You are on page 1of 104

WAARDEREN

VAN DUURZAAMHEID
De Nederlandse vertaling van deze slides zijn zo goed mogelijk gedaan door

Mede gesubsidieerd door het Intelligent Energie


Europa programma van de Europese Unie

April 2016

WANNEER U AAN DEZE CURSUS DEELNEEMT


KUNT U

Taxatierapporten van een hogere kwaliteit


opstellen.

Fouten en het verkeerd prijzen van activa


voorkomen.
Tijd en kosten besparen door een betere
kennis van belangrijke informatiebronnen.
Uw concurrentievermogen verbeteren en
competenties voor consulting uitbreiden.

IN HET BIJZONDER
ZAL DE CURSUS

U helpen de impact van duurzaamheid op de


ruimere vastgoedmarkt en de cruciale rol van
taxatieprofessionals met betrekking tot een
marktverschuiving te herkennen.

Ontwikkel een holistische benadering van het


belang van gebouwen in relatie tot klimaat
veranderingen en energie doelen en zijn
relevantie voor het managen van risicos voor
je klanten.

IN HET BIJZONDER
ZAL DE CURSUS

U een aantal voordelen en mogelijkheden


bieden van energiezuinige/duurzame
gebouwen waarmee u de business case kunt
inpassen in gesprekken met uw klanten.
U een overzicht geven van actuele richtlijnen,
adviezen en voorschriften op het gebied van
duurzaamheid voor taxatieprofessionals en
respectieve benaderingen om overwegingen
betreffende energiezuinigheid/duurzaamheid
op te nemen in taxaties.

HET IS BELANGRIJK OM
OP TE MERKEN DAT

Deze cursus is bedoeld voor


taxatieprofessionals met kennis op
beginnersniveau of intermediair niveau
van de impact van duurzaamheid op
vastgoedtaxaties.

Taxatieprofessionals in mogelijk zeer


uiteenlopende contexten opereren, dat wil
zeggen voor grote bedrijven of als enige
beoordelaar, en dat dit invloed kan hebben op
de mate waarin ze in hun dagelijkse praktijk
en in gesprekken met hun betreffende
klanten, de aanbevelingen kunnen uitvoeren
die deel uitmaken van deze cursus.

HET IS BELANGRIJK OM
OP TE MERKEN DAT

Er wellicht landelijke en plaatselijke


verschillen bestaan bij de uitvoering van
taxaties die misschien niet in detail tot
uiting komen.
Taxaties voor complexere activa met hogere
investeringsvolumes een andere, meer
diepgaande aanpak vragen dan die
omschreven wordt.

Voor regelmatig voorkomende taxaties voor


corporate accounts, het uitgebreide due
diligence-proces zoals dat aanbevolen wordt
als onderdeel van deze opleiding, niet
aangewezen is.

INHOUDSOPGAVE

1. Inleiding
2.
3.
4.
5.

Rationale & Business Case


Energieprestaties
Belangrijke informatiebronnen
Integratie in taxatiemethodes
en -rapporten
6. Conclusies

INLEIDING

Leerdoelen
In dit gedeelte behandelen we de volgende
thema's/onderwerpen:

Overzicht van bestaande richtlijnen


Rol van taxatie en taxatieprofessionals
Identificatie van nieuwe uitdagingen voor
taxatieprofessionals
Verantwoording van de overwegingen van
taxatieprofessionals ten aanzien van thema's
energiezuinigheid en duurzaamheid

INLEIDING

Leerdoelen
Na dit gedeelte kunt u:

De verantwoordelijkheid/rol van
taxatieprofessionals inzake de thema's
energiezuinigheid en duurzaamheid begrijpen

INLEIDING

Waarom
taxatieprofessionals
een essentile rol
spelen bij
marktverschuivingen

Taxaties vinden plaats in bijna


elke fase van de levenscyclus
van vastgoed.
Taxatieprofessionals zijn
informatiemanagers in
vastgoedmarkten die vaak zeer
ondoorzichtig zijn.
Argumenten die tijdens
onderhandelingen tussen
transactiepartijen gebruikt
worden, zijn gewoonlijk
gebaseerd op adviezen gegeven
door taxateurs van beide
zijden.

INLEIDING

Waarom
taxatieprofessionals
een essentile rol
spelen bij
marktverschuivingen

Taxateurs maken de
markt' niet maar hun
adviezen, en de aard en
omvang van hun
diensten benvloeden
resultaten in de
vastgoedmarkt.

INLEIDING

Het waarderen van


duurzaamheid is geen
rocket wetenschap!

Duurzaamheid waarderen is
niet zo moeilijk. Het gaat erom
kwantitatieve bewijzen en
kwalitatieve oordelen ten
aanzien van nieuwe waarde
verhogende eigenschappen en
een verbeterde efficiency van
de markt toe te passen door de
centrale markt nauwkeurige
informatie te bieden.

Duurzaamheid waarderen is een


kans en GEEN bedreiging voor
het taxatieberoep!

INLEIDING

Maar wat betekent het


voor uw dagelijkse
praktijk?

Door het gebrek aan empirische


validatie en geschikte
vergelijkbare verkoopinformatie
wordt van taxatieprofessionals
gevraagd dat ze kwalitatieve
oordelen toepassen om de mate
te bepalen waarin
duurzaamheidskenmerken een
impact hebben op de waarde.

U moet bepalen in welke mate


een goed genformeerde koper er
rekening mee zou houden binnen
de lokale markt van vastgoed.

INLEIDING

Maar wat betekent het


voor uw dagelijkse
praktijk?

Kwalitatieve oordelen zijn nodig


bij alle taxatieprojecten voor de
meeste kenmerken van
gebouwen.
Duurzaamheidskenmerken
vormen geen uitzondering
hierop.
Maar om een transparante
taxatieservice te bieden,
dienen taxatieprofessionals hun
deskundige advies toe te lichten
ten aanzien van zowel de
voordelen van duurzaam
ontwerpen als de risico's van
een conventionele bouwwijze.

INLEIDING

De adviezen die u
momenteel
hanteert ten
aanzien van
duurzaamheid

INLEIDING

RICS Red Book (2014)


Duurzaamheid als een
potentile waarde
crerende factor en
risicofactor!

Aangezien commercile markten gevoeliger


worden voor thema's betreffende duurzaamheid,
beginnen ze wellicht
traditionele waarde crerende factoren aan te
vullen, betreffende zowel voorkeuren van de
gebruikers als gedrag van de opdrachtgever.
Wij adviseren taxateurs daarom:
[] de mate te beoordelen waarin het object
onroerend goed momenteel voldoet aan
duurzaamheidscriteria, en een genformeerd
standpunt in te nemen over de kans dat die de
waarde benvloeden, d.w.z. hoe een goed
genformeerde opdrachtgever ermee
rekening zou houden bij het nemen v
an een besluit
betreffende de biedprijs, [].
Bron: Royal Institution of Chartered Surveyors (RICS), 2014,
RICS Valuation Professional Standards January 2014, Valuation
Practice Statement 4, p. 59

Inhoudsopgave

1. Inleiding

2. Rationale & Business Case


3. Energieprestaties
4. Belangrijke informatiebronnen
5. Integratie in taxatiemethodes en rapporten
6. Conclusies

RATIONALE & BUSINESS CASE

Leerdoelen
In dit gedeelte behandelen we de volgende
thema's/onderwerpen:

Erkennen van de rol en het belang van


gebouwen
Informatie over energie- en
klimaatveranderingsdoelstellingen en de
mogelijke impact ervan op de bouwsector
Voordelen en mogelijkheden van
energiezuinige/duurzame gebouwen

RATIONALE & BUSINESS CASE

Leerdoelen
Na dit gedeelte kunt u:

Het belang van deze ontwikkelingen/thema's


begrijpen voor in de dagelijkse praktijken
Uw klanten het belang van duurzaamheid
toelichten

RATIONALE & BUSINESS CASE

Uw (markt)
situatie
is aan het veranderen

Klimaatverandering:
Overstromingen, extreme
weersomstandig-heden, periodes
van droogte
Milieurisico's:
Lucht-, water- en
bodemvervuiling
Bron schaarste:
Energiedragers, land, water,
materialen

Toenemend ecologisch
bewustzijn van consumenten en
eindgebruikers en veranderende
waardesystemen

RATIONALE & BUSINESS CASE

... zoals dat geldt voor het


ondernemingsklimaat'
van onze klanten...

Beleidsregels voor Maatschappelijke


verantwoordelijkheid (CSR)
Verplichtingen betreffende
duurzaamheids-verslaggeving
Verantwoorde/duurzame
Vastgoedbeleggings-strategien

RATIONALE & BUSINESS CASE

Waarom het
belangrijk is om de
energieprestaties
van onze gebouwen
te verbeteren

Volgens het IPCC nemen gebouwen


het volgende voor hun rekening:

~ 32 % van het totale wereldwijde


energie-eindgebruik!

~ 19 % van de uitstoot van


broeikasgassen door energie!

~ 33 % van de uitstoot van zwarte


koolstof!

Met een ongewijzigd scenario zouden deze cijfers zich


tegen 2050 verdubbelen!

RATIONALE & BUSINESS CASE

Internationale,
Europese en
nationale
beleidsmaatregelen
voor gebouwen

Internationaal level

Steeds strengere doelstellingen


ten aanzien van wereldklimaat
en energiebesparing
Focus van het EU-beleid op het
verbeteren van de
energiezuinigheid in de bouwsector
Energieprestaties van gebouwen
en richtlijnen ten aanzien van
energierendement binnen de EU

RATIONALE & BUSINESS CASE

International, EU
and national
policy measures
for buildings

Landelijk level

Introductie van
energieprestatiecertificaten
(EPC's)
Financile voordelen en
stimulansen (d.w.z. subsidieprogramma's)

RATIONALE & BUSINESS CASE

Een verbetering van


n letter bij de EPC
kan het verschil
maken!

Bron: Bio Intelligence Service, Ronan Lyons and


IEEP, 2013, Energy performance certificates in
buildings and their impact on transaction prices
and rents in selected EU countries, Final report
prepared for European Commission (DG
Energy), p. 15.

RATIONALE & BUSINESS CASE

Risicovolle en
toekomstbestendige
activa beheren:
Van 'groene' premies
tot 'bruine' kortingen

Bijvoorbeeld: Verschillen in de
huursom voor MINERGIE-gelabelde
flats in Zwitserland

In Zwitserland is
duurzaam/energiezuinig bouwen
de norm aan het worden voor
nieuwbouw.
In de volgende jaren wordt er
verwacht dat de huidige
prijsvoordelen voor duurzame
gebouwen bruine kortingen
zullen worden op de prijzen van
het conventionele
gebouwenbestand!

RATIONALE & BUSINESS CASE

Risicovolle en
toekomstbestendige
activa beheren:
Van 'groene' premies
tot 'bruine' kortingen

Bijvoorbeeld: Verschillen in de
huursom voor MINERGIE-gelabelde
flats in Zwitserland

Bron: Salvi, et. al, 2010,


Center for Corporate
Universitt Zrich

Der Minergie-Boom unter der Lupe,


Responsibility and Sustainability,

RATIONALE & BUSINESS CASE

Duurzaamheid
als criterium voor
kredietrisicoafweging

Bijvoorbeeld: TEGoVA's
beoordeling van Europese
vastgoedmarkten

4 criteriumcategorien:
Markt (landelijk, regionaal)
Locatie
Kwaliteit van de cashflow van het
vastgoed
Object
Subcriteria van vastgoedklasse:
Architectuur/Type bouw
Inrichting
Bouwkundige situatie
Toestand van het perceel
Ecologische duurzaamheid
Rentabiliteit van het gebouwconcept

RATIONALE & BUSINESS CASE

Energieprestaties van een gebouw hebben al


invloed op financieringsvoorwaarden!

RATIONALE & BUSINESS CASE

Optie 1
de wortel

Hogere hypothecaire
leningen en gunstige
rentetarieven voor
energiezuinige
gebouwen met lage
koolstofuitstoot

Optie 2
het stokje

Lagere hypothecaire
leningen en ongunstige
rentetarieven voor weinig
efficinte gebouwen met
een hoge uitstoot

Table of content

1. Inhoudsopgave
2. Rationale & Business Case

3. Energieprestaties
4. Belangrijke informatiebronnen
5. Integratie in taxatiemethodes
en -rapporten
6. Conclusies

ENERGIEPRESTATIES

Leerdoelen
In dit gedeelte behandelen we de volgende
thema's/onderwerpen:

Typisch energiegebruik van woon- en


kantoorgebouwen
Fundamentele elementen van het begrijpen
van energieprestaties van gebouwen
Inhoud en belangrijke elementen van
energieprestatiecertificaten (EPC's)

ENERGIEPRESTATIES

Leerdoelen
Na dit gedeelte kunt u:

Kennis nemen van EPC's en ze begrijpen


Met kennis van energieprestatiekenmerken, een
bezoek brengen aan een werf resp. een gebouw
inspecteren

ENERGIEPRESTATIES

Waarom speciaal de
focus leggen
op energie?

Energieverbruik/-vraag en
emissies die daarmee
samenhangen, zijn de meest
'tastbare' (meetbare)
duurzaamheidskenmerken
Meest 'solide' empirische
bewijs dat beschikbaar is
Dankzij de introductie van
EPC's zijn energiegegevens
onmiddellijk beschikbaar
Het bewustzijn van de klant is
hoger dan bij andere
duurzaamheidskenmerken
Energieverbruik houdt direct
verband met operationele
kosten

ENERGIEPRESTATIES

Voorbeelden voor
typisch energiegebruik
in gebouwen

2%
5%

Verwarming

6%

Water
15%

Gas
Licht
72%

Eengezinswoning en
kantoorgebouw in Polen

Inrichting

Verwarming

12%
20%

Koeling en
ventilatie

14%

Licht

22%

Kantoor meubilair
Overig

32%

ENERGIEPRESTATIES

Wat zijn de belangrijke


factoren die een effect
hebben op het
energieverbruik van
een gebouw?

Bouw Datum & Type


Luchtdichtheid
Isolatieniveau (dak, muren)
Verwarming Ventilatie
Airconditioning (HVAC)

Warmwater systeem
Gedrag van de gebruiker
Gebouwenbeheer/Controlesysteem
Hernieuwbare bronnen

ENERGIEPRESTATIES

Specifieke signalen
waaraan
energieprestaties
herkenbaar zijn
waar u op moet letten

Soort en datum van constructie?


Isolatie van dak en muren?
Toestand van de buitenkant van
het gebouw?

Extern?
Intern?
Enige zichtbare schade?
Enige tekenen van vocht?

Soort, ouderdom en kwaliteit van


ramen?
Soort lichtreductiesysteem
(indien aanwezig)?

ENERGIEPRESTATIES

Specifieke signalen
waaraan
energieprestaties
herkenbaar zijn
waar u op moet letten

Soort en ouderdom van:

Verwarmingssystemen?
Verwarmings-/Koelingbron?
Verlichtingssysteem?
Gebouwenbeheersysteem?

Mate van naleving van huidige


verordening?
EPC?

Beschikbaar?
Datum?
Aanbevelingen?

Hernieuwbare energiebron (zon,


wind, grondwarmtepomp)?

ENERGIEPRESTATIES

De energieprestaties
van een gebouw
kunnen beschreven
worden via

(EPC) Energielabel (A, B, C,


enz.)
Voorbeelden van Energie Performance
Cenrtificaten in Europa

ENERGIEPRESTATIES

De energieprestaties
van een gebouw
kunnen beschreven
worden via

Mate van naleving van wettelijke


voorschriften (bijv. 20% onder de
landelijke minimumnormen)
Uiteindelijke
energievraag/Uiteindelijk
energieverbruik uitgedrukt in
kWh/m per jaar of l/m per jaar
Niveau van energieverbruik

Technische parameters van de


buitenkant van het gebouw en
HVAC-systemen

ENERGIEPRESTATIES

Waarom bestaan er
verschillen tussen
berekende vraag
en feitelijke verbruik
niveaus?

Verschillen in gebruik van


gebouwen oppervlaktes, gebouwen
systemen
Fouten in het calculatie
model/calculatie fouten

Kwaliteit van het bouwproces


Echte klimaat
Soort/intensiteit van gebruik

Wijziging van tarieven gebruikt


voor meteropneming
Meetfouten

Inhoudsopgave

1. Inleiding
2. Rationale & Business Case
3. Energieprestaties

4. Belangrijke informatiebronnen
5. Integratie in taxatiemethodes
en -rapporten
6. Conclusies

BELANGRIJKE INFORMATIEBRONNEN

Leerdoelen
In dit gedeelte behandelen we de volgende
thema's/onderwerpen:

Idee van de verbrede omvang van


informatiebehoeften en daaraan gerelateerde
informatiebronnen
Presentatie van en toelichting over mogelijke
informatiebronnen om tegemoet te komen
aan genoemde verbrede omvang van de vraag
naar informatie

BELANGRIJKE INFORMATIEBRONNEN

Leerdoelen
Na dit gedeelte kunt u:

(Gebouwgebonden) informatie uit diverse


bronnen identificeren en opvragen
De kwaliteit van diverse informatiebronnen
begrijpen en beoordelen

BELANGRIJKE INFORMATIEBRONNEN

Uitgebreide
informatievereisten voor
taxatieprofessionals

Taxateurs wordt geadviseerd


geschikte en voldoende gegevens over
duurzaamheid te verzamelen naar
gelang die voor toekomstige
vergelijkbaarheid beschikbaar komen,
zelfs wanneer ze de waarde
momenteel niet benvloeden.
Alleen waar marktgegevens dit zouden
ondersteunen, zouden
duurzaamheidskenmerken ingebouwd
moeten worden in een
taxatierapport.

Bron: RICS, 2013, Sustainability and


commercial property valuation, RICS
Professional guidance, global, Royal
Institution of Chartered Surveyors,
London, p. 5

BELANGRIJKE INFORMATIEBRONNEN

Afgezien van
energiegegevens moet
u om de duurzaamheid
te bepalen informatie
verzamelen over

Energieverbruik
(Drink)waterverbruik
Risico's voor de nabije omgeving
Flexibiliteit en
Aanpasbaarheid van het gebouw

Bereikbaarheid van het gebouw


Gebruikscomfort
En kwaliteit van de binnenlucht

RICS Checklist voor duurzaamheid:


Inspection & Investigation
Wat is/zijn:
Locatie

Overwegingen
m.b.t. de locatie

Gebouw

Documentatie

de energiebeoordelingsklasse van het


gebouw (indien die er is)?
de energieprestaties van het gebouw
(verbruik van niet-hernieuwbare
hulpbronnen tijdens gebruik)?
de koolstofemissies van het gebouw?
de bron van beschikbare en/of
gebruikte energiebronnen van het
gebouw?
de gebouwvoorzieningen met
betrekking tot ouderdom, efficintie
en verwachte levensduur?

het potentieel van het gebouw


wat hernieuwbare energiegebruik
betreft?
de risico's die het gebouw via
emissies voor de nabije omgeving
vormt?
het watergebruik van het gebouw
tijdens gebruik?
de waterbesparing van het
gebouw, of de installatie van
voorzieningen om efficinter
watergebruik te bevorderen?

RICS Checklist voor duurzaamheid:


Inspection & Investigation
Wat is/zijn :
Locatie

Overwegingen
m.b.t. de locatie

Gebouw

Documentatie

de afvalverminderingsvoorzieningen
van het gebouw (bijv. afvalsortering
op het terrein voor recycling)?
de waarschijnlijke bestendigheid van
het gebouw tegen de gevolgen van
klimaatverandering (bijv. schade door
storm, kan het nog gebruikt worden
als er temperatuurveranderingen
volgen)?
de onbeperkte toegankelijkheid van
het gebouw, d.w.z. vanuit buiten naar
binnen en in het gebouw zelf (bijv.
voor gehandicapte gebruikers)?

de veiligheid van het gebouw


onder extreme omstandigheden
(zoals brand en storm)?
de effecten die het gebouw wat
bouwmaterialen en -specificatie
betreft heeft op de gezondheid
(daglicht/natuurlijke ventilatie,
enz)?

BELANGRIJKE INFORMATIEBRONNEN

Uw belangrijke
informatiebronnen voor
energieverbruik

Energieprestatiecertificaten
(EPC's)
Certificaat/label/klasse
betreffende groen/duurzaam
bouwen (BREEAM/LEED, enz.)
Documentatie betreffende de
planning

Due diligence-rapporten

BELANGRIJKE INFORMATIEBRONNEN

Uw belangrijke
informatiebronnen voor
energieverbruik

Nutsbedrijven/jaarlijkse
kostenrekeningen betreffende
de nutsvoorzieningen

Informatie van
Faciliteitenbeheer
Aannemingsovereenkomsten
en energieprestatiegaranties
Veldonderzoek/persoonlijk
onderzoek

BELANGRIJKE INFORMATIEBRONNEN

Het gebrek aan


gegevens bij uw klant
behandelen als een
potentile extra
risicofactor

Bij het instellen van hun onderzoek


zouden taxateurs ook hun klanten
moeten vragen gegevens
aan te leveren
(bijv. over energieprestaties).
Zijn klanten er niet toe in staat
(of bereid) gegevens aan te
leveren, dan zou dit behandeld
moeten worden
als een potentile extra
risicofactor.

Inhoudsopgave

1. Inleiding
2. Rationale & Business case
3. Energieprestaties
4. Belangrijke informatiebronnen

5. Integratie in taxatiemethodes
en -rapporten
6. Conclusies

INTEGRATIE IN TAXATIEMETHODES EN -RAPPORTEN

Leerdoelen
In dit gedeelte behandelen we de
volgende/onderwerpen:

Definities van 'waarde' en respectieve


benaderingen om overwegingen betreffende
energiezuinigheid/duurzaamheid te integreren
in taxaties
Geschiktheid van verschillende taxatiemethodes
en hun inputparameters om overwegingen
betreffende energiezuinigheid/duurzaamheid
te integreren
Hoe in taxatierapporten een holistische
benadering aan te nemen voor beschrijvingen van
gebouwen

INTEGRATIE IN TAXATIEMETHODES EN -RAPPORTEN

Leerdoelen
Na dit gedeelte kunt u:

Een uitgebreidere lijst opstellen van aan waarde


gerelateerde kenmerken en eigenschappen
Beschikbare informatie/gegevens met inzicht
vertalen naar specifieke taxatie-inputparameters
Uitgebreide/verbeterde taxatierapporten
voorbereiden

INTEGRATIE IN TAXATIEMETHODES EN -RAPPORTEN

Taxaties op basis
van marktwaarde

Voor taxaties op basis van Marktwaarde,


moeten taxatie-inputparameters als
'afgeleid' aangeduid worden.

Wanneer er gedentificeerd en erkend


wordt dat duurzaamheidskenmerken de
waarde benvloeden, dan zouden die in
berekeningen moeten worden
opgenomen, voor zover een goed
genformeerde koper er rekening mee
zou houden, als bewijs van een
marktanalyse.

INTEGRATIE IN TAXATIEMETHODES EN -RAPPORTEN

Taxaties op basis van


Investeringswaarde

Voor taxaties op basis van


Investeringswaarde, zijn taxatieinputparameters specifiek betreffende die
investeerder; dat wil zeggen, ze zijn
vastgesteld om de verwachtingen en
voorkeuren van de investeerder te
weerspiegelen.

De mate waarin duurzaamheidsthema's


gentegreerd worden, is afhankelijk van
subjectieve investeringsdoelstellingen
(die gebaseerd zouden kunnen zijn op
strenge duurzaamheidseisen). Daarom zou
men rekening moeten houden met factoren
die nog niet in de Marktwaarde weerspiegeld
zijn - maar de besluitvorming van een
investeerder zouden kunnen benvloeden
en ze in berekeningen moeten opnemen.

INTEGRATIE IN TAXATIEMETHODES EN -RAPPORTEN

Energieprestaties van
een gebouw kunnen
direct gekoppeld zijn aan diverse
aan waarde gerelateerde
factoren!

INTEGRATIE IN TAXATIEMETHODES EN -RAPPORTEN

Energieprestaties van een gebouw kunnen direct gekoppeld zijn aan diverse aan waarde
gerelateerde factoren!

Verkoopbaarheid/
Verhuurbaarheid

Marketingsnelheid
Verhuurtermijn

Verlagingen/kortingen als gevolg


van achterstand opgelopen in het
kader van
modernisering/renovatie

Technische
levensduur van
een gebouw

Praktische econ.
levensduur van
een gebouw

Belastingen, subsidies, termijn


waarbinnen een
stedenbouwkundige vergunning
verkregen wordt, enz.

Niveau van
operationele
kosten

Realiseerbaar
huurniveau

Extra inkomsten/omzet dankzij


levering van overtollige energie
aan derden

Foto
(van gebouw en
eigenaar)

CO2-belastingen

Hoogte van verouderings/afschrijvingspercentages

INTEGRATIE IN TAXATIEMETHODES EN -RAPPORTEN

Uitbreiding van
kenmerken van
duurzaambouwen gekoppeld
aan taxaties

INTEGRATIE IN TAXATIEMETHODES EN -RAPPORTEN

Uitbreiding van kenmerken van duurzaam bouwen gekoppeld aan taxaties

Duurzame gebouwen mogelijkheden

Resulterende effecten

Lagere operationele- en onderhoudskosten


Verbeterde marketability, lager
leegstandsrisico en een hogere stabiele
kassstroom

Hogere potentiele huurinkomsten


Voordelen op schade en risico voor het
gebouw en minder risico op discontinuiteit

Gebruikers voordelen op productiviteit en


gezondheid
Reductie in compensatie kosten en risico van
Sick-Building syndroom

Vermindering van
onderhoudskosten,
servicekosten en
recycling
activiteiten

Verbetering van
het comfort en
leefbaarheid van de
gebruiker

Marktwaarde/ Prijs/Hypotheekwaarde

Energie efficiency

Verminderde
impact op het
milieu

Verbeterde
functionaliteit,
service,
duurzaamheid en
aanpasbaarheid

INTEGRATIE IN TAXATIEMETHODES EN -RAPPORTEN

Verwachte effect van


resultaten
betreffende duurzaamheid op
belangrijke taxatieinputvariabelen

INTEGRATIE IN TAXATIEMETHODES EN -RAPPORTEN

Verwachte effect van resultaten betreffende duurzaamheid op belangrijke


taxatie-inputvariabelen
STANDAARD GEBOUW

DUURZAAM GEBOUW

DUURZAAM GEBOUW

STANDAARD GEBOUW

- Groei component

+ Milieu/
Gezondheid impact

+ Afschrijving

+ Marketeerbaarheid

+ Andere gebouwen
risicos

+ Marketeerbaarheid

Kosten voor het


vinden van huurders
Onderhoud

Kosten voor het


vinden van huurders

Markthuur

+ Afschrijving

Operationele kosten
gekoppeld aan
huurders

Operationele kosten
gekoppeld aan
huurders

Risico Premie

Risico Premie

+ Milieu/
Gezondheid impact

- Groei component

Management

Management

+ Andere gebouwen
risicos
Netto inkomsten

Risico vrije voet

Onderhoud

Netto inkomsten

Risico vrije voet

IMPACT OP RISICO PREMIE

IMPACT OP KASSTROMEN EN NETTO INKOMSTEN

Figuur gemoderniseerd van: Ito, M., 2009, "Meerwaarde van duurzaam vastgoed", schrift gepresenteerd
op de Tokyo Workshop 2009 over de Urban Cap en Trade richting CO2 neutrale steden

INTEGRATIE IN TAXATIEMETHODES EN -RAPPORTEN

Belangrijke uitdaging:
'Vertalen' van energie
als n duurzaamheidskenmerk

INTEGRATIE IN TAXATIEMETHODES EN -RAPPORTEN

Belangrijke uitdaging: 'Vertalen' van energie als n duurzaamheidskenmerk


Waarderings methoden

Factoren die de Energie Performance bepalen

Vloeroppervlak

Type en grootte van


herwinbare energie
verbruik
Efficiency van de
verwarming en andere
gebouwen installaties

Vergelijkingsmethode

Kosten van gebouwen


componenten/
materialen

Vervangingsmethode

Werkelijke huur

Inkomstenmethode

Verwarmingskosten

Warmte isolatie van het


gebouw

Energie bron

Gebouwen
karakteristieken

Energie consumptie /
CO2 emissie

Energy
Performance

Risico

Marktwaarde

Voldoen aan de
wettelijke regelingen
Label/Certificaat

Imago /Verhuurbaarheid

Markt aanpassingen

Bron: NUWEL, 2011, Nachhaltigkeit en Wertermittlung van gebouwen - voor Duitsland, Oostenrijk en Zwitserland, gepubliceerd door: CCRS, Centrum voor Corporate Responsibility en Sustainability, Universiteit van Zurich

INTEGRATIE IN TAXATIEMETHODES EN -RAPPORTEN

Taxatiemethodes

Afhankelijk van de methode moet


u een en ander op een andere manier
vertalen.
Taxatiemethodes verschillen van
elkaar wat taxatieinput
parameters/'stelschroeven' betreft
(bijv. vergelijkbare verkoop, kosten,
huursommen, opbrengsten,
afschrijvingspercentages, enz.).
Het toepassen van verschillende
taxatiemethodes hangt samen met
verschillende informatie-eisen/behoeftes.

Daardoor bestaan er diverse mogelijkheden


om energiezuinigheid en aanvullende
overwegingen betreffende duurzaamheid
te verwerken in het taxatieproces!

INTEGRATIE IN TAXATIEMETHODES EN -RAPPORTEN

Stelschroeven:
Vergelijkingsmethode

INTEGRATIE IN TAXATIEMETHODES EN -RAPPORTEN

Stelschroeven: Vergelijkingsmethode

Lagere/ hogere operationele kosten


voor de gebouwen eigenaar
Minder/meer onderhoudskosten in
relatie tot energie standaarden
Hogere ergelijkingsopbrengsten
voor duurzame gebouwen
Lagere ergelijkingsopbrengsten
voor duurzame gebouwen
Totaal aanpassingen door het feit
van hogere/lagere markt acceptatie

Uitleg:
: Correctiefactoren (b.v. aanpassingen voor de locatie, gebouwen
vergunningen, layout, conditie, energetische kwaliteit etc.
: Vergelijkbare referenties
: Gewogen aanpassingen op de vergelijkingen

: Marktcorrectie factor (kan alleen worden toegepast als er waarde


elementen niet kunnen worden overwogen binnen de overige waarde
parameters)

Bron: Lorenz, D. and Ltzkendorf, T., 2011, Sustainability and Property Valuation Systematisation of existing
approaches and recommendations for future action, Journal of Property Investment & Finance, Vol. 29, No. 6,
pp. 644676

INTEGRATIE IN TAXATIEMETHODES EN -RAPPORTEN

Praktische aanbevelingen
voor vergelijkingsmethodeanalyses

Hanteer uw traditionele aanpak van


vergelijkbare verkoop-analyses,
maar vergroot het bereik van uw
onderzoek om rekening te houden
met extra potentile aan waarde
gerelateerde factoren.
Controleer in welke mate uw
vergelijkbare verkoop-informatie al
gegevens bevat over
energiezuinigheid en andere
thema's betreffende duurzaamheid.
Neem contact op met uw
lokale/custom aanbieder van
transactiegegevens en vraag actief
om extra informatie betreffende
duurzaamheid.

INTEGRATIE IN TAXATIEMETHODES EN -RAPPORTEN

Praktische aanbevelingen
voor vergelijkingsmethodeanalyses

Bepaal of de aan duurzaamheid


gerelateerde eigenschappen en
kwaliteitskenmerken van het pand
onder of boven het lokale
marktgemiddelde liggen, of eraan
gelijk zijn.
Beoordeel de positie van het pand
in de concurrerende markt wat de
duurzaamheidskenmerken van het
pand betreft. Deze evaluatie kan
zowel kwantitatief als
beroepsmatig uitgevoerd worden.

INTEGRATIE IN TAXATIEMETHODES EN -RAPPORTEN

Praktische aanbevelingen
voor vergelijkingsmethodeanalyses

Onderzoek de mate waarin een


afwijking van het lokale
marktgemiddelde, aanpassingen
rechtvaardigt aan vergelijkbare
verkoopgegevens.

Wanneer vergelijkbare verkoopgegevens


niet volstaan, onderzoek dan
vergelijkingsmateriaal van buiten uw
lokale markt (bijv. vergelijkbare
markten/gebieden in uw land).

Maak gebruik van aanvullende bronnen:


publicaties, case studies, persberichten,
enz.

Overweeg het bewijs te gebruiken dat in


dit document aangeboden is om klanten
te adviseren en om
aanpassingen/correcties aan
vergelijkbare verkoopgegevens en overige
inputfactoren te rechtvaardigen, zoals
praktische levensduur en verouderings/afschrijvingspercentages.

INTEGRATIE IN TAXATIEMETHODES EN -RAPPORTEN

Praktische aanbevelingen
voor vergelijkingsmethodeanalyses

Werk samen met andere taxateurs en


vastgoedprofessionals om uw
kwantitatieve onderbouwing en

kwalitatieve oordeel over het lokale


marktsentiment ten aanzien van
energiezuinigheid en overige
duurzaamheidskenmerken als
mogelijke waarde crerende factoren
en risicofactoren te verbeteren.

INTEGRATIE IN TAXATIEMETHODES EN -RAPPORTEN

Stelschroeven
Investeringsmethode

INTEGRATIE IN TAXATIEMETHODES EN -RAPPORTEN

Stelschroeven: Investeringsmethode

Veranderingen in markt
participanten hun voorkeuren
Lager aandeel van operationele
kosten voor huurders
Vermindering van onderhoudskoten
en servicekosten
Lagere reparatie kosten

Meer stabiele kasstroom


Verbeterde verhuurbaarheid
Kortere leegstands periode
Imago/reputatie voordelen
Andere factoren

Verbeterde concurrentiepositie
Hogere energie kosten
Duurzaamheids hype

Langere economische levensduur


Langere en verbeterde milieu
aanpassingen voor de strengere wet
en regelgeving

Verklaring:
GI: Bruto huurinkomsten per jaar
OCT: Gebouwgebonden operationele kosten
ri Risicovrije rente
rp Risico Premie
g Groei ratio
d Afschrijving
(ri + rp - g + d) Alle rente risicos

Bron: Lorenz, D. and Ltzkendorf, T., 2011, Sustainability and Property


Valuation Systematisation of existing approaches and recommendations
for future action, Journal of Property Investment & Finance, Vol. 29, No. 6,
pp. 644676

Praktische
aanbevelingen
voor de benadering
op basis van de
investeringsmethode

Volg dezelfde fundamentele procedure:


Beoordeel de positie van het onroerend
goed object op de concurrerende markt
wat de duurzaamheidskenmerken van
het pand en zijn prestatie-

eigenschappen (verbruikswaarden,
niveau van operationele kosten,
comfortniveaus, enz.) betreft.

Praktische
aanbevelingen
voor de benadering
op basis van de
investeringsmethode

Bij wijze van nieuwe taak van uw functie,


informeer bij uw klanten naar aanvullende
informatie over het onroerend goed
object.
Dit omvat:

Documentatie betreffende de
planning; inventarislijsten

Energieprestatiecertificaten

Beschikbaarheid van
certificaten/labels/ratings
betreffende groen/duurzaam bouwen
Jaarlijkse overzichten/Jaarrekeningen
betreffende kosten voor
nutsvoorzieningen

Praktische
aanbevelingen
voor de benadering
op basis van de
investeringsmethode

Neem contact op met facilitaire managers


aangezien zij gewoonlijk beschikken over
resultaten van verbruikswaarden en
operationele kosten; (ze hebben gewoonlijk
ook gegevens over leegstandspercentages,
en over omzet en verblijftijden van de
huurder!).

Informeer bij plaatselijke


vastgoedhandelaren/makelaren naar
verschillen tussen energiezuinige/duurzame
en traditionele gebouwen met betrekking
tot absorptiesnelheden,
marketingsnelheden en/of
verkooppercentages.

Onderzoek of er in uw lokale markt (of in


vergelijkbare markten) bewijs is voor
groene/duurzame premies en/of bruine
kortingen met betrekking tot huren en
rendementen.

Praktische
aanbevelingen
voor de benadering
op basis van de
investeringsmethode

Hoe zijn in uw land 'groene' leaseovereenkomsten opgebouwd?

Wat is - indien van toepassing typerend voor het delen van kosten en
voordelen van energiezuinige
vernieuwingen tussen verhuurders en
huurders?

Hoe verhoudt het huurprofiel van het


onroerend goed object zich daartoe?

Weerspiegelt uw keuze van


risicopremie en groeiritme adequaat
het risico/kans-profiel van het pand
(met name gezien tegen de
achtergrond van het bewijs/de
rationale zoals die in deze cursus
gepresenteerd zijn)?

Praktische
aanbevelingen
voor de benadering
op basis van de
investeringsmethode

Zijn er signalen dat in uw lokale (of


vergelijkbare) markten traditionele
gebouwen sneller verouderen?

Weerspiegelt uw keuze van het


afschrijvingspercentage (of van de
resterende economische levensduur)
voor het onroerend goed object
adequaat het regelgevingsrisico van
niet-naleving van steeds strengere
milieuvoorschriften?

Bestaat er in uw land een wetgeving


(of is deze gepland) die verhuurders
verbiedt slecht presterende
gebouwen te verhuren?

Praktische
aanbevelingen
voor de benadering
op basis van de
investeringsmethode

Kwantificeer de mogelijke
achterstand opgelopen in het kader
van modernisering/renovatie als
gevolg van slechte energieprestaties;
dat wil zeggen, de renovatiekosten
voor energiezuinige aanpassingen en
installaties voor hernieuwbare
energie.

Denk aan het potentieel dat


hernieuwbare energiebronnen ter
plaatse kunnen hebben; het kan hier
o.a. gaan om bijkomende opbrengsten
uit de verhuur van dakoppervlakken
(zonne-energie) en/of
energielevering.

INTEGRATIE IN TAXATIEMETHODES EN -RAPPORTEN

Stelschroeven
Benadering op basis van de vervangingswaarde

INTEGRATIE IN TAXATIEMETHODES EN -RAPPORTEN

Stelschroeven: Benadering op basis van de vervangingswaarde

Licht hogere vervangingskosten


Langere levensduur

Minder onderhoudsklachten

Verklaring:
RC: Vervangingskosten

:
=

Afschrijvingsfactor door bouwjaar (lineaire afschrijving)

D: Afschrijving door gebouwen schade, defecten, klachten

Verbeterde functionaliteit
Speciale technische gebouwen
installatie

OVC: Overige waarde bepalende omstandigheden (b.v. functionele- en


milieuzaken)

Totaal aanpassingen door hogere


marktacceptatie

: Marktcorrectiefactor (kan alleen worden toegepast als er waarde elementen


niet kunnen worden overwogen binnen de overige waarde parameters)

LV: Grondwaarde

Bron: Lorenz, D. and Ltzkendorf, T., 2011, Sustainability and Property Valuation Systematisation of existing
approaches and recommendations for future action, Journal of Property Investment & Finance, Vol. 29, No. 6, pp.
644676

Praktische
aanbevelingen
voor de benadering
op basis van de
vervangingswaarde

Onderzoek in hoeverre uw landelijke


verstrekker van gegevens over
bouwkosten informatie heeft over
vervangingskosten voor
energiezuinige/duurzame
gebouwtypes alsmede voor
functionaliteiten en apparatuur
betreffende energiezuinigheid en
hernieuwbare energie. Verzoek actief
om dergelijke soort gegevens over
kosten.

Denk aan levenscycluskostenanalyses


als een geschikt instrument om
renovatiemaatregelen met elkaar te
vergelijken/in overweging te nemen
die nodig zijn als remedie tegen
verschillende vormen van
veroudering.

Praktische
aanbevelingen
voor de benadering
op basis van de
vervangingswaarde

Indien uw landelijke
afschrijvingstabellen/praktische
verwachte economische levensduurtabellen energiezuinige/duurzame
bouwvormen nog niet weerspiegelen,
voer dan aanpassingen uit op
kwalitatieve basis.

Indien nodig, overweeg


kosten/batenanalyses uit te voeren
voor bepaalde soorten maatregelen
betreffende
energiezuinigheid/installaties voor
hernieuwbare energie.

INTEGRATIE IN TAXATIEMETHODES EN -RAPPORTEN

Stelschroeven
Discounted Cash Flow (DCF)

INTEGRATIE IN TAXATIEMETHODES EN -RAPPORTEN

Stelschroeven: Discounted Cash Flow (DCF)

Veranderingen in markt
participanten hun voorkeuren
Lager aandeel van operationele
kosten voor huurders
"green lease
Vermindering van onderhoudskoten
en servicekosten
Verbeterde verhuurbaarheid
Kortere leegstandsperiode

Lagere uitgaven voor


modernisering/ revitalisering
Lagere gebouwen risico (wordt nog
niet expliciet meegenomen in de
modellering van de kasstroom)

Meer stabiele kasstroom


Verbeterde verhuurbaarheid
Lagere verkoop
risicosImage/reputation gains
Potentieel voor het verhogen van de
huur

Verbeterde concurrentiepositie
Hogere energie kosten
Duurzaamheidshype
Langere economische levensduur
Langere en verbeterde milieu
aanpassingen voor de strengere wet
en regelgeving

Explanation:
n: tijdsduur in jaren
GIe: Bruto huurinkomsten
OETz: Gebouwgebonden operationele kosten
ME: Bruto huurinkomsten
OE: Overige kosten (b.v. modernisering)
OI: Overige inkomsten (b.v. advertentie op de gebouwen
gevels)
: Bruto huurinkomsten in jaren n
: Bruto huurinkomsten per jaar n
: Gebouwgebonden operationele kosten
: Risicovrije rente
: Risico premie
g: Groei ratio
d: Afschrijving
( )
:
( + +)

Eindwaarde van het gebouw in jaar n

Praktische
aanbevelingen
voor Discounted
Cash Flow (DCF)

Mits u voldoende informatie hebt om


jaarlijkse cashflows te modelleren, biedt
DCF u de mogelijkheid (en meer
flexibiliteit) om via subtiele aanpassingen
aan taxatie-inputparameters op een
transparante manier
rekening te houden met een breed
spectrum van aan duurzaamheid
gerelateerde voordelen/risico's.

Voer kwantitatieve subfinancile analyses


uit (bijv. kosten/batenanalyses,
gezondheid/productiviteitsvoordelenanal
yses, levenscycluskosten) als een
aanvullende informatiebron voor de
specificatie/aanpassing van DCFinputparameters.

Praktische
aanbevelingen
voor Discounted
Cash Flow (DCF)

Neem nauwgezet de keuze in


overweging van het exit
activeringspercentage, aangezien alle
mogelijk voordelen/risico's op langere
termijn daarin weerspiegeld moeten
zijn.

Probeer zoveel mogelijk overwegingen


ten aanzien van inkomsten/uitgaven
te behandelen binnen de cashflows, en
niet in de disconteringsfactor
(verhoogt de transparantie).

Neem in overweging
sensitiviteitsanalyses/de Monte
Carlo-simulatie uit te voeren om de
indruk te voorkomen dat er sprake is
van onrealistische
nauwkeurigheidsniveaus.

INTEGRATIE IN TAXATIEMETHODES EN -RAPPORTEN

RICS beste voorbeelden voor


taxatierapporten

INTEGRATIE IN TAXATIEMETHODES EN -RAPPORTEN

Zorg voor:

RICS beste voorbeelden


voor taxatierapporten

Een duidelijke omschrijving van de aan


duurzaamheid gerelateerde verzamelde
kenmerken en eigenschappen van het pand, die waar passend - elementen kan bevatten die niet
direct weerspiegeld zijn in het uiteindelijke
advies ten aanzien van de waarde

Een verklaring van de mening van de taxateur


over de relatie tussen duurzaamheidsfactoren en
de resulterende taxatie, waaronder een
toelichting van de huidige voordelen/risico's die
verbonden zijn aan deze
duurzaamheidskenmerken of het ontbreken van
risico's.

Een verklaring van de mening van de taxateur


over de mogelijke impact van deze voordelen
en/of risico's voor relatieve vastgoedwaarden in
de loop der tijd.
Bron: Royal Institutions of Chartered Surveyors (RICS), 2014, RICS Valuation Professional Standards January 2014 Valuation Practice Statement 4, p. 59-60

INTEGRATIE IN TAXATIEMETHODES EN -RAPPORTEN

Uitgebreide
omschrijvingen van
gebouwen
als onderdeel van
verbeterde
taxatierapporten

Locatie en
marktomstandigheden
Cashflow/kwaliteit van cash flow

Fysieke kenmerken en
eigenschappen
Prestatie-/kwaliteitskenmerken

Duurzaamheid zou niet


behandeld moeten worden
als een aanvulling!

INTEGRATIE IN TAXATIEMETHODES EN -RAPPORTEN

Hoe de informatie over de fysieke kenmerken en eigenschappen van het gebouw


structureren in taxatierapporten

INTEGRATIE IN TAXATIEMETHODES EN -RAPPORTEN

Hoe de informatie over de fysieke kenmerken en eigenschappen van het gebouw


structureren in taxatierapporten

INTEGRATIE IN TAXATIEMETHODES EN -RAPPORTEN

Praktische aanbevelingen
Voor taxatierapporten

INTEGRATIE IN TAXATIEMETHODES EN -RAPPORTEN

Praktische
aanbevelingen
voor taxatierapporten

Begin met een


uitgebreide/verbeterde omschrijving
van het pand.
Informeer bij klanten naar bepaalde
soorten prestatie-informatie
(bijv. over energie, water, enz.).
Voel u niet verplicht/Verwacht niet
van uzelf alle aan duurzaamheid
gerelateerde informatie zelf te
genereren/verzamelen; wanneer
klanten de gevraagde informatie
niet kunnen aanleveren, zal dit
opgenomen worden in het
taxatierapport en behandeld
worden als een extra risicofactor.

INTEGRATIE IN TAXATIEMETHODES EN -RAPPORTEN

Praktische
aanbevelingen
voor taxatierapporten

Maak gebruikte informatiebronnen


bekend en verklaar de
kwaliteit/betrouwbaarheid van
gegevens (bijv.
energieverbruikswaarden zijn
gebaseerd op een EPC-berekening
verricht door een expert in het jaar
2010).
Omschrijf hoe de betreffende
duurzaamheidskenmerken van het
pand (of het ontbreken ervan)
invloed hebben op de waarde.
Maak aanpassingen aan enkele
taxatie-input parameters bekend in
het taxatierapport.

INTEGRATIE IN TAXATIEMETHODES EN -RAPPORTEN

Praktische
aanbevelingen
voor taxatierapporten

Neem het volgende op voor meer


gecompliceerde
kenmerken/taxaties:
Risicodocumentatie: grafische

illustratie van aan duurzaamheid


gerelateerde risico's en
mogelijkheden van het pand.

Sensitiviteitsanalyse/MonteCarlosimulatie: illustratie van de

manier waarop veranderingen in


zowel onderliggende aannames
als randvoorwaarden een impact
kunnen hebben op de waarde (op
de datum van de taxatie en op
langere termijn).

Inhoudsopgave

1.
2.
3.
4.
5.

Inleiding
Rationale & Business Case
Energieprestaties
Belangrijke informatiebronnen
Integratie in taxatiemethodes en rapporten

6. Conclusies

CONCLUSION

Slotwoorden

Er bestaat geen simpele of


geautomatiseerde formule waarmee
bij taxaties rekening gehouden
wordt met thema's op het gebied van
duurzaamheid.
De omvang waarin en aanpak waarmee
duurzaamheid in taxaties weerspiegeld
wordt, zijn sterk afhankelijk van:
De onderliggende definitie van 'waarde'
Soort vastgoed

Regionale en lokale marktconventies


Regionale en lokale marktomstandigheden
Beschikbaarheid van vergelijkbaar
bewijsmateriaal

Er zijn nieuwe manieren nodig om vastgoed


gerelateerde informatie te verzamelen,
verwerken en presenteren!

CONCLUSIES

Energiezuinigheid en andere
duurzaamheidskenmerken
moeten bij het taxatieproces
in overweging genomen
worden om

Te voldoen aan algemene


beroepsverplichtingen en -eisen
In te spelen op veranderende
marktomstandigheden
Onjuiste prijsbepalingen te
voorkomen (bijv. traditionele
gebouwen te hoog taxeren en
duurzame gebouwen te laag)
Te voldoen aan verplichte taxatieeisen van beroepsorganisaties (bijv.
RICS) en rechtsgebieden (bijv.
Duitsland) mandatory valuation
requirements
Nieuwe commercile mogelijkheden
te benutten

Wat RENOVALUE is

Het project

Het gebruik van gebouwen


waarderingen is een essentieel aspect
van de levensduur van het gebouw. Dit
is waarom wij aanmoedigen dat energie
efficientie en groene energie hier
behoord te starten.

Laat zien en demonstreer de business


case naar potentiele kopers, verkopers,
huurders en investeerders is van groot
belang om de markt verandering te
versnellen richting bijna CO2 neutrale
gebouwen.

Wat RENOVALUE is

Het project

De deskundigheid om te laten zien door


de businesscase voor duurzame
gebouwen is precies wat we nu missen
taxateurs hebben een tekort aan
opleiding en deskundigheid om
consistent energie efficientie en groene
energie elementen op te nemen in hun
professionele mening richting klanten.
Renovalue richt zich dan ook om het
gebrek aan professionele kennis en
kunde onder de taxateurs de
ontwikkeling van training materiaal voor
praktiserende taxateurs van hoe
waardeer je energie efficiency en
groene energie in je waardering en je
professionele mening richting de klant.

Partners

gesubsidieerd door
Het uitvoerende kantoor voor kleine en middelgrote
bedrijven (EASME) welke word gemanaged door het
uitvoerende kantoor voor kleine en middelgrote
bedrijven (EASME).

De inhoud van dit document vertegenwoordigt


niet de officile mening van de Europese Unie.
De verantwoordelijkheid voor de informatie en de
geuite standpunten ligt geheel bij de auteur(s)

Website
www.renovalue.eu

Contacten

Twitter
@renovalueEU