Á¯ËÝà VI – ¯íäñýí õºðºíãèéí á¿ðòãýë.

Á¯ËÝà VI. ¯ÍÄÑÝÍ ÕªÐªÍÃÈÉÍ Á¯ÐÒÃÝË
ÕÝÑÝÃ À.

ÍßÃÒËÀÍ ÁÎÄÎÕ Á¯ÐÒÃÝËÈÉÍ ÎËÎÍ ÓËÑÛÍ ÑÒÀÍÄÀÐÒ:
ÍÁÁÎÓÑ 16 ¯ë õºäëºõ õºðºíãº, áàðèëãà, òîíîã òºõººðºìæ,
ÍÁÁÎÓÑ 36 Õºðºíãèéí ¿íý öýíèéí áóóðàëò,
ÍÁÁÎÓÑ 23 Çýýëèéí çàðäàë

ÍÁÁÎÓÑ 16 ¯ë õºäëºõ õºðºíãº, áàðèëãà, òîíîã òºõººðºìæ
¯ë õºäëºõ õºðºíãº, áàðèëãà, òîíîã òºõººðºìæ íü á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýë,
àæèë ¿éë÷èëãýýíä àøèãëàõ, áóñäàä ò¿ðýýñë¿¿ëýõ, óäèðäëàãûí çîðèëãîîð
àøèãëàõ çîðèëãîîð àæ àõóéí íýãæèéí ýçýìøèæ áàéãàà ¿ë õºäëºõ õºðºíãº,
áàðèëãà, òîíîã òºõººðºìæ çýðýã áèåò õºðºí㺠þì. Ýäãýýð õºðºí㺠íü íýãýýñ
äýýø òàéëàíò ¿åä (æèë) àøèãëàãäàõààð çàâäàæ áóé õºðºí㺠áàéäàã. ¯ë õºäëºõ
õºðºíãº, áàðèëãà, òîíîã òºõººðºìæèéí æèøýý íü ¿éëäâýðèéí ãàçàð, áàðèëãà
áàéãóóëàìæ, ìàøèí òîíîã òºõººðºìæ, ýä õîãøèë, êîíòîðûí òîíîã òºõººðºìæ,
òàâèëãà, àâòî ìàøèí þì.
ÍÁÁÎÓÑ 16-ä äàðààõü ç¿éëñèéã òîäîðõîéëñîí áàéíà:





àëèâàà õºðºíãèéã ¿ë õºäëºõ õºðºíãº, áàðèëãà, òîíîã òºõººðºìæ áóþó
¿íäñýí õºðºí㺠ãýæ õ¿ëýýí çºâøººðºõ øàëãóóð;
¿íäñýí õºðºíãèéí ¿íýëãýýíèé àðãà
¿íäñýí õºðºíãºòýé õîëáîîòîé ãàðàõ äàðàà ¿åèéí çàðëàãóóäûã õýðõýí
á¿ðòãýõ;
¿íäñýí õºðºíãèéí ¿íýëãýýòýé óÿëäóóëàí õ¿ëýýí çºâøººðºõ ýëýãäëèéí
çàðäàë;
¿íäñýí õºðºíãèéã àøèãëàëòààñ õàñàõ;
ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàíä õèéõ íýìýëò òîäðóóëãà.

Õ¿ëýýí çºâøººðºõ øàëãóóð
Õºðºí㺠íü ¿ë õºäëºõ õºðºíãº, áàðèëãà, òîíîã òºõººðºìæ ãýæ õ¿ëýýí
çºâøººðºãäºõèéí òóëä:
• àæ àõóéí íýãæ èðýýä¿éä òóõàéí õºðºí㺺ñ ýäèéí çàñãèéí ºãººæ õ¿ðòýõ
ìàãàäëàë áàéãàà áîë;
• õºðºíãèéí ºðòãèéã íàéäâàðòàé õýìæèæ áîëîõóéö áàéâàë;
• òóõàéí õºðºíãèéã íýãýýñ (íýã æèëýýñ) äýýø òàéëàíò ¿åä àøèãëàõààð áîë
ãýñýí øàëãóóðóóäûã õàíãàñàí áàéõ ¸ñòîé.
Õºðºíãèéã á¿ëýãëýí íýãòãýõ áóþó ýñâýë ÿëãàí àíãèëàõäàà äàðààõü çàð÷ìóóäûã
áàðèìòàëíà:

÷óõàë áóñ ç¿éëñ òóõàéëáàë öóòãàõ õýâ, õýâ ãàðãàã÷ áàð ãýõ ìýò æèæèã,
÷óõàë áóñ ç¿éëñèéã íýã õºðºí㺠áîëãîí íýãòãýíý;

òóñãàé çîðèóëàëòòàé ¿íäñýí ñýëáýã õýðýãñëýë, íººö òîíîã òºõººðºìæèéã
¿íäñýí õºðºí㺠ãýæ ¿çíý (èõýíõ ¿íäñýí áóñ òóñëàõ ñýëáýã õýðýãñëèéã
áàðàà ìàòåðèàë ãýæ ¿çýýä çàðöóóëñàí õýìæýýãýýð íü çàðäàëä õ¿ëýýí
çºâøººðäºã);

õýðýâ õºðºíãèéí èæ á¿ðäë¿¿ä àøèãëàãäàõ õóãàöààãààðàà ÿëãààòàé, àæ
àõóéí íýãæèä ººð ººð õýëáýðýýð ¿ð ºãººæºº õ¿ðòýýõ áîë èæ á¿ðäýë òóñ
á¿ðèéã ñàëàíãè ç¿éëýýð á¿ðòãýíý (¿¿íèé æèøýý íü íèñýõ îíãîö, ò¿¿íèé
õºäºëã¿¿ð áàéæ áîëíî).
¯íýëãýý

88

Á¯ËÝà VI – ¯íäñýí õºðºíãèéí á¿ðòãýë.

¯íäñýí õºðºíãèéã ºðò㺺ð íü á¿ðòãýõ ¸ñòîé. ªðòºãò òóõàéí õºðºíãèéã
çîðèóëàëòààð íü àøèãëàõàä áýëýí áîëãîõîä øààðäëàãàòàé á¿õ çàðäëûã
áàãòààíà. Øààðäëàãàòàé çàðäàë ãýäýã íü õóäàëäàí àâñàí ¿íý, áýëòãýí
íèéë¿¿ëýëò, òàëáàéã áýëòãýõ, ñóóðèëóóëàõ, àðõèòåêòóð áà èíæåíåðòýé
õîëáîîòîé ìýðãýæëèéí ¿éë÷èëãýýíèé õºëñ çýðýã çàðäàë þì. Õóäàëäàí àâàëò,
ýõëýëòèéí çàðäàëòàé õîëáîîòîé Åðºíõèé áà óäèðäëàãûí çàðäëûã äýýðõ ºðòºãò
îðóóëäàãã¿é.
ªºðºº áàðüæ áàéãóóëñàí õºðºíãèéã ìàòåðèàë, õºäºëìºð áóñàä îðöûã îðóóëæ
òîîöñîí ºðò㺺ð ¿íýëíý. ªºðºº áàðüæ áàéãóóëñàí õºðºíãèéí õóâüä îëçûã õ¿ëýýí
çºâøººðäºãã¿é.
Õýðýâ õºðºíãèéã ººð áóñàä õºðºí㺺ð ñîëüæ àâñàí áîë ºðòãèéã äàðààõ áàéäëààð
á¿ðòãýíý:
• ¿íäñýí õºðºíãèéã ò¿¿íòýé èæèë òºñòýé áóñ õºðºí㺺ð ñîëèëöñîí áîë óã
àâñàí õºðºíãèéí çàõ çýýëèéí øóäàðãà ¿íýýð;
• õàðèí èæèë òºñòýé õºðºí㺺ð ñîëèëöñîí áîë íºãºº òàëä ºãñºí õºðºíãèéí
äàíñíû ¿íýýð òóñ òóñ á¿ðòãýíý.
ÍÁÁÎÓÑ 16-ä òàéëáàðëàñíààð Áåí÷ìàðê àðãà ãýäýã íü ¿íäñýí õºðºíãèéí ò¿¿õýí
ºðò㺺ñ õóðèìòëàãäñàí ýëýãäëèéã õàñàæ á¿ðòãýõ àðãà þì.
Òýãâýë Ǻâøººðºãäñºí ñîíãîëòîò (àëüòåðíàòèâ) àðãà ãýäýã íü õºðºíãèéí äàõèí
¿íýëãýýíèé ä¿íãýýñ äàðàà ¿åèéí ýëýãäëèéã õàñàæ á¿ðòãýõ àðãà áàéäàã.
Äàõèí ¿íýëãýý:
i õºðºíãèéã ºðò㺺ð íü àíõ õ¿ëýýí çºâøººðñíººñ õîéøõè ¿åä ¿íäñýí õºðºíãèéã
äàõèí ¿íýëýãäñýí ä¿íãýýð íü òàéëàãíàæ áîëíî.
i äàõèí ¿íýëýãäñýí ä¿í íü äàõèí ¿íýëãýý õèéãäñýí ºäðººðõ çàõ çýýëèéí
øóäàðãà ¿íýýñ äàðàà ¿åèéí õóðèìòëàãäñàí ýëýãäýë ýñâýë äàðàà ¿åèéí ¿íý
öýíèéí áóóðàëòûí õóðèìòëàãäñàí ãàðçûã õàññàí ä¿í áàéíà.
i çàõ çýýëèéí íýðëýñýí ¿íý íü èõýâ÷ëýí ¿íäñýí õºðºíãèéí ¿íýëãýý÷íèé
òîäîðõîéëñîí çàõ çýýëèéí ¿íý áàéíà.
i õýðýâ çºâøººðºãäñºí ñîíãîëòîò àðãûã àøèãëàæ áàéâàë õºðºíãèéí äàíñíû
¿íèéã áàëàíñûí ºäðººðõ çàõ çýýëèéí øóäàðãà ¿íýýñ ìàòåðèàëëàã õýìæýýíèé
çºð¿¿òýé áàéëãàõã¿éí òóëä äàõèí ¿íýëãýýã òîãòìîë õèéõ øààðäëàãàòàé.
• ¯íäñýí õºðºíãèéã äàõèí ¿íýëñýí áîë òóõàéí ºäðººðõ õóðèìòëàãäñàí
ýëýãäëèéí ä¿íã õºðºíãèéí àíãèëëûí äàíñíû íèéò ¿íèéí ººð÷ëºãäñºí
õýìæýýòýé õóâü òýíö¿¿ëýí ººð÷ëºí òîãòîîõ àðãûã õýðýãëýæ áîëíî ; ýñâýë
õóðèìòëàãäñàí ýëýãäëèéí ä¿íã õºðºíãèéí íèéò ºðòºãººñ õàñ÷, ò¿¿íýýñ ãàðàõ
öýâýð ä¿íã äàõèí ¿íýëæ äàõèí ¿íýëýãäñýí ä¿íã òîãòîîíî.
• ¯ë õºäëºõ õºðºíãº, áàðèëãà, òîíîã òºõººðºìæèéí íýã õýñãèéã äàõèí ¿íýëäñýí
áîë òóõàéí àíãèëëûí õºðºíã¿¿äèéã á¿õýëä íü äàõèí ¿íýëíý.
• Õºðºíãèéí ºðòãèéã ºñãºæ äàõèí ¿íýëñýí áîë ºñºëòèéã ýçäèéí ºì÷èéí äàíñ
ðóó (äàõèí ¿íýëãýýíèé íýìýãäýë íýðýýð) øóóä êðåäèòäýíý.
• Õºðºíãèéí ºðòãèéã áóóðóóëæ äàõèí ¿íýëñýí òîõèîëäîëä äàõèí ¿íýëãýýíèé
ººð÷ëºëòèéã õýðâýý òóõàéí õºðºíãèéã ºìíº äàõèí ¿íýëñýí íýìýãäëèéã
áóöààí õ¿÷èíã¿é áîëãîõîîð áèø áîë òàéëàíò ¿åèéí çàðäëààð á¿ðòãýíý.
ªìíº íü äàõèí ¿íýëãýýíèé íýìýãäýë á¿ðòãýãäñýí áàéñàí áîë çàðäàë ãýæ
á¿ðòãýõ ä¿íã ºì÷èéí ä¿íä áàãòààñàí äàõèí ¿íýëãýýíèé íýìýãäëèéí
õýìæýýãýýð áàãàñãàíà.

Õóäàëäàí àâàëòûí äàðààõ çàðëàãà
¯íäñýí õºðºíãèéí îäîîãèéí íºõöëèéã ¿ëýìæ õýìæýýãýýð ñàéæðóóëàõ
ìàãàäëàëòàéãààñ áóñàä òîõèîëäîëä äàðààãèéí ¿åòýé õîëáîîòîé ãàðñàí çàðëàãûã
òàéëàíò õóãàöààíä íü çàðäàë ãýæ õ¿ëýýí çºâøººðíº.

89

Á¯ËÝà VI – ¯íäñýí õºðºíãèéí á¿ðòãýë.

Ýëýãäýë
Ãàçàð áîë ýëýãäýë òîîöäîãã¿é ¿íäñýí õºðºí㺠þì. Õýðýâ ãàçðûí ºðòºãò
áàðèëãûí õóäàëäàí àâñàí ¿íý îðñîí áîë óã ¿íèéã ãàçàð, áàðèëãà õî¸ðò
õóâààðèëàõ õýðýãòýé. Áàðèëãà íü ýëýãäýõ õºðºí㺠þì. Ñàíãèéí ñàéäûí 2000 îíû
116 òîîò òóøààëààð áàòàëñàí Äàíñíû ¿ëãýð÷èëñýí çààâðûí 6 äóãààð õýñýãò
¿íäñýí õºðºíãº, ¿íäñýí õºðºíãèéí ýëýãäëèéí òàëààð òóñãàñíûã ëàâëàæ õàðíà óó.
¯íäñýí õºðºí㺺ñ èðýýä¿éä ýäèéí çàñãèéí ºãººæ õ¿ðòýõ òóë ýíý òààìàãëàëûã
õàðóóëàõûí òóëä ýëýãäëèéí çàðäëûã á¿ðòãýõ çàìààð óã õºðºíãèéí äàíñíû ¿íèéã
áóóðóóëäàã.
• õºðºíãèéí ýëýãäýõ ä¿íã òóõàéí õºðºíãèéí òîîöîîëñîí ¿ëäýõ ºðòãèéã
õàññàíû äàðàà òîäîðõîéëíî;
• ¿íäñýí õºðºíãèéí ç¿éë òóñ á¿ðèéí ýëýãäýõ ä¿íã òóõàéí õºðºíãèéí
àøèãëàëòûí õóãàöààíä ñèñòåìòýéãýýð õóâààðèëíà;
• Ýëýãäëèéí çºâøººðºãäñºí àðãóóä íü:
o Øóëóóí øóãàìûí àðãà
o ¿ëäýãäëèéã äàâõàð áóóðóóëàõ àðãà
o àøèãëàõ æèëèéí íèéëáýðèéí àðãà
(Ìîíãîë óëñûí òàòâàðûí õóóëèíä õ¿ëýýí çºâøººðñºí àðãà íü øóëóóí
øóãàìûí àðãà áàéäàã òóë ýí òýðã¿¿íä ñîíãîõ àðãà íü óã àðãà áàéíà).
• ýëýãäýë áîë Îðëîãûí òàéëàíãèéí çàðäàë áºãººä õýðýâ òóõàéí õºðºíãèéã
øèíýýð õºðºí㺠áèé áîëãîõîä àøèãëàñàí áàéâàë ò¿¿íèé ýëýãäëèéã
øèíýýð áèé áîëñîí õºðºíãèéí ºðòºãò îðóóëàí òîîöíî;
• õºðºíãèéí àøèãëàãäàõ õóãàöààã áàéíãà øàëãàõ õýðýãòýé áºãººä õýðýâ
òîîöîîëñîí àøèãëàãäàõ æèëä ººð÷ëºëò îðñîí áàéâàë òóõàéí áîëîí
èðýýä¿éí òàéëàíò ¿åä íîîãäîõ ýëýãäëèéí çàðäëûã çàëðóóëíà;
• ýëýãäýë òîîöîõ àðãûã òîãòìîë õóãàöàà òóòàìä õÿíàõ õýðýãòýé. Õýðýâ
òóõàéí õºðºí㺺ñ èðýýä¿éä õ¿ðòýõ ºãººæèä ¿ëýìæ õýìæýýíèé ººð÷ëºëò
îðñîí áàéâàë ìºðääºã ýëýãäëèéí àðãàà ººð÷ëºõ õýðýãòýé. Òýãýýä òóõàéí
áîëîí èðýýä¿éí òàéëàíò ¿åä íîîãäîõ ýëýãäëèéã çàëðóóëíà;

Õºðºíãèéã àøèãëàëòààñ õàñàõ
¯íäñýí õºðºíãèéã á¿ðìºñºí àøèãëàëòààñ õàñàõ áóþó ýñâýë õóäàëäàí áîðëóóëàõ
õ¿ðòýë óã õºðºíãèéã áàëàíñàä õàðóóëñàí õýâýýð áàéíà.
Õàðèí ò¿¿íèéã áàëàíñààñ õàññàí òîõèîëäîëä õºðºíãèéí öýâýð ¿íý, õóäàëäàõ áà
óñòãàõòàé õîëáîîòîé ãàðñàí çàðäàë õî¸ðûí çºð¿¿ãýýð îëç áà ãàðçûã õ¿ëýýí
çºâøººð÷, îðëîãûí òàéëàíä òàéëàãíàíà.
Íýìýëò òîäðóóëãà
ÍÁÁÎÓÑ 16-ä øààðäñàíààð ¿íäñýí õºðºíãèéí ç¿éë òóñ á¿ðýýð ñàíõ¿¿ãèéí
òàéëàíä òîäðóóëãà õèéíý. ÍÁÁÎÓÑ 16-èéí òîéìûã ¿çíý ¿¿.

90

Á¯ËÝà VI – ¯íäñýí õºðºíãèéí á¿ðòãýë.

ÍÁÁÎÓÑ 36 Õºðºíãèéí ¿íý öýíèéí áóóðàëò
ÍÁÁÎÓÑ 36-ä õºðºíãèéã ò¿¿íèé íºõºãäºõ ä¿íãýýñ èë¿¿ ä¿íãýýð á¿ðòãýýã¿éã
áàòàòãàõ ãîðèìóóäûã òîäîðõîéëñîí áàéäàã.
• ¯íý öýíèéí áóóðàëòûí îëç ãàðç íü ãàäààä ýñâýë äîòîîä õ¿÷èí ç¿éëñýýð
èëýðäýã.
• ÍÁÁÎÓÑ 36-ã áàðàà ìàòåðèàë, ñàíõ¿¿ãèéí õºðºíãº, áàðèëãûí ãýðýý áà
áóñàä îíöãîé íºõöºëä ¿¿ññýí õºðºí㺺ñ áóñàä á¿õ õºðºíãºíä
õàìààðàëòàé.
• Õºðºí㺠áóóðñíûã íîòëîõ ¿ç¿¿ëýëò áàéãàà ýñýõèéã áàéíãà õÿíàëò õèéí
òîãòîîæ áàéõ õýðýãòýé. Õýðýâ õºðºíãèéí äàíñíû ¿íý íü íºõºãäºõ ä¿í
áóþó àøèãëàëòûí ¿íý öýíýýñ äàâæ áàéâàë ò¿¿íèéã áóóðñàí ãýæ
¿çíý.
• ͺõºãäºõ ä¿í ãýæ õºðºíãèéí áîðëóóëàëòûí öýâýð ¿íý öýíý áà
àøèãëàëòûí ä¿íãèéí àëü èõèéã õýëíý.
• Öýâýð áîðëóóëàëòûí ¿íý ãýæ õºðºíãèéí áîðëóóëàëòààñ îëæ àâàõ
ä¿íãýýñ áîðëóóëàëòòàé õîëáîãäîæ ãàðñàí íýìýãäýë çàðäëûã õàññàí ä¿íã
õýëíý.
• Àøèãëàëòûí ¿íý öýíý ãýæ òóõàéí õºðºíãèéã ¿ðãýëæë¿¿ëýí àøèãëàñíààñ
¿¿ñýõýýð õ¿ëýýãäýæ áóé òîîöîîëñîí èðýýä¿éí ìºíãºí ã¿éëãýýíèé
ºíººãèéí ¿íý öýíèéã õýëíý. Èðýýä¿éí ìºíãºí ã¿éëãýýã òîîöîõ áîëîí
äèñêàóíòûí ò¿âøíèé òàëààðõ ìýäýýëëèéã ÍÁÁÎÓÑ 36-ä òóñãàñàí áàéäàã.
• Õºðºíãèéí äàíñíû ¿íý ò¿¿íèé íºõºãäºõ ä¿í áóþó àøèãëàëòûí ¿íý öýíýýñ
äàâñàí òîõèîëäîëä ¿íý öýíèéí áóóðàëòûí ãàðç ¿¿ñíý. Ò¿¿õýí áóþó àíõíû
ºðòºã (ýëýãäëèéã õàññàí ä¿í áàéæ áîëíî)-𺺠äàíñàíä á¿ðòãýãäñýí
õºðºíãèéí ¿íý öýíèéí áóóðàëòûí ãàðçûã Îðëîãûí òàéëàíãèéí ¿éë
àæèëëàãààíû áóñ çàðäëûí õýñýãò õ¿ëýýí çºâøººð÷ òàéëàãíàíà. Äàõèí
¿íýëãýý õèéãäñýí õºðºíãèéí ¿íý öýíèéí áóóðàëòûí ãàðçûã äàõèí
¿íýëãýýíèé áóóðàëò áàéäëààð ¿çýæ ýõëýýä òóõàéí õºðºíãèéí äàõèí
¿íýëãýýíèé íýìýãäëèéã áàðàãäàõ õ¿ðòýë ò¿¿ãýýð íºõíº.
• Áóóðàëòûí ãàðçûã õ¿ëýýí çºâøººðñíèé äàðàà óã õºðºíãèéí ººð÷ëºãäñºí
äàíñíû ¿ëäýãäýë ä¿íã òóñãàõ ¿¿äíýýñ ò¿¿íèé èðýýä¿éí ýëýãäýëä
çàëðóóëãà õèéíý.
• Ìàø õîâîð òîõèîëäîëä ºìíºõ æèë¿¿äýä õ¿ëýýí çºâøººðñºí áóóðàëòûí
ãàðçûã áóöààõ áè÷èëò õèéäýã. Ýíý òóõàé ÍÁÁÎÓÑ 36-ä äýëãýðýíã¿é
ºã¿¿ëñýí.
Íýìýëò òîäðóóëãà
ÍÁÁÎÓÑ 36-èéí òîéìûã ¿çíý ¿¿.
ÍÁÁÎÓÑ 23 Çýýëëýãèéí çàðäàë
ÍÁÁÎÓÑ 23 íü çýýëëýãèéí çàðäëûã á¿ðòãýõ àðãûã òîäîðõîéëäîã. Çýýëëýãèéí
çàðäàë ãýäýã íü áîãèíî áîëîí óðò õóãàöààò çýýë ýñâýë îâåðäðàôòûí õ¿¿ãèéí
çàðäàë, ò¿¿í÷ëýí çýýëëýãòýé õîëáîîòîé õºíãºëºëò ýñâýë óðàìøóóëëûí
ýëýãä¿¿ëýëò áîëîí çýýëëýãèéí áóñàä çàðäàë þì.
ÍÁÁÎÓÑ 23-ä òîäîðõîéëñîí Áåí÷ìàê àðãà íü çýýëëýãèéí çîðèëãîîñ ¿ë
õàìààðàí, çýýëëýãèéí çàðäëûã ãàðñàí òàéëàíò õóãàöààíä íü çàðäàëààð á¿ðòãýõ
¸ñòîé ãýæ øààðääàã.

91

Á¯ËÝà VI – ¯íäñýí õºðºíãèéí á¿ðòãýë.

Ǻâøººðºãäñºí õóâèëáàð àðãà íü áýëòãýë õºðºíãèéã õóäàëäàí àâàõ, áàðèæ
áàéãóóëàõ, áîëîí ¿éëäâýðëýõòýé õîëáîîòîé çýýëëýãèéí çàðäëûã òóõàéí áýëòãýë
õºðºíãèéí ºðòºãò áàãòààíà ãýæ ¿çäýã. Ýíý àðãûã ººðºº áàðèæ áàéãóóëæ áàéãàà
áýëòãýë õºðºíãèéí õóâüä õýðýãëýæ áîëíî.
Áýëòãýë õºðºí㺠ãýäýã íü õóäàëäàõ ýñâýë çîðèóëàëòûí äàãóó àøèãëàõàä áýëýí
áîëãîõ õ¿ðòýë íü ìýäýãäýõ¿éö õóãàöàà (íýã æèëýýñ äýýø õóãàöàà) çàéëøã¿é
çàðöóóëäàã õºðºí㺠þì.
ÍÁÁÎÓÑ 23 íü ÿìàð çàðäëûã êàïèòàëæóóëàõ (õºðºíãèéí ºðòºã äýýð íýìýõ)
áîëîí êàïèòàëæóóëàëòûã õýçýý ýõëýõ áà äóóñãàõ áîëîí ýñâýë õîéøëóóëàõûã
òîäîðõîéëñîí áàéäàã.
Äýýðõ ºã¿¿ëñýí ÍÁÁÎÓÑ 36-ä äóðäñàíààñ êàïèòàëæóóëñàí çýýëëýãèéí çàðäëûã
áàãòààñàí õºðºíãèéí äàíñíû ¿íý íü íºõºãäºõ ä¿í ýñâýë àøèãëàëòûí ¿íý öýíýýñ
õýòýðâýë ÍÁÁÎÓÑ 36-ä çààñíààð õºðºíãèéí ºðòãèéã áóóðóóëæ áè÷èõ ¸ñòîé.
Òîäðóóëãà
ÍÁÁÎÓÑ 23-ûí òîéìûã ¿çíý ¿¿.

92

Á¯ËÝà VI – ¯íäñýí õºðºíãèéí á¿ðòãýë.

ÄÀÑÃÀË - ¯Ë ÕªÄËªÕ ÕªÐªÍê, ÁÀÐÈËÃÀ, ÒÎÍÎà ҪժªÐªÌÆ*
Äàðààõ æèøýý íü 2001 îíû 12 ñàðûí 31-íèé ºäðèéí áàéäëààðõ áàëàíñàä
òóñãàãäñàí ¿ë õºäëºõ õºðºíãº, áàðèëãà, òîíîã òºõººðºìæòýé õîëáîîòîé íÿãòëàí
áîäîõ á¿ðòãýëèéí àñóóäëûã õàðóóëñàí áîëíî.
À.
2001 îíû 1 ñàðûí 1-íèé ºäºð Àëòàé êîìïàíè 2,500,000 òºãðºãººð
¿éëäâýðëýëèéí òîíîã òºõººðºìæ õóäàëäàæ àâ÷ýý. ¯¿íòýé õîëáîãäóóëàí äàðààõ
íýìýëò çàðäàë ãàðñàí áàéíà. ¯¿íä:
Òºã
• Õ¿ðãýëò
180,000
• Ñóóðèëóóëàëò
245,000
• Øóóä áóñ øèíæ ÷àíàðòàé çàõèðãààíû
åðºíõèé çàðäàë
30,000
Òîíîã òºõººðºìæèéí ñóóðèëóóëàëò, ýõëýëòèéí ¿åä 3 ñàð çàðöóóëæýý. Òîíîã
òºõººðºìæèéã çîðèóëàëòààð àøèãëàõ àæëûí íºõöºëä îðóóëàõòàé øóóä
õîëáîîòîé ýõëýëòèéí çàðäàëä íýìæ 210,000 òºãðºã çàðöóóëæýý.
Óäèðäëàãûí ñàðûí òàéëàíãààñ õàðàõàä ýõíèé 5 ñàðä ýíý òîíîã òºõººðºì溺ð
¿éëäâýðëýñýí á¿òýýãäýõ¿¿íèé òîîíîîñ øàëòãààëàí 150,000 òºãðºãèéí àëäàãäàë
õ¿ëýýñýí. Ó÷èð íü öººí òîîíû á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýñýí áàéíà. Õàðèí
äàðààãèéí ñàðóóäàä õàìààã¿é èë¿¿ ýåðýã ¿ð ä¿íòýé áàéæýý.
Òîíîã òºõººðºìæèéí àøèãëàëòûí æèëèéí õóãàöàà íü 14 æèë. Òîíîã
òºõººðºìæèéí ¿ëäýõ ºðòãèéã òîîöîîëîõîä 180,000 òºãðºã; òîíîã òºõººðºìæèéã
áóóëãàõ, çàäëàõ ºðòãèéã òîîöîîëîõîä 125,000 òºãðºã áîëæýý.
ÀÑÓÓËÒ: Ýíý õºðºíãèéí ¿íýëãýýã àíõ á¿ðòãýñýí ò¿¿õýí ºðòãèéí ä¿í õýä âý? Ýíý
õºðºíãºíººñ õ¿ðòýõ ýäèéí çàñãèéí ºãººæòýé õîëáîîòîé Îðëîãûí òàéëàíä
òóñãàãäàõ æèëèéí ä¿í íü õýä âý?

*Îëîí óëñûí ñòàíäàðòààñ àâàâ – Hennie van Greuning áà Marius Koen 2001 îíä
Äýëõèéí áàíêíààñ õýâë¿¿ëñýí
-èéí 2 äàõü õýâëýë

93

Á¯ËÝà VI – ¯íäñýí õºðºíãèéí á¿ðòãýë.

ÄÀÑÃÀËÛÍ ÕÀÐÈÓ: ¯Ë ÕªÄËªÕ ÕªÐªÍê, ÁÀÐÈËÃÀ, ÒÎÍÎÃ
ÒªÕªªÐªÌÆ

Òîíîã òºõººðºìæèéí ò¿¿õýí ºðòºã
Òºã
Íýõýìæëýëèéí ¿íý
Õ¿ðãýëò
Ñóóðèëóóëàëò
Àøèãëàëòûã ýõëýõ ¿åèéí çàðäàë

2,500,000
180,000
245,000
210,000
3,135,000

Òîíîã òºõººðºìæòýé õîëáîîòîé æèëèéí õóðààìæ
Òîîöîîëñîí ¿ëäýõ ºðòºã
Õàñàõ íü: Òîîöîîëñîí áóóëãàõ, çàäëàõ ºðòºã
Öýâýð ¿ëäýõ ºðòºã

Òºã
180,000
(125,000)
55,000

Ò¿¿õýí ºðòºã (äýýð õàðóóëñàí)
Õàñàõ íü: Öýâýð ¿ëäýõ ºðòºã
Ýëýãä¿¿ëýõ ä¿í

Òºã
3,135,000
(55,000)
3,080,000

Îðëîãûí òàéëàíä òóñãàãäàõ æèëèéí õóðààìæ íü 220,000 òºãðºã (3,080,000/14
æèë). Ãýõäýý 2001 îíû 12 ñàðûí 31-íèé ºäðèéí áàéäëààð æèëèéí õóðààìæ íü
165,000 (9/12x220,000) òºãðºã áàéíà. Ó÷èð íü òîíîã òºõººðºìæèéí ñóóðèëóóëàëò,
ýõëýëòèéí ¿åèéí äàðàà òîíîã òºõººðºìæèéã 2001 îíû 4 ñàðûí 1-íèé ºäºð
àøèãëàëòàíä îðóóëñàí.

94

Á¯ËÝà VI – ¯íäñýí õºðºíãèéí á¿ðòãýë.

ÕÝÑÝà Á. ¯ÍÄÑÝÍ ÕªÐªÍÃÈÉÍ Á¯ÐÒÃÝËÈÉà ØÈÍÝ×ËÝÕ
ÀÐÃÀ ǯÉ
Ìýäýæ áàéõ øààðäëàãàòàé ¿íäñýí àñóóäëóóä
¯íäñýí õºðºíãèéí ÍÁÁ-ûã øèíý÷ëýõèéí òóëä
îéëãîëòóóäûã ìýääýã áàéõ øààðäëàãàòàé. ¯¿íä







íÿãòëàí

áîäîã÷

äàðààõ

Ýëýãäýë òîîöîõ àðãóóä
¯íäñýí õºðºíãèéí àíõíû ºðòºã, õóðèìòëàãäñàí ýëýãäýë, ¿ëäýõ ºðòºã,
¿ëäýãäýë ºðòãèéí òóõàé îéëãîëòóóä
¯íäñýí õºðºíãèéí èõ çàñâàðûí áà óðñãàë çàñâàðûí çàðäëûã á¿ðòãýõ àðãà
¯íäñýí õºðºíãèéí ýëýãäëèéí çàðäëûã á¿ðòãýõ äàíñíû áè÷èëò¿¿ä
¯íäñýí õºðºíãèéí äàõèí ¿íýëãýýã á¿ðòãýõ àðãà
Àøèãëàëòààñ õàññàí, õóäàëäñàí ¿íäñýí õºðºíãèéã á¿ðòãýõ äàíñíû
áè÷èëò¿¿ä
Çýýëýýð îëæ áýëòãýñýí ¿íäñýí õºðºíãèéí õóâüä çýýëèéí õ¿¿ã
êàïèòàëæóóëàõ
¯íäñýí õºðºíãèéí ñîëèëöîîã á¿ðòãýõ àðãà

Çààâàë ìýäýæ áàéõ øààðäëàãàòàé äýýðõ àñóóäëóóäûí äàãóó íÿãòëàí áîäîã÷
õîëáîãäîõ áàòëàãäñàí çààâàð æóðàì, áîëîí ÍÁÁÎÓÑ-ûã (ÿëàíãóÿà ÍÁÁÎÓÑ 16,
ÍÁÁÎÓÑ 36, ÍÁÁÎÓÑ 23) ñóäàëñàí áàéõ øààðäëàãàòàé. Îíîëûí äýýðõ ¿íäñýí
àñóóäëóóäûã ìýäýæ áàéõ íü áàòëàãäñàí çààâàð æóðàìä íèéö¿¿ëýí á¿ðòãýëýý
øèíý÷ëýõ íºõöºëèéã á¿ðä¿¿ëíý. ¯íäñýí õºðºíãèéí á¿ðòãýëèéí òàëààð Ñàíãèéí
ñàéäûí 116 òîîò òóøààëààð áàòàëñàí Äàíñíû ¿ëãýð÷èëñýí çààâðûí 2 äóãààð
á¿ëãèéí 6 äóãààð õýñýãò òóñãàñàí áàéäàã.
¯íäñýí õºðºíãèéí á¿ðòãýëòýé õîëáîîòîé òóëãàð÷ áîëîõ áýðõøýýë
äîãîëäëóóä
¯íäñýí õºðºíãèéí á¿ðòãýëèéí õóâüä äàðààõ äîãîëäëóóä ïðàêòèêò ýëáýã
òîõèîëäîæ áîëîõ þì.
Äîãîëäîë
¯íäñýí õºðºíãèéí äýëãýðýíã¿é á¿ðòãýë
õºò뺺ã¿é.
¯íäñýí õºðºíãèéí ýëýãäëèéã Áàëàíñ
äàõü õºðºíãèéí íèéò ¿ëäýãäëýýñ øóóä
òîîöäîã.
¯íäñýí õºðºíãèéã áàëàíñàä òóñãàñàí
õýäèé ÷ òîäîðõîé õóãàöààíû òóðø
ýëýãäýë áàéãóóëààã¿é ÿâæ èðñýí áàéõ.
¯íäñýí õºðºíãèéí ýëýãäëèéí õóâü,
àøèãëàëòûí õóãàöààã òîãòâîðòîé
ìºð人ã¿é.
¯íäñýí õºðºíãèéí ýëýãäëèéí çàðäëûã
áóðóó õóâààðèëàõ. Óëìààð
¿éëäâýðëýñýí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ºðòãèéí
òîîöîîëîë çºâ õèéãäýýã¿é áàéõ àëäàà
¿¿ñäýã.
Äàõèí ¿íýëñýí ¿íäñýí õºðºíãèéí äàõèí
¿íýëãýýíèé ä¿íã áóðóó
òîäîðõîéëîãäñîí, äàõèí ¿íýëãýý õèéõ

95

Ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàãíàëä ¿ç¿¿ëýõ íºëºº
Ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàíä õºðºíãèéí ¿ëäýãäýë
¿íýí çºâ òóñãàãäàõ ìàãàäëàë áóóðíà.
Ýëýãäëèéí çàðäàë çºâ òîîöîîëîãäîõã¿é.
¯íäñýí õºðºíãèéí ýëýãäëèéí çàðäàë
äóòóó òóñãàãäñàíààñ ¿íäñýí õºðºíãèéí
äàíñíû ¿ëäýãäýë ¿íý èë¿¿
òàéëàãíàãäàíà.
Òîîöîîëëûí àëäàà ãàðàõ ìàãàäëàë
èõýñíý.
Áîðëóóëñàí ýñâýë ¿éëäâýðëýñýí
á¿òýýãäýõ¿¿íèé ºðòºã áóðóó
òîîöîîëîãäîíî.
Äàõèí ¿íýëãýýíèé ¿ð ä¿íä
õóðèìòëàãäñàí ýëýãäëèéã òîõèðóóëààã¿é
ó÷ðààñ õºðºíãèéí äàíñíû ¿íý áóðóó

Á¯ËÝà VI – ¯íäñýí õºðºíãèéí á¿ðòãýë.

òàéëàãíàãäñàí ìºí äàõèí ¿íýëãýýíèé
íýìýãäýë áóðóó ä¿íãýýð á¿ðòãýãäñýí
áàéíà.

¿åèéí õóðèìòëàãäñàí ýëýãäëèéí ä¿íã
òîõèðóóëààã¿é óëìààð äàíñíû áè÷èëò
á¿ðóó õèéãäñýí

Äýýðõ äîãîëäëóóä íü ýöñèéí ä¿íäýý ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàíãèéí ¿íýí çºâ áàéäàëä
ìóóãààð íºëººëºõ ó÷ðààñ ò¿¿íèéã çàñàæ çàëðóóëàõ íü ¿íäñýí õºðºíãèéí
á¿ðòãýëèéã øèíý÷ëýí ñàéæðóóëàõ àæëûí ãîë ¿ð ä¿í áàéõ þì.
¯íäñýí õºðºíãèéí á¿ðòãýëèéã øèíý÷ëýõ àæëûí äàðààëàë
¯íäñýí õºðºíãèéí äàíñäûã
áàòëàãäñàí çààâàð àðãà÷ëàëä íèéö¿¿ëýí
øèíý÷ëýõäýý äàðààõ åðºíõèé ¿å øàòóóäûã áàðèìòëàõûã ñàíàë áîëãîæ áàéíà.
Ãýõäýý òóõàéí áàéãóóëëàãûí á¿ðòãýë õºòëºëòèéí îäîîãèéí áàéäàë, õ¿ðñýí
ò¿âøèí, ýìõ öýãö çýðãýýñ õàìààð÷ ¿å øàò á¿ðò õèéõ àæëûí öàð õ¿ðýý õàðèëöàí
àäèëã¿é áàéõ áîëíî ãýäãèéã àíõààðàõ íü ç¿éòýé. ßëàíãóÿà ºìíº áýëòãýñýí
ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàíãàà ÍÁÁÎÓÑ-ûí çàð÷èìä íèéö¿¿ëýí äàõèí òàéëàãíàæ áàéãàà
áàéãóóëëàãà äîîðõ ¿å øàòóóäûã ìºðäºõèéã ñàíàë áîëãîæ áàéíà.
1. ¯íäñýí õºðºíãèéí àíõàí øàòíû áà äýëãýðýíã¿é, õóðààíãóé á¿ðòãýëèéí
áàðèìòæóóëàëòûã ñóäëàõ
2. ¯íäñýí õºðºíãèéí á¿ðòãýëä øààðäëàãàòàé ìýäýýëë¿¿äèéí ¿íýí çºâ
áàéäëûã íîòëîõ. ¯¿íä: àíõíû ºðòºã, ¿ëäýõ ºðòºã, ýëýãäýë òîîöîõ àðãà,
àøèãëàëòûí õóãàöàà
3. ¯íäñýí õºðºíãèéã öààøèä ýëýãä¿¿ëýõ àðãà, õóâèéã ñîíãîæ òîãòîîõ
4. Ýëýãäëèéí çàðäëûã õóâèàðëàõ òºâ¿¿äèéã òîäîðõîéëîõ
5. ¯íäñýí õºðºíãº, õóðèìòëàãäñàí ýëýãäëèéí ¿íäñýí áà òóñëàõ äàíñäûã
øèíý÷ëýí òîãòîîæ, äýëãýðýíã¿é á¿ðòãýëä òóñãàõàä áýëýí áîëñîí
ýñýõèéã ìàãàäëàíà.
6. ¯íäñýí õºðºíãèéí ìýäýýëýëä øèíæèëãýý õèéõ
7. ¯íäñýí õºðºíãèéí õóðèìòëàãäñàí ýëýãäëèéí ýõíèé ¿ëäýãäëèéí ¿íýí çºâ
áàéäëûã ìàãàäàëæ, øààðäëàãàòàé òîõèðóóëãà õèéõ, ò¿¿íèéã á¿ðòãýõ.
Òîîöîîëëûí àëäàà èõ õèéãäñýí áàéõ ìàãàäëàëòàé áîë ºìíºõ ¿å¿äèéí
õóðèìòëàãäñàí ýëýãäëèéã äàõèí òîîöîîëæ, õóðèìòëàãäñàí ýëýãäëèéí
¿íýí çºâ ýõíèé ¿ëäýãäëèéã òîãòîîíî. Õóðèìòëàãäñàí ýëýãäëèéí ýõíèé
¿ëäýãäëèéã çàëðóóëàõ æóðíàëûí áè÷èëòèéã Åðºíõèé æóðíàëä, ìºí ýõíèé
¿ëäýãäëèéã çàëðóóëàõ õ¿ñíýãòýä òóñãàíà.
8. ¯íäñýí õºðºíãèéí äýëãýðýíã¿é á¿ðòãýëèéã øèíý÷ëýí áýëòãýõ. ¯íäñýí
õºðºíãèéí àøèãëàëòûí çîðèóëàëòàíä øèíæèëãýý õèéæ, òýäãýýðèéã
áàéðøèë(õàðèóöëàãûí òºâ), ºðòãèéí òºâ¿¿äýýð ÿëãàí “¯íäñýí õºðºíãèéí
äýëãýðýíã¿é á¿ðòãýë” ¯Õ-1 -ä øèíý÷ëýí òóñãàíà. ̺í õóðèìòëàãäñàí
ýëýãäëèéí òîõèðóóëñàí ¿íýí çºâ ¿ëäýãäëèéã òóñãàñíààð äàðààãèéí
òàéëàíò ¿åä ¿ðãýëæë¿¿ëýí õºòëºõºä áýëýí áîëãîíî.
9. Òàéëàíò ¿åèéí ýëýãäëèéí çàðäëûã á¿ðòãýõ. Òàéëàíò ¿åèéí ýëýãäëèéí
çàðäëûã ñîíãîñîí àðãààð òîîöîæ äýëãýðýíã¿é á¿ðòãýëä òóñãàæ, ýëýãäëèéí
çàðäëûã õóâààðèëàõ áè÷èëòèéã æóðíàëä òóñãàõ.
Äýýðõ ¿å øàòóóäûã Õàâñðàëò õ¿ñíýãòýä äýëãýð¿¿ëýí òàéëáàðëàâ.
Îíöëîã øààðäëàãà:
̺í äàðààõ øààðäëàãà áàñ ãàð÷ áîëîõûã õàðãàëçàí ¿çýõ õýðýãòýé.

¯íäñýí õºðºíãèéí á¿ðòãýëèéí ¿íýí çºâ áàéäëûã õàíãàõûí òóëä ÍÁÁ-ã
øèíý÷ëýõ àæëûí õ¿ðýýíä ¿íäñýí õºðºíãèéí òîîëëîãî ÿâóóëæ áîëîõ þì.
Èéì øààðäëàãà ÿëàíãóÿà ¿íäñýí õºðºíãèéí àíõàí øàòíû áà äýëãýðýíã¿é

96

Á¯ËÝà VI – ¯íäñýí õºðºíãèéí á¿ðòãýë.

á¿ðòãýë õºòëºã人ã¿é áàéãóóëëàãûí õóâüä ãàð÷ áîëîõ áà òîîëëîãûí ¿ð
ä¿íä á¿ðòãýëä òóñãàãäñàí áàéñàí õºðºíãèéí ¿ëäýãäëèéã íýìýãä¿¿ëýõ
ýñâýë áàãàñãàõ øààðäëàãà ¿¿ñ÷ áîëíî.
¯íäñýí õºðºíãºíä õàìààðàõ õºðºíãèéã òîãòîîõäîî áàéãóóëëàãà ÿìàð íýã
áîñãî ¿íýëãýý òîãòîîõ øààðäëàãà ãàð÷ áîëçîøã¿é. Ìàø áàãà ¿íýòýé
õàíãàìæèéí ç¿éëñèéã ¿íäñýí õºðºí㺺ð á¿ðòãýñýí òîõèîëäîë ãàð÷
áîëçîøã¿é.
Çàðèì áàéãóóëëàãà äàõèí ¿íýëãýý õèéñýí áàéæ áîëîõ áºãººä ýíý
òîõèîëäîëä äàõèí ¿íýëýãäñýí ¿íý íü á¿ðòãýëèéã öààøèä õºòëºõ ñóóðü
ìýäýýëýë áîëîõ þì. Õàðèí äàõèí ¿íýëãýý õèéñíýýñ õîéø ýëýãäëèéã çºâ
òîîöîîëñîí ýñýõèéã øàëãàõ øààðäëàãà ãàðíà. Ò¿¿í÷ëýí àíõ äàõèí
¿íýëãýýíèé íýìýãäëèéã áóðóó á¿ðòãýñýí áîë çàëðóóëæ, çºâ áîëãîæ
á¿ðòãýõ øààðäëàãà ãàðíà ãýäãèéã àíõààðóóëüÿ.

¯íäñýí õºðºíãèéí á¿ðòãýëèéã øèíý÷èëñíèé ¿ð ä¿í.
¯íäñýí õºðºíãèéí á¿ðòãýëèéã áàòëàãäñàí çààâàð àðãà÷ëàëä íèéö¿¿ëýí
øèíý÷èëñíýýð áàéãóóëëàãà äàðààõ ¿ð ä¿íä õ¿ðñýí áàéõ ¸ñòîé:
• ¯íäñýí õºðºíãèéí õºäºë㺺íä äýëãýðýíã¿é á¿ðòãýëýýð á¿ðýí õÿíàëò
òàâüäàã áîëñîí áàéõ
• ¯íäñýí õºðºíãèéí äýëãýðýíã¿é á¿ðòãýëèéí ìàÿãòóóäûã á¿ðýí ã¿éöýä ¿íýí
çºâ õºòºëæ õýâøñýí áàéõ
• ¯íäñýí õºðºíãèéí àøèãëàëòûí õóãàöàà, ýëýãäëèéí àðãà, ýëýãäëèéí
õóâèéã òóóøòàé ìºðääºã áîëñîí áàéõ
• ¯íäñýí
õºðºíãèéí
ýëýãäëèéí
çàðäëûã
¿íýí
çºâ
òîîöîîëæ,
á¿òýýãäýõ¿¿íèé ºðòºã áîëîí öàã ¿åèéí çàðäëûí õîîðîíä çºâ õóâààðèëæ
á¿ðòãýëä òóñãàñàí áàéõ
• ¯íäñýí õºðºíãº, ò¿¿íèé õóðèìòëàãäñàí ýëýãäýë, ýëýãäëèéí çàðäëûã
á¿ðòãýõ äàíñäûí íýð äóãààðûã ñèñòåìòýé òîãòîîñîí áàéõ
Õàâñðàëò õ¿ñíýãò : ¯íäñýí õºðºíãèéí á¿ðòãýëèéã øèíý÷ëýõ ¿å øàòóóä
Øèíý÷ëýõ øààðäëàãà áèé áîëãîäîã Çîðèëãî, ¿ð ä¿í
íºõöºë áàéäàë
1. Àíõàí øàòíû áà õóðààíãóé á¿ðòãýëèéí áàðèìòæóóëàëòûã ñóäëàõ
Áàðèìòæóóëàëò ñóë áàéõûí õýðýýð Àíõàí øàòíû áà äýëãýðýíã¿é
áàðèìòûã
öààøèä
ýëýãäýë áà õºðºíãèéí ¿ëäýãäýë áóðóó á¿ðòãýëèéí
á¿ðýí õºòë¿¿ëýõ
òóñãàãäñàí áàéõ ìàãàäëàë èõ áàéíà.
2. ¯íäñýí ìýäýýëëèéí ¿íýí çºâ áàéäàë
Õºðºíãèéí àíõíû ¿íý, ¿ëäýõ ºðòºã, ¯íäñýí ìýäýýëëèéã ¿íýí çºâ
ýëýãäëèéí õóâü çýðãèéã çºâ, òóóøòàé áîëãîæ,
öààøäûí
á¿ðòãýëä
õýðýãëýýã¿éãýýñ òîîöîîëëûí àëäàà àøèãëàãäàõàä áýëýí áîëãîõ.
ãàðãàñàí áàéæ áîëíî.
3. ¯íäñýí õºðºíãèéã öààøèä ýëýãä¿¿ëýõ àðãà, õóâèéã ñîíãîæ òîãòîîõ
Êîìïàíèé ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàíãèéí ÍÁÁÎÓÑ-ä
íèéöñýí
á¿ðòãýë
çîðèëãîîð õýðýãëýäýã ýëýãäëèéí àðãà, õºòëºõºä
õýðýãëýõ
¿íäñýí
ýëýãä¿¿ëýõ õóâü íü òàòâàðûí õóóëèàð õºðºíãèéí àøèãëàëòûí õóãàöàà,
øààðäñàíààñ ººð ýñâýë èæèë áàéõ ýëýãä¿¿ëýõ àðãûã ñîíãîñîí áàéõ.
òîõèîëäîë ãàð÷ áîëíî.
4. Ýëýãäëèéí çàðäëûã õóâààðèëàõ òºâ¿¿äèéã òîäîðõîéëîõ

97

Á¯ËÝà VI – ¯íäñýí õºðºíãèéí á¿ðòãýë.

¯íäñýí
õºðºíãèéí
àøèãëàëòûí
çîðèóëàëòûã
áóðóó
îéëãîñíîîñ
ýëýãäëèéí
çàðäëûã
áóðóó
õóâààðèëñàí áàéõ.

Ýëýãäëèéí
çàðäëûã
çºâ
õóâààðèëäàã áîëãîõ.
¯íäñýí õºðºíãèéí äýëãýðýíã¿é
á¿ðòãýë íü ýëýãäëèéí çàðäëûã
ºðòãèéí òºâ¿¿äýýð ÿëãàõ íºõöºë
á¿ðä¿¿ëñýí áàéõ.

5. Äàíñäûã øèíý÷ëýõ
¯íäñýí õºðºíãèéí ¿íäñýí áà äýä
äàíñäûã øèíý÷ëýí òîãòîîíî.
6. ¯íäñýí õºðºíãèéí ìýäýýëýëä øèíæèëãýý õèéõ
äàõü
õóðèìòëàãäñàí
Äýëãýðýíã¿é á¿ðòãýë õºòºëäºãã¿é, Áàëàíñ
ýëýãäëèéã áàðàãöààëàí òîîöäîã çýðýã ýëýãäëèéí ä¿í áîëîí îðëîãûí
òîõèðîìæã¿é
¿éëäýë
íü òàéëàí äàõü ýëýãäëèéí çàðäëûí
õóðèìòëàãäñàí ýëýãäýë Áàëàíñàä ä¿íã¿¿ä õîîðîíäîî óÿëäàæ áàéãàà
áóðóó òóñãàãäñàí áàéõ àëäàà ¿¿ñãýñýí ýñýõèéã øàëãàíà. Ýíý ¿å øàòíû
ãîë ¿ð ä¿í íü øààðäëàãàòàé
áàéæ ìàãàäã¿é.
Ìºí ¿íäñýí õºðºíãèéí ýëýãäëèéí òîõèðóóëàõ áè÷èëòèéã òîãòîîõ þì.
çàðäàë
ºìíºõ
¿å¿äýä
çºâ
õóâèàðëàãäàæ
áàéñàí
ýñýõèéã
øàëãàíà.
7. ¯íäñýí õºðºíãèéí õóðèìòëàãäñàí ýëýãäëèéí ýõíèé ¿ëäýãäëèéí ¿íýí çºâ
áàéäëûã ìàãàäëàæ, øààðäëàãàòàé òîõèðóóëãà õèéõ.
Òîîöîîëëûí
áîëîí
á¿ðòãýë Òîîöîîëëûí àëäàà èõ õèéãäñýí
õºòëºëòèéí àëäàà ãàðñàí áàéæ áîëîõ áàéõ ìàãàäëàëòàé áîë ºìíºõ
ìàãàäëàëòàé.
¿å¿äèéí õóðèìòëàãäñàí ýëýãäëèéã
äàõèí òîîöîîëæ, õóðèìòëàãäñàí
ýëýãäëèéí
¿íýí
çºâ
ýõíèé
¿ëäýãäëèéã òîãòîîíî.
8. ¯íäñýí õºðºíãèéí äýëãýðýíã¿é á¿ðòãýëèéã øèíý÷ëýí áýëòãýõ
Äýëãýðýíã¿é á¿ðòãýë íü ¿íäñýí ¯íäñýí õºðºíãèéí äýëãýðýíã¿é
õºðºíãèéí ýëýãäýë, ¿ëäýãäýë ºðòºã á¿ðòãýë íü ¿íäñýí õºðºíãèéí
¿íýí çºâ òîîöîîëîãäîõ ¿íäýñ áîëäîã.
àíõíû
¿íý,
õóðèìòëàãäñàí
ýëýãäëèéí ýõíèé ¿ëäýãäýë çýðýã
ìýäýýëëèéã ¿íýí çºâ òóñãàñíààð
äàðàà òàéëàíò ¿åèéí ìýäýýëë¿¿ä
çºâ á¿ðòãýãäýõ íºõöºë á¿ðäýíý.
9. Òàéëàíò ¿åèéí ýëýãäëèéí çàðäëûã á¿ðòãýõ
Ýëýãäëèéí çàðäëûã ºðòãèéí òºâ¿¿äýä Ǻâøººðñºí ýëýãäëèéí àðãà áîëîí
çºâ õóâààðèëñàí áàéõ øààðäëàãàòàé. àøèãëàëòûí õóãàöààã ¿íäýñëýí (à)
òàéëàíò ¿åèéí ýëýãäëèéí çàðäëûã
òîîöñîí áàéõ (á) Äýëãýðýíã¿é
á¿ðòãýëä çºâ òóñãàñàí áàéõ (â)
Åðºíõèé æóðíàëûí áè÷èëòèéã çºâ
ã¿éöýòãýñýí áàéõ øààðäëàãàòàé.

98

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful