sto`era HVO-a. U njega su u{li sljede}i oficiri Hrvatske vojske: generali Ante Roso i Miljenko Crnjec, zatim Ljubo ]esi}-Rojs, pomo}nik na~elnika Odjela za logistiku, te funkcioneri HDZ Hrvatske: Drago Krpina, na~elnik Politi~ke uprave Ministarstva obrane Republike Hrvatske, i Ivan Tolj, koji je, tako|e, obavljao tu du`nost u raznim periodima, kao i Goran Dodig, slu`benik u Ministarstvu obrane Republike Hrvatske, i Josip Juras, pomo}nik ministra odbrane Republike Hrvatske. Za zapovjednika je imenovan Ante Roso. Za komandno mjesto je odre|eno Posu{je.255 Osmog novembra 1993. (ujutru) je, u skladu sa navedenom naredbom, odre|eno da se novoformiranom Glavnom sto`eru Hrvatskog vije}a obrane pridru`e i sljede}e jedinice Hrvatske vojske potrebne za osiguranje :
pragmati~no gledano”. I pored toga {to je Jadranko Prli} znao nastojanje “da svaki Hrvat ostane da `ivi gdje jeste”, on je tvrdio da “postoji pragmatika, postoji koncentracija snaga, postoji sve ostalo...” (Isto).
254 Isto. 255 M. [pegelj, nav. dj., str. 363. Navedena Tu|manova naredba o obrazovanju

Glavnog sto`era Hrvatskog vije}a obrane formalno se odnosila na premje{taj pomenutih oficira na Ju`no voji{te, a stvarno su 8. novembra svi trebali biti helikopterom prevezeni u Posu{je. Goran Dodig i Josip Juras su bili odre|eni za vezu izme|u Glavnog sto`era HVO- a i ministrom odbrane Gojkom [u{kom i predsjednikom Franjom Tu|manom. Tu je naredbu pro~itao na~elnik Glavnog sto`era Hrvatske vojske, general Janko Bobetko, 7. novembra 1993. u Ratnoj sali, na prvom spratu Ministarstva obrane Republike Hrvatske u Zagrebu. Janko Bobetko je toga dana, nakon zavr{etka radnog vremena pozvao ~lanove Glavnog sto`era Hrvatske vojske i na~elnike svih njegovih odjela, te generale Antu Rosu i Miljenka Crnjeca, zatim Ljubu ]esi}a, Dragu Krpinu i Ivana Tolja. Na tom je sastanku bio prisutan i admiral Davorin Domazet.
1032

- jedinice Vojne policije iz 66. bojne VP Hrvatske vojske za neposrednu za{titu; - jedinice iz Pukovnije veze za organizaciju i osiguranje veze; - potreban broj oficira i vojnika za organizaciju logisti~ke baze; - uniforme s oznakama HVO-a, a za vozila jednako takve registarske plo~ice.256 Sa dolaskom novoformiranog Glavnog sto`era Hrvatskog vije}a obrane i jedinica Hrvatske vojske iz Zagreba u Posu{je prestao je postojati dotada{nji Glavni sto`er Hrvatskog vije}a obrane u Mostaru, ~ije je osoblje, koje je, tako|e, do{lo iz Hrvatske vojske, pre{lo na rad u Posu{je, uklju~uju}i i ranijeg zapovjednika Hrvatskog vije}a obrane, generala Milivoja Petkovi}a. U Posu{ju se Dodigu i Jurasu (oficirima za vezu), pridru`io i ]iro Grubi{i} (funkcioner Hrvatske demokratske zajednice Republike Hrvatske).257 General Bobetko (na~elnik Glavnog sto`era Hrvatske vojske) je, u skladu sa navedenom naredbom predsjednika Franje Tu|mana i “povijesnom zada}om koju ima novi GS HVO”, 9. novembra 1993. u Plo~ama odr`ao sastanak i podijelio zadatke. Zaklju~eno je da hitno treba pripremiti napadnu operaciju od Gornjeg Vakufa prema centralnoj Bosni, u kojoj }e Hrvatsko vije}e obrane od Hrvatske vojske dobiti oja~anje u topni{tvu i ljudstvu : - 350. diverzantski odred; - 2. i 5. gardijsku brigadu, s tenkovskom ~etom; - jedan bataljon 7. gardijske brigade; - jedinicu veze; i - helikoptersku eskadrilu.258 Tu osvaja~ku operaciju li~no je isplanirao general zbora Janko Bobetko.259 Operacija je po~ela 15. novembra 1993. Vo|ena je s
256 Isto. Svim jedinicama Hrvatske vojske trebalo je osigurati uniforme s

oznakama HVO-a, “a za vozila jednako takve registarske plo~ice” (Isto). 257 Isto. Grubi{i} je, pi{e general Martin [pegelj, po zanimanju mesar, koji je kasnije bio generalni konzul Hrvatske u Mostaru. 258 Isto. 259 Isto. Zbog toga {to “legionarski narednik Roso nije bio dorastao poslu”, tu operaciju je, tvrdi Martin [pegelj, isplanirao li~no general Janko Bobetko. On je, po generalu Martinu [pegelju, s odu{evljenjem prihvatao i provodio politi~ke i vojne
1033

isturenih komandnih mjesta u Prozoru i na planini Makljen.260 Republika Hrvatske je u toj novoj ofanzivi novembra 1993. anga`ovala 9.000 vojnika Hrvatske vojske. Tada su Gornji Vakuf napadale sljede}e jedinice (glavnina ili dijelovi) Hrvatske vojske : - 3. brigada (iz Osijeka); - 5. gardijska brigada (iz Zagreba); - 113. brigada (iz Splita); - 114. brigada (iz [ibenika); - 7. gardijska brigada (iz Vara`dina); - 1. gardijska brigada Tigrovi (iz Zagreba); - 5. domobranska pukovnija (iz Osijeka); - /11./ domobranska pukovnija (iz Vinkovaca); - bojna “Matija Vla~i}”, jedinica specijalnih snaga Glavnog sto`era Hrvatske vojske, - vojnici iz Virovitice.261
planove predsjednika Franje Tu|mana i ministra Gojka [u{ka, te “u toku cijele 1993. anga`ira HV i njenu ratnu tehniku u ratu za podjelu Bosne i Hercegovine” (M. [pegelj, nav. dj., str. 363). 260 Isto, str. 363-364. 261 AIIZ, inv. br. 2-1890, Republika Hrvatska, Ministarstvo obrane, Postrojba specijalnih snaga Glavnog sto`era, Bojna Matija Vla~i}, [apjane, Opatija, KLASA: 8/92-01/208, UR. BR. 5120-03-912-723, [apjane, 9. septembar 1993, POTVRDA; Isto, inv. br. 2-1891, Republika Hrvatska, Ministarstvo obrane, Specijalne postrojbe Glavnog sto`era HV., Bojna Matija Vla~i}, KLASA: 8/92/01/208, UR. BR. 5120-03912-866, [apjane, 15. oktobar 1993, POTVRDA; Isto, inv. br. 2-1892, Republika Hrvatska, Ministarstvo obrane, Specijalne postrojbe Glavnog sto`era HV., Bojna Matija Vla~i}, KLASA: 8/92/01/208, UR. BR. 5120-03-912-867, [apjane, 15. oktobar 1993, POTVRDA; Isto, inv. br. 2-2995, Republika Bosna i Hercegovina, Hrvatska zajednica Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e obrane, ZP Tomislavgrad IZM Prozor, Broj: 01/4705, 4. novembar 1993. — Brigada Dr. Ante Star~evi}; Isto, inv. br. 2-2997, Republika Bosna i Hercegovina, Hrvatska zajednica Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e obrane, Brigada Dr. Ante Star~evi} Uskoplje — Zborno podru~je Tomislavgrad, IZVANREDNO IZVJE[]E; Isto, inv.br. 2-3007, Unija Republika Bosna i Hercegovina, Hrvatska zajednica HercegBosna, Hrvatsko vije}e obrane, Zapovjedni{tvo OZ S/ZH, Zborno podru~je Tomislavgrad, IZM Prozor, Broj: 01-4769/93, 8. novembar 1993. — Svim postrojbama ZP OZ S/ZH, Zapovjed za napadna djelovanja; Isto, inv. br. 2-3009, Hrvatska Republika Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e obrane, ZP Tomislavgrad, IZM Prozor, Broj: 01/5384,
1034

Navedena operacija je, usljed herojske odbrane Armije Republike Bosne i Hercegovine, propala. Agresorske snage i njihove kolaboracionisti~ke jedinice imale su velike gubitke, posebno 5. gardijska brigada Hrvatske vojske u Gornjem Vakufu.262 350. diverzantski odred, kojim je general
Prozor, 5. decembar 1993. — Borbenoj grupi 5. Domobranske pukovnije Osijek; Bosna, br. 1, 11. februar 1994, str. 15 i 23; S. Omeragi}, nav. dj., str. 155. 5. domobranska pukovnija iz Osijeka stigla je na Uskopljansku boji{nicu 6. novembra 1993, sa 307 vojnika, gdje je posjela polo`aje u rejonu Ma~kovac — Potrlica, “organiziraju}i aktivnu obranu u smjenama cjelokupnim ljudstvom”. Ona je “uspje{no izvr{avala sve postavljene zada}e i doprinijela o~uvanju dostignutnih crta obrane, te uz aktivnu obranu omogu}ila postrojbama koje su i{le u napadna djelovanja na pravcima napada pomjere crtu obrane u na{u korist”, navodi pukovnik @eljko [iljeg (zapovjednik Zbornog podru~ja Tomislavgrad — IZM Prozor) u svom izvje{taju od 5. decembra 1993. (AIIZ, inv. br. 2-3009, Hrvatska Republika Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e obrane, ZP Tomislavgrad, IZM Prozor, Broj: 01/5384, Prozor, 5. decembar 1993. — Borbenoj grupi 5. domobranske pukovnije Osijek). Pukovnija domobranstva iz Vinkovaca (11. domobranska pukovnija) je “dana 03/04. 11. 1993. godine u zoni odgovornosti brigade Dr. Ante Star~evi} uvedena”. Njeno brojno stanje tada je iznosilo 182 vojnika (AIIZ, inv. br. 2-2997, Republika Bosna i Hercegovina, Hrvatska zajednica Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e obrane, Brigada Dr. Ante Star~evi} Uskoplje, Broj: 1-5/1-351/93, 5. novembar 1993. — Zborno podru~je Tomislavgrad, IZVANREDNO IZVJE[]E). Navedeno “ljudstvo iz Vinkovaca nije do~ekano od doma}ih ljudi, nisu adekvatno smje{teni, spavali su na betonu, nije im osiguran doru~ak ni ru~ak, kako na Uzri~ju, tako i u gradu /Gornjem Vakufu — prim. S. ^./. …”. Zbog toga je pukovnik @eljko [iljeg, zapovjednik Operativne zone Sjeverozapadna Hercegovina (Zborno podru~je Tomislavgrad IZM Prozor) 4. novembra 1993. od zapovjednika Brigade Dr. Ante Star~evi} tra`io “pismeno izvje{}e do 06,00 05. 11. 93.”, “u svezi sa navedenim” (AIIZ, inv. br. 2-2995, Republika Bosna i Hercegovina, Hrvatska zajednica Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e obrane, ZP Tomislavgrad IZM Prozor, Broj: 01/4705, 4. novembar 1993. — Brigadi Dr. Ante Star~evi}). Bojna Matija Vla~i} je bila jedna od specijalnih, najelitnijih jedinica Hrvatske vojske. Ona je bila pod direktnom komandom Glavnog sto`era Hrvatske vojske i jedna od njenih najobu~enijih jedinica. Zapovjednik te jedinice bio je bojnik Ante @oni Maksan. Ta jedinica posjeduje i vlastitu bazu u [apjanima, kod Opatije, gdje se vojnici obu~avaju uz represivnu disciplinu i psiholo{ki trening po legionarskom principu. Zapovjednik baze bio je bojnik Mario Juzvisen (AIIZ, inv. br. 2-1890 i 2—1892; Bosna, br. 1, 11. februar 1994, str. 15 i 23. 262 M. [pegelj, nav. dj., str. 363-364. Ta brigada je, po generalu Martinu [pegelju, imala velike gubitke, “jer brigada HVO-a Bruno Bu{i} nije izvr{ila svoj dio zadatka i osigurala joj prijelaz preko Vrbasa”. Pored toga, Martin [pegelj tvrdi da je Armija
1035

Bobetko planirao da ga helikopterskim desantom spusti na prijevoj na cesti Gornji Vakuf — Travnik, se zbog snje`ne oluje nad Vranom i ^vrsnicom morao vratiti u Plo~e.263 Snage Hrvatske vojske i njihove kolaboracionisti~ke formacije (Hrvatsko vije}e obrane) su sredinom novembra 1993. bile grupisane i na podru~ju Prozora, Glavati~eva, Bjelimi}a i Kiseljaka. Tada je oko Kiseljaka bilo izme|u 7.000 i 8.000 vojnika Hrvatske vojske i Hrvatskog vije}a obrane.264 Neposredno vojno u~e{}e Republike Hrvatske u agresiji na Bosnu i Hercegovinu u toku 1993. potvrdili su i Slobodan Milo{evi} i Dejvid Oven. Naime, Slobodan Milo{evi} je na pregovorima u @enevi 29. novembra 1993, u razgovoru sa Franjom Tu|manom, izme|u ostalog, izjavio kako je Hrvatska “direktno umije{ana u rat u Bosni i Hercegovini”. Dejvid Oven je, prilikom razgovora u Dobanovcima, 9. decembra 1993. (Slobodan Milo{evi}, Radovan Karad`i}, Mom~ilo Kraji{nik, Hrvoje [arini}, Mile Akmad`i}, Dejvid Oven i Torvald Stoltenberg) izjavio da je Republika Hrvatska “direktno umije{ana u rat u Bosni i Hercegovini”.265 U agresiji na Republiku Bosnu i Hercegovinu u prvoj polovini januara 1994. u~estvovale su sljede}e jedinice Hrvatske vojske :
Republike Bosne i Hercegovine “izrasla u snagu koju niko nije o~ekivao i koja je pokvarila mnoge ra~une. Iza nje je stajao najbrojniji bosansko-hercegova~ki narod — Muslimani (Bo{njaci) na koje dotad nitko nije ozbiljno ra~unao ni u politi~kome ni u vojnome smislu; i Milo{evi} i Tu|man bili su uvjereni da je posrijedi neosvije{tena i politi~ki povodljiva masa koja pod njihovim pritiskom i stje{njena izme|u dvije vojne sile mora prihvatiti {to joj se ostavi”. Na taj se na~in, po Martinu [pegelju, sve “zakompliciralo i ni{ta vi{e nije bilo izvjesno; glavni akteri rata — Milo{evi} i Tu|man — i njihova strategija na{li su se pred katastrofom. Kona~no Sjedinjene Ameri~ke Dr`ave i neke druge velike sile malo milom, vi{e silom prekidaju to me|usobno mrcvarenje i name}u Daytonski sporazum. Iako su njime prekinuta borbena djelovanja, stabilan i pravedan mir jo{ nije na vidiku” (Isto, str. 363-364).
263 Isto. To je, po Martinu [pegelju, “zapravo bila sre}a, jer je tako izbjegnuta

jo{ ve}a katastrofa”.
264 S. [iber, PREVARE, ZABLUDE, ISTINA — Ratni dnevnik 1993, knj. 2,

Sarajevo 2001, str. 265.
265 H. [arini}, nav. dj., str. 54 i 71.

1036

- 175. brigade; - 5. domobranska pukovnija; - 6. domobranska pukovnija; - 11. domobranska pukovnija; - specijalne jedinice: - bojna Matija Vla~i}; - Tigrovi (iz Zagreba) ; - Gromovi (iz Siska) i druge.266 U napadu na Bosnu i Hercegovinu krajem januara 1994. u~estvovale su sljede}e jedinice (dijelovi ili cijele) Hrvatske vojske : - 1. gardijska brigada, na {irem podru~ju Prozora; - 3. brigada ZNG (iz Osijeka), na podru~ju Prozor - Gornji Vakuf; - 5. gardijska brigada (iz Zagreba), na {irem podru~ju Mostara; - 7. brigada (iz Vara`dina), na podru~ju Gornjeg Vakufa; - 109. brigada (iz Vukovara), na podru~ju Prozor - Gornji Vakuf; - 113. brigada (iz Splita), na podru~ju Mostara i {ireg rejona Dre`nice; - 114. brigada (iz [ibenika), na podru~ju Prozor - Gornji Vakuf; - 175. brigada, na podru~ju Gornjeg Vakufa; - brigada (dijelovi), iz Vinkovaca, na podru~ju Prozor - Gornji Vakuf; - brigada (dijelovi), iz Vara`dina, na podru~ju Prozor - Gornji Vakuf; - Bojna Crna legija — bataljon specijalno-izvi|a~ke namjene, na podru~ju Prozor — — Gornji Vakuf; - ~etiri brigade, tenkovski bataljon (20 tenkova) i dva artiljerijska diviziona, na podru~ju Bosanske posavine ({ire podru~je Ora{ja); - vi{e specijalnih jedinica Hrvatske vojske : Tigrovi, Pume, Matija Vla~i} (na podru~ju Mostara) i druge. 267

266 AIIZ, inv. br. 2-2944, Hrvatska Republika Herceg-Bosna, Ministarstvo obrane,

Glavni sto`er HVO, Ur. broj: 02-2/1-01-54/94, Mostar, 8. januar 1994. — Ministru obrane HR HB, Redovito tjedno izvje{}e); Oslobo|enje, 29. januar 1994, str. 1 i 3. Prema Prozoru se krajem janauara kretalo i pet novih dodatnih brigada Hrvatske vojske i HVO-a. 267 Isto; R. Deli}, NASTANAK, RAZVOJ I ULOGA ARMIJE REPUBLIKE BOSNE I HERCEGOVINE (rukopis doktorske disertacije), Fakultet politi~kih nauka, Sarajevo 2002, str. 321, nap. 6.
1037

Republika Hrvatska je januara 1994. u Bosnu i Hercegovinu prebacila vi{e svojih brigada i vi{e drugih jedinica.268 175. brigada Hrvatske vojske je, u prvoj polovini 1994, u~estvovala na “uskopljanskoramskoj boji{nici”.269 Komandant brigade je bio Frane Primorac. [ef sigurnosti u brigadi, sa sjedi{tem u Prozoru, bio je Miroslav Vidovi}. Bojnik Andrija Skoko bio je pomo}nik komandanta za logistiku.270 Ustrojavanje, mobilizaciju i sastav 175. brigade Hrvatske vojske naredilo je Ministarstvo obrane Republike Hrvatske, 14. decembra 1993. (prema pisanom nalogu ministra Gojka [u{ka).271 Brigada je,

268 H. [arini}, nav. dj., str. 89; AIIZ, inv. br. 2-2944, Hrvatska Republika Herceg-

Bosna, Ministarstvo obrane, Glavni sto`er HVO, Ur. broj: 02-2/1-01-54/94, Mostar, 8. januar 1994. — Ministru obrane Hrvatske Republike Herceg Bosna, Redovito tjedno izvje{}e; Oslobo|enje, 29. januar 1994, str. 1 i 3; S. Omeragi}, nav. dj., str. 153; R. Deli}, nav. dj., str. 321, napomena 6. Na pregovorima u @enevi 18. januara 1994, poslije zavr{etka bilateralnih razgovora s me|unarodnim posrednicima hrvatska se delegacija sastala sa srbijanskom. Slobodan Milo{evi} je u razgovoru sa Franjom Tu|manom, izme|u ostalog, naglasio kako “Muslimani `ele rat. Koncentri{u se oko Travnika, Viteza i Busova~e, a planiraju i op{ti napad na Grbavicu. Vidim da ste radi toga prebacili u Bosnu pet brigada”. Na to je Franjo Tu|man, uz smije{ak, odgovorio: “To su dragovoljci”, na {ta je Slobodan Milo{evi} odgovorio: “Nisam vam ja UN” (H. [arini}, nav. dj., str. 89). 269 AIIZ, inv. br. 2-2946, Bosna i Hercegovina, Hrvatska Republika HercegBosna, Ministarstvo obrane, Klasa: 801-02/94-01/04, Ur. br. 02-01-94-1, Mostar, 22. april 1994. — Ministarstvu obrane Republike Hrvatske, Kabinet; J. Babi}, PRVI DOKAZI DA JE HRVATSKA VOJSKA BILA AGRESOR U BIH, Nacional, Zagreb, 6. mart 2001, str. 10. Pi{u}i o tome, Jasna Babi} izvodi pogre{an zaklju~ak, tvrde}i da je 175. brigada “zorni primjer tzv. paralelne zapovijedne vojno-politi~ke linije, koja je zaobi{la ne samo ustavnu nadle`nost Sabora, nego i Glavni sto`er HV”. Mogu}e je da Sabor nije donio takvu odluku, ali formiranje te brigade i njeno u~e{}e, kao i drugih hrvatskih jedinica, u agresiji na Republiku Bosnu i Hercegovinu bilo je uz znanje Glavnog sto`era Hrvatske vojske i Ministarstva obrane Republike Hrvatske, a posebno vrhovnog komandanta, Franje Tu|mana i njegovog ministra obrane Gojka [u{ka. 270 Nacional, 6. mart 2001, str. 10. ^elnici 175. brigade jo{ su na visokim funkcijama u Hrvatskoj: Primorac radi na Hrvatskoj vojnoj akademiji (Hrvatsko vojno u~ili{te), a Miroslav Vidovi} je pobo~nik Petra Stipeti}a, na~elnika Glavnog sto`era Oru`anih snaga Republike Hrvatske. Primorac je sve izvje{taje o djelovanju te brigade slao generalu Janku Bobetku, na~elniku Glavnog sto`era Hrvatske vojske. 271 Isto. 175. brigadu je, prema [u{kovom nalogu, trebalo formirati od bosanskohercegova~kih Hrvata, koji su se poslije 1. januara 1992. sklonili u Hrvatskoj, a koji su
1038

naredbom ministra obrane Republike Hrvatske, Ur. br. 512-01-934890, od 28. decembra 1993, upu}ena u Bosnu i Hercegovinu (“… na boji{nicu…”), gdje je od 31. decembra 1993. u~estvovala u agresiji na tu Republiku.272 Brigada je finansirana iz dr`avnog bud`eta Republike Hrvatske i njeni pripadnici su dobijali plate kao pripadnici Hrvatske vojske.273 Na "Uskopljansko-ramskoj boji{nici" je prije i u vrijeme 175. brigade bilo jo{ jedinica Hrvatske vojske. Krajem januara 1994, “dolaskom na{e druge bojne”, sa tog prostora je izvu~en jedan broj jedinica Hrvatske vojske i Hrvatskog vije}a obrane i ti su prostori dodijeljeni 175. brigadi Hrvatske vojske, kojoj su dodate domicilne jedinice (3 ~ete: @drimci, Dobro{in i Kakanj).274
tretirani kao dezerteri. Za provedbu (prisilne) mobilizacije bio je zadu`en Ivan Andabak, “suosniva~ i predvodnik {irokobrije{ke Ka`njeni~ke bojne”. Mobilisane su, nakon mobilizacije, pred javno{}u i me|unarodnom diplomatijom, tretirali kao dobrovoljce. Svi su pripadnici brigade dobili oznake HVO-a i klasi~no pje{a~ko naoru`anje. Brigada (sa oko 1.500 bojovnika) je, nakon obuke u Po`egi i Delnicama, u Bosnu i Hercegovinu upu}ena u decembru 1993. Do tzv. ju`nog voji{ta transportovani su u 170 autobusa. Prilikom prelaska Vran planine brigada je zapala u snijeg, te su ih “izvla~ili teglja~i UNPROFOR-a”. Na uskopljansko-ramskom podru~ju preuzela je 31. decembra 1993. “crtu boji{nice”. Prvi oru`ani napad na snage Armije Republike Bosne i Hercegovine 175. brigada je izvela 24. februara 1994. Na podru~ju Kicalja poginula su 2 njena pripadnika. Drugi napad brigada je izvela na prostoru Zvi{}e, u aprilu 1994, gdje je ranjeno 2 pripadnika i ubijeno oko 10, a zarobljeno 5 pripadnika Armije Republike Bosne i Hercegovine. 272 AIIZ, inv. br. 2-2946, Bosna i Hercegovina, Hrvatska Republika Herceg-Bosna, Ministarstvo obrane, Klasa: 801-02/94-01/04, Ur. br. 02-01-94-1, Mostar, 22. april 1994. — Ministarstvu obrane RH, Kabinet. Ta je brigada i krajem aprila i kasnije bila u Bosni i Hercegovini. Ministar obrane HR H-B, mr Vladimir [olji}, se 22. aprila 1994. obratio ministru obrane Republike Hrvatske, s prijedlogom “da se: 1. 175. brigada povu~e sa prostora HR Herceg-Bosne. 2. Povla~enje obavi sukcesivno, do 15. svibnja 1994. godine. 3. Omogu}i pripadnicima 175. brigade prelazak u jednu od Gmtbr /Gardijska motorizovana brigada - prim. S. ^./ HVO po njihovoj `elji. 4. MTS brigade skladi{titi privremeno u slob. MO HR H-B” (Isto).
273 Nacional, 6. mart 2001, str. 10. 274 Isto; Oslobo|enje, 29. januar 1994, str. 1 i 3.

1039

Republika Hrvatska je krajem januara i po~etkom februara 1994, uo~i potpisivanja Va{ingtonskog sporazuma, prema saznanju Vije}a sigurnosti Ujedinjenih nacija, rasporedila jedinice Hrvatske vojske, “zajedno sa te{kom vojnom opremom, u sredi{nje i ju`ne dijelove Republike Bosne i Hercegovine”. Zbog tog “ozbiljnog neprijateljskog ~ina protiv dr`ave ~lanice UN-a”, Vije}e sigurnosti je o{tro osudilo Republiku Hrvatsku.275 Me|unarodni predstavnici u Bosni i Hercegovini su krajem januara i po~etkom februara 1994. dobijali izvje{taje da “jedinice Hrvatske vojske dolaze u Bosnu i Hercegovinu da pomognu HVO”. General Martin Garod (Martin Garrod) je u januaru i februaru 1994. u vi{e navrata li~no vidio vojne konvoje i mnoge pripadnike Hrvatske vojske u pokretu prema Prozoru i Gornjem Vakufu. On je, u svojstvu svjedoka optu`be u Predmetu Kordi} i ^erkez, 1. februara 2000. pred Ha{kim tibunalom, pored ostalog, izjavio : “Bilo je mnogo poricanja, ali smo imali i mnoga vi|enja, i ja sam li~no video mnogo HV konvoja koji su se kretali uz planinski put Tomislav-Grada do Prozora. Oni su uglavnom bili bez registarskih tablica, ali su HV oznake bile jasno vidljive... Mnoga od njih (vozila) su bili transporteri, neki su prevozili vojnike, neki su vukli minobaca~e ili artiljeriju”.276

275 S. Omeragi}, nav. dj., str. 157. Republici Hrvatskoj je po~etkom februara

1994, zbog u~e{}a Hrvatske vojske u agresiji na Republiku Bosnu i Hercegovinu, sa vi{e relevantnih mjesta zaprije}eno sankcijama. Tako je agencija AFP 2. februara prenijela izjavu zvani~nika danskog ministarstva da }e se na ministarskom sastanku Evropske unije u Briselu 7. i 8. februara raspravljati o mogu}im sankcijama protiv Hrvatske zbog njenog vojnog u~e{}a u Bosni. Njema~ki kancelar Helmut Kol (Helmuth Kohl) je u televizijskom intervjuu (prenijela ga AFP 4. februara), izme|u ostalog, naveo kako “hrvatski lideri nisu uspjeli da odr`e zakletvu, datu kada ih je priznala me|unarodna zajednica, da ne}e vojno intervenirati u susjednim zemljama. Hrvatska ne dr`i svoja obe}anja. Ovo je skandal i mi to moramo najo{trije osuditi” (K. Begi}, nav. dj., str. 166). I Vije}e sigurnosti je, u saop}enju od 4. februara 1994, zaprijetilo sankcijama Hrvatskoj ako ne povu~e svoje trupe iz Bosne, tra`e}i od generalnog sekretara da u roku od dvije sedmice obavijesti o povla~enju Hrvatske vojske i oru`ja iz Bosne (Isto, str. 166-167).
276 AIIZ, inv. br. 5360, Izjava Martina Garoda (Martin Garrod), str. 7 i 14;

BILTEN FONDA ZA HUMANITARNO PRAVO (u daljem tekstu : Bilten FHP), br. 15, Beograd 2001, str. 36, Izjava generala Martina Garoda (Martin Garrod), svjedoka optu`be u Predmetu Kordi} i ^erkez — ICTY, Predmet: Br. IT-95-14/2-T, 1. februar 2000.
1040

U~e{}e Hrvatske vojske u agresiji na Republiku Bosnu i Hercegovinu je potvr|eno i na zajedni~koj sjednici Predsjedni~kog vije}a Hrvatske Republike Herceg-Bosne, Predsjedni{tva HDZ BiH i Izvr{nog odbora HDZ BiH, odr`anoj 6. marta 1994. u Mostaru, na kojoj je vo|ena rasprava o jednoj ta~ci dnevnog reda “Izvje{}e o pregovorima u Washingtonu”. Ivan Milas je, navode}i “da je potrebito maksimalno poja~ati pregovara~ki tim, oja~ati snage obrane”, jer je, po njemu, Hrvatska “dobila zada}u da precizira ove prostore da se ne bi islamizirali”, naglasio kako je “glavni interes obustava rata i Hrvatska je primorana da povu~e svoje regularne trupe s ovih prostora”.277 General Anton Tus je zbog anga`ovanja Hrvatske vojske u agresiji na Republiku Bosnu i Hercegovinu prigovorio predsjedniku Franji Tu|manu.
I ~lanovi EUMM (European Union Monitoring Mission — Posmatra~ke misije Evropske zajednice) potvr|uju u~e{}e Hrvatske vojske u agresiji na Bosnu i Hercegovinu. Tako je A. D., za{ti}eni svjedok optu`be u Predmetu Kordi} i ^erkez, ~lan EUMM, prilikom povratka iz Zenice u Mostar, sa sastanka svih regionalnih rukovodilaca centara, sa tada{njim rukovodiocem regionalnog centra Martinom Garodom (Martin Garrod), na putu poznatom kao “Ruta trougao” bio zadr`an. “Morali smo da stanemo, skrenemo sa puta i da propustimo formiranu vojnu jedinicu da pro|e. Videli smo na vozilima i vojnicima oznake HV. To je bio prvi put da sam li~no imao definitivan dokaz mog zapa`anja o glasinama da ve} mesecima postoji upletenost HV. To je bio konvoj zna~ajne veli~ine. Procenio sam... da je bilo oko 50 vozila i mi smo bili zadr`ani na na{em putu oko 20 minuta, mo`da i vi{e, i oprema koju smo videli uklju~ivala je i artiljeriju, D130-120 mm, i izvestan broj vozila sa vi{ecevnim raketnim baca~ima... Videli smo oznake HV na vozilima, uklju~uju}i i tigrove glave. Smatrali smo da je to HV jedinica iz Splita... Moja procena je da je ta jedinica veli~ine bataljona i vi{e. Negde izme|u 800 i 1.000 ljudi” (Bilten FHP, 15, str. 31, Izjava A. D., za{ti}enog svjedoka optu`be (bio je ~lan EUMM — Posmatra~ke misije Evropske zajednice izme|u 1993. i 1995.) u Predmetu Kordi} i ^erkez — ICTY, Predmet: Br. IT-95-14/2-T, 26. januar 2000). Njegova zapa`anja i zapa`anja rukovodioca regionalnog sektora potvrdio je i Tim Majk (Mike). Taj izvje{taj “je datiran kao 18. januar... I oni su videli pokrete HV na istom pravcu, pravcu Trougao. Prijavili su da su videli oko 20 vozila punih vojnika. Registracione tablice su bile uklonjene, ali su re~i Hrvatska vojska bile napisane na kabinama vozila. Prijavili su da su videli artiljerijski top, 15 dobro obu~enih HV vojnika, za koje su procenili da su oficiri, i oni su stajali pored puta i nosili zna~ke HV... O~igledno, jedan vrlo detaljan ~lan tima je primetio ovde da je jedan nosio ~in potpukovnika. Izjavili su da su sva vozila i{la ka Prozoru” (Isto).
277 AIIZ, inv. br. 2-2945, ZAPISNIK sa zajedni~ke sjednice Predsjedavaju}eg

vije}a Hrvatske Republike Herceg-Bosne, Predsjedni{tva HDZ BiH i Izvr{nog odbora HDZ BiH, Mostar, 6. mart 1994.
1041

Na to mu je Franjo uzvratio: “da posrijedi nisu vojna nego politi~ka pitanja i da svijet ne `eli muslimansku dr`avu u srcu Evrope!?”.278 Armija Republike Bosne i Hercegovine je ponovo zaustavila agresorsku ofanzivu Hrvatske vojske. U vrijeme kada su Hrvatska vojska i Hrvatsko vije}e obrane do`ivljavali vojne poraze u Bosni i Hercegovini od Armije Republike Bosne i Hercegovine, posebno “u trenutku kada je HVO bio na rubu poraza”, potpisani su Mirovni sporazum izme|u Armije Republike Bosne i Hercegovine i Hrvatskog vije}a obrane u Zagrebu (23. februara 1994.) i Sporazum u Splitu (12. marta 1994.), nakon ~ega je uslijedio Va{ingtonski sporazum (18. marta 1994.).279 U agresiji na Republiku Bosnu i Hercegovinu u~estvovale su “tisu}e i tisu}e vojnika HV” i “stotine ~asnika HV”.280 Sude}i prema broju jedinica, te hiljada i hiljada vojnika i stotina oficira Hrvatske vojske, koji su u~estvovali u oru`anim napadima na Bosnu i Hercegovinu, o~ito je da je Hrvatska vojska bila dosta brojna u Bosni i Hercegovini. Mogu}e je da su oru`ane snage Republike Hrvatske bile brojnije i od Hrvatskog vije}a obrane. Me|utim, ta~an broj pripadnika Hrvatske vojske u agresiji na Republiku Bosnu i Hercegovinu te{ko je utvrditi, za razliku od njenih kolaboracionisti~kih formacija - Hrvatskog vije}a obrane, ~ije su snage brojale izme|u 45.000 i 52.900 vojnika.281 Samo
278 ∴ RAT..., str. 91. 279 M. [pegelj, nav. dj., str. 365; K. Begi}, nav. dj., str. 170; RAT ..., str. 91.

Detaljnije o tome vidi : R. Deli}, nav. dj., str. 318-334.
280 M. [pegelj, nav. dj., str. 336. 281 AIIZ, inv. br. 2-2947, Republika Bosna i Hercegovina, Hrvatska zajednica

Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e obrane, Glavni sto`er HVO Hrvatska zajednica HercegBosna, Str. pov. broj: 01-2762/92, Mostar, 15. decembar 1992. — Predstojniku Odjela obrane Hrvatske zajednice Herceg-Bosna; Isto, inv. br. 2-2943, Zapisnik sa sastanka s gosp. ministrom G. [u{kom odr`anog u Ministarstvu obrane 22. 12. 1993.; Isto, inv. br. 2-2944, Hrvatska Republika Herceg-Bosna, Ministarstvo obrane, Glavni sto`er HVO, Ur. br. 02-2/1-01-54/94, Mostar, 8. januar 1994. — Ministarstvu obrane Hrvatske Republike Herceg-Bosna, Redovito tjedno izvje{}e. Prva linija (br. 7, 30. avgust 1993, str. 2) i Bosna (br. 1, 11. februar 1994, str. 15 i 23) iznose da su regularne jedinice Republike Hrvatske i Hrvatskog vije}a obrane u Bosni i Hercegovini iznosile izme|u 45.000 i 50.000 vojnika. Me|utim, ti podaci nisu ta~ni, jer je samo ukupan broj pripadnika Hrvatskog vije}a obrane iznosio preko 50.000 vojnika.
1042

na podru~ju Mostara, Prozora i Gornjeg Vakufa januara 1994. djelovalo je 12 brigada regularne Hrvatske vojske u ja~ini od 15.000 — 18.000 vojnika. Na podru~ju Posavine u navedenim vojnim jedinicama tada je anga`ovano izme|u 10.000 i 12.000 vojnika. Tako je u agresiji na Republiku Bosnu i Hercegovinu januara 1994. u~estvovavlo izme|u 25.000 i 30.000 pripadnika Hrvatske vojske.282
Republika Hrvatska je sve osvaja~ke operacije na Bosnu i Hercegovinu planirala, pripremala i vodila iz Glavnog sto`era Hrvatske vojske i Ministarstva obrane u Zagrebu, odakle su nare|enja stizala u Bosnu i Hercegovinu, gdje su ih — pored Hrvatske vojske - lokalne komande Hrvatskog vije}a obrane samo izvr{avale. Izvje{taje o svim de{avanjima u Bosni i Hercegovini Hrvatsko vije}e obrane je preko Gruda proslje|ivalo u Zagreb, odakle je potom primalo instrukcije {ta treba preduzeti, tako da je u hijerarhijskom smislu Hrvatsko vije}e obrane funkcionisalo samo kao sastavni dio Hrvatske vojske.283
Sredinom decembra 1992. u jedinicama Hrvatskog vije}a obrane se nalazilo 45.000 ljudi (AIIZ, inv. br. 2-2947, Republika Bosna i Hercegovina, Hrvatska zajednica Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e obrane, Glavni sto`er HVO Hrvatska zajednica HercegBosna, Str. pov. broj: 01-2762/92, Mostar, 15. decembar 1992. — Predstojniku Odjela obrane Hrvatske zajednice Herceg-Bosna). Decembra 1993. HVO je na pla}i imao 42.000 ljudi (AIIZ, inv. br. 2-2943, Zapisnik sa sastanka s gosp. ministrom G. [u{kom odr`anog u Ministarstvu obrane 22. 12. 1993.). Sastanku je, pored ministra [u{ka, prisustvovao ministar obrane Hrvatske Republike Herceg-Bosna Perica Juki} “sa svim pomo}nicima”. Navedeni su podatak iznijeli brigadir Crnjec i ministar Juki}. Tada je brojno stanje u Zbornom podru~ju Mostar iznosilo: oko 16.000—17.000 vojnika, sa protuzra~nom obranom, pukovnijom i tenkovskom jedinicom (Isto). Januara 1994. brojna popuna jedinica Oru`anih snaga Hrvatske Republike HercegBosna je iznosilo 52.900 vojnika: - Zborno podru~je Vitez sa brigadama 110. “Usora”, 111. Xp i brigada Bobovac-Vare{: 20.000 vojnika - Zborno podru~je Mostar 14.000 vojnika - Zborno podru~je Ora{je 6.900 vojnika - Zborno podru~je Tomislavgrad 12.000 vojnika (AIIZ, inv. br. 2-2944, Hrvatska Republika Herceg-Bosna, Ministarstvo obrane, Glavni sto`er HVO, Ur. br: 02-2/1-01-54/94. Mostar, 8. januar 1994. — Ministarstvu obrane Hrvatske Republike Herceg-Bosna, Redovito tjedno izvje{}e). 282 Oslobo|enje, 29. januar 1994, str. 3. 283 Bosna, br. 1, 11. februar 1994, str. 15 i 23.
1043

U Glavnom sto`eru Hrvatskog vije}a obrane u Posu{ju je tri dana u sedmici (petak, subota i nedjelja) redovno boravio ministar [u{ak i odr`avao sastanke. Na tim su sastancima, pored ostalih, u~estvovali funkcioneri Hrvatske demokratske zajednice Republike Hrvatske i saborski zastupnici Ivi} Pa{ali} i Ivan Milas, zatim {ef obavje{tajnih slu`bi Miroslav Tu|man, Ljubo ]esi} — Rojs i Mate Boban, kao predsjednik HDZ Bosne i Hercegovine, Hrvatskog vije}a obrane i kolaboracionisti~ke Hrvatske zajednice/Republike Herceg-Bosna.284 Predsjednik Franjo Tu|man, ministar Gojko [u{ak i “izabrani vrh HDZ-a, kao vladaju}e stranke u Hrvatskoj, organizirali su i vodili rat protiv Armije Republike Bosne i Hercegovine”.285 Hrvatska vojska je, od Ministarstva odbrane i Glavnog sto`era, “pa do dolje”, davala “za Hercegovinu, od odgovornih ljudi, od generala, pa do ~asnika tamo”. Iako takav pristup, po Tu|manu, nije bio u redu, jer je “onda rije~ o neshva}anju da je to od strate{ke va`nosti ne samo za sada{njost nego i za budu}nost hrvatske dr`ave...”. Bez obzira {to je Hrvatska, po Tu|manu, bila u “toj delikatnoj situaciji da se izravno ne anga`iramo”, on je tvrdio da “ipak taj svijet zna da smo tamo prisutni, pa ne navaljuju drvljem i kamenjem na nas zbog toga koliko zbog onoga {to se desilo u Gospi}koj operaciji, u razaranju onih sela srpskih tamo...”.286 Hrvatska vojska je bila je prisutna i na podru~ju Operativne zone Srednja Bosna, kasnije Zborno podru~je Vitez, ~iji je zapovjednik bio general Tihomir Bla{ki}, a posebno u dolini La{ve. Na podru~ju Novog Travnika se u prvoj polovini juna 1992. nalazila jedna jedinica

284 M. [pegelj, nav. dj., str. 363-364. 285 Isto. Iznose}i tu tvrdnju, general Martin [pegelj navodi kako su “sve

druga~ije tvrdnje i visokoparne teorije samo guranje prljav{tine pod tepih i stvaranje hipoteke dr`avi Hrvatskoj”. S tim u vezi, on pi{e kako je agresorski rat za osvajanje teritorija u susjednoj dr`avi, “besmislen, za Republiku Hrvatsku i Hrvate u Bosni i Hercegovini samoubila~ki rat, koji je izazavao egzodus vi{e od 350.000 bosansko-hercegova~kih Hrvata, ...” (Isto, str. 364-365).
286 AIIZ, inv. br. 2 — 2474, Stenogram sastanka izme|u Franje Tu|mana, Janka Bobetka, Imre Agoti}a, Josipa Luci}a i Gojka [u{ka u Predsjedni~kim dvorima u Zagrebu, 22. oktobar 1993, Dani, 25. oktobar 2002, str. 24.

1044

Hrvatske vojske (odjeljenje), sa zapovjednikom Andrijom Kolobari}em.287 U Zapovjedni{tvu Operativne zone Srednja Bosna nalazio se od 26. juna 1992. Zoran Pili~i}, pripadnik 153. “R” brigade Hrvatske vojske, gdje je upu}en u otkomandu u Hrvatsko vije}e obrane. On je maja 1993. bio jedan od pomo}nika zapovjednika “Operativne zone Srednja Bosna”. Njegov status (dodjela ~ina i ostala prava i obaveze) kao i ostalih pripadnika Hrvatske vojske koji su u~estvovali u agresiji na Republiku Bosnu i Hercegovinu rje{avan je u Hrvatskoj vojsci.288 Popuna jedinice 3. bojne Kre{evo (HVO brigade Ban Jela~i} Kiseljak) je vr{ena iz Republike Hrvatske.289 Prisustvo Hrvatske vojske i na podru~ju centralne Bosne dokazao je Ha{ki tribunal. Oficiri Hrvatske vojske, konkretno pukovnik Vido{evi}, iz Splitske brigade, u pratnji jo{ dvojice oficira Hrvatske vojske, ~esto su vi|ani u Hotelu Vitez. U aprilu 1993. predstavnici Hrvatske vojske, Dragan ]ur~i} i Bo`o ]ur~ija, tako|e su vi|eni u Vitezu. Vojnici sa oznakama na kojima je pisalo HV bili su smje{teni u {koli u Dubravici (u blizini hotela Vitez). Vojnici Hrvatske vojske su bili prisutni i u Busova~i za vrijeme okupljanja Hrvatskog vije}a obrane do kojeg je do{lo izme|u maja 1992. i januara 1993, te u Domu zdravlja Vitez u januara 1993. U istom su periodu i na podru~ju Kiseljaka stigli vojnici Hrvatske vojske. U napadima na bo{nja~ka sela na podru~ju Viteza i Busova~e u~estvovali su i pripadnici jedinica Hrvatske vojske.290 Ministarstvo obrane Republike Hrvatske je po~etkom juna 1992. na Ju`no rati{te u Bosni i Hercegovini (Hrvatska zajednica HercegBosna) premjestilo vi{e svojih oficira i vojnika. Ministar obrane Republike
287 AIIZ, inv. br. 2-2962, Hrvatska zajednica Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e

obrane, Sto`er HVO Novi Travnik, Broj: 96, 11. juni 1992. - 6. bojni 1. A brigade Zagreb; ICTY, Predmet: Br. IT-95-14-T, paragraf 77, 83 i 91.
288 AIIZ, inv. br. 2-2991, Republika Bosna i Hercegovina, Hrvatska zajednica

Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e obrane, Zapovjedni{tvo OZ Srednja Bosna, IZM Vitez, Broj: 01-5-547/93, 21. maj 1993. — GS HVO Mostar.
289 AIIZ, inv. br. 2-2955, Republika Bosna i Hercegovina, Hrvatska zajednica

Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e obrane, Zapovjedni{tvo OZ Srednja Bosna, IZM Vitez, Broj: 01-3-586/93, 16. mart 1993. - Brigadi “Ban Jela~i}”, Kiseljak, III bojna Kre{evo.
290 ICTY, Predmet: Br. IT-95-14-T, paragrafi 77, 83 i 91.

1045

Hrvatske Gojko [u{ak, izdao je 5. juna 1992. Zapovjedni{tvu 101. “R” brigade, “temeljem ta~ke IV stavak 2. Odluke Predsjednika Republike Hrvatske o ustrojstvu i broju pripadnika Zbora narodne garde”, naredbu, Klasa: Pov. 8/92-01/17, Ur. broj: 5120-13-92-78, kojom se “za izvr{enje privremenog zadatka na Ju`nom rati{tu, odre|uju i upu}uju na Ju`no rati{te” sljede}i pripadnici Hrvatske vojske (101. brigade Zbora narodne garde) : 1. Miro Andri}, pukovnik — zapovjednik 1. pje{adijskog bataljona; 2. Mladen Laba`, bojnik — na~elnik veze; 3. Nenad [agud, vojnik — vezist; 4. Ivan Zlati}, vojnik — referent tehni~ke slu`be u 1. pje{adijskom bataljonu; 5. Nikola Raguz, vojnik — referent op}ih i pravnih poslova; 6. Anto Maru{i}, vojnik — medicinski tehni~ar; 7. Andrija Ka~i}, kapetan — pomo}nik zapovjednika za logistiku; 8. Ha{im Hajri}, vojnik — kuhar; 9. Mirsad Sivac, vojnik — zapovjednik odjeljenja in`injerije; 10. Bla` Andri}, vojnik — voza~ - osiguranje; 11. Branko Ko`ul, vojnik — voza~ - osiguranje; 12. Josip Trubelja, vojnik — vezist; 13. Asim Mahmutovi}, kapetan — zapovjednik izvi|a~kog voda.291
291 AIIZ, inv. br. 2-2290, Republika Hrvatska, Ministarstvo obrane Zagreb, Klasa:

Pov. 8/92-01/17, Ur. broj: 5120-13-92-78, Zagreb, 5. juni 1992. — Zapovjedni{tvu 101. “R” brigade. Ministar Gojko [u{ak je tom naredbom utvrdio da }e materijalno-tehni~ka sredstva i “sve ostalo potrebno” osigurati 101. “R” brigada, zatim da navedenim pripadnicima Hrvatske vojske “pripadaju sva prava” koja su do tada “imali i stekli”. Navedeni pripadnici Hrvatske vojske bili su, po toj naredbi koja je stupila “na snagu odmah”, du`ni da se jave generalu zbora Janku Bobetku u Zapovjedni{tvo Ju`nog sektora — Plo~e. Pomenuta naredba je {ifrirano dostavljena Zapovjedni{tvu 101. “R” brigade i generalu Janku Bobetku (Isto).
1046

Navedeni oficiri i vojnici iz 101. brigade Hrvatske vojske su od tada, te za svo vrijeme agresije na Republiku Bosnu i Hercegovinu, u~estvovali u jedinicama Hrvatskog vije}a obrane, kako bi maskirali u~e{}e Republike Hrvatske u zlo~inima. Oni su i u prvoj polovini 1993. djelovali u Hercegovini292 i centralnoj Bosni.293
Tri dana kasnije pukovnik Jozo Petra{evi}, zapovjednik VP 2123 “R” Hrvatske vojske, izdao je, “temeljem to~ke IV, stavka 2. Odluke Predsjednika Republike o ustroju i broju pripadnika Zbora narodne garde, zapovjedi od 5. 06. 1992. godine, Klasa pov. 8/92-01/17, Ur. br. 5120-13-92-78”, naredbu “za izvr{enje privremenog zadatka na Ju`nom rati{tu”, po kojoj je navedene oficire i vojnike Hrvatske vojske (s tim {to je toj grupi priklju~io jo{ jednog vojnika — V. Kukolj) uputio na Ju`no rati{te. Pri tome je, u skladu sa naredbom ministra Gojka [u{ka, precizirao sva prava koja im pripadaju i obavezu da se jave generalu Janku Bobetku. Pukovnik Jozo Petra{evi} je navedenu naredbu dostavio Miri Andri}u i generalu zbora Janku Bobetku (AIIZ, inv. br. 2-3049, Republika Hrvatska, Hrvatska vojska, VP 2123 “R” HV, Klasa: 8-01/92, Ur. broj: 2123-01-92-2613, Beketinci, 8. juni 1992, ZAPOVIJED). 292 AIIZ, inv. br. 2-2175, Republika Bosna i Hercegovina, Hrvatska zajednica Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e obrane, Odjel obrane, Glavni sto`er HVO, Broj: 01473/93, Mostar, 16. mart 1993. — 101. brigadi “R” HV, Personalna slu`ba. Ivan Zlati}, pripadnik Hrvatske vojske (vojnik) je od referenta tehni~ke slu`be u 1. pje{adijskom bataljonu 101. Hrvatske brigade dogurao do na~elnika Tehni~ke slu`be 2. brigade HVO-a u Operativnoj zoni Jugoisto~na Hercegovina “HZ H-B”. On je “obna{ao svoje du`nosti na Ju`nom boji{tu od /05./ 06. 1992. do 15. 03. 1993. god.” (Isto). Ivan Zlati} je “savjesno i vrlo kvalitetno izvr{avao svoje obaveze”. Na njegov li~ni zahtjev, Glavni sto`er HVO-a izdao mu je 16. marta 1993. SUGLASNOST da se, kao pripadniku 101. “R” brigade Hrvatske vojske, vrati u mati~nu jedinicu, napominju}i da }e sva svoja prava i obaveze “rije{avati u 101. brigadi ‘R’ HV, pa se stoga ima javiti zapovjedniku 101. br. ‘R’ HV pukovniku Jozi Petra{evi}u” (Isto). Dobijaju}i saglasnost da se “vrati u mati~nu postrojbu” — 101. brigadu “R” Hrvatske vojske, Ivan Zlati} je dobio “sedam (7) dana nagradnog”, “kako bi lak{e rije{io svoje obaveze u svezi daljnjeg statusa u 101. brigadi” (Isto). 293 AIIZ, inv. br. 2-2159, Glavni sto`er HVO, Puk/ovnik/ Miro Andri}, Vitez, 3. maj 1993. — 101. brigadi HV, IZVJE[]E. Pukovnik Miro Andri} je 3. maja 1993. iz Viteza (“GLAVNI STO@ER HVO”) 101. brigadi Hrvatske vojske dostavio (u 11,30 sati faxom na broj: 041/154-015) IZVJE[]E sljede}eg sadr`aja: “Dole napisani du`nosnici iz 101. brigade HV, koji su po zapovijedi Ministarstva obrane RH na Ju`nom boji{tu (HZ HB), nalaze se na istim du`nostima kao i u mjesecu o`ujku:
1047

Pukovnik Miro Andri}, pripadnik Hrvatske vojske, je marta 1993. bio zamjenik zapovjednika Glavnog sto`era Hrvatskog vije}a obrane.294 Hrvatska vojska je povremeno u Bosnu i Hercegovinu ubacivala i diverzantske jedinice, naro~ito na onim prostorima gdje je Hrvatsko vije}e obrane poku{avalo probiti odbrambene linije Armije Bosne i Hercegovine. Pored toga, jedinice Hrvatske vojske ubacivane su i u manjim grupama, kako ih ne bi evidentirali posmatra~i Ujedinjenih nacija. Te su jedinice, tako|e, na dijelove odje}e stavljale oznake Hrvatskog vije}a obrane da bi na taj na~in prikrile svoje u~e{}e u agresiji na Bosnu i Hercegovinu.295 Hrvatska vojska je u agresiji na Bosnu i Hercegovinu, radi podr{ke kopnenim snagama, koristila i avijaciju, helikoptere, zatim hemijska i druga borbena sredstva. Tako su, na primjer, 24. jula 1993. dva klipna aviona Hrvatske vojske, sa 5 bombi, dejstvovala po selu Dra~evica (poletjeli su sa aerodroma Mostarsko Blato). Klipni avioni bombardovali su 2. avgusta 1993. Ra{tane kod Mostara, a zatim 5. i 24. avgusta Mostar (5. avgusta improvizovanim bombama, a 24. avgusta bombama punjenim bojnim otrovima tipa nadra`ljivac). Avioni su 7. septembra sa {est bombi bombardovali Mostar (poletjeli
1. puk. Miro Andri} 2. Bla` Andri} 3. Mirsad Sivac 4. Branko Ko`ul 5. bojnik Goran Vuji}. Du`nosnici su proveli trideset dana mjeseca travnja na svojim du`nostima” (Isto). U memorandumu navedenog izvje{taja (u gornjem lijevom uglu), prije navo|enja ~ina i identiteta pukovnika Mire Andri}a, stajale su sljede}e rije~i: “GLAVNI STO@ER HVO”. Na kraju tog izvje{taja — u donjem desnom uglu nalazio se, pored teksta: “puk. MIRO ANDRI]”, njegov svojeru~ni potpis i lijevo od toga pe~at okruglog oblika, sa sljede}im natpisom: “Republika Bosna i Hercegovina, Hrvatska zajednica Herceg-Bosna, Odjel obrane, Operativna zona Srednja Bosna Travnik” — Isto.
294 AIIZ, inv. br. 2-2175, Republika Bosna i Hercegovina, Hrvatska zajednica

Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e obrane, Odjel obrane, Glavni sto`er HVO, Broj: 01473/93, Mostar, 16. mart 1993. — 101. brigadi ‘R’ HV, Personalna slu`ba.
295 Bosna, br. 1, 11. februar 1994, str. 15 i 23.

1048

su sa aerodroma Mostarsko Blato), a zatim ponovili napad u no}i izme|u 17./18. septembra.296 Avijacija Hrvatske vojske je u decembru 1993. i januaru 1994. sa aerodroma u Divuljama (Split) vi{e puta borbeno djelovala po odbrambenim polo`ajima Armije Republike Bosne i Hercegovine i civilnim naseljima.297 Hrvatska vojska je u aprilu 1993. na planini Bok{evici kod Jablanice i 15. novembra 1993. na Vranici kod Prozora izvr{ila helikopterski (oba puta neuspje{no) desant.298 Po selu Po~ulica 14. januara 1994. izvedena su dva borbena dejstva, u pratnji hrvatskih aviona, na relaciji Busova~a - Nova Bila Novi Travnik sa tri bombe. Isti dan dejstvovano je po tvornici Bratstvo sa jednom bombom i raketom “vazduh-zemlja”. Jedan avion i dva helikoptera Hrvatske vojske raketama “vazduh-zemlja” (16 raketa) izvr{ili su 30. januara 1994. napad na selo Kute. Sljede}eg dana jedan avion je strelja~kim naoru`anjem napao selo Laze.299 O~igledno je da navedeni i drugi podaci pokazuju direktno u~e{}e Republike Hrvatske u agresiji na Republiku Bosnu i Hercegovinu. Naime, helikopteri i avioni su bili vlasni{tvo Republike Hrvatske i njihovo djelovanje se ogledalo u preletima, izbacivanju padobrana sa materijalnotehni~kim sredstvima, te i u borbenim dejstvima, kao {to je, primjera radi, bio slu~aj 14. januara 1994. Tako|e, treba ista}i da su oni za svoja dejstva koristili i za{titu NATO aviona, kao naprimjer, u rejonu Bu~i}a i Mo{una (14. januara 1994.) i tako neometano djelovali iz vazduha, pru`aju}i na taj na~in podr{ku jedinicama regularne Hrvatske vojske i njenim kolaboracionisti~kim formacijama - Hrvatskom vije}u obrane.300
296 Isto. 297 Isto. 298 Isto. 299 Isto. 300 Isto. Republika Hrvatska je dislocirala i jedan broj helikoptera Mi-17 na

podru~je HR H-B (AIIZ, inv. br. 2-2976, Republika Bosna i Hercegovina, Hrvatska zajednica Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e obrane, Glavni sto`er HVO, Odjel RZ i PZO, Ur. broj: 02-2/1-05-2383/93, IZM ^itluk, 9. septembar 1993. — Na~elniku Glavnog sto`era HVO).
1049

U agresiji na Bosnu i Hercegovinu u jedinicama Hrvatske vojske i Hrvatskog vije}a obrane u~estvovalo je i nekoliko stotina stranih pla}enika (Nijemaca, [ve|ana i Britanaca). Ve}ina pla}enika regrutovana je preko emigrantskih organizacija Hrvatski dr`avotvorni pokret i Hrvatsko revolucionarno bratstvo, koje je Hrvatska pomagala nakon dolaska Franje Tu|mana. Me|u njima se posebno isticao Nijemac Jirgen [mit (Jürgen Schmidt), koji je komandovao tenkovskim jedinicama pri napadu na Prozor i Gornji Vakuf. Prilikom napada na Mostar u maju 1993. jednu diverzantsku jedinicu je vodio Nijemac Hofman (Hoffman). Obuku lokalne jedinice D`okeri u Vitezu vr{ili su po jedan Englez i Poljak. Interventni vod Hrvatskog vije}a obrane u Livnu vodio je pla}enik Patrik Havijer (Patrich Chavier). Jedan broj stranaca je regrutovano i iz redova otpu{tenih kadrova njema~ke armije.301 Tokom agresije na Bosnu i Hercegovinu u zapadnoj Hercegovini je bila prisutna i vojna policija iz Rijeke i Hrvatske posavine koja je bila nadre|ena lokalnoj, dok je nekoliko jedinica Hrvatske vojske stalno dr`ano u pripravnosti du` dalmatinske obale, a koje su stalno bile u pokretu iz jednog grada u drugi, kako bi bile bli`e frontu i br`e se uputile na izvr{enje “zadataka”.302 Znatan broj vojnika Hrvatske vojske poginuo je u agresiji na Republiku Bosnu i Hercegovinu vojske. U napadu na i protiv jedinica Armije Republike Bosne i Hercegovine poginulo je vi{e vojnika Hrvatske vojske nego u borbama protiv jedinica JNA i Vojske Jugoslavije na podru~ju Hrvatske. U Hrvatsku su, po Mesi}u, dolazili lijesovi.303 General Martin [pegelj tvrdi kako je i sam general Bobetko priznao “da je u tim borbama, ne s ~etnicima, nego sa Armijom BiH bilo 9.000 mrtvih”. Me|utim, generali koji su u~estvovali u napadu na Bosnu i Hercegovinu, “ka`u da je poginulo i vi{e od 13.000 vojnika”, tvrdi Martin [pegelj. Pored toga, on iznosi i podatak da u Slavonskom Brodu, ^akovcu, Zagrebu “i drugdje postoje groblja vojnika i ~asnika koji su poginuli u Bosni i Hercegovini, a mnogo ih uop}e nije dovezeno”.304
301 Isto. 302 Isto. 303 ∴ RAT..., str. 129 i 134. 304 Isto, str. 135.

1050

Vlada Republike Bosne i Hercegovine je, zbog oru`ane agresije na njen teritorij, 13. maja 1993. ulo`ila pritu`bu protiv Republike Hrvatske, zahtijevaju}i da bezuslovno obustavi napade i povu~e svoje jedinice s teritorije Bosne i Hercegovine.305 Predsjedni{tvo Bosne i Hercegovine u pismu od 4. septembra 1993, upu}enom Komandi UNPROFOR-a za Bosnu i Hercegovinu, opisuje napad Hrvatske vojske i Hrvatskog vije}a obrane na neke bosansko-hercegova~ke gradove.306 Vlada Republike Bosne i Hercegovine je, zbog otvorene vojne intervencije {irokih razmjera na suverenu i nezavisnu Republiku Bosnu i Hercegovinu, ~lanicu UN-a, kako po broju ljudstva, tako i po anga`ovanoj tehnici, 28. januara 1994. odr`ala vanrednu sjednicu, na kojoj je, pored ostalog, zatra`ila hitnu, vanrednu sjednicu Savjeta sigurnosti UN-a, radi osude te agresije i neodlo`nog preduzimanja mjera u skladu sa Poglavljem VII Povelje UN-a i svim do tada donesenim relevantnim rezolucijama Savjeta sigurnosti i Generalne skup{tine UN-a.307 Pismo stalnog predstavnika Republike Bosne i Hercegovine pri Ujedinjenim nacijama, 28. januara 1994, upu}enom Savjetu sigurnosti, sadr`i opis vojne intervencije Hrvatske vojske na Bosnu i Hercegovinu.308 I dokumenta Ujedinjenih nacija potvr|uju u~e{}e Hrvatske vojske u agresiji na Republiku Bosnu i Hercegovinu. Savjet sigurnosti je rezolucijama 752, od 15. maja 1992, i 787, od 16. novembra 1992, zahtijevao da Republika Hrvatska odmah povu~e svoje trupe, obustavi sve oblike mije{anja i po{tuje teritorijalni integritet Bosne i Hercegovine.309

305 ICTY, Predmet: Br. IT-95-14-T, paragraf 87. U takvoj situaciji Vlada Republike

Bosne i Hercegovine je naglasila da }e biti ”prisiljena da se obrati me|unarodnoj zajednci i zatra`i za{titu od agresije” (Isto).
306 Isto. 307 Oslobo|enje, 29. januar 1994, str. 1 i 3. Vlada Republike Bosne i Hercegovine

je na toj sjednici, povodom ubistva Pola Gudala (voza~a UNHCR-a, britanskog dr`avljanina) i ranjavanja jo{ dvojice, osudila taj zlo~in, uputila izraze najdubljeg sau~e{}a porodici ubijenog, Vladi Velike Britanije i UNHCR-u, i obavezala se da }e preduzeti “sve kako bi po~inioci ovog gnusnog zlo~ina bili {to prije otkriveni i ka`njeni” (Isto).
308 ICTY, Predmet: Br. IT-95-14-T, paragraf 88. 309 ∴ REZOLUCIJE..., str. 31-35 i 49-53; S. Omeragi}, nav. dj., str. 157-158.

1051

Izvje{tajima od 1. i 17. februara 1994. Generalni sekretar je obavijestio Savjet sigurnosti o direktnom anga`ovanju Hrvatske vojske u i protiv Bosne i Hercegovine. Tako je u izvje{taju od 1. februara Butros Gali (Boutros Boutros Ghali) naveo : “Od prije nekog vremena, Hrvatska vojska direktno podr`ava Hrvatsko vije}e obrane,310 snabdijevaju}i ga ljudstvom, opremom i naoru`anjem. U po~etku je ta podr{ka bila ograni~ena na pojedince i male skupine, ~esto dobrovoljce. Me|utim, izgleda da je s uspjehom ofenziva, {to su ih snage Vlade Bosne i Hercegovine preduzele protiv Hrvatskog vije}a obrane, do{lo do pove}anja broja hrvatskih vojnika. Procjenjuje se da bi njihov ukupan broj u Bosni i Hercegovini mogao odgovarati snazi tri brigade redovne Hrvatske vojske, odnosno otprilike 3.000 do 5.000 ljudi (radi se o procjeni, budu}i da sredstvima kojima raspola`e UNPROFOR nije u mogu}nosti da prikupi podatke potrebne za ta~nije utvr|ivanje njihovog broja)”.311
Rezolucijom 752 (1992.), od 15. maja 1992. Savjet sigurnosti je zahtijevao “da se svi oblici mije{anja koje dolazi izvan Bosne i Hercegovine, uklju~iv one od strane Jugoslovenske narodne armije (JNA) i elemenata Hrvatske vojske, odmah obustave i da susjedi Bosne i Hercegovine poduzmu hitru akciju radi okon~anja ovakvog mije{anja i da po{tivaju teritorijalnu cjelovitost Bosne i Hercegovine; zahtijeva da se one jedinice JNA i elementi Hrvatske vojske u Bosni i Hercegovini odmah povuku ili pot~ine nadle{tvu Vlade Bosne i Hercegovine, ili se raspuste i razoru`aju, a njihovo oru`je stavi pod djelotovorno me|unarodno promatranje, i tra`i od generalnoga sekretara da bez odlaganja razmotri kakva se me|unarodna pripomo} mo`e izna}i u vez sa ovim; zahtijeva se, tako|e, da sve neregularne snage u Bosni i Hercegovini budu raspu{tene i razoru`ane; poziva sve strane i ostale kojih se to ti~e da osiguraju da se nasilni izgon osoba iz podru~ja gdje `ive i svi poku{aji da se promijeni etni~ki sastav stanovni{tva, bilo gdje u biv{oj Socijalisti~koj Federativnoj Republici Jugoslaviji, odmah obustave …” (REZOLUCIJE ..., str. 32-33). 310 ICTY, Predmet: Br. IT-95-14-T, paragraf 89. Butros Gali pogre{no navodi da Hrvatska vojska “direktno podr`ava Hrvatsko vije}e obrane...”. Naime, Hrvatska vojska nije podr`avala HVO, nego su jedinice HVO-a kolaboracionisti~ke snage Hrvatske vojske, koje su djelovale u skladu sa jedinstvenim sistemom rukovo|enja i komandovanja Hrvatske vojske. Tu|man je li~no imenovao sastav vrhovnog organa HVO - njegov Glavni sto`er. 311 Isto, paragraf 89. Republika Hrvatska nije krila podatke o u~e{}u njenih jedinica protiv Bosne i Hercegovine. Tako je potpredsjednik Vlade i ministar vanjskih
1052

U jedinicama Hrvatskog vije}a obrane bio je veliki broj pripadnika Hrvatske vojske (oficiri, podoficiri i vojnici iz Republike Hrvatske), koji su u~estvovali u agresiji na Republiku Bosnu i Hercegovinu. Oni su, po nalogu Vlade Republike Hrvatske (na osnovu naredbi Ministarstva obrane Republike Hrvatske i Glavnog sto`era Hrvatske vojske), upu}ivani u “otkomandu u BiH”, gdje su privremeno izmje{tani na neodre|eno vrijeme i raspore|ivani u jedinice Hrvatskog vije}a obrane. Republika Hrvatska je, u cilju zauzimanja znatnog dijela Republike Bosne i Hercegovine, mobilisala svoju Vojsku (Hrvatsku vojsku), ~iji su pripadnici slu`ili i u Hrvatskom vije}u obrane, kao vojnici Hrvatske vojske.312 Svi visoki komandanti Hrvatskog vije}a obrane su imenovani sa jedinstvenih kadrovskih listi Hrvatske vojske i njihovo imenovanje je vr{io Glavni sto`er u Zagrebu, pri ~emu je upu}ivanje u stranu zemlju (Bosnu i Hercegovinu) vr{eno kao u bilo koji dio Hrvatske. Ve}ina visokih oficira Hrvatskog vije}a obrane su bili pripadnici Hrvatske vojske i gra|ani Republike Hrvatske. Na sva najzna~ajnija rukovodna i komandna mjesta u Glavnom sto`eru Hrvatskog vije}a obrane postavljeni su visoki oficiri Hrvatske vojske. Komandant Glavnog sto`era (do oktobra 1992.) bio je Milivoj Petkovi}, brigadir Hrvatske vojske. On je ro|en u Vrpolju kod [ibenika, dr`avljanin Republike Hrvatske (u toku 1993. on je bio na~elnik Glavnog sto`era Hrvatskog vije}a obrane). ^lan Glavnog sto`era Hrvatskog vije}a obrane Ante Prka~in ro|en je u Slavonskom Brodu. Zapovjednik Glavnog sto`era Hrvatskog vije}a obrane od oktobra 1992. do 10. novembra 1993. bio je general Slobodan Praljak, rukovodilac politi~kog
poslova Republike Hrvatske u pismu generalnom sekretaru , od 11. februara 1994, izme|u ostalog, izrazio spremnost njegove Vlade “da povu~e odre|ene jedinice iz pograni~nih podru~ja Bosne i Hercegovine” (Isto, paragraf 90). 312 AIIZ, inv. br. 2-2961, Republika Hrvatska, Zbor narodne garde, I brigada, VI bojna, Klek 18. maj 1992, Otkomanda u BiH; Isto, inv. br. 2-2972, Hrvatska Republika Herceg-Bosna, Ministarstvo obrane, Glavni sto`er HVO, Ur. Broj: 02-2/101-4144/93, Posu{je, 3. decembar 1993. — Ministarstvu obrane Republike Hrvatske, Glavni sto`er HV, n/r na~elnika Janka Bobetka; Isto, inv. br. 2-2991, Republika Bosna i Hercegovina, Hrvatska zajednica Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e obrane, Zapovjedni{tvo OZ Srednja Bosna, IMZ Vitez, Broj: 01-5-547/93, 21. maj 1993. — GS HVO Mostar; Isto, inv. br. 2-2990, Republika Bosna i Hercegovina, Hrvatska zajednica Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e obrane, Zapovjedni{tvo OZ Srednja Bosna, IZM Vitez, Broj: 01-4-171/93, 12. april 1993. — Zapovjednicima brigada i samostalnih postrojbi, te drugima; ICTY, TU@ILAC PROTIV RAJI]A, Predmet: Br. IT-95-12, paragraf 17.
1053

odjela Ministarstava obrane Republike Hrvatske. General Ante Roso je bio komandant specijalnih jedinica Glavnog sto`era Hrvatske vojske i ro|en je u Slavoniji. On je novembra 1993. zajedno sa kompletnim sastavom Glavnog sto`era HVO-a i njegovim pri{tabskim jeidnicama, li~no od {efa Republike Hrvatske, Franje Tu|mana, imenovan za zapovjednika Glavnog sto`era Hrvatskog vije}a obrane. Jedan od komandanata bataljona Ludvig Pavlovi} (Zoran Deli}) bio je hrvatski dr`avljanin, koji `ivi u Zadru. Tako|e, jedan broj instruktora Hrvatskog vije}a obrane za obuku oficira u centrima u Tomislavgradu i Grudama do{ao je iz Republike Hrvatske.313 I jedan broj vi{ih oficira iz 101. brigade Hrvatske vojske, “koji su po zapovijedi Ministarstva obrane RH na Ju`nom boji{tu (Hrvatska zajednica Herceg-Bosna)”, se od po~etka juna 1992, pa do po~etka maja 1993. i kasnije nalazio u jedinicama Hrvatskog vije}a obrane. Obavje{tavaju}i o tome 101. brigadu Hrvatske vojske, pukovnik Miro Andri} je, u izvje{taju od 3. maja 1993, naveo njihov identitet: pukovnik Miro Andri}, bojnik Goran Vuji}, zatim Bla` Andri}, Mirsad Sivac i Branko Ko`ul.314

313 Bosna, br. 1, 11. februar 1994, str. 15 i 23; AIIZ, inv. br. 03-2685; Isto, inv. br.

2-1683, Zapovjedni{tvo Ju`nog voji{ta, IZM — Grude, 16. april 192, Formiranje Ju`nog voji{ta, objavljeno u : J. Bobetko, nav. dj., str. 205-207; Isto, inv. br. 2-1698, Republika Hrvatska, Zapovjedni{tvo Ju`nog voji{ta, Zapovjedni{tvo OZ Split, IZM Plo~e, Klasa : 8/92-01/85, UR broj : 6030-01/92-1, Plo~e, 16. maj 1992. — General bojniku A. Roso, objavljeno u : J. Bobetko, nav. dj., str. 220; Isto inv. br. 2-1751, Zapovjedni{tvo OZ S /Z H /Operativna zona sjeverozapadna Hercegovina/, Broj: 59/92, 6. oktobar 1992. — Brigadama i op}inskim sto`erima HVO OZ Sjeverozapadne Hercegovina, “Podatke za ~asnike HV tra`i”; Isto, inv. br. 2-2969, Unija Republika Bosne i Hercegovine, Hrvatska Republika Herceg-Bosna, Galvni sto`er HVO, Ur. broj: 02-2/1-01-5390/93, IZM ^itluk, 10. novembar 1993. — Svim brig/adama / HVO, ZAPOVIJED BR. 1; Isto, inv. br. 2-2998, Republika Hrvatska, Ministarstvo obrane, Glavni sto`er HV, Specijalne postrojbe, Zagreb, 15. septembar 1993. — N/r Bojniku Mario [unji}, ZAPOVIJED; M. [pegelj, nav. dj., str. 363.
314 AIIZ, inv. br. 2-2159, Glavni sto`er HVO, Puk/ovnik/ Miro Andri}, Vitez 3.

maj 1993. - 101. brigadi HV, IZVJE[]E; Isto, inv. br. 2-2290, Republika Hrvatska, Ministarstvo obrane Zagreb, Klasa : Pov. 8/92-01/17, Ur. broj : 5120-13-92-78, Zagreb, 5,. juni 1992. — Zapovjedni{tvu 101. “R” brigade; Isto, inv. br. 2-3049, Republika Hrvatska, Hrvatska vojska, VP 2123 “R” HV, Klasa : 8-01/92, Ur. broj : 2123-01-922613, Beketinci, 8. juni 1992, ZAPOVIJED.
1054

Vojnik Josip Vujina (sin Ante) iz Splita (Ka{tel Novi) oktobra 1992. nalazio se u Hrvatskom vije}u obrane Bugojno, u 2. bojnoj, ~iji je zapovjednik bio Slavko Petri~evi}.315 Ivan Serti} je sa svojom 1. pje{adijskom ~etom 4. pje{adijskog bataljona odlazio na terene zadarskog zale|a (Ka{i}, Buterini), te Ju`no boji{te, Mostar, Gornji Vakuf, Livno.316 Frank Zagor~i} je bio pripadnik 4. brigade ZNG-a. On je, po naredbi zapovjednika brigade, generala Ive Jeli}a, u drugoj polovini 1991. nekoliko puta vozio oru`je u Hrvatsku zajednicu Herceg-Bosna.317 Vojnik Igor (Brune) Kapor, ro|en 23. februara 1975. u Rijeci, u~estvovao je kao gra|anin Republike Hrvatske i pripadnik Hrvatske vojske u napadu na Bosnu i Hercegovinu maja 1993. u Mostaru (u dolini Neretve),318 gdje je zarobljen. U Operativnoj zoni jugoisto~na Hercegovina nalazio se i vojnik Hrvatske vojske Franjo (Franje) Pakrac, ro|en 1969. u selu Drenovac, op{tina @upanja.319 U Hrvatskom vije}u obrane se 1992. nalazio i podoficir Rudolf Dupli{ak, pripadnik 4. bataljona 159. brigade
315 AIIZ, inv. br. 2-1883, Hrvatska zajednica Herceg—Bosna, OZ S/Z Hercegovina /Operativna zona sjeverozapadna Hercegovina — primj. S. ^./, Broj: 05/6—276, Tomislavgrad, 12. april 1993. — Svim brigadama; Isto, inv. br. 2-1751, Zapovjedni{tvo OZ S/Z H Broj: 59/92. - Brigadama i op}inskim sto`erima HVO OZ Sjeverozapadna Hercegovina, Podatke za ~asnike HV tra`i; AIIZ, inv. br. 2-1761, Republika Bosna i Hercegovina, Hrvatska zajednica Herceg—Bosna, Hrvatsko vije}e obrane, Glavni sto`er, Mostar, 30. oktobar 1992. — OS HVO Bugojno. U dopisu OS HVO Bugojno, od 30. oktobra 1992, @arko Ke`a (na~elnik VOS-a Glavnog sto`era HVO-a Mostar) je pisao: “Gosp. Ante Vujina iz Splita interesira se da li mu je `iv sin Josip Vujina, koji se nalazi u Bugojnu u HVO, prema saznanjima u 2. bojnoj kod gosp. Slavka Petri~evi}a. ^ekam odgovor na Glavni sto`er HVO Mostar, sa osobitim {tovanjem” (AIIZ, inv. br. 2-1761). 316 J. Bobetko, nav. dj., str. 676. 317 Isto, str. 671. 318 AIIZ, inv. br. 2-1881, Armija BiH, IV korpus, Komisija za razmjenu zarobljenih i prognanih vojnika i civila, Mostar, 28. maj 1993. — Me|unarodnom crvenom kri`u, Isporuka Kapor (Brune) Igora. Komisija za razmjenu zarobljenih i prognanih civila i vojnika pri IV korpusu Armije Republike Bosne i Hercegovine 28. maja 1993. isporu~ila je Kapora Me|unarodnom crvenom kri`u, na njihov zahtjev, “s tim da Me|unarodni crveni kri` isporu~i Kapor (Brune) Igora Hrvatskoj vojsci dr`ave Hrvatske” (Isto). 319 AIIZ, inv. br. 2-1884, Hrvatsko vije}e obrane, Operativna zona Jugoisto~na Hercegovina, 3. (?) brigada, Odsjek za ustroj i kadrovske poslove, Broj: 03-309/93, Mostar, 8. decembar 1993.

1055

Hrvatske vojske iz Zadra.320 I Tomislav Luka~evi}, iz Virovitice,321 Miroslav Fabuli}, iz Slavonske Po`ege,322 Drago [andrk, iz Belog Manastira,323 Sergej Filipovi}, iz Vinkovaca,324 Darko Hofer, iz Osijeka,325 zatim Jure Brajkovi}326 i mnogi drugi u~estvovali su u agresiji na Republiku Bosnu i Hercegovinu. U Op}inskom sto`eru
Na reversu njegove Vojne iskaznice 101. (ne 111.) Rije~ke brigade Hrvatske vojske, pored fotografije (u gornjem lijevom uglu) i rednog broja ispod nje (R 473856), nalazio se u desnom uglu — ispod {ahovnice sljede}i tekst: “REPUBLIKA HRVATSKA VOJNA ISKAZNICA”, sa imenom i prezimenom (“FRANJO PAKRAC”). Na aversu se nalazio njegov JMBG (01109693600553), ~in, du`nost (vojnik), broj iskaznice (3638), datum izdavanja (17. juni 1992.), oznaka jedinice (2133), svojeru~ni potpis ovla{tenog lica i pe~at. 320 AIIZ, inv. br. 2-1885, Hrvatska zajednica Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e obrane, VOZNA ISKAZNICA RUDOLFA DUPLI[AKA. Rudolf Dupli{ak je ro|en 1. aprila 1954. u Ba~koj Topoli, a mjesto prebivali{ta je bilo u Rijeci. Od Policijske uprave u Rijeci 11. septembra 1991. dobio je Voza~ku dozvolu. Sa~uvane su tri njegove vojne iskaznice: prvu mu je izdao 4. bataljon 159. brigade Hrvatske vojske (Ministarstvo obrane Sektor Zadar) 15. februara 1992; drugu Vojna po{ta 3065 u Zadru 27. marta 1992, gdje je u rubrici “~in, du`nost” upisano “VOJAK”, i tre}u Hrvatska zajednica Herceg-Bosna Hrvatsko vije}e obrane 18. septembra 1992, kojom se “dokazuje pripadnost vojsci Hrvatskog vije}a obrane”, gdje je imao ~in do~asnika. 321 AIIZ, inv. br. 2-1886, Republika Hrvatska, Vojna iskaznica Tomislava Luka~evi}a; Isto, Republika Hrvatska, Osobna iskaznica Tomislava Luka~evi}a. 322 AIIZ, inv. br. 2-2155, Jedini~ni karton vojnika oru`anih snaga Hrvatske Zajednice Herceg-Bosna — Fabuli} Miroslav. Fabuli} (Ante) Miroslav (JMBG 2707944192252) ro|en je 27. jula 1944. u Slavonskoj Po`egi, Republika Hrvatska, po zanimanju prosvjetni radnik (nastavnik). 323 AIIZ, inv. br. 2-2156, Jedini~ni karton vojnika oru`anih snaga Hrvatske zajednice Herceg-Bosna — [andrk Drago. [andrk (Ljupka) Drago (JMBG 26069588191254) ro|en je 26. juna 1958. u Belom Manastiru, Republika Hrvatska, po zanimanju ma{inbravar. 324 AIIZ, inv. br. 2-2157, Jedini~ni karton vojnika oru`anih snaga Hrvatske Zajednice Herceg-Bosna — Filipovi} Sergej. Filipovi} (Aleksandra) Sergej (JMBG 0909960191259) je ro|en 9. septembar 1960. u Vinkovcima, Republika Hrvatska, po zanimanju metalobrusa~. 325 AIIZ, inv. br. 2-2158, Jedini~ni karton vojnika oru`anih snaga Hrvatske zajednice Herceg-Bosna — Hofer Darko. Hofer (Stjepana) Darko (JMBG 070997030022) je ro|en 7. septembra 1970. u mjestu Ivanovac - Osijek, Republika Hrvatska. 326 AIIZ, inv. br. 2-1887, Republika Hrvatska, VOJNA ISKAZNICA JURE BRAJKOVI]A.
1056

Hrvatskog vije}a obrane Kakanj 1992. nalazio se i Tomo Juri}, vojnik 108. brigade ZNG iz Slavonskog Broda, “uniformiran sa oznakama HVO — HZ H-B”.327 Vojnik Ivan Apica, ro|en u Sinju 1972, je od 4. aprila do 28. septembra 1992. bio u HVO brigadi Tomislavgrad u Tomislavgradu. Mjesec dana nakon toga “slu`io” je u 9. bojni Rafael Vitez Boban, koja je bila samostalna jedinica pri 114. brigadi Hrvatske vojske.328 Satnik Denis Kapovi} Denizio, natporu~nik Milivoj Zrili} i zastavnik Ivo Zrili} bili su pripadnici 1. bojne Stjepan Radi} u Bugojnu.329 U jedinicama 3. brigade Hrvatskog vije}a obrane u Mostaru oktobra 1993. bilo je bar {est vojnika stranih dr`avljana : - Ante (Mate) Sistov, ro|en 7. decembra 1968. u Hrvatskoj; - Zoran (Tadije) Kova~, ro|en 29. aprila 1967, u Hrvatskoj - Miro (Kre{imira) Rai}, ro|en 2. maja 1972, u Hrvatskoj - Roland Bartecko (Roland Bartetzko), Njema~ka - Stjepan (Julijana) Gr|an, ro|en 11. aprila 1962, u Hrvatskoj, - Sandro Alfonzo \aoni (Sandro Alfonso De Giaoni), Italija.330
327 AIIZ, inv. br. 2-1889, Hrvatsko vije}e obrane, Op}inski sto`er HVO Kakanj,

Br. 11-3306/92, 1. decembra 1992. godine, DOZVOLA ZA KRETANJE. Zapovjednik Op}inskog sto`era HVO Kakanj, Ante Duvnjak, izdao je 1. decembra 1992. dozvolu “za kretanje prostorima HZ H-B vojaku TOMO (NIKE) JURI]”. Ante Duvnjak je Juri}u izdao dozvolu “na osnovu ZAPOVIJEDI ZAPOVJEDNI[TVA OZ ‘SREDNJA BOSNA’, broj: 1219/92, od 25. 11. 1992. godine” (Isto).
328 AIIZ, inv. br. 2-1893, @ivotopis Ivana Apice, Split, 13. oktobar 1993.

Apica je i 1993. bio pripadnik 114. brigade Hrvatske vojske. On je 23. oktobra 1993. od zamjenika Zapovjednika te brigade, bojnika Slavena Zdilara, dobio saglasnost za prelazak u drugu jedinicu, s tim {to je “prije odlaska isti bio du`an razdu`iti naoru`anje u logistici brigade” (AIIZ, inv. br. 2-1893, Republika Hrvatska, Vojna po{ta 2136 Split, Kl. 802-04/93-04/92, UR. BROJ: 2136-01-01-93-2, Ora{ac — Samostalnoj satniji pri 114. brigadi HV, n/r gosp. Marku Skeji).
329 AIIZ, inv. br. 2-1877, Hrvatsko vije}e obrane, Op}inski sto`er Bugojno, [tab

Prve bojne, Bugojno, 31. maj 1992. — Vojnoj policiji, Sektor Dalmacija Split, zapovjedniku Gali}u; “STO@ER”, Ratni bilten, br. 4, Bugojno 1992.
330 AIIZ, inv. br. 2-2951, Republika Bosna i Hercegovina, Hrvatska zajednica

Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e obrane, Operativna zona Jugoisto~na Hercegovina,
1057

U jedinicama HVO-a se novembra 1993. nalazio ve}i broj stranih dr`avljana, uglavnom iz Republike Hrvatske. Tako je u HVO Brigadi Rama (Prozor) bilo bar ~etiri strana dr`avljanina : - Franc Elvis Rozenberger (Franz Elvis Richarda Rosenberg), ro|en 20. novembra 1970. u Gitesohu (Güterslohu - Deutschland), njema~ki dr`avljanin, u jedinici tenkisti; - Vinko Pavlovi} ([imuna), ro|en 15. decembra 1965, dr`avljanin Republike Hrvatske, u 1. bojni; - Goran Vu~i} (Joze), ro|en 19. avgusta 1964. u Sinju, dr`avljanin Republike Hrvatske, u 3. bojni; - Damir Halu`an, ro|en 18. marta u Brezno Gornje, dr`avljanin Republike Hrvatske, u jednici Marinko Beljo.331 U La{vanskoj bojni (IZM Prozor) tada je bilo dva strana dr`avljanina: - Dragoljub (Ljubana) Erak, ro|en u Rostovu - Ulrih Grosfeld (Ulrich (Alfred) Groszcfeld), gra|anin Republike Austrije.332 U brigadi Hrvoje Vuk~i}-Hrvatini} (IZM Gra~anica) nalazio se Josip [iki}, ro|en 1951. u Sisku, bojnik Hrvatske vojske, dr`avljanin Republike Hrvatske, na mjestu komandanta brigade.333 U brigadi Eugen Kvaternik (Bugojno) bili su (novembra 1993.) sljede}i dr`avljani Republike Hrvatske : - Josip (Franje) Mici}, ro|en 9. septembra 1958. u Imotskom (zapovjednik bojne); - Stipo (Nine) Grbi}, ro|en 20. oktobra 1946. u Bugojnu (konjovodac u brigadi);
Mostar, 3. brigada — HVO, Dj. broj: B-583-23/93, Mostar, 23. oktobar 1993. — OZ JIH, SIS, n/r Ivica Pusi}. Pored navedenih, “postrojbama 3. Brigade — HVO pridodati su i vojaci HV GROMOVI i TIGROVI” (Isto).
331 AIIZ, inv. br. 2-2981, Hrvatska Republika Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e

obrane, Centar SIS-a Rama, Broj: 02-42-7-49/93, 5. novembar 1993, Spisak stranih dr`avljana u zoni odgovornosti Centra SIS-a Rama, po postrojbama.
332 Isto. 333 Isto.

1058

- Ivan (Luke) Ivankovi}, ro|en 2. oktobra 1959. u Kri`evcima.334 Bojnik Hrvatske vojske Simon Petri{i}, slu`benik Uprave za ustroj, popunu i mobilizaciju Oru`anih snaga Republike Hrvatske, bio je po~etkom decembra 1993. na du`nosti u Odjelu za ustroj, kadrovske i pravne poslove Glavnog sto`era Hrvatskog vije}a obrane.335 U brigadi Hrvatskog vije}a obrane Kralj Tomislav (Tomislavgrad) 2. novembra 1993. nalazio se 31 stranac (svi su bili u jednom - Izvi|a~kodiverzantskom vodu, neposredno pot~injenom zapovjedniku brigade, pukovniku @eljku Glasnovi}u).336
334 Isto. 335 AIIZ, inv. br. 2-2972, Hrvatska Republika Herceg-Bosna, Ministarstvo obrane,

Glavni sto`er HVO, Ur. Broj: 02-2/1-01-4144/93, Posu{je, 3. decembar 1993. — Ministarstvu obrane Republike Hrvatske, Glavni sto`er HV, n/r na~elnika Janka Bobetka. General Ante Roso, zapovjednik Glavnog sto`era HVO, obratio se 3. decembra 1993. Ministarstvu obrane Republike Hrvatske, li~no na~elniku Glavnog sto`era — generalu Janku Bobetku, s molbom da se bojniku Simonu Petri{i}u, “djelatniku Uprave za ustroj, popunu i mobilizaciju OS RH, koji je na du`nosti u Odjelu za ustroj, kadrovske i pravne poslove GS HVO, odobri privremeni izmje{taj na neodre|eno vrijeme u GS HVO”, radi pru`anja stru~ne pomo}i “u poslovima ustroja, pripreme i mobilizacije postrojbi HVO” (Isto). 336 AIIZ, 2-2979-2980, Centar SIS-a, Tomislavgrad, Broj: 02-4/2-4-032/93, Tomislavgrad, 3. novembar 1993. - Odjelu obrane, Uprava SIS-a Mostar, Brigada HVO Tomislavgrad, Lista pripadnika Hrvatske vojske. To su sljede}i pripadnici Hrvatske vojske:

1059

Vi{i oficiri Hrvatskog vije}a obrane su u toku 1992. i 1993. u vi{e navrata od svojih pot~injenih jedinica tra`ili spiskove pripadnika Hrvatske vojske. Zapovjednik Glavnog sto`era Hrvatskog vije}a obrane, brigadir Milivoj Petkovi}, je 3. oktobra 1992. od zapovjednika operativnih zona: Tomislavgrad, ^itluk i Vitez (“VOJNA TAJNA — POVJERLJIVO”) HITNO tra`io podatke za “~asnike HV”.337 Komandant Operativne zone Sjeverozapadna Hercegovina, pukovnik @eljko [iljeg, je vi{e puta 1992. i 1993. od svojih jedinica tra`io podatke za oficire Hrvatske vojske koji su se nalazili u jedinicama Hrvatskog vije}a obrane. U naredbi od 6. oktobra 1992. (“STROGO POV. VOJNA TAJNA”), dostavljenoj brigadama i op}inskim sto`erima Hrvatskog vije}a obrane Operativne zone Sjeverozapadna Hercegovina,338 dato

337 AIIZ, 2-1878, Republika Bosna i Hercegovina, Hrvatska zajednica H-B,

Hrvatsko vije}e obrane, Glavni sto`er, Dj. Broj: 01-2258/92, Mostar, 3. oktobra 1992. — Zapovjednicima OZ - Tomislavgrad - ^itluk — Vitez, “Podatke za ~asnike HV tra`i”. “Podatke za ~asnike po funkcionalnoj du`nosti” trebalo je dostaviti u roku od tri dana (6. oktobra) po obrascu, u kome je trebalo navesti: redni broj, ime, o~evo ime, prezime, i JMB, zatim ~in (stru~na sprema), “du`nost koju obna{a” i postrojbu. Podaci su tra`eni “za ~asnike na du`nostima u Zapovjedni{tvima OZ sektora, brigada, bojni, diviziona (samo zapovjednik)”. U pregled je trebalo “uvrstiti i ~asnike iz R Hrvatske” (Isto).
338 AIIZ, 2-1751, Zapovjedni{tvo OZ S/Z H /Operativna zona Sjeverozapadna

Hercegovina/, Broj: 59/92, 6. oktobra 1992. — Brigadama i op}inskim sto`erima HVO OZ Sjeverozapadna Hercegovina, “Podatke za ~asnike HV tra`i”.
1060

je i upustvo po kome je trebalo sa~initi izvje{taj i dostaviti tra`ene “podatke za ~asnike HV”.339 Interesantno je naglasiti kako je trebalo pru`iti i podatak da li neko od ofiicira Hrvatske vojske u jedinicama Hrvatskog vije}a obrane “prima osobni dodatak kod HV”.340 Svaki oficir Hrvatske vojske koji je bio raspore|en u jedinice Hrvatskog vije}a obrane je, po navedenoj naredbi, morao imati “zapovijed o uputu u HVO”. Komandanti brigada i op}inskih sto`era bili su du`ni da “o svakom ~asniku HV” koji je pristizao u jedinice HVO-a komandama operativnih zona dostave izvje{taj i podatke, u skladu sa navedenim uputama.341 Zapovjednik brigade Eugen Kvaternik (Bugojno), Ivica Lu~i}, je, na osnovu navedene naredbe pukovnika [iljega, 9. oktobra 1992. pot~injenim jedinicama izdao zapovijed o dostavi podataka za oficire Hrvatske vojske koji su se nalazili u njihovim jedinicama, navode}i, izme|u ostalog, i rok za dostavljanje tra`enih podataka.342

Pukovnik [iljeg je navedene podatke tra`io od pet brigada i dva op}inska sto`era HVO-a (brigade: Petar Kre{imir IV Livno; Rama Prozor; Kralj Tomislav Tomislavgrad; Eugen Kvaternik Bugojno i Herceg Stjepan Konjic, te op}inski sto`eri HVO: Gornji Vakuf i Posu{je).
339 Isto. “Podatke za ~asnike HV” koji su se nalazili u jedinicama HVO-a

Operativne zone Sjeverozapadna Hercegovina trebalo je dostaviti “po sljede}em: - ime, o~evo ime, prezime; - datum ro|enja, mjesto, op}ina; - JMB, ~in i broj ukaza o promicanju; - datum javljanja u va{u postrojbu, po ~ijoj zapovjedi; - du`nost koju obna{a u HVO, da li prima osobni dohodak kod HV” (Isto).
340 Isto. 341 Isto. “Rok za dostavljanje tra`enih podataka je 10. 10. 1992. godine”. 342 AIIZ, 2-1879, Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e obrane, Zapovijedni{tvo

brigade Eugen Kvaternik Bugojno, Broj: 01-10-676/92, Bugojno, 9. oktobar 1992. Zapovjednik Lu~i} je navedenu naredbu dostavio: I i II bojni, Topni{tvu, In`enjeriji, Protuzra~noj odbrani, Interventnom vodu, Samostalnoj satniji, protivoklopnom vodu Garavi, Diverzantskom vodu, Izvi|a~kom vodu, Komandnoj satniji, Vojnoj policiji i Centru veze. “Podatke za ~asnike HV” trebalo je, po uputama pukovnika [iljega, dostaviti istoga dana.
1061

Glavni sto`er Hrvatskog vije}a obrane Hrvatske zajednice HercegBosna je i u toku 1993. tra`io podatke “za ~asnike HV u HVO-u”. Brigadir Milivoje Petkovi}, zapovjednik tog sto`era je, “u cilju sticanja potpune evidencije i reguliranja statusa ~asnika HV u HVO-u”, 12. aprila izdao zapovijed br. 01-618/93. o dostavi tih podataka.343 Komandanti Operativne zone Sjeverozapadna Hercegovina i Operativne zone srednja Bosna (IZM - Vitez), pukovnici @eljko [iljeg i Tihomir Bla{ki}, istoga su dana, tj. 12. aprila 1993, na osnovu navedene naredbe Glavnog sto`era Hrvatskog vije}a obrane, (“OBRANA. VOJNA TAJNA. STROGO POV.”) pot~injenim jedinicama izdali naredbe da dostave “popis svih ~asnika HV”, koji su se nalazili u njihovim jedinicama i komandama. U naredbama je nagla{en na~in popune popisa, sa navo|enjem roka za njihovo izvr{enje.344
343 AIIZ, 2-1883, Republika Bosna i Hercegovina, HZ Herceg-Bosna, OZ S/Z

Hercegovina, Broj: 05/6-276, Tomislavgrad, 12. aprila 1993. - Svim brigadama, ZAPOVIJED, Dostava podataka za ~asnike HV u HVO-u. 344 AIIZ, 2-1883, Republika Bosna i Hercegovina, HZ Herceg-Bosna, OZ S/Z Hercegovina, Broj: 05/6-276, Tomislavgrad, 12. april 1993. - Svim brigadama, ZAPOVIJED, Dostava podataka za ~asnike HV u HVO-u; AIIZ, 2-1882, Republika Bosna i Hercegovina, Hrvatska zajednica Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e obrane, OZ srednja Bosna, IZM — Vitez, Broj: 01-4-171/93, Vitez, 12. april 1993. — Zapovjednicima brigada i samostalnih postrojbi, ZAPOVJED. Naredba pukovnika [iljega je u cjelosti glasila: “Z A P O V I J E D Na temelju zapovijedi GS HVO HZ HB, broj 01-618/93 od 12. 04. 1993. godine, a u cilju sticanja popune evidencije i reguliranja statusa ~asnika HV u HVO-u. ZAPOVIJEDAM 1. Dostaviti popis svih ~asnika HV koji se nalaze u Va{im postrojbama i zapovjedni{tvima. 2. Pored imena, o~eva imena i prezimena, dostaviti i zapovijedi kojom je upu}en u HVO, ~in i broj ukaza o promaknu}u (pri~uvni i djelatni), te du`nost koju kod Vas sada obna{a i one koje je i u kojem vremenu je obna{ao. 3. Podatke dostaviti zapovjedni{tvu OZ S/Z H do 16. 04. 1993. godine do 12,00 sati” (Isto). Navedena naredba je dostavljena sljede}im brigadama: Kralj Tomislav Tomislavgrad; Petar Kre{imir IV - Livno; Eugen Kvaternik - Bugojno; Dr Ante Star~evi} - Gornji Vakuf; Rama - Prozor; Hrvoje Vuk~i} - Hrvatini} - Jajce, te Bojni Rafael Boban - Posu{je. (Isto).
1062

Pripadnici Hrvatske vojske koji su u~estvovali u agresiji na Republiku Bosnu i Hercegovinu bili su du`ni da nose oznake HVO-a.345 Cilj te obaveze je bio da se i na taj na~in sakrije neposredno anga`ovanje Hrvatske vojske u zlo~inima protiv Bosne i Hercegovine i genocidu nad Bo{njacima. Stoga su zapovjednici Hrvatskog vije}a obrane zabranjivali pripadnicima Hrvatske vojske u Hrvatskom vije}u obrane da nose oznake Hrvatske vojske, ve} samo oznake Hrvatskog vije}a obrane. Dozapovjednik Sto`era Oru`anih snaga Zenica, Zoran ^ovi}, izdao je 26. novembra 1992. svim jedinicama Hrvatskog vije}a obrane naredbu (“Vojna tajna. Strogo pov.”) u kojoj je, izme|u ostalog, zapovijedio: “Pripadnici HV koji su prisutni na ovim prostorima, a nose oznaku HV upozorit da skinu oznaku, jer time uvla~imo RH u probleme”.346 U jedinicama Hrvatske vojske i Hrvatskog vije}a obrane, kao i kod nosilaca organa civilne vlasti Hrvatske zajednice Herceg-Bosna, usta{ki simboli su bili masovna pojava. Neke njihove jedinice nosile su nazive po istaknutim usta{ama, a u kabinetu “ministra” policije i drugim uredima te kolaboracionisti~ke tvorevine bile su oka~ene Paveli}eve slike.347 Pripadnici Hrvatskog vije}a obrane su, pored zvani~nog obilje`ja Hrvatskog vije}a obrane, nosili i druge simbole koji su asocirali na usta{tvo
Naredba pukovnika Bla{ki}a je glasila: “ZAPOVJED 1. Dostaviti popis ~asnika HV koji se nalaze u Va{im postrojbama i zapovjedni{tvima. 2. Dostavite pored imena, o~evo ime i prezime, broj zapovjedi kojom je upu}en u HVO, ~in i broj ukaza o promaknu}u (pri~uvni i djelatni), te du`nost koju kod Vas sada obna{a i one koji je do sada obna{ao. 3. Rok za izvr{enje ove zapovjedi je tri (3) dana”. (Isto). Pukovnik [iljeg je zahtijevao da mu se “popis svih ~asnika HV” dostavi do 16. aprila (do 12 sati), a pukovnik Bla{ki} do 15. aprila 1993.
345 AIIZ, inv. br. 2-2993, Republika Bosna i Hercegovina, Hrvatska zajednica

Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e obrane, Operativna zona jugoisto~na Hercegovina, Broj: 01-286/1514, Mostar, 27. novembar 1992, ZAPOVIJED, Vidi naredbu I. Primorca, od 9. decembra 1992.
346 AIIZ, 2-1880, Hrvatska zajednica Herceg-Bosna, Zapovjedni{tvo - Sto`era OS

Zenica, ZM - Zenica, Broj: 540/92, Zenica 26. novembar 1992, - Svim postrojbama HVO-a.
347 Prva linija, br. 7, 30. avgust 1993, str. 6.

1063

i fa{izam, o ~emu su u stranim sredstvima informisanja u drugoj polovini 1992. objavljeni pojedini tekstovi. “Da bi se to ubudu}e otklonilo i da bi pripadnici HVO nosili jednoobrazne oznake”, dozapovjednik Sto`era Oru`anih snaga Zenica, Zoran ^ovi}, je navedenom naredbom zapovijedio : “1. Zapovjednici postrojbi HVO HZ H-B du`ni su osigurati da pripadnici postrojbi i zapovjedni{tva na uniformama nose samo oznake HVO. Sve druge simbole pripadnici HVO moraju skinuti. 2. Sa pojedincima koji nose druge oznake - simbole, obaviti razgovor i ukazati da se njihovim no{enjem umanjuje ugled HVO u svijetu. 3. Pripadnici HV koji su prisutni na ovim prostorima a nose oznaku HV upozorit da skinu oznaku jer time uvla~imo RH u probleme. 4. Zapovjedni{tvo Sto`era trebalo bi osigurat potreban broj oznaka, a u slu~aju nedostatka istih pripadnici mogu biti bez obilje`ja. 5. Ova Zapovijed stupa na sangu odmah”.348 Komandant Operativne zone Jugoisto~na Hercegovina izdao je 27. novembra 1992. zapovijed “koja se odnosi na no{enje raznih obilje`ja, simbola na odorama u postrojbama HVO, a koji nisu u skladu sa simbolima utvr|enim Uredbom o oru`anim snagama Herceg-Bosne, te svojim postojanjem {tete ugledu pripadnika HVO i HV, a {to se u svijetu tuma~i kao nastavak fa{izma”.349 Pripadnici jedinica Hrvatskog vije}a obrane bili su du`ni da “na uniformama nose samo oznake HVO-a”. Zapovjednici Hrvatskog vije}a obrane su, prema naredbama na~elnika Glavnog sto`era HVO-a, brigadira Milivoja Petkovi}a, od 24. novembra 1992, zatim komandanta Operativne zone Jugoisto~na Hercegovina, brigadira Miljenka Lasi}a, od 27. novembra 1992, te zapovjednika 3. brigade Hrvatskog vije}a obrane, Ivana Primorca, od 9. decembra 1992, bili du`ni da osiguraju
348 AIIZ, inv. br. 2-1880, Hrvatska zajednica Herceg-Bosna, Zapovjedni{tvo Sto`era OS Zenica, Broj: 540/92, Zenica, 26. novembar 1992. — Svim postrojbama HVO-a. 349 AIIZ, 2-1784, Republika Bosna i Hercegovina, Hrvatska Zajednica Herceg-

Bosna, Hrvatsko vije}e obrane, Op}inski sto`er Mostar, 3. brigada HVO, Pov. broj: 0201/11/92, Mostar, 9. decembar 1992, ZAPOVJED.
1064

“da pripadnici postrojbi na uniformama nose samo oznake HVO, a sve druge oznake i simbole” trebalo je skinuti. Sa pojedincima koji su nosili druge oznake i simbole trebalo je “obaviti razgovor, te ukazati da se njihovim no{enjem umanjuje ugled HVO u svijetu. 3. No{enjem oznaka HV od strane pojedinaca povezuje se optu`bama o direktnom anga`iranju postrojbi HV na prostoru HZ H-B, ~ime se optu`uje RH i HZ H-B. Pripadnike HV zamoliti (uz obja{njenje) da za vrijeme boravka na na{im prostorima nose oznake HVO”.350 Republika Hrvatska je, usljed optu`bi od strane me|unarodne zajednice zbog njenog neposrednog vojnog u~e{}a u agresiji na Republiku Bosnu i Hercegovinu, nastojala da sakrije prisustvo svoje (Hrvatske vojske) u Bosni Hercegovini, kao i napade helikoptera u centralnoj Bosni i misije logisti~kog osiguranja jedinica Hrvatskog vije}a obrane. Stoga su prilikom prelaska u Bosnu i Hercegovinu neki generali Hrvatske vojske “zapovjedili skidanje znakovlja HV i stavljanje znakovlja HVO-a”. Pripadnici Hrvatske vojske su, prema naredbi zapovjednika Operativne zone Split, Mate Viduke, od 12. aprila 1992, bili du`ni da “sva obilje`ja HV” skinu i vode se “kao dobrovoljni branitelji svoje domovine”.351 Hrvatska vojska je, prema generalu Janku Bobetku, skidala oznake Hrvatske vojske i stavljala oznake Hrvatskog vije}a obrane. Pri tome

350 Isto. U navedenoj naredbi je stajalo i sljede}e:

“Zapovjedni{tvo 3. brigade ulo`it }e dodatne napore da osigura dovoljan broj oznaka HVO, a u slu~aju nedostatka obilje`ja pojedinci mogu biti bez istih. 6. Kontakte sa pripadnicima UNPROFOR-a i Evropske zajednice, te davanje odre|enih informacija, mogu davati samo zapovjednici postrojbi i to samo uz odobrenje GS HVO HZ H-B. Za sprovo|enje ove zapovijedi odgovorni su zapovjednici bojni i samostalne satnije” (Isto). Zapovjednik Primorac je navedenu naredbu dostavio sljede}im jedinicma: 6. {irokobrije{koj bojni, 4. bojni Tihomir Mi{i}, 7, 8. i 9. bojni, Samostalnoj satniji Buna, Mje{ovitom topni~kom divizionu, Satniji in`enjerije, Logisti~koj satniji i Slu`bi osiguranja (Isto).
351 AIIZ, inv. br. 2-1680, Zapovjedni{tvo OZ Split, Izm — Plo~e, 12. april 1992,

Klasa: 8/92-01/17, UR. Br.: 6030-08/92-01- Zapovjedniku 4/4 br. ZNG; Bilten FHP, br. 15, str. 183.
1065

je oficirima re~eno da se predstavljaju kao pripadnici Hrvatskog vije}a obrane i govore da su rodom iz Bosne i Hercegovine.352 Pripadnici Hrvatske vojske koji su slu`ili u Hrvatskom vije}u obrane nekoliko puta su odbijali nare|enja da skinu oznake Hrvatske vojske, kako posmatra~i ne bi otkrili njihovo prisustvo u Bosni i Hercegovini.353 Me|utim, vojnici Hrvatske vojske su, prema naredbi Ivana Primorca, zapovjednika 3. brigade Hrvatskog vije}a obrane, od 9. decembra 1992, morali nositi oznake Hrvatskog vije}a obrane.354 Oficiri Hrvatske vojske koji su u~estvovali u agresiji na Republiku Bosnu i Hercegovinu (u jedinicama Hrvatskog vije}a obrane) i nosili oznake Hrvatskog vije}a obrane nisu mogli bez nare|enje Ministarstva obrane Republike Hrvatske napustiti jedinice Hrvatskog vije}a obrane. U “slu~aju druga~ijeg postupanja” trebalo je “odmah izvijestiti Glavni sto`er HVO”.355 Za vojnike iz Hrvatske koji su bili anga`ovani u HVO-u bilo je zabranjeno “izdavanje svih eksternih dokumenata”.356

352 Vidi: J. Bobetko, SVE MOJE BITKE, Zagreb 1996; RAT..., str. 134. Me|utim,

to je, po generalu Martinu [pegelju, “bila posve prozirna i lo{a improvizacija koja nikoga u svijetu nije mogla obmanuti...” (RAT..., str. 134). 353 ICTY, Predmet: Br. IT-95-14-T, paragraf 93. 354 AIIZ, inv. br. 2-1784, Republika Bosna i Hercegovina, Hrvatska zajednica Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e obrane, Op}inski sto`er Mostar, 3. brigada HVO, Pov. Br. 02-01-11/92, Mostar, 9. decembra 1992, ZAPOVJED. 355 AIIZ, inv. br. 2-1751, Zapovjedni{tvo OZ S/Z H, Broj: 59/92, 6. oktobra 1992. — Brigadama i op}inskim sto`erima HVO OZ Sjeverozapadne Hercegovine, “Podatke za ~asnike Hrvatske vojske tra`i”; AIIZ, 2-1879, HZ “Herceg-Bosna”, Hrvatsko vije}e obrane, Zapovjedni{tvo brigade Eugen Kvaternik Bugojno, Broj: 01-109-676/92, Bugojno, 9. oktobar 1992. — I Bojni i drugima. Pukovnik @eljko [iljeg, komandant Operativne zone Sjeverozapadna Hercegovina, i Ivica Lu~i}, zapovjednik brigade Eugen Kvaternik (Bugojno), izdali su 6. i 9. oktobra 1992. naredbe, kojima su zabranili napu{tanje jedinica HVO-a od strane pripadnika Hrvatske vojske, bez naredbe Ministarstva obrane Republike Hrvatske. S tim u vezi, oni su upozorili “sve ~asnike koji se nalaze u HVO da bez zapovijedi Ministarstva obrane RH ne mogu napustiti sada{nje postrojbe HVO” (Isto). 356 AIIZ, inv. br. 2-2952, Republika Bosna i Hercegovina, Hrvatska zajednica Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e obrane, Op}inski sto`er Mostar, Dj. broj: 01-286/1099/92, Mostar, 21. avgust 1992, ZAPOVIJED.
1066

Najvi{i oficiri Hrvatske vojske su u Bosni i Hercegovini izdavali i naredbe o mobilizaciji. Tako je general Bobetko jo{ u prolje}e zapovjedao mobilizacijom u susjednoj dr`avi (Neum, Stolac). Na ve}ini njegovih dokumenata je u memorandumu stajalo Republika Hrvatska, a kada su se zapovijedi odnosile samo na jedinice Hrvatskog vije}a obrane Janko Bobetko je koristio memorandum Hrvatska zajednica Herceg—Bosna — HVO. I to su o~igledni dokazi o u~e{}u Republike Hrvatske i Hrvatske vojske u agresiji na Republiku Bosnu i Hercegovini.357 Planiranje i organizovanje obavje{tajnog rada, te koordiniranje rada Obavje{tajne uprave u Glavnom sto`eru HVO-a, vr{ile su komande, jedinice i ustanove Hrvatske vojske.358 Republika Hrvatska je postavljala i starje{inski kadar svojih kolobaracionista (Hrvatsko vije}e obrane), rukovodila i komandovala tim snagama, izdavala im naredbe i uputstva, davala savjete, prenosila iskustva i sl. Tako je, na primjer, general Bobetko u prolje}e 1992. postavljao zapovjednike i u srednjoj Bosni.359 Komandanti komandi, jedinica i
357 M. ^uli}, nav. dj., str. 90. 358 AIIZ, inv. br. 2-3010, Republika Hrvatska, Ministarstvo obrane, Glavni sto`er

HV, Klasa: 8/93-01/02, Ur. br. : 512-06-06/2-93-75, Zagreb, 7. decembar 1993, ZAPOVIJED. Tako je, primjera radi, general Janko Bobetko (na~elnik Glavnog sto`era Hrvatske vojske) 7. decembra 1993, “temeljem ukazane potrebe za u~inkovitijim i potpunijim obavje{tajnim osiguranjem postrojbi i zapovjedni{tava podre|enih IZM Plo~e (‘Ju`no voji{te’), kao i postrojbi i zapovjedni{tava iz sastava HVO”, izdao naredbu o ustrojavanju i kadrovskom osposobljavanju Obavje{tajnih odjela na Izmje{teno (istureno) komandno mjesto Plo~e (“Ju`no voji{te”), odredio na~elnika tog odjela (bojnik Hrvoje Vlahov) i jednog od savjetnika (Zoran [imi}), utvrdio zadatke i ovla{tenja Obavje{tajnog odjela IZM Plo~e (“… zadu`en je za planiranje i organizovanje obavje{tajnog rada u pojasu od obavje{tajnog interesa ‘Ju`nog voji{ta’ i glede toga ovla{ten je koordinirati rad obavje{tajnih odsjeka ZP Split i ‘Ju`nog boji{ta’, te Obavje{tajne uprave GS HVO”), zatim obaveze obavje{tajnih odsjeka ZP Split i “Ju`nog boji{ta” i Obavje{tajne uprave GS HVO-a (Isto). 359 J. Bobetko, nav. dj., str. 127; ICTY, Predmet: Br. IT-95-14-T, paragraf 95; vidi: str. 982-992, napomene 133-156 ovog rada. Iznose}i tvrdnju kako Hrvatska vojska “savjetuje” Hrvatsko vije}e obrane i prenosi im iskustva, general Janko Bobetko pi{e kako su snage Hrvatskog vije}a obrane “dosta respektabilne”, one izvr{avaju svoj zadatak i taj dio teritorija uspje{no brane, onemogu}avaju}i prodor ~etnicima”. S tim u vezi, on la`no tvrdi kako je Hrvatsko vije}e obrane samostalna snaga, koja odgovara za svoj teritorij (J. Bobetko, nav. dj., str. 127). Sama ~injenica da je general Bobetko bio komandant Ju`nog voji{ta suprotno govori.
1067

ustanova HVO-a, te MUP-a i Vojne policije Hrvatske zajednice/ Republike Herceg-Bosna podnosili su svojoj vrhovnoj komandi — Glavnom sto`eru Hrvatske vojske i Ministarstvu obrane Republike Hrvatske u Zagrebu - izvje{taje o stanju u jedinicama, organizacione i druge probleme.360 Zapovjednici HVO-a su se i s prijedlozima za unapre|enje obra}ali Republici Hrvatskoj.361 Republika Hrvatska je i preko hrvatskih oficira, koji su iz Hrvatske vojske prekomandovani u HVO ili preko bosanskih Hrvata koji su prihvatili velikodr`avni hrvatski projekat i slijedili uputstva Vlade Republike Hrvatske, kontrolisala odluke u Hrvatskoj zajednici Herceg—Bosna.362 Uplitanje Hrvatske u uspostavljanju Hrvatskog vije}a obrane nakon 7. aprila 1992, kada je Hrvatska priznala samostalnost Bosne i Hercegovine, {to je Franjo Tu|man slu`beno proglasio, predstavlja poslije tog datuma mije{anje u unutra{nje poslove Bosne i Hercegovine, koje nije nikako ni prestajalo.363 Predsjednik Republike Hrvatske, dr Franjo Tu|man, i njegovi najvi{i oficiri donosili su naredbe o formiranju Glavnog sto`era Hrvatskog vije}a obrane i postavljanju zapovjednika. Dva dana nakon {to je Predsjedni{tvo Hrvatske zajednice Herceg—Bosna formalno uspostavilo Hrvatsko vije}e obrane (8. april 1992.), 10. aprila 1992, predsjednik Franjo Tu|man je generala Janka Bobetka iz Hrvatske vojske imenovao
Zapovjednik Obrane Herceg-Bosne, Pa{ko Ljubi~i}, zatra`io je 21. marta 1992. da ga primi Gojko [u{ak, ministar obrane Republike Hrvatske, prije svega, “zbog primanja upustava za vo|enje dopunskih akcija [u srednjoj Bosni]” (ICTY, Predmet : Br. IT-95-14-T, paragraf 110). Me|u predlo`enim u~esnicima tog sastanka nalazio se i Dario Kordi}, predsjednik Kriznog {taba srednje Bosne i dopredsjednik “Hrvatske Zajednice Herceg-Bosna” (Isto).
360 AIIZ, inv. br. 2-2943, Zapisnik sa sastanka sa gosp. ministrom G. [u{kom

odr`anog u Ministarstvu obrane 22. 12. 1993. god.; Isto, inv. br. 2-3010, Republika Hrvatska, Ministarstvo obrane, Glavni sto`er HV, Klasa : 8/93-01/02, Ur. br. : 512-0606/2-93-75, Zagreb, 7. decembar 1993, ZAPOVIJED. Obavje{tajna uprava Glavnog sto`era HVO-a je sve obavje{tajne podatke dostavljala Obavje{tajnom odjelu IZM Plo~e (“Ju`no voji{te”) — to je, ustvari, bila njena obaveza, koju je potpisao na~elnik Glavnog sto`era Hrvatske vojske — general Janko Bobetko (Isto).
361 Bilten FHP, br. 15, str. 108. 362 ICTY, Predmet: Br. IT-95-14-T, paragraf 110. 363 Isto, paragraf 111.

1068

za zapovjednika Ju`nog voji{ta. Njegove su du`nosti obuhvatale komandovanje jedinicama Hrvatske vojske i Hrvatskog vije}a obrane u Hrvatskoj i u Bosni i Hercegovini. On je u periodu od 10. aprila do 15. jula 1992, u svojstvu generala Hrvatske vojske i komandanta Ju`nog voji{ta, sa sjedi{tem u Plo~ama, rukovodio i komandovao svim jedinicama Hrvatske vojske od Splita do Dubrovnika i svim jedinicama Hrvatske vojske i Hrvatskog vije}a obrane na dijelu teritorije Bosne i Hercegovine — na podru~ju kolaboracionisti~ke Hrvatske zajednice Herceg-Bosna. Du`nost komandovanja jedinicama Hrvatskog vije}a obrane su poslije preuzela tri oficira Hrvatske vojske, koji su bili pot~injeni generalu Bobetku. On je 15. aprila 1992. u Grudama formirao Istureno komandno mjesto Ju`nog voji{ta, a sljede}eg dana odredio sastav tog zapovjedni{tva; 20. aprila je regulisao sastav Zapovjedni{tva za “organizaciju i odbranu” pravca Tomislavgrada, a 21. aprila naredio generalu Anti Rosi da peuzme odgovornost nad podru~jem Livna i brigadiru Miljenku Crnjecu za organizovanje “odbrane” na podru~ju Tomislavgrada; 19. maja je uspostavio Istureno komandno mjesto u Gornjem Vakufu; izdao je naredbe o formiranju i opremanju jedinica i druge aktivnosti, u cilju zauzimanja Bosne i Hercegovine.364 General Bobetko je 14. juna 1992. naredio po~etak ofanzivnih djelovanja i premje{tanje snaga Hrvatskog vije}a obrane u odre|enom smjeru, te preduzimanje konkretnih dejstava u sklopu jedne vojne operacije.365 On je, pored ostalog, po~etkom novembra 1993. isplanirao operaciju protiv Bosne i Hercegovine.366
364 AIIZ, inv. br. 2-1678, Republika Hrvatska, Predsjednik, NAREDBA, Broj:

PA7-28/1-92, Zagreb, 10. travanj 1992; Isto, inv. br. 2-1683, Zapovjedni{tvo Ju`nog voji{ta, IZM — Grude, 16. travanj 1992, Formiranje IZM Ju`nog voji{ta; Isto, inv. br. 2-1684, Zapovjedni{tvo Ju`nog voji{ta, IZM-Grude, Ob. Broj: 01-195/92, 16. travanj 1992, Sastav IZM zapovjedni{tva Ju`nog voji{ta; Isto, inv. br. 2-1687, Hrvatska zajednica Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e obrane, Zapovjedni{tvo ju`nog voji{ta, IZM — Grude, Grude, 21. travanj 1992, Podjela zona odgovornosti, Zapovjed — General-bojniku Anti Rosi, birgadiru Miljenku Crnjecu; Isto, inv. br. 2-1701, Republika Hrvatska, Zapovjedni{tvo Ju`nog voji{ta, Zapovjedni{tvo OZ Split, IZM Plo~e, Klasa: 8/92-01/91, Ur. Broj: 6030-02/92-1, Plo~e, 19. svibanj 1992, Formiranje IZM “Srednja Bosna”; J. Bobetko, nav. dj. str. 202, 205-208, 211-216 i 219-221; ICTY, Predmet: Br. IT-95-14-T, paragraf 112. O tome vidi i str. 985-988 (napomene 138-144), 991-992 (napomenu 156) i 10331034 (napomene 258-259) ovog rada. 365 ICTY, Predmet: Br. IT-95-14-T, paragraf 112. 366 Vidi str. 1033-1036 (napomene 258-263) ovog rada.
1069

General Ante Roso je 27. juna 1992, u svojstvu generala Hrvatske vojske, unaprijedio Tihomira Bla{ki}a u ~in pukovnika Hrvatskog vije}a obrane i postavio ga u Zapovjedni{tvo “Operativne zone Srednja Bosna”. Generala Milivoja Petkovi}a je na mjestu zapovjednika Glavnog sto`era HVO-a zamijenio general Slobodan Praljak, nekada{nji pomo}nik ministra odbrane Hrvatske u Zagrebu, a njega general Ante Roso. Te naredbe o imenovanjima donio je predsjednik Republike Hrvatske i Vlada te dr`ave,367 {to je jo{ jedan dokaz da je HVO u Bosni i Hercegovini samo kolaboracionisti~ka formacija druge, hrvatske dr`ave. Hrvatsko vije}e obrane i Hrvatska vojska su imali zajedni~ke kadrove, koji su ~esto bili porijeklom iz Bosne i Hercegovine. Oficiri Vojske Republike Hrvatske su, prema izjavi generala Domazeta, “dobrovoljno izlazili iz Hrvatske vojske da bi slu`ili u Bosni i Hercegovini. Ti su ~asnici morali za to imati slu`benu dozvolu i smatrani su privremeno deta{iranim ~asnicima. Zapravo, izgleda da su platu nastavili primati od Hrvatske”. Oni koji su se `eljeli vratiti u Hrvatsku vojsku mogli su to u~initi uz slu`beno odobrenje vlasti Hrvatske vojske, {to je predstavljalo puku formalnost.368 Visoki oficiri Hrvatske vojske Ante Roso, Milivoje Petkovi}, Slobodan Praljak, Ivan Tolj i mnogi drugi raspore|eni su na privremeno slu`enje u Hrvatsko vije}e obrane, nakon ~ega su se vratili u Hrvatsku vojsku. Ante Roso, Milivoje Petkovi} i Slobodan Praljak su bili visoki oficiri Hrvatske vojske prije nego {to su postali zapovjednici i na~elnici Glavnog sto`era Hrvatskog vije}e obrane. Ivan Tolj je bio zastupnik u Saboru, general i na~elnik Politi~ke uprave Hrvatske vojske, a istovremeno i pripadnik Hrvatskog vije}a obrane.369 Pukovnik Hrvatske

367 ICTY, Predmet: Br. IT-95-14-T, paragraf 112; AIIZ, inv. br. 2-2969, Unija

Republike Bosne i Hercegovine, Hrvatska Republika Herceg-Bosna, Glavni sto`er HVO, Ur. broj: 02-2/1-01-5390/93, IZM ^itluk, 10. novembar 1993. — Svim brig/adama/ HVO, Zapovijed br. 1; M. [pegelj, nav. dj., str. 363.
368 ICTY, Predmet: Br. IT-95-14-T, paragraf 114. 369 Isto, paragraf 115. Ivan Tolj, poslanik u Hrvatskom saboru, “bio je general

obiju vojski”. On i drugi “zastupnici hrvatskog Sabora, tamo su fotografirani u uniformama HVO-a, iako su on i oni istovremeno bili ~lanovi hrvatskog Sabora. Te iste osobe.. su do najekstremnije granice demonizirali Muslimane i njihovo pravo da brane teritorije Bosne i Hercegovine” (Isto, paragraf 115, napomena 233).
1070

vojske Miro Andri} tako|e je bio i pripadnik Hrvatskog vije}a obrane. ^ak i na ni`em nivou Hrvatsko vije}e obrane su dijelom ~inili Hrvati, koji su se vratili iz Hrvatske nakon {to su se borili u Hrvatskoj vojsci.370 General Tihomir Bla{ki} je i sam izabran u skladu sa procedurom koja je “nu`no zahtijevala odabir ljudi od povjerenja, spremnih da sprovode politiku koju je diktirao Zagreb”. Na sastanku u Grudama (12. novembra 1991.), kojim je predsjedovao Mate Boban, usvojeni su, pored ostalog, stavovi da se jasno profilira i kadrovski oja~a strana~ka politika Hrvatske demokratske zajednice u Bosni i Hercegovini i izaberu ljudi koji su sposobni izvr{iti te zadatke, te da se vojni~ki jo{ bolje pripreme za borbu protiv svih onih snaga koje }e poku{ati zaustaviti “neminovan proces u stvaranju slobodne hrvatske dr`ave”.371 General Tihomir Bla{ki} ne bi mogao biti imenovan na funkciju na kojoj je bio da nije u potpunosti podr`avao tu ideologiju, politiku i praksu.372 To, izme|u ostalog, potvr|uje i njegovo imenovanje (od strane predsjednika Republike i vrhovnog zapovjednika Oru`anih snaga Hrvatske) na du`nost inspektora u Glavnoj inspekciji Hrvatske vojske, 14. novembra 1995.373 O~igledno da je Republika Hrvatska (sa svojim regularnim trupama i hrvatskim kolaboracionistima iz Bosne i Hercegovine) u~estvovala u agresiji na Republiku Bosnu i Hercegovinu, te je rije~ o sukobu me|unarodnog karaktera. Ha{ki tribunal je, na osnovu direktne i indirektne intervencije Republike Hrvatske u Bosni i Hercegovini, “u oru`anom sukobu protiv bosanskih Muslimana”, o ~emu “postoje

370 Isto. 371 S. ^eki}, nav. dj., str. 33-35 i 306-309; M. ^uli}, nav. dj., str. 70-71; ICTY,

Predmet: Br. IT-95-14-T, paragraf 114.
372 ICTY, Predmet: Br. IT-95-14-T, paragraf 117. 373 AIIZ, inv. br. 2-2111, Republika Hrvatska, Ministarstvo obrane, Zagreb, 21.

novembar 1995, Izvod iz Odluke Predsjednika Republike i vrhovnog zapovjednika oru`anih snaga Hrvatske, Broj: 01-04-95-1050/1-C65, od 14. novembra 1995. Predsjednik Republike i vrhovni zapovjednik oru`anih snaga Hrvatske, dr Franjo Tu|man, donio je, “na temelju ~lanka 100. stavka 1. Ustava Republike Hrvatske i ~lanka 159. stavka 1. Zakona o slu`bi u oru`anim snagama Republike Hrvatske (‘Narodne novine’ broj 23/95 i 33/95)”, 14. novembra 1995. Odluku o imenovanju general-bojnika Tihomira Bla{ki}a na du`nost inspektora u Glavnoj inspekciji Hrvatske vojske (Isto).
1071

vi{e nego dovoljni dokazi”, sukob okarakterisao kao me|unarodni,374 ~ime je rije~ o zlo~inu protiv mira, odnosno agresiji Republike Hrvatske na Republiku Bosnu i Hercegovinu. O~ito da je Hrvatska vojska planirala, pripremala i vodila agresiju na Republiku Bosnu i Hercegovinu, tj. rukovodila i komandovala svim hrvatskim vojnim operacijama na teritoriji Bosne i Hercegovine. To zna~i da Hrvatsko vije}e obrane kao samostalna oru`ana sila nije ni postojalo. U cilju provo|enja agresije, Republika Hrvatska je, kao i Srbija i Crna Gora (Savezna Republika Jugoslavija), formirala svoje kolaboracionisti~ke vojne snage u Bosni i Hercegovini pod nazivom Hrvatsko vije}e obrane. Me|utim, boje}i se me|unarodnih sankcija, Republika Hrvatska je insistirala na tezi kako je Hrvatsko vije}e obrane navodno samostalna oru`ana formacija, iako je u su{tini Hrvatsko vije}e obrane bilo uklju~eno u oru`ane snage Republike Hrvatske. Ustvari, Hrvatsko vije}e obrane je bilo sastavni dio Hrvatske vojske, koje je od svog formiranja u potpunosti bilo involvirano u njenu organizacijsku i komandnu strukturu, a za koje je Republika Hrvatska, pored ostalog, osiguravala i ogromna finansijska sredstva. Hrvatsko vije}e obrane i Hrvatska vojska djelovali su u pravcu realizacije jedinstvenog cilja — osvajanja teritorije Bosne i Hercegovine i njenog priklju~enja susjednoj Republici Hrvatskoj.375 Jedinice regularne Hrvatske vojske i Hrvatskog vije}a obrane su u dolini Rame i Neretve, te u srednjoj Bosni, izvr{ile brojne zlo~ine
374 ICTY, Predmet: Br. IT-95-14-T, paragrafi 77, 94, 102 i 123-124; ICTY,

TU@ILAC PROTIV RAJI]A, Predmet: Br. IT-95-12, paragraf 22. Odbrana generala Bla{ki}a je tvrdila da je Hrvatska vojska rukovodila operacijama Hrvatskog vije}a obrane samo u periodu izme|u marta i juna 1992, “prije nego {to se Hrvatsko vije}e obrane organiziralo i prije izbijanja sukoba izme|u hrvatskih i muslimanskih snaga u srednjoj Bosni”. ICTY se sla`e “da se uplitanje Hrvatske vojske i Hrvatske mo`e ~initi o~itijim na po~etku doti~nog razdoblja, ali ocjenjuje da se ono nastavilo za ~itavo vrijeme sukoba” (ICTY, Predmet: Br. IT-95-14-T, paragraf 102).
375 Bosna, br. 1, 11. februar 1994, str. 23; ICTY, Predmet: Br. IT-95-14-T,

paragraf 120; ICTY, Predmet: Br. IT-95-14/1-T, paragraf 78, nap. 182. Iz zaklju~nog ra~una Ministarstva obrane HZ H-B za 1993. proizilazi da je Ministarstvo obrane Republike Hrvatske u toj godini u~estvovalo sa 16.764.924.236 HRD redovnog finansijskog priloga iz prora~una i s 268.770.000 HRD posebne donacije za potrebe Ministarstva obrane HZ H-B (C. Ribi~i~, nav. dj., str. 95 - 96, nap. 167).
1072

nad bo{nja~kim civilnim stanovni{tvom (masovna ubistva, nasilna raseljavanja, nezakonita hap{enja, odvo|enja i mu~enja civila u koncentracionim logorima i zatvorima, uni{tavanje gradova, sela, vjerskih objekata i dr.). To je bio dio smi{ljene ideologije i sistematski vo|ene politike i prakse genocida koju su pripadnici Hrvatske vojske i Hrvatskog vije}a obrane organizovano ~inili u pomenutim krajevima.

1073

5. Logisti~ko obezbje|enje kolaboracionisti~kih jedinica Hrvatske vojske U~e{}e Republike Hrvatske u agresiji na Republiku Bosnu i Hercegovinu pouzadno se, pored njene oru`ane sile, mo`e utvrditi i na osnovu logisti~kog osiguranja Hrvatskog vije}a obrane, bez kojeg se ne bi moglo ni formirati niti djelovati. Naime, Republika Hrvatska je, za vrijeme agresije na Republiku Bosnu i Hercegovinu, pored kadrovske, uglavnom u `ivoj sili, Hrvatskom vije}u obrane pru`ala i finansijsku i logisti~ku podr{ku, kao i zna~ajnu drugu materijalnu pomo}. Hrvatska je dnevno tro{ila milion njema~kih maraka za pomo} svim strukturama Hrvatske zajednice Herceg-Bosna, uklju~uju}i i Hrvatsko vije}e obrane. Hrvatska je opskrbljivala Hrvatsko vije}e obrane zna~ajnim koli~inama oru`ja i vojne opreme, te gorivom, vozilima, hranom, a i municijom. Me|u materijalno-tehni~kim sredstvima bilo je prisustvo tenkova T-55 i haubica, sa posadama i s oznakom Hrvatske vojske. Tako su, na primjer, hrvatski tenkovi T-53 bili prisutni na podru~ju Gornjeg Vakufa, kojima su upravljale posade Hrvatske vojske protiv Armije Republike Bosne i Hercegovine.376 Raspolo`ivi podaci ukazuju na zna~ajnu ulogu Republike Hrvatske u naoru`avanju bosansko-hercegova~kih Hrvata. Tako je, primjera radi, 10. maja 1991. Ministarstvo unutarnjih poslova Republike Hrvatske omogu}ilo nabavku oru`ja i osiguralo njegov transport kamionima na relaciji Zagreb - ^apljina.377 Najobimnije aktivnosti na naoru`avanju
376 ICTY, Predmet: Br. IT-95-14-T, paragraf 120; ICTY, Predmet: Br. IT-95-

14/1-T, paragraf 78, nap. 182. 377 AIIZ, 2-551, Informacija Ministarstva unutarnjih poslova Socijalisti~ke Republike Bosne i Hercegovine o nekim pojavama i doga|ajima koji su posebno uticali na uslo`njavanje sigurnosne situacije u Republici, od 11. juna 1991.
1074

hrvatskog stanovni{tva u Bosni i Hercegovini organizirane su krajem 1991, nakon napada srpsko-crnogorskog agresora na Dubrovnik. Tada su Hrvati ogromne pare ulo`ili u naoru`avanje, te su posjedovali velike koli~ine konvencionalnog naoru`anja. “Svako sposoban ima pu{ku”. Neki bogati privatnici su, pored kala{njikova, nabavili i haubice, sve vrste topova, protivoklopnih baca~a i raketne sisteme “stinger”.378 Zna~ajan kontigent naoru`anja i vojne opreme namijenjen odbrani Vukovara, koji je zauzet 18. novembra 1991, preusmjeren je u zapadnu Hercegovinu. U preduze}ima Slobodan Princip Seljo i Vitez dobro je funkcionirala organizacija tajnog izvoza i kra|e eksploziva i baruta, koji je, pod parolom domovinskog rata u Hrvatskoj, tajno rasturan i za oru`je zamjenjivan, uglavnom, u Hrvatskoj.379 Op}inski odbor HDZ Bugojno obratio se 31. marta 1992. li~no ministru obrane Republike Hrvatske, Gojku [u{ku, tra`e}i pomo} u naoru`anju.380 U no}i 22./23. aprila 1992. grupa od oko tristo pripadnika oru`anih formacija Hrvatske zajednice Herceg-Bosna (Regionalni odbor HVO Srednja Bosna), na ~elu sa Dariom Kordi}em, iz pogona namjenske proizvodnje Bratstvo u Novom Travniku izvukla je tri vi{ecijevna raketna baca~a tipa Orkan i Oganj, te jedan broj haubica kalibra 122
378 Slobodna Bosna, br. 3, 14. novembar 1991., str. 5. 379 S. Salki} - S. Ahmi}, STRADANJE MUSLIMANA I ISTRA@IVANJE

RATNIH ZLO^INA NA PODRU^JU OP[TINE VITEZ (rukopis), Zenica, 1993., str. 2-3. 380 AIIZ, inv. br. 2-1900, Hrvatska demokratska zajednica, Op}inski odbor Bugojno, Bugojno, 31. mart 1992. - Ministarstvu obrane Republike Hrvatske (za ministra gospodina [u{ka), Zagreb. Matko Lu~i}, predsjednik Op}inskog odbora Hrvatske demokratske zajednice Bugojno, je u navedenom zahtjevu pisao: “@ivimo u dramati~noj situaciji. Pod srpskim smo prijetnjama. Organizirano se iseljava srpsko stanovni{tvo iz Kupresa i Bugojna. Grupa rezervista (jedan autobus) je do{la u civilu i preobukla se u vojne uniforme i razmjestila u iseljene ku}e. Raspola`emo sa minimalnim naoru`anjem. Svi Hrvati su spremni za borbu i vlada veliko nezadovoljstvo zbog nedostatka opreme. Na{ Regionalni krizni {tab u Grudama nije u stanju isporu~iti nam potrebnu opremu, a pukovnik Mikuli} nas upu}uje na Vas. Molimo Va{u intervenciju i pomo} u naoru`anju” (Isto).
1075

mm, a koje su preko Prozora transportovane u pravcu zapadne Hercegovine. Tako je u Hercegovinu, dok je JNA jo{ bila stacionirana u Mostaru, dovezeno preko 1.500 dugih cijevi, 1.400 bombi i preko 40.000 obroka.381 Republika Hrvatska je, pored `ive sile (Hrvatska vojska), u i protiv Republike Bosne i Hercegovine upu}ivala i municiju, tenkove, topove, napalm bombe i druga materijalno-tehni~ka sredstva i opremu. Nabavka municije je bila precizno organizovana. Glavni dotur municije i{ao je iz Plo~a, direktno prema Mostaru, “iste no}i kada je naru~en”. I general Vinko Martinovi} je od Janka Bobetka dobio “ne samo zadatak, nego i sva ovla{tenja i neka postepeno popunjavamo taj front, jer je to najbli`i, najkra}i, nemam prevoza velikog, tako da je on sa svog fronta smo skinuli bateriju topova 122, minobaca~e, mine, municiju, dakle sva streljiva koja su tra`ena, dakle, u najkra}em roku, to je funkcioniralo, mo`e se re}i, odli~no... Dalje, za municiju, te`ih kalibara, 130, u tri navrata su po{iljke i narud`be koje su date odmah bile upu}ivane prioritetno i to~no na liniji fronta...” (jezi~ki nekorektno, ali tako u originalu — primj. S.^.).382 Tako je i 20. oktobra 1993. “jedan ~itav teret oti{ao, ide odavde, te`eg kalibra, 130, 105, 120, a sa onog fronta ide i sva druga municija, tako da, jasno, tro{i se...”.383 Franjo Tu|man je slao oru`je Hrvatima u Bosni i Hercegovini, uklju~uju}i i podru~je Busova~e.384 Komandant 160. brigade Hrvatske vojske u Osijeku, pukovnik Dubravko Jezer~i}, 16. jula 1992, na osnovu naredbe komandanta Operativne zone Osijek, donio je naredbu o predaji jednog tenka T-55 i jednog BVP M-80, s jednim borbenim kompletom streljiva bez posade “za potrebe OG ‘Isto~na Posavina’”. Navedena materijalno381 Dnevni izvje{taj, br. 1, 25. april 1992.; Oslobo|enje, 4. oktobar 1993, str. 5;

ICTY, Predmet Kordi} i ^erkez - IT-95-14/2-T, Bilten FHP, br. 15, str. 73 i 98. Dario Kordi} je u aprilu 1992, kao politi~ar, potpisivao zahtjeve za nabavku te{kog naoru`anja i vojne opreme (Bilten FHP, br. 15, str. 73 i 98). 382 AIIZ, inv. br. 2-2474, Stenogram sastanka izme|u Franje Tu|mana, Janka Bobetka, Imre Agoti}a, Josipa Luci}a i Gojka [u{ka u Predsjedni~kim dvorima u Zagrebu, 22. oktobar 1993; Dani, 25. oktobar 2002, str. 23. 383 Isto.
384 Bilten FHP, br. 15, str. 98.

1076

tehni~ka sredstva je istoga dana u Osijeku “za ‘HVO’ Bugojno” preuzeo Josip Jagodin.385 Dario Kordi} je, u ime Regionalnog sto`era HVO Srednja Bosna, sa sjedi{tem u Busova~i, 10. juna 1992. Vjeranu Mijatovi}u, iz Vare{a, izdao stalnu propusnicu “kroz Hrvatsku zajednicu Herceg-Bosna i Republiku Hrvatsku, radi obavljanja posla za Op}inski sto`er HVO Vare{, tj. nabavljanja naoru`anja za potrebe HVO Vare{, kao i hrane”.386 Zapovjednik Op}inskog sto`era Hrvatskog vije}a obrane Konjic, Dinko Zebi}, ovla{ten je 18. juna 1992. da, “po usmenoj zapovijedi generala Bobetka, mo`e izvr{iti nabavku MTS za potrebe HVO Konjic”.387 Zapovjednik 1. lakog artiljerijskog diviziona protivzra~ne obrane (1. LARD PZO) Operativne zone Sjeverozapadna Hercegovina (Tomislavgrad), Marijan Mari}, izdao je 21. juna 1992. PREPORUKU “da se Branimiru Ivanovi}u na punktovima koje kontrolira HVO za podru~je Herceg-Bosne i Republike Hrvatske da mo`e putovati u Tomislavgrad — Divulje — Grude, radi poslova vezanih za PZO”.388
385 AIIZ, inv. br. 6-437, Republika Hrvatska, Hrvatska vojska, 160. brigada,

Klasa: 8/92-01/01, Ur. Broj: 3070-01-92-57, Osijek, 16. srpanj 1992, ZAPOVJED. Na kraju tog dokumenta u lijevom uglu ispod imena i prezimena, te svojeru~nog potpisa Josipa Jagodina nalazi se pe~at okruglog oblika, sa {ahovnicom u sredini i sljede}im natpisom: “Hrvatska zajednica Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e obrane, Op}inski sto`er Bugojno”.
386 AIIZ, inv. br. 2-1861, Hrvatska zajednica Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e

obrane, Regionalni sto`er Srednje Bosne, Busova~a, Broj: 02-347/92, Busova~a, 10. juni 1992, STALNA PROPUSNICA. Dario Kordi} je tom propusnicom Mijatovi}u odobrio “da mo`e posjedovati osobno kratko i dugo naoru`anje po teritoriji Hrvatske zajednice Herceg-Bosna i Republike Hrvatske”. Stoga je molio sve punktove HVO-a “da osiguraju nesmetan prolaz navedenoj gospodi, kao i da im pru`e eventualno posebnu pomo}” (Isto).
387 AIIZ, inv. br. 2-1864, Hrvatsko vije}e obrane, Op}inski sto`er Konjic, Broj:

02-558/92, 18. juni 1992, OVLA[TENJE. Dinko Zebi} je putovao “vozilom marke Golf JX, reg. ozn. HVO-1-0-5, sa osobnim voza~em Zlatanom Arapovi}em” (Isto).
388 AIIZ, inv. br. 2-2154, Hrvatska zajednica Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e

obrane, Zapovjedni{tvo 1. LARD PZO SZH /laki artiljerijski divizion protiv-zra~ne odbrane Operativne zone sjeverozapadna Hercegovina/, Tomislavgrad, 21. juni 1992, PREPORUKA.
1077

Ministar Gojko [u{ak je na sastanku izme|u Franje Tu|mana, Janka Bobetka, Imre Agoti}a, Josipa Luci}a u Predsjedni~kim dvorima u Zagrebu, 22. oktobra 1993, iznio podatak da je u Hercegovinu upu}eno “dvanaest tenkova, baterije topova, municija. Dakle, sve {to ima brigada je prevu~eno i to je spasilo situaciju dolje u dolini Neretve”.389 Republika Hrvatska je u agresiji na Republiku Bosnu i Hercegovinu koristila i napalm-bombe,390 kao i avijaciju. U toku 1992. izvr{eno je 190 avio poleta, sve no}u (“do momenta dok je zabranjeno letenje bilo za zapadnu Bosnu”), pri ~emu je preve`eno 450 osoba i 87 tona tereta.391 U toku 1993. (do 22. oktobra) realizirano je 105 letova, prevezeno 700 ranjenika, oko 1.300 drugih osoba i 50 tona tereta.392
U PREPORUCI je navedeno “da imenovani putuje u osobnom automobilu registracije ZE 112-783”, “broj osobne karte 1742/91. g.” (Isto). 389 AIIZ, inv. br. 2-2474, Stenogram sastanka izme|u Franje Tu|mana, Janka Bobetka, Imre Agoti}a, Josipa Luci}a i Gojka [u{ka u Predsjedni~kim dvorima u Zagrebu, 22. oktobra 1993; Dani, 25. oktobar 2002, str. 24. 390 Isto. Podatak o upotrebi napalm-bombi protiv Bo{njaka iznio je Franjo Tu|man na sastanku izme|u njega, Janka Bobetka, Imre Agoti}a, Josipa Luci}a i Gojka [u{ka u Predsjedni~kim dvorima u Zagrebu, 22. oktobra 1993. (AIIZ, inv. br. 2-2474; Dani, 25. oktobar 2002, str. 24). S tim u vezi, Franjo Tu|man je izjavio: “... I {to ste napalmbombe, nekakve prskalice, da se tamo upotrijebi, s kojima ste bili zastra{ili i jo{ jugo-armiju i kasnije neke Muslimane. Ne{to smislite, to bi nam bilo veoma va`no. Me|u nama re~eno, slu{ajte, ~ak su i ovi evropski pregovara~i o~ekivali da }emo mi taj problem rije{iti” (Isto). 391 Isto, str. 23. 392 Isto. Navedeno u~e{}e avijacije Republike Hrvatske u agresiji na Republiku Bosnu i Hercegovinu i{lo je, po generalu Agoti}u, “sve po zahtjevu HVO-a”. Me|utim, “zrakoplovna podr{ka, u smislu upotrebe helikoptera”, Hrvatsko ratno zrakoplovstvo je, po generalu Agoti}u, bilo “potpuno neorganizovano, sa na{e strane. Zbog toga {to svi ti zahtjevi od njih dolaze nekakvim, ako se ja mogu usuditi re}i, neredovnim putovima. Ta linija zapovjedanja Hrvatskim ratnim zrakoplovstvom i Hrvatskom vojskom uop}e nije po{tovana. Sve to ide, manjevi{e, preko ureda gospodina ministra ili direktno od Tole @arka ili od ljudi iz Glavnog sto`era HVO-a, prema Mje{ovitoj zrakoplovnoj eskadrili u Divuljama, koju su oni nekako smatrali i smatraju eskadrilom koja je zadu`ena za njih.. Mislim da bi trebalo formirati jednu postrojbu iz redova Hrvatskog zrakoplovstva koja bi se sa helikopterima HVO-a ili na{im helikopterima bazirala na prostoru Hrvatske zajednice Herceg-Bosna... Vi znate da niste imali primjedbi na HRZ da je letjela bez najave u Herceg-Bosnu... De{ava nam se situacija da mi uputimo helikopter u Kiseljak, Novu Bilu ili ...” (Isto).
1078

Republika Hrvatska je za neposrednu podr{ku borbenih dejstava protiv Republike Bosne i Hercegovine koristila avione tipa Utva i helikoptere Hrvatske vojske, posebno u okru`enim gradovima centralne Bosne. Avioni i helikopteri su kori{teni u izvo|enje, prijevoz ljudstva i materijalno-tehni~kih sredstava i opreme, kao i na zadacima vatrene podr{ke iz vaduha. Anga`ovanje letjelica Hrvatske vojske posebno je bilo zapa`eno na podru~ju planina Radu{e i Vranice, zatim prelet helikoptera prema okru`enim gradovima u centralnoj Bosni i vaduhoplovna podr{ka jedinicama Hrvatskog vije}a obrane u Mostaru i drugim mjestima.393 Helikopteri iz Republike Hrvatske su i za centralnu Bosnu (Novi Travnik, Vitez, Busova~a i druga mjesta) transportovali i oru`je za Hrvatsko vije}e obrane. Tako su tokom juna 1993. helikopteri prevozili oru`je i nekori{tene hrvatske dinare. Helikopteri su tokom juna i jula 1993. slijetali u blizini fabrike oru`ja Vitezit. I u periodu od septembra do kraja 1993. tim helikopterima je preno{eno oru`je.394
Imre Agoti} je 22. oktobra 1993. svog na~elnika Sto`era, brigadira ^uleti}a, uputio u Glavni sto`er Hrvatskog vije}a obrane, kod Brune Stoji}a, i zapovjednika, na~elnika Sto`era Zrakoplovne baze. Cilj njihovog odlaska u Republiku Bosnu i Hercegovinu (Mostar) je bio da sa Glavnim sto`erom HVO-a koordiniraju, vide i dogovore se “u ~emu su problemi u zrakoplovnom pogledu i {to im mogu pru`iti u tom pogledu”. Govore}i o tome na sastanku izme|u Franje Tu|mana, Janka Bobetka, Imre Agoti}a, Josipa Luci}a i Gojka [u{ka u Predsjedni~kim dvorima u Zagrebu, 22. oktobra 1993, Imre Agoti} je smatrao da }e poslije toga, po naredbi Franje Tu|mana, “izri~ito i za to”, jer su do tada “svu pomo} nekako stidljivo pru`ali”. S tim u vezi, on je “iskreno” naveo: “... od mene Dunja zahtjeva da {aljem helikopter u Kiseljak, u Novu Bilu, a gospo|ica Dunja, recite mi, ne, ne, hitno, ranjeni su, a {to da ja ka`em ne}u. Ja molim samo da ide sve linijom zapovijedanja, time }emo efikasniji biti... ^asnik sigurnosti dolazi na aerodrom Divulje i tra`i ljude koji }e letjeti za Herceg-Bosnu, ja ne znam ta~no koliko tarife, ali iz d`epa vadi marke, pla}a. To je jako pogubno po moral ljudi. On je pripadnik HVO-a” (Isto, str. 24). 393 AIIZ, inv. br. 2-2294, U~e{}e HV na bh rati{tu i drugi vidovi podr{ke iz Republike Hrvatske. Pru`aju}i podr{ku Hrvatskom vije}u obrane, helikopteri Hrvatske vojske su, uglavnom, slijetali u Vitez, Kiseljak, Busova~u i Sebe{i}, glavnu logisti~ku bazu za srednju Bosnu, koju je od jula 1993. dr`ala Armija Bosne i Hercegovine. Nakon opkoljavanja Viteza helikopteri su slijetali blizu fabrike Slobodan Princip Seljo. U decembru 1993, kada se Armija Republike Bosne i Hercegovine pribli`ila sleti{tu, Vitez se po~eo snabdijevati padobranima kojima je HVO-u izbacivana municija i granate (Bosna, br. 1, 11. februar 1994, str. 23). 394 Bilten FHP, br. 15, str. 155-156, izjava Draga Naki}a, svjedoka odbrane u Predmetu Kordi} i ^erkez — IT-95-14/2-T, Ha{ki tribunal, 18. septembar 2000.
1079

Kolaboracionisti~ka Hrvatska zajednica Herceg-Bosna ostvarila je saradnju sa mnogim preduze}ima u Republici Hrvatskoj, odakle je vr{eno snabdijevanje prehrambenim i drugim proizvodima. Nosilac snabdijevanja za podru~je srednje Bosne bio je grad Bugojno. Ta odluka je donesena 16. juna 1992. u Zagrebu, na sastanku u prostorijama preduze}a Vo}e Export-Import, na kome su bili prisutni: Jure Klari}, iz Vo}a Zagreb; Ljupko Tabakovi} iz Direkcije robnih rezervi Republike Hrvatske; te predstavnici Op}inskog sto`era Hrvatskog vije}a obrane Bugojno: Ante Bagari}, Branko [ari}, Zvonko Mihaljevi} i Josip Pocrnja. Na tom je sastanku bilo govora o nosiocu prihvata, skladi{tenja, transporta i distribucije prehrambenih roba, ovla{tenoj firmi i osobama koje }e izvr{iti realizaciju. Nakon toga, odr`an je 3. jula 1992. sastanak u Bugojnu, na kome je tretirana problematika “snabdijevanja osnovnim prehrambenim proizvodima pu~anstva, prispjelih izbjeglica i vojske op}ine Bugojno” (na sastanku su bili prisutni: Vladimir [olji}, Anto Bagari}, Leon ]osi}, Mihovil Struji}, Zvonko Brajkovi}, te Ljupko Tabakovi}, na~elnik Odjela za poljoprivredno-prehrambene proizvode Direkcije robnih rezervi Republike Hrvatske, i Ljupko Mi{ura, ~lan Zavi~ajnog kluba u Zagrebu).395 “Sagledavaju}i kompletnu problematiku snabdijevanja grada Bugojna i {ire okolice, kao i cijele srednje Bosne, prehrambenim proizvodima u ratnim uvjetima u kojima se na{ao grad Bugojno i cijela Herceg-Bosna”, na sastanku u Bugojnu je dogovoreno da glavni koordinator snabdijevanja osnovnim prehrambenim i “eventualno” drugim proizvodima bude preduze}e Delta, a Josip Pocrnja nosilac nabavke, prihvata i distribucije roba.396 On je uspio da 31. jula 1992.

395 AIIZ, 2-1907, Hrvatsko vije}e obrane, Op}inski sto`er Bugojno, Izvje{}e

/Josipa Pocrnje/ Op}inskom sto`eru Bugojno sa slu`benog puta u Zagreb, Bugojno 1. avgusta 1992.
396 Isto. Navedeni prijedlog o izboru preduze}a Delta, iz Bugojna, predlo`io je

HVO Bugojno. To preduze}e je trebalo da dogovori sve ostale detalje u narednim kontaktima sa preduze}em Vo}e, iz Zagreba. Ante Bagari} je predlo`io Josipa Pocrnju da vodi sve poslove oko realizacije tog projekta, prije svega, p{enice i bra{na. On je otputovao u Zagreb, gdje je 29. jula 1992. uputio zahtjev Ministarstvu trgovine Republike Hrvatske o preuzimanju oko 250 tona robe u prvom turnusu, “a treba ga realizirati prvi tjedan u osmom (8) mjesecu”. Sukcesivnim preuzimanjem roba iz Direkcije za robne rezerve, Pocrnja je smatrao da se mogu “zadovoljite na{e potrebe, {to zna~i da mo`emo organizirati trgovinu”. Uvjeti za dobivanje robe su 60 dana beskamatno (Isto).
1080

osigura 25 tona hrane od Njema~kog humanitarnog dru{tva iz Zagreba, a po~etkom mjeseca isti kontigent od Crvenog kri`a i Karitasa.397 Zapovjednik Op}inskog sto`era Hrvatskog vije}a obrane Bugojno, Zdravko Babi}, 2. jula 1992. ovlastio je na~elnika logistike Hrvatskog vije}a obrane Bugojno, Josipa Jagodina “da u ime Op}inskog sto`era Bugojno poduzima u Republici Hrvatskoj sve radnje u svezi nabavke i transporta MTS i naoru`anja”. Jagodin je posebno bio ovla{}en “za radnje oko nabavke oklopnih borbenih sredstava i njihovog transporta do Bugojna”.398 Hrvatsko vije}e obrane Bugojno je zadu`ilo Mihovila Struji}a, ~lana Predsjedni{tva Hrvatskog vije}a obrane, “uz prethodno odabranu ekipu”, da izvr{i zadatak nabavke deficitarnih zrna za topove od 76 mm, zrna za haubicu od 122 mm, oklopna sredstva i dr.399 Tako je Struji} od 26. jula 1992. putovao u Split, Sinj, Ston, Slano, Lozicu, Zagreb, Slunj, Vinkovce, Vara`din, Bjelovar, Osijek i Sisak, gdje je “poku{avao sa ekipom u svakom mjestu posebno izvr{iti barem dio zadataka”. Tada su nabavili : - tenk T-55, sa jednim borbenim kompletom 1 komad

Pocrnja je u Zagrebu sa Direkcijom za robne rezerve Republike Hrvatske dogovorio i sljede}e: - izuzimanje p{enice “iz kontigenta koji je do{ao iz Austrije, a namijenjen je Republici BiH”; - isporuku svje`eg kvasca za potrebe pekare Bugojno (kao donacija); - uplatu 25 tona mesnih konzervi, “{to zna~i 70 dana ishrane vojnika”, od odre|enih firmi iz Zagreba; - da se po veoma povoljnim cijenama, preko preduze}a Odem, u ^e{koj uzmu ZISERI (protivtenkovski topovi ZiS 76 mm). U Zagrebu je od 27. jula 1992. egzistirala i kancelarija preduze}a Delta (Isto).
397 Isto. 398 AIIZ, inv. br. 6-443, Hrvatska zajednica Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e

obrane, Op}inski sto`er Bugojno, Broj: 01-120-95, 2 juli 1992, Ovla{tenje.
399 AIIZ, inv. br. 2-1865, Mihovil Struji}, ~lan Predsjedni{tva HVO - Hrvatskom

vije}u obrane Bugojno, n/r Predsjednika, Izvje{}e. Mihovil Struji} je, sa “odabranom ekipom”, imao zadatak i da izna|e poslovni prostor za kancelariju HVO u Zagrebu.
1081

- oklopno borbeno vozilo M-30, sa topom od 20 mm i PAM-om 12,7 mm, plus jedan borbeni komplet - zrno 76 mm 435 komada - zrno za haubicu 122 mm 350 komada - zrno za minobaca~ 120 mm 245 komada - zrno za minobaca~ 82 mm 200 komada - minobaca~ 82 mm 2 komada - pu{ka 1 komad - ru~ni baca~ 1 komad - metak 7,9 mm 10.000 komada - maljutke 10 komada - rotaciono svjetlo.400 1 komad

400 Isto. Sva navedena sredstva su dopremljena u Bugojno.

Struji} je sa ekipom u Zagrebu zakupio poslovni prostor (dvije prostorije, jedna od 13,80 m2, a druga 12 m2), sa infrastrukturom (2 telefona, kancelarijski stolovi dr.). Struji} je “za naredne aktivnosti” dogovorio “sa oko 80% vjerovatno}e” i sljede}e: - tenk T-84 1 komad - tenk T —55 1 komad - oklopni transporteri 2 komada - top od 130 mm, iz Divulja 1 komad - zrna za ZIS 1.500 komada - zrna za haubicu 120 mm 1.000 komada - mine od 120 mm - `ice za poljske telefone 30 komada - vre}e i kreveti za spavanje 500 komada - topla odijela od 83 MED * - juri{ne pu{ke M-16 (po cijeni od oko 650 DEM) * - vojni~ki snajperi i baca~i tromblona. * (* U originalnu nije naveden broj — prim. S. ^.) Navedene zadatke je realizirala grupa u sljede}em sastavu: Mihovil Struji}, Josip Jagodin, Ivica Bodru{i}, Mario Nevjesti}, Zdravko Lu~i}, Mirko Crnjak i ekipa Vojne policije iz Bugojna.
1082

Op}inski sto`er HVO Bugojno dobio je 30. jula 1992. od jedne kasarne u Zagrebu : - {atorska krila 250-300 komada - borbeni ranci oko 250 komada - vojni~ke porcije oko 100 komada - nove ~izme oko 40 komada - remenje za hla~e oko 200 komada.401 Ministarstvo obrane Republike Hrvatske je osiguravalo materijalnotehni~ka sredstva za potrebe Hrvatske zajednice Herceg-Bosna. Tako je general-pukovnik Ivan ^ermak, 3. avgusta 1992. potpisao nalog da se za potrebe Centralne pozadinske (baze) Grude, “a na raspolaganje oru`anih snaga BiH - HVO Bugojno”, izda : - mine 120 mm 100 komada - mine 82 mm 200 komada.402 Istoga dana general Ivan ^ermak je Tehni~ko-prometnoj upravi izdao nalog za izdavanje materijalnih sredstava za potrebe Centralne pozadinske baze Grude, “a na raspolaganje oru`anih snaga BiH HVO Bugojno” : - lanser Strela 2 M 1 komad - raketa Strela 2 M 6 komada - AP AK-74 30 komada - municija 5,45 mm 40.000 komada

401 AIIZ, 2-1907, Hrvatsko vije}e obrane, Op}inski sto`er Bugojno, Izvje{}e /Josipa Pocrnje/ Op}inskom sto`eru Bugojno sa slu`benog puta u Zagreb, Bugojno, 1. avgusta 1992. Navedenu opremu su osigurali i dobili Josip Pocrnja i Nikola Pavlovi}. 402 AIIZ, inv. br. 6-442, Republika Hrvatska, Ministarstvo obrane, Klasa: 003-

05/92-01/252. Ur. Broj: 512-07-06/92-01/252, Zagreb, 3. avgust 1992, - Rikardu Ben~i}u Rijeka, Nalog. Josip Jagodin je bio odgovorna osoba, “koja }e sredstva preuzeti”. General ^ermak je bio zadu`en za opskrbu Hrvatske vojske i on je, po generalu Bobetku, “i sam dolazio na front i njegove po{iljke su dolazile ta~no u sekundu...” (J. Bobetko, nav. dj., str. 298).
1083

- uniforme - metak 122 mm Gvozdin

200 kompleta (za zimu) 100 komada.403

Sekretarijat za narodnu odbranu Op}ine Beli Manastir je 6. avgusta 1992. predao Op}inskom sto`eru Hrvatskog vije}a obrane Bugojno sljede}a materijalna sredstva : - RPG 2 2 komada - RPG 7 1 komad - mine za RPG 70 sanduka - AP 50 komada.404 Istoga dana navedeni naslov je predao “gospodinu Jagodin Josipu, ovla{tenom do~asniku HVO Bugojno - Op}inski sto`er Bugojno” sljede}a materijalno-tehni~ka sredstva : - PHP (pi{tolj) 10 komada - snajper 1 komad - metak za snajper 60 komada.405 Ministarstvo obrane Republike Hrvatske, general-pukovnik Ivan ^ermak, pomo}nik ministra obrane, izdalo je 12. avgusta 1992. nalog Tehni~ko-prometnoj upravi za izdavanje materijalnih sredstava za potrebe Hrvatskog vije}a obrane Bugojno : - AK-47 150 komada
403 AIIZ, inv. br. 6-440, Republika Hrvatska, Ministarstvo obrane, Klasa: 003-

05/92-01/252, Ur. Broj: 512-07-06/92-01/252, Zagreb, 3. avgust 1992. - Tehni~koprometnoj upravi, NALOG. Odgovorna osoba “koja }e sredstva preuzeti je Josip Jagodin, JMBG 2701960191760 Bugojno”.
404 AIIZ, inv. br. 6-439, Republika Hrvatska, Op}ina Beli Manastir, Sekretarijat

za narodnu obranu, Bilje, 6. avgust 1992, POTVRDA. Navedena materijalno-tehni~ka sredstva je 7. avgusta primio Josip Jagodin.
405 AIIZ, inv. br. 6-438, Republika Hrvatska, Op}ina Beli Manastir, Sekretarijat

za narodnu obranu, Osijek, 6. avgusta 1992, POTVRDA. Jagodin je 7. avgusta preuzeo pomenuta materijalno-tehni~ka sredstva i prevezao ih “osobnim vozilom reg. Oznake BU = 57-89”.
1084

- municija 7,62 x39 - ru~ne bombe - uniforme - minobaca~ 60 mm - minobaca~ 82 mm - mina 82 mm

50.000 komada 300 komada 400 komada 4 komada 4 komada 100 komada.406

I 156. brigada Hrvatske vojske je osiguravala materijalno-tehni~ka sredstva za potrebe Hrvatskog vije}a obrane Bugojno. Pored Josipa Jagodina, i Ante Ze~evi}, iz Bugojna, pripadnik Hrvatskog vije}a obrane Bugojno, je bio ovla{ten da za potrebe Hrvatskog vije}a obrane preuzima i vr{i prijevoz tih sredstava za Bugojno. Njega je 19. avgusta 1992. ovlastio Ivica Lu~i}, zapovjednik brigade Eugen Kvaternik (Bugojno), da za potrebe Hrvatskog vije}a obrane preuzme streljivo od 156. Makarske brigade.407 Hrvatsko vije}e obrane Hrvatske zajednice Herceg—Bosna je u Republici Hrvatskoj preuzimalo materijalno—tehni~ka sredstva, naoru`anje, sanitetski materijal, lijekove, opremu, hranu, cigarete i sve druge potrebe. Za nabavku navedenog u Republici Hrvatskoj za potrebe Hrvatskog vije}a obrane — Sto`er @ep~e (zapovjednik IV operativne zone Ivo Lozan~i}) je 20. avgusta 1992. ovlastio Vinka Mari}a.408 I 4. brigada Zbora narodne garde je osiguravala pripadnike Hrvatskog vije}a obrane Bugojno materijalno-tehni~kim sredstvima. Tako je pripadnicima Hrvatskog vije}a obrane Bugojno 11. septembra 1992, iz skladi{ta 4. brigade Zbor narodne garde u Ora{cu (Vojna po{ta 1114 Split), izdato :
406 AIIZ, inv. br. 6-441, Republika Hrvatska, Ministarstvo obrane, Klasa: 003-

05/92-01/252, Ur. Broj: 512-07-06/92-01/252, Zagreb, 12. avgust 1992. - Tehni~koprometnoj upravi, NALOG. Josip Jagodin je bio odgovorna osoba “koja }e sredstva preuzeti”. 407 AIIZ, inv. br. 2-1866, Hrvatska zajednica Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e obrane, Zapovjedni{tvo brigade Eugen Kvaternik Bugojno, Broj: 02-128-668/92, Bugojno, 19. avgusta 1992, OVLA[TENJE. 408 AIIZ, inv. br. 2-1867, Hrvatska zajednica Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e obrane, Sto`er @ep~e, Broj: 02/2-28/92, @ep~e, 20. avgust 1992, OVLA[]ENJE.
1085

- mine za MB 60 mm - metak 20 mm OERLIKON

144 komada 360 komada.409

Op}inskom sto`eru Hrvatskog vije}a obrane Bugojno je 19. septembra 1992. iz skladi{ta 4. brigade Zbora narodne garde odobreno izdavanje i prijevoz materijalno-tehni~kih sredstava. Tako je pukovnik Mirko [androv, zapovjednik jedinice — Vojne po{te 1114 Split, u Ora{cu, 11. septembra 1992. potvrdio da su iz njegove jedinice pripadnicima Hrvatskog vije}a obrane Bugojno izdali sljede}a sredstva : - mine za MB 60 mm 144 komada - metak 20 mm OERLIKON 360 komada.410 Pukovnik Mirko [undrov je 19. septembra 1992. ponovo Hrvatskom vije}u obrane Bugojno odobrio izdavanje i prijevoz sljede}ih tehni~komaterijalnih sredstava iz skladi{ta 4. brigade Zbora narodne garde : - PAP 7,62 mm 10 komada - metak 7,62 i 39 (?) mm 10 sanduka - metak 7,9 mm 10 sanduka - metak 20 mm OERLIKON 180 komada - uniforma komplet 30 kompleta.411 Vite{ka brigada Hrvatskog vije}a obrane, uklju~uju}i i specijalnu jedinicu D`okeri, ~esto je dobijala materijalno-tehni~ka sredstva, hranu,

409 AIIZ, inv. br. 2-1869, Vojna po{ta 1114 Split, Ora{ac, 11. septembar 1992, Potvrda.

Na kraju tog dokumenta nalazi se pe~at okruglog oblika, sa {ahovnicom u sredini i natpisom: “Republika Hrvatska, Ministarstvo obrane, Zbor narodne garde, 4. brigada”. 410 AIIZ, inv. br. 2-1869, VOJNA PO[TA 1114 SPLIT, Ora{ac, 11. septembar 1992, POTVRDA. 411 AIIZ, inv. br. 2-1870, Republika Hrvatska, Ministarstvo obrane, Zbor narodne garde, 4. brigada, Klasa: 803-05/92-03/316, Ur. broj: 5124-01-01-92-4, Ora{ac, 19. septembar 1992. - Op}inskom sto`eru HVO Bugojno, Odobrenje za izdavanje i prijem TMS. Materijalno-tehni~ka sredstva su predata Zdenku [islavu, pripadniku HVO Bugojno (JMBG: 3105970191256, br. iskaznice 1278) na osnovu zahtjeva zapovjednika HVO Bugojno, od 12. septembra 1992. i odobrenja za Zdenka [islava, “kojim se ovla{}uje da u ime Sto`era doveze TMS, broj: 01-325/92, od 09. 09. 1992.”.
1086

opremu i druge potrebe iz Republike Hrvatske. Tako su uniforme, oru`je, ~izme, oprema i dr. dobijali iz Karlova~ke brigade.412 Na podru~ju Prozora, Jablanice i drugih mjesta bila je prisutna logisti~ka oprema Hrvatske vojske.413 Ministarstvo obrane Republike Hrvatske i li~no pomo}nik ministra obrane, general-pukovnik Ivan ^ermak, je osiguravalo materijalnotehni~ka sredstva i opremu i Hrvatskom vije}u obrane Vare{, te li~no Op}inskom sto`eru Hrvatskog vije}a obrane Vare{ u kontinuitetu pru`ao “svu raspolo`ivu pomo} i savjete”.414
412 Bilten FHP, br. 15, str. 65-66, Izjava A. S., za{ti}enog svjedoka optu`be u

Predmetu Kordi} i ^erkez — IT-95-14/2-T, Ha{ki tribunal, 9. mart 2000. Tako su jednom prilikom Sre}ko Petrovi} i Zoran Raji} i{li u Karlovac “i donijeli uniforme, oru`je i sli~ne stvari, ~izme, opremu” (Isto).
413 Bilten FHP, br. 15, str. 56, Izjava Remi Lendra (Remy Landry, ~lan Evropske

posmatra~ke misije, koji je tokom 1993. bio stacioniran u Zenici), svjedok optu`be u Predmetu Kordi} i ^erkez — IT-95-14/2-T, Ha{ki tribunal, 28.-29. februar 2000. Remi Lendr je, pored posjedovanja dokaza u oblasti Prozora i Jablanice, “li~no vidio logisti~ku opremu HV, koja je tada prijavljena od nekih vojnih predstavnika HV kao ~injenica da su imali logisti~ku opremu u toj oblasti” (Isto).
414 AIIZ, inv. br. 2-1871, Hrvatska zajednica Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e

obrane, Op}inski sto`er Vare{, Vare{, 2 oktobra 1992. — Ministru obrane Republike Hrvatske, n/r pomo}niku ministra obrane gosp. general — pukovniku Ivanu ^ermaku, ZAMOLBA ZA POMO] HVO VARE[. Predsjednik HVO Vare{, Anto Pej~inovi}, je u dopisu od 2. oktobra 1992. od generala ^ermaka tra`io pomo} u sljede}em: “1) Topni{tvu, streljivu, sredstvima veze (mobiteli, motorole); 2) Odje}i i opremi za borce; 3) Poslovnom prostoru u Zagrebu”. Pej~inovi} je “zamolbu za pomo} HVO Vare{“ op{irno obrazlo`io, kako bi poja~ali “obranu te{kim naoru`anjem”, {to im je nu`no “tim vi{e {to predstoji zimski period i mogu}e te{ko}e vezane za brdsko-planinsko podru~je i tome sli~no. Otuda i na{a molba u svezi odje}e, obu}e i opreme za zimske uvjete”. Pej~inovi} je generala ^ermaka molio da HVO-u Vare{ osigura i ustupi poslovni prostor iz vojno-stambenog fonda u Zagrebu (od 40-60m2), “po{to raspola`emo s odre|enim rezervama radnih organizacija (Rudnici i @eljezara Vare{, Tvornica rezervnih dijelova — TRD Vare{ Pogon RO ZRAK Sarajevo u Pajtovom Hanu i sl.)...”. Navedeni prostor je HVO-u Vare{ bio neophodan, jer bi omogu}ili firmi TRD
1087

Jedinice Hrvatske vojske koje su u~estvovale u agresiji i drugim oblicima zlo~ina u Republici Bosni i Hercegovini snabdjevene su materijalno-tehni~kim sredstvima i opremom iz Republike Hrvatske. Tako je i 55. laki artiljerijski divizion protivzra~ne obrane iz Siska (55. lard pzo), ~iji su dijelovi bili razmje{teni u rejonu Tomislavgrada i Posu{ja, sva materijalno-tehni~ka sredstva dobijao iz Hrvatske. Bojnik Josip [iki}, zapovjednik Vojne po{te Br. 3033 Sisak, 8. septembra i 3. oktobra 1992. izdao naredbu o osiguranju materijalno-tehni~kih sredstava za potrebe tog diviziona i na~inu prijevoza i preuzimanja. Odre|eno je da se u Tomislavgrad prebace sljede}e sredstva i koli~ine: - granate 20 mm 4.000 komada - granate 40 mm 410 komada415
Vare{ da “ostvaruje neposredne gospodarske veze za potrebe HVO Vare{, same firme, odnosno njenih radnika, te tako ponovo putem razmjene osigurali ishranu gra|ana”. HVO Vare{ je ostvario “vrlo plodne kontakte sa Preduze}em Kon~ar — Tvornica specijalne opreme u Zagrebu” (Isto). 415 AIIZ, inv. br. 2-2145, Republika Hrvatska, Hrvatska vojska, Vojna po{ta 3033, Broj: 1496/92, Sisak, 8. septembar 1992, ZAPOVJED, Isto, inv. br. 2-1088 i 2-1888, Republika Hrvatska, Hrvatska vojska, V. P. 3033, Ur. br. 1812/92, Sisak, 3. oktobar 1992, ZAPOVIJED. Branimir Ivanovi}, pripadnik HVO-a Tomislavgrad, ovla{ten (od Marijana Mari}a, zapovjednika 1. lakog artiljerijskog diviziona protuzra~ne obrane Operativne zone sjeverozapadna Hercegovina) za nabavku materijalno-tehni~kih sredstava i opreme u Republici Hrvatskoj, je bio odgovorna osoba i za prijevoz navedenih granata u Tomislavgrad. Naime, bojnik [iki} je naredbom od 3. oktobra 1992. odredio da Marijan Mari} preuzme pomenuta sredstva u Tomislavgradu, o ~emu }e u pisanoj formi podnijeti izvje{taj, i na~inu prijevoza. U toj je naredbi stajalo sljede}e: “...... 3. ode|ujem da sredstva preuzme zapovjednik postrojbe u Tomislav Gradu Gospodin MARIJAN MARI], o ~emu }e me pismeno izvijestiti. 4. Ode|ujem da se sredstva prevezu vozilom TAM 190 reg. ozn. ZE 853 29 kojim }e upravljati gos. BESTALJKO @ELJKO, a suvoza~i su JUKI] JADRANKO i BRANIMIR IVANOVI]. 5. Odre|ujem da putna brzina u naseljenom mjestu ne prelazi 50 km/h, a van naseljenog mjesta 70 km/h. Voditi ra~una o transportu i sredstvima da ne do|e do o{te}enja, za {to mi je osobno odgovoran gosp. IVANOVI]. 6. Odre|ujem da zaustavno mjesto bude Zadar i Split, a mar{ruta je SisakKarlovac-Jospidol-Senj-Split-Tomislav Grad. Popunu goriva vr{iti na zaustavnim mjestima.
1088

Ministarstvo obrane Republike Hrvatske i li~no pomo}nik ministra obrane, general-pukovnik Ivan ^ermak, je osiguravalo materijalnotehni~ka sredstva i opremu i Hrvatskom vije}u obrane Vare{. On je li~no Op}inskom sto`eru Hrvatskog vije}a obrane Vare{ u kontinuitetu pru`ao “svu raspolo`ivu pomo} i savjete”.416 Hrvatsko vije}e obrane Bugojno je nabavljao materijalno-tehni~ka sredstva od Ministarstva obrane Republike Hrvatske. Taj zadatak je u ime Hrvatskog vije}a obrane Bugojno (brigade Eugen Kvaternik) izvr{avao Josip Jagodin. On je u vremenu od 8.-24. oktobra 1992. u Hrvatskoj podigao sljede}u robu : - podkape 1.500 komada
7. Po dolasku u Tomislav Grad na~initi zapisnik o izvr{enom zadatku, a potom pismeno izvijestiti zapovjednika 55. LARD PZO Sisak gos. bojnika: Josipa [iki}a” (AIIZ, inv. br. 2-1888, Republika Hrvatska, Hrvatska vojska, V. P. 3003, UR. BR. 1812/92, Sisak, 3. oktobar 1992, ZAPOVJED).
416 AIIZ, inv. br. 2-1871, Hrvatska zajednica Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e

obrane, Op}inski sto`er Vare{, Vare{, 2. oktobar 1992. — Ministru obrane Republike Hrvatske, n/r pomo}niku ministra obrane gosp. general-pukovniku Ivanu ^ermaku, ZAMOLBA ZA POMO] HVO VARE[. Predsjednik HVO Vare{, Anto Pej~inovi}, je u dopisu od 2. oktobra 1992. od generala ^ermaka tra`io pomo} u sljede}em: “1) Topni{tvu, streljivu, sredstvima veze (mobiteli, motorole); 2) Odje}i i opremi za borce; 3) Poslovnom prostoru u Zagrebu” (Isto). Pej~inovi} je “zamolbu za pomo} HVO Vare{“ op{irno obrazlo`io, kako bi poja~ali “obranu te{kim naoru`anjem”, {to im je nu`no “tim vi{e {to predstoji zimski period i mogu}e te{ko}e vezane za brdsko-planinsko podru~je i tome sli~no. Otuda i na{a molba u svezi odje}e, obu}e i opreme za zimske uvjete”. Ante Pej~inovi} je generala Ivana ^ermaka molio da HVO-u Vare{ osigura i ustupi poslovni prostor iz vojno-stambenog fonda u Zagrebu (od 40-60 m2), “po{to raspola`emo s odre|enim rezervama radnih organizacija (Rudnici i @eljezara Vare{, Tvornica rezervnih dijelova — TRD Vare{ Pogon RO ZRAK Sarajevo u Pajtovom Hanu i sl.)...”. Navedeni prostor je HVO-u Vare{ bio neophodan, jer bi omogu}ili firmi TRD Vare{ da “ostvaruje neposredne gospodarske veze za potrebe HVO, Vare{, same firme, odnosno njenih radnika, te tako ponovo putem razmjene osigurali ishranu gra|ana”. HVO Vare{ je ostvario “vrlo plodne kontakte sa Preduze}em Kon~ar — Tvornica specijalne opreme u Zagrebu” (Isto).
1089

- majice - duge ga}e - rakete 128 mm - APK cijev 7,62 mm - metak 7,62 mm - mitraljez 12,7 mm - streljivo 12,7 mm - raketa RPG-7 - mine 120 mm - metak ZIS 76 mm - metak 7,62 mm - metak ZIS 76 mm - metak 14,5 mm - kabanice - jakne “Duplon”

1.500 komada 1.500 komada 50 komada 300 komada 200.000 komada 1 komad 4.000 komada 50 komada 500 komada 200 komada 200.000 komada 100 komada 50.000 komada 500 komada 1.000 komada.417

417 AIIZ, inv. br. 2-1873, HZ H-B, Hrvatsko vije}e obrane, Brigada “Eugen

Kvaternik” Bugojno, Bugojno, 4. novembar 1992, Izvje{}e (Josipa Jagodina); AIIZ, inv. br. 6-123/4, Republika Hrvatska, Ministarstvo obrane Zagreb, KLASA: 003-05/9201/252, UR. BROJ: 512-07-06/92-01/252, Zagreb, 9. okotbra 1992. Tehni~ko-prometnoj upravi, Nalog. HVO Bugojno je u oktobru 1992. Ministarstrvu odbrane Republike Hrvatske dostavio sljede}u robu: - TKM 71 3.000 komada - BRK M-75 2.004 komada - AU 20 E 2.266 komada - AU 20 A 2.738 komada - trotilski metak 500 komada - sporogore}i {tapin 2.000 metara - TNT 700 kilograma - nitro penta 500 kilograma - PMA-2 500 komada - PMA-3 560 komada - TMA-4 300 komada (Isto).
1090

Ministarstvo obrane Republike Hrvatske je 12. oktobra 1993. izdalo 300. logisti~koj bazi Zagreb Nalog (Nalog za izdavanje MTS) da za potrebe Logisti~ke baze Grude izda sljede}a materijalno-tehni~ka sredstva : - metak 7,62 x 39 600.000 komada - mina 60 mm trenutna, NATO 200 komada - mina 82 mm za MB 200 komada - mina 120 mm za MB, te{ka 200 komada - baca~ ru~ni RPG-7 10 komada - mina za RPG-7 300 komada - lanser SPG-9 1 komad - raketa za SPG-8 50 komada - raketa 9M22U 50 komada - metak 86 mm za top M39/42, PZO 25 komada - metak 85 mm za top M39/42, trenutni 25 komada - metak 76 mm, ZIS, TFG 30 komada - metak 78 mm, ZIS, POZ 35 komada - metak 76 mm, ZIS, potkalibarni 35 komada - metak 105 mm za H M2 150 komada - raketa 128 mm za VBR 100 komada - bomba ru~na RB M91S 300 komada - lanser 105 mm, COMANDO 4 komada - raketa 105 mm, COMANDO 48 komada - metak 12,7 x 99 mm, pancirni 10.000 komada - mina tromblonska, trenutna 1.000 komada - mina tormblonska, kumulativna 100 komada - pu{ka snajperska, 12,7 x 99 mm 4 komada
Navedenu robu je iz Bugojna otpremio Ivica Bodru{i}. Preduze}e “Slavko Rodi}” je du`ilo HVO za tu robu u iznosu od 301.584 DEM. Prilikom sravnjenja izme|u Ministarstva obrane Republike Hrvatske i HVO Bugojna Ministarstvo je HVO dugovalo 392.000 DEM. HVO je ostao u potra`ivanju granate 122 mm, koje je trebalo da ubrzo stignu u Bugojno.
1091

- minobaca~ 82 mm - kaciga - pu{ka automatska 7,62 x 39, AK-47, drveni kundak

10 komada 500 komada 200 komada.418

Sljede}eg je dana Ministarstvo obrane Republike Hrvatske potpisalo Nalog (“OBRANA RH POVJERLJIVO”) da se Logisti~koj bazi Grude izdaju sljede}a materijalno-tehni~ka sredstva : - metak 12,7 x 107 mm za D[K, pancirno zapaljivi 30.000 komada - metak 14,5 x 114 mm 30.000 komada - metak 5,5 x 45 100.000 komada - metak 7,62 x 39 mm 400.000 komada - metak 7,62 x 51 mm 20.000 komada - metak 9 mm, PARA 10.000 komada - mina za MB-60 mm NATO 200 komada - mina za MB-82 mm 200 komada - mina za RPG-7 100 komada - mina za SPG-9 40 komada - metak 100 mm za T-55, TFG 200 komada - raketa 128 mm za VBR, M91 80 komada - mina za MB-120 mm, te{ka 200 komada - metak 57 x 442 za PZO top S68 TOG 300 komada - mina PP antimagnetna PMA-3 100 komada.419
418 AIIZ, inv. br. 2-2984, Republika Hrvatska, Ministarstvo obrane, Zagreb, Tehni~koprometna uprava, Klasa: 803-05/93-03/523, Ur. broj: 512-21-02-93-845/2, Zagreb, 12. oktobar 1993. — 300 SLOB Zagreb. 419 AIIZ, inv. br. 2-2983, Republika Hrvatska, Ministarstvo obrane, Zagreb, Klasa: 213-01/93-03, Ur. broj: 512-08-93-01, 13. oktobar 1993, Nalog za izdavanje MTS. Tom je naredbom nalo`eno da se i za potrebe Takti~ke grupe-1 (TG-1) izdaju sljede}a materijalno-tehni~ka sredstva: - metak 12,7 x 107 mm za D[K, pancirno zapaljivi 10.000 komada - metak 14,5 x 114 mm 10.000 komada

1092

General Ivan ^ermak, pomo}nik ministra obrane Republike Hrvatske, je 24. oktobra 1992. Tehni~ko-prometnoj upravi Ministarstva obrane izdao nalog za izdavanje materijalnih sredstava za potrebe Hrvatskog vije}a obrane Bugojno preko Centralne pozadinske baze Grude : - metak 7,62x39 200.000 komada - metak 76 mm ZIS 100 komada - metak 14,5 mm 50.000 komada.420 I brigada Hrvatskog vije}a obrane Herceg Stjepan iz Konjica je osiguravala materijalno-tehni~ka sredstva iz Republike Hrvatske. Za realizaciju tih aktivnosti zapovjednik te brigade, Zdenko [agolj, ovlastio je 18. oktobra 1992. Velimira Pavlovi}a.421 Branimir Ivanovi}, pripadnik Hrvatskog vije}a obrane Tomislavgrad, je u skladu sa Preporukom Marijana Mari}a, zapovjednika 1. lakog artiljerijskog diviziona protuzra~ne obrane Operativne zone Sjeverozapadna Hercegovina (Tomislavgrad), od 21. juna 1992, u vezi sa nabavkom materijalno-tehni~kih sredstava i opreme, uspostavio dobru saradnju sa pojedinim jedinicama u Republici Hrvatskoj. Tako je Hrvatsko vije}e
- metak 7,62 x 99 mm - metak 9 mm, PARA - mina za MB-60 mm NATO - mina za MB-82 mm - mina za RPG-7 - mina za SPG-9 - metak 100 mm za T-55, TFG (Isto). 100.000 komada 5.000 komada 100 komada 100 komada 50 komada 20 komada 100 komada

420 AIIZ, inv. br. 6-123/1, Republika Hrvatska Ministarstvo obrane, Zagreb,

KLASA: 003-05/92-01/252, UR. br: 512-07-06/92-01/252, Zagreb, 24. oktobar 1992. - Tehni~ko-prometnoj upravi, Nalog. “Odgovorna osoba koja }e preuzeti sredstva je gosp. JOSIP JAGODIN, JMBG 2701960191760”.
421 AIIZ, inv. br. 2-1872, HVO — Brigada Herceg Stjepan Konjic, Broj: 02-220/92, 18. oktobar 1992. Zapovjednik [agolj molio je da se omogu}i “nesmetan prolaz gosp. VELIMIRU PAVLOVI]U sa vozilom Zastava 640 AD reg. br. KNJ-160-48 na teritoriji Republike Hrvatske i Herceg-Bosne na relaciji Osijek — Zagreb - Konjic, koji prevozi materijalno-tehni~ka sredstva za potrebe Brigade Herceg Stjepan Konjic” (Isto).

1093

obrane Hrvatske zajednice Herceg-Bosna po~etkom novembra 1992. od 55. LARD protuzra~ne obrane iz Siska dobio dva lansera strijele — 2 M sa ~etiri rakete i odre|enu koli~inu sanitetskog materijala.422 General-pukovnik Ivan ^ermak je pru`ao “izuzetnu podr{ku” Hrvatskom vije}u obrane Bugojno u vezi sa isporukom materijalnotehni~kih sredstava. Tako je 16. novembra 1992. Tehni~ko-prometnoj upravi Ministarstva obrane Republike Hrvatske izdao nalog za izdavanje materijalnih sredstava za potrebe Hrvatskog vije}a obrane Bugojno preko Centralne pozadinske baze Grude sljede}a materijalno-tehni~ka sredstva : - metak “ZIS” 76 mm 300 komada - metak 122 D-30 200 komada - raketa RPG 7 50 komada.423 General Ivan ^ermak je 28. novembra 1992. Hrvatskom vije}u obrane Bugojno odobrio do tada “najbolji” kontigent materijalno-tehni~kih sredstava : - metak 76 mm “ZIS” 300 komada - metak 122 mm D-30 150 komada - metak 5,45 mm 8.800 komada - metak 7,62x39 500.000 komada - minobaca~ 60 mm 10 komada - minobaca~ 82 mm 6 komada - mina 60 mm 500 komada - mina 82 mm 500 komada - mina 120 mm 500 komada - BR M-91 (bomba ru~na) 1.000 komada
422 AIIZ, inv. br. 2-2149, Republika Hrvatska, Ministarstvo obrane, Glavni sto`er,

Zapovjedni{tvo OZ Zagreb, 55. LTRD PZO, Broj: 3091/92, Sisak, 4. novembar 1992, ZAPOVIJED. 423 AIIZ, inv. br. 6-113/2, Republika Hrvatska, Ministarstvo obrane Zagreb, KLASA: 003-05/92-01/252, UR. BR: 512-07-06/92-01/252, Zagreb, 16. novembar 1992. - Tehni~koprometnoj upravi; Isto, inv. br. 2-1874, HZ H-B, Hrvatsko vije}e obrane, Brigada Eugen Kvaternik Bugojno, Bugojno, 1. decembar 1992, Izvje{}e (Josipa Jagodina). Navedena sredstva je preuzeo i uputio za Bugojno Josip Jagodin.
1094

- TTM (tromblonska trenutna mina) 500 komada - LRL 107 mm (laki raketni lanser) 1 komad - raketa 107 mm 100 komada - pi{tolj “Makarov” 200 komada - metak 9,3 mm 20.000 komada - PAM 14,5 mm/2 (protivavionski mitraljez) 2 komada - metak 14,5 mm 30.000 komada - RPG 22 (ru~ni baca~ sovjetske proizvodnje) 100 komada.424 Brigada Hrvatskog vije}a obrane Herceg Stjepan iz Konjica je i krajem 1992. u Republici Hrvatskoj nabavljala materijalno-tehni~ka sredstva, rezervne dijelove za motorna vozila i hranu. Zapovjednik te brigade, Zdenko [agolj, je 19. novembra ovlastio Zdenka Grbavca i 9. decembra Ivicu Grbavca za realizaciju navedenih aktivnosti.425

424 AIIZ, inv. br. 6-123/3, Republika Hrvatska, Ministarstvo obrane Zagreb,

KLASA: 003-05/92-01/252, UR. BR: 512-07-06/92-01/252, Zagreb, 28. novembar 1992. - Tehni~ko-prometnoj upravi; AIIZ, inv. br. 2-1874, HZ H-B, Hrvatsko vije}e obrane, Brigada Eugen Kvaternik Bugojno, Bugojno, 1. decembar 1992, Izvje{}e (Josipa Jagodina). Josip Jagodin, “odgovorna osoba koja }e sredstva preuzeti”, je navedenu robu dopratio do Splita uz pratnju vojne policije iz Zagreba, “gdje nas je trebala do~ekati na{a vojna policija koja je bila na vrijeme obavije{tena”. Kamioni su ostali u krugu [pedicije u Splitu, gdje je izvr{en pretovar, radi lak{eg transporta. U Zagrebu nije bilo dovoljno kamiona, pa je Jagodin zamolio “Beovi~a iz MORH /Ministarstvo obrane Republike Hrvatske - prim. S. ^./ da nam odobri jedan kamion, {to je on i u~inio”. General Ivan ^ermak je obe}ao Josipu Jagodinu da }e za nekoliko dana dobiti nalog za top 130 mm, koga je trebalo preuzeti u [ibeniku, i 1.000 granata za isti, a “koje bi se preuzele iz skladi{ta MORH”. Jagodin je Ministarstvu obrane Republike Hrvatske obe}ao da }e “poku{ati iz preduze}a Slavko Rodi} isporu~iti upalja~e AU 18 ili odgovaraju}e i nitro-pentu koja im je hitno potrebna” (Isto).
425 AIIZ, inv. br. 2-1876, Hrvatska zajednica Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e obrane,

Brigada Herceg Stjepan Konjic, Broj: 02-01-222/92, 19. novembar 1992, PUNOMO]; AIIZ, inv. br. 2-1875, Hrvatska zajednica Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e obrane, Brigada Herceg Stjepan Konjic, Broj: 01/45/92, 9. decembar 1992, OVLA[]ENJE. Zdenko Grbavac iz Konjica je bio ovla{ten “da mo`e izvr{iti potra`ivanje humanitarne pomo}i (hrane, odje}e i sl.) i TMS od privatnog prreduze}a Aeroba
1095

U ve}im gradovima Republike Hrvatske su, radi organizovanije nabavke materijalno-tehni~kih sredstava, opreme i dr., formirani tzv. uredi Hrvatskog vije}a obrane ili zavi~ajni klubovi, ~iji su ovla{teni predstavnici direktno komunicirali sa relevantnim strukturama iz vojnog i politi~kog rukovodstva Republike Hrvatske, radi osiguranja naoru`anja, municije, opreme i drugih sredstava, te sa iseljenicima u Americi, Kanadi i Australiji, sa dijasporom u Evropi, od kojih su dobijali novac i dr. Hrvatsko vije}e obrane Bugojno je, primjera radi, imao svoje urede u Zagrebu i Splitu, a Hrvatsko vije}e obrane Konjic u Zagrebu,426 itd. Neki uredi Hrvatskog vije}a obrane u Republici Hrvatskoj su, pored nabavke materijalno-tehni~kih sredstava, opreme, hrane, rezervnih dijelova i dr., radili i na dovo|enju vojnika i oficira, te ~itavih jedinica, iz Republike Hrvatske u Republiku Bosnu i Hercegovinu, odnosno na podru~ju kolaboracionisti~ke Hrvatske zajednice Herceg-Bosna. Tako je Ured Hrvatskog vije}a obrane Konjic u Zagrebu krajem marta 1993. postigao dogovor o dolasku iz Republike Hrvatske dvije jedinice na podru~je Hrvatske zajednice Herceg-Bosna : - jedinica Legija, pod zapovjedni{tvom Zvonka Luki}a i - jedinica Uskoci.427 Veliki dio tenkovskog arsenala iz Republike Hrvatske je dopremljen u Bosnu i Hercegovinu. U i protiv Bosne i Hercegovine je, po ocjeni generala Martina [pegelja, “djelovalo od 50-70 tenkova HV, koja je tada imala ukupno 245 tenkova te, oko 200 komada
Zagreb za potrebe Brigade Herceg Stjepan Konjic I bojna — Klis”, a Ivan Grbavac, “kao ovla{tena osoba ispred I Bojne — Klis na teritoriji Hrvatske zajednice Herceg-Bosna i Republike Hrvatske nabavlja hranu i rezervne djelove za motorna vozila za potrebe I Bojne — Klis” (Isto).
426 AIIZ, 2-1863, Hrvatska zajednica Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e obrane,

Bugojno, Ured HVO Bugojno u Splitu - Predsjedni{tvu HVO Bugojno; AIIZ, 2-1812, Hrvatska Zajednica Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e obrane, Glavni sto`er HVO, Dj. broj: 01-540/93. i 01-541/93, Mostar, 27. mart 1993. - Ured HVO Konjic Zagreb, SAGLASNOST.
427 AIIZ, inv. br. 2-1812 i 2-1813, Hrvatska zajednica Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e

obrane, Glavni sto`er HVO, Dj. broj: 01-540/93. i 01-541/93, Mostar, 27, mart 1993. — Uredu HVO Konjic, Avenija Vukovara 22 B, Zagreb, SUGLASNOST. Brigadir Milivoj Petkovi} je, 27. marta 1993, u ime Glavnog sto`era HVO-a (u svojstvu na~elnika), dao “saglasnost” za dolazak jedinica iz Republike Hrvatske u Hrvatsku zajednicu Herceg-Bosnu.
1096

te{kog tehni~ko-raketnog oru`ja”. “Sav taj ubojni materijal” je, tvrdi [pegelj, “manje-vi{e ... ispaljen na isto~ni dio Mostara”.428 Hrvatsko vije}e obrane Bugojno je iz Republike Hrvatske dobijao i lijekove, sanitetski materijal i konzerviranu hranu. Tako je Medicinski fakultet (Zavod za fiziologiju i imunologiju) u Rijeci 16. decembra 1992. Hrvatsko vije}e obrane Bugojno dostavio ve}u koli~inu lijekova, sanitetskog materijala i konzervirane hrane : - 5 x acetyl digoxin tabl - 3 x marcumar tabletten - 7 x propranolol amp. 1 mg - 4 x zentropil tabl. - 2 x lindocain - 3 x homatropin - 2 x isogutt - 20 x gevisol bund (kavistar zu 10 l) - 4 x polyvdon - jod komplex - 4 x depot-pencillin 4 mega - 20 x nexion puder 2% - 2 x betasodona flussigsbife - 10 x atropinum sulfuricum amp - 30 x zweiidrittelektrolytlosung mit kohlenhydraten 500 ml - 1 x dibromol tinktur gefarbt - 3 x cloran phenikol paket 1000 kapsula - 10 x ampicillin tabl. 500 mg - 5 x distramevrin - 2 x desinfektionsmittel sagrotan 15 falschen zu 1 kg - 10 x {pinat - 12 x mrkva - 13 x tomato raj~ica

428 ∴ RAT..., str. 135; S. Omeragi}, nav. dj., str. 155.

1097

- 16 x malina.429 U centralnoj je Bosni Hrvatska zajednica (Republika) HercegBosna svo snabdijevanje — cijelu logistiku vr{ila “preko srpskih teritorija trgovinom nafte za oru`je i zajedni~kim planiranjem nekih akcija gdje Srbi” nisu davali ljudstvo.430 Hrvatskog vije}a obrane Travnik je, u cilju osiguranja materijalnotehni~kih sredstava, “a zbog pogor{ane politi~ko-sigurnosne situacije na op}ini Travnik, pa i cijeloj regiji”, na 56. sjednici, odr`anoj 10. aprila 1993, donio odluku o odlasku delegacije Hrvatskog vije}a obrane na razgovor kod Gojka [u{ka, ministra obrane Republike Hrvatske.431
429 AIIZ, inv. br. 2-1909, Medicinski fakultet, Zavod za fiziologiju i imunologiju,

Rijeka, 16. decembar 1992. - HVO Bugojno Bugojno. Medicinski fakultet je navedenu robu dobio od Crvenog kri`a Njema~ke (Dr Ritter) i razli~itih donacija iz Italije. Materijal su preuzeli, radi dostave, Ljupko Lozan~i} i Franjo Breljak, sa kombijem marke Renault, reg. Br. HVO-375-M. U potpisu dopisa su dvojica nastavnika Medicinskog fakulteta (Prof. dr Stipan Jonji} i Prof. dr Miljenko Dori}).
430 AIIZ, inv. br. 2-2475, Stenogram sastanka Franje Tu|mana, sa Jadrankom Prli}em,

Matom Bobanom, Slobodanom Praljkom i Milivojem Petkovi}em, u vili Dalmacija u Splitu, 5. novembra 1993, Dani, 25. oktobar 2002, str. 26. Na tom je podru~ju, najvjerovatnije oko Vare{a, Hrvatsko vije}e obrane moralo “vra}ati teritorije koje su Srbi izgubili od Muslimana” (Isto). Jadranko Prli} je u svojstvu predsjednika Vlade kolaboracionisti~ke Hrvatske Republike Herceg-Bosna, 6. novembra 1993. boravio u Velikoj Kladu{i, gdje je razgovarao sa “dvije strane”. Ukazuju}i na takve aktivnosti, on je, na pomenutom sastanku u Splitu, naglasio kako Hrvatska Republika Herceg-Bosna sa Srbima mora “igrati igru zbog ovih enklava, jer je to jedini na~in da ih uop}e odr`imo u `ivotu i da im omogu}imo i vojnu snagu kako bi se za{titili od Muslimana...” (Isto).
431 AIIZ, inv. br. 2-1897, HVO op}ine Travnik, Broj: HVO-01-56/93, 10. april 1993,

Skra}eni zapisnik. Tu delegaciju su, “uz prethodnu najavu kod gosp. Brune Stoji}a, predstavnika Odjela obrane HZ H-B u Mostaru”, sa~injavali: Filip Filipovi}, zapovjednik Brigade HVO Travnik, Tihomir Bla{ki}, zapovjednik Operativne zone srednja Bosna, Pero Kri`anac, dopredsjednik HVO Travnik, i Anto Valenta, dopredsjednik HVO Hrvatske zajednice Herceg-Bosna. Navedenu odluku je, nakon obrazlo`enja Pere Kri`anca i diskusije ve}ine prisutnih, HVO op}ine jednoglasno donio. Toj sjednici HVO Travnik su prisustvovali: “~lanovi Vlade: Pero Kri`anac, dopredsjednik HVO; Anto Spaji}, predstojnik Ureda za telekomunikacije i veze; Davor Kolenda, predstojnik Ureda za op}e poslove; Drago Biland`ija, predstojnik Ureda za
1098

Na 57. izvanrednoj sjednici Hrvatskog vije}a obrane Travnik, odr`ane dva dana kasnije (12. aprila), izme|u ostalog, zadu`eni su Anto Valenta, dopredsjednik Hrvatskog vije}a obrane Hrvatske zajednice HercegBosna, i Pero Kri`anac, dopredsjednik Hrvatskog vije}a obrane op}ine Travnik, da obave razgovor sa Tihomirom Bla{ki}em, zapovjednikom Operativne zone Srednja Bosna, “a u svezi najave i odlaska kod gospodina Gojka [u{ka, ministra obrane Republike Hrvatske i gospodina Brune Stoji}a, predstojnika Odjela obrane HZ H B”.432 Velike koli~ine goriva za potrebe Hrvatskog vije}a obrane su dopremane iz Republike Hrvatske, uglavnom iz biv{ih skladi{ta JNA u brdima kod Plo~a, koja su u vlasni{tvu Hrvatske vojske.433 Vojne i civilne vlasti Hrvatske zajednice (Republike) HercegBosna su imovinu pojedinih preduze}a Republike Bosne i Hercegovine izmje{tali u Republiku Hrvatsku i kao kompenzaciju dobijali materijalnotehni~ka sredstva i opremu. Tako je Hrvatsko vije}e obrane Bugojno mnoge proizvode iz Slavka Rodi}a (sva dokumentacija, mnogi alati, upalja~i, pancir plo~e i drugi materijali), gdje je bila razvijena vojna industrija, izvozio u Republiku Hrvatsku, odakle su dobijali novac ili materijalno-tehni~ka sredstva.434 Preduze}e Univerzal u Zagrebu je marta 1993. bilo du`no S. Rodi}u oko 150.000 DM za isporu~ene strojeve.435
gospodarstvo; Josip Nevjesti}, predstojnik Ureda za financije; Ivo Fi{i}, predstojnik Ureda za opskrbu; Branislav Kuli{, predstojnik Ureda za zdravstvenu i socijalnu skrb; Vinko Pili{ki}, predstojnik Ureda za prognanike i dijasporu, Vlado Martinovi}, predstojnik Ureda za za{titu ustavnog poretka; Tomislav Raji}, predstojnik Ureda za obranu; Jozo Nevjesti}, predstojnik Ureda za lisnice; Ivan Rajakovi}, predstojnik Ureda za odgoj, obrazovanje, kulturu i {port. Pored ~lanova Vlade sjednici su nazo~ni gosp. Ante Valenta, dopredsj. HVO HZ HB, gosp. Ivo Rezo, na~elnik PU Travnik, Filip Filipovi}, zapovjednik Travni~ke brigade HVO, Stipo Kri`anac, dozapovjednik PS Travnik, Nikola Pjani} i Davor [opf, predstavnici PRESS-a HVO Travnik, gosp. Ivica Pavli}, predsjednik OO HDZ”.
432 AIIZ, inv. br. 2-1898, HVO Op}ine Travnik, ZAKLJU^CI sa 57. izvanredne

sjednice HVO op}ine Travnik, odr`ane 12. 04. 1993.
433 Bosna, br. 1, 11. februar 1994, str. 23. 434 AIIZ, inv. br. 6-109, Op}inski sto`er HVO Bugojno, Izvje{}e HVO Bugojno. 435 AIIZ, inv. br. 6-402, Bodru{i} Ivica, predstojnik, Podured namjenske industrije,

Bugojno, 7. aprila 1993. - Predsjedniku HVO Bugojno i Predstojniku Uredu za gospodarstvo, Izvje{}e sa slu`benog putovanja u Zagreb, od 30. 03. - 03. 04. 1993.
1099

Decembra 1992. S. Rodi} je preduze}u Kon~ar SUS u Zagrebu isporu~io 4 komada pancirnih plo~a.436 Hrvatsko vije}e obrane Bugojno je, prema svom Izvje{}u, od aprila 1993, Republici Hrvatskoj “na razne na~ine pomogao sa 3.500.000 DM, proizvodima TBM-a 2.000.000 DM. Ko`om za cipele u vrijednosti cirka 3.000.000 DM. Dostavom luksuznim autima - 126 komada (u vrijednosti 1.500.000 DM). Vojne opreme u vrijednosti cirka 2.000.000 DM, sve je to dato bez tra`enja i bez dobivanja neke posebne protivvrijednosti”.437 Hrvatsko vije}e obrane Bugojno je ovlastilo Dragu Bagari}a, iz Bugojna, da sve dokumente — otpremnice u vezi sa protokom robe iz Bugojna u Hrvatsku i iz Hrvatske u Bugojno ovjerava sa utvr|enim pe~atom i potpisom.438 Za putovanja civilnih lica bio je ovla{ten Ante
436 Isto. Ivica Bodru{i} je 30. marta 1993. posjetio preduze}e Kon~ar SUS Zagreb,

gdje je razgovarao sa direktorom, Dr Blagom Brki}em. Dogovoreno je da pancirne plo~e budu pla}ene “po svjetskim cijenama, ali u njihovim proizvodima, za koje je Topni{tvo HVO Bugojno iskazalo interes”, s tim {to je trebalo dobiti saglasnost Ministarstva obrane Republike Hrvatske. U razgovoru sa pomo}nikom na~elnika Uprave za proizvodnju Ministarstva obrane, istoga dana, Mirjanom Gambiro`a, koja ga informisala da je pri Ministarstvu formirana vladina agencija, pod nazivom Alan, preko koje se odvijao kompletan promet repromaterijala i gotovih proizvoda namjenske industrije, kojim je rukovodio Zagorac. U me|uvremenu je Kon~ar-SUS u pisanoj formi zatra`io saglasnost za kompenzaciju, na {to je pristao Zagorac, ali za manju koli~inu ni{anskih sprava od dogovorene. U ponovnim razgovorima u Kon~ar-SUS, 2. aprila 1993. insistirao je na sljede}e ni{anske sprave: - ni{anske Panorame, sa kulimatorima 2 komada - ni{anske sprave UANU-2, sa pripadaju}im priborom 1 komad - ni{anske sprave UANU-1, sa pripadaju}im priborom 8 komada. Za realizaciju navedenog zadatka Josip Pocrnja je dobio ovla{tenje u pisanoj formi. Ukupan iznos koji je trebalo naplatiti za pancir plo~e je 40.000 DM, “od ~ega je pla}eno 10.000 DM na nerezidentni ra~un Rodi}a u HRD, a ostatak je predmet kompenzacijskog posla” (Isto).
437 AIIZ, inv. br. 6-109, Izvje{}e HVO Bugojno. 438 AIIZ, inv. br. 6-378, Hrvatska zajednica Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e obrane Bugojno, Broj: 02-128, Bugojno, 16. juni 1992, OVLA[]ENJE. Pe~at je bio okruglog oblika, sa {ahovnicom na sredini i sljede}im natpisom: “HRVATSKO VIJE]E OBRANE BUGOJNO”. Desno od pe~ata bio je svojeru~ni potpis Drage Bagari}a.

1100

Krajinovi}, iz Bugojna, sa utvr|enim pe~atom i potpisom.439 Pripadnik Hrvatskog vije}a obrane, Ivica @ulj iz Bugojna, bio je ovla{ten (od strane Hrvatskog vije}a obrane Bugojno) “da izvr{i prevoz materijalno-tehni~kih sredstava iz Bugojna za Zagreb”.440 Hrvatsko vije}e obrane Bugojno je 31. maja 1992. odre|enu oplja~kanu robu iz Bugojna, “ratni plijen HVO Bugojno” (ladice za registar kase, “postolja od registar kasa”) prevozio u Republiku Hrvatsku, “s ciljem da ga po mogu}nosti zamijeni za naoru`anje ili vojnu opremu potrebnu Op}inskom sto`eru HVO Bugojno”.441 Krajem maja i po~etkom juna 1992. Hrvatsko vije}e obrane Bugojno je odre|enu koli~inu ko`e vrste Semikron i Komerc Krupon, “a koja je vlasni{tvo HVO Bugojno”, izmjestio, “zbog sigurnosti sa podru~ja op}ine Bugojno na teritorij Republike Hrvatske”. Ta roba je izve`ena iz Bosne i Hercegovine radi prodaje.442
439 Isto. Pe~at je bio okruglog oblika, sa {ahovnicom u sredini i natpisom:

“HRVATSKA ZAJEDNICA HERCEG-BOSNA, HRVATSKO VIJE]E OBRANE OP]INA BUGOJNO”. Desno od pe~ata bio je svojeru~ni potpis Ante Krajinovi}a.
440 AIIZ, inv. br. 6-377, Hrvatska zajednica Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e obrane

Bugojno, Bugojno, OVLA[]ENJE. Predsjednik HVO Bugojno je zahtijevao “od postrojbi HVO-a i HV da pomognu /@ulj Ivici — prim. S. ^./ u prevozu navedenih sredstava”.
441 AIIZ, inv. br. 2-1901, Hrvatska zajednica Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e

obrane, Op}inski sto`er Bugojno, Broj: 02-101-6/92, 31. maj 1992, Potvrda; Isto, Op}inski sto`er HVO Tomislavgrad, 01. juni 1992. - Op}inskom sto`eru HVO Bugojno. Ladice za registar kase, “ratni plijen HVO Bugojno”, upu}ene su “po ~asniku VINKU @ULJEVI]U u Republiku Hrvatsku, radi izmje{tanja ili zamjene za uniforme koje su nam neophodne u Bugojnu”. Stoga je zamjenik zapovjednika Op}inskog sto`era HVO Bugojno 31. maja 1992. Vinku @uljevi}u izdao potvrdu, mole}i “sve postrojbe HVO i HV da iza|u u susret i ne prave probleme prilikom transporta” (Isto).
442 AIIZ, inv. br. 2-1902 Hrvatska zajednica Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e

obrane, Ured gospodarstva Bugojno, Broj: 06-125-694/93, 4. juni 1993, OVLA[TENJE. Mladen Pavlovi} je, u ime Ureda gospodarstva HVO Bugojno, 4. juna 1993. izdao ovla{tenje Stipi Vujevi}u da, za potrebe HVO Bugojno, ko`u ponudi “na prodaju pod uvjetima koji trenutno va`e na tr`i{tu takvih roba”. Konkretnu realizaciju prodaje trebalo je izvr{iti preko Ureda HVO Bugojno, “uz predo~enje sve potrebne dokumentacije o izvr{enom poslu” (Isto).
1101

Branimir Ivanovi}, pripadnik Hrvatskog vije}a obrane Tomislavgrad, je Vojnoj po{ti 3116 Split - Divulje 10. septembra 1992. predao sljede}i materijal : - avio svje}ice 1 paket - ulmer 1 komad - guma vanjska 500x150 4 komada - guma vanjska 50x180 2 komada - guma vanjska 615x225 2 komada - guma vanjska 5.005 2 komada - guma vanjska 6.006 4 komada - guma vanjska 6,50x5 1/2 1 komad - anti G odijelo 1 komad.443 Branimir Ivanovi} i Goran Batalija su 24. septembra 1992. Mje{ovitoj zrakoplovnoj eskadrili u Splitu - Divulje predali sljede}a sredstva :
443 AIIZ, inv. br. 2-2299, Republika Hrvatska, Ministarstvo obrane, HRZ i PZO,

VOJNA PO[TA 3116 DIVULJE, Divulje, 10. septembra 1992. Pukovnik Mladen Katavi}, zapovjednik jedinice Vojne po{te br. 3116 Split — Divulje, je 10. septembra 1992. izdao POTVRDU, kojom je potvrdio da je navedena jedinica od Branimira Ivanovi}a primila pomenuti materijal. Taj materijal je bio za potrebe Hrvatskog ratnog zrakoplovstva i protivzra~ne obrane. S tim u vezi, pukovnik Katavi} je 10. septembra 1992. sa~inio spisak materijala “koji bi zamijenili u kontra robi: 1. Gume vanjske sljede}ih veli~ina i dimenzija: - guma 800 x 200 40 komada - guma 500 x 180 20 komada - guma 865 x 280 A 10 komada - guma 595 x 185 10 komada - guma 800 x 260 20 komada - guma 470 x 210 10 komada - guma 6.00-6 20 komada - guma 5.00-5 10 komada. 2. Potrebni su razni dijelovi (uzorci) za avione i helikoptere. 3. Potrebni su svi dijelovi leta~ke opreme za pilota i leta~a-mehani~ara” (Isto).
1102

1. za helikopter: - ~etkice za generator - indukc. dava~ ID-2M - pokaziva~ koraka U[V-1 K - obrtomjer N.R. - pokaziva~ PDK-3 - signalizator pritisaka SD-29 A 2. za ostale zrakoplove - aviohorizont PDK-49 - svje}ice REM 40 E - svje}ice REM 38 P 3. od ostale opreme - pilotska maska za kisik - ga}e anti-G - papirni amortizeri

1 paketi} 1 komad 1 komad (instrument) 1 komad 1 komad 1 komad

1 komad paketa 6 x 12 za Lycoming paketa 4 x 12 za Lycoming

3 komada 3 komada 2 komada.444

Branimir Ivanovi} je za navedena sredstva koja je dostavljao jedinicama Republike Hrvatske dobijao - kao kompenzaciju za donesena sredstva i dijelove - odre|ena materijalno-tehni~ka sredstva i opremu.445

444 AIIZ, inv. br. 2-2143, Republilka Hrvatska, Ministarstvo obrane, Zapovjedni{tvo

HRZ i PZO, Mje{ovita zrakoplovna eskadrila, Split, Divulje, 24. septembra 1992, POTVRDA. Pukovnik Mladen Katavi}, zapovjednik Vojne po{te br. 3116 Split — Divulje, izdao je 24. septembra 1992, “na temelju prijema materijala od strane Gorana Batalije i Branimira Ivanovi}a, izdao POTVRDU, kojom je potvrdio da su od imenovanih primili navedena sredstva”. 445 AIIZ, inv. br. 2-2191, Republika Hrvatska, Ministarstvo obrane HRZ i PZO, Vojna po{ta 3116 Drvulje, Drvulje, 20. decembra 1992, POTVRDA. Vojna po{ta 3116 Split — Divulje je u drugoj polovini decembra 1992. Branimiru Ivanovi}u, pored ostalog, izdala tri kompleta uniformi, {to je potvrdio pukovnik Mladen Katavi}, zapovjednik te jedinice, izdaju}i 20. decembra 1992. POTVRDU o tome.
1103

I Vojna policija Hrvatskog vije}a obrane HZ (R) H-B je materijalnotehni~ka sredstva dobijala, uglavnom, iz Republike Hrvatske. Punu podr{ku i pomo} posebno su joj pru`ili general Mate Lau{i} i pukovnik Zdravko Gali}.446 Republika Hrvatska je u agresiji na Republiku Bosnu i Hercegovinu i u logisti~kom osiguranju svojih jedinica koristila avijaciju. Tako su sa aerodroma Rumboci kod Prozora MI-8 1. decembra 1993. izveli dva leta i tom prilikom oko Visokog izbacili ~etiri padobrana sa materijalno-tehni~kim sredstvima. Na mar{ruti Pidri{ - Vranica - La{vanska dolina 4. decembra izveden je prelet sa Mi-8 helikopteri. Mi-8 su 16. decembra (sa aerodroma Prozor) na mar{ruti Kute - Here - [}ipe prevozili materijalno-tehni~ka sredstva. Tri dana kasnije (19. decembra) Mi-8 su (sa aerodroma Prozor) na mar{ruti Prozor - Gornji Vakuf u tri navrata prevozili i bacali materijalno-tehni~ka sredstva.447 Helikopteri Hrvatske vojske su 6., 11. i 13. januara 1994. izvr{ili vi{e preleta u rejonu Huma, OG La{va, zatim u rejonu OG Brajna i rejona Stoga OG Bosna, dovla~e}i materijalno-tehni~ka sredstva.448 Helikopteri (MI-8) Hrvatske vojske sa svim posadama i tehni~kom opremom, uklju~uju}i i tehni~ko odr`avanje, kori{teni su, po direktnoj naredbi ministra obrane (Gojka [u{ka), u agresiji na Republiku Bosnu i Hercegovinu.449

446 P. Ljubu~i}, I BORBENA POSTROJBA I POLICIJA, u : TRI GODINE

VOJNE POLICIJE (u daljem tekstu: TRI GODINE...), Uprava Vojne policije MO HR HB, Ljubu{ki 1995, str. 43; M. Jeli}, SVI MORAMO ^INITI VI[E, u : TRI GODINE..., str. 45. @eljko D`idi}, zapovjednik mostarske vojne policije, poznavao je pomenute visoke oficire Hrvatske vojske. Pukovnik Gali}, zapovjednik 72. bataljona vojne policije, puno je materijalno-tehni~kih sredstava dostavio D`idi}u i drugima.
447 Bosna, br. 1. 11. februar 1994, str. 15 i 23. 448 Isto. 449 AIIZ, inv.br. 2-2998, Republika Hrvatska, Ministarstvo obrane, Glavni sto`er

HV, Specijalne postrojbe, Zagreb, 15. septembar 1993. — N/r Bojniku g. Mario [unji}, ZAPOVIJED. General-bojnik Ante Roso (zapovjednik Specijalnih postrojbi Glavnog sto`era Hrvatske vojske) izdao je 15. septembra 1993. bojniku Mariu [unji}u sljede}u ZAPOVIJED (“STROGO POVJERLJIVO”):
1104

Logisti~ku podr{ku u funkcionisanju organizacije Obavje{tajne uprave Glavnog sto`era Hrvatskog vije}a obrane osiguravale su komande, jedinice i ustanove Hrvatske vojske.450 I odre|eni stru~njaci (“najbolji stru~njaci”) iz Bugojna su prelazili u Republiku Hrvatsku (Zagreb, Split, Slavonski Brod i dr.), poma`u}i razvoju vojne industrije u Hrvatskoj, kao {to su, izme|u ostalih: Milan Prpi}, na~elnik Tehni~ke slu`be Glavnog sto`era Hrvatske vojske; Vladimir Grlica, savjetnik za brodogradnju u Glavnom sto`eru Hrvatske vojske, zatim Ivan Bakovi}, Pero Pejak i drugi.451 Republika Hrvatska se obra}ala nekim institucijama Hrvatske zajednice Herceg-Bosna, tra`e}i saglasnost da se odre|ena stru~na lica anga`uju za vojne potrebe. Tako se pukovnik Mr Igor Fistoni}, na~elnik Uprave za strate{ka istra`ivanja Ministarstva obrane Republike Hrvatske, 29. marta 1993. obratio predstojniku obrane grada Bugojna, Pavi Dragunu, sa molbom za anga`ovanje Stipice Markovi}a za vanjskog saradnika na projektu iz podru~ja sustava za upravljanje vatrom (SUV) za topni{tvo.452
“1 - Bojnik Mario [unji} sa svim posadama i tehni~kom opremom (MI 8) radi zajedno i bez pogovora sa g. pukovnikom Katavi}em, do nove zapovjedi. 2 - Sav materijal sa Sinjskog aerodroma (helikopteri) stavlja se u regiju Grude. Tehni~ko odr`avanje i multi-koordinacija ostaje Vama zajedni~ka. 3 - Ova zapovijed stupa na snagu ODMAH !” (Isto).
450 AIIZ, inv. br. 2-3010, Republika Hrvatska, Ministarstvo obrane, Glavni sto`er

HV, Klasa : 8/93-01/02, Ur. br. : 512-06-06/2-93-75, Zagreb, 7. decembar 1993., ZAPOVIJED.
451 AIIZ, inv. br. 6-109, Op}inski sto`er HVO Bugojno, Izvje{}e HVO Bugojno. 452 AIIZ, inv. br. 2-1905, Republika Hrvatska, Ministarstvo obrane, Glavni sto`er

HV, Uprava za strate{ka istra`ivanja, Klasa: 644-01/93-02-01, Ur. br: 512-06-16-9335, Zagreb, 29. mart 1993. - Predsjedniku Obrane grada Bugojna, n/r Pave Draguna. Stipica Markovi} je za rad na navedenom projektu bio specijaliziran, jer je zavr{io Vojno-tehni~ki fakultet specijalnost SUV. On je, po ocjeni na~elnika Fistoni}a, predvi|en “kao vanjski suradnik tima SUV topni{tva”. Stoga je molio da mu se omogu}i “da se uklju~i u rad na ovome vrlo va`nome projektu”, koji bi “u dogledno vrijeme trebao biti zavr{en, a njegova primjena omogu}it }e pove}anje u~inkovitosti topni~kih postrojbi, uz isti ili manji utro{ak streljiva i manji broj ljudi”. Pukovnik Fistoni} je bio uvjeren “kako }ete nam iza}i u susret glede anga`mana gospodina Markovi}a, a time }emo svi biti na dobitku, jer }emo br`e do}i do zajedni~ki `eljenih nam rezultata” (Isto).
1105

Izme|u Uprave za proizvodnju Ministarstva obrane Republike Hrvatske i preduze}a na podru~ju Hrvatske zajednice Herceg-Bosna postojala je saradnja iz oblasti namjenske proizvodnje.453
453 AIIZ, inv. br. 2-1868, Republika Hrvatska, Ministarstvo obrane Zagreb,

Uprava za proizvodnju, Klasa: 035-01/92-01/3828, Ur. br: 512-07-06/92-01/01, Zagreb, ZABILJE[KA..... Tako su na sastanku, odr`anom u prostorijama Ministarstva obrane Republike Hrvatske u Zagrebu, 28. avgusta 1992, izme|u predstavnika preduze}a NIB Bugojno i predstavnika Ministarstva obrane Republike Hrvatske, dogovoreni konkretni oblici saradnje u oblasti namjenske proizvodnje: “1. Da se preduze}u NIB Bugojno skladi{ni prostor u SPC - Pre~ko za skaladi{tenje elemenata upalja~a TK-130 (UT M68-P1), a koji su potrebni proizvo|a~ima upalja~a za potrebe HV. 2. MORH je izrazilo interes za hitnu proizvodnju upalja~a TK-130 (ili nekog drugog, koji bi se proizvodili u Bugojnu za potrebe MORH. S timu svezi, predstavnici poduze}a NIB }e u najkra}em mogu}em roku dostaviti ponudu za proizvodnju minskih upalja~a TK—130, AU-29, PBD, AU—52, AU-18 P1 i sl., po vrstama i koli~inama koje mogu proizvoditi. 3. MORH je tako|er izrazilo interes za prozivodnju protupje{adijskih i protutenkovskih mina (MRUD, PROM-KD, TMRP-6 i sl.), a o ~emu }e poduze}e ‘NIB’ Bugojno tako|e dostaviti MORH ponudu za proizvodnju. 4. Poduze}e NIB Bugojno izrazilo je interes za proizvodnju minobaca~kih mina 120, 82 i 60 mm, te je predstavnicima poduze}a predata konstrukcijska dokumentacija za navedene mine. Poduze}e NIB Bugojno ostaje u obavezi da u slu~aju potrebe tehni~kokonstrukcijske dokumentacije za potrebe MORH, koja je u njihovom vlasni{tvu, istu ustupi MORH na kori{tenje. U svezi proizvodnje minobaca~kih mina, MORH }e pru`iti tehni~ku pomo}, kao i osigurati odre|ene komponente (ko{uljice, stabilizatori i sl.) u zamjenu za deficitarne komponente potrebne MORH (plasti~ni eksploziv, TNT i sl.)”. Dogovor su u ime Uprave za proizvodnju Ministarstvu obrane Republike Hrvatske potpisali diplomirani in`enjeri Dr Nikola Gambiro`a i Dr Milan Prpi}, a u ime preduze}a NIB, iz Bugojna, diplomirani in`enjeri Pero Pejak i Ivica Bodru{i}. Na~elnik Uprave za proizvodnju Ministarstva obrane Republike Hrvatske, Dr Nikola Gambiro`a uputio je 6. maja 1992. BNT - Tvornici ma{ina i hidraulike u Novom Trvaniku “(n/r g. Marko Pranjkovi})” Preporuku “za dislokaciju gotovih proizvoda i vitalnih elemenata za specijalne strojeve”. On je, “polaze}i od sveukupne siguronosne situacije u Republici BiH”, preporu~io “da pomenutu robu i gotove proizvode hitno dislocirate u RH. U skladu s tim, spremni smo Vam osigurati besplatan zadovoljavaju}i prema zahtjevnim propisima skladi{ni prostor.
1106

Hrvatska zajednice Herceg-Bosna se oslanjala i na PTK sistem Republike Hrvatske, ~iji su kadrovi rukovodili i koordinirali svim aktivnostima iz te oblasti.454 Takvo stanje je bilo i u oblasti veza i informisanja,455 te izme|u Gospodarske komore Republike Hrvatske i Gospodarske komore Hrvatske zajednice Herceg-Bosna. U tim me|usobnim kontaktima ragovaralo se i “o problemima tekstilne i ko`arske industrije u HZ H-B i Hrvatskoj”. Postojao je “obostrani interes za zajedni~ke poslove, pogotovo {to su tekstil i ko`a grane
Nakon normaliziranja sveukupne situacije spremni smo razrje{iti dislociranu opremu, bilo da je vratimo ili zadr`imo uz obostrano zadovoljstvo” (AIIZ, inv. br. 2-2144 /Republika Hrvatska, Ministarstvo obrane, Zagreb, Uprava za proizvodnju, Zagreb, 6. maj 1992. - BNT - Tvornica ma{ina i hidraulike, n/r g. Marko Pranjkovi}, Novi Travnik).
454 AIIZ, inv. br. 2-1903, Hrvatska Zajednica Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e obrane, Zapisnik sa sastanka predstavnika po{te H—B, odr`anog u Grudama 9. i 10. listopada 1992. Tom je sastanku, na kome je razmotrena “trenutka problematika vezana za PT Komunikacije na podru~ju Herceg-Bosne”, prisustvovao i Anto Beljo, doministar informisanja Republike Hrvatske. Mladen @ulj, ravnatelj Po{te PT Herceg-Bosna, obavijestio je prisutne (@eljko Vrankovi}, ravnatelj RTV Herceg-Bosna; Ante Ragu`, PT Kiseljak; Rudo Vidovi}, PT Vitez; Jerko Medvidovi}, PT G. Vakuf; Pero Turalija, PT Bugojno, i Ivica Smoljo, Unis- Telekomunikacije) da “jedan dio podru~ja HB ve} funkcionira, a drugi dio nije zbog tehni~kih problema (dosada{nje veze su tranzitirane preko B. Luke, Sarajeva i Zenice). Isto tako upoznao je prisutne da }e se realizirati tri veze za Kiseljak. U toku je prikupljanje opreme za ve}i sistem Plein Vrh-^vrsnice”. Na tom su sastanku doneseni sljede}i zaklju~ci: “ a) UNIS — Telekomunikacije Mostar se obavezuje da naprave projekt za nepokriveni dio H-B; b) Pero Turalija, Ante Ragu`, Rudo Vidovi} i Jerko Medvidovi} snimit }e postoje}e stanje opreme na nepokrivenom dijelu H—B; c) Gosp. Vrankovi} prikupit }e cijene opreme za sisteme u Zagrebu (mini link 2 MB, 8 MB, 34 MB, 140 MB); d) Gos. M. @ulj koordinirat }e sa svim gore navedenim i po mogu}nosti prona}i pasivni reflektor 36 m2 za Bugojno”.

Ponovni sastanak je zakazan za 17. oktobar, na kome }e “svi gore navedeni do}i” (Isto).
455 AIIZ, inv. br. 2-1904, Hrvatsko vije}e obrane, Centar veze HVO-a Vitez, 8.

avgust 1992. Na podru~ju srednje Bosne nalazili su se avgusta 1992. stru~njaci iz Republike Hrvatske, koji su se zanimali za televizijske repetitore.
1107

u kojima i HZ HB i Hrvatska imaju zna~ajne izgra|ene kapacitete, a me|usobno su komplementarni”.456 “Dr`avni” organi Hrvatske zajednice Herceg-Bosna su “sara|ivali” sa dr`avnim organima Republike Hrvatske i u mobilizaciji vojnika za jedinice Hrvatskog vije}a obrane (i Hrvatske vojske). Op}inski HVO-i Hrvatske zajednice Herceg-Bosna su, “zbog ratne situacije” i “potrebe za borcima”, na sjednici u Gornjem Vakufu, 16. oktobra 1992, donijeli Odluku da se na podru~ju Republike Hrvatske zabrani upis svim studentima mu{karcima starijim od 18 godina, kao i studij ranije upisanim studentima mu{karcima koji nisu imali urednu dokumentaciju od Hrvatskog vije}a obrane.457

456 AIIZ, inv. br. 2-1910, Republika Bosna i Hercegovina, H Z Herceg—Bosna,

Gospodarska komora Mostar, Broj: 01-34/93, Mostar, 16. mart 1993. - Uredu gospodarstva Bugojno. Navode}i kako tekstil (pamuk, vuna) ~ini “najve}u izvoznu stavku u Hrvatskoj (u ukupnom izvozu Hrvatske tekstil iznosi 12,4%)”, predsjednik Gospodarske komore Hrvatske zajednice Herceg-Bosna, Jago Lasi}, je u dopisu, upu}enom radnim organizacijama u Hrvatskoj zajednici Herceg-Bosna, 16 marta 1993. u vezi sa pitanjem organizacije sastanka tekstilne i ko`arske industrije u “Hrvatskoj zajednici HercegBosna”, smatrao “da i kapaciteti HZ H-B imaju najrealniju {ansu izlaska na inotr`i{te i kroz proizvodnju tekstilaca Hrvatske”. S tim u vezi, on je napomenuo da je tekstil 1991. u ukupnom izvozu Bosne i Hercegovine ~inio 31,5%, te je predlo`io da se 23. marta 1993. u RO Frotea u ^itluku organizira sastanak tekstilaca i ko`ara HZ H-B. Stoga je pozvao sve radne organizacije na podru~ju HZ H-B, uklju~uju}i i Ured gospodarstva iz Bugojna, da prisustvuju tom sastanku. Nakon tog sastanka “organizirao bi se na razini gospodarskih komora sastanak grupacija tekstilaca i ko`ara HZ HB i Hrvatske, koji bi omogu}io daljnje bilateralne poslove direktno zainteresiranih partnera” (Isto).
457 AIIZ, inv. br. 2-1911, Hrvatska Zajednica Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e obrane

Bugojno, Broj: 02-127-1388/92, Bugojno, 16. oktobar 1992. - Republici Hrvatskoj putem Ministarstva unutarnjih poslova Hrvatske zajednice Herceg Bosne Mostar, ZAHTJEV. Hrvatsko vije}e obrane Bugojno je istoga dana, na osnovu navedene odluke, uputilo Zahtjev Republici Hrvatskoj da zabrani “upis svim studentima mu{karcima starijim od 18 godina koji imaju urednu dokumentaciju o dozvoli studiranja izdatu od strane HVO-a Bugojno” i zabrani “daljnji studij ranije upisanih studenata mu{karcima tako|er koji nemaju urednu dokumentaciju o dozvoli za produ`etak studija izdatu od strane HVO-a Bugojno”. Taj zahtjev se odnosio “na mu{karce hrvatske nacionalnosti koji su gra|ani op}ine Bugojno”.
1108

Republika Hrvatska je za potrebe Hrvatske demokratske zajednice Bosne i Hercegovine osiguravala i nov~ana sredstva. Tako je Ministarstvo finansija Republike Hrvatske Op}inskom odboru HDZ Bugojno izdvojilo sredstva na posebnom ra~unu kod jedne banke u Be~u u iznosu od 540.000 DM. Op}inski odbor HDZ Bugojno je po~etkom marta 1992. dao saglasnost da se ta sredstva upotrijebe “na ime dogovorene isporuke opreme za potrebe obrane Bugojna”.458 Ministarstvo finansija Republike Hrvatske je i 3. jula 1992. HDZ Bugojno dostavilo 10.000 DM.459 Poseban oblik direktne pomo}i i podr{ke jedinicama Hrvatskog vije}a obrane od strane Republike Hrvatske je bio i u {kolovanju i obuci, posebno komandnog kadra. Tako su vojnici, podoficiri i oficiri Hrvatskog vije}a obrane {kolovani i obu~avani na Hrvatskom vojnom u~ili{tu “Petar Zrinski” i drugim centrima za {kolovanje i specijalisti~ku obuku pripadnika Hrvatske vojske, te Centru za obuku specijalne policije i drugim ustanovama u Republici Hrvatskoj (Zagrebu, Splitu, Plo~ama i dr. mjestima).460 General Bobetko je, skladu sa dopisom Glavnog sto`era Hrvatske vojske, Klasa: 813-01/92-01/02, UR. BROJ: 512004/1-92-4, od 28. aprila 1992. i usmene zapovijedi Zapovjednika Ju`nog voji{ta, od 29. aprila 1992, 4. maja 1992. izdao nare|enje za obuku operatora za PO sustav Fagot. Vezano za to, Sto`er Hrvatskog vije}a

458 AIIZ, inv. br. 2-1899, Hrvatska demokratska zajednica, Op}inski odbor Bugojno,

Bugojno, 3. mart 1992. — Regionalnom kriznom {tabu Grude. Op}inski odbor HDZ Bugojno je ta sredstva stavio na raspolaganje Ministarstvu obrane Republike Hrvatske da kompenzacijom pokrije rashode “na ime dogovorene isporuke opreme za potrebe obrane Bugojna”.
459 AIIZ, inv. br. 2-1906, Republika Hrvatska, Ministarstvo finansija, Zagreb, 3.

juni 1992, POTVRDA. Navedena sredstva je u Ministarstvu finansija preuzeo sve{tenik Stipe D`alto (ro|en 1931.) iz Bugojna (sredstva mu je li~no predao ministar finansija Mr Jozo Martinovi}). Taj novac je od vele~asnog D`alte 5. juna 1992. primio Mirko Lozan~i}.
460 AIIZ, inv. br. 2-2975, Hrvatska Republika Herceg-Bosna, Ministarstvo obrane,

Glavni sto`er HVO, Sektor za obuku i {kolstvo, Ur. br. 02-2/1-15-3597/93, Posu{je, 15 decembar 1993. - MO /Ministarstvu obrane /RH/ Republike Hrvatske/, GS HV /Glavni sto`er Hrvatske vojske - prim. S. ^./; Isto, inv. br. 2-2965, Bosna i Hercegovina, Hrvatska Republika Herceg-Bosna, Ministarstvu obrane, Glavni sto`er HVO, Sektor za obuku i {kolstvo, Klasa: 8/94-02, Ur. broj: 02-10-06/94-194, Mostar, 20. januar 1994. - Svim ZP i podsto`ernim postrojbama.
1109

obrane Hrvatske zajednice Herceg-Bosna je bio du`an da u roku od dva dana pripremi i dostavi spisak od 60 ljudi iz svojih jedinica, budu}ih operatora.461 Pukovnik Tihomir Bla{ki} je krajem jula 1992. izdao naredbu o obu~avanju jednog broja pripadnika Hrvatskog vije}a obrane iz centralne Bosne u izvi|a~ko djelovanje na desetodnevnoj obuci u Hrvatskoj, “radi izvr{avanja namjenskih zadataka”. On je, “na temelju ukazane potrebe oko formiranja izvi|a~kih postrojbi i njihovog obu~avanja”, 24. jula 1992. izdao naredbu o odre|ivanju “u operativnim zonama, odnosno op}inskim sto`erima koji su zahva}eni borbenim djelovanjem”, “po jedan roj ljudi u izvi|a~ko djelovanje koje }e se obu~avati u Republici Hrvatskoj, radi izvr{avanja namjenskih zadataka”. S tim u vezi op}inski sto`eri Hrvatskog vije}a obrane Gornji Vakuf, Bugojno, Konjic, Jajce, Novi Travnik, Travnik, @ep~e, Zavidovi}i i Maglaj trebalo je da odrede po jedno odjeljenje, u kome je trebalo biti po sedam vojnika (“po sedam vojaka u roju”).462 Obu~avanje obavje{tajnih oficira Hrvatskog vije}a obrane (“seminari za saznajne ~asnike”) je vr{eno u Republici Hrvatskoj.

461 AIIZ, inv. br. 2-1695, Republika Hrvatska, Zapovjedni{tvo Ju`nog voji{ta,

Zapovjedni{tvo OZ Splita, IZM Plo~e, Klasa: 8/92-01/64, UR. broj: 6030-01/92-1, Plo~e, 4. maj 1992. - Sto`er HVO Herceg-Bosne, Zapovijed. Prednost za izbor imali su ljudi koji su “eventualno bili na tim sredstvima obu~avani u biv{oj JNA”. Ukoliko takvih nije bilo, trebalo je “dati prednost onima koji su bili na ‘Maljutkama’ i osobama koje posjeduju odre|enu tehni~ku kulturu radi br`eg obu~avanja”.
462 AIIZ, inv. br. 2-1717, Hrvatska zajednica Herceg-Bosna, Zapovjedni{tvo OS

Srednja Bosna, Broj: 174/92, 24. juli 1992. Spisak ljudi za obuku trebalo je dostaviti radio-paketom vezom ili kurirom do 27. jula 1992. (do 14 sati). Ljudstvo odre|eno za obuku bilo je obavezno da se javi u Grude 30. jula 1992. (do 14 sati). Formirano ljudstvo je trebalo uputiti u Grude “u nazna~eno mjesto i vrijeme, sa komplet uniformom i osobnim naoru`anjem”. Na kraju navedenog dokumenta neko je svojeru~no naveo spisak od 7 ljudi, koji su bili u obavezni da se 30. jula 1992. u 7,00 sati jave pred GS HVO: Dra`en (Mladena) Peki}, ro|en 16. decembra 1971, tekstilni tehni~ar; Dario (Joze) Peki}, ro|en 28. jula 1971; Goran (Slavka) Nik{i}, ro|en 1972; Ilija (Joze) Azinovi}, ro|en 1964; Renato (Pere) Mari}, ro|en 1973, Klis; Marko (Joze) Maji}, ro|en 1970, Klis, i Ante (Pere) Tulo, ro|en 1962, Klis.
1110

Tako je, primjera radi, u Operativnoj zoni Split, u periodu od 10.-16. septembra 1992. odr`an seminar za oficire Hrvatskog vije}a obrane na obavje{tajnim poslovima.463 Kursevi za desetare su izvo|eni u Republici Hrvatskoj.464 Tako je, na na osnovu dogovora sa brigadirom Garajem iz Glavnog sto`era Hrvatske vojske Republike Hrvatske, brigadir Milivoj Petkovi}, na~elnik Glavnog sto`era HVO-a, 21. septembra 1992. izdao naredbu o upu}ivanju 50 vojnika iz jednica Hrvatskog vije}a obrane Hrvatske zajednice Herceg-Bosna na pomenuti kurs u Nastavnom centru Slavonska Po`ega.465 Zapovjednik 3. Operativne zone, Ivica Raji}, je 26. septembra 1992, na osnovu Zapovijedi GS Srednja Bosna, Str. pov. Br. 811/92, donio Zapovijed o organizaciji kursa za desetare. Tom je naredbom utvr|eno mjesto odr`avanja kursa (Slavonska Po`ega); jedinice op}inskih HVO za izbor i broj kandidata; vrijeme po~injanja (5. oktobar 1992.) i trajanja kursa (14 dana); vrijeme upu}ivanja kandidata (3. oktobar u

463 AIIZ, inv. br. 2-1858, Hrvatska zajednica Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e obrane,

Sto`er Tomislavgrad, Saznajna slu`ba /Operativne zone/ s /z /Sjeverozapadna/ Hercegovina, 5. septembar 1992. — HVO Bugojno i G. Vakuf, n/r na~elnika za saznajne poslove. U tom strogo povjerljivom dokumentu utvr|eno je vrijeme i mjesto odr`avanja seminara za obavje{tajne oficire (od 10. do 16. septembra 1992, u Splitu), vrijeme i mjesto javljanja (Operativna zona u Splitu, Suhoi{anska br. 6), pojedinosti oko odlaska (“Treba do}i u maskirnoj uniformi, sa oznakom HVO, a sa sobom ponijeti pribor za pisanje i crtanje, pribor za osobnu higijenu i radnu kartu 1:100 000 svoje zone odgovornosti”). Smje{taj i ishranu je trebalo da osigura Glavni sto`er HVO u saradnji sa Operativnom zonom Split, a “za nejasna pitanja” trebalo se obratiti “Na~elniku VOS GS HVO na telefon (088) 662-700 ili paket radiom”.
464 AIIZ, inv. br. 2-2964, Republika Bosna i Hercegovina, Hrvatska zajednica

Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e obrane, Glavni sto`er, Dj. broj: 01-2171/92, Mostar, 21. septembar 1992. — Operativnoj zoni Jugoisto~na Hercegovina i drugima; Isto, inv. br. 2-1859, Zapovjedni{tvo 3. Operativne zone, Broj: 263-1/92, 26. septembar 1992. — Zapovjedni{tvu OS HVO Fojnica.
465 AIIZ, inv. br. 2-2964, Republika Bosna i Hercegovina, Hrvatska zajednica

Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e obrane, Glavni sto`er, Dj. broj: 01-2171/92, Mostar, 21. septembar 1992. — Operativnoj zoni Jugoisto~na Hercegovina i drugima. Tom je naredbom brigadir Petkovi} utvrdio jedinice iz kojih je trebalo izvr{iti upu}ivanje, sa brojem vojnika po operativnim zonama, zatim precizirao vrijeme po~etka i trajanja kursa, lokaciju i vrijeme polaska, prevo`enje kandidata i dr.
1111

7 sati); zborno mjesto (kasarna HVO u Kiseljaku); organizacija prijevoza do Gruda i u Slavonsku Po`egu; vrijeme povratka sa kursa (18. oktobar 1992.); kriterij za izbor kandidata i dr. Komandanti jedinica “iz ~ijeg sastava se budu upu}ivali kandidati na kurs du`ni su voditi ra~una o kvalitetu, te o njihovoj spremnosti da poslije kursa rade kao profesionalni kandidati”. Svakom kandidatu pred upu}ivanje na kurs trebalo je “dati 10.000 - HRD i 2 sd/o /suhi dnevni obrok/. Kandidati idu na kurs u vojni~koj odori bez obilje`ja HVO, sa osobnim naoru`anjem, priborom za osobnu higijenu i priborom za crtanje i pisanje”. Komandant Op}inskog sto`era bio je odgovoran li~no Raji}u “za njihovo upu}ivanje na kurs”. Za sve nejasno}e trebalo se obratiti li~no Raji}u “ili operativu ovog sto`era”.466 Op}inski sto`er HVO Fojnica je, na osnovu naredbe GS Srednja Bosna, Str. pov. br. 811/92. i naredbe zapovjednika 3. Operativne zone, br. 263-1, od 26. septembra 1992, na pomenuti kurs ispred jedinica HVO Fojnica uputio Smiljan (Ilije) Goluba, te je Stjepan Tuka, zapovjednik HVO Fojnica, 30. septembra 1992. od blagajne HVO Fojnice tra`io da isplati tro{kove “za u~esnika na kursu u iznosu od 15.000 HRD”.467 Obu~avanje zapovjednika ~eta Hrvatskog vije}a obrane za POB sa POVRS vr{eno je u Zagrebu. S tim u vezi, general — bojnik Milivoj Petkovi}, na~elnik Glavnog sto`era Hrvatskog vije}a obrane, je 25. juna 1993, “na temelju obavijesti koju smo dobili od GS HV, u svezi bolje organizacije i kvalitetnije obu~enosti zapovjednika postrojbi za POB sa POVRS”, izdao zapovjed o slanju vojnika na kurs za zapovjednike satnije (komandire ~eta) na Hrvatsko vojno u~ili{te (HVU) u Zagreb.468
466 AIIZ, inv. br. 2-1859, Zapovjedni{tvo 3. Operativne zone, Broj: 263-1/92, 26.

septembar 1992. — Zapovjedni{tvu OS HVO Fojnica.
467 AIIZ, inv. br. 2-1860, Op}inski sto`er Fojnica, Broj: 128/92, Fojnica, 30. septembar 1992. — Blagajni HVO Fojnica. 468 AIIZ, inv. br. 2-1848, Hrvatska zajednica Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e

obrane, Odjel obrane, Glavni sto`er, Broj: 02-2/1-01-1208/93, Mostar, 25. juni 1993. — 2. Hercegova~ka brigada i drugima. General Milivoje Petkovi} je tom naredbom odredio vrijeme trajanja kursa (od 28. juna — 3. jula 1993.), te ime i prezime vojnika, sa nazivom jedinica: 1. Davor Juki} — 2. hercegova~ka brigada
1112

Zna~ajan broj pripadnika jedinica posebne namjene (D`okeri, Vitezovi i Munje) obuku je, uglavnom, zavr{io u centrima na teritoriji Republike Hrvatske.469 Pored toga, Republika Hrvatska je na teritoriji Republike Bosne i Hercegovine uspostavila centre za vojnu obuku Hrvatskog vije}a obrane.470 Znatan broj podoficira, oficira i policajaca poha|ao je kurseve, seminare i {kole na Hrvatskom vojnom u~ili{tu Petar Zrinski u Zagrebu. Pukovnik Ante Luburi} (zapovjednik Pukovnije Ante Bruno Bu{i}) je sredinom novembra 1993. oti{ao na do{kolovanje na Hrvatsko vojno u~ili{te.471 Sredinom decembra 1993. na Hrvatsko vojno u~ili{te upu}eno je na {kolovanje 23 oficira HVO-a :

2. Renato Rai} — 3. hercegova~ka brigada 3. Predrag Viskovi} — Brigada E. Kvaternik 4. Bla` Ivanda — Brigada Kralj Tomislav 5. Dinko Ivkovi} — Brigada P. Kre{imir IV. Hrvatsko vojno u~ili{te je za polaznike kursa osiguralo smje{taj i prehranu, a “mati~na postrojba tro{kove prevoza”. Tom kursu je, pomenutom naredbom, predvi|eno da prisustvuje i Miro ^oli}, na~elnik topni{tva, “kao suorganizator te~aja i odgovoran za odlazak i povratak imenovanih” (Isto).
469 AIIZ, inv. br. 2-2294, U~e{}e HV na bh rati{tu i drugi vidovi podr{ke iz

Republike Hrvatske.
470 Bilten FHP, br. 15, str. 79. Tako su, primjera radi, pripadnici Hrvatske vojske

obu~avali HVO oko Kupresa, Mostara, u centralnoj Bosni, Ora{ju i drugim mjestima (Isto, br. 15, str. 59).
471 AIIZ, inv. br. 2-2970, Republika Bosna i Hercegovina, Hrvatska zajednica

Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e obrane, Glavni sto`er HVO, Ured zapovjednika, Posu{je, Ur. br. 02-2/1-01/4010/93, 19. novembar 1993. — Pukovniji Ante Bruno Bu{i}).
1113

472

Uprava vojne policije Ministarstva obrane Republike Hrvatske, kao i drugi organi vlasti Republike Hrvatske, pru`ali su podr{ku Hrvatskoj zajednici Herceg-Bosna u {kolovanju njenog kadra u Republici Hrvatskoj.473 I obuka i doobuka pilota i leta~a tehni~ara na helikopterima MI-8 MTV-1 je vr{ena u Republici Hrvatskoj.474

472 AIIZ, inv. br. 2-2973, Hrvatska Republika Herceg-Bosna, Ministarstvo obrane,

Glavni sto`er HVO, Ur. Broj: 01-2/1-01-3614/93, Posu{je, 18. decembar 1993. — Hrvatsko vojno u~ili{te Petar Zrinski - Zagreb, n/r brigadira Miroslava Jezer~i}a. Tada su na {kolovanje upu}eni oficiri ~asnici HVO-a.
473 F. Primorac, DOGRA\IVATI POSTIGNUTI STUPANJ OSPOSOBLJENOSTI,

u : TRI GODINE..., str. 4; @. [iljeg, MJESTO I ULOGA VOJNE POLICIJE OS HR HB, u : TRI GODINE..., str. 20.
474 AIIZ, inv. br. 2-3002, Republika Bosna i Hercegovina, Hrvatska zajednica Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e obrane, Glavni sto`er HVO HR H-B, Ur. broj : 02-2/101-2571/93, 20. avgust 1993. — MZE Divulje, Isto, inv. br. 2-2976, Unija Republika Bosna i Hercegovina, Hrvatska zajednica Herceg-Bosna, Glavni sto`er Oru`anih snaga Hrvatske Republike Herceg-Bosne, Ur. broj: 02-2/1-01-3149/93, IZM ^itluk. 24. oktobar 1993. — MZE Grude, n/r Zapovjedniku.

1114

Ranjenici Hrvatskog vije}a obrane su lije~eni u bolnicama Republike Hrvatske.475

General-bojnik Slobodan Praljak (zapovjednik Glavnog sto`era HVO-a) je 20. avgusta 1993. Mje{ovitoj eskadrili Divulje, “na temelju Zapovjedi Ministra obrane RH Klasa: 560-02/93-1/09, Ur. broj : 512-01-93, Str. pov. 2715 Zagreb 10. kolovoza 1993. godine”, uputio zahtjev sljede}e sadr`ine: “Da se izvr{i doobuka {est pilota na helikopteru MI-8 MTV-1 i ~etiri leta~a tehni~ara za MI-8 MTV-1. Obuku otpo~eti 21. 09. 1993. god. Smje{taj i ishranu regulirati u objektima MZE Divulje” (AIIZ, inv. br. 2-3002). General Praljak je 24. oktobra 1993. ponovo izdao naredbu o obuci pilota i leta~a mehani~ara. U vremenu od 27. oktobra do 10. decembra 1993. trebalo je uputiti u ZB Pula 6 pilota i 4 leta~a mehani~ara, “radi uvo|enja u stroj i preobuke na helikopter Mi-8MTV-1 i MIJ 550” (AIIZ, inv. br. 2-2967).
475 AIIZ, inv. br. 2-2956, Republika Bosna i Hercegovina, Hrvatska zajednica

Herceg-Bosna, Hrvatsko vije}e obrane, Zapovjedni{tvo OZ srednja Bosna, IZM Vitez, Broj: 01-8-176/93, 10. avgust 1993. — Uredu za skrb o ranjenicima u Splitu.
1115

Z A K LJ U ^ A K

Z A K LJ U ^ A K

* * *

Na osnovu brojnih relevantnih izvora razli~ite provenijencije, uklju~uju}i i dokumenta Savezne Republike Jugoslavije (Srbija i Crna Gora) i Republike Hrvatske, visokog stepena povjerljivosti, prezentiranih u ovoj knjizi, pouzdano se, izme|u ostalog, mo`e utvrditi da je na kraju XX stolje}a: - prvo, na Republiku Bosnu i Hercegovinu izvr{ena klasi~na agresija, odnosno zlo~in protiv mira i sigurnosti ~ovje~anstva, {to zna~i da se radi o me|unarodnom oru`anom sukobu, i - drugo, na okupiranim teritorijama Bosne i Hercegovine, nad Bo{njacima je izvr{en najte`i zlo~in — zlo~in genocida. Rije~ je o zlo~inima dvije ideologije, dva velikodr`avna projekta, dva nacionalisti~ka pokreta, dvije genocidne strategije, dvije zlo~ina~ke nacisti~ke politike, dvije dr`ave, zatim dvije, odnosno tri kolaboracionisti~ke tvorevine, dvije strane vojske, ~etiri kolaboracionisti~ke vojne formacije i vi{e drugih oru`anih jedinica i grupa, uklju~uju}i i strane pla}enike. Takva zlo~ina~ka ideologija, politika i praksa je, po uzoru na fa{izam i nacizam, imala za cilj — formiranje velikosrpske i velikohrvatske dr`ave. Cilj te ideologije, politke i prakse bio je osvaja~ki rat za teritorije, za “`ivotni prostor”, za otimanje tu|e zemlje (Bosne i Hercegovine). Agresija na Republiku Bosnu i Hercegovinu i genocid nad Bo{njacima ~ine su{tinu zajedni~kog zlo~ina~kog poduhvata odre|enih dr`ava,
1119

dr`avnih rukovodstava i brojnih rukovodilaca politi~kog, upravnog, vojnog i policijskog vrha Srbije, Crne Gore i Republike Hrvatske, te njihovih petokolona{a, kolaboracionista i pla}enika. Namjera tog zlo~ina~kog ~ina, utemeljena na srpskim i hrvatskim velikodr`avnim projektima, imala je za cilj osvajanje, podjelu i likvidaciju Republike Bosne i Hercegovine, te istrjebljenje Bo{njaka ili njihovo svo|enje na bezna~ajnu etni~ku skupinu. Na taj na~in je prije izvo|enja agresije na Bosnu i Hercegovinu i izvr{enja genocida nad Bo{njacima postojala dobro osmi{ljena namjera za izvr{enje tih i drugih oblika zlo~ina. U tom je cilju razbijen ustavni koncept odbrane SFRJ; smanjena i razoru`ana Teritorijalna odbrana Bosne i Hercegovine i jo{ nekih konstitutivnih elemenata Federacije; JNA je, od antifa{isti~ke i multietni~ke, “transformisana” u velikosrpsku vojsku; obnovljeni su i eskalirali Velikosrpski i Velikohrvatski pokret; utvr|eni metodi, mehanizmi i postupci planiranja zlo~ina; postignut na~elan dogovor o uni{tenju Bosne i Hercegovine (marta 1991.); ome|avane granice Velike Srbije i Velike Hrvatske; organizovana i naoru`ana peta kolona (velikosrpska i velikohrvatska) susjednih dr`ava u Bosni i Hercegovini; komandovanje na okupiranim teritorijama objedinjeno u rukama {efova susjednih dr`ava - okupacionih sila; zauzete polazne pozicije za agresiju i druge zlo~ina~ke aktivnosti, uklju~uju}i i genocid nad Bo{njacima, ~ime je omogu}eno plansko izvo|enje agresije na Bosnu i Hercegovinu. Pri tome je globalni cilj agresija - okupacija Bosne i Hercegovine izvr{en samo djelimi~no. I genocid je, u skladu sa tim, mogao biti provo|en samo na okupiranim dijelovima zemlje, odnosno samo na njene dvije tre}ine.

* * *

Ciljeve dijametralno suprotstavljena dva nacionalisti~ka pokreta nije bilo mogu}e istovremeno ostvariti. Zahuktani i ja~i, Velikosrpski pokret u ve} stvorenoj krizi zajedni~ke dr`ave ostvarenje svojih ciljeva vidio je u pretvaranju konkurentskog, ali slabijeg Velikohrvatskog
1120

pokreta, u saveznika u zajedni~kom zlo~ina~kom poduhvatu. Njegovim uva`avanjem u situaciji kad je ve} dr`ao pod okupacijom tre}inu Hrvatske i planiranom i kompromisnom razmjenom stanovni{tva, a posebno uvla~enjem u podjelu susjedne Bosne i Hercegovine, osiguravana je apsolutna nadmo} nad svim ostalim `rtvama poduhvata i u datim uslovima maksimalno ostvarenje Velike Srbije. Tu|manovo uklju~ivanje u Milo{evi}ev projekat pru`ilo je zna~ajnu {ansu njegovom ostvarenju i onemogu}ilo zajedni~ki otpor ugro`enih naroda velikosrpskom fa{izmu osvaja~kog i genocidnog karaktera. Iako pretvoren u satelita i saradnika agresora i okupatora, Velikohrvatski pokret, na ~elu sa Tu|manom, fasciniran i upla{en formalnom nadmo}i konkurenta, ponadao se da }e ostati na sceni, hrvatski perec zaokuru`iti u bosanski somun, a podjelom Bosne i Hercegovine i kasnijom razmjenom stanovni{tva zaokru`iti, dodu{e opet nepotpunu, Veliku Hrvatsku. U protivnom gubljenje tre}ine, ve} okupirane zemlje, znatno }e pogor{ati i onako razvu~en geopoliti~ki polo`aj Hrvatske i trajnu nemogu}nost ostvarenja Tu|manove ambicije uklju~ivanja u nju gotovo milion Hrvata (Vojvodine i Bosne i Hercegovine). Ovakvom razvoju doga|aja i{la je na ruku i nepovoljna me|unarodna konstelacija snaga u svijetu i naro~ito neefikasnost i dezorijentacija Ujedinjenih nacija, ~iji su najvi{i funkcioneri radije sprovodili politiku svojih vlada ili velikih sila, nego Organizacije kojoj su na ~elu. Zbog toga se moglo i dogoditi da na o~igledne agresije i agresivne postupke ova organizacija ne reaguje u duhu svoje Povelje, {to je imalo katastrofalne posljedice, naro~ito po najve}u `rtvu tih agresivnih postupaka — Bosnu i Hercegovinu i Bo{njake.

* * *

Agresija na Bosnu i Hercegovinu isplanirana je (intelektualno, ideolo{ki, politi~ki, vojno, ekonomski, medijski, obavje{tajno, psiholo{ki, itd.), sa jasno postavljenim ciljem. Nare|ena je sa nadle`nih politi~kih i vojnih mjesta i izvr{ena planski, sistematski i organizovano. Tako|e su poznate dr`ave agresori, zatim ideolozi, planeri, naredbodavci, izvr{ioci i saradnici, te kako su zlo~ini izvr{eni i zbog ~ega su izvr{eni.

1121

Oru`anu agresiju fa{isti~kog karaktera, kao zlo~in protiv mira i sigurnosti ~ovje~anstva, na Republiku Bosnu i Hercegovinu izvr{ile su Srbija i Crna Gora, odnosno Savezna Republika Jugoslavija* (od septembra 1991. do kraja 1995.), i Republika Hrvatska (od kraja 1991. do 18. marta 1994.). Te su dr`ave anga`ovale svoje regularne oru`ane snage (Jugoslovenska narodna armija/Vojska Jugoslavije i Hrvatska vojska) i njihove kolaboracionisti~ke formacije (Vojska Srpske Republike Bosne i Hercegovine, Vojska Republike Srpska Krajina, Hrvatsko vije}e obrane i Narodna odbrana Autonomne Pokrajine Zapadna Bosna), te specijalne (policijske) i dobrovolja~ke jedinice, kao i razne druge oru`ane formacije i grupe, uklju~uju}i i strane pla}enike, koje su direktno u~estvovale u agresiji, genocidu i drugim oblicima zlo~ina u Bosni i Hercegovini. Savezna Republika Jugoslavija (Srbija i Crna Gora) i Republika Hrvatska su odgovorne za najte`e zlo~ine u Bosni i Hercegovini. Srpske i hrvatske petokolona{ke stranke (Srpska demokratska stranka Bosne i Hercegovine i Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine) i paradr`avne tvorevine u Bosni i Hercegovini (Republika Srpska Bosna i Hercegovina, Hrvatska zajednica/Republika Herceg-Bosna i Autonomna Pokrajina Zapadna Bosna), kao masovni u~esnici u odr`avanju agresijom ostvarene okupacije ve}eg dijela dr`avne teritorije Bosne i Hercegovine, te njihove vojne i policijske snage, nisu predstavljale nikakav samostalni dr`avni, politi~ki niti vojni faktor, ve} je rije~ o kolaboracionisti~kim tvorevinama dr`ava agresorâ, koje su formirane, organizovane i funkcioni{u u ime i po diktatu Beograda i Zagreba, odnosno srpskog i hrvatskog politi~kog i dr`avnog vrha. Stvarni odnos rukovo|enja i komandovanja izme|u Jugoslovenske narodne armije/ Vojske Jugoslavije i Vojske Srpske Republike Bosne i Hercegovine, na jednoj, i Hrvatske vojske i Hrvatskog vije}a obrane, na drugoj strani, te Vojske Republike Srpska Krajina i Narodne odbrane Autonomna Pokrajina Zapadna Bosna, je utvr|en tako {to su jugoslovenska i hrvatska dr`avna rukovodstva u odnosu na njihove petokolona{e i kolaboracioniste
* Savezna Republika Jugoslavija formalno je progla{ena 27. aprila 1992, ali je stvarno po~ela funkcionisati najkasnije 3. oktobra 1991, protupravno uzurpiraju}i i zadr`avaju}i ~itavih sedam mjeseci naziv, imid` i osnovne poluge vlasti dotada{nje zajedni~ke dr`ave. U takvoj situaciji u jesen 1991. izvr{ila je agresiju na Republiku Bosnu i Hercegovinu, pa joj je zadr`avanje naziva SFRJ, pored ostalog, slu`ilo i za prikrivanje te agresije.
1122

na Palama, u Grudama i Kladu{i, pored ostalog, predstavljala jedinstvene vrhovne komande u Beogradu i Zagrebu. Beogradski i zagreba~ki re`imi, na ~elu sa Slobodanom Milo{evi}em i Franjom Tu|manom, su planirali, pripremali i organizovali agresiju na Republiku Bosnu i Hercegovinu i genocid nad Bo{njacima, rukovodili i komandovali izvo|enjem agresije, osiguravali `ivu silu, komandni kadar, pozadinske jedinice, logistiku, gorivo, hranu i druge strate{ke sirovine, te u~estvovali u izvr{enju genocida i drugih oblika zlo~ina, radi uni{tavanja Bosne i Hercegovine kao dr`ave i “kona~nog rje{enja” muslimanskog pitanja. U funkciju tih zlo~ina~kih aktivnosti poslu{no su se, kao saradnici i izvr{ioci, stavili servilni petokolona{i i kolaboracionisti iz Bosne i Hercegovine i Republike Hrvatske. Ta saradnja na terenu i u vrhu, diktirana trenutnom konstelacijom snaga i odnosa, te suprotnostima interesa, uz povremene sudare, obostrano neiskrena, ostvarivana je u mjeri lokalnih i nekad {irih, pa i globalnih interesa Milo{evi}a i Tu|mana. Ponekad je, uz to, bila i odraz me|usobnih odnosa velikih sila, jer su se i prilike na terenu Bosne i Hercegovine odra`avale na njihove me|usobne odnose u Savjetu sigurnosti Ujedinjenih nacija. Oru`ana agresija, osvaja~ki rat protiv Bosne i Hercegovine bio je sastavni dio Milo{evi}eve i Tu|manove dr`avne politike, u ~ije je ime najve}i dio Bosne i Hercegovine okupiran, a Bo{njaci ubijani, protjerivani i odvo|eni u koncentracione logore samo zbog njihove etni~ke i vjerske pripadnosti. Genocid nad Bo{njacima je, pored zauzimanja i podjele Bosne i Hercegovine izme|u dva agresora, predstavljao instrument ostvarivanja osnovnog cilja agresije — {irenja agresorskog lebensrauma. Bitan uslov za ostvarenje tog cilja bilo je biolo{ko i duhovno istrebljenje Bo{njaka. Neobja{njiva pasivnost me|unarodne zajednice, neadekvatni odnos Ujedinjenih nacija, tobo`nja neutralnost svjetskih sila i nedjelotvornost me|unarodnog poretka omogu}ili su da agresori i njihovi kolaboracionisti upravo tim instrumentom poku{aju ostvariti eksterminaciju Bo{njaka i nad njima po~ine genocid. * * *

Najkrupnije osvaja~ke operacije u toku agresije na Bosnu i Hercegovinu izvedene su, uglavnom, do sredine 1992, zatim sredinom
1123

1993. i jula 1995. U tom su periodu Jugoslovenska narodna armija/ Vojska Jugoslavije i Hrvatska vojska, te njihove kolaboracionisti~ke formacije, zauzele i okupirale najve}i dio isto~ne i sjeverne Bosne, isto~nu i zapadnu Hercegovinu, najve}i dio Bosanske krajine i dijelove centralne Bosne. Te{ke odbrambene borbe su vo|ene za Bosanski Brod, Zvornik, Br~ko, Grada~ac, Jajce, Maglaj, Sarajevo, Tuzlu, Gora`de, Mostar i druge gradove. Samo neki od njih, u centralnom i zapadnom dijelu zemlje, bili su po{te|eni ve}ih razaranja usljed borbenih dejstava. Neposrednih ratnih razaranja bila su po{te|ena i sjedi{ta op{tina u kojima su agresori ve} bili ostvarili efektivnu okupaciju. Nesrpsko, u prvom redu bo{nja~ko, stanovni{tvo tih okupiranih mjesta, me|utim, nije po{te|eno od ubistava, progona, deportacije i koncentracionih logora. Do sredine ljeta 1992. velikosrpski agresor je okupirao gotovo dvije tre}ine Republike, te uspostavio i u~vrstio tzv. Posavski koridor. Uporedo sa tim, Hrvatska vojska je na “ju`nom voji{tu” u~vrstila uspostavljenu hrvatsku vlast, a Bosansku posavinu prepustila srpskom okupatoru.

* * *

Za vrijeme agresije na Republiku Bosnu i Hercegovinu (1991.1995.), pored zlo~ina protiv mira i sigurnosti ~ovje~anstva, na okupiranim podru~jima i u opsjednutim gradovima izvr{eni su brojni zlo~ini nad civilnim stanovni{tvom, kao {to su: organizovano ubijanje, u stvari naj~e{}e, masovno i pojedina~no masakriranje mu{karaca, `ena, djece i staraca, uglavnom Bo{njaka; hap{enje, deportovanje i zato~enje u konclogore i zatvore; masakriranje, ubijanje i spaljivanje u koncentracionim logorima (posebno u Omarskoj, Manja~i, Keratermu, Br~kom i Trnopolju); zastra{ivanje, premla}ivanje, mu~enje, proganjanje i izgladnjivanje civila u logorima i zatvorima, od ~ega su mnogi Bo{njaci svakodnevno umirali; ubijanje ljekara i medicinskih radnika, te vjerskih slu`benika; sistematsko i masovno silovanje i seksualno zlostavljanje `ena (i starica), djevojaka, pa i djevoj~ica, u logorima, zatvorima, hotelima, gara`ama, privatnim ku}ama i drugim mjestima; tjeranje na prisilan rad, zatim na kopanje rovova na prvoj liniji; uzimanje i ubijanje talaca; nasilno pokr{tavanje Bo{njaka; prisilno protjerivanje i raseljavanje Bo{njaka
1124

sa vjekovnih stani{ta (stravi~ne razmjere tih zlo~ina svjedo~i pretvaranje okupiranih podru~ja u jednonacionalna, u etni~ke ~iste srpske i hrvatske teritorije); surovo postupanje sa ranjenicima, bolesnicima i ratnim zarobljenicima; napadima na zdravstvene ustanove povre|ivanje i ubijanje ranjenika; napadi na humanitarne konvoje, opstruiranje humanitarne pomo}i i napadi na osoblje humanitarnih organizacija; neselektivno i nesrazmjerno kori{tenje sile i opsade; ne~ovje~na postupanja, podrazumijevaju}i i nano{enje velikih patnji i povreda tjelesnog i mentalnog integriteta; bespravno otpu{tanje s posla; namjerno razaranje i uni{tavanje gradova, varo{i i sela; stalna granatiranja civila i snajpersko djelovanje sa opsjednutim bosanskim gradovima; razdvajanje mu{karaca od `ena i djece; kori{tenje civila kao `ivog {tita; nano{enje te{kih ozljeda i zlostavljanje civila; namjerno izgladnjivanje, uskra}ivanje vode, elektri~ne energije, gasa, ogrijeva, telefonskih komunikacija i gradskog saobra}aja; upotreba zabranjenih (po me|unarodnim konvencijama) metoda i sredstava ratovanja; pusto{enje ljudskih ognji{ta neopravdano vojnim potrebama; planski i selektivno plja~kanje, razaranje i uni{tavanje stambenih, obrazovnih, nau~nih, medicinskih, vjerskih i privrednih objekata; uni{tavanje i zatiranje kulturno-historijskih i vjerskih spomenika, te kompletne infrastrukture Bosne i Hercegovine (saobra}ajnice, PTT instalacije, radio i TV predajnici, elektri~ni dalekovodi, vodovodi i rezervoari za vodu, zdravstvene ustanove i dr.), kao i prirodne resurse ({ume, vodotokovi, rudnici i sl). O genocidu nad Bo{njacima, posebno u dolinama rijeka Drine, Neretve, Sane, La{ve, te Bosanske posavine, kao i drugim oblicima zlo~ina, pored brojnih dokumenata, podataka, izjava, informacija, saznanja i drugih dokaza, svjedo~i i veliki broj likvidiranih i protjeranih `rtava, te brojne grobnice. Pogromi nad muslimanima u Bosni i Hercegovini po~injeni su na teritorijama koje je okupirala Jugoslovenska narodna armija/Vojska Jugoslavije i Hrvatska vojska, te njihove kolaboracionisti~ke vojne snage (Vojska Republike Srpske, Vojska Republike Srpska Krajina, Hrvatsko vije}e obrane i Narodna odbrana Autonomne Pokrajine Zapadna Bosna) i na njima, uz pomo} petokolona{kih politi~kih stranaka, organizovali vlast takozvane Republike Srpske Bosne i Hercegovine, Hrvatske Zajednice/Republike Herceg-Bosne i Autonomne Pokrajine Zapadna Bosna. Najmasovniji pokolji bili su u regijama od po desetak op{tina sa bo{nja~kom ve}inom stanovni{tva u Podrinju, Bosanskoj posavini,
1125

te Potkozarju i u dolini Sane. Na podru~ju sliva rijeka Sane i Une i u gradovima i selima Klju~a, Sanskog Mosta, Prijedora, Kozarca, Ljubije, Bosanske Krupe, Bosanskog Novog, Bosanske Kostajnice, Bosanske Dubice i Bosanske Gradi{ke u ljeto 1992. velikosrpski agresor i njegovi kolaboracionisti likvidirali su desetine hiljada Bo{njaka. Velikosrpski agresor je u i oko Srebrenice jula 1995, uz prete`no u~e{}e srpskih kolaboracionisti~kih oru`anih formacija iz Bosne i Hercegovine, u toku jedne sedmice hiljade mu{karaca pobio i zatrpao u masovne grobnice, na stotine `ivih je zakopao, mu{karce, `ene i dje~ake je sakatio i klao, djecu ubijao pred o~ima majki, prisiljavao starce da jedu d`igerice svojih unuka, silovao `ene i djevojke, deportovao oko 30.000 ljudi, uglavnom `ene i djecu i dr. O tome postoje brojni dokazi, me|u kojima i masovne grobnice, koje je prekrila trava, a zvijeri raznijeli bo{nja~ke kosti. To su, prema ICTY-u “scene iz pakla, napisane na najmra~nijim stranicama ljudske historije”. U bezo~noj “Operaciji ubijanja”, uglavnom, za svega pet dana, agresor i njegovi kolaboracionisti (vojska i policija Srpske Republike Bosne i Hercegovine) ubili su preko 8.000 ljudi i dje~aka u tzv. fertilnom dobu, ra~unaju}i da je bez njih nemogu}a obnova porodica i `ivota u Podrinju. Stravi~an broj ubijenih i kratko}a vremena istovremeno govori da je u pripremi i izvr{enju zlo~ina u~estvovalo veoma mnogo organizovanih i disciplinovanih izvr{ilaca, zapravo cijeli politi~ki, upravni, policijski i vojni potencijal velikosrpskih snaga, te da je to bio najve}i pojedina~ni pogrom u Evropi poslije Drugog svjetskog rata. ^injenica je da su u~injeni mnogobrojni napori da se zlo~in pomno sakrije, te da je prikrivanje bilo op{te i da je trajalo devet godina. To govori samo o tome kako su njegovi po~inioci bili svjesni zlo~ina~kog karaktera svojih postupaka i otklanja svaku sumnju u njihovu subjektivnu krivicu, odnosno u postojanje predumi{ljaja kod izvr{enja ovog najte`eg oblika zlo~ina. @rtve tog masovnog ubistva, izvr{enog u tako kratkom roku, pokopane su u masovnim grobnicama na skrovitim mjestima, a potom su njihovi ostaci vi{e puta premje{tani u sekundarne i tercijalne grobnice, kako bi se onemogu}ilo otkrivanje genocida i po~inioci sakrili svoj zlo~in. U i oko Srebrenice jula 1995. po~injen je masovni zlo~in nad Bo{njacima islamske vjere. Taj zlo~in predstavlja djelo genocida nad muslimanima tog kraja. [irina podru~ja izvr{enja zlo~ina, brzina ubijanja vi{e hiljada ljudi, veli~ina podru~ja na kojem su zakopavani le{evi i vi{estruko izmje{tanje posmrtnih ostataka ubijenih, te broj ljudi koji je
1126

nu`no u~estvovao u izvr{enju i prikrivanju zlo~ina, apsolutno pokazuje da su zlo~ini bili poznati velikom broju ljudi i da su uporno sakrivani. Genocid nad Bo{njacima odre|enog uzrasta sigurne zone Ujedinjenih nacija Srebrenica po~injen pred o~ima svjetske javnosti u neposrednoj pripremi Dejtona u tradicionalnom maniru stavljanja pred svr{en ~in, radi osiguranja za Srbiju strate{ki va`nog grani~nog pojasa, samo je vrh ledenog brijega zlo~ina izvr{avanih u kontinuitetu ~etiri godine na gotovo tri ~etvrtine dr`avne teritorije Bosne i Hercegovine. Postrojbe Hrvatske vojske i Hrvatskog vije}a obrane su u dolini Rame i Neretve, te u srednjoj Bosni, izvr{ile brojne zlo~ine nad bo{nja~kim civilnim stanovni{tvom (pokolj u Ahmi}ima, zatim zlo~ini u i na podru~ju Viteza, u Mostaru, Stocu, Vrbanji, Stupnom Dolu i drugim mjestima). I pojedini Bo{njaci su, u procesu odbrane od biolo{kog u duhovnog istrjebljenja, izvr{ili odre|ene ratne zlo~ine. Protiv jednog broja takvih pojedinaca su jo{ za vrijeme agresije podignute optu`nice, donesene presude i krivci ka`njeni.

* * *

Obnova druge zajedni~ke jugoslovenske dr`ave u toku Drugog svjetskog rata na platformi Narodnooslobodila~kog pokreta (pretvaranje unitarne dr`ave u ravnopravnu federalnu zajednicu naroda i narodnosti), na njegovom kraju optere}ena je iznu|enim prihvatanjem Izbjegli~ke vlade za ravnopravnog partnera u vlasti Demokratske Federativne Jugoslavije i unitarnim tendencijama prvih decenija, koje su odgovarale proklamovanoj izgradnji socijalizma. Po~etkom {ezdesetih godina rukovodstvo zemlje shvatilo je da to zemlju vodi u raspad i dono{enjem Ustava 1974. u~vrstilo u osnovi navedenom platformom zacrtano ure|enje zemlje. Rukovodstvo Srbije usvajanje Ustava shvatilo je kao “nepravdu prema Srbima” i naru~ilo, a onda {tampalo PLAVU KNJIGU, od koje je kasnije zvani~no odustalo. Titova smrt 1980. ozna~ila je akceleraciju ovih tendencija, koje su urodile MEMORANDUMOM Srpske akademije nauka i umjetnosti

1127

i drugim manifestacijama obnove Velikosrpskih zahtjeva, koji su se sredinom osamdesetih godina profilirali u konkretan obnovljeni politi~ki pokret, sa Slobodanom Milo{evi}em na ~elu. Ustav i ustavni koncept odbrane zemlje bili su glavna prepreka ostvarenju (hegemonisti~kih) velikosrpskih ideja i zato su se Ustav i njegov koncept odbrane na{li prvi na udaru. Do 1991. ustavni poredak je paralisan, a razoru`anjem Teritorijalne odbrane vi{e naroda, razbijen i njegov koncept odbrane, ~ime je doveden u pitanje i opstanak SFRJ. Eskalacija, konstituisanje i profiliranje obnovljenog Velikosrpskog pokreta generirano je iz vi{e izvora (ne samo od rukovodstva Saveza komunista Srbije i vojnog vrha do Srpske akademije nauka i umjetnosti, Udru`enja knji`evnika Srbije, Srpske pravoslavne crkve i dr.), ali se tek probojem na njegovo ~elo (i ~elo “srpske koordinacije”) Slobodana Milo{evi}a i ovladavanjem bitnim polugama savezne vlasti (izbor Borisava Jovi}a za predsjednika Predsjedni{tva SFRJ i priklanjanja Veljka Kadijevi}a, ministra odbrane, upla{enog da }e njegova vojska ostati bez dr`ave), pre{lo na planiranje i pripreme udru`enog zlo~ina~kog poduhvata. Prvi ozbiljniji koraci tih paralelnih centara mo}i u tom poduhvatu bili su Ratni plan za “izbacivanje Slovenije i Hrvatske” iz SFRJ, kasnije poznat kao plan RAM, odnosno plan za uramljivanje Velike Srbije, kao osnovnog cilja Pokreta, i Nare|enje za preuzimanje naoru`anja od teritorijalnih odbrana nekih republika u skladi{ta JNA, formalno izdatog od strane na~elnika General{taba Oru`anih snaga SFRJ. Po prelasku tog rubikona centri mo}i Velikosprskog pokreta nisu imali alternative i u 1991. izvr{ena su i fakti~ki neuspje{no okon~ana dva agresivna rata, a u rje{avanje jugoslovenske krize neadekvatno se umije{ala i me|unarodna zajednica. Umjesto zaustavljanja agresivnih ratova me|unarodna zajednica je “~uvala” neuspostavljeni i nepostoje}i mir. Velikosrpski pokret je smatrao da }e mu Bosna i Hercegovina pasti u krilo kao zrela kru{ka. U slu~aju uspje{nog poku{aja okon~anja rata u Hrvatskoj njeno pitanje ne bi bilo ni postavljeno i Velikosrpski pokret je bio spreman za njenu podjelu na bazi Sporazuma Cvetkovi} — Ma~ek iz 1939. Mije{anje me|unarodne zajednice u jugoslovensku krizu Pokret je iskoristio da za sebe osigura okupiranu tre}inu Hrvatske, a slabost Tu|manovog re`ima da ga pridobije za saradnika u me|usobnoj podjeli Republike Bosne i Hercegovine.

1128

Zajedni~ki odre|ena me|unarodna Arbitra`na (Badinterova) komisija, a potom i Deklaracija Evropske zajednice od 17. decembra 1991, potvrdila je disoluciju Jugoslavije i republikama ostavila na volju da se osamostale ili zadr`e u okrnjenoj dr`avi. Bosna i Hercegovina je o tom pitanju trebala predhodno provesti referendum. Srpska demokratska stranka Bosne i Hercegovine nastavila je u 1991. godini sa destrukcijom vlasti na zna~ajnim teritorijama i naoru`avanjem svojih ~lanova i drugih srpskih ekstremista pripremala se da inscenira gra|anski rat u slu~aju pozitivnog opredjeljenja glasa~a za nezavisnost. Ovakva nelegalna aktivnost omogu}ena je pove}anjem gustine posjedanja teritorije Bosne i Hercegovine izvr{ene predislokacijom jedinica iz Slovenije i Hrvatske, ~ime je Bosna i Hercegovina prakti~no bila tiho okupirana, mada ta okupacija nije na ~itavoj teritoriji bila efektivna. Jo{ neprogla{ena Savezna Republika Jugoslavija vjerovala je da }e i druga vladaju}a stranka sa nacionalnim predznakom (HDZ Bosne i Hercegovine), u skladu sa dobijenim zadatkom destrukcije legalnih vlasti u Bosni i Hercegovini i projektom teritorijalizacije (regionalizacije) “hrvatskih prostora”, na referendumu glasati protiv nezavisnosti Bosne i Hercegovine. To uvjerenje podhranjivano je i redefinisanim referendumskim pitanjem za nezavisnost Bosne i Hercegovine Hrvatske demokratske zajednice Bosne i Hercegovine i njenom petokolona{kom politikom i dogovorima sa srpskim kolaboracionistima iz Bosne i Hercegovine februara 1992. U tom kontekstu Savezna Republika Jugoslavija u`urbano je dovr{avala daljnju predislokaciju skladi{ta naoru`anja i materijalnih ratnih rezervi na sigurna podru~ja i jedinica JNA za ovladavanjem primarnih strate{kih ciljeva i koridora, kako bi okupaciju Bosne i Hercegovine u~inila efektivnom. Najuticajniji dio hrvatske inteligencije i rukovodstvo katoli~ke crkve u Bosni i Hercegovini podr`ali su referendum i glasanje za nezavisnu i samostalnu Bosnu i Hercegovinu. Nadbiskupija katoli~ke crkve u Bosni i Hercegovini, shvataju}i da je podjelom Bosne i Hercegovine ugro`en i njen opstanak, preporu~ila je vjernicima da glasaju za nezavisnost i time osigurala ispunjenje uslova Evropske zajednice za nezavisnost Bosne i Hercegovine. Premda su priveli kraju, 2. januara 1992. zapo~etu, reorganizaciju i predislokaciju, JNA i Velikosprski pokret u cjelini bili su iznena|eni rezultatom Referenduma i jo{ vi{e me|unarodnim priznanjem Republike

1129

Bosne i Hercegovine. U tom trenutku dr`ava Bosna i Hercegovina, osim policije i ne{to mobilisanih sastava rezervne policije, te komandne i mobilizacijske infrastrukture Teritorijalne odbrane, nije imala oru`anih snaga. Ve}ina njenih gra|ana, kako su doga|aji pokazali, bila je i u tim te{kim uslovima spremna za odbranu. Te{ko}e su prevazila`ene mobilizacijom velikog broja op{tinskih jedinica Teritorijalne odbrane i samoorganizovanim grupama neposredno ugro`enih gra|ana. Iako slabo naoru`ano, ovo jezgro otpora zbunilo je velikosrpskog agresora pripremljenog da jo{ izvjesno vrijeme glumi “rastavljanje me|usobno sukobljenih nacionalnih grupa”. To je jezgro idu}ih mjeseci transformisano u Armiju Republike Bosne i Hercegovine, sposobnu da stalnim ja~anjem u vrlo te{kim uslovima i na razne na~ine pribavljenim oru`jem nekoliko godina brani zemlju, makar i njen manji dio. Neizvjesnost oko izlaska na Referendum ubrzo je zoboravljena i uskoro nakon progla{enja Savezne Republike Jugoslavije, po~etkom maja 1992. nastavljen je zajedni~ki nastup dvije susjedne dr`ave na destrukciji, likvidaciji i podjeli Bosne i Hercegovine. Voljom svog {efa dr`ave dotada{nja `rtva agresije, Republika Hrvatska tako se ve} poslije prvih razgovora o prekidu oru`anog sukoba sa Srbijom, u jesen 1991. uklju~ila, ne samo u razgradnju i podjelu susjedne Bosne i Hercegovine (formiranjem “hrvatskih zajednica”, posebno Hrvatske zajednice Herceg-Bosna, radi obavljanja kolaboracionisti~ke funkcije, izdvajanja iz Republike Bosne i Hercegovine i priklju~enja Republici Hrvatskoj, a u cilju formiranja “zajedni~ke hrvatske dr`ave”), nego i u samovoljnu okupaciju njenih dijelova, te dogovore o prepu{tanju Bosanske posavine Milo{evi}u za njegovu (preventivnu) evakuaciju Srba iz zapadne Slavonije i dogovorena razgrani~enja, uz povremena borbena dejstva, na Kupre{koj visoravni i dolini Neretve. Formalnim zavr{etkom povla~enja JNA iz Bosne i Hercegovine do ljeta 1992. Armija Republike Bosne i Hercegovine je odbranila centralni dio dr`avne teritorije i nekoliko izolovanih enklava. Nakon toga oba su agresora prebacila te`i{te na takozvani mirovni proces, o~ekuju}i da }e progonima sa okupiranih i iscrpljivanjem na slobodnim teritorijama prisiliti Armiju i Predsjedni{vo Republike Bosne i Hercegovine na diktate me|unarodne zajednice o podjeli zemlje. Republika Hrvatska se u prolje}e 1993. otvoreno uklju~ila u agresiju na Bosnu i Hercegovinu. Napadi Hrvatske vojske i Hrvatskog
1130

vije}a obrane na Armiju Republike Bosne i Hercegovine okon~ani su tek u prolje}e 1994, ~emu je, pored odlu~ne odbrane Armije Republike Bosne i Hercegovine, doprinio niz ugovora, dogovora i odluka u periodu januar-maj 1994. Taj proces je krunisan Va{ingtonskim sporazumom od 18. marta 1994, kojim je uspostavljena Federacija Bosne i Hercegovine (na 58% dr`avne teritorije), kao dio Republike Bosne i Hercegovine, sa intencijom da se sli~an dogovor postigne sa Srbima i za preostalih 42% dr`avne teritorije.

* * *

Londonska konferencija o Jugoslaviji 26. do 28. avgusta 1992, koja je ozna~ila obnavljanje mirovnog procesa me|unarodne zajednice, morala je da reaguje na masovna ubistva, koncentracione logore i deportaciju bo{nja~kog stanovni{tva na okupiranim teritorijama Bosne i Hercegovine. Zaprepa{teni masovnim zlo~inima u Fo~i, Zvorniku, Br~kom, Prijedoru i na Vla{i}u i upla{eni masovnim talasom prognanika koji je zapljusnuo zapadnu Evropu, predsjednik Kornelio Samaruga i visoki komesar za izbjeglice Ujedinjenih nacija Sadako Ogata predlo`ili su uvo|enje sigurnih zona Ujedinjenih nacija (UN safe area) u cilju “obezbje|enja sigurnosti progonjenih na licu mjesta” (in situ). Generalni sekretar Ujedinjenih nacija i komadant UNPROFORa suprostavili su se toj ideji, a kopredsjedavaju}i Konferencije naveli da je uvo|enje sigurnih zona Ujedinjenih nacija “pogre{na zamisao”, jer bi druga podru~ja u~inila “nesigurnim” i tobo`e ohrabrila “etni~ko ~i{}enje”. To je bitno razvodnilo diskusije, a odluku odlo`ilo za ~itavih osam mjeseci. Tek tada, suo~eni sa prijete}im masakrom nad 70.000 Bo{njaka Podrinja i konfuzijom u Savjetu sigurnosti donesena je Rezolucija 819 od 16. aprila 1993, a onda i Rezolucija 824 od 6. maja 1993. kojima su Srebrenica, @epa, Gora`de, Sarajevo, Tuzla i Biha} progla{ene sigurnim zonama Ujedinjenih nacija, “po{te|enih svakog oru`anog napada i bilo kog neprijateljskog ~ina”. Rezolucijama je nare|en “trenutni prekid svakog uzimanja teritorije silom”, kao i povla~enje srpskih vojnih i paravojnih snaga na udaljenost od tih gradova na kojoj prestaju biti opasnost njihovim stanovnicima.
1131

Rezolucije, na`alost, nisu sprovedene, a velikosrpski agresor je neodlu~nost me|unarodne zajednice iskoristio da stanovni{tvo izolovanih zona iscrpljivanjem dovede u nemogu}nost opstanka i napu{tanja tih zona, a onda i uzimanjem pripadnika Ujedinjenih nacija za taoce, iznudi odustajanje od vazdu{nih NATO udara za podr{ku odbrane sigurnih zona. To je srpskom agresoru omogu}ilo likvidaciju sigurnih zona Srebrenice i @epe, pri ~emu je samo u Srebrenici u o~iglednoj genocidnoj namjeri ubijeno vi{e od 8.000 fertilnih mu{karaca i dje~aka.

* * *

Republika Bosna i Hercegovina, me|unarodno priznata dr`ava i ~lanica Ujedinjenih nacija, je za vrijeme agresije 1991.-1995. pretrpila vrlo te{ke gubitke : oko dvjesto hiljada ubijenih, uglavnom Bo{njaka, te mnogo vi{e ranjenih. Vi{e od polovine stanovni{tva je protjerano sa svojih ognji{ta. Preko dvjesto hiljada ljudi, `ena i djece bilo je zato~eno u vi{e stotina koncentracionih logora i zatvora. Preko dvadeset hiljada civila te logore nije pre`ivjelo, a brojne `ene su silovane. Iseljavanje u tre}e zemlje bio je uslov za veliki broj pre`ivjelih da uop{te ostanu u `ivotu. Poru{eno je ili sistematski uni{teno oko 1.200 objekata islamske arhitekture, itd. Me|unarodna zajednica je, na`alost, dugo ignorisala ove gubitke i oklijevala sa intervencijom. Kasno je i neadekvatno intervenisala. Dugo je tolerisala o~igledan genocid. Posljedice toga su “najmra~nije stranice ljudske historije”, kako je priznao generalni sekretar Ujedinjenih nacija novembra 1999. Me|unarodni sudovi nedvojbeno su utvrdili postojanje mnogih zlo~ina, uklju~uju}i i genocid nad Bo{njacima, izrekli niz privremenih mjera za{tite i presuda, ali se mnogi, pa ni glavni, ratni zlo~inci jo{ nisu pojavili pred njima.

1132

* * *

Bosna i Hercegovina nije bila spremna za odbranu. Vlast Republike bila je uveliko destruisana. Mobilisani rezervni sastavi policije i samoorganizovane grupe patriota pru`ile su prvi otpor i omogu}ili da se na osnovama Platforme za djelovanje Predsjedni{tva u ratnim uslovima, kao naj{ireg okvira okupljanja svih patriotskih snaga, pod rukovodstvom [taba teritorijalne odbrane Republike Bosne i Hercegovine, okupe zna~ajne, ali slabo naoru`ane snage. Ove snage su u toku ljeta 1992. prerasle u Armiju Republike Bosne i Hercegovine, koja je konstantno narastala, ali ostala nedovoljno naoru`ana. Od po~etnih ~eta, bataljona, odreda i grupa Armija Republike Bosne i Hercegovine je transformisana u brigade i korpuse, ali su njene jedinice ostale vezane za odre|ene teritorije. Pored centralne slobodne teritorije bilo je vi{e odvojenih slobodnih enklava. Do naoru`anja se te{ko dolazilo, uglavnom plijenom od agresorâ i njihovih kolaboracionista. U toku odbrambenog rata Republika Bosna i Hercegovina se odbranila od brutalne velikosrpske i velikohrvatske agresije, u koju su, kao saveznici ili kolaboracionisti, bili uklju~eni i neki pripadnici sva tri njena naroda, radi pravdanja agresije i zlo~ina, {to uostalom redovno ~ine fa{istoidni re`imi. Odbrambeni rat je vo|en prvenstveno vlastitim snagama i sredstvima i u uslovima koji su se grani~ili sa nemogu}im. Zemlja je prvo bila razoru`ana, pa okupirana i na njenoj tre}ini izgra|en efektivan okupacioni aparat. Njegovo vojno obezbje|enje u po~etku je vr{ila glavnina Jugoslovenske narodne armije. Kao i u Narodnooslobodila~kom ratu, 1941.-1945. godine, po~etak je bio veoma te`ak: raspolo`ivo, zaplijenjeno, u primitivnim radionicama izra|eno, i pone{to za skupe pare nabavljeno, oru`je i municija daleko je prema{eno brojem dobrovoljaca, pa ih se i po nekoliko slu`ilo jednom pu{kom. Dugotrajnim naporima, konstelacija odnosa u zemlji i svijetu se ipak promijenila. Iako svedene na manje od 30% ukupne dr`avne povr{ine i me|usobno izolirane, slobodne teritorije su nekako konsolidovane. Odbrambeni rat je u ljeto 1995. bio na pragu potpunog uspjeha, ba{ zato {to je bio odbrambeni, {to nije te`io osvajanju tu|ih
1133

teritorija, nego samo za odbranu svojih teritorija i svoje suverene, me|unarodno priznate dr`ave. Pribli`avanje tom zavr{nom uspjehu bilo je, me|utim, vrlo mu~no i dugotrajno, ostvarivalo se iscrpljuju}i i posljednje atome snage i naroda i Armije. Kad je zavr{ni uspjeh bio na pomolu zaustavljen je na~inom priprema Dejtonskog sporazuma. Stepen i trajanje tih napora uveliko su bili uvjetovani nesnala`enjem i neadekvatnim pona{anjem aparata Organizacije ujedinjenih nacija. Prije svega, neshvatanjem su{tinske prirode sramnog eufemizma “etni~kog ~i{}enja”, odnosno “nepotpunog shvatanja srpskih ratnih ciljeva”, kako je generalni sekretar Ujedinjenih nacija, Kofi Anan, naslovio jedan od zavr{nih odjeljaka svog sveobuhvatnog IZVJE[TAJA Generalnoj skup{tini Ujedinjenih nacija, od 15. novembra 1999.

* * *

I pored ~injenice da su razli~iti sudovi, uklju~uju}i i Ha{ki tribunal o biv{oj Jugoslaviji, utvrdili postojanje gotovo svih inkriminisanih zlo~ina, pa i zlo~ina g e n o c i d a, uporno se nastavlja praksa poricanja i prikrivanja zlo~ina. U tom cilju od odgovaraju}ih institucija vlasti, tadanjih i kasnijih, preduzimani su razni postupci, od izdava~kih poduhvata i bjesomu~ne propagandne aktivnosti do neposrednih operacija za prikrivanje zlo~ina, te uni{tavanja i otu|ivanja registraturne i arhivske dokumentacije. Prema zakonskim i podzakonskim propisima, registraturna gra|a se morala po zavr{etku rata stru~no srediti i u odgovaraju}em arhivu selekcionisati u arhivsku gra|u, poslije odre|enog vremena dostupnu istra`iva~ima. Uz to dokumentacija o inkriminisanim doga|ajima iz ratnog perioda trebalo je da bude predata Ha{kom tribunalu u skladu sa zakonima o saradnji vlasti sa ovom institucijom. Umjesto toga, registraturna gra|a organa Republike Srpske nije dospjela u odgovaraju}i arhiv, nego je ostala rasuta na razli~itim mjestima. Praksa Komisije Vlade Republike Srpske za istra`ivanje doga|aja u i oko Srebrenice od 10. do 19. jula 1995. pokazala je da je relevantna gra|a “uni{tena” ili sakrivena na tajnim mjestima, a mo`da i van Bosne i Hercegovine, {to je slu~aj i sa registraturnom gra|om Hrvatske Zajednice/Republike Herceg-Bosne, koja je, uglavnom, deponovana
1134

u Dr`avnom arhivi Republike Hrvatske. Izuzetak je gra|a Armije Republike Bosne i Hercegovine, koja se nalazi u Arhivu Armije Republike Bosne i Hercegovine, koji je po formaciji u sastavu Vojske Federacije Bosne i Hercegovine. Opisana praksa je, pored toga, suprotna praksi mnogih zemalja nakon Drugog svjetskog rata, kada je, ne ~ekaju}i period uobi~ajene 30-godi{nje distance, stavljena na raspologanje istra`iva~ima, a Vojnoistorijski institut uz to je objavio njen zna~ajan dio u petnaest tomova sa gotovo dvije stotine knjiga formata B-5. Histori~ari i istra`iva~i u odre|eno vrijeme, za manje od dvije decenije, mogu ra~unati bar na gra|u koju je u nekoliko navrata sekvestrirao ili kopirao Ha{ki tribunal. Operacije uni{tavanja pisanih tragova zlo~ina bile su manje uspje{ne od uni{tavanja i sakrivanja posmrtnih ostataka preko dvadeset hiljada `rtava, koje se jo{ uvijek vode nestalim, i ako je sasvim izvjesno da su pobijene. Na veliku `alost naredbodavaca i izvr{ilaca ve} je otkriveno vi{e hiljada pojedina~nih, zatim vi{e stotina zajedni~kih i preko tri stotine masovnih grobnica. One su upe~atljiv dokaz po~injenih zlo~ina i posebno genocida u izabranim regijama okupiranih podru~ja, gdje je postojala namjera istrebljenja Bo{njaka. Vi{e od decenije od po~injenih masovnih ubistava jedva da je ekshumirana polovina posmrtnih ostataka, od kojih je manje od polovine identifikovano, prvo zbog oduzimanja dokumentacije prije likvidacije, a onda i zbog uni{tavanja le{eva i njihovog premje{tanja u sekundarne grobnice ili na druga mjesta. Najve}a ekshumirana grobnica Crni vrh u op{tini Zvornik sadr`avala je preko {est stotina cijelih ili nekompletnih posmrtnih ostataka. S obzirom na to da se radi o sekundarnoj grobnici i ma{inskom iskopavanju i ukopavanju `rtava, utvr|ivanje identiteta je vrlo ote`ano. Dominantno prete`no civilna struktura ekshumiranih i identifikovanih, kao i njihova nacionalna pripadnost, jasno ukazuje na genocidne namjere, politiku i praksu.

1135

IZVORI I LITERATURA

IZVORI I LITERATURA

I IZVORI

A. NEOBJAVLJENI

- ARHIV INSTITUTA ZA ISTRA@IVANJE ZLO^INA PROTIV ^OVJE^NOSTI I ME\UNARODNOG PRAVA, Sarajevo (vi{e fondova razli~ite provenijencije) - INTERNATIONAL CRIMINAL TRIBUNAL FOR FORMER YUGOSLAVIA - ICTY (The International Tribunal for the Prosecution of Persons Responsible for Serious Violations of International Humanitarian Law Committed in the Territory of the Former Yugoslavia since 1991.), Predmet: br. IT-02-54-T, TU@ILAC PROTIV SLOBODANA MILO[EVI]A, Hag, 31. maj 2002. - ICTY, Predmet: Br. IT-95-14-T, PRED PRETRESNIM VIJE]EM I, TU@ILAC PROTIV TIHOMIRA BLA[KI]A, PRESUDA, Hag, 3. mart 200. - ICTY, Predmet : Br. IT-95-14/1-T, @ALBENO VIJE]E, TU@ILAC PROTIV ZLATKA ALEKSOVSKOG, PRESUDA, Hag, 24. mart 2000.
1139

- ICTY, Predmet : Br. IT-98-34-I, TU@ILAC PROTIV MLADENA NALETILI]A, zvanog Tuta, I VINKA MARTINOVI]A, zvanog [tela, OPTU@NICA, Hag, 21. decembar 1998. - ICTY, Predmet : Br. IT-95-12, TU@ILAC PROTIV IVICE RAJI]A, poznatog i kao Viktor Andri}, OPTU@NICA, Hag, 13. septembar 1996.

1140

B. OBJAVLJENI ∴ AGRESIJA NA REPUBLIKU BOSNU I HERECEGOVINU IZ DANA U DAN, DOKUMENTI O AGRESIJI NA REPUBLIKU BOSNU I HERCEGOVINU, Ured za informisanje Vlade Republike Bosne i Hercegovine, Sarajevo 1993. ∴ ICTY, PREDMET KORDI] I ^ERKEZ - IT-95-14/2-T, BILTEN FONDA ZA HUMANITARNO PRAVO, br. 15, Beograd 2001. ∴ BILTEN MINISTARSTVA ZA NARODNU ODBRANU REPUBLIKE BOSNE I HERCEGOVINE, Sarajevo 1992. ∴ DNEVNI IZVJE[TAJ O AGRESIJI I TERORIZMU PROTIV REPUBLIKE BOSNE I HERCEGOVINE, Ured za informisanje Vlade Republike Bosne i Hercegovine, Sarajevo 1992. ∴ NACIONALNI SASTAV STANOVNI[TVA, Rezultati po op{tinama i naseljenim mjestima 1991, Statisti~ki bilten, br. 234, Dr`avni zavod za statistiku Republike Bosne i Hercegovine, Sarajevo 1993. ∴ POSEBNO IZDANJE O AGRESIJI I TERORIZMU PROTIV REPUBLIKE BOSNE I HERCEGOVINE, Ured za informisanje Vlade Republike Bosne i Hercegovine, Sarajevo 1992. ∴ REPORT OF THE SECRETARY GENERAL PURSUANT TO GENERAL ASSEMBLY RESOLUTION 53/35 (1998.), SREBRENICA REPORT, 15. November 1999, ADVANCE COPY FOR DELEGATIONS. Objavljeno u ediciji: SREBRENICA 1995, knj. 3, Sarajevo 2001, str. 15-284. ∴ REZOLUCIJE VIJE]A SIGURNOSTI UN O BOSNI I HERCEGOVINI, Press centar A R BiH, Sarajevo 1995. ∴ SLU@BENI GLASNIK SRPSKOG NARODA U BOSNI I HERCEGOVINI, Sarajevo 1992.
1141

∴ SLU@BENI LIST REPUBLIKE BOSNE I HERCEGOVINE, Sarajevo ∴ SLU@BENI LIST SFRJ, Beograd ∴ USTAV SFRJ, USTAVI SOCIJALISTI^KIH REPUBLIKA I POKRAJINA, Beograd 1974. ∴ USTAV SRPSKE REPUBLIKE BOSNE I HERCEGOVINE, Slu`beni glasnik srpskog naroda u Bosni i Hercegovini, Sarajevo, 16. mart 1992. ∴ ZAKON O IZMJENAMA I DOPUNAMA ZAKONA O OP[TENARODNOJ ODBRANI, “Slu`beni list SFRJ ”, br. 35, 17. maj 1991. ∴ ZAKON O IZMJENAMA I DOPUNAMA ZAKONA O VOJNOJ OBAVEZI, “Slu`beni list SFRJ ”, br. 30, 26. april 1991. ∴ ZAKON O NARODNOJ ODBRANI, Beograd 1974. ∴ ZAKON O OP[TENARODNOJ ODBRANI, u : M. Lepu{ina, ZBIRKA PROPOPISA IZ OBLASTI OP[TENARODNE ODBRANE sa obja{njenjima, drugo, izmijenjeno i dopunjeno izdanje, Sarajevo 1989. ∴ ZAKON O UNUTRA[NJIM POSLOVIMA, Slu`beni glasnik srpskog naroda u Bosni i Hercegovini, Sarajevo 1992. ∴ WAR CRIMES IN BOSNIA—HERCEGOVINA, Volume II, April 1993, by Human Rights Watch - RATNI ZLO^INI U BOSNI I HERCEGOVINI, Izvje{taji Amnesty Internationala i Helsinki Watcha, Antiratna kampanja Hrvatska, Centar za mir, nenasilje i ljudska prava, Biblioteka Dokumenti, br. 2, Zagreb 1993.

1142

C. PERIODIKA

(Dnevni, nedjeljni i mjese~ni listovi, ~asopisi, bilteni i izvje{taji) Aso{ijeted Frans Pres (Assotiated Franss-Press, Francuska novinska agencija) Borba, Beograd Bosna, Sarajevo ^asopis za suvremenu povijest, Zagreb Danas, Zagreb Dani, Sarajevo Feral tribjun, Split Helsin{ka povelja, Beograd Hina (Hrvatska informativna novinska agencija), Zagreb Hrvatski vojnik, Zagreb Javnost, Sarajevo Nacional, Zagreb

1143

Narodna armija, Beograd Narodni list HZ Herceg-Bosna, Mostar NIN (Nedeljne informativne novine), Beograd Novosti (Nedelja), Beograd Oslobo|enje, Sarajevo Pravna misao, Sarajevo Profil, Beograd Prva linija, Sarajevo Slobodna Bosna, Sarajevo Va{ington post (Washington Post) Ve~ernje novosti, Beograd Vreme, Beograd

1144

II LITERATURA

M. Abazovi}, KADROVSKI RAT ZA BIH (1945. - 1991.), Sarajevo 1994. F. Ademovi}, JNA BEZNA\E ZLA, Sarajevo 1997. ∴ AGRESIJA NA BOSNU I BORBA ZA NJEN OPSTANAK 1992.-1995. GODINE, Sarajevo 1996. S. Arnautovi}, IZBORI U BOSNI I HERCEGOVINI ’90. -ANALIZA IZBORNOG PROCESA, Sarajevo 1996. S. Arnautovi}, KAKO SE BRANILA BOSNA : vojno-politi~ki eseji i komentari, Sarajevo 1997. J. Babi}, PRVI DOKAZI DA JE HRVATSKA VOJSKA BILA AGRESOR U BIH, Nacional, Zagreb, 6. mart 2001. O. Backovi} - M. Vasi} — A. Vasovi}, KO TO RADO IDE U VOJNIKE. MOBILIZACIJSKA KRIZA - ANALITI^KI PREGLED MEDIJSKOG IZVJE[TAVANJA, u : RAT U HRVATSKOJ I BOSNI I HERCEGOVINI 1991.-1995, uredili B. Maga{ i I. @ani}, ZagrebSarajevo 1999.
1145

K. Begi}, BOSNA I HERCEGOVINA OD VANCEOVE MISIJE DO DAYTONSKOG SPORAZUMA (1991. - 1996.), Sarajevo 1997. A. Beli}, SRPSKA AKADEMIJA NAUKA, u: ENCIKLOPEDIJA JUGOSLAVIJE, sveska 1, Beograd 1995. K. Bilt, MISIJA MIR, Sarajevo 1998. S. Biserko, OD JNA DO SRPSKE VOJSKE, u: RATOVI U JUGOSLAVIJI 1991.-1999, Zbornik saop{tenja i diskusije sa Okruglog stola, Beograd, 7.-9. novembar 2001, Beograd 2002. S. Biserko, PRINUDNI IZLAZAK IZ SENKE, Helsin{ka povelja, br. 60, Beograd, januara 2002. J. Bobetko, SVE MOJE BITKE, Zagreb 1996. B. Bogi}evi}, RAT JE PLANIRAN, u : F. Ademovi}, JNA BEZNA\E ZLA, Sarajevo 1997. M. Boji}, OSVRT NA POLO@AJ MUSLIMANA — BO[NJAKA U JUGOSLAVIJI, u : STVARANJE I RAZARANJE JUGOSLAVIJE, Zbornik radova sa Okruglog stola Stvaranje i razbijanje avnojevske Jugoslavije, odr`anog u Beogradu 5.-7. decembra 1995, Beograd 1996. M. Boji}, JNA JE RADILA NA RU[ENJU REPUBLIKE BOSNE I HERCEGOVINE, u : F. Ademovi}, JNA BEZNA\E ZLA, Sarajevo 1997. ∴ BOSNA I HERCEGOVINA I BO[NJACI U POLITICI I PRAKSI DR FRANJE TU\MANA, Vije}e Kongresa bo{nja~kih intelektualaca, Sarajevo, marta 1998.

1146

N. Cigar, GENOCIDE IN BOSNIA — THE POLICY OF ETHNIC CLEANSING - GENOCID U BOSNI - POLITIKA ETNI^KOG ^I[]ENJA, Sarajevo 1998. N. Cigar, THE ROLE OF SERBIAN ORIENTALISTS IN JUSTIFICATION OF GENOCIDE AGAINS MUSLIMS OF THE BALKANS - ULOGA SRPSKIH ORIJENTALISTA U OPRAVDANJU GENOCIDA NAD MUSLIMANIMA BALKANA, Sarajevo 1998. V. Cimerman (W. Zimmermann), ORIGINS OF A CATASTROPHE YUGOSLAVIA AND ITS DESTROYERS - IZVORI JEDNE KATASTROFE, Zagreb 1997. S. ^eki}, AGRESIJA NA BOSNU I GENOCID NAD BO[NJACIMA 1991.-1993, Sarajevo 1994. S. ^eki}, HISTORIJA GENOCIDA NAD BO[NJACIMA, Sarajevo 1997. S. ^eki} - M. Kreso — B. Maci}, GENOCID U SREBRENICI, “SIGURNOJ ZONI” UJEDINJENIH NACIJA, JULA 1995, Sarajevo 2000. S. ^eki}, AGRESIJA NA BOSNU I GENOCID NAD BO[NJACIMA 1991.-1995, u : RATOVI U JUGOSLAVIJI 1991.1999, Zbornik saop{tenja i diskusije sa Okruglog stola, Beograd 7.- 9. novembar 2001, Beograd 2002. M. ^uli}, TU\MAN - ANATOMIJA NEPROSVIJE]ENOG APSOLUTIZMA, Split 1999. I. Dautba{i}, AGRESORSKO FORMIRANJE KOLABORACIONISTI^KIH TVOREVINA I DJELOVANJE USTAVNOG
1147

SUDA BOSNE I HERCEGOVINE NA NJIHOVOM UKIDANJU, u : AGRESIJA NA BOSNU I BORBA ZA NJEN OPSTANAK 1992.1995. GODINE, Sarajevo 1996. R. Deli}, NASTANAK, RAZVOJ I ULOGA ARMIJE REPUBLIKE BOSNE I HERCEGOVINE (rukopis doktorske disertacije), Fakultet politi~kih nauka, Sarajevo 2002. J. Divjak, JEDINSTVENI U OCENI GLAVNIH KRIVACA ZA RAT u : F. Ademovi}, JNA BEZNA\E ZLA, Sarajevo 1997. D. Domazet-Lo{o, ULOGA JNA KAO IMPERIJALNE SILE U BOSANSKO-HERCEGOVA^KOM RATU, Hrvatski vojnik, Ministarstvo obrane Republike Hrvatske, Zagreb velja~a 1988. D. Domazet-Lo{o, KAKO JE PRIPREMANA AGRESIJA NA HRVATSKU ILI PREOBLIKOVANJE JNA U SRPSKU IMPERIJALNU SILU, Hrvatski vojnik, Ministarstvo obrane Republike Hrvatske, Zagreb kolovoz 1997. I. Dolni~ar, ZA^ETNICI RATNE TRAGEDIJE, u : F. Ademovi}, JNA BEZNA\E ZLA, Sarajevo 1997. N. Durakovi}, PROKLETSTVO MUSLIMANA, Sarajevo 1993. R. Dizdarevi}, IZDAJA VOJNOG VRHA, u : F. Ademovi}, JNA BEZNA\E ZLA, Sarajevo 1997. R. Dizdarevi}, OD SMRTI TITA DO SMRTI JUGOSLAVIJE, Sarajevo 2000. A. D`ubo, VOJNA SILA U SUNOVRATU ZLO^INA, u : F. Ademovi}, JNA BEZNA\E ZLA, Sarajevo 1997.

1148

S. \uki}, ON, ONA I MI, Beograd 1997. H. Efendi}, KO JE BRANIO BOSNU, Sarajevo 1998. ∴ ENCIKLOPEDIJA JUGOSLAVIJE, sv. 1, Beograd 1995. ∴ ETNI^KO ^I[]ENJE — GENOCID ZA VELIKU SRBIJU, Dokumentacija Dru{tva za ugro`ene narode, priredio Tilman Zülch, Sarajevo 1996. M. Filipovi}, BOSNA I HERCEGOVINA, najva`nije geografske, demografske, historijske, kulturne i politi~ke ~injenice, Sarajevo 1997. D. Gaji}-Gli{i}, SRPSKA VOJSKA, Beograd 1992. ∴ GENOCID U BOSNI I HERCEGOVINI 1991.-1995, Zbornik radova Me|unarodnog kongresa za dokumentaciju genocida u Bosni i Hercegovini, odr`anog u Bonu od 31. avgusta do 4. septembra 1995. godine, Sarajevo 1997. ∴ GENOCID U REPUBLICI BOSNI I HERCEGOVINI 1992. GODINE, Pravna misao, Sarajevo maj-avgust 1992. ∴ GEOGRAFSKI ATLAS BOSNE I HERCEGOVINE, Geodetski zavod Bosne i Hercegovine, Sarajevo 1998. M. Had`i}, ARMIJSKA UPOTREBA TRAUMA, u : SRPSKA STRANA RATA — TRAUMA I KATARZA U ISTORIJSKOM PAM]ENJU, Beograd 1996.

1149

M. Had`i}, ARMIJSKA UPOTREBA TRAUMA, u : F. Ademovi}, JNA BEZNA\E ZLA, Sarajevo 1997. M. Had`ijahi}, POSEBNOST BOSNE I HERCEGOVINE I STRADANJA MUSLIMANA, Sarajevo 1991. S. Halilovi}, LUKAVA STRATEGIJA, Sarajevo 1997. H. Hamur - E. Avdi}, ZLO^INI U BOSANSKOM PETROVCU (rukopis), Zenica 1993. F. He}o, ULOGA JUGOSLOVENSKE NARODNE ARMIJE U AGRESIJI NA REPUBLIKU BOSNU I HERCEGOVINU (rukopis magistarskog rada), Fakultet politi~kih nauka, Sarajevo 2000. M. Hero, PROZOR 1992.-1995, Hronika zlo~ina, Sarajevo 2003. R. Holbruk, ZAVR[ITI RAT, Sarajevo 1998. O. Ibrahimagi}, POLITI^KI SISTEM BOSNE I HERCEGOVINE, knj. 1, ud`benik sa hrestomatijom, Sarajevo 1999. M. In|i}, TERITORIJALNA ODBRANA SOCIJALISTI^KE REPUBLIKE BOSNE I HERCEGOVINE, Sarajevo 1989. M. Jeli}, SVI MORAMO ^INITI VI[E, u : TRI GODINE VOJNE POLICIJE, Uprava Vojne policije MO HR HB, Ljubu{ki 1995. B. Jovi}, KNJIGA O MILO[EVI]U, Beograd 2001. B. Jovi}, POSLEDNJI DANI SFRJ, drugo dopunjeno izdanje, Kragujevac 1996.
1150

V. Kadijevi}, MOJE VI\ENJE RASPADA — VOJSKA BEZ DR@AVE, Beograd 1993. J. Kadri}, BR^KO - GENOCID I SVJEDO^ENJA, Sarajevo 1998. V. Karaveli}, POLITI^KO—VOJNE PRIPREME AGRESIJE NA BOSNU I HERCEGOVINU I NJENO IZVO\ENJE NA PROSTORU SJEVEROISTO^NE BOSNE (rukopis magistarskog rada), Sarajevo 2002. M. Kreso, ^INJENICE KOJE UKAZUJU NA AGRESIJU NA REPUBLIKU BOSNU I HERCEGOVINU OD STRANE SAVEZNE REPUBLIKE JUGOSLAVIJE I NJENIH POMAGA^A (rukopis), Sarajevo 1993. M. Kreso, AGRESIJA NA REPUBLIKU BOSNU I HERCEGOVINU — AMBIJENT PO^INJENOG GENOCIDA, u : GENOCID U BOSNI I HERCEGOVINI 1991.—1995, Zbornik radova Me|unarodnog kongresa za dokumentaciju genocida u Bosni i Hercegovini, odr`anog u Bonu od 31. avgusta do 4. septembra 1995. godine, Sarajevo 1997. A. Luke`i}, KRVAVA BESPU]A JNA, u : F. Ademovi}, JNA BEZNA\E ZLA, Sarajevo 1997. P. Ljubi~i}, I BORBENA POSTROJBA I POLICIJA, u : TRI GODINE VOJNE POLICIJE, Uprava Vojne policije MO HR HB, Ljubu{ki 1995. B. Maci}, ZLO^INI PROTIV MIRA, Sarajevo 2001. N. Major, RASPAD DRUGE JUGOSLAVIJE, u : RATOVI U JUGOSLAVIJI 1991.-1999, Zbornik saop{tenja i diskusije sa Okruglog stola, Beograd 7.-9. novembar 2001, Beograd 2002.
1151

B. Mamula, SLU^AJ JUGOSLAVIJA, Podgorica 2000. B. Mamula, UZROCI I POSLJEDICE RATOVA U JUGOSLAVIJI 1991.-2001, u : RATOVI U JUGOSLAVIJI 1991.1999, Zbornik saop{tenja i diskusija sa Okruglog stola, Beograd, 7.-9. novembar 2001, Beograd 2002. D. Marijan, JUGOSLOVENSKA NARODNA ARMIJA U AGRESIJI NA REPUBLIKU HRVATSKU 1990.-1992. GODINE, ^asopis za suvremenu povijest, br. 2, Hrvatski institut za povijest, Zagreb 2001. D. Marijan, ORU@ANE SNAGE SFRJ U IZVANREDNIM PRILIKAMA, ^asopis za suvremenu povijest, br. 2, Hrvatski institut za povijest, Zagreb 2002. S. Mesi}, KAKO JE SRU[ENA JUGOSLAVIJA : POLITI^KI MEMOARI, Zagreb 1994. S. Mesi}, PUT U RAT, u : RAT U HRVATSKOJ I BOSNI I HERCEGOVINI 1991.-1995, uredili B. Maga{ i I. @ani}, Zagreb — Sarajevo 1999. M. Mini}, DOGOVORI U KARA\OR\EVU O PODELI BOSNE I HERCEGOVINE, Sarajevo 1998. M. Mini}, RATOVI U HRVATSKOJ I BOSNI I HERCEGOVINI 1991.-1995, Sarajevo — Minhen - Novi Sad - Zagreb 2002. E. Mura~evi}, UBIJENE I NESTALE @RTVE ZLO^INA U VOGO[]I 1992.-1995, Sarajevo 2001.

1152

S. Omeragi}, DOGOVORENI RAT, Sarajevo 2000. S. Oro, O ULOZI SPOLJNOG I UNUTRA[NJEG FAKTORA U RAZBIJANJU SOCIJALISTI^KE FEDERATIVNE REPUBLIKE JUGOSLAVIJE, u : STVARANJE I RAZARANJE JUGOSLAVIJE, Zbornik radova sa Okruglog stola STVARANJE I RAZBIJANJE JUGOSLAVIJE, Beograd 5.-7. decembar, Beograd 1996. S. Oro, VOJNI VRH IZMISLIO SPOLJNU OPASNOST, u: F. Ademovi}, JNA BEZNA\E ZLA, Sarajevo 1997. S. Oro, O ULOZI VLADARSKIH TE@NJI U YU RATOVIMA 1991.—2001. GODINE, u : RATOVI U JUGOSLAVIJI 1991.—1999, Zbornik saop{tenja i diskusija sa Okruglog stola, Beograd 7.—9. novembar 2001, Beograd 2002. ∴ ORU@ANE SNAGE JUGOSLAVIJE 1941.-1948, Beograd 1982. @. Papi}, BOSNA I BALKAN, Sarajevo 2002. D`. Pa{i}, ZEMLJA IZME\U ISTOKA I ZAPADA, Tuzla 1996. N. Pa{i} - R. Ratkovi} - B. [padijer, PLAVA KNJIGA, Beograd 1977. S. Poto~ar, UROTA GENERAL[TABA PROTIV NARODA, u : F. Ademovi}, JNA BEZNA\E ZLA, Sarajevo 1997. F. Primorac, DOGRA\IVATI POSTIGNUTI STUPANJ OSPOSOBLJENOSTI, u : TRI GODINE VOJNE POLICIJE, Uprava Vojne policije MO HR HB, Ljubu{ki 1995.

1153

D. Pu{onji}, POSLJEDNJI “TALAC” JUGOSLAVIJE, BOSNA I HERCEGOVINA OGLEDALO RAZUMA, Beograd 1992. I. Radakovi}, BESMISLENA YU RATOVANJA, Beograd 1997. I. Radakovi}, KADIJEVI] SKRIVA ISTINU, u : F. Ademovi}, JNA BEZNA\E ZLA, Sarajevo 1997. ∴RAT U HRVATSKOJ I BOSNI I HERCEGOVINI 1991.1995, uredili B. Maga{ i I. @ani}, Zagreb - Sarajevo 1999. ∴ RATOVI U JUGOSLAVIJI 1991.-1999, Zbornik saop{tenja i diskusije sa Okruglog stola, Beograd 7.- 9. novembar 2001, Beograd 2002. E. Red`i}, STO GODINA MUSLIMANSKE POLITIKE U TEZAMA I KONTROVERZAMA ISTORIJSKE NAUKE, Sarajevo 2000. C. Ribi~i~, GENEZA JEDNE ZABLUDE, Ustavnopravna analiza formiranja i djelovanja Hrvatske zajednice HercegBosna, Zagreb — Sarajevo - Idrija 2000. K. Rotim, ODBRANA HERCEG-BOSNE, knj. 1, [iroki Brijeg 1997. i knj. 2, [iroki brijeg 1998. S. Salki} - S. Ahmi}, STRADANJE MUSLIMANA I ISTRA@IVANJE RATNIH ZLO^INA NA PODRU^JU OP[TINE VITEZ (rukopis), Zenica 1993. M. Seferovi}, PREBOLI ZLA, Zagreb 2001.

1154

L. Silber - A. Litl, SMRT JUGOSLAVIJE, Beograd 1996. I. Stamboli}, PUT U BESPU]E, Beograd 1995. I. Stamboli}, UDARNA PESNICA VELIKOSRPSKOG NACIONALIZMA, u : F. Ademovi}, JNA BEZNA\E ZLA, Sarajevo 1997. ∴ STRATEGIJA ORU@ANE BORBE, Beograd 1983. ∴ STRATEGIJA OP[TENARODNE ODBRANE I DRU[TVENE SAMOZA[TITE SFRJ, Beograd 1987. Z. Suljevi}, POLITI^KO-VOJNA SITUACIJA UO^I AGRESIJE NA BOSNU I HERCEGOVINU (rukopis), Sarajevo. Z. Suljevi}, VOJNA STRATEGIJA UO^I AGRESIJE NA REPUBLIKU BOSNU I HERCEGOVINU (rukopis), Ministarstvo odbrane Federacije Bosne i Hercegovine, Sarajevo 1999. D`. [arac, SUROVA STRATEGIJA NASILJA, u : F. Ademovi}, JNA BEZNA\E ZLA, Sarajevo 1997. H. [arini}, SVI MOJI TAJNI PREGOVORI SA SLOBODANOM MILO[EVI]EM, Zagreb 1999. S. [iber, PREVARE, ZABLUDE, ISTINA — Ratni dnevnik 1993, knj. 2, Sarajevo 2001. @. [iljeg, MJESTO I ULOGA VOJNE POLICIJE OS HR HB, u : TRI GODINE VOJNE POLICIJE, Uprava Vojne policije MO HR HB, Ljubu{ki 1995.

1155

M. [pegelj, PRVA FAZA RATA 1990.-1992. : PRIPREMA JNA ZA AGRESIJU I HRVATSKI OBRAMBENI PLANOVI, u : RAT U HRVATSKOJ I BOSNI I HERCEGOVINI 1991.-1995, Zagreb - Sarajevo 1999. M. [pegelj, SJE]ANJA VOJNIKA, Zagreb 2001. Z. Tomac, TKO JE UBIO BOSNU ?, 2. dio, Zagreb 1994. M. Tomani}, SRPSKA CRKVA U RATU I RATOVI U NJOJ, Beograd 2001. ∴ TRI GODINE VOJNE POLICIJE, Uprava vojne policije MO HR HB, Ljubu{ki 1995. F. Tu|man, NACIONALNO PITANJE U SUVREMENOJ EVROPI, Zagreb 1990. A. Tus, RAT U SLOVENIJI I HRVATSKOJ DO SARAJEVSKOG PRIMIRJA, u : RAT U HRVATSKOJ I BOSNI I HERCEGOVINI 1991.-1995, Zagreb - Sarajevo 1999. M. Vasi} — F. [varm, ZADAH ZLO^INA — SRPSKE PARAVOJNE FORMACIJE 1990.-2000, u : RATOVI U JUGOSLAVIJI 1991.1999, Zbornik saop{tenja i diskusija sa Okruglog stola, Beograd, 7.-9. novembar 2001, Beograd 2002. J. Vejinovi}, BARBARSKA DESTRUKCIJA, u : F. Ademovi}, JNA BEZNA\E ZLA, Sarajevo 1997. I. Veselinovi}, JNA U MINULOM RATU, u : F. Ademovi}, JNA BEZNA\E ZLA, Sarajevo 1997.

1156

∴ VRIJEME BE[^A[]A, Zbornik radova GENOCID NAD BO[NJACIMA KRAJEM DVADESETOG STOLJE]A, Zenica 1994. B. Vuleti}, INSTRUMENT DEMOKRATSKOG SUSTAVA, u : F. Ademovi}, JNA BEZNA\E ZLA, Sarajevo 1997. ∴ ZLO^INI NAD BO[NJACIMA U SREBRENICI ZA VRIJEME AGRESIJE NA REPUBLIKU BOSNU I HERCEGOVINU 1991.-1995, Dokumenti i svjedo~enja, priredili S. ^eki} i dr., Sarajevo 1999. ∴ ZLO^INI U VRBANJI JULA 1993, Sarajevo 2001. V. @arkovi}, NACIONALIZAM I SLOM JUGOSLAVIJE, u : STVARANJE I RAZARANJE JUGOSLAVIJE, Zbornik radova sa Okruglog stola STVARANJE I RAZBIJANJE JUGOSLAVIJE, Beograd, 5.-7. decembar, Beograd 1996. V. @arkovi}, ZAOKRU@ENJE SRPSKIH ZEMALJA, u : F. Ademovi}, JNA BEZNA\E ZLA, Sarajevo 1997. V. @arkovi}, SAVEZ KOMUNISTA JUGOSLAVIJE U VRTLOGU KRIZE, u : RATOVI U JUGOSLAVIJI 1991.-1999, Zbornik saop{tenja i diskusije sa Okruglog stola, Beograd 7.-9. novembar 2001, Beograd 2002.

1157

SKRA]ENICE

SKRA]ENICE

“A” ABH ABHO AF AFP AVL AVNOJ AVS “B” bb b/d b/g b/k BOV BST

- Klasifikacija jedinice JNA (popunjene 90-100% ljudstvom i 100% naoru`anjem i opremom) - Atomsko-biolo{ko, hemijsko (oru`je, slu`ba, sredstva itd.) - Atomsko-biolo{ko-hemijska odbrana - armijski fond - Asociated Franss Press (Aso{ieted frans pres) - Francuska novinska agencija - aktivna vojna lica - Antifa{isti~ko vije}e narodnog oslobo|enja Jugoslavije - Aktivne vojne starje{ine - Klasifikacija jedinice JNA (popunjene 30-50% ljudstvom i 100% naoru`anjem i opremom) - brdski bataljon - borbena dejstva - borbena gotovost - borbeni komplet - borbeno oklopno vozilo - bestrzajni top

1161

CIA CJB CK CK SK CK SKJ DFJ DIV DO DP DPO DPZ “D[K” DT EUMM EUPM EZ FHP FNRJ

- Central Intelligence Agency (Centralna obavje{tajna slu`ba SAD) - Centar javne bezbjednosti - Centralni komitet - Centralni komitet saveza komunista - Centralni komitet saveza komunista Jugoslavije - Demokratska Federativna Jugoslavija - diverzantski vod - Dru{tvena organizacija - dru{tveno preduze}e - Dru{tveno-politi~ka organizacija - Dru{tveno politi~ka zajednica - vrsta protivavionskog mitraljeza 12,7 mm sovjetske proizvodnje - Dr`avna tajna - European Union Monitoring Mission (Posmatra~ka misija Evropske zajednice) - EUROPEAN UNION POLICE MISSION (Policijska misija Evropske unije) - Evropska zajednica - Fond za humanitarno pravo - Federativna Narodna Republika Jugoslavija

Gmtbr - Gardijska motorizovana brigada G[ OS SFRJ - General{tab Oru`anih snaga Socijalisti~ke Federativne Republike Jugoslavije G[ VJ - General{tab Vojske Jugoslavije (Vojske SRJ) G[ VRS - Glavni {tab Vojske Republike Srpske (Vojska Srpske republike Bosne i Hercegovine)
1162

Gr[TO GS HVO HDZ HINA HOS HR HB HRD HRSS HRZ HSS HVU HZ HB i tsl. ICTY

- Gradski {tab Teritorijalne odbrane - Glavni sto`er Hrvatskog vije}a obrane - Hrvatska demokratska zajednica - Hrvatska informativna novinska agencija - Hrvatske obrambene snage - Hrvatska republika Herceg-Bosna - Hrvatski dinar - Hrvatska republikanska selja~ka stranka - Hrvatsko ratno zrakoplovstvo (Zrakoplovstvo Republike Hrvatske) - Hrvatska selja~ka stranka - Hrvatsko vojno u~ili{te - Hrvatska zajednica Herceg-Bosna - i tome sli~no - International Criminal Tribunal for Former Yugoslavia (Me|unarodni sud za krivi~no gonjenje osoba odgovornih za te{ka kr{enja me|unarodnog humanitarnog prava po~injenih na teritoriji biv{e Jugoslavije od 1. januara 1991. u Hagu) - Istureno komandno mjesto - in`injerijski puk - Izmje{teno zapovjedno (komandno) mjesto - jugoisto~na Hercegovina - Jugoslovenska narodna armija - Jugoslovenska ratna mornarica - Korpus - komande - Konferencija o evropskoj bezbjednosti i saradnji (vidi: KESS)
1163

IKM In`. puk IZM JIH JNA JRM K k-de KEBS

KESS KGB KK KOS KoV KPD LARD lpbr MAD mes MO MO HR HB MORH MPS mR mS MTS MUP m/v MZ N. NATO NDH NO

- Konferencija o evropskoj sigurnosti i suradnji (vidi: KEBS) - Komitet gosudarstvennoe bezopasnosti (Komitet dr`avne bezbjednosti SSSR-a) - kraji{ki korpus - Kontraobavje{tajna slu`ba - Kopnena vojska - Kazneno popravni dom - laki artiljerijski divizion - laka pje{adijska brigada - motorizovani artiljerijski divizion - minsko-eksplozivna sredstva - Ministarstvo odbrane/obrane - Ministarstvo obrane Hrvatske Republike Herceg-Bosna - Ministarstvo obrane Republike Hrvatske - Moralno politi~ko stanje - materijalne rezerve - materijalna sredstva - materijalno tehni~ka sredstva - Ministarstvo unutra{njih poslova - motorno vozilo - Mjesna zajednica - Naredba - North Atlantic Treaty Organisation (Sjeverno atlantski pakt) - Nezavisna Dr`ava Hrvatska - narodna odbrana

1164

NOB NOR NOV N[ NVO o. g. OG OK okb OK SSRNJ Ok[TO OM OMJ ONO i DSZ ONP OOUR Op[TO ORg MOB OS OSCE Osr OUN OUR OZ P SFRJ P.P.N.

- Narodno oslobodila~ka borba - Narodnooslobodila~ki rat - Narodnoslobodila~ka vojska - na~elnik {taba - naoru`anje i vojna oprema - ove godine - operativna grupa - Op{tinska konferencija - oklopni bataljon - Op{tinska konferencija Socijalisti~kog saveza radnog naroda Jugoslavije - Okru`ni {tab Teritorijalne odbrane - oklopno-mehanizovano - Oklopno mehanizovane jedinice - Op{tenarodna odbrana i dru{tvena samoza{tita - operativno nsatvni poslovi - Osnovna organizacija udru`enog rada - Op{tinski {tab Teritorijalne odbrane - Organ za mobilizaciju - Oru`ane snage - Organisation for Security and Cooperation in Europe (Organizacija za sigurnost i saradnju u Evropi) - Odjeljenje srednjeg remonta - Organizacija ujedinjenih nacija - Organizacija udru`enog rada - Operativna zona - Predsjedni{tvo Socijalisti~ke Federativne Republike Jugoslavije - postrojba za posebne namjene

1165

partbr partd PAT pbr PkPo PO PoB POB POG POJ PoOb POV POVRS PP PPP PRAMOS PU PZO PZT “R”

- partizanska brigada - partizanska divizija - Protivavionski top - pje{adijska brigada - pomo}nik komandanta za pozadinu - protivoklopni - Pozadinska baza - protivoklopna borba - Protivoklopna grupa - Partizanski odredi Jugoslavije - Pozadinsko obezbje|enje - Protiv-oklopni vod - protivoklopni vo|eni raketni sistem/sredstva - protivpje{adijska (borba,mina i sl.) - personalni i pravni poslovi - Pravilo o mobilizaciji oru`anih snaga (SFRJ) - Policijska uprava - protiv zra~na odbrana - Privremeno zauzeta teritorija - Klasifikacija jedinice JNA (popunjene 100% ljudstvom iz rezervnog sastava i 100% naoru`anjem i opremom) - rezervni dijelovi - Radio izvi|anje - Rukovo|enje i komandovanje - Ratna jedinica - Republi~ka konferencija Saveza socijalisti~ke omladine - Republi~ka konferencija Socijalisti~kog saveza radnog naroda

r/d RI RiK RJ RK SSO RK SSRN

1166

RKM RMR RO PTT RO RRPSt R[TO RTS RV i PVO SAD SANU SAO SAP sd/o SDA SDK SDP SDS SFRJ SIS SIV SK — PJ SKJ slob SNO SNO SnU SO SPC SPO

- Rezervno komandno mjesto - Ratne materijalne rezerve - Radna organizacija po{ta, telegraf, telefon - Radna organizacija - Radio-relejna prislu{na stanica - Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane - Radio Televizija Srbije - Ratno vazduhoplovstvo i protivvazdu{na odbrana - Sjedinjene Ameri~ke Dr`ave - Srpska akademija nauka i umjetnosti - Srpska autonomna oblast - Socijalisti~ka autonomna pokrajina - suhi dnevni obrok - Stranka demokratske akcije - Slu`ba dru{tvenog knjigovodstva - Socijaldemokratska partija - Srpska demokratska stranka - Socijalisti~ka Federativna Republika Jugoslavija - Sigurnosno-informativna slu`ba (Republike Hrvatske) - Savezno izvr{no vije}e - Savez komunista — Pokret za Jugoslaviju - Savez komunista Jugoslavije - Sredi{nja logisti~ka baza - Srpska narodna odbrana - Sekretarijat narodne odbrane - Sanitetska uprava - Skup{tina op{tine - Srpska pravoslavna crkva - Srpski pokret obnove

1167

SPS SR BiH SR SRJ SRNj SRS SRT SS SSIP SSNO SSSR SSRNJ SSUP SUBNOAR SUBNOR SUP SUV s/z [TO TAS TG TMS TO TOC TRD TRZ TSB TSr

- Socijalisti~ka partija Srbije - Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina - Socijalisti~ka republika - Savezna Republika Jugoslavija - Savezna Republika Njema~ka - Srpska radikalna stranka - sredstva ratne tehnike - Savez sindikata - Savezni sekretarijat inostranih poslova - Savezni sekretarijat narodne odbrane - Savez Sovjetskih Socijalisti~kih Republika - Socijalisti~ki savez radnog naroda Jugoslavije - Savezni sekretarijat unutra{njih poslova - Savez udru`enja boraca narodnooslobodila~kog antifa{isti~kog rata - Savez udru`enja boraca narodnooslobodila~kog rata - Sekretarijat unutra{njih poslova - sistem za upravljanje vatrom - sjevero-zapad (Ispraviti u tekstu) - [tab teritorijalne odbrane - Tvornica automobila Sarajevo - Takti~ka grupa - tehni~ko materijalna sredstva - Teritorijalna odbrana - Tehni~ko operativni centar - Tvornica rezervnih dijelova - Tehni~ko-remontni zavod - Tehni~ko-snabdjeva~ka baza - Tehni~ko sredstvo

1168

- Udru`enje knji`evnika Srbije - United Nations High Commision/Commesariat /Comesar for Refugies (Visoka komisija/ komesarijat/ komesar Ujedinjenih nacija za izbjeglice) UNIS - Ujedinjena namjenska industrija Sarajevo UNPA - United Nations Peace Area (Pacifizirane zone Ujedinjenih nacija) UNPROFOR - United Nations Protection Forces (Za{titne snage Ujedinjenih nacija na rati{tu u Jugoslaviji, od 31.03.1995. godine samo u Bosni i Hercegovini) UTVA - marka klipnog aviona Utva UKS UNHCR VB VES (ves) VMA VO v/o VOJIN VOS VtmS VtU VZ YU ZNG ZP - Vazduhoplovna baza - vojno-evidenciona specijalnost - Vojnomedicinska akademija - Vojna oblast - vojni obveznik - Vazdu{ne obavje{tavanje, javljanje i navo|enje - Vojno-obavje{tajna slu`ba - Veterinarska materijalna sredstva - Veterinarska uprava - Vazduhoplovni zavod - Jugoslavija - Zbor narodne garde - Zborno podru~je

1169

R E G I STAR LI^NIH IMENA

A
Abdi}, Fikret: 889, 943. Abramovi}, Zdravko: 882. A}imovi}, Milan: 608. Adamovi}, Milovan: 615. Ad`i}, Mila Blagoje: 36, 53, 63, 71, 77, 85, 122, 123, 126, 152, 161, 165, 166, 209, 241, 243, 247, 250, 251, 257, 263, 282, 283, 294, 303, 307, 309, 317, 328, 329, 334, 335, 336, 339, 340, 344, 353, 354, 355, 356, 359, 371, 373, 378, 380, 382, 383, 394, 400, 405, 406, 413, 419, 421, 431, 434, 435, 437, 441, 459, 467, 472, 494, 579, 590, 625, 626, 627, 636, 662, 693, 699, 707, 709, 710, 711, 727, 728, 730, 734, 773, 775,797, 798, 801, 824, 838, 839, 886. Ad`i}, Ratko: 604, 607, 825, 897, 902. Agoti}, Imre: 421, 943, 1078, 1079. Ajanovi}, Irfan: 336, 368, 376. Akmad`i}, Mile: 1036. Aksentijevi}, Milan: 166, 394, 692. Aleksi}, Milovan: 588. Aleksi}, Risto: 587. Aleksi}, Slavko: 882, 884, 902. Alibegovi}, Ibrahim: 153. Alimpi}, Pero-Perko: 590, 823, 824. Amfilohije, mitropolit crnogorsko-primorski. Vidi: Radovi} Risto. Amstrong, Alberta Anton (Armstrong — Albert - Anthony): 1059. Anan, Kofi (Kofi Annan): 1132. Andabak, Ivan: 1001, 1039. Andabak, Zdravko: 990, 991, 1002. Anderson, Dejvid (David John — Anderson): 1059.
1173

Andri}, Ivica: 1028. Andri}, Bla`: 1046, 1048, 1054. Andri}, Miro: 1046, 1047, 1048, 1054, 1071. Andreoti, \ulio (Giulio Andreotti): 361. And`i}, Milenko: 703. And`i}, Radoslav: 714. An|eli}, Milenko: 616. Antelj, Boro: 903. Anti}, Bo`idar: 551, 621. Apica, Ivan: 1057. Arapovi}, Zlatan: 1077. Artemije, vladika kosovsko-prizrenski. Vidi: Radosavljevi}, Marko. Arsenovi}, \or|e: 502. Arsi}, Dragomir: 926. Arsovski, Mitar: 164. Atanasije, episkop hercegova~ko-zahumski. Vidi: Jefti}, Zoran. Atanasovski, Dragan: 60, 377. Avdovi}, Senad: 1029. Avram, Vlado: 535. Avramov, Smilja: 943, 944. Avramovi}, Velisava @ivota: 47, 66, 152, 166, 345, 353, 381, 693. Azinovi}, Davor: 1029. Azinovi}, Joze Ilija: 1110.

B
Babi}, Jasna: 1038. Babi}, Milan: 257, 494. Babi}, Mile: 164, 592, 827.

1174

Babi}, Zdravko: 1081. Ba}anovi}, Nenad: 587, 829. Badinter, Robert (Robert Badenteur): 444, 547, 548. Bagari}, Ante: 962, 1080. Bagari}, Drago: 1100. Bagari}, Jozo: 1028. Baj~eti}, Milo{: 92, 97, 98, 99, 100, 102, 129, 130, 141, 774, 775. Baji}, Ljubomir: 165, 345, 359, 420, 664. Baji}, Milo{: 664, 692. Baji}, Tomislav: 1020. Baji}, Slavko: 828. Bajramovi}, Sejdo: 86, 159, 167, 318, 335, 336, 348, 352, 365, 370, 410, 416, 426, 432, 440, 446, 694. Baka~, Goran: 1028. Bakari}, Vladimir: 43 Baki}, Branislav: 882. Bako~evi}, Aleksandar: 434, 435. Bakovi}, Ivan: 1105. Balaban, David: 551. Banduka, Neboj{a: 608. Banduka, Ne|o - Pededa: 608. Banjac, Jovo: 569. Baro{, Milo{: 166, 774, 775. Barbir, Danijela Kristof (Cristophe Daniel Barbier): 1059. Bando, Sigmund Markus (Markus Sigmund Bardo): 1059. Bartula, Manojla Jovan: 604, 605, 606, 741, 821, 858. Bartulovi}, Ante: 986, 987, 988. Barun, Pere Damir: 1113. Baru{i}, Bo`e Dalibor: 1025. Basara, Branko: 539, 569, 614.

1175

Ba{i}, Dra`en: 1029. Ba{i}, Milan: 613. Bartecko, Roland (Roland Bartetzko): 1057. Batalija, Goran: 1102, 1103. Batini}, Slobodan: 586, 598. Batlak, Nijaz. Vidi: Mate [arlija - Daid`a: 974, 975, 994, 995, 996. Bav~ar, Igor: 348. Beata, Miodrag: 593. Be}kovi}, Matija: 207, 208, 219, 478, 563. Beganovi}, @eljko: 542. Begi}, Franje Ivan: 1113. Begi}, Kasim: 514. Bejker, D`ems (James Beker): 260, 336, 339. Bek~i}, Radoje: 615. Beli}, Aleksandar: 177. Belojica, Ranko: 707. Belo{evi}, Slavoljub: 616, 823, 824. Beljo, Anto: 1107. Ben~i}, Rikard: 1083. Beneta, Ivan: 992. Beronja, Milan: 597, 598. Bestaljko, @eljko: 1088. Bijelica, Radmilo: 608. Bilanac, Savo: 602. Biland`i}, Du{an: 943, 944. Biland`ija, Drago: 1098. Bilanovi}, Vlado: 613. Bilt, Karl (Carl Bildt): 941. Belo{evi}, Slavoljub: 590. Blagojevi}, Mirko: 882.

1176

Blagojevi}, Savo: 601, 602. Blagojevi}, Stojan: 601. Blagojevi}, Vu~ko: 602. Bla{ki}, Tihomir: 960, 973, 1016, 1018, 1021, 1044, 1062, 1063, 1070, 1071, 1072, 1098, 1099, 1110. Bla`evi}, Mirko: 1028. Boban, Mate: 567, 944, 945, 946, 947, 953, 955, 957, 958, 959, 960, 961, 965, 972, 973, 974, 983, 984, 998, 999, 1000, 1004, 1044, 1071. Bobetko, Janko: 943, 976, 979, 980, 981, 982, 983, 984, 985, 986, 987, 988, 989, 990, 991, 992, 996, 997, 998, 999, 1000, 1001, 1002, 1023, 1024, 1026, 1027, 1028, 1030, 1032, 1033, 1036, 1046, 1047, 1050, 1059, 1065, 1067, 1068, 1069, 1076, 1077, 1078, 1079, 1083, 1109. Bo}inov, Dragoljub: 164. Bodru{i}, Ivica: 1091, 1100, 1106. Bogdanovi}, Radmilo: 255, 514, 878, 886. Bogi}evi}, Bogi}: 248, 252, 255, 261, 297, 301, 304, 305, 312, 335, 337, 359, 368, 370, 375, 376, 410, 411, 413, 414, 416, 677. Bogi}evi}, Ranko: 592. Bojat, Rajko: 541. Bojevi}, Mi{o: 810. Bojovi}, Veljko: 810. Boljkovac, Josip: 264, 282. Boras, Franjo: 946. Boras, Ivan: 1029. Bor~evi}, Andrija: 442. Bori}, Grujo: 643, 692, 704, 820, 848. Borov~anin, Milan: 541. Borov~anin, Ljubi{a: 890. Borozan, Stevo: 551. Bosanac, Veljko: 598. Bosilj~i}, Ljubo: 505, 509, 590. Bosni}, Ne|o: 808, 826.
1177

Bostand`i}, Ibrahim: 1029. Bo{kovi}, Bogdan: 594. Bo{kovi}, Joze Ivica: 994. Bo{kovi}, Jozo: 994. Bo{kovi}, Luce: 994. Bo{kovi}, Nedeljko: 167, 694. Bo{njak, Ivana @eljko: 1114. Bo`ovi}, Bo`idar: 164. Bo`ovi}, Radoman: 269, 619, 621, 746, 873. bra}a Radi} (vidi: Radi}, Stjepan i Pavle): 935. Bradonji}, Jovica: 591. Brajkovi}, Jure: 1056. Brajkovi}, Zvonko: 962, 1080. Brati}, Mladen: 347. Br|anin, Radoslav: 491, 512, 805, 838. Brekalo, Vjekoslav: 1029. Breljak, Franjo: 1098. Briga, Nikola: 827. Brki}, Blago: 1100. Brnada, Ivo: 961. Brodin, Frenka Mikael (Mikael Frank Brodin): 1059. Brovet, Stane: 36, 63, 77, 85, 152, 164, 209, 241, 247, 250, 251, 263, 272, 299, 303, 310, 317, 348, 354, 359, 365, 370, 374, 375, 396, 399, 402, 403, 413, 584. Broz, Josip — Tito: 35, 36, 37, 39, 43, 44, 45, 46, 47, 71, 72, 73, 87, 90, 152, 153, 161, 176, 185, 194, 195, 214, 221, 236, 263, 313, 559, 560. Bubalo, Jovica: 590. Bu~ar, Franc: 359. Bu~i}, ^edo: 613. Bu}in, Nenad: 240, 248, 261, 297, 302, 304, 308, 309, 316, 317, 318, 335. Budimirovi}, Bo{ko: 197.
1178

Buha, Aleksa: 562, 563, 571, 572, 620. Bukurica, Predrag: 619. Bulatovi}, Kosta: 197. Bulatovi}, Momir: 189, 295, 297, 334, 339, 340, 383, 386, 400, 411, 417, 418, 419, 421, 425, 426, 427, 429, 430, 434, 435, 436, 438, 458, 472, 571, 572, 580, 581, 786, 837. Bulatovi}, Pavle: 571, 572. Bulatovi}, Radomir: 563, 594. Bulovi}, Mirko (Irinej, episkop ba~ki): 219, 228, 571, 572, 781. Bun~i}, Simeon: 79, 239. Buni{i}, Boris: 456. Bura, Franjo: 1029. Burek, @eljko: 1028. Burilovi}, Ante: 1029. Bu{, D`or| (Georg Buch): 259, 260, 336, 361. Buzoli}, Jurja: 974.

C
Cari}, Mirko: 621. Cavar, Stipo: 986. Cerovina, Rajko: 593, 827. Cicovi}, Ranko: 593, 595. Ciganovi}, Mitar: 615. Cigar, Norman: 179, 202, 205, 207, 208, 210, 213, 214, 216, 217, 218, 219, 220, 225, 226, 228. Cigi}, Joze Sre}ko: 1113. Cikoja, Branko: 1029. Cikoja, Zdenko: 1028. Coki}, Jevrem: 769. Crmani}, Jerko: 164.
1179

Crn~evi}, Brana: 563. Crni}, Slavko: 882. Crnogorac, Ilija: 603. Crnogorac, Simo: 808. Crnjak, Mirko: 1082. Crnjec, Miljenko: 987, 988, 1032, 1043, 1069. Cvetkovi}, Dragi{a: 936, 942, 1126. Cvetkovi}, Dragan: 882. Cvetkovi}, Jovan: 205, 206. Cvetkovi}, Momir: 615. Cvetkovi}, Radislav: 600, 741. Cvijan, Stanko: 506. Cviji}, Jovan: 192, 223.

^
^ad, Marijan: 345, 353. ^anadi, Zorko: 37, 50. ^an~ar, Ilija: 535. ^an~ar, Petko: 505, 509, 516, 535, 602, 620. ^avar, Petko: 1002. ^ebi}, Mladen: 605, 607. ^ekrlija, Neboj{a: 826. ^engi}, Mustafa: 581, 584, 805. ^ermak, Ivan: 1013, 1083, 1084, 1087, 1089, 1093, 1094, 1095. ^i~ak, Mario: 1029. ^izmi}, Jovan: 551. ^i`i}, Pero: 1028. ^krebi}, Du{an: 197. ^oli}, Miro: 1113.
1180

^olovi}, Kosta: 164. ^ovi}, Zoran: 1063, 1064. ^voro, Zoran: 593. ^vorovi}, Mitar: 212, 491. ^ubra, Nikola: 85, 166, 303. ^uli}, Marinko: 970.

]
]alasan, Ilija: 535. ]e}ez, Milovan: 610. ]ekli}, Milenko: 594. ]emalovi}, Enver: 152. ]emera{, Miro: 994. ]esi}, Ljubo — Rojs: 1032, 1044. ]etkovi}, Du{ko: 603. ]etkovi}, Savo: 603. ]osi}, Dobrica: 177, 178, 186, 196, 197, 198, 199, 200, 202, 207, 208, 211, 212, 215, 219, 233, 241, 328, 338, 478, 559, 564, 734, 939. ]osi}, Gojko: 1029. ]osi}, Leon: 962, 1080. ]ur~i}, Joze Ivan: 1114. ]ur~i}, Dragan: 1025, 1045. ]ur~ija, Bo`o: 994, 1045. ]uri}, Sini{a: 612. ]urkovi}, @eljko: 1029. ]u{i}, Mi}o: 85, 303.

1181

D
Dabi}, Oliver: 593, 607. Dabi}, @ika: 805. Dakovi}, Milisav - ^eko: 882. Daljevi}, Milan: 56. Daljevi}, Obrad: 821. Damjanovi}, Dragan: 615. Damjanovi}, Ilija: 606. Damjanovi}, Spaso: 606. Davidovi}, Danko: 535. Davidovi}, Doj~ilo: 535. Dejniger, Matijas (Mathias Deininger): 1059. Dejanovi}, Stevo: 685. Dela~, Bo`idar: 1029. Deli}, Mi}o: 353, 897. Deli}, Zoran: 1054. Delimustafi}, Alija: 494, 645. Den~i}, Nikola: 701. Dereti}, Jovan: 563. Deronji}, Miroslav: 536, 539, 540. Despotovi}, Cvijetina Pero: 590, 808, 824, 858. Devedlaka, Slavi{a: 608. Dimitrijevi}, \or|e - \ura: 856. Dizdarevi}, Raif: 40, 50, 55, 58, 60, 79, 126, 239, 274, 276. Djuran, Franjo: 1029. Dmi~i}, Mile: 496. Dobra{, Radovan: 686, 747, 748. Dobrivojevi}, Velisav: 164. Dobrokesa, Borivoje: 394.

1182

Dodig, Goran: 1032, 1033. Dokni}, Dragan: 496. Dolanc, Stane: 50. Doli}, Boris: 1029. Domazet, Davor: 58, 62, 665, 843, 998, 1022, 1032, 1070. Domljan, @arko: 289. Dori}, Miljenko: 1098. Dosti}, Bo`o: 535. Dragan, kapetan. Vidi: Vasiljkovi}, Dragan. Dragani}, Ne|e Marko: 611. Dragani}, Petra Milan: 610. Dragani}, Petka Milo: 611. Dragani}, Dimitrija Mirko: 611. Dragani}, Bo{ka Ne|o: 610. Dragani}, Bore Novica: 611. Dragani}, Bo{ka Rajko: 610. Dragani}, Milana Ratko: 611. Dragojevi}, Milorad: 165. Dragovi}, Save Jovo: 610. Dragovi}, Jove Ljubo: 610. Dragovi}, Obrena Radomir: 611. Dragovi}, Stojan: 505, 509, 516. Dragun, Pavo: 1105. Dragutinovi}, Nenad: 812. Drakula, Novak: 535. Dra{kovi}, Radomir: 592. Dra{kovi}, Vuk: 196, 208, 214, 219, 362, 871. Dra`inovi}, Zoran - ^i~a: 882. Drini}, Gavro: 900. Drnov{ek, Janez: 122, 124, 203, 241, 248, 267, 289, 299, 301, 302, 303, 304, 308, 309, 311, 335, 359, 368, 370, 375, 389, 411, 414, 416, 438.
1183

Dubaji}, Mile: 616, 697. Dubovina, ]iro: 602. Duki}, Rajko: 597, 808, 835. Dupli{ak, Rudolf: 1055, 1056. Dursum, Danilo: 621. Dutina, Todor: 621, 901. Duvnjak, Ante: 1057. Duvnjak, Mom~ilo: 613.

D@
D`alto, Stipe: 1109. D`ambasovi}, Asim: 454, 460. D`anko, Luka: 992. D`idi}, @eljko: 1104. D`ubo, Ahmed: 169. D`uga{vili, Visarionovi~ Josif - Staljin (D`uga[vili, Josif Visarionovi~ - Staljin): 945.

\
\aoni, Sandro Alfonzo (Sandro Alfonso De Giaoni): 1057. \elmo, Ilija: 613. \ekli}, Savo: 551. \eri}, Branko: 551, 563, 564, 863. \ogo, Gojko: 496, 563, 564, 734. \ogo, Jovan: 595, 901. \ogo, Risto: 167, 479, 621. \okanovi}, Dragan: 507, 512.
1184

\oki}, Dragica: 807. \oki}, Slavoljub: 166. \or|evi}, Dragan - Crni: 537, 887. \or|evi}, Milisav: 182. \or|evi}, Slavko: 722. \or|evi}, Stanimir: 704. \or|i}, Budimir: 589, 590, 823, 824, 899. \or|i}, Damjan: 609, 613, 811, 812. \or|i}, Miladin: 813. \or|i}, Mirko: 812. \or|i}, Rajko: 610, 612, 811, 812. \uji}, Dragan: 831. \ukanovi}, Milo: 411, 434, 435. \ukanovi}, Ratko: 600, 605, 741. \uki}, \or|e: 571, 572, 694, 701, 711, 712, 821, 839, 848, 857, 865, 869. \uki}, Radosav: 569. \uki}, Slobodan: 205, 206. \uki}, Slavoljub: 179, 184, 886. \uki}, Srpko: 583. \ukni}, Mihajlo: 164. \uranovi}, Veselin: 50. \ur|evac, Milivoja Vojislav: 166, 169, 590, 599, 600, 605, 620, 667, 679, 692, 741, 749, 773, 814, 830, 848, 884. \uri~kovi}, Dragutin: 166. \uri}, \uro: 613. \uri}, Radovan: 166. \urovi}, Rade: 535.

1185

E
Efendi}, Hasan: 99, 100, 107, 139, 147. Ekme~i}, Milorad: 181, 479, 563, 564, 620. El~i}, Svetozar: 608. Elek, Radomir: 596. Elez, Pero: 810. Elez, Rade: 535. Elez, Ratko: 605. Elez, @eljko: 601. Elimirov, Jovan: 703. Erak, Ljubana Dragoljub: 1058. Eremija, Radomir: 774. E{daun, Pedi (Paddy Ashdown): 948, 949.

F
Fabuli}, Miroslav: 1056. Fenrich, Josip: 1029. Feri}, Ivica: 1029. Fetahagi}, Muharem: 130, 166. Filipovi}, Aleksandra Sergej: 1056. Filipovi}, Branislav - [umar: 615. Filipovi}, Branko: 703, 704. Filipovi}, Filip: 1098, 1099. Filipovi}, Milenko: 996. Filipovi}, Stjepan: 1028. Fistoni}, Igor: 1105. Fi{i}, Ivo: 1099.

1186

Forcan, Du{an: 596. Forcan, Milutin: 596. Franko, Josip: 937. Furtula, Milan: 831. Furtula, Arsena Radomir: 858. Fu{tar, ^edo: 602.

G
Ga}e{a, Dragan: 615. Gagovi}, Milisav: 587, 600, 875, 879, 884. Gaji} — Gli{i}, Dobrila: 619. Gali, Butros (Boutros Boutros Ghali): 553, 1052. Gali}, Du{ana Stanislav: 542, 569, 781, 848, 849. Gali}, Zdravko: 1104. Gambiro`a, Mirjana: 1100. Gambiro`a, Nikola: 1106. Gani}, Ejup: 677, 784. Gara{anin, Ilija: 178, 180. Garbina, Jadranko: 989. Gari}, Marko: 807. Gari}, Nenad: 821. Garod, Martin (Martin Garrord): 1040, 1041. Gatman, Roj (Roy Gutman): 12. Gavrilovi}, Branislav — Brne: 833, 873, 882, 884, 885. Gengo, Milana Radenko: 858. Gi~evi}, Esad: 686. Glasnovi}, @eljko: 1059. Glava{, Tihomir: 609, 611, 612.

1187

Glen, Mi{a (Misha Glen): 307. Gligorevi}, Branka Mom~ilo: 611. Gligorevi}, Rade Radenko: 610. Gligorevi}, Jove Sr|an: 610. Gligori}, Petar: 610. Gligori}, Tihomir: 811. Gligorijevi}, Branislav - Beko: 812. Gligorijevi}, Branko: 613. Gligorijevi}, Damjan: 611, 812. Gligorijevi}, \uro: 812. Gligorijevi}, Goran: 812. Gligorijevi}, Milan: 812. Gligorijevi}, Milivoje: 812. Gligorijevi}, Mladen: 812. Gligorijevi}, Nenad: 611. Gligorijevi}, Slobodan - Ajga: 67, 68, 244, 336, 374. Gligorijevi}, Snje`an: 811, 812. Gligorov, Kiro: 189, 297, 410, 438, 662. Gligorijevi}, Radovan: 535. Gli{in, Vladimir: 563. Glogovac, Janko: 535. Glogovac, Milenko: 591, 593. Glogovac, Radovan: 607, 811. Golub, Ilije Smiljan: 1112. Gluhovi}, Milo{: 831. Gluhovi}, Momo: 831. Gluhovi}, Ranko: 831. Gogi}, Stevo: 594. Golijanin, Jovanka: 833. Golijanin, Radmilo: 833.

1188

Golijanin, Savo: 833. Golijanin, Slavi{a: 597. Goran~i}, Milorad: 606. Goran~i}, Boje Mom~ilo: 805, 858. Gorba~ov, Mihail (Gorba~ov, Mihail): 36, 76, 202, 241, 274, 275, 291, 307, 361, 362, 386, 425. Gotovina, Ante: 998. Govedarica, Savo: 833. Gra~anin, Petar: 36, 37, 182, 252, 209, 236, 240, 241, 242, 243, 249, 252, 259, 320, 359, 374, 478, 885, 886, 887, 892. Grahovac, Arsenije: 804. Grbavac, Ivan: 1096. Grbavac, Ivica: 1095. Grbavac, Zdenko: 1095. Grbi}, Nenad: 608. Grbi}, Predrag: 608. Grbi}, Nine Stipo: 1058. Grbi}, Zoran: 862. Gr|an, Julijana Stjepan: 1057. Gregori}, Pavle: 375. Grlica, Vladimir: 1105. Grosfeld, Ulrih (Ulrich Alfred Groszfeld): 1058. Grubi{i}, ]iro: 1038. Grubor, Mi}o: 694. Gruji}, Milan: 164. Gruji}, Tihomir: 166. Gruba~, Radovan: 848. Grubi{i}, Bo`o: 152. Grubor, Mi}o: 839, 848. Gudal, Pol (Poll Goodal): 1051. Gulding, Marak (Marrack Golding): 441.
1189

Guti}, Radivoje: 211. Guskov, Vasiljevi~ Igor (Guskov, Vasiljevi~ Igor ): 904. Gvero, Milan: 571, 572, 694, 839, 845, 848. Gvozdenovi}, Dragan — Gvozden: 619. Gvozdenovi}, \uro: 587, 588, 589. Gvozdenovi}, Obrad: 749.

H
Had`i}, ]azim: 599. Had`ihasanovi}, Enver: 588. Hajri}, Ha{im: 1046. Hala~, Salko: 545. Halilovi}, Zlatko: 456. Halu`an, Damir: 1058. Hanson, Roberta Kruster (Chruster Robert Hansson): 1059. Haramba{i}, Stevan: 606, 805. Hasanovi}, Hajrudin: 606. Havijer, Patrik (Patrich Chavier): 1050. Herljevi}, Franjo: 87. Heto, Jasmin: 603. Hevit, Gavin (Gavin Hewitt): 971. Hajmster, Majkl (Himeister, Michael): 1059. Hindenburg, Paul (Paul von Hindenburg): 176. Hitler, Adolf (Adolf Hitler): 213, 937, 945. Ho~evar, Ivan: 164. Hodl, Rudolfa Peter (Hodl — Rudolf - Peter): 1059. Hod`i}, Asim: 64, 152. Hofer, Stjepana Darko: 1056. Holbruk, Ri~ard (Richard Holbrooke): 941, 948.
1190

Holidej, Dejvid (Holiday David): 1059. Helop, Tibor (Tibor Holop): 1059. Houten, van Dirk Jan (Dirk Jan van Hojten): 421. Hrebljanovi}, Lazar (knez Lazar): 185, 186, 187, 201. Hru{evar, Alojz: 686. Hrva}anin, Slobodanka: 607, 811.

I
Igi}, Rajko: 563, 564. Iglberg, Lorens (Lawrence Eagleburger): 393. Ignjatovi}, Dragan: 807. Ija~i}, Vidoje: 496, 502, 509, 516. Iki}, Ilija: 613. Ili}, Dragan: 748. Ili}, Veljko: 592. Ipsn, Leo D`asper (Jasper Leo Ipsen): 1059. Irinej, episkop ba~ki (vidi: Bulovi}, Mirko): Isakovi}, Antonije: 219. Ivanda, Mile Bla`: 1113. Ivan Pavao II (vidi: Vojtila, Karel). Ivani{evi}, Boro: 592, 593. Ivani{evi}, Ilija: 615. Ivankovi}, Branimir: 1077. Ivankovi}, Dra`en: 1029. Ivankovi}, Luke Ivan: 1059. Ivankovi}, Ivica: 994. Ivankovi}, Rade: 806. Ivanovi}, Boro: 535, 601, 810. Ivanovi}, Branimir: 1088, 1093, 1102, 1103.
1191

Ivanovi}, Pero: 535. Ivanovi}, @ivojin: 879. Ivelja, Vedran: 1029. Iveti}, Gordon: 831. Iveti}, Momo: 831. Ivi}, Pavle: 212, 563. Ivkovi}, Ante Dinko: 1113, 1114. Izetbegovi}, Alija: 189, 284, 297, 338, 383, 410, 438, 459, 525, 549, 553, 559, 618, 940.

J
Jahim, Vladislav (Vladislav Jachim): 1060. Jaganjac, Jasmin: 1001, 1002. Jagodin, Josip: 1077, 1081, 1082, 1083, 1084, 1085, 1089, 1093, 1094, 1095. Jaki}, Fikret: 153. Jakovljevi}, Tomo: 685. Jamed`ija, Bogdan: 563. Jamina, Borislav: 583. Jana}kovi}, Zoran: 886. Jandri}, Jadranko: 607, 616, 807. Jankovi}, Mladen: 602. Jankovi}, Savo: 66, 166, 169, 599, 668, 684, 692, 706, 774, 811, 814. Jan{a, Janez: 264, 348. Janji}, Aleksandar: 182, 236. Janji}, Miroslav: 924, 925. Jasikovac, Novaka Miomir: 849. Ja{ari, Ka}u{a: 149. Jazov, Dimitrij (Jazov, Dimitrij): 75, 158, 247, 305, 306, 307, 313, 360, 361, 386, 399.
1192

Jefti}, Bo{ko: 607, 811. Jefti}, Zoran (Atanasije, episkop hercegova~ko-zahumski): 219, 223, 226, 227. Jelavi}, Ante: 985. Jeli}, Alen: 1029. Jeli}, Ivo: 1055. Jeremi}, Sretko: 593. Jerki~, Mirko: 60. Je{i}, Goran: 1029. Jevti}, Miroljub: 219. Jezer~i}, Dubravko: 1076. Jonhenson @an Krister Majkl (Michael Jan Christer Johansson): 1060. Joki}, Miodrag: 166. Jonji}, Stipan: 1098. Josipovi}, Boje Dragan: 858. Jovanovi}, Dragoslav: 686. Jovanovi}, \or|e: 609. Jovanovi}, Gojko: 810. Jovanovi}, Jovan: 603, 610. Jovanovi}, Mile: 589, 590. Jovanovi}, Milorad: 615. Jovanovi}, Milo{: 883. Jovanovi}, Du{ana Mirko - ]ur~ija: 832. Jovanovi}, Mirko: 602. Jovanovi}, Nenad: 496. Jovanovi}, Slavko: 542, 807. Jovanovi}, Slobodan: 178. Jovanovi}, Zoran: 686. Jovi}, Borisav: 67, 68, 81, 83, 84, 86, 124, 126, 129, 158, 159, 160, 163, 166, 167, 185, 189, 200, 202, 203, 204, 205, 209, 212, 237, 240, 241, 242, 243, 244, 245, 246, 247, 248, 249, 250, 251, 252, 253, 254, 255, 256, 257, 259, 260, 261, 262, 263, 264, 265, 266, 267, 268, 269, 270, 272, 273,
1193

274, 275, 277, 278, 279, 281, 283, 284, 285, 286, 287, 289, 290, 291, 292, 293, 294, 295, 297, 298, 299, 302, 303, 304, 305, 307, 308, 309, 310, 311, 313, 315, 316, 317, 318, 320, 328, 330, 331, 332, 333, 334, 335, 336, 337, 338, 339, 340, 341, 342, 343, 344, 345, 348, 349, 350, 351, 352, 356, 357, 358, 360, 361, 362, 363, 364, 365, 368, 369, 370, 371, 374, 376, 377, 378, 379, 381, 382, 383, 384, 386, 388, 389, 390, 391, 394, 395, 397, 398, 400, 401, 402, 403, 404, 405, 410, 413, 414, 415, 416, 418, 419, 420, 421, 424, 426, 429, 430, 431, 432, 433, 434, 435, 436, 437, 439, 440, 441, 445, 446, 447, 472, 478, 514, 559, 560, 837, 838, 1126. Jovi}, Mirko: 214, 871, 880, 881. Jovi}, Ivana Miro: 1114. Jovi}, Stojana Zlatko: 859. Juginovi}, Dubravko: 1028. Juki}, Davor: 1112. Juki}, Jadranko: 1088. Juki}, Perica: 1043. Jungi}, Branko: 703. Juras, Josip: 1032, 1033. Juri~i}, An|elko: 985. Juri}, Filipa Davor: 1114. Juri}, Marijan: 1029. Juri}, Perica: 974 Juri}, Tomo: 1057. Jurjevi}, Zvonko: 47, 164, 664. Juzvisen, Mario: 1035.

K
Ka~avenda, Ljubomir (Vasilije, episkop zvorni~ke-tuzlanski): 221. Ka~i}, Andrija: 1046. Kadeni}, Rahmija: 152.

1194

Kadijevi}, Du{ana Veljko: 36, 37, 38, 40, 41, 42, 43, 44, 45, 46, 47, 48, 51, 53, 55, 56, 58, 60, 62, 63, 64, 65, 71, 72, 73, 74, 75, 77, 78, 79, 80, 81, 82, 83, 84, 85, 92, 121, 122, 124, 125, 126, 129, 151, 152, 153, 157, 158, 159, 160, 163, 164, 165, 166, 168, 169, 176, 189, 190, 202, 203, 204, 209, 236, 237, 238, 239, 240, 241, 242, 243, 244, 246, 247, 248, 249, 250, 251, 252, 253, 254, 255, 257, 258, 259, 260, 261, 263, 264, 265, 266, 267, 268, 269, 272, 273, 274, 275, 276, 277, 281, 282, 283, 284, 285, 286, 287, 288, 290, 292, 294, 295, 296, 297, 298, 299, 300, 301, 302, 303, 304, 305, 306, 307, 308, 309, 311, 312, 313, 314, 315, 317, 320, 321, 326, 328, 329, 330, 333, 334, 335, 336, 337, 338, 339, 340, 343, 344, 351, 352, 353, 354, 355, 356, 357, 358, 360, 361, 362, 363, 364, 365, 366, 368, 373, 374, 375, 376, 377, 378, 379, 381, 382, 383, 384, 390, 391, 392, 393, 394, 395, 396, 397, 398, 399, 400, 401, 402, 403, 404, 405, 406, 407, 409, 412, 413, 415, 416, 418, 419, 421, 422, 423, 427, 428, 429, 430, 431, 433, 434, 435, 436, 437, 441, 442, 443, 444, 446, 447, 455, 468, 469, 472, 478, 499, 514, 579, 693, 765, 766, 767, 768, 773, 775, 836, 845, 886, 1126. Kajtez, Nikole Nikola: 848, 867, 868. Kalabi}, Rajko: 569. Kalajd`i}, Nenad: 535. Kalajd`i}, Vojo: 535. Kalaji}, Drago{: 215. Kalini}, Dragan: 506. Kambovski, Vlado: 374, 376. Kampi}, Nenad: 1029. Kandi}, Milo: 47, 66, 166, 664. Kanostrevac, Goran: 810. Kapor, Brune Igor: 1055. Kapor, Dragomir: 607. Kapular, Ivan: 991, 998, 1027, 1028. Karabegovi}, Ahmed: 676. Kara~i}, Marka Berislav: 1114. Kara~i}, Jerka Boris: 1114. Karad`i}, Radovan: 196, 200, 202, 207, 208, 211, 217, 222, 227, 228, 325, 326, 328, 338, 399, 461, 479, 480, 481, 482, 483, 485, 486, 487, 488,

1195

493, 494, 495, 496, 497, 504, 505, 506, 507, 508, 512, 513, 525, 532, 535, 536, 540, 541, 543, 553, 559, 560, 561, 562, 567, 568, 570, 571, 572, 578, 579, 583, 581, 586, 607, 609, 619, 620, 730, 734, 745, 775, 802, 811, 814, 835, 837, 838, 879, 884, 887, 894, 895, 896, 901, 905, 944, 945, 946, 947, 994, 1004, 1036. Karad`i},Vuk: 183, 191. Kara|or|e. Vidi: Petrovi}, \or|e. Kara|or|evi}, Pavle: 936. Kara|or|evi}, Tomislav: 207, 208, 564, 565. Karanu{i}, Anto: 166. Karaveli}, Vahid: 696, 697. Kardelj, Edvard: 36, 43, 44, 72. Karington, Dejvid (David Carington): 213, 374, 392, 396, 398, 424, 425, 426, 430, 432, 434, 438, 439, 444, 553. Kasagi}, Rajko: 505, 509. Ka{i}, Janko: 613. Ka{i}, Simica: 613. Katavi}, Mladen: 1102, 1103, 1105. Kaurin, Ranko: 706. Kazagrande, Markov Mario Paul (Mario Paul Casagrande): 1059. Kecman, Nikola: 860, 861. Kerkez, Ljubomir: 634. Kertes, Mihalj: 403, 493. Ke`a, @arko: 985, 1055. Kilibarda, Novak: 202, 212, 486, 487, 491. Kisin, Nikola: 613. Kladu{ak, Anica: 1018. Klanac, Davor: 1029. Klas, Lindgrem (Lindgrem Clas): 1059. Klari}, Jure: 1080. Kli~kovi}, Gojko: 539.

1196

Kljui}, Stjepan: 293, 677, 956, 957, 958. Knezovi}, Marinko: 1029. Kne`evi}, Dragan: 491, 891. Kne`evi}, Gojko: 596, 827. Kne`evi}, Sr|an: 902. Kundsen, Alena Asbjorn (Asbjorn Allan Knudsen): 1060. Koen, Filip (Philip Cohen): 12. Koji}, Koje Mladen: 810. Koji}, Radomir: 585, 809. Kokovi}, Stevan: 569. Kol, Helmut (Helmuth Kohl): 361, 1040. Kolb, Andreasa Andreas (Andreas Andreas Kolb): 1060. Kolenda, Davor: 1098. Kolev, Mladen: 685. Kolobari}, Andrija: 1045. Kol{ek, Konrad: 47, 152, 345, 353. Koljevi}, Nikola: 227, 327, 481, 483, 486, 494, 495, 496, 507, 508, 512, 571, 572, 621, 677, 734, 835, 837, 946. Komarica, Franjo: 965. Konti}, Radoje: 571, 572. Koprivica, Boro: 812. Koprivica, Dragan: 594. Koprivica, Goran: 807. Koprivica, Pero: 594. Kordi}, Dario: 953, 956, 957, 960, 961, 1018, 1040, 1041, 1068, 1075, 1076, 1077. Kornja~a, Du{ko: 493, 535, 598, 926. Kosti}, Branko: 82, 159, 166, 167, 189, 191, 203, 318, 328, 335, 336, 337, 339, 340, 348, 351, 352, 359, 362, 363, 364, 365, 368, 370, 374, 376, 381, 382, 383, 384, 385, 387, 400, 401, 409, 410, 411, 412, 413, 414, 415, 416, 417, 420, 421, 424, 425, 426, 429, 430, 432, 434, 436, 439, 440, 446, 472, 837.

1197

Kosti}, Jugoslav: 86, 159, 167, 269, 302, 304, 308, 309, 316, 317, 334, 335, 336, 337, 339, 340, 348, 352, 370, 410, 416, 424, 426, 432, 440, 446, 634. Kosti}, Mil~a: 703. Kosti}, Miodrag: 615. Kostovski, Zoran: 166. Ko{troman, Ignac: 957. Ko{tunica, Vojislav: 208. Ko{uti}, Budimir: 486, 487. Koturovi}, Du{an: 166, 632. Kova~, Save An|elka: 600. Kova~, Marko: 854. Kova~, Momo: 601. Kova~, Tadije Zoran: 1057. Kova~evi}, Radomira Blagoje: 858. Kova~evi}, Du{an: 686, 716, 916, 918. Kova~evi}, Ljubo: 535. Kova~evi}, Radmilo: 588, 589. Kova~evi}, Rajko: 597, 809. Kova~evi}, Savo: 692, 774. Kova~evi}, Vlado: 418. Kozi}, Du{an: 571, 572, 582, 621. Ko`ul, Branko: 1046, 1027, 1054. Krajina, Zdravko: 986. Krajinovi}, Ante: 1100, 1101. Kraji{nik, Mirko: 895. Kraji{nik, Miroslav: 808, 826, 828. Kraji{nik, Mom~ilo: 210, 227, 479, 481, 483, 494, 497, 507, 510, 511, 521, 531, 553, 555, 557, 559, 562, 567, 568, 571, 572, 621, 835, 837, 838, 895, 1036. Kraji{nik, Momir: 607. Kraljevi}, Bo`e Ivica: 1114.
1198

Kraljevi}, Mladen: 1029. Kraus, Lotara Heiko (Heiko Lothar Krauuse): 1060. Kresti}, Vasilije: 213. Kri{to, [imuna Domagoj: 1114. Kri{to, Zvonko: 1028. Krivokapi}, Slobodan: 623. Kri`anac, Pero: 1098, 1099. Kri`anac, Stipo: 1099. Krju~kov, Aleksandrovi~ Vladimir (Krju~kov, Aleksandrovi~ Vladimir): 386. Krneta, Branko: 608. Krnjaji}, Gojko: 827. Krpina, Drago: 1032. Krsmanovi}, Branislav: 805. Krsmanovi}, Rajko - Rap: 607. Krsmanovi}, Vitomir: 605, 606. Krstekani}, Slobodan: 600. Krstevski, Traj~e: 164. Krsti}, Dragan: 612. Krsti}, Obren: 608. Krstovi}, Mi}o: 593. Krstovi}, Dragomir: 729, 746, 883, 884. Krzovi}, Muharem: 777. Ku~an, Milan: 124, 125, 238, 262, 284, 289, 304, 343, 348, 359, 372, 438. Ku~ini}, Mile: 164. Kueljar, Havier Perez (Javier Perez de Cuellar): 444. Kukanjac, Bo{ka Milutin: 47, 66, 147, 164, 165, 166, 167, 169, 170, 549, 550, 586, 587, 588, 589, 617, 618, 626, 627, 636, 637, 644, 649, 662, 667, 675, 676, 677, 679, 689, 691, 711, 714, 731, 750, 773, 796, 797, 798, 820, 822, 823, 835, 838, 839, 846, 851, 852, 883, 884, 908. Kuki}, Ratko: 703.

1199

Kukobat, Radovana Du{an: 858. Kula{, Darko: 612. Kula{, @arko: 612. Kulenovi}, Zlatan: 1029. Kuli}, Marko: 164, 664. Kuli{, Branislav: 1099. Kuljanin, An|elko: 812. Kuljanin, \uro: 609, 812. Kuljanin, Jovo: 535. Kuljanin, Milo{: 609. Kuljanin, Milenko: 812. Kuljanin, Milovan: 812. Kuljanin, Nedeljko: 812. Kuljanin, Radoslav: 535, 613, 811. Kuljanin, Ranko: 609. Kuljanin, Slobodan: 812. Kuljanin, Zdravko: 812. Kuljanin, Zoran: 812. Kunarac, Dragoljub: 535, 810. Kupre{anin, Vojo: 431, 512. Kusmuk, Ratko: 809. Kusmuk, Vlastimir: 809. Ku{i}, Rajko: 535, 809, 810, 831. Ku{ner, Bernar (Bernard Kuchnard): 940. Kutle{i}, Vladan: 944. Kuzman, Marko: 593. Kuzmanovi}, Branislav: 166. Kvarcov, Denis: 905.

1200

L
Laba`, Mladen: 1046. Labrovi}, Nenad: 1029. Laji}, Nedeljko: 551. Laki}evi}, Krsto: 607. Lale, Savo: 807. Lale, Vojin: 496. Lalovi}, Pero: 236. Lan~u`anin, Milan — Kameni: 882. Lap~i}, Rajko: 166. Lasi}, Miljenko: 1064, 1065. Latinovi}, Bogdan: 861. Lasica, Predrag: 900. Lasi}, Jago: 1108. Lau{i}, Mate: 1104. Lavicki, Predrag: 608. Lazar, knez. Vidi: Hrebljanovi}, Lazar. Lazarevi}, Vlado: 696. Lazi}, Todor: 882. Lebari}, Eugen: 419. Lederer, Goran: 384. Legija. Vidi: Ulemek, Milorad. Leksl, Johan (Johan Lexell): 1060. Lender, Remi (Remy Landern): 1087. Leovac, Slavko: 563, 564, 565, 620. Leroti}, Zvonko: 943. Letica, Ivan: 986. Letica, Sveto: 974. Levi, Bernar Anri (Bernard Henri Levy): 940.

1201

Lilajk, Marinko: 1029. Lili}, Zoran: 571, 572, 849, 850. Lizdek, Neboj{a: 597. Lizdek, Nedeljko: 587, 589, 590, 591, 823, 825. Lizdek, Velja Vlado: 854, 858. Lon~ar, Budimir: 236, 359, 374, 389, 416, 438. Lon~arevi}, Milivoje: 616. Lozan~i}, Ivo: 1085. Lozan~i}, Ljupko: 1098. Lozan~i}, Mirko: 1109. Lubarda, Vojislav: 479. Lubarda, Slavko: 810. Lubarda, Zdravko: 810. Lubura, Drago: 611. Luburi}, Ante: 1113. Luci}, Josip: 943, 1006, 1026, 1027, 1078, 1079. Lu~i}, Ivica: 1061, 1085. Lu~i}, Matko: 1076. Lu~i}, Zdravko: 1082. Luka~evi}, Tomislav: 1056. Luke`i}, Anton: 47, 60, 152. Luki}, Bo{ko: 569. Luki}, Milan: 880. Luki}, Berka Radenko: 853. Luki}, Vladimir: 857.

LJ
Ljubi~i}, Drago: 811. Ljubi~i}, Pa{ko: 1068.
1202

Ljubi~i}, Nikola: 40, 49, 50, 51, 58, 176, 181, 182, 184, 236, 377, 887. Ljubi}, Gojka Mile: 1114. Ljubina, Vese zvani Pijano: 810.

M
Macura, Milo{: 563. Ma~ek, Vlatko: 935, 936, 942, 1126. Mad`ar, Stipe Tadija: 1113. Magnus, Eklund (Eklund Magnuas): 1060. Mahmutovi}, Asim: 1046. Majer, D`eralda Endrju (Gerald Andrew Mayers): 1060. Maji}, Joze Marko: 1110. Maji}, Pero: 985. Majkl, Tim (Tim Mike): 1041. Maksi}, Milivoj: 439. Maksimovi}, Milosav: 602. Maksimovi}, Mitar — Manda: 882. Maksimovi}, Mladenko: 164. Maksimovi}, Vojislav: 495, 500, 535, 541, 551, 563, 564, 598, 602, 620. Malid`a, Milan: 569. Mali{ev, Roman: 905. Maljkovi}, Bogdana Milan: 858. Maljkovi}, Ilije Milan: 858. Maljkovi}, Stojana Milan: 858. Mami}, Josip: 1029. Mamula, Branko: 36, 37, 40, 41, 48, 49, 50, 51, 52, 53, 54, 55, 58, 59, 60, 62, 63, 64, 71, 73, 77, 85, 92, 150, 158, 176, 180, 182, 185, 235, 239, 241, 247, 257, 273, 274, 307, 314, 315, 320, 336, 351, 352, 353, 354, 355, 356, 361, 370, 371, 376, 377, 378, 379, 380, 381, 478, 887.

1203

Mandi}, Mladen: 806. Mandi}, Mom~ilo: 497, 589, 815, 895, 901. Mandi}, Radovan: 535. Mandi}, Slobodan: 806. Mandari}, Nikola: 164. Manojlovi}, Predrag: 615, 924. Manojlovi}, Tadija: 741. Manoli}, Josip: 289, 995. Mar~eti}, Dragan: 777. Marendi}, Bo`idar: 272, 374. Mari~i}, Nedeljka Marko: 849, 850. Mari}, Dinko: 602. Mari}, Marijan: 1014, 1077, 1088, 1093. Mari}, Momo: 602. Mari}, Pere Renato: 1110. Mari}, Vinko: 1085. Marjanovi}, Svetozar: 685. Marjanovi}, @eljko: 994. Markovi}, Ante: 79, 191, 236, 237, 247, 254, 256, 259, 260, 261, 262, 266, 268, 269, 272, 273, 276, 289, 307, 325, 336, 339, 340, 313, 344, 346, 348, 351, 353, 359, 361, 368, 374, 386, 397, 399, 438, 479, 580, 581, 943. Markovi}, Dragan: 496. Markovi}, Dragoslav - Dra`a: 176, 234. Markovi}, Ljubi{a: 464. Markovi}, Mihajlo: 178, 207, 208, 386. Markovi}, Mira: 377. Markovi}, Stipica: 1105. Marks, Karl (Karl, Marks): 44, 45. Marti}, ^edo: 613. Marti}, Milan: 394, 494, 872, 891, 892. Martinovi}, Jozo: 1109.
1204

Martinovi}, Nedeljko: 824. Martinovi}, Petar: 985. Martinovi}, Vinko: 1020, 1076. Martinovi}, Vlado: 1099. Maru{i}, Anto: 1046. Ma{i}, Ilija: 703. Maru{i}, Nenad: 1029. Matani}, Ivan: 1029. Mata{in, Bato: 589. Mati}, Miladin: 823. Mati}, Milan: 817, 824. Matkovi}, Zlatko: 1029. Mazalov, Rade: 615. Medi}, Vlado: 594. Medvidovi}, Jerko: 1107. Mejd`r, Jano{a Janos (Janos - Janos Major): 1060. Meklejn, Ficroj (Fitzroy Meclean): 396. Meli}, Husein: 1029. Mel{a, Momir: 1029. Mende{, @eljko: 1029. Merzel, Du{an: 166. Mesi}, Stjepan: 83, 86, 189, 203, 267, 268, 281, 282, 283, 286, 289, 299, 301, 302, 304, 311, 313, 320, 321, 326, 332, 334, 335, 336, 337, 339, 340, 341, 342, 343, 346, 348, 349, 351, 352, 357, 359, 360, 362, 365, 366, 368, 369, 370, 373, 374, 375, 376, 381, 384, 385, 388, 389, 392, 393, 394, 395, 410, 411, 413, 414, 415, 416, 418, 444, 457, 459, 943, 946, 948, 1026. Mesi}, Zlatko: 1028. Me{kovi}, Akif : 1029. Mici}, Franje Josip: 1058. Mi}evi}, Rajko: 610. Mi}unovi}, Dragoljub: 362.

1205

Mihailovi}, Dra`a: 192, 233. Mihailovi}, Kosta: 943. Mihajlovi}, Dragutin: 826. Mihajlovi}, ^aslav: 871. Mihajlovi}, Petar: 602. Mihajlovi}, Radisav: 602. Mihaljevi}, Zvonko: 1080. Mijanovi}, Ga{o: 563, 564. Mijanovi}, Rajko: 903. Mijatovi}, Dragan: 874. Mijatovi}, Jovo: 519. Mijatovi}, Mi{o: 592, 827. Mijatovi}, Velimir: 612. Mijatovi}, Vjeran: 1077. Mijov~i}, Mito: 593. Miki}, Slobodan: 166. Mikuli}, Branko: 1029. Mikuli}, Branko: 676. Miku{, Rade: 1029. Miladin, Ranko: 595. Milas, Ivan: 1041, 1044. Mileki}, Radomir: 587. Milenkovi}, Dragan: 601. Milenkovi}, Slobodan: 615. Mileti}, Ljubi{a: 601. Mileti}, Novo: 601. Mileti}, Zeko: 601. Mili~evi}, Ivan: 1029. Mili~evi}, Maksim: 832. Mili~evi}, Mi{o: 832. Mili~i}, Dragan: 569.
1206

Mili}, Lela: 541. Mili} od Ma~ve. Vidi: Stankovi}, Mili}. Mili}evi}, Darko: 594. Mili}evi}, Maksim: 594, 813. Mili}evi}, Ratko: 166, 616, 632, 635. Mili~i}, Josip: 535. Milinkovi}, Boro: 613. Milinkovi}, Pavle: 615, 616. Milivojevi}, Sini{a: 593. Milkovi}, Boro: 591, 823, 824, 826, 830. Milojevi}, Aleksa: 496, 563, 564. Milo{evi}, Branko: 595. Milo{evi}, Dragomir: 597, 620, 808, 815, 848. Milo{evi}, Jovan: 686. Milo{evi}, Ra{a: 536. Milo{evi}, Slobodan: 12, 59, 77, 78, 79, 81, 86, 92, 150, 157, 158, 159, 160, 161, 165, 167, 176, 178, 181, 182, 183, 184, 185, 186, 189, 190, 191, 196, 197, 198, 199, 201, 202, 203, 204, 205, 206, 207, 208, 209, 210, 213, 215, 219, 222, 233, 234, 235, 236, 238, 239, 240, 241, 242, 243, 244, 248, 251, 252, 255, 256, 257, 259, 261, 265, 269, 270, 272, 273, 274, 277, 279, 281, 282, 283, 284, 285, 286, 287, 289, 291, 293, 295, 297, 298, 300, 301, 302, 303, 304, 305, 306, 307, 308, 312, 313, 314, 315, 316, 317, 320, 321, 325, 326, 327, 329, 333, 334, 335, 336, 337, 338, 339, 340, 341, 342, 343, 344, 345, 348, 349, 351, 352, 354, 355, 356, 357, 358, 360, 361, 362, 363, 364, 365, 368, 371, 374, 375, 376, 377, 378, 379, 380, 381, 382, 383, 385, 386, 387, 388, 389, 390, 393, 396, 398, 399, 401, 404, 405, 415, 416, 417, 418, 419, 420, 421, 423, 424, 425, 426, 427, 429, 430, 431, 432, 433, 434, 436, 437, 438, 439, 440, 441, 444, 445, 446, 459, 472, 478, 479, 480, 481, 482, 488, 493, 494, 495, 496, 497, 505, 506, 514, 515, 567, 571, 572, 577, 578, 579, 580, 581, 693, 767, 771, 778, 780, 781, 802, 814, 834, 836, 837, 845, 852, 866, 873, 874, 886, 887, 888, 889, 891, 898, 899, 939, 942, 943, 944, 945, 946, 952, 954, 959, 965, 972, 999, 1004, 1036, 1038, 1119, 1121, 1126, 1128. Milovanovi}, Bogdan - ^i~a: 699. Milovanovi}, Manojlo - Jasenica: 839, 848, 860.

1207

Milovanovi}, Milovan: 507. Milutinovi}, Lazar: 601. Milutinovi}, Milisav: 616. Milutinovi}, Rajko: 601. Milutinovi}, Vuka{in: 601. Milutinovi}, @eljko: 601. Miljani}, Velimir - @ika: 535, 812. Miljavac, Pavao: 1013. Miljevi}, Branko: 615. Miljevi}, Milan: 563. Mimovi}, Bogdan: 594. Mimovi}, Mirjana: 594. Mini}, Milo{: 180, 898. Mio~evi}, Branko: 595. Mir~eti}, @ivan: 164, 166, 306, 664. Miri}, Zdravko: 583. Mirkovi}, Stevan: 36, 60, 84, 152, 899. Mirkovi}, Veljko: 813. Mirosavljevi}, Dragan: 748. Miskin, Jovo: 496. Mi{i}, Nikola: 522, 569, 613. Mi{i}, Zdravko: 606, 607. Mi{ura, Ljupko: 1080. Miteran, Fransoa (Francois Mitterand): 361, 396. Mitra{inovi}, Goran: 535. Mitrovi}, Aca: 272. Mitrovi}, Pero: 602. Mladi}, Ne|e Ratko: 169, 170, 228, 420, 441, 494, 540, 542, 568, 570, 571, 572, 668, 681, 692, 694, 769, 774, 775, 795, 796, 828, 838, 839, 840, 841, 842, 844, 847, 848, 855, 857, 862, 864, 875, 878, 879, 886, 894, 895, 896, 897, 996.

1208

Mla|en, Dragan: 831. Mla|en, \or|e: 593. Mla|en, Ranko: 595. Mla|en, Veljko: 595. Mla|enovi}, Mihajlo: 871. Mla|enovi}, Radojica: 535. Mo~evi}, Jovo: 593, 825. Modri}, Stipe: 1028. Mojevi}, Simo: 602. Mojsov, Lazar: 50, 58. Moljevi}, Stevan: 178, 192. Morina, Bratislava — Buba: 565. Morina, Rahman: 248. Motika, Milorad: 856, 862. Mraori}, Slobodan: 748. Mr|a, Gojko (Nikolaj, mitropolit dabro-bosanski): 225, 227, 228. Mr|a, Sreto: 630. Mrkaji}, Desimir: 609, 811, 812. Mrkaji}, Dragan: 613, 812. Mrkaji}, Gojko: 612, 812. Mrkaji}, Mihajlo: 812. Mrkaji}, Pero: 812. Mrkaji}, Rajko: 812. Mrkaji}, Vaso: 613. Mrkaji}, Velibor: 613. Mrkaji}, Vuka{in: 609, 611, 812. Mrkaji}, @ara: 535, 610, 612. Mrkaji}, @eljko: 812. Mrkonji}, Vuka{in: 535. Mrk{i}, Mile: 442, 873. Mr{i}, Radovan: 812.
1209

Mud, Anders: 1059. Munivrana, Mi{o: 974. Musa, Bo`e Miljenko: 1114. Musolini, Benito (Benito Musolini): 937.

N
Nadarevi}, Miroslav: 1029. Nade`din, Milivoj: 551. Najdanovi}, Milutin: 508. Naletili}, Mladen: 1020. Nikoli}, Novoslav: 853. Nedeljkovi}, Milan: 217, 692, 706, 774. Nedik, Slobodan: 703. Ne|o, Gvozden: 457. Ne|o, Slavi{a: 590. Negovanovi}, Krste Marko: 166, 167, 354, 419, 693. Negovanovi}, Radi{a: 703. Nenadi}, Mile: 563, 564. Ne{kovi}, Tri{e Milo{: 810. Ne{kovi}, Ratka Zoran: 810. Nevjesti}, Josip: 1099. Nevjesti}, Jozo: 1099. Nevjesti}, Mario: 1082. Nikels, Don (Don Nickels): 336. Nikolaj, mitropolit dabro-bosanski. Vidi: Mr|a, Gojko. Nikoli}, Dragan: 810. Nikoli}, Miodrag: 807, 810. Nikoli}, Novoslav: 859.

1210

Nikoli}, Ranko 551. Nikoli}, Stevan - Kriger: 537, 599, 615, 897. Nikoli}, Tomislav: 882. Nikolovski, Mirko: 166. Nikovi}, Nike [piro: 166, 387, 668, 682, 692, 774, 838. Nik{i}, Slavka Goran: 1110. Ninkovi}, An|elka Jovo: 592, 806. Ninkovi}, Mladen: 807. Ninkovi}, Rajko: 596. Ninkovi}, Slobodan: 807. Nogo, Petrov Rajko: 479, 563. Novakovi}, Savo: 747.

O
Obradov, Tomislav: 685. Obradovi}, Budimir: 806. Obradovi}, Petar: 686. Obradovi}, Stanko: 615. Obradovi}, Vuk: 85, 161, 165, 303, 305, 354, 378, 402. Odi}, Zoran: 326. Od`akovi}, Dim{o: 591, 593. Ogata, Sadako (Sadaco Ogatta): 1129. Ogvist, Bjana Kent (Kent Bjonin Ogvist): 1060. Ojdani}, Dragoljub: 769, 774, 873, 921. On~evski, Angel: 164. Opa~i}, Jovan: 196, 479. Orelj, Mirko: 615. Ormo`, Damir: 1029.

1211

Ostoji}, Jovo: 882. Ostoji}, Ostoja: 535. Ostoji}, Velibor: 504, 512, 535, 540, 541, 551, 557, 602, 619, 730. Otovi}, Milorad: 623. Oven, Dejvid (Dawid Lord Owen): 1036. Oven, Robert (Robert Owen): 71.

P
Paji}, Milo{: 597. Pakrac, Franje Franjo: 1055, 1056. Pan~evski, Milan: 248. Pandurevi}, Radomir: 831. Pandurevi}, Jovana Vinko: 848, 850. Pani}, Milan: 837. Pani}, Gruje @ivota: 164, 165, 381, 428, 442, 462, 661, 693, 727, 728, 847, 886. Panteli}, Milojica: 236. Papa Ivan Pavao II. Vidi: Wojtila, Karel. Parezanovi}, Dule: 884. Pa{ali}, Ivi}: 1044. Pav~evi}, Marin: 991. Paveli}, Ante: 213, 935, 937. Pavi}evi}, Branko: 180. Pavkovi}, Mate: 1029. Pavle, patrijarh Srpske pravoslavne crkve. Vidi: Stoj~evi}, Gojko. Pavle, knez. Vidi: Kara|or|evi}, Pavle. Pavli}, Ivica: 1099. Pavlov, Jovan: 166, 695. Pavlovi}, An|elko: 613.
1212

Pavlovi}, Dejan: 834. Pavlovi}, Mladen: 1101. Pavlovi}, Nikola: 1083. Pavlovi}, Pavo: 962. Pavlovi}, Rade: 685. Pavlovi}, Velimir: 1093. Pavlovi}, [imuna Vinko: 1058. Pehar, Mato: 166. Pejak, Pero: 1105, 1106. Pej~inovi}, Anto: 1087, 1089. Peji~i}, Borislav: 522. Peji~i}, Boro: 613. Peji}, Bo{ko: 522. Peji}, Mom~ilo: 501, 620. Peji}, @eljko: 1029. Pejovi}, Drago: 598. Pejovi}, Du{ko: 598. Pejovi}, Jovan: 808. Peki}, Joze Dario: 1110. Peki}, Mladena Dra`o: 1110. Penga, Ivan: 1002. Perak, Vladimir: 982, 983. Perazi}, Gavro: 439. Pereula, [piro: 821. Perevski, Boca: 164. Peri} — Kom{i}, Marka Bla`enko: 1114. Peri}, Luka: 994. Peri{i}, Sre}ka Mom~ilo: 169, 571, 572, 691, 693, 774, 862, 872, 873, 998. Peri{i}, Vukan: 535. Pe{a, Novica: 1029. Pe{i}, Radomir: 832.
1213

Peterle, Freanc: 345, 359. Petkovi}, Dragan: 832, 884. Petkovi}, Ljubi{a: 882. Petkovi}, Milivoj: 973, 985, 986, 1016, 1018, 1033, 1053, 1060, 1062, 1064, 1070, 1096, 1111, 1112. Petranovi}, Zlatko: 1029. Petra{evi}, Jozo: 1047. Petri~evi}, Dragan: 813. Petri~evi}, Cvijan: 813. Petri~evi}, Mi{o: 813. Petri~evi}, Slavko: 1055. Petri~evi}, Stevo: 813. Petri{i}, Simon: 1059. Petrovi}, Boban: 809. Petrovi}, Boro: 205. Petrovi}, Bo{ko: 563. Petrovi}, Brane: 926. Petrovi}, Branislav: 442. Petrovi}, Danilo, vladika: 216. Petrovi}, Desimir: 597, 809. Petrovi}, \or|e (Kara|or|e): 211, 560, 607. Petrovi}, Gradimir: 629, 630, 655. Petrovi}, Mom~ilo: 615, 616. Petrovi}, Petar — Njego{: 183,216, 217. Petrovi}, Ratislav: 224. Petrovi}, Slavko: 594, 806. Petrovi}, Sre}ko: 1087. Pfeifer, Kre{imir: 1029. Pijevac, Komnen: 620. Pili~i}, Zoran: 1045. Pili{ki}, Vinko: 1099.
1214

Piljak, Obrad: 130. Pjani}, Nikola: 1099. Pjevi}, Miodrag: 535. Planja, Almas: 545. Planja, Miralem: 545. Plav{i}, Biljana: 227, 481, 483, 495, 496, 508, 535, 572, 578, 621, 677, 730, 835, 877, 878. Plazini}, Vlastimir: 587, 823. Pljevalj~i}, Marinko: 535. Pljevalj~i}, Vaso: 601. Pljevalj~i}, Vlatko: 601. Pocrnja, Josip: 1080, 1081, 1083, 1100. Pojski}, Sabrija: 581, 583, 584, 802, 805. Poleksi}, Miodrag: 613. Poli}, Du{an: 589. Popla{en, Nikola: 545, 546, 563, 564. Popit, Franc: 51, 58. Popovi}, Dane: 353. Popovi}, Bo`o: 777. Popovi}, Branislav: 166. Popovi}, Dragan: 748. Popovi}, Jovan: 166. Popovi}, Milutin: 582. Popovi}, B. Nikola: 563. Popovi}, Obrad: 687. Popovi}, Petar: 601. Popovi}, Vasilije: 897. Posavec, Dalibor: 1028. Posthimanov, Mihail (Posthimanov, Mihail): 904. Postolovski, Trajko: 164. Poto~ar, Stane: 40, 50, 60, 62, 71, 130, 156.
1215

Pozderac, Hamdija: 235. Pozderac, Sakib: 60. Praljak, Slobodan: 973, 988, 990, 996, 1013, 1022, 1023, 1053, 1070, 1115. Pranji}, Marko: 1029. Pranjkovi}, Marko: 1106. Pra{~evi}, Radovana Dobra{in: 164, 299, 676, 692, 727, 877. Prce, Bo{ko: 994. Prce, Nike Marijan: 1019. Prel~ec, Darko: 1029. Primorac, Frane: 1038. Primorac, Ivica: 1018, 1064, 1066. Prka~in, Ante: 1053. Prli}, Jadranko: 857, 956, 968, 973, 1030, 1031, 1032, 1098. Proti}, Dragan: 220. Prpi}, Milan: 1106. Prstojevi}, Nedeljko: 804. Puji}, Milan: 166. Pukljak, Damir: 1029. Pupi}, Denis: 1029. Pustvik, Du{ko: 604, 808. Pu{ara, Kosta: 563. Pu{kovi}, Mladen: 623.

R
Rabrenovi}, Velizar: 685. Ra~an, Ivica: 238. Radakovi}, Ilija: 38, 43, 45, 48, 50, 60, 61, 64, 84, 127, 129, 237, 326, 346, 347, 851, 979.

1216

Radoj~i}, Milana Vladimir: 858. Radan, Radmilo: 596. Radi}, bra}a. Vidi: Stjepan i Pavle Radi}. Radi}, Ivica: 1029. Radi}, Krstan: 613. Radi}, Pavle (brat Stjepana): 935. Radi}, Petar: 808. Radi}, Predrag: 512. Radi}, Ratko: 608, 610, 611. Radi}, Stjepan: 935, 936, 937. Radi{kovi}, Vojo: 900. Radmilovi}, Stanko: 244, 269, 273. Radojkovi}, Jelena: 747. Radonji}, Puni{e Slobodan: 849. Radosavljevi}, Marko (Artemije, vladika kosovsko-prizerenski): 227. Radosavljevi}, Milo{: 829. Radovanovi}, Predrag - Coka: 808. Radovanovi}, Sre}ko: 882, 897. Radovanovi}, Tomislav: 164. Radovi}, Risto (Amfilohije, mitropolit crnogorsko-primorski): 219, 225, 227, 228. Radovi}, Vojislav: 164. Raguz, Nikola: 1046. Ragu`, Ante: 1107. Rai}, Bo`o: 957. Rai}, Kre{imira Miro: 1057. Rai}, Ante Renato: 1113, 1114. Raji}, Ivica: 857, 891, 1111, 1112. Raji}, Tomislav: 1099. Raji}, Zoran: 1087.

1217

Rajkovi}, Ivan: 1099. Ramljak, Stanko: 1029. Rankovi}, Aleksandar: 176. Rankovi}, Uro{: 595, 813. Rastovi}, David: 891. Ra{eta, Andrija: 166, 348, 421, 659. Ra{kovi}, Jovan: 196, 200, 202, 208, 210, 241, 479. Ra{ula, Nedeljko: 630. Ra`natovi}, @eljko — Arkan: 224, 225, 226, 871, 875, 877, 878, 889. Regan, Ronald (Ronald Regan): 76. Rezo, Ivo: 1099. Re`ek, Ivica: 1029. Ribi~i}, Ciril: 945, 958, 961, 963. Risti}, Milovan: 1064. Rodni, Morga (Morga Rodney): 1060. Roso, Anto: 960, 973, 987, 988, 994, 995, 996, 1032, 1054, 1059, 1069, 1070. Rozenberger, Franc Elvis (Franz, Elvis Rosenberger): 1058. Ro`i}, Milorad: 1029. Rudi}, Petar: 828. Rungelov, Stamen: 535. Rup~i}, Miro: 994. Rupel, Dimitrij: 359, 438. Ru`inovski, Milan: 166.

S
Salamun, Darko: 1029. Salapura, Petar: 857.

1218

Samard`ija, Radmilo: 608. Samaruga, Kornelio (Cornelio Sammaruga): 1129. Samoukovi}, Boro — Ico: 608. Samoukovi}, Nedeljko: 812. Sanfilipo, \uzepa \ovani (Sanfilippo — Giuseppe - Giovani): 1060. Sapund`iu, Riza: 248, 301, 304, 309, 310, 312, 318, 335, 336, 413. Savi}, Mile: 535. Savi}, Milo{: 505, 507, 509, 516, 620. Savi}, Neboj{a: 594. Savi}, Ratko: 686. Savi}, Simo: 605. Savovi}, Branko: 535. Sejdovi}, Hajrudin: 583. Sekuli}, Jadranko: 807. Sekuli}, Radomir: 165, 664. Sekuli}, Radoslav: 772. Selak, Osman: 614, 686, 777, 866, 870. Serti}, Ivan: 1055. Sijer~i}, D`emal: 687. Siki}, Josip: 1014. Sikira{, Gojko: 593. Sikira{, Marko: 593. Silajd`i}, Haris: 438, 553. Sili}, Andrija: 164. Simatovi}, Franko — Frenki: 280, 537, 874, 886, 887, 888, 889. Simeunovi}, Marinko: 594. Simi}, Blagoje: 536. Simi}, Branko: 507, 609, 621. Simi}, Mirko: 596. Simi}, Novica: 848.

1219

Simovi}, Bo`an: 994. Simovi}, Dragoljub: 709, 727. Simovi}, Miodrag: 495, 508, 551, 750. Simovi}, Mirko: 686. Simovi}, Pero: 616, 884. Simovi}, Petar: 741. Simovi}, Milorada Stoja: 600. Simovi}, Milo{a Tomislav: 415, 619, 693. Simovi}, Zoran: 605. Sistov, Mate Ante: 1057. Sivac, Mirsad: 1046, 1048, 1054. Skakavac, Drago: 535. Skakavac, Matija: 535. Skakavac, Milana Vesna: 600. Skoko, Andrija: 1038. Skoko, Milorad: 551. Sladoje, Riste ^edomir: 821, 858. Sladoje, Manojla Milan: 858. Smiljani}, Milovana Goran: 592, 806, 807. Smiljani}, Jozo: 986. Smiljani}, Radomir: 563. Smoljo, Ivica: 1107. Sneden, Daniel. Vidi: Vasiljkovi}, Dragan. Soki}, @ivko: 589. Sokolovi}, Mile: 810. Sokolovi}, Zoran: 242, 244, 886. Soldo, Rafaela Marin: 1114. Spahi}, Radomir: 883. Spaji}, Anto: 1098. Spirovski, Stevana Aleksandar: 47, 123, 152, 164, 693.

1220

Srebrov, Vladimir: 486. Staljin. Vidi: D`uga{vili, Josif Visarionovi~). Stamatovi}, Aleksandar: 164. Stamboli}, Ivan: 49, 150, 157, 180, 181, 182, 185, 186, 188, 190, 199, 203. Stamenkovi}, Aleksandar: 591. Stampl, Marko (Stumpel Marco): 1060. Stani}, Milenko: 502. Stani}, Miodrag: 595, 596. Stani}, Miroslav: 535, 809. Stani}, Sekula: 722. Stanimirovi}, Mom~ilo: 608. Stani{i}, Jovica: 494, 886, 887. Stani{i}, Mi}o: 551, 886. Stani{i}, Nikola: 594. Stani{i}, Novica: 887, 924, 925. Stani{i}, Novo: 613. Stankovi}, Branko: 166. Stankovi}, Dobro: 926. Stankovi}, Mili} (Mili} od Ma~ve): 222. Stankovi}, Milovan: 599, 814, 821, 830. Stankovi}, Simo: 722. Stankovi}, Slavi{a: 601. Stanojevi}, Simo: 535. Star~evi}, Ante: 935, 936, 937. Star~evi}, Jove Gojko: 849, 868. Stari, Anton: 124. Starovi}, Slobo: 541. Starovi} - Medan, Tatjana: 551, 620. Stepani}, Kruno: 1029. Stevandi}, Nenad: 512.

1221

Stevanovi}, Bo`idar: 164, 664, 886. Stipeti}, Petar: 1011, 1012, 1013, 1038. Stjuart, Bob (Bob Stewart): 1017. Stojanovi}, Dragan: 535. Stojanovi}, Mile: 594. Stojanovi}, Stanko: 926. Stojanovi}, Koste Veljko: 858. Stojanovi}, Marka Vito: 610. Stojanovi}, Vladimir: 164. Stoj~evi}, Gojko (Pavle, patrijarh SPC): 213, 220, 221, 225, 226, 228, 571, 572. Stoj~i}, Radovan — Bad`a: 280, 886, 887. Stoji}, An|elko: 985. Stoji}, Bruno: 985, 1079, 1098, 1099. Stoji}, Rajko: 613. Stojisavljevi}, Du{ko: 591. Stojisavljevi}, Slavi{a: 591. Stoltenberg, Torvald (Torwald Stoltenberg): 1036. Sto{i}, Dragojlo: 600. Sto{i}, Sreten: 598, 599. Strugar, Andrije Pavle: 663, 693, 769, 774. Struji}, Ivica: 1082. Struji}, Mihovil: 962, 1080, 1081. Stupar, Savo: 860. Suboti}, Bogdan: 801, 820, 821, 822. Suboti}, Du{an: 615. Suboti}, Nikica: 608. Suboti}, Pero: 605. Subotin, Marko: 615. Su~i}, Ante: 676.

1222

Suharov, Sergej Viktor: 903. Suljevi}, Zi}ro: 823. Svitlica, Grujo: 613.

[
[agolj, Zdenko: 1093, 1095. [agud, Nenad: 1046. [akota, Blagoje: 583, 606, 607, 805. [andrk, Ljupka Drago: 1056. [androv, Mirko: 1086. [arac, D`emil: 152. [aran, Du{ana Drago: 611. [aran, Du{ana Slavko: 611. [arapov, Jurij: 905. [ar~evi}, Zarije: 607, 811. [ari}, Branko: 962, 1080. [ari}, D`evad: 985. [arini}, Hrvoje: 944, 1036. [arlija, Mate. Vidi: Batlak, Nijaz — Daid`a. [arovi}, Miro: 807. [ehovac, Marinka Milorad: 854, 858. [ego, Nikola: 701. [entija, Josip: 943. [eparovi}, Zvonimir, Paul: 438. [e{elj, Vojislav: 181, 196, 871, 874, 875, 878, 881, 882, 883, 884, 898, 901. [evarnadze, Eduard: 274. [iforija, Dalibor: 607.

1223

[ilovi}, Darko: 440. [iki}, Josip: 1058, 1088, 1089. [ili}, Marino: 1029. [iljeg, @eljko: 986, 991, 1014, 1015, 1017, 1018, 1030, 1035, 1060, 1061, 1062, 1063, 1066. [iljegovi}, Dragan: 829. [imac, Petar: 974. [imi}, Petar: 51, 77, 79, 152, 239, 974. [imi}, Zoran: 1076. [impraga, Nikola: 603. [imunovi}, Ivana Dragan: 1114. [inikovi}, Jove Sretko: 610. [ip~i}, Tomislav: 607, 696, 697, 807, 848. [islav, Zdenko: 1086. [kondri}, Milan: 686, 870. [kondri}, Milorad: 629. [krbi}, Petra Ratko: 849. [ljivan~anin, Veselin: 378. [ljivi}, Vladan: 711, 907. [mit, Jirgen (Jürgen Schmidt): 1050. [oji}, Dragan: 807. [olevi}, Miroslav: 197, 198. [olji}, Vladimir: 962, 1039, 1080. [opf, Davor: 1099. [otra, Zdravko: 563. [o{ki}, Mom~ilo: 832. [ovagovi}, Branko: 692, 774. [pegelj, Martin: 56, 60, 152, 238, 243, 264, 265, 266, 282, 284, 293, 295, 296, 303, 317, 320, 947, 974, 975, 976, 981, 982, 995, 999, 1011, 1012, 1013, 1021, 1025, 1026, 1033, 1035, 1036, 1044, 1050, 1060, 1096, 1097. [pi~ko, Sini{a: 1029.
1224

[tadler, Josip: 936. [tefanek, Vinko: 1003, 1004, 1005, 1006, 1007, 1008, 1009. [trbac, Branislav: 806. [trbac, Milan: 615. [trkalj, Petra Dragan: 847, 853. [ukarica, Mijo: 583. [unji}, Mario: 1105. [upi}, Jovan: 166. [uput, Milan: 685. [turli}, Zoran: 1029. [u{ak, Gojko: 659, 943, 974, 981, 990, 995, 998, 1013, 1023, 1024, 1025, 1026, 1027, 1028, 1032, 1034, 1038, 1043, 1044, 1046, 1047, 1068, 1075, 1078, 1079, 1098, 1099, 1104. [u{i}, Slavoljub: 571, 572. [utalo, Luke Mato: 1114. [uti}, Jozo: 1029.

T
Tabakovi}, Ljupko: 1080. Tabakovi}, @eljko: 615. Tadi}, Ljubomir: 563, 564. Tadi}, Ranko: 806. Tali}, Momir: 538, 680, 692, 704, 777, 825, 838, 848, 863. Tanaskovi}, Darko: 219, 563. Tanji}, Ivan: 986. Ta{i}, Radovan: 600. Tatalovi}, Nikola: 615. Tau{an, Tomislav: 686, 747, 748, 749, 883, 884. Tau{an, Zdravko: 1029.
1225

Te{anovi}, bra}a: 593. Terzi}, Dragan: 223. Terzi}, Ljubisav: 496, 551. Te{ovi}, Du{ko: 592. Te{ovi}, Milo{: 592. Tihi}, Safet: 686. Tik, Stanislava Aleksandar (Aleksander Stanislav Tyc): 1060. Timara, Gavran: 602. Timara, Manjak: 602. Timotijevi}, Slavko: 601. Tintor, Jovan: 541, 542, 543, 603, 827. Tintor, Mile: 594. Tintor, Momo: 594. Tintor, Neboj{a: 594. Tintor, Zdravko: 594. Todorovi}, Borisav: 856. Todorovi}, Dragomir: 615. Todorovi}, Milovan: 850. Todorovi}, Ljubinka: 187. Todorovi}, Radisava Rade: 853. Todorovi}, Zdravko: 591. Toholj, Miroslav: 563, 564, 621. Tole, @arko: 986, 991, 998, 1028, 1078. Tolimir, Zdravko: 571, 572, 694, 839, 848. Tolj, Ivan: 1032, 1070. Tomac, Zdravko: 947, 1014. Tomas, Predrag: 1029. Toma{, Mi{o: 608. Toni~i}, Momir: 589, 590, 591, 750, 823, 824, 826. Tomi}, Blagoje: 595. Topalovi}, Vlado: 597.
1226

Topi}, Ivan: 1029. Topi}, Slavko: 1029. Topi}, Vinko: 1029. Torbica, Milan: 769, 774. Tornberi, Sedric (Cedric Thornbery): 1022. To{i}, Dragojlo: 741, 832. Tot, Dragan: 608. Tot, Ilija: 996. Trajkovski, Tomislav: 164. Travar, Boris: 612. Travar, Dragan: 612. Trbojevi}, Dmitar: 164, 665. Trifunovi}, Bogdan: 240, 241, 242. Trifunovi}, Sr|an: 595. Trifunovi}, Vlado: 164. Tripalo, Mika: 938. Tripkovi}, Novica: 601. Tri{ovi}, Goran: 1029. Trivi}, Janko: 586, 589, 590, 607, 741, 823, 824. Troho, Teodor: 164. Trubelja, Josip: 1046. Tucovi}, Mihajlo: 604. Tu|man, Franjo: 12, 83, 196, 200, 257, 261, 262, 268, 284, 286, 287, 289, 292, 293, 304, 306, 318, 319, 320, 321, 327, 328, 338, 348, 359, 368, 374, 379, 389, 398, 399, 418, 423, 425, 428, 438, 441, 444, 493, 523, 550, 796, 935, 937, 938, 939, 940, 941, 942, 943, 944, 945, 946, 948, 949, 950, 951, 952, 953, 954, 955, 956, 958, 959, 960, 963, 964, 965, 970, 971, 972, 973, 975, 979, 980, 981, 982, 995, 999, 1004, 1013, 1021, 1023, 1024, 1026, 1030, 1031, 1033, 1034, 1035, 1036, 1038, 1041, 1042, 1044, 1050, 1052, 1054, 1068, 1071, 1076, 1078, 1079, 1119, 1121, 1126. Tu|man, Miroslav: 983, 1044. Tuka, Stjepan: 1112.
1227

Tulo, Pere Anto: 1110. Tumanov, Simeon: 166. Tupurkovski, Vasil: 248, 261, 264, 289, 299, 301, 304, 312, 335, 337, 352, 359, 368, 370, 375, 376, 409, 410, 411, 413, 414, 416. Turalija, Pero: 1107. Tutnjevi}, Milivoje: 621, 803. Tus, Anton: 84, 152, 306, 1011, 1041. Tutnjevi}, Milivoje: 498.

U
Ubiparipovi}, Dragomir: 220, 227. Ujdur, Velimir: 1029. Ulemek, Milorad — Legija: 875, 878, 879. Unkovi}, Milivoje: 563, 621. Unkovi}, Slobodan: 206. Urli}, Ante: 992. Uro{anin, Spasoje: 857. Uvli}, Ante: 989. Uve, Joakim Herker (Joachim Herker Uwe): 1060. Uzelac, Du{an: 166. Uzelac, Milan: 614. Uzelac, Marka Nikola: 66, 169, 325, 385, 387, 393, 399, 459, 460, 579, 580, 581, 692, 696, 773, 825.

V
Vaki}, Branislav: 873, 889. Valenta, Anto: 1098, 1099.
1228

Van den Bruk, Hans (Hans van der Brock): 381, 389, 423, 424. Vanovac, Nenad: 805. Vasilije, episkop zvorni~ko-tuzlanski. Vidi: Ka~avenda, Ljubomir. Vasiljevi}, Predraga Aleksandar: 166, 354, 378, 394, 494, 693, 892. Vasiljevi}, Lazar: 507. Vasiljevi}, Mladen: 810. Vasiljkovi}, Dragan (kapetan Dragan): 827. Vaskovi}, Slobodan: 592. Vaskovi}, Vaso: 592. Vasovi}, Dragoje: 166. Vens, Sajrus (Cyrus Vance): 328, 425, 441, 444, 447, 524, 547, 659, 660. Verdun, Frederik (Teunis Frederick Verduin): 1060. Vere{, Milan: 440. Veselinovi}, Rade: 608. Vida~ek, Ivana Ilija: 1114. Vidakovi}, Nedeljko: 882. Vidovi}, Miroslav: 1038. Vidovi}, Rudo: 1107. Viduka, Mate: 981, 982, 1065. Visi}, Radi{e Milovan: 858. Viskovi}, Predrag: 1113. Vi{nji}, Svetozar: 47. Vla~i}, Mom~ilo: 499. Vla~o, Branko: 542. Vladi~i}, Milo{: 535. Vladi~i}, Radenko: 535. Vladislav, mitropolit dabro-bosanski. Vidi: Mr|a, Gojko. Vlahov, Hrvoje: 1067. Vlasi, Azem: 149. Vojinovi}, Mile: 615.

1229

Vojtila, Karel (Karel Wojtyla, Ivan, Pavao II, papa Rimo-katoli~ke crkve): 393. Vojvodi}, Radoslav: 589. Vostrukov, Evgenij (Vostrukov, Evgenij): 226. Vranicki, Predrag: 276. Vrankovi}, @eljko: 1107. Vrhovec, Josip: 50. Vrlje{, Ljubi{a: 828. Vrlje{, Rade: 604, 808. Vrlje{, Slavi{a: 828. Vr`ina, Obrad: 628. Vu~i}, Joze Goran: 1058. Vu~eti}, Branislav — Vule: 834. Vu~eti}, Risto: 535. Vu~ini}, Sini{a: 894. Vu~kovi}, Radovan: 563, 564. Vu~urovi}, Bo`idar: 486, 492, 512, 559, 578, 873, 881. Vujaklija, Vladimir: 623. Vujevi}, Stipe: 1101. Vuji~i}, Dragan: 609, 611, 613, 811, 812. Vuji~i}, Drago: 813. Vuji~i}, Ne|o: 594, 813, 832. Vuji~i}, Vaso: 535, 811. Vuji~i}, Goran: 1048, 1054. Vuji}, Pero: 686. Vujina, Ante: 1055. Vujina, Ante Josip: 1055. Vujovi}, Milorad: 492. Vukadin, Milo{ - [vabo: 597, 808. Vukadin, Momir: 813. Vukajlovi}, Milorad: 502.
1230

Vuk~evi}, Risto: 434, 435. Vuki~evi}, Kojo: 593. Vuk~i}, - Hrvatini}, Hrvoje: 1058. Vuki}, Radoslav: 496, 512. Vuki}, Radovan: 580. Vukmanovi}, Zoran: 583. Vukodragovi}, Zoran: 926. Vukosavljevi}, Drago: 106, 111, 114, 144, 145, 703, 774, 775. Vukovi}, Vladimir: 441, 838. Vukovi}, Jovan: 535. Vukovi}, Miroslav - ^ele: 882. Vukovi}, Nenad: 535. Vukovi}, Branka Vladimir: 667, 680, 692, 774, 809. Vukovi}, Vukota: 807. Vukovi}, @eljko: 211. Vuk{i}, Nikola: 1029. Vuleta, Dra{ko: 496.

Z
Zadro, Jure: 985. Zagorac, Nikola: 569. Zagor~i}, Frank: 1055. Zdilara, Slaven: 1057. Zebi}, Dinko: 1077. Ze~evi}, Ante: 1085. Zekan, Branko: 374. Zeki}, Goran: 505, 509. Zelen, Petar: 897. Zelen, Stevo: 613.
1231

Zelenbaba, Du{an: 479. Zelenovi}, Bosiljka: 609. Zelenovi}, Dragutin: 202, 240, 243, 248, 261, 269, 335. Zelenovi}, Zdravka Ranko: 611. Zelenovi}, Zdravka Slavko: 611. Zelenovi}, Rade Todor: 610. Zelenovi}, Sime Zdravko: 610, 611. Zelenovi}, \or|a Zoran: 611. Zeli}, @eljko: 962. Zelovi}, ^edo: 535. Zeljaja, Radmilo: 777. Zimerman, Voren (Warren Zimmerman): 266, 267, 290, 341, 457, 941. Zirojevi}, Mirko: 593. Zirojevi}, Nemanja: 593. Zlati}, Ivan: 1046, 1047. Zmijanac, Du{ko: 615. Zoranovi}, Joja: 810. Zoranovi}, Jove Miroslav - Kinja: 810. Zori}, Ivan (Bruno Zori} — Zulu): 991, 992, 996. Zori}, Radoje: 602. Zovko, Bo`o: 985. Zrelec, Vladimir: 551. Zrinu{i}, Petra Drago: 1114. Zrno, Stjepan: 986. Zubi}, Vlado: 613. Zukovi}, Ljubomir: 551, 620. Zurovac, Mirko: 563. Zvicer, \or|ije: 164.

1232

@
@arkovi}, Vidoje: 182. @epini}, Vitomir: 551, 589, 645. @eraji}, Milorad: 608. @ivak, Danila Bo`o: 610, 611. @ivak, Obrena ^edo: 610. @ivak, Danilo: 610. @ivak, Mirka Dragan: 610. @ivak, \or|e: 609. @ivak, @ivka Gordan: 611. @ivak, Milana Marinko: 610. @ivak, Milovana Marinko: 611. @ivak, An|elka Mile: 611. @ivak, Milovana Mirko: 611. @ivak, Obrena Mirko: 610. @ivak, Danila Neno: 610. @ivak, \or|a Strahinja - Strajo: 609, 610, 611, 802, 811, 813. @ivanovi}, Milenko: 848. @oni, Ante - Maksan: 1035. @ivanovi}, Novica: 829. @ugi}, Mirko: 897. @ulj, Ivica: 1101. @ulj, Mladen: 1107. @uljevi}, Vinko: 1101. @upani}, Bo`idar: 1029. @upljanin, Stojan: 650. @u`a, Ranko: 812. @u`a, Zdravko: 613.

1233

R E G I STAR GEOGRAFSKIH NAZIVA

A
Ahatovi}i: 594, 742, 813. Ahmi}i: 979, 1125. Albanija: 193, 215. Aleksandrovac: 740. Aleksinac: 740. Alipa{in Most: 717, 718. Al`ir: 45. Australija: 1096. Austrija: 267, 339, 346, 358, 415, 1058, 1081. Austrougarska: 935. Avdagi}a luka: 603.

B
Ba~ka: 192. Ba~ka Palanka: 347, 897. Ba~ka Topola: 1056. Bajina Ba{ta: 699, 783, 928, 929. Baktu{a: 1005. Balkan: 180, 181, 193, 209, 213, 214, 219, 236, 342, 358, 390, 440, 566, 882. Banat: 192.

1237

Banija: 56, 128, 181, 205, 222, 260, 355, 356, 373, 375, 384, 404, 405, 442, 636, 662, 838. Banovi}i: 108, 113, 132, 502, 687, 955. Banski Karlovci: 909. Banja Luka: 91, 94, 95, 97, 98, 104, 106, 108, 114, 115, 129, 130, 131, 142, 143, 210, 223, 226, 250, 379, 399, 454, 455, 456, 459, 460, 465, 478, 479, 484, 485, 486, 487, 490, 491, 501, 511, 512, 513, 514, 538, 567, 568, 569, 579, 580, 613, 614, 633, 635, 642, 644, 645, 650, 662, 667, 668, 669, 670, 671, 680, 681, 685, 686, 687, 688, 689, 690, 692, 695, 699, 704, 709, 713, 721, 722, 726, 728, 738, 739, 750, 771, 773, 784, 786, 787, 788, 789, 790, 797, 801, 803, 805, 815, 838, 839, 860, 865, 870, 874, 876, 884, 907, 909, 910, 911, 912, 913, 914, 915, 918, 919, 922, 928, 949, 1010, 1107. Bar: 583, 584, 603, 698, 771, 772, 774. Baraku{a: 812. Baranja: 59, 181, 205, 222, 347, 357, 373, 385, 393, 394, 402, 524, 661, 676, 943. Bare: 601. Bara}i: 466. Ba{ko Polje: 995. Batajnica (aerodrom): 785, 787, 788, 789. Batine: 347. Be~: 1109. Bejrut: 584, 771. Beli Manastir: 394, 552, 1056, 1084. Beograd: 38, 51, 55, 56, 57, 58, 59, 60, 62, 66, 139, 153, 169, 177, 188, 196, 198, 203, 205, 206, 207, 210, 214, 215, 220, 223, 225, 240, 288, 298, 299, 300, 301, 302, 304, 305, 313, 320, 325, 337, 347, 348, 356, 360, 362, 368, 374, 375, 380, 381, 391, 410, 414, 431, 459, 483, 484, 494, 499, 525, 537, 547, 556, 563, 578, 590, 598, 616, 619, 623, 632, 659, 661, 662, 664, 665, 666, 676, 712, 726, 728, 734, 747, 751, 771, 779, 781, 782, 793, 809, 820, 821, 836, 837, 838, 839, 840, 848, 849, 850, 852, 853, 854, 857, 859, 860, 862, 864, 865, 866, 867, 868, 869, 878, 880, 884, 887, 897, 901, 902, 916, 919, 924, 925, 926, 928, 936, 942, 944, 952, 983, 1010, 1120, 1121. Benkovac: 128, 257, 280, 532, 651, 652, 655, 681, 688, 916.

1238

Berlin: 339, 743. Betnja Mala: 736, 1006. Bezdan: 347. Biha}: 91, 94, 97, 99, 104, 105, 107, 109, 129, 130, 131, 132, 152, 321, 406, 538, 615, 624, 629, 633, 634, 635, 644, 662, 664, 667, 668, 669, 682, 683, 685, 688, 689, 690, 692, 698, 699, 701, 704, 709, 726, 773, 785, 797, 799, 804, 904, 912, 913, 914, 915, 918, 923, 924, 943, 944, 1129. Bijelo Polje: 583, 725, 923, 998, 1001. Bijeljina: 99, 109, 132, 212, 502, 600, 618, 624, 667, 670, 684, 688, 700, 701, 704, 705, 723, 729, 736, 740, 789, 799, 814, 834, 870, 874, 875, 877, 878, 881, 883, 885, 886, 902, 904, 911, 913, 924, 927, 928, 930, 1010. Bile}a: 113, 131, 492, 493, 498, 502, 582, 610, 660, 664, 667, 691, 693, 698, 737, 739, 768, 774, 800, 812, 870, 874, 880, 881, 882, 921, 927. Biljevo: 739. Bio~a: 828. Biosko: 728. Biskupi}i: 606. Bi{}e polje: 740. Bitolj: 662. Bivolje Brdo: 1020. Bizant: 11. Bjela{: 735. Bjela{nica: 786, 854. Bjelimi}i: 1036. Bjelosavljevi}i: 790, 792. Bjelovar: 128, 299, 380, 386, 675, 1081. Bjelu{ina: 739, 773. Bjelov~ina: 612. Blagaj: 735, 984, 989, 998, 1020, 1029. Bla`uj: 591, 711, 724, 725, 806. Bo~: 346. Bogojevo: 347.
1239

Bogovac: 791. Bogovi}i: 730, 806, 831. Bogutovo Selo: 704, 736. Bojnik: 594. Boka kotorska: 57. Bok{evica (planina): 1049. Borije: 738, 740, 742. Borike: 746, 809. Borci: 609, 610, 612. Bori}i (naselje): 738. Borovo Naselje: 883. Borovo polje: 1009. Borovo Selo: 86, 368, 376, 883. Bosanska Dubica: 106, 131, 490, 667, 688, 704, 823, 1124. Bosanska Gradi{ka: 106, 131, 143, 458, 490, 539, 667, 688, 704, 750, 857, 1124. Bosanska Kostajnica: 704, 1124. Bosanska krajina: 143, 212, 256, 257, 355, 459, 487, 490, 493, 496, 497, 499, 538, 579, 580, 614, 769, 775, 782, 795, 804, 805, 839, 876, 883, 884, 892, 899, 900, 947, 1122. Bosanska Krupa: 106, 107, 113, 131, 494, 501, 538, 539, 542, 615, 643, 644, 688, 804, 819, 820, 823, 892, 1124. Bosanska Otoka: 892. Bosanska posavina (Posavina): 328, 775, 782, 946, 947, 954, 999, 1003, 1004, 1009, 1011, 1012, 1013, 1014, 1037, 1123, 1128. Bosanska Ra~a: 736. Bosanski Brod: 131, 502, 550, 599, 600, 615, 618, 688, 706, 735, 787, 814, 818, 881, 946, 947, 948, 954, 979, 1004, 1009, 1011, 1012, 1013, 1014, 1122. Bosanski Lu`ani (Lu`ani Bosanski): 735. Bosanski Novi: 99, 131, 491, 538, 630, 651, 652, 653, 667, 682, 688, 704, 1124.

1240

Bosanski Petrovac (i Petrovac): 107, 113, 131, 143, 397, 461, 464, 501, 538, 615, 628, 629, 634, 635, 667, 669, 683, 686, 688, 701, 702, 705, 713, 715, 720, 724, 795, 804, 833, 861, 862, 907, 913. Bosanski [amac: 131, 502, 514, 536, 537, 599, 600, 667, 688, 700, 738, 776, 782, 791, 819, 887, 889, 925, 928, 946, 947, 1006, 1008, 1009. Bosansko Grahovo: 57, 99, 131, 464, 493, 521, 550, 667, 688, 698, 701, 702, 713, 774, 804, 823, 856, 857, 891, 920. Bosansko Petrovo Selo: 487, 706. Bosna (rijeka): 665, 1006. Bosna i Hercegovina: 11, 12, 21, 47, 48, 51, 55, 56, 57, 58, 59, 60, 61, 62, 65, 78, 84, 88, 89, 90, 94, 100, 113, 114, 117, 120, 122, 126, 127, 129, 133, 136, 137, 138, 139, 141, 144, 151, 152, 153, 157, 158, 161, 162, 163, 167, 168, 169, 170, 184, 185, 187, 188, 189, 190, 192, 193, 194, 195, 196, 200, 202, 207, 208, 210, 211, 212, 214, 215, 216, 217, 218, 220, 222, 224, 225, 226, 227, 228, 234, 235, 240, 241, 242, 245, 248, 256, 258, 296, 300, 304, 320, 321, 326, 328, 330, 335, 337, 338, 350, 353, 360, 363, 364, 365, 369, 371, 372, 379, 382, 383, 394, 396, 399, 400, 406, 407, 410, 412, 432, 445, 446, 468, 472, 477, 478, 479, 480, 481, 482, 483, 484, 485, 486, 487, 488, 489, 490, 493, 494, 495, 496, 497, 498, 499, 500, 501, 502, 503, 504, 505, 506, 507, 508, 509, 510, 511, 512, 513, 514, 515, 516, 517, 518, 519, 520, 522, 523, 524, 525, 526, 527, 528, 529, 531, 532, 540, 546, 547, 548, 549, 550, 551, 552, 553, 554, 555, 556, 557, 558, 560, 561, 562, 563, 565, 567, 570, 572, 577, 578, 579, 580, 581, 582, 583, 584, 585, 586, 587, 589, 595, 598, 601, 602, 603, 607, 610, 616, 617, 618, 619, 621, 622, 623, 624, 627, 644, 645, 659, 660, 661, 662, 663, 664, 665, 666, 667, 675, 676, 677, 678, 691, 692, 693, 695, 696, 704, 709, 710, 711, 715, 723, 725, 726, 727, 728, 729, 734, 740, 741, 742, 744, 746, 749, 765, 766, 767, 768, 769, 770, 771, 772, 773, 774, 775, 776, 777, 778, 779, 781, 782, 783, 784, 785, 786, 787, 788, 789, 790, 791, 792, 794, 795, 796, 797, 798, 802, 804, 805, 809, 813, 814, 815, 816, 817, 818, 819, 822, 823, 824, 827, 828, 829, 830, 834, 836, 837, 838, 840, 841, 843, 845, 846, 847, 848, 851, 852, 853, 857, 858, 859, 871, 872, 873, 885, 886, 887, 888, 889, 891, 893, 894, 897, 898, 890, 900, 901, 902, 903, 904, 905, 906, 907, 920, 921, 922, 923, 924, 925, 926, 927, 928, 929, 930, 931, 935, 936, 937, 938, 939, 940, 941, 942, 943, 944, 945, 946, 947, 948, 950, 951, 952, 953, 955, 956, 957, 958, 959, 960, 963, 964, 966, 967, 968, 969, 970, 972, 973, 974, 976, 979, 980, 981, 982, 983, 984, 992, 994, 996, 997, 998, 999, 1000, 1003, 1004, 1007, 1012, 1014, 1017, 1018, 1020, 1021, 1022, 1024, 1025, 1026, 1027, 1031, 1032, 1034, 1036, 1037, 1038, 1039, 1040, 1041, 1042,
1241

1043, 1044, 1045, 1047, 1048, 1049, 1050, 1051, 1052, 1053, 1055, 1056, 1063, 1065, 1066, 1067, 1068, 1069, 1070, 1071, 1072, 1074, 1075, 1076, 1079, 1081, 1088, 1096, 1099, 1101, 1104, 1106, 1113, 1117, 1118, 1119, 1120, 1121, 1122, 1123, 1124, 1125, 1126, 1127, 1128, 1129, 1130, 1131, 1132. - centralna Bosna: 804, 857, 891, 985, 1018, 1022, 1030, 1033, 1045, 1047, 1079, 1098, 1113, 1122, 1030, 1033. - isto~na Bosna: 665, 676, 691, 779, 881, 1122. - jugoisto~na Bosna: 598, 676, 768. - sjeveroisto~na Bosna: 691, 700, 876, 896, 904. - sjeverna Bosna: 59, 458, 811, 814, 834, 893, 946, 947, 1011, 1012, 1122. - srednja Bosna: 980, 984, 991, 1021, 1022, 1031, 1067, 1068, 1072, 1079, 1080. - zapadna Bosna: 295, 379, 538, 698, 779, 880, 943, 1078, 1122. Botajica: 900. Bo`inovi}i: 692, 774. Bradina: 609, 610, 611, 612, 613, 811, 812, 813. Brankovac: 739. Bratunac: 132, 499, 502, 536, 539, 570, 600, 615, 687, 738, 769, 789, 790, 878, 881, 883, 884, 913, 929. Br~ko: 99, 109, 132, 502, 536, 572, 600, 615, 616, 667, 684, 688, 695, 700, 706, 713, 738, 769, 782, 786, 787, 789, 790, 791, 792, 793, 833, 878, 879, 893, 897, 924, 925, 927, 928, 937, 946, 947, 1008, 1011, 1012, 1122, 1129. Brda: 535, 746, 792, 885. Br|ani: 609, 610, 611, 612, 802, 813. Breza: 108, 113, 132, 133, 605, 687, 724, 897. Brezno Gornje: 1058. Brije{}e: 740, 806, 826. Brije{}e Brdo: 806. Brioni: 359, 368, 414. Brisel: 434, 1040. Bri{evo: 614. Brkanovo brdo: 740. Brod na Drini: 535, 603, 810.

1242

Brodare: 736. Brus: 729, 740, 741. Brusno: 535. Bubanj Potok: 833, 874, 887, 928. Bu~i}i: 1049. Budak: 739. Budanj: 601. Budisavina: 984. Bugarska: 215, 317, 794. Bugojno: 98, 132, 522, 569, 613, 687, 714, 715, 772, 811, 830, 832, 937, 954, 960, 961, 991, 1000, 1015, 1023, 1024, 1032, 1055, 1058, 1061, 1062, 1066, 1075, 1077, 1080, 1081, 1082, 1083, 1084, 1085, 1086, 1089, 1090, 1091, 1093, 1094, 1097, 1099, 1100, 1101, 1105, 1106, 1107, 1108, 1109, 1110. Bukva: 830. Bulatovci: 885. Bulutovac (brdo): 984. Bulozi: 492. Bukovik: 583, 791. Buna: 882, 1021. Busova~a: 132, 687, 697, 716, 953, 954, 961, 991, 1026, 1030, 1031, 1032, 1038, 1045, 1049, 1076, 1077, 1079. Buterine: 1055. Butile: 594, 713, 714, 716, 717, 718, 722, 742, 796, 909, 921. Butmir: 545, 722, 729, 730, 895, 896, 921. Bu`im: 107, 321.

C
Caparde: 927. Caprag: 552. Carev Mlin: 735.
1243

Careve Vode: 897. Cazin: 131, 321, 688, 785, 943, 944. Cazinska krajina: 782, 945, 955. Celje: 346, 700. Cerska: 844. Cetinje: 774. Crepoljsko: 594, 896. Crkvina: 889. Crna Gora: 38, 54, 57, 62, 78, 88, 89, 117, 126, 127, 139, 149, 150, 158, 159, 162, 168, 170, 181, 184, 185, 189, 192, 193, 202, 209, 212, 216, 222, 225, 245, 248, 256, 258, 259, 262, 268, 270, 275, 296, 300, 352, 363, 365, 369, 400, 401, 403, 404, 411, 413, 416, 417, 418, 419, 422, 424, 425, 426, 429, 430, 432, 433, 434, 435, 436, 438, 440, 443, 445, 446, 455, 456, 458, 459, 472, 486, 491, 493, 497, 499, 505, 508, 509, 511, 514, 515, 516, 518, 523, 538, 547, 560, 563, 571, 577, 580, 598, 658, 659, 661, 664, 666, 695, 704, 725, 726, 745, 746, 768, 769, 770, 771, 772, 774, 775, 777, 778, 781, 782, 783, 785, 786, 801, 802, 810, 841, 842, 846, 855, 859, 871, 872, 873, 876, 878, 881, 893, 894, 895, 896, 897, 898, 899, 906, 909, 921, 923, 925, 926, 927, 928, 929, 930, 943, 948, 1117, 1118, 1120 Crna Rijeka: 854. Crni vrh (kod Zvornika): 1133. Crni}i: 994. Crno Blato: 616. Crnoglav: 984. Crvene stijene: 730, 830, 834. Cvilin: 602.

^
^a~ak: 704, 855, 897, 922, 928. ^ajetina: 773 ^ajni~e: 131, 212, 491, 492, 493, 498, 502, 535, 550, 598, 667, 687, 800, 926.
1244

^akovec: 675, 1050. ^apljina: 99, 106, 110, 131, 250, 670, 688, 691, 710, 769, 954, 988, 990, 992, 994, 996, 997, 1022, 1023, 1024, 1025, 1030, 1074. ^ardak: 1009. ^ate`: 346. ^ehoslova~ka: 87. ^ekr~i}i: 606. ^elebi}i: 521, 522, 609, 708. ^elina: 745. ^elinac: 131, 491, 501, 513, 514, 544, 667, 688, 824. ^elopek: 704, 736, 929. ^eljevo: 994. ^eminac: 384. ^erkazovi}i: 876. ^e{ka: 1081. ^itluk: 108, 113, 131, 143, 688, 954, 957, 982, 983, 988, 990, 992, 1023, 1060, 1108. ^ohodar mahala: 535. ^olina Kapa: 743. ^vrsnica: 1021, 1036, 1107.

]
]erezluk: 535.

D
Dalmacija: 181, 222, 227, 355, 394. - ju`na Dalmacija: 973, 974.

1245

- srednja Dalmacija: 973, 974. - sjeverna Dalmacija: 57, 280, 375. Dalmatinska plo~a (rt): 666. Danilovgrad: 873. Daruvar: 397. Debelo Brdo: 743. Dejton: 1125, 1132. Deleu{a: 582. Delnice: 675, 1039. Derventa: 131, 502, 599, 600, 667, 684, 688, 695, 700, 713, 736, 738, 739, 740, 769, 893, 914, 937, 946, 947, 948, 979, 1009, 1011, 1013, 1014. Divulje (aerodrom): 1049, 1077, 1078, 1079, 1082, 1102, 1103, 1115. Dobanovci: 482, 570, 571, 572, 781. Doboj: 91, 94, 97, 104, 105, 106, 130, 131, 132, 142, 461, 502, 583, 598, 599, 615, 644, 667, 668, 675, 679, 684, 688, 695, 699, 700, 709, 713, 722, 723, 737, 738, 740, 789, 790, 797, 811, 816, 830, 859, 881, 893, 900, 913, 921, 925, 955, 1011, 1013. Dobra Voda: 1006. Dobrinja (naselje): 1006. Dobrinja: 608. Dobro Polje: 854. Dobro selo: 982. Dobro{evi}i: 594, 813, 832. Dobrun: 928. Doglodi: 594, 742, 806. Doline: 734. Doljani: 979, 1019. Donja Bio~a: 604, 808. Donja Brda: 603. Donja Trnava: 704, 736. Donja Zim~a: 606. Donje Biosko: 743, 746. Donje Crnjelovo: 736.
1246

Donje Selo: 609, 611, 612. Donje Vukovsko: 735. Donji Brezik: 615. Donji Lapac: 257, 552, 629, 688, 708, 713, 831. Donji Malovan: 828. Donji Rainci: 792. Donji Rujani: 521. Donji Skugri}: 1009. Donji Vakuf (Srbobran): 131, 132, 514, 522, 613, 667, 687, 709, 712, 893. Dra~evica: 1048. Dra~evo: 984. Drago~ava: 602. Drava: 188, 355, 397. Dravograd: 346. Drenovac: 1024, 1055. Dre`nica: 1037. Drina (rijeka): 186, 256, 327, 488, 515, 519, 567, 569, 598, 666, 691, 771, 781, 786, 790, 803, 877, 926, 929, 930, 937, 1123. Drivu{a: 607. Drni{: 688, 708. Drvar (Titov Drvar): 107, 113, 131, 143, 257, 461, 464, 501, 550, 667, 668, 682, 703, 724, 796, 804, 823, 842, 891, 904, 920. Dub: 737. Dubac: 429. Dubica: 459. Dubravica: 1045. Dubrave (Dubravska visoravan): 684, 699, 700, 701, 737, 740, 882, 992, 1010, 1021. Dubrovnik: 181, 222, 399, 400, 404, 406, 407, 411, 412, 417, 427, 429, 443, 493, 769, 975, 980, 981, 982, 984, 997, 999, 1020, 1028, 1069, 1075. Duga Resa: 688. Dugo Polje: 900.
1247

Dugo Selo: 380, 675. Dunav: 58, 347. Duvno (Vidi: Tomislav Grad). Dvor (Hrvatska): 688. Dvor na Uni: 552.

\
\akovo: 380, 700, 814. \e|evo: 601, 810.

D@
D`epi: 610.

E
Engleska: 250, 287. Erdut: 226, 874. Evropa: 52, 76, 87, 151, 202, 213, 215, 216, 217, 218, 284, 342, 350, 358, 371, 377, 388, 391, 392, 393, 420, 425, 427, 440, 495, 561, 562, 566, 938, 940, 941, 952, 1042, 1096, 1124, 1129. - jugoistok Evrope: 327.

F
Faleti}i: 713, 793, 852.

1248

Fo~a: 99, 131, 212, 460, 487, 491, 492, 498, 502, 534, 535, 540, 550, 553, 584, 600, 601, 602, 603, 662, 687, 708, 722, 725, 729, 737, 739, 746, 769, 773, 796, 797, 800, 809, 810, 824, 830, 854, 878, 881, 921, 927, 928, 1129. Fojnica: 108, 113, 132, 937, 954, 1112. Francuska: 250, 358, 362, 441, 996. Fru{ka Gora: 887.

G
Gabela: 996, 997. Gacko: 99, 113, 131, 460, 492, 498, 502, 514, 667, 773, 774, 800, 881, 927, 928. Galistok: 736. Gavri}a brdo: 743. Gazimestan: 149, 184, 201, 202. Gerzovo: 614. Gladovi}i: 790. Glamo~: 107, 113, 131, 464, 490, 510, 667, 688, 698, 701, 702, 771, 785, 804, 823. Glatke njive: 746. Glasinac: 491. Glavati~evo: 1036. Glavice: 974, 975. Glina: 205, 224, 257, 552, 688, 829, 912. Glogova: 539, 540. Glogova~a: 736. Go~: 874. Godijen: 601, 810. Golubi}i: 634, 651, 654, 708, 713, 720. Golubinka (jama): 222, 223.

1249

Gorani: 606, 805. Gora`de: 91, 94, 99, 107, 108, 130, 131, 142, 212, 460, 491, 492, 583, 597, 687, 737, 745, 746, 769, 772, 786, 789, 792, 793, 797, 844, 854, 896, 924, 925, 926, 927, 928, 929, 930, 1122, 1129. Gorica: 1005. Gornja Bijela: 550. Gornja Bio~a: 604, 808. Gornja Brda: 603. Gornja Jo{anica: 723. Gornja Zim~a: 606. Gornje Biosko: 743, 746. Gornje [evarlije: 709 Gornje Vukovsko: 735. Gornji Kotorac: 743. Gornji Malovan: 828. Gornji Milanovac: 693, 725, 774, 914. Gornji [epak: 736. Gornji Vakuf: 132, 687, 940, 954, 991, 994, 1015, 1016, 1017, 1018, 1022, 1023, 1024, 1026, 1030, 1031, 1033, 1034, 1035, 1036, 1037, 1040, 1043, 1050, 1055, 1061, 1062, 1069, 1074, 1104, 1107, 1108, 1110. Gornji @abari: 1005. Gorski kotar: 56, 346, 356. Gospi}: 380, 393, 398, 675, 688. Gostina {uma: 739. Grabe`: 615, 709, 904. Grac (Gratz-Austrija): 567, 942, 944, 945, 946, 947, 959, 999, 1011. Gra~ac: 257, 398, 552, 682, 688. Gra~anica: 106, 108, 132, 185, 502, 536, 599, 667, 688, 706, 737, 786. Grada~ac: 132, 502, 536, 615, 688, 738, 782, 784, 786, 788, 789, 790, 791, 792, 793, 904, 927, 937, 1005, 1008, 1009, 1122. Gradi{ka: 393, 406.

1250

Grahovo (Crna Gora): 839. Grajsovi}i (poligon): 827. Grajani: 805. Gr~ka: 215, 905. Grebak: 929. Greda: 735. Grlica: 806. Grme~: 572. Grmu{a: 615. Grude: 99, 108, 113, 131, 688, 951, 953, 954, 973, 984, 985, 986, 987, 988, 990, 996, 1000, 1002, 1043, 1054, 1069, 1071, 1076, 1077, 1083, 1091, 1092, 1094, 1105, 1107, 1110, 1112, 1120. Gubin: 521, 522. Gu~evo: 809.

H
Had`i}i: 99, 132, 136, 550, 594, 608, 609, 611, 612, 667, 668, 686, 687, 707, 711, 712, 713, 717, 719, 724, 725, 773, 796, 797, 829, 895. Hag: 320, 359, 374, 380, 391, 392, 393, 415, 416, 418, 423, 424, 425, 429, 432, 433, 434, 435, 436, 438, 496, 979, 1021. Hajvazi: 885. Hambarine: 893. Han Derventa: 584. Han Kram: 713. Han Pijesak: 99, 132, 450, 455, 458, 560, 492, 502, 590, 596, 597, 598, 620, 667, 679, 687, 710, 713, 714, 717, 719, 720, 721, 724, 728, 730, 773, 808, 815, 830, 874, 893, 915. Herceg Novi: 406, 810, 873. Hercegovina: 129, 181, 214, 222, 228, 250, 256, 397, 404, 460, 478, 482, 486, 500, 581, 585, 660, 661, 662, 691, 769, 873, 942,946, 980, 982,
1251

984, 985, 989, 997, 998, 999, 1000, 1018, 1019, 1023, 1027, 1028, 1044, 1047, 1076, 1078. - stara Hercegovina: 487, 490, 491, 498. - zapadna Hercegovina: 127, 143, 355, 498, 710, 937, 945, 974, 1021, 1050, 1075, 1076. - isto~na Hercegovina: 411, 443, 481, 482, 491, 492, 582, 621, 664, 665, 666, 676, 691, 698, 767, 769, 775, 782, 783, 804, 817, 896, 927, 928. - srednja Hercegovina: 399, 783. - ju`na Hercegovina: 999. - jugoisto~na Hercegovina: 1001. Here: 1104 Hodbina: 882. Hrasnica: 722, 724, 773, 806, 931. Hre{a: 492, 728, 740, 746, 896. Hrustovo: 539, 874. Hrvatska: 11, 38, 41, 47, 48, 56, 57, 58, 59, 60, 62, 78, 82, 86, 88, 89, 100, 115, 122, 124, 125, 126, 127, 129, 151, 152, 153, 157, 158, 159, 160, 161, 163, 167, 168, 188, 189, 190, 191, 196, 199, 200, 202, 203, 207, 208, 212, 213, 224, 236, 237, 241, 242, 245, 247, 250, 251, 252, 253, 255, 256, 257, 258, 259, 260, 261, 262, 264, 265, 266, 267, 268, 269, 271, 273, 274, 278, 280, 281, 282, 283, 284, 285, 286, 287, 288, 289, 290, 291, 292, 293, 294, 295, 296, 298, 299, 300, 302, 304, 306, 311, 315, 317, 320, 321, 325, 326, 327, 328, 329, 331, 332, 333, 334, 335, 336, 337, 338, 339, 340, 341, 342, 345, 346, 347, 348, 349, 350, 351, 352, 354, 355, 356, 357, 358, 360, 362, 363, 364, 365, 366, 368, 369, 370, 371, 372, 373, 374, 375, 376, 377, 378, 379, 380, 381, 382, 384, 385, 386, 387, 388, 389, 390, 391, 392, 393, 394, 395, 397, 398, 399, 400, 401, 402, 403, 404, 406, 407, 408, 409, 410, 411, 412, 413, 415, 417, 418, 419, 420, 421, 423, 424, 425, 426, 427, 428, 429, 431, 432, 433, 435, 439, 440, 441, 442, 443, 444, 446, 447, 448, 449, 450, 453, 458, 459, 461, 465, 468, 472, 477, 478, 483, 504, 506, 513, 514, 523, 524, 547, 548, 550, 552, 554, 555, 560, 578, 579, 580, 581, 584, 589, 614, 627, 633, 658, 660, 661, 665, 675, 676, 677, 678, 693, 698, 699, 707, 729, 749, 750, 765, 767, 768, 769, 770, 771, 773, 774, 776, 777, 779, 785, 814, 818, 829, 830, 836, 852, 856, 857, 871, 873, 874, 880, 887, 889, 891, 894, 897, 898, 907, 924, 935, 936, 937, 938, 939, 940, 941, 942, 943, 944, 945, 946, 946, 948, 949, 950, 951, 952, 953, 955, 956, 957, 958, 959, 963,

1252

964, 965, 970, 973, 974, 975, 976, 978, 979, 980, 981, 984, 987, 990, 995, 996, 997, 1002, 1008, 1009, 1017, 1018, 1021, 1022, 1023, 1026, 1027, 1029, 1031, 1033, 1034, 1036, 1038, 1039, 1040, 1041, 1043, 1044, 1046, 1047, 1049, 1050, 1051, 1053, 1054, 1055, 1057, 1058, 1060, 1067, 1068, 1069, 1070, 1071, 1072, 1074, 1075, 1076, 1077, 1078, 1079, 1080, 1081, 1083, 1085, 1087, 1088, 1089, 1093, 1094, 1096, 1097, 1098, 1099, 1100, 1101, 1103, 1104, 1105, 1106, 1107, 1108, 1109, 1110, 1111, 1113, 1114, 1115, 1117, 1118, 1119, 1120, 1121, 1126, 1127, 1128, 1133. - Hrvatska posavina: 1050. - Hrvatsko primorje: 56. - ju`na Hrvatska: 38, 974, 975, 976, 980, 984, 999, 1021. - sjeverna Hrvatska: 38. - sjeverozapadna Hrvatska: 56. Hum: 740, 921, 931, 1104. Hutovo blato: 984.

I
Igalo: 398, 524. Igman: 713, 785, 786, 788, 854. Ilid`a: 98, 99, 132, 143, 519, 520, 587, 590, 608, 687, 730, 740, 741, 742, 745, 797, 804, 806, 808, 875, 878, 879, 894, 895, 903, 921. Ilija{: 132, 514, 583, 603, 604, 608, 619, 687, 708, 715, 716, 717, 720, 724, 725, 738, 745, 796, 817, 825, 897, 902, 904, 910. Ilin~ica: 700. Ilirska Bistrica: 128, 346, 675. Ilok: 347. Imotski: 63, 693, 773, 975, 1019, 1058. Irak: 247, 260. Italija: 346. Istok: 76, 237. Istra: 56, 356, 423, 1027.

1253

Italija: 937, 1057, 1098. Ivanovac: 1056.

J
Jablanica: 688, 954, 1019, 1020, 1022, 1024, 1049, 1087, 1105, 1106. Jabuka: 535, 737. Jadransko more (Jadran): 58, 397, 552, 660, 772, 937. Jagodnja~a (jama): 223. Jahorina: 500, 586, 670, 685, 725, 726, 743, 745, 749, 854, 890, 897, 901. Jahorinski potok: 597, 746. Jajce: 107, 131, 569, 614, 615, 688, 698, 709, 712, 721, 784, 787, 788, 789, 792, 793, 902, 928, 954, 1000, 1032, 1062, 1110, 1122. Janja: 736. Japan: 266, 339. Jaruge: 1005, 1006. Jasenovac: 459. Jaso~: 1019. Jastrebarsko: 128, 345, 380, 675, 699, 700, 701, 706, 740. Javornik: 700. Jelah: 791. Jezero: 833. Josipdol: 1088. Jo{anica: 602. Jo{avka: 545. Jugoslavija: 11, 12, 17, 18, 20, 21, 24, 25, 26, 28, 29, 31, 34, 35, 36, 37, 41, 42, 43, 44, 45, 47, 50, 52, 54, 57, 60, 62, 65, 71, 72, 73, 74, 75, 76, 77, 78, 79, 80, 81, 82, 84, 85, 86, 87, 89, 121, 125, 127, 129, 148, 149, 150, 151, 154, 157, 158, 159, 160, 161, 162, 163, 164, 168, 169, 176, 177, 179, 180, 181, 182, 183, 184, 185, 187, 188, 189, 190, 191, 193, 194, 196, 198, 199, 200, 202, 204, 206, 208, 211, 214, 219, 228, 233, 234, 235, 236, 237,
1254

238, 239, 240, 241, 242, 243, 244, 245, 246, 249, 250, 251, 252, 253, 256, 260, 261, 262, 263, 265, 268, 269, 270, 272, 273, 274, 275, 276, 277, 278, 279, 280, 281, 282, 284, 285, 286, 287, 289, 290, 291, 292, 293, 294, 295, 296, 298, 300, 303, 304, 309, 310, 311, 312, 313, 314, 315, 316, 318, 319, 321, 325, 326, 327, 328, 331, 334, 336, 337, 338, 339, 340, 342, 344, 345, 349, 350, 352, 353, 354, 355, 357, 358, 359, 360, 361, 362, 363, 364, 365, 366, 368, 369, 370, 371, 372, 374, 375, 376, 377, 378, 379, 380, 381, 383, 385, 386, 387, 389, 390, 391, 392, 393, 396, 398, 401, 402, 403, 407, 408, 409, 410, 411, 412, 415, 416, 417, 418, 421, 424, 426, 427, 433, 434, 435, 436, 437, 438, 440, 443, 444, 446, 447, 449, 458, 469, 478, 481, 482, 483, 485, 486, 487, 493, 495, 498, 499, 500, 501, 502, 503, 504, 506, 507, 508, 509, 511, 514, 515, 517, 518, 522, 523, 524, 548, 550, 551, 552, 553, 554, 555, 556, 558, 560, 563, 564, 565, 570, 571, 572, 577, 578, 579, 580, 618, 627, 632, 645, 659, 660, 661, 663, 665, 666, 704, 709, 725, 727, 746, 766, 772, 781, 782, 790, 803, 805, 814, 816, 834, 836, 837, 838, 840, 841, 843, 846, 847, 848, 849, 853, 854, 855, 856, 857, 859, 862, 863, 865, 866, 869, 870, 872, 886, 891, 897, 899, 901, 902, 905, 906, 928, 931, 937, 945, 948, 949, 1052, 1117, 1118, 1120, 1125, 1126, 1127, 1128, 1132.

K
Ka~arevo: 712. Kakanj: 132, 608, 687, 797, 878, 954, 1057. Kala~ka: 735. Kalesija: 132, 499, 502, 600, 619, 687, 704, 740, 784, 885, 918, 924. Kalinovik: 99, 313, 212, 491, 492, 498, 502, 583, 595, 596, 608, 658, 662, 667, 670, 685, 687, 692, 712, 719, 737, 738, 739, 740, 768, 774, 817, 827, 830, 833, 893, 903. Kalovita brda: 897. Kaloti}i: 606. Kaljina: 492. Kanada: 1096. Kamenica (kod Drvara): 615. Kaonik: 607, 697, 961.
1255

Kara|or|evo: 320, 321, 327, 330, 333, 379, 493, 523, 942, 943, 944, 950, 999, 1011. Karakaj: 536. Karlobag: 57, 58, 158, 244, 327, 676. Karlovac: 56, 57, 58, 128, 158, 188, 244, 327, 346, 355, 357, 380, 393, 397, 404, 406, 542, 552, 667, 675, 676, 682, 688, 1087, 1088. Kasindol: 589, 829, 895. Ka{i}: 1055. Ka{tel Novi: 1055. Keraterm: 539, 1122. Kicalj: 1039. Ki~evo: 699. Kifino selo: 783. Kikinda: 909, 911, 912, 916. Kina: 45. Kipar: 584, 771. Kiseljak: 99, 108, 113, 132, 582, 583, 668, 670, 679, 680, 685, 687, 714, 716, 724, 729, 731, 857, 891, 954, 960, 1030, 1031, 1036, 1045, 1078, 1079, 1107, 1112. Kladanj: 108, 132, 499, 502, 620, 687, 740, 789, 913. Kladu{a (s. kod Velike Kladu{e): 943, 944. Klis: 1110. Klju~: 109, 463, 464, 466, 501, 537, 538, 542, 569, 614, 667, 688, 697, 701, 703, 809, 913, 1124. Kmur (brdo): 602, 603. Kne`ina: 492, 882. Kni}ani (kod Zrenjanina): 847. Knin: 57, 79, 128, 129, 131, 152, 205, 207, 210, 250, 255, 256, 257, 268, 287, 329, 394, 398, 403, 406, 465, 478, 479, 486, 489, 500, 532, 552, 654, 655, 662, 667, 668, 669, 670, 685, 687, 688, 692, 708, 713, 715, 721, 797, 872, 887, 888, 891, 892, 893, 897, 907, 911, 912, 913, 914, 916, 920, 921, 929, 1010.

1256

Kninska krajina: 257, 261, 320, 493, 496, 497, 662, 782, 838, 891, 930, 948. Knja`evac: 662. Kobila Gornja: 735. Ko~evje: 346. Kola{in: 149. Komarno: 885. Komin: 791. Komogovina: 224. Kond`ila: 606. Konjevi} Polje: 789, 844. Konjic: 99, 109, 131, 535, 550, 609, 610, 612, 613, 664, 688, 708, 739, 772, 773, 802, 811, 812, 817, 852, 914, 954, 987, 991, 1000, 1015, 1020, 1061, 1077, 1093, 1095, 1096, 1110. Konjuh: 700, 925. Kopar: 346. Koprivnica: 128, 380, 675, 735. Kora}e: 1011. Koran: 586, 594, 668, 679, 706, 712, 713, 714, 716, 717, 718, 719, 722, 728, 730, 737, 744, 796, 897. Kordun: 56, 128, 181, 205, 222, 355, 373, 384, 404, 442, 637, 640, 656, 662, 683, 838. Koreja: 266. Korenica (Titova Korenica): 257, 320, 398, 552, 651, 655, 667, 682, 688, 917. Kornica: 1009. Kosovo: 37, 38, 40, 41, 54, 57, 59, 62, 64, 65, 86, 89, 129, 149, 184, 185, 190, 192, 196, 197, 198, 199, 202, 214, 215, 219, 242, 247, 248, 250, 253, 257, 258, 262, 265, 268, 270, 296, 304, 318, 335, 336, 256, 374, 416, 477, 478, 563, 663, 773, 774, 876, 929, 940. Kosovo polje (kod Knina): 86, 198, 199, 708. Kostajnica: 224, 384, 394, 633, 688, 928.

1257

Kosovska Mitrovica: 699. Kotorac: 879. Kotor Varo{: 131, 501, 538, 614, 667, 688, 954. Kova~evo Selo: 616, 706. Kovani}i: 607. Kovanj: 825. Kovin: 923. Kozara: 572, 726, 776. Kozarac (Radmilovo): 614, 777, 893, 1124. Kozibrod: 375. Kozila: 615. Kozja Luka: 535. Kragujevac: 662, 701, 855, 856, 873, 895, 912, 922. Kraljevo: 699, 722, 724, 785, 922, 930. Kramer Selo: 825. Kranj: 700. Kravica: 536, 600. Kr~marice: 709, 720. Kremno: 712, 895, 928. Kre{evo: 99, 108, 113, 132, 687, 724, 891, 954, 1045. Krivajevi}i: 604, 813, 855. Krivoglavci: 745, 832. Kri`evci: 128, 675, 1059. Kromolj: 592, 594, 806, 828. Krtelj: 583. Krupa: 611. Krupac: 725. Krupanjska rijeka: 707, 713, 796. Kru{evica: 1009. Kru{evac: 849. Kru{evo: 393, 994.
1258

Kru{kovo polje: 1006. Krvavac: 346. Kula (kod Mrkonji} Grada): 825. Kula (Vojvodina): 874. Kula Grad: 819. Kulen Vakuf: 702. Kuli{: 706. Kuljani: 375. Kum: 346. Kumanovo: 662. Kumbor: 57, 660, 664, 873. Kupa: 188, 552. Kupari: 240, 248, 255, 429, 488. Kupres: 99, 131, 457, 501, 581, 618, 623, 650, 667, 687, 698, 705, 714, 734, 735, 800, 828, 921, 946, 947, 948, 954, 973, 983, 1011, 1015, 1076, 1113. Kupre{ka visoravan: 329, 579, 580, 734, 828, 983, 1002, 1012, 1128. Kupre{ka vrata: 734, 983. Kupre{ki plato: 885. Kupre{ko polje: 735. Kuta: 601, 1104. Kuzmin: 704.

L
La|evci (aerodrom): 785, 789. Lakta{i: 106, 131, 501, 667, 688. Lani{te: 467. Lapi{nica: 746. La{va: 1044, 1123. La{vanska dolina: 1022, 1104.
1259

Lepenica: 1005. Leskovac: 663. Liban: 349, 584, 771. Libija: 223. Li~ka Kaldrma: 708, 721, 910. Ligate: 602. Lije{}e (s. kod Bosanskog Broda): 735. Lika: 56, 181, 205, 212, 222, 320, 327, 356, 373, 375, 384, 394, 405, 442, 443, 662, 682, 774, 838, 929. Li{tica. Vidi: [iroki Brijeg. Livanjsko polje: 521. Livno: 91, 94, 104, 107, 108, 130, 131, 143, 519, 521, 623, 688, 698, 739, 954, 965, 975, 987, 990, 992, 1015, 1022, 1050, 1055, 1061, 1062, 1069. Lon~ari: 706, 782, 904, 928. London: 247, 250, 251. Lopare: 132, 502, 667, 688, 706, 707, 713, 955. Lozica: 1081. Loznica: 725, 822, 910. Lozni~ka rijeka: 789. Luburi} Polje: 830. Lu~evik: 890. Luka (konclogor u Br~kom): 833, 879. Lukavac (rijeka): 736. Lukavac: 98, 99, 132, 502, 687, 706, 707, 955. Lukavica: 110, 132, 584, 586, 587, 588, 589, 590, 593, 595, 596, 672, 679, 695, 715, 716, 725, 729, 740, 745, 749, 795, 814, 825, 827, 829, 854, 873, 874, 879, 883, 894, 895, 896, 915, 931. Lu{ci Palanka: 496, 804. Lu`ani: 735, 806.

1260

LJ
Ljalji}i: 876. Lje{nica: 736. Ljubija: 614, 1124. Ljubinje: 99, 131, 492, 498, 502, 582, 610, 667, 688, 927. Ljubljana: 38, 51, 56, 58, 289, 320, 345, 477, 696, 697. Ljubni}e: 738. Ljubovija: 783, 912, 913, 915, 926. Ljubu{ki: 99, 108, 110, 113, 131, 139, 143, 954, 982, 988, 992. Ljuta: 792.

M
Ma~kovac: 1035. Ma|arska: 55, 317, 339, 355. Maglaj: 131, 502, 522, 599, 688, 707, 788, 789, 792, 955, 1110, 1122. Majdan: 897. Majevica: 223, 706, 776, 789, 904. Makedonija: 38, 57, 59, 88, 89, 161, 181, 189, 215, 222, 242, 245, 256, 258, 262, 264, 268, 295, 296, 304, 314, 321, 330, 335, 350, 356, 363, 365, 385, 393, 424, 445, 449, 547, 661, 662, 663, 699, 769. Makljen: 1034. Makljenovac: 599. Mala Obarska: 736. Male{i}i: 603, 604. Mali kri`: 829. Mali krnjin: 700. Mali kuk: 739. Mali Zvornik: 783, 877.
1261

Malovan: 734. Manja~a: 467, 538, 539, 613, 777, 801, 825, 830, 834, 1122. Maribor: 56, 346, 696, 700. Mari}i: 616. Masleni~ki most: 829. Maslovare: 698. Mazoljice: 739. Me|e|a: 786, 924, 929. Me|ugorje: 1001. Memi}i: 791, 792, 885. Mesi}i: 460, 737. Metaljka: 928. Metkovi}: 59, 688, 691, 975, 981, 982, 984, 992, 997, 1010, 1020, 1021, 1024. Metljika: 346. Mili}i: 460, 597, 808. Milo{evac: 900, 1005. Miljacka: 594. Miljanovi}i: 791. Miljevina: 601, 603, 810. Miso~a: 541, 604. Mladenovac: 920. Mljet: 255, 488, 514. Modri~a: 131, 502, 536, 583, 599, 688, 737, 782, 790, 881, 900, 946, 947, 1005, 1006, 1008, 1009, 1012. Mojmilo: 729, 737, 741, 846. Mokro: 713, 728, 737, 741, 743, 897. Moskva: 247, 250, 251, 305, 306, 307, 313, 386, 399. Mostar: 91, 94, 97, 99, 104, 107, 109, 110, 113, 128, 130, 131, 132, 133, 142, 329, 355, 397, 399, 400, 406, 514, 582, 609, 611, 618, 662, 663, 667, 670, 687, 688, 691, 693, 695, 712, 714, 722, 723, 726, 737, 739, 740, 768, 769, 773, 783, 800, 857, 881, 882, 888, 921, 928, 937, 942, 946, 953,
1262

954, 956, 959, 966, 967, 973, 979, 982, 984, 989, 990, 991, 996, 997, 998, 999, 1000, 1001, 1002, 1012, 1020, 1022, 1024, 1026, 1028, 1029, 1030, 1031, 1032, 1033, 1037, 1041, 1043, 1048, 1050, 1055, 1076, 1079, 1097, 1098, 1107, 1111, 1113, 1122, 1125. Mostarsko blato: 1048, 1049. Mo{eva~ko brdo: 905. Mo{un (rejon): 1049. Motajica: 698. Mratinje: 928. Mr|anovci (Kupres): 735. Mrkonji} Grad: 131, 461, 464, 490, 501, 568, 569, 614, 633, 667, 680, 688, 696, 697, 698, 700, 701, 703, 709, 825, 913, 919. Mrkovi}i: 725, 740, 742. Mu~ani: 375. Muha{inovi}i: 606. Murino: 594.

N
Nanos: 346. Nareci: 735. Na{ice: 38, 57, 398. Ned`ari}i: 595, 879, 894, 896. Neretva: 357, 360, 406, 443, 460, 567, 569, 570, 571, 572, 609, 660, 666, 710, 846, 882, 946, 975, 979, 984, 989, 990, 996, 997, 998, 999, 1000, 1001, 1012, 1021, 1055, 1072, 1078, 1123, 1125, 1128. Nevesinje: 113, 131, 460, 492, 498, 502, 514, 582, 609, 610, 667, 710, 723, 738, 769, 783, 790, 804, 812, 823, 927, 928. Neum: 57, 59, 99, 108, 113, 131, 660, 688, 737, 739, 954, 975, 990, 997, 1021, 1024, 1067. Nikinci (poligon): 862. Nik{i} (Crna Gora): 149, 493, 582, 921, 925.
1263

Nik{i} (kod Kragujevca): 124, 203, 300, 402, 712, 726. Ni{: 38, 57, 64, 236, 329, 661, 664, 712, 725, 740, 741, 774, 782, 785, 793, 854, 873, 889, 926, 997. Ni{i}i: 604, 813, 830. Ni{i}ka visoravan: 854, 855. Nova Bila: 1049, 1078, 1079. Nova Gradi{ka: 355, 380, 777. Novakova njiva: 730. Novakova pe}ina: 730. Novi Sad: 65, 149, 404, 662, 695, 701, 740, 897, 926. Novi Travnik: 132, 505, 687, 708, 714, 772, 954, 991, 1010, 1014, 1016, 1026, 1030, 1032, 1044, 1049, 1075, 1079, 1106, 1107, 1110. Novo Mesto: 346. Novo Selo: 705, 735. Novska: 355, 393, 688.

NJ
Njema~ka: 73, 327, 339, 340, 358, 362, 363, 383, 390, 402, 415, 425, 427, 428, 456, 561, 937, 1057, 1098. Njujork: 259, 260.

O
Obodski kanal: 1011. Obrovac: 257, 384, 552, 688. Obudovac: 615, 706. Odmut: 1006. Od`ak (s. kod Nevesinja): 597. Od`ak: 131, 502, 599, 600, 688, 893, 946, 947, 1004, 1008, 1009.
1264

Ogulin: 57, 158, 675. Ohrid: 314, 370, 699. Oku~ani: 380, 386, 393, 397, 398, 400, 403, 552, 652, 655, 909. Olovo: 108, 113, 132, 450, 455, 492, 499, 502, 518, 603, 620, 687, 735, 740, 742, 788, 817, 904, 913, 928. Omarska: 539, 1122. Omerbegova~a: 928. Opatija: 1035. Oplenac: 565. Opuzen: 982. Orahovo: 786. Ora{ac: 1085, 1086. Ora{je: 108, 132, 502, 536, 599, 688, 700, 790, 904, 946, 947, 1005, 1009, 1011, 1037, 1043, 1113. Orli}: 931. Orljani: 709. Ortije{: 998. Osatica: 790. Osijek: 330, 347, 357, 380, 384, 385, 393, 397, 404, 806, 977, 996, 1011, 1012, 1023, 1024, 1034, 1035, 1037, 1056, 1076, 1077, 1081, 1093. Osijek (s. kod Sarajeva): 921. Osmaci: 740. Ostro`ac: 609, 612. O{trelj: 702. O{tri rat: 737. Otes: 742, 806. Oto~ac: 380, 393, 688. Otoka: 494. Ozalj: 688. Ozren: 487, 599, 700, 706, 790, 814, 903.

1265

P
Pajtov Han: 1087, 1089. Pakrac: 78, 86, 298, 299, 302, 397, 398, 404, 552. Planje: 791. Pale: 116, 132, 228, 491, 492, 495, 502, 534, 540, 545, 585, 587, 590, 595, 596, 597, 608, 619, 667, 668, 687, 713, 714, 715, 725, 728, 730, 732, 738, 739, 740, 744, 745, 746, 747, 773, 778, 790, 796, 806, 809, 813, 817, 824, 830, 832, 878, 881, 883, 884, 885, 893, 895, 896, 897, 900, 910, 911, 913, 915, 916, 1120. Paljevo: 604, 742, 829. Paljike: 606. Pan~evo: 329, 347, 458, 587, 632, 639, 711, 712, 827, 828, 832, 833, 922. Pandurica (jama): 223. Panonija: 327, 942. Papra}a: 740. Papuk: 59. Para}in: 662. Para{: 1019. Para{lica: 735. Parcani: 1019. Pariz: 247, 250, 251, 266, 396. Pavlovo brdo: 735. Pazari}: 132, 708, 796, 824, 832. Pe}i{ta: 739. Pe}: 693, 773, 774. Pelagi}evo: 536, 615, 700, 706, 738, 790, 897. Peri{ino brdo: 830. Petrinja: 205, 257, 329, 404, 552, 653, 667, 682, 687, 688, 916. Petrova Gora: 683. Petrovac. Vidi: Bosanski Petrovac.
1266

Petrovo selo: 853. Pidri{: 1104. Pijesci: 1020. Piri}i: 789. Pirot: 706. Plana: 599. Plandi{te: 742. Pla{ki: 682, 688. Plav: 126. Plein Vrh: 1107. Plitvice: 86, 319, 320, 357, 889. Plitvi~ka jezera: 636, 682. Pliva: 876 Plo~e: 397, 399, 856, 973, 974, 975, 981, 982, 984, 985, 986, 997, 1001, 1002, 1109, 1021, 1033, 1036, 1046, 1067, 1069, 1076, 1099. Plje{evica: 726, 776. Pljevlja: 696, 921, 923, 925, 926, 927, 931. Po~ulica: 1049. Podgorani: 582, 1024. Podgorica (Titograd): 38, 57, 62, 149, 355, 422, 424, 477, 660, 663, 726, 774, 785. Podgrab: 730. Podlugovi: 792, 813. Podmusala: 535. Podnovlje: 736. Podrinje: 585, 782, 927, 954, 1123, 1124, 1129. - gornje Podrinje: 660, 661, 666. Podromanija: 913. Podvele`je: 737, 921, 1002. Polog: 994. Polje: 735, 736.
1267

Poljine: 740. Poljska: 945. Ponikve (aerodrom): 785, 789. Ponor (kod Pra~e): 730. Popovo polje: 1024, 1026. Posavina (u Slavoniji): 899, 930, 948, 954, 999, 1043. - isto~na Posavina: 1076. Postojna: 696. Postojinska vrata: 346. Posu{je: 131, 139, 688, 954, 990, 991, 1015, 1016, 1032, 1033, 1044, 1061, 1062, 1088. Potkozarje: 1124. Poto~ani: 1006. Poto~ari: 615, 739, 789. Potrlica: 1035. Povr{nica (selo): 597. Po`arevac: 405, 926. Po`arnica: 616, 707. Po`ega: 699, 1039. Po`e{ka kotlina: 59. Pra~a: 730. Prag: 181. Prebilovci: 223. Prekounje: 56, 57, 59, 321, 954. Previla: 602. Prevlaka: 407, 435, 443, 927, 999. Prevra} (kod Fo~e): 722. Priboj: 707, 876, 925. Pridjel: 599. Prijedor: 94, 97, 105, 106, 131, 456, 460, 501, 514, 538, 539, 667, 680, 688, 697, 704, 771, 777, 893, 913, 1124, 1129.
1268

Prijepolje: 923, 926. Prisade: 599. Pri{tina: 785. Pritoka: 804. Prizren: 929. Prnjavor: 131, 501, 614, 667, 688. Prozor (Rama): 99, 108, 113, 688, 954, 979, 987, 991, 1014, 1015, 1016, 1017, 1019, 1022, 1032, 1034, 1036, 1037, 1038, 1040, 1041, 1043, 1049, 1050, 1058, 1061, 1072, 1076, 1087, 1104, 1125. Pu~i{}e: 606. Pula: 57, 346, 356, 1115. Puzi}i: 789.

R
Rab: 982. Radava: 725, 854. Radu{a: 1079. Rajlovac: 591, 594, 604, 689, 716, 722, 724, 739, 741, 742, 773, 828, 894, 895, 896, 915. Rakova~ke bare: 464, 465. Ra{ka: 672. Ra{tani: 1048. Ra{telica: 612. Ravna planina: 745. Ravna Romanija: 817. Ravni kotari: 524. Ravni: 1024. Ravno: 514, 783, 784, 795. Ra`ljevo: 615.
1269

Rejkjavik (Reykjavik, Island): 76. Reljevo: 722, 832. Renovica: 597, 708, 719, 746, 796, 897. Ribnica: 700. Rje~ina: 327. Rijeka: 38, 56, 128, 346, 356, 660, 675, 1050, 1055, 1056, 1083, 1097. Rim: 11. Rodu{a: 467. Rogatica: 450, 460, 499, 502, 535, 620, 687, 724, 737, 738, 808, 810, 815, 830, 878, 881, 925, 926, 928. Rogoj: 786. Romanija: 500, 597, 600, 713, 724, 728, 730, 747, 808, 830, 831, 832, 882, 885, 923, 925. Rostovo: 1058. Rotimlje: 882. Rudanke: 928. Rudine: 860. Rudo: 131, 212, 491, 492, 498, 502, 667, 687, 708, 712, 796, 926. Rudo brdo: 746. Rujan: 857. Rumboci: 1104. Rumunija: 260, 317, 327, 794, 902, 903, 931. Rusija: 857, 902, 903, 905, 931.

S
Saborski: 384. Salakovac: 1024. Samarevac: 1009. Samobor: 675. Sana: 357, 1123, 1124.
1270

Sand`ak: 192, 193, 214, 664, 940. Sanski Most: 109, 131, 460, 469, 501, 538, 539, 614, 630, 631, 632, 667, 688, 697, 698, 704, 874, 880, 1124. Sapna: 600. Sarajevo: 38, 51, 55, 57, 58, 60, 91, 93, 99, 100, 106, 107, 108, 120, 130, 132, 133, 142, 147, 162, 165, 169, 189, 200, 212, 227, 228, 298, 358, 456, 481, 482, 491, 493, 494, 497, 498, 499, 500, 502, 503, 505, 514, 515, 521, 524, 525, 543, 549, 550, 559, 560, 562, 563, 564, 565, 567, 569, 572, 579, 583, 585, 586, 587, 588, 589, 590, 591, 592, 593, 594, 595, 596, 597, 600, 608, 618, 619, 622, 623, 635, 642, 659, 660, 662, 667, 668, 669, 670, 671, 676, 677, 679, 680, 685, 686, 687, 688, 689, 690, 692, 695, 713, 714, 715, 716, 721, 723, 724, 726, 728, 729, 731, 736, 737, 738, 739, 740, 741, 742, 743, 744, 745, 747, 748, 749, 750, 751, 766, 772, 773, 774, 776, 779, 782, 783, 792, 793, 795, 796, 797, 806, 813, 816, 821, 824, 827, 830, 831, 834, 835, 874, 876, 878, 879, 881, 883, 884, 885, 886, 889, 890, 894, 896, 905, 911, 912, 913, 915, 921, 931, 944, 958, 970, 1087, 1089, 1107, 1122, 1129. Sarva{: 393. Sava: 55, 57, 212, 387, 514, 569, 698, 700, 776, 818, 946, 1012, 1013. Savez Sovjetskih Socijalisti~kih Republika (SSSR, Rusija, Sovjetski Savez - SS): 36, 74, 75, 76, 80, 87, 176, 177, 202, 233, 241, 274, 275, 305, 307, 317, 360, 361, 362, 386, 425. Sebe{i}: 1079. Semberija: 567, 899. Semizovac: 132, 541, 545, 603, 604, 708, 715, 716, 724, 725, 739, 796, 832. Senj: 1088. Se`ana: 346. Sikirevci: 1005. Simin-Han: 924. Sinj: 380, 974, 990, 1018, 1057, 1058, 1081. Sisak: 355, 380, 393, 552, 688, 977, 989, 1014, 1024, 1037, 1058, 1081, 1088, 1094. Sitnica: 464. Siv{a: 955. Si`je: 706.
1271

Sjedinjene Ameri~ke Dr`ave (SAD, Amerika): 73, 74, 250, 259, 266, 275, 276, 282, 287, 336, 339, 340, 383, 393, 402, 425, 457, 458, 550, 618, 903, 938, 940, 941, 1036, 1096. Sjeverin: 200. Skelani: 873, 878, 881, 883, 887, 890. Skender Vakuf (Dobreti}i): 99, 131, 501, 667, 681, 688, 698, 707, 954. Skoplje: 38, 56, 57, 59, 62, 353, 661, 676, 691, 692. Smoljani: 705. Slano: 542, 1081. Slatine: 1005. Slatina: 535, 592, 725, 806. Slavonija: 56, 57, 59, 65, 181, 222, 373, 375, 376, 383, 394, 397, 402, 405, 406, 700, 814, 1054. - centralna Slavonija: 437. - isto~na Slavonija: 38, 329, 356, 384, 398, 404, 442, 444, 458, 571, 661, 676, 677, 700, 889. - zapadna Slavonija: 57, 328, 385, 386, 406, 431, 432, 442, 443, 459, 662, 698, 839, 954, 1128. Slavonska Po`ega: 675, 1056, 1111, 1112. Slavonski Brod: 38, 57, 398, 700, 1003, 1007, 1010, 1011, 1012, 1013, 1050, 1053. Slavonski [amac: 1006. Slavsko Polje: 40. Slovenija: 38, 39, 48, 51, 53, 56, 58, 60, 62, 81, 82, 88, 89, 100, 122, 124, 125, 127, 12