You are on page 1of 18

PROFESSIONELE BACHELOR IN HET ONDERWIJS

SECUNDAIR ONDERWIJS

Vakoverschrijdend werken
Groep 1
STRESS BIJ JONGEREN

Auteurs: Arne Beerten, Aykut Eker, Bjrn Daerden, Jonas Van Hove en Thijs
Witters
Lector: Anniek Orye
Academiejaar 2015-2016

Vakoverschrijdend werken
Groep 1

Stress bij jongeren

Inhoud
1
2
3
4
5
6

Voorwoord.................................................................................................................4
Voorstelling groep 1..................................................................................................5
Programma............................................................................................................... 5
Praktische informatie................................................................................................5
Inleiding.................................................................................................................... 6
Tijd om te stressen....................................................................................................7

6.1

Kahoot quiz............................................................................................................... 7

6.1.1

VOET........................................................................................................................ 7

6.2

Origami..................................................................................................................... 7

6.2.1

VOET........................................................................................................................ 8

6.3

Jungle Speed............................................................................................................8

6.3.1

VOET........................................................................................................................ 8

6.4

Bespreken m.b.v. infographic....................................................................................9

Theoretisch kader: probleemstellingen....................................................................11

7.1
7.2
7.3
7.4
7.5

Wat is stress?..........................................................................................................11
Oorzaken................................................................................................................ 11
Gevolgen................................................................................................................ 13
Stress verhelpen.....................................................................................................14
Verschillen naar gelang afkomst, milieu, geslacht, .............................................15

8
9
10
11

Yogasessie............................................................................................................. 16
Weebly.................................................................................................................... 16
Prezi....................................................................................................................... 16
Geraadpleegde bronnen.........................................................................................17

Academiejaar 2015-2016

Vakoverschrijdend werken
Groep 1

Stress bij jongeren

Voorwoord

In het onderwijs worden leerkrachten dagelijks geconfronteerd met leerlingen


met verschillende eigenschappen. Niet elke leerling is hetzelfde. Kwetsbare
jongeren zijn zeker geen zeldzaamheid. In het kader van de opleiding leraar
secundair onderwijs gingen de studenten op onderzoek naar verschillende
onderwerpen m.b.t. kwetsbare jongeren. Groep 1 deed onderzoek naar stress bij
jongeren.
Wat is dat precies? Hoe komen jongeren aan stress? Wat zijn de gevolgen? Wat
kunnen we er aan doen? Op deze vragen gingen we dieper in. Onder meer m.b.v.
een enqute in enkele middelbare scholen tijdens de afgelopen stageperiode en
een uitgebreide literatuurstudie.
Dit alles als onderdeel van het project vakoverschrijdend werken en onder
begeleiding van mevrouw Anniek Orye.

Academiejaar 2015-2016

Vakoverschrijdend werken
Groep 1

Stress bij jongeren

Voorstelling groep 1

Arne Beerten student LSO geschiedenis en project algemene vakken


Aykut Ekeroglu student LSO handelsburotica en Frans
Bjrn Daerden student LSO wiskunde en handelsburotica
Jonas Van Hove student LSO lichamelijke opvoeding en bewegingsrecreatie
Thijs Witters student LSO aardrijkskunde en geschiedenis

V.l.n.r. Arne Beerten, Aykut Ekeroglu, Bjrn Daerden, Jonas Van Hove en Thijs Witters

Programma

13.40-13.45
13.45-13.55
13.55-14.05
14.05-14.15
14.15-14.20
14.20-14.30
14.30-14.40

uur:
uur:
uur:
uur:
uur:
uur:
uur:

Inleiding + filmpje
Opdrachten (doorschuifsysteem)
Opdrachten
Opdrachten
Nabespreking m.b.v. infographic
Wat is stress, de oorzaken en de gevolgen?
Sessie yoga

Praktische informatie

Benodigdheden:
Lokaal
Laptops met internetverbinding
Spelmateriaal (Jungle Speed, origami papier)
Yoga mat (optioneel)
Begeleiding:
Spellen
o Kahoot!: 1 begeleider
Academiejaar 2015-2016

Vakoverschrijdend werken
Groep 1

Stress bij jongeren

o
o

Origami: 1 begeleider
Jungle Speed: 2 begeleider

Academiejaar 2015-2016

Vakoverschrijdend werken
Groep 1

Stress bij jongeren

Inleiding

Video: Stressmannetje is efkes weg


https://www.youtube.com/watch?v=54SiN5TC8q4
Adolescenten zijn vatbaar voor stress. Dit kan door verschillende factoren in de
hand gewerkt worden. Jongeren maken een hele ontwikkeling door tijdens de
adolescentie, zowel lichamelijk als geestelijk. Voor ons onderzoek focussen we op
jongeren uit het secundair onderwijs tussen 12 en 15 jaar.
Onderzoeksvragen:
1: Wat is stress en wat gebeurt er in ons lichaam?
2: Wat zijn de oorzaken van stress bij jongeren?
3: Wat zijn de gevolgen van stress bij jongeren?
4: Hoe kan men stress bij jongeren oplossen?
5: Zijn er verschillen i.v.m. afkomst, milieu, geslacht, m.b.t.
stress?
Om de onderzoeksvragen te kunnen beantwoorden, zijn er verschillende bronnen
gehanteerd. De verzamelde informatie werd afgetoetst bij de doelgroep door
middel van een enqute.

Academiejaar 2015-2016

Vakoverschrijdend werken
Groep 1

Stress bij jongeren

Tijd om te stressen

6.1

Kahoot quiz

Klik op onderstaande link en geef de pin in en klik op enter om te kunnen


deelnemen:
https://kahoot.it/#/

6.1.1

VOET

Gemeenschappelijke stam
Exploreren
8 benutten leerkansen in diverse situaties.
Respect
18 gedragen zich respectvol.
Contexten
Context 1 : Lichamelijke gezondheid en veiligheid
3 vinden evenwicht tussen werk, ontspanning, rust en beweging.

6.2

Origami

Je krijgt een blad papier en een schaar. Probeer zo snel mogelijk beide
origamioefeningen te maken.

Academiejaar 2015-2016

Vakoverschrijdend werken
Groep 1

6.2.1

Stress bij jongeren

VOET

Gemeenschappelijke stam
Exploreren
8 benutten leerkansen in diverse situaties.
Respect
18 gedragen zich respectvol.
Zorgvuldigheid
25 stellen kwaliteitseisen aan hun eigen werk en aan dat van anderen.

6.3

Jungle Speed

Het spel Jungle Speed draait om concentratie en snelheid. Stress verzekerd!


Luister goed naar de uitleg van het spel. Veel succes!

6.3.1

VOET

Gemeenschappelijke stam
Exploreren
8 benutten leerkansen in diverse situaties.
Respect
18 gedragen zich respectvol.

Academiejaar 2015-2016

Vakoverschrijdend werken
Groep 1

6.4

Stress bij jongeren

Bespreken m.b.v. infographic

Welke opdracht vonden jullie het meest stresserend?


Hoe merk je dat je stress krijgt?
Welke factoren zorgden ervoor dat je stress kreeg?
Welke persoonlijke kenmerken spelen een rol?
Welke externe factoren stimuleren je stressgehalte?

We hielden een enqute bij een 100tal leerlingen in verschillende klassen van de
eerste en tweede graad secundair onderwijs. We verwerkten de resultaten in
onderstaande infochart:

Academiejaar 2015-2016

Vakoverschrijdend werken
Groep 1

Academiejaar 2015-2016

Stress bij jongeren

10

Vakoverschrijdend werken
Groep 1

Stress bij jongeren

Theoretisch kader: probleemstellingen

7.1

Wat is stress?

Wat doet stress met het lichaam? Stress heeft zowel uitwendige als inwendige
effecten. Binnen in het lichaam vinden allerlei processen plaats. Stress is een
vlucht-vecht-bevries reactie. Het hormoon cortisol wordt afgescheiden wanneer
mensen in een bedreigde situatie terecht komen. Het hormoon stimuleert de
mens om op de vlucht te gaan, te vechten of te bevriezen. Vandaag komen
mensen zelden in situaties terecht waarin ze bedreigd worden. Wel vertonen we
gelijkaardige stressreacties wanneer we bijvoorbeeld in tijdsdruk zitten, veel
werk moeten afleveren enzovoort. Bij stress is het lichaam ook onderhevig aan
grote hoeveelheden adrenaline. Mogelijke stresssymptomen zijn: zweten, trillen,
vermoeidheid, paniekaanvallen, slapenloosheid, spierpijn.
De stress reactie komt enkel tot stand bij het waarnemen van gevaar. Bij deze
waarneming reageren twee onderdelen in de hersenen. Het limbische systeem en
de prefrontale cortex. Het limbische systeem reageert steeds instinctief. Het
zorgt voor de afscheiding van hormonen die onze alertheid bevorderen in een
bedreigende situatie. Het limbische systeem reageert onmiddellijk. De
prefrontale cortex daarentegen gaat eerst analyserend, organiserend en
innoverend te werk alvorens te reageren. Dit deel zorgt ervoor dat de alertheid
genormaliseerd wordt. De afscheiding van de alertheidhormonen wordt gestaakt
en zo wordt er een nieuw inzicht over de situatie duidelijk. Beide onderdelen
vullen elkaar dus aan. Wanneer de prefrontale cortex zijn werk niet zou doen,
dan zou het organisme in een permanente staat van alertheid, lees een
noodtoestand, blijven en uiteindelijk zichzelf uitputten.
In de prefrontale cortex bevindt zich de hypofyse, deze klier scheidt een
hormoon af. Dit hormoon heeft de kalmerende functie die ervoor zorgt dat de
alertheidreactie van het limbische systeem verminderd en genormaliseerd wordt.

7.2

Oorzaken

Er zijn tal van mogelijke oorzaken die stress veroorzaken bij jongeren. Vaak
heeft het te maken met enige prestatiedruk. Zowel vanuit de jongere zelf, de
leefomgeving, vrienden, ouders, school,.. Voorbeelden hiervan zijn: pesten,
geweld, moeilijke thuissituaties, drukke agenda, vakantiewerk, sportprestaties,
relaties, puberteit en goede schoolresultaten.
Een veel terugkomende combinatie is het presteren en een tijdsdruk. Deze twee
factoren zijn het meest stressvolle combinatie. Dit blijkt uit de enqute waarin
het meerendeel van de jongeren zei dat ze stress ervaren bij het maken van
testen of huiswerk dat op korte periode moet afgemaakt worden.
Bij voorgaande studies bij jongeren tussen 12 en 18 jaar wat zei als meest
stressvolle ervaren.
Verandering van school. Als ouders van baan veranderen of als de familie besluit
om te verhuizen naar een andere plaats, dan betekent dit voor de meeste
Academiejaar 2015-2016

11

Vakoverschrijdend werken
Groep 1

Stress bij jongeren

kinderen dat ze ook van school veranderen. Voor de kinderen is dit het moment
om nieuwe vrienden te vinden, zich aan te passen aan de nieuwe sociale kringen
en nieuwe groepen te maken. De meeste kinderen hebben het echter moeilijk
om zich aan te passen aan deze veranderingen, wat stress met zich meebrengt.
Pesten is een probleem dat al lang bestaat. Vooral op school komt het nog te
veel voor. Pesten op school treedt vooral op in de vorm van beledigingen en zelfs
fysiek geweld komt aan bod. De gepeste leerling voelt zich de hele tijd bang en
wilt thuis blijven. Dit wijst op angst en schoolweigering. De leerling ervaart ook
stress door deze angst. De leerlingen die hem pesten zijn een bedreiging voor de
gepeste leerling. Ook via sociale media kan er gepest worden en dit is voor
ouders, familie, de school, moeilijker om in de gaten te houden en eventueel
aan te pakken. Dit is een serieus probleem dat ook op een andere manier
aangepakt moet worden dan andere vormen van stress waarbij het meestal
voldoende is om een vorm van ontspanning te gebruiken.
Relatieproblemen kunnen optreden in veel verschillende vormen. Ze gaan van
problemen thuis met de ouders, tot problemen met vrienden. De jongeren willen
meer met vrienden dingen doen en steeds minder met hun ouders. Dit is een
normale fase in de ontwikkeling. Ze willen zich identificeren en bij een groep
horen. Dit is meestal met hun leeftijdgenoten. Ook willen jongeren meer uitgaan
of gewoon naar vrienden gaan terwijl de ouders hier niet altijd meer akkoord
zullen gaan. Hierdoor kan er spanning ontstaan tussen de ouders en hun kind,
wat weer leidt tot stress. Ook ruzie met beste vriend(inn)en leidt tot stress. De
jongeren zijn ook al op een leeftijd gekomen dat ze, al dan niet serieus, zoeken
naar een partner. In deze relatie ontstaan van tijd tot tijd al eens ruzies of
discussies waardoor ze zich minder goed gaan voelen. De jongeren beginnen dan
meer te stressen over de afloop van hun relatie.
De huidige maatschappij is gericht op prestaties. Ouders en de omgeving, maar
ook de jongeren zelf, pushen om steeds beter te presteren zodat ze goed
voorbereid zullen zijn op een leven in de maatschappij. Ondermaats presteren
mag dus niet. De examens, testen en taken zorgen voor stress. Als de leerling
slechte punten haalt kunnen de ouders slecht reageren, leerkrachten kunnen niet
omzien naar een leerling die minder presteert en klasgenoten kunnen denken dat
je niet slim genoeg bent. Het komt vaak voor dat de leerlingen die goed
presteren meer aanzien krijgen in de klas van de leerlingen en sommige
leerkrachten. De leerling wil zijn ouders natuurlijk tevreden stellen door goede
punten te halen maar steeds niet het verwachte resultaat kunnen behalen kan
een deuk in het zelfbeeld zijn van de leerling. Een gekend gevolg hiervan is het
watervaleffect in het secundair onderwijs.
Zoals in het vorige punt reeds aangehaald werd brengt prestatiedruk stress met
zich mee. Dit geldt niet alleen voor schoolse activiteiten, maar ook voor de
hobbys van de adolescenten. Vele hobbys zijn namelijk ook prestatiegericht
zoals bijvoorbeeld voetbal, tennis, muziekles, De druk om hier goed te
presteren, zowel individueel als in groepsverband, brengt veel stress met zich
mee.
Sociale media is niet meer weg te denken uit onze huidige maatschappij.
Facebook, YouTube, Twitter, hebben allemaal een grote invloed op ons
Academiejaar 2015-2016

12

Vakoverschrijdend werken
Groep 1

Stress bij jongeren

dagelijks leven. Tegenwoordig gaat er geen dag voorbij zonder minstens 5 keer
per dag eventjes Facebook te checken. Sociale media heeft mensen wel dichter
bij elkaar gebracht, maar het heeft ook een deur geopend voor andere
problemen: hoe krijg ik meer volgers, waarom heb ik zo weinig likes op deze
post, snel even facebook bekijken of er niemand iets gepost heeft . Dit zijn
enkele voorbeelden waar jongeren op sociale media zich druk om maken. De
angst om dan ook maar even niet online te zijn brengt ook een vorm van
(onbewuste) stress met zich mee. Dit noemt men ook wel Fear Of Missing Out
(FOMO).

7.3

Gevolgen

Stress heeft zowel lichamelijke als psychologische gevolgen. Lichamelijke zijn


onder anderen zweten, spierstijfheid, trillen. Psychische zijn burn-outs, blackouts, depressies, negatief zelfbeeld, agorafobie en paniekaanvallen. Stress is het
gevolg van een hormonale reactie in de hersenen. Het hormoon dat hierbij
vrijkomt is cortisol. Daarnaast wordt ook adrenaline afgescheiden. Oorspronkelijk
gebeurde dit in tijden van nood, bijvoorbeeld de jacht. Wanneer een jager alleen
tegenover een gevaarlijk dier stond, werd adrenaline afgescheiden. Dan kon de
jager gepast reageren.
Tegenwoordig komt stress haast dagelijks voor. Stress heeft positieve gevolgen,
zoals alertheid. Het zorgt er ook voor dat je gepast kan reageren in gevaarlijke
situaties. Daarnaast kan stress ervoor zorgen dat je het optimale uit prestaties
kan halen. Een euforisch gevoel of het gevoel van een kick zijn ook positieve
gevolgen van stress.
Helaas zijn er dan ook negatieve gevolgen. Er is zelfs een hele lijst van negatieve
gevolgen. Enerzijds heb je de lichamelijke gevolgen, aan de andere kant de
psychische gevolgen.
Lichamelijke gevolgen zijn alom bekend. Dingen zoals spierpijn, migraine,
slapeloosheid kunnen gevolgen zijn. Dit hangt echter van persoon tot persoon af
en ook in de mate van de aanwezigheid van stress. Andere symptomen kunnen
ook nog een druk op de borst, hartkloppingen, paniekaanvallen, hyperventilatie,
trillen, vermoeidheid en zweten, . zijn.
Psychische gevolgen worden veroorzaakt door een opeenstapeling van stress en
angst. De hersenen associren dingen op basis van vorige ervaringen, waardoor
soms ongewild nieuwe stress ontstaat. Bijvoorbeeld: Je had stress bij je eerste
examen en op basis van dat examen gaan je hersenen bij het volgende examen
ook stress creren. Het doel is dus om die vicieuze cirkel te doorbreken. Tijdens
je eerste rijlessen ervaar je ook stress, maar omdat je beter wordt en het beter
ervaartzal deze stress stilaan verdwijnen. Wanneer stress zich daarentegen
blijft opstapelen, kan het zijn dat er ernstige gevolgen optreden zoals een burnout/black-out. Ook een depressie, fobie, verslaving kunnen gevolgen zijn van
stress.

Academiejaar 2015-2016

13

Vakoverschrijdend werken
Groep 1

7.4

Stress bij jongeren

Stress verhelpen

Er zijn drie manieren om aan het stressprobleem te werken: fysiek, psychisch en


sociaal.
Bewegen is een must om je stress te beheersen. Het werkt stimulerend op je
lichaam en hersenen. Er vinden stofwisselingen plaats die alles positief
benvloeden. Waardoor je meer energie zal hebben en beter voelen. Bewegen
heeft ook als positief punt het zelfbeeld verbeteren wat ook bevorderend is om
tegen stress te kunnen.
Je moet niet direct beginnen met marathon te lopen maar wandelen met de
hond, de trap nemen ipv roltrap of lift. Kleine beslissingen in het dagelijkste
leven.
Daarna kan je een hobby kiezen. Belangrijk is dat je doet wat je graag doet.
Anders krijg je het omgekeerde effect. Bouw je fysieke activiteiten langzaam op.
Je kan een stresssituatie vermijden, aanpassen, of er leren mee omgaan.
Het hangt van de context af welk van de 3 keuzes je pakt.
Vb. een persoon die je stress bezorgt telkens als je ze tegenkomt vermijd je
beter. Tov een groepswerk met vreemde lln. pas je je aan of werk je jezelf
erdoor.
Je kan dus niet altijd stress ontlopen, bij sommige zaken moet je je
verantwoordelijkheid nemen.
Bij het aanpassen van de situatie moet je geven en nemen. Je zal toegevingen
moeten doen. Wat niet wil zeggen dat je over je heen laat lopen, zeg wat je
dwarszit en kom tot een compromis.
Timemanagement is ook een belangrijk deel van stressmanagement. Maak een
goede planning die flexibel kan zijn voor onvoorziene wijzigingen.
De manier waarop je doorheen je dag gaat is bepalend voor hoeveel stress je
krijgt. Dit omvat onder andere gezonde voeding, pas je voedingsschema
systematisch aan. Een plotse verandering kan je lichaam in de war brengen.
Diten moet je ook niet te streng maken. Dit kan voor suiker tekorten zorgen
wat leid tot stress of het versterken van de aanwezige stress.
Beweeg voldoende, door sporten of fysieke activiteiten ontstressen we ons
lichaam. Bij sporten komen er bepaalde stoffen vrij die onze hersenen stimuleren
en versoepelen zodat alle processen beter gaan.
Gepaard met het veel bewegen is natuurlijk rust. Een goede nachtrust is nodig
om ons lichaam te laten herstellen van de afgelopen dag en weer op te laden om
de volgende te beginnen. Een goede regelmaat van je slaappatroon is hiervoor
nodig. Een mens moet ongeveer 8 uur slaap per nacht hebben om voldoende
uitgerust te zijn. Te veel of te weinig zal enkel ophoping van stress teweeg
brengen.
Dit alles wil niet zeggen dat je moet leven als een pater, het is aangeraden buiten
te komen, te feesten en drinken met mate en zo nieuwe mensen te leren

Academiejaar 2015-2016

14

Vakoverschrijdend werken
Groep 1

Stress bij jongeren

kennen. Genieten van het leven. Je moet een gevoel creren dat je weet wat je
doet is wat je wil doen.

7.5

Verschillen naar gelang afkomst, milieu, geslacht,

Vrouwen hebben doorgaans meer last van stress dan mannen. Dit komt omdat
zij meer verantwoordelijkheid hebben t.o.v. de kinderen.
Top drie landen waar vrouwen het meest gestresseerd zijn: India, Mexico en
Rusland.
Beroepen met de grootste stressleiders: Bejaarden, kinderverzorgers, horeca,
maatschappelijk werkers. Dit zijn vooral groepen met veel menselijk contact.
Over afkomst en milieu hebben we nog niet veel informatie teruggevonden.
Cultuurgebonden redenen: naast hun professionele carrire wordt er van
vrouwen ook nog verwacht dat ze voor het huishouden en de kinderen zorgen.
Naast cultuurgebonden redenen, zijn er ook nog een reeks biologische redenen
waarom vrouwen meer problemen hebben met stress dan mannen.
Biologische redenen: het lichaam van een vrouw gaat ook anders tewerk dan die
van een man. Mannen hebben ook meer serotonine en dat vermindert de stress.
De hersenen van een vrouw gaan stress op een andere manier verwerken dan de
hersenen van een man.
Vrouwen maken hierdoor meer kans op ziektes die door stress veroorzaakt
worden.

Academiejaar 2015-2016

15

Vakoverschrijdend werken
Groep 1

Stress bij jongeren

Yogasessie

Een van de manier om stress te verminderen is het doen aan yoga. Yoga zorgt
voor een ontspannen sfeer en het relaxen van het lichaam en de geest. Er wordt
nu een korte yogasessie gegeven om terug te kalmeren na al de stresserende
opdrachten.
De yogasessie wordt gebaseerd op basis van de twee onderstaande filmpjes:

https://www.youtube.com/watch?v=dKHMzy17tSM
https://www.youtube.com/watch?v=4PgIfOOHwH8

Onderstaande achtergrondmuziek wordt tijdens de yogasessie gebruikt om een


ontspannen en rustige sfeer te creren:

https://www.youtube.com/watch?v=AbR2htKFghM

Weebly

http://stress-bij-jongeren.weebly.com/

10

Prezi

http://prezi.com/7dmmnwx7rmwu/?utm_campaign=share&utm_medium=copy

Academiejaar 2015-2016

16

Vakoverschrijdend werken
Groep 1

11

Stress bij jongeren

Geraadpleegde bronnen

Aernhoudt, R. Prestatiedruk. Geraadpleegd op 1 mei 2016 via


https://www.klasse.be/archief/prestatiedruk/
Baeten, M., Kyndt, E., Sierens, E., Struyven K. (2009). Groot worden: de
ontwikkeling van baby tot adolescent. Tielt: Lannoo Campus, 226 paginas.
De Jongh, R., (2010). Wat doet stress met ons lichaam en brein?.
Geraadpleegd op 14 maart 2016 via
https://www.psychologiemagazine.nl/web/Artikelpagina/Wat-doet-stressmet-ons-lichaam-en-brein.htm
Grohol, J., FOMO addiction: the fear of missing out. Geraadpleegd op 14
maart 2016 http://psychcentral.com/blog/archives/2011/04/14/fomoaddiction-the-fear-of-missing-out/
Hogan, M. (2015). Facebook and the Fear of Missing Out (FoMO).
Geraadpleegd
op
14
maart
2016
via
https://www.psychologytoday.com/blog/in-one-lifespan/201510/facebookand-the-fear-missing-out-fomo
http://mens-en-gezondheid.infonu.nl/aandoeningen/109658-stresssteeds-meer-jongeren-hebben-last-van-keuzestress.html. Geraadpleegd
op 14 maart 2016
http://stressinfo.be/waarom-vrouwen-meer-stress-hebben-dan-mannen/.
Geraadpleegd op 14 maart 2016
http://stresstest.nl/. Geraadpleegd op 14 maart 2016
http://www.helpguide.org/articles/stress/stress-management.htm.
Geraadpleegd op 14 maart 2016
http://www.hln.be/hln/nl/37/Psycho/article/detail/1229406/2011/03/01/T
op-10-meest-stresserende-beroepen-ter-wereld.dhtml. Geraadpleegd op
14 maart 2016
http://www.medicinfo.nl/%7BBE236151-2CF7-462C-9CA4EEDF984A6BD2%7D. Geraadpleegd op 14 maart 2016
http://www.mijnkwartier.be/stress/relatie-met-ouders-waarom-het-nietaltijd-even-gemakkelijk-is/. Geraadpleegd op 14 maart 2016
http://www.opzij.nl/nl/artikel/38571/in-welke-landen-zijn-vrouwen-hetmeest-gestresst.html. Geraadpleegd op 14 maart 2016
http://www.stepstone.be/Carriere-Tips/Tips-Trucs/stress-oorzakengevolgen-en-oplossingen.cfm. Geraadpleegd op 14 maart 2016
https://bofit.nl/onderzoek-oorzaken-van-stress-onder-jongeren/.
Geraadpleegd op 14 maart 2016
https://nl.wikipedia.org/. Geraadpleegd op 14 maart 2016
https://www.youtube.com/watch?v=ymA5bZzhNk4. Geraadpleegd op 14
maart 2016
Mijn Kwartier. (2015). Relatie met ouders? Waarom het niet altijd even
gemakkelijk
is.
Geraadpleegd
op
14
maart
2016
via

Academiejaar 2015-2016

17

Vakoverschrijdend werken
Groep 1

Stress bij jongeren

http://www.mijnkwartier.be/stress/relatie-met-ouders-waarom-het-nietaltijd-even-gemakkelijk-is/
Sonnevelt, A., (2014). Positieve stress? 5 tips voor gezonde stress!.
Geraadpleegd op 14 maart 2016 via http://albertsonnevelt.nl/positievestress-5-gezonde-stresstips/
Van der Weide, L. Pesten op school. Geraadpleegd op 1 mei 2016 via
http://www.lydiavanderweide.nl/viva/artikel..php?pArt=011

Academiejaar 2015-2016

18