POPO

of ontwerpmethoden
voor bouwproducten
en bouwcomponenten
m.ick eekhout
,
Published and distributed by:
University Press
Mekelweg 4
2628 CD Delft
The Netherlands
e-mail:
+31 15 2783254
+31 15 2781661
DUP@DUP.TUDelft.NL
ISBN 90-407-1631-5 / CIP
1"\1"\""'1 CTnT C 1997 by
Eekhout
All No part of the material protected by this
or utilized in any form or by any means,
inc1uding photocopying, or any
and retrieval system, from the
I""n,,,,,,,c"'h, Press.
Eekhout-van
Printed in the '"'AT"'''''''''
2
1.
van publicaties betreffende het vakgebied
de bouw, zoals die heb weergegeven in
en experiment, of Zappi en
is om op het immateriële vlak
. Daarmee is letterlijk bedoeld
voorafgaat aan het vervaardi-
gen van nieuwe bouwproducten, zichtbaar en inzichtelijk te maken
door tekstuele en visuele beschrijving. Maar figuurlijk is daarmee ook
bedoeld het mysterieuze, het onbekende en
deel te ontrafelen en als nieuwe kennis en inzicht te Irn'n ..... "...... f1nn1CfTAHA1
aan studenten. Het mysterieuze brengt een zekere An ,0-""'1111
doelgerichtheid met mee. Mysteries
op onderzoek uitgaan, en behoeven dus wat mij
worden opgelost. Wordt
weer nieuwe .. ,
de
van architectenmbu-
ALH.LoJ,",LU.A!".. van het functionele en ruimtelijke gebouw-
als bezighouden. De monografie is
voor en professionals in de bouwtechno-
logie, maar appelleert hopelijk ook aan architectuur- en bouwmanage-
mentstudenten. Tenslotte worden ook studenten en professionals van
aanverwante ontwerpende wetenschapsgebieden uitgenodigd hun voor-
met de inhoud van deze monografie te doen. Een soortgelijke
methodologische benadering is door collega's ook te schrijven voor het
ontwerpproces van gebouwen.
Daarnaast praat men in de architectuur
er lijkt openheid en eensluidendheid te h"""TÇlç,n
van ontwerpen en welke ontwerpmethoden daarbij
Deze situatie is geheel anders dan de veel r\1".th,,",r!t,,,roI1A1'
geleden, waarbij men besefte
computer te kunnen nT"" ..
van plattegronden van een cmnplex 71 <",I/",,·n111
"' ... ""UH .... U ..."-'J.J. ..... aanpak was. De
bood niet VOJlOOen(le
waren toen
sprongen. Er was dus een logische
LU ... ''-U'J ....... ,JvJ.J te Hu>, .. lrc .....
en
3
een ingeburgerd
zelfs de
ontwerpmogelijkheden Maar de
de van het ontwerpen moeten eerst een
de vruchten kunnen worden geplukt van de computer
in ontwerpproces. In mijn observatie worden ont-
in de bouwkunde slechts met en
er momenteel een systematische en methodische
verantwoording gegeven van het wordingsproces van het ontwerp. In
dat ontbreekt de brug tussen het niet-cognitief intuïtief ontwerpen
en de ultra-systematische computer als potentieelontwerpmedium. Dan
kan de computer niet méér zijn dan alleen een tekenmiddel, dat ge-
bruikt wordt de tekenmatige uitwerking van het ontwerp. En kan
als een volwaardig reciproque ontwerpmedium wordt
uit eigenwaarde. Het expliciet maken van
ontwerpen zoals dat bij methodisch ontwerpen
alleen inzicht en helderheid in de eigen
de praktijk communicatie tussen de
i.""UUH __ met wie moet worden
die de architect ter
ontwer-
t ................. uh van compo-
nenten en van het gebouw te .•
De architect staan zeer ter beschikking om van
gebouw een nieuw te maken. Dit
bijvoorbeeld de vliegtuigontwerper die in elk onclercleel
tuig slechts één of enkele vrijheidsgraden kent door
en veiligheidseisen: dat noemen we
kan telkens slechts op één IT'=-U<;I1"1P.P.1Yi
De sprong van het COllceotuleel
ontwerp, vindt plaats in het hoofd
vaak routineus en soms
en de optimalisatie ervan kan weer
geschieden. Dat geldt voor de drie bouwkundige
het architectonisch en het
bouwtechnisch ontwerp is onderwerp van monografie;
van afzonderlijke bouwdelen en hun samenstellende
bouwcomponenten.
Het doelbewust en efficiënt ontwerpen en ontwikkelen van bouw-
is daarbij na het functioneel en het ruimtelijk gebouw-
COflCell1t van geworden in het ontwerpproces van het
Naast de ontwerper, die gewoonlijk aan de zijde van de
weet ook een goed projectarchitect, hoe ver hij kan
heeft inzicht in de iteratieve ontwikkelingsprocessen voor
bouwcomponenten en de reciproque relatie tussen
is onmisbaar het op een inspirerende
arc:hlt:ecl:onlsch conceptueel ontwerp.
Prof. dl' ir Mick Eekhout
4
1. Voorwoord 3
2. 7
3. 15
3.1 15
3.2 18
3.3 19
3.4 Producttype 23
3.5 De hïerarchie van 27
3.6 Productfreq uentie 33
3.7 Nieuw, vernieuwd of 34
3.8 Nieuwheidsgerichtheid van 37
3.9 bij productontwikkeling 39
3.10 Drie mislukte producten van 42
3.11 Wet van Murphy 43
4. Ontwerporganisatie 45
4.1 Het horizontale afdelingenmodel 45
4.2 Het proj ectleidersmodel 46
4.3 & Production: matrix organisatie 46
4.4 48
5. ontwerpen 55
5.1 Intuïtieve 56
5.2 Methodische 57
5.3 58
5.4 61
6. Ontwerpen, en 63
6.1 Ontwerpen 63
6.2 Conceptueel ontwerpen 63
6.3 Integraal ontwerpen 64
6.4 Ontwikkelen 65
6.5 Integraal ontwerpen & 67
6.6 Onderzoeken 69
6.7 Ontwerpondersteunend onderzoek 71
6.8 Ontwerp, ontwikkeling, in het
Laboratorium voor productontwikeling 73
7. ontwerper 75
7.1 de ontwerpfaculteiten TU Delft 75
7.2 in de bouw 77
7.3 ontwerper 78
7.4 Architect 78
7.5 Componentontwerper 80
7.6 Van bouwmeester tot conceptueel 80
7.7 van de componentontwerper 83
5
8. 89
8.1 89
8.2 90
8.3 90
8.4 Wenselijk, & mogelijk 93
8.5 94
9. 95
9.1 96
9.2 97
9.3 103
9.4 104
9.5 112
9.6 115
10. 117
10.1 120
10.2 126
10.3 126
11. Case speciaal producten: SR 133
11.1 Wedstrijdconcept 133
11.2 Concept fase
11.3 Prototype ontwikkeling ]41
11.4 Productie fase
12. Naar een nieuwe balans tussen en
149
12.1 149
12.2 151
12.3 en 153
en methodologie 157
]2.5 Naar de architectuur 159
162
164
6
2.
Men heeft mij dikwij Is
rend en redenerend:
ook heel vaak als vormgever, om het
gebruiken: intuïtief. Ik gebruik
benadering om mijn intuïtie te
architect bevindt zich ergens
technisch ontwikkelende
vormgevende kunstenaar. De
kunstenaar, ofwel techniek en
van de maatlat waarop de
meer naar de techniek meer naar de vormgeving
toe. De twee extremen overigens ook niet
Imlners een sculptuur blijft niet staan zonder
productarchitect,
de maatlat "'Al"C'r'lnl
ontwerper van
tenderen naar
ook als die voor de •. u. .. ,' ..... '.'5t'>'"".n .•
Anderzij ds worden ook bij
ontwerpers betrokken, om de
andere een herkenbaar ....."'c,., r> ,,,.,-
kan klein zijn in een proces, maar is
proj ectarchitect en anderzij ds
en productontwikkelaar zijn op
als een uitermate kundige
bouwtechnieken, zal meer
hoog architectonisch
noodgedwongen consument
derden reeds eerder "",t·"T111"VA
minder gebonden is aan uv,nu., ...u,-.", L'-'VUiH'-'i'-V.U.
weelde van het kiezen uit
die zelden worden gebruikt
worden. is consument niet aan ...... ' ... rh·',..."'"'''''",,,
zen of uitvoeringswijzen. Hij zal ten eerste tl"(l{'htt>n
voor componenten gerealiseerd krijgen. Ten
of onmogelijk blijkt, kan hij
in de van standaardproducten en
een mate van eigenheid en LL'-".H.."-'UUJLHF-,
meer affiniteit met de esthetische
ducten kunnen ook oneigenlijk worden
de projectarchitect kan leiden tot een ,::>ln-An'71nnl
beurs met relatief economische LUL' ........ '."'H
De proj ectarchitect ontwerpt een
uit en standaardcomponenten en -elleme11l:en.
bewuste combinatie van de en vorm-
combinatie van analyse en
Ar\t1Al"'lUA1'n van deze monografie, de methodolo-
van productontwikkeling, resulteert
eens in een rechtlijnige technisch-functio-
vormgevers benadering daarentegen
verantwoording. De
7
van het en vormgever, tezamen met een
de redenaties en resultaten,
als een weergave van het ont-
bij gehouden ontwerp-
is tegelijkertijd een
Ik houd er ook
ontwerpproces.
dat meerdere processen in één hoofd in gang
is een chronologische verslaggeving en
om inzicht in het proces te krij-
Maar al te vaak ben ik als hoofdontwer-
tegelijkertijd in mijn bureau, die
schaken is een hele kunst.
geven een beeld van het scala van
........ f;,vHJn . .., aan wordt.
professionele architecten bekend zal
van ontwerper, dat met een methodische of
ontwerpaanpak, of haar creativiteit opdroogt, is onge-
grond. Het is een kwestie van enerzijds discipline om het totale proces
goed te volgen en anderzijds voldoende afstand te nemen om onge-
stoOl'd de momenten in extase te kunnen beleven.
Ontwerpers, die weten dat ze goed houden hun ont-
werpideeën bij zich totdat uit de waarvoor deze
ideeën nodig Het zou aan net
het verkeerde of een ontwerp, hoe schitterend
Maar
vooral niet bang
Methodisch A-ntTHo,.,.n,:.-n
'hun
resultaten op zich ook au.."" ..' ••
van de mogelijke
om eerst na analytisch en
of het wel beste beeld is.
die tijd in mijn
ontwerpmethoden hebben
ontwerpaanpak geldt:
idee of beeld niet komt opdagen!
kan leiden tot een beter is dan het
met name, zouden terecht
1'''''1\''[1'''''"1'''0' bijgehouden ontwerp- en ontwikke-
is tot dat
H.I. ... '.I..I.;:.,'-''-'.1. van analytische en
het gepresenteerde
fragmenten als het ware
Die zwarte doos is vaak een
incompleet ontwerpproces te
in een zwarte doos
terechte
ware een schot
getlaa:st tot het einddoel te komen, en
lijnrecht vanuit een hoofdidee voor
Op goed geluk wordt als het
effect ervan wordt bij enige tegenwerking
8
afgeschermd met een
maar één hoofddoel heeft:
afgemat in hopeloosheid en
betrokken
de vraag of in
senteerd. Er worden
onkunde moeten
(hoewel nogal
Eenvoud is een
maar eenvoud kan ook het
proces, in tegenstelling tot de naïeve
eerste schot. Mystificatie is waarschijnlijk niet altijd te
in het algemeen niet de waardering voor het
eer van de
aan
een bevreemdende invloed uit te in het VIJ'UV''''-
wen van het ego van de ontwerper; er is een kans dat hij of
geloven. Daarmee is de
van het ontwerp is er niet mee verhoogd en er is
weer een de kwaliteit van het ruimtelijk
ontwerp is vaak een rechte lijn de
kortste, maar niet de meest optimale of de
weg om van A naar B te Veel alternatieven verdienen onder-
weg de vaak is
natie van een
eerste gezicht) minder
Kortom het
analytische, maar
het optimale ontwerp een combi-
zijsprongetjes, logische en (op het
tot aan onverwachte impulsen toe.
bouwkundig ontwerpers deels een
analyse en creatie of C'U1'lTh'::'C'A
dienen te staan,
het beste ontwerp;
bezigheid. Waarbij
verhouding tot elkaar
in de grote speurtocht naar
Alleen het beste is
genoeg.
H,or""'T'"'''''' routineus af te doen met een
resultaat, dat als grootste """,,::,C'T,,.-r.A
presentatie van
u'ion"!"",.", komt dit euvel ook in volle
onkunde en een aan vormen
H .. I-,L"" ... van een vertoning die niet noodzakelijkerwijs
met een analytische onderbouwing.
is het de moeite waard zich een
leren om meer
tijdens het proces te ·"A,,·VA1""''''''''
de beste ervan het ontwerp samen
van bouwcomponenten ontleent zijn Ani·lHP .... "'lr ... a.f'hT
wisselwerking tussen en synthese.
en met
Ook
aan de
De en strategisch te werk als hij een
om dan naar de onderliggende te
in staat stellen de juiste of optimale
vinden. benadering dan tot nu toe
kelijk, en een die vereist. Daartegenover staat de
benadering van de vormgever, vaker en sneller een aantal oplossin-
gen bedenkt, om met elkaar te tot er één uitkomt,
alle oplost, dat op meest bevredigende
De ontwerper staat tussen de en de vormgever in.
9
om alleen via een
Daarom wordt vaak
de vonngever
De vormgever
en samenvoegen. De een
de vormgever een oplossingsgerichte
1".'-"nV'UUlllJ_"- bij het ontwarren van een
wensen die aan
ook omschreven zijn.
genoeg Olnschreven
te worden gebracht. een
volgorde
vervolgens of
stel een oplos-
voldoet aan de gestelde
en probleem worden dus Oplossing
ontwikkeld. Deze kan tot ontwerpen
maar die soms
oplossingen kunnen
leiden
kracht van bouwkundig
ingenieur voortdurend afwisselt met syntheses.
Hij is immers als ontwerper zowel de ingenieur als de vormgever.
kan enerzijds een wetenschappelijke benadering bevruchten met
spontane en creatieve oplossingen. Anderzijds geredeneerd kan hij een
warrig proces van associatieve oplossingen verhelderen door deelsge-
wijs analytische benaderingen te introduceren.
In extremo kan worden gesteld dat in het gehele proces van de
productontwikkeling er beslist een anarchistische activiteit moet
die een heel verfrissend ongebonden, (hopelijk) nieuwe en losse
op het proces of op het product in wording. In een
dat wel, de van 'luis in de
persoon. Maar is
Dat echter niets af aan
de beste
van res:pectlle-
een een en een speciaalproduct
voor de bouw. Deze organogrammen methodiek om een
persoonlijk
voor deze organo-
in 1973. Ze moeten
leiden, als een
,-'-"-'.L'-"'A. door een ervaren ontwerper. In feite zijn
en variaties op de algemeen
h'-"-_u ........ n_.,'-' organogrammen.
De gebruiker van deze monografie een nieuw of vernieuwd
bouwproduct of bouwcomponent systematisch wil ontwikkelen, wordt
daarom aanbevolen een dergelijk schema in al zijn onderscheiden
activiteiten parallel enJof serieel met terugkoppelingen voor of haar
10
onderwerp op te Voor studenten is het goed een aantal malen
een schema te totdat hun eigen variant van deze
ontwerpmethode Al zal proces
bijsturing zinvol Naderhand kan een
logische uitleg aan gegeven, die het proces niet
van dichtbij hebben uitschrijvende
functionele laag boven docenten)
of in de inschrijvende tekenaars,
aannemers, onderaannemers
met het resulterende product
kan een sterkere motivatie bij
proces en het productie- en
Het eerste en didactische doel van het
organogram is de gebruiker van deze
welke een ontwerp- en
Aangezien ieder organogram
met een
een discipline aan te
kan worden
'-",dU'l...Ln U'''''.h.J waarvan de invallen en
snel gaan dat ze nauwelijks te V,",..,'VUJ.l1
van de werkelijkheid
van organogrammen
kunnen worden ontworpen
geldigheid van
eveneens van het specifieke wordt
worden het specifieke onderwerp van de
Hieruit volgt eerste functie van een organogram is om de
gebruiker in ontwikkelingsdiscipline te geven die hij
kan vormen tot zijn of haar eigen discipline met een eigen +Ar,ftrrO++1ftrT
Het en functionele doel van het werken met een organo-
gram is dat in een vroeg stadium van het proces een overzicht
verkregen wordt van de activiteiten die benodigd zijn om
tot het einddoel te ten aanzien van de inzet van
personen, materieel en kan worden gehouden.
kan de communicatie partijen het
productontwikkelingsproces aan van duidelijk
... .. ...'"' en gerelateerde Een organogram maakt de
procesvoering duidelijker hetgeen zeker in
plexe processen of hiërarchische
hulp kan in de overdracht van arg;urrlenten
van beslissingen.
Het
positie in het
Iflr1"">'C'f"'I'l':l"l" niet de positieve
impulsen door
de persoon van de ontwerper)
noodzaak tot samenwerking, van en
Een van de problemen van de eerste groep
studenten die in het in de afstu-
UV,""JLLV.lJLUJF, Bouwtechnologie op TU
werkten met het standaardorganogram
11
ma zeer dwingende volgorde van activiteiten,
(toen nog vandaar de associatie met dwang in de
volgorde) als een Ze meer moeite met de ver-
meende volgorde in het dan het verkregen over-
zicht van het totale proces en de vrijheid om tijdens het proces
alternatieven te en te Sinds die tijd spreek ik
van dan van stappen, omdat daarmee een minder
iHF,"'.;1.l""" volgorde aangegeven wordt en ze gemakkelijker naast elkaar,
na elkaar en door elkaar uit te voeren zijn.
De van studenten in de postdoctorale ontwerpers opleiding
van het Stan Ackermansinstituut aan de TU in 1997
was daarentegen weer heel positief en geïnteresseerd. Wellicht moet
men gelouterd zijn als ontwerper in falen van diverse
ontwerpprocessen om een efficiency middel te U\..<JIJ:\ ..... UHI ..d.l.
Over het proces van leren van anderen en daarna op eigen benen
denk ik aan een gebeurtenis uit 1992. Hui, een van mijn op-
drachtgevers, een in Vancouver afgestudeerd filosoof en werkzaam als
ondernemer in de voormalige glashandel van zijn vader in
bracht tijdens een van mijn reizen in het Verre Oosten een
ke stelling van Ludwig Wittgenstein onder aandacht. Na een
greep in zijn boekenkast las stelling 6.54 voor uit de Tractatus
Logico-Philosophicus van 1923 [2] (vertaling Mick Eekhout):
"'''' ........... U11=. .. ,'' .. dienen als op de
iedereen die me zal ze op den duur als he-
maar alleen als ze heeft treden om
moet als het ware de ladder weg-
moet deze
maar weg. Het werken met een Organogram
en rondom een productontwik-
van een individueel ont-
werper wordt het pas AU''''t'nrVli discipline van het papier naar
het hoofd en zich daar een persoonlijke ontwerpdiscipline
Als dat moment van persoonlijk en autonoom inzicht is
deze overbodig Liever eerder
Voor U een subtiel proces en
een Neem er de tij d voor en van het
verwerven van een overzicht in wezen van het ....... '.-H"".,
Deze over de Proces van Product Ontwik-
de
reeds in
12
1989 in getiteld: Architecture in
en later in het boek 'Product Development in
[ 4].
Bouwkunde TU
wijsinstellingen op
pen & ontwikkelen studeren.
professionals die hun kennis op het
wensen aan te scherpen, tot de doelgroep.
aanvankelijk studenten
van de faculteit
Het is dat parallel aan de drie POPO's een Or-
ganogram ook getekend en beschreven moet worden voor het
van een architectonisch bouwwerk of zelfs in
en de materialisering
CTC'r' .... A,"AC' van een auto of een vliegtuig in een
proces van soortgelijke beschrijven. Het
onflP ....'IXTP1·n kan het ene POPO uiteraard wel zeer
en uitgebreider maken dan andere. En
of een dissertatie laat zich procesmatig
In wezen is het niets meer dan een
van seriële en parallelle activiteiten om van een
naar een uiteindelijke doelvervulling te geraken.
aan de afdeling Bouwkunde TU Delft
pijlers, de één op een abstract en de
en van
"" ..... , . .., ..... '.... en onderzoeken en ,..""tl,
zoals deze
Deze monografie is geheel gewijd aan de eerste leerstoel van de
abstract-theoretische beschouwing van en
procesorganisatie van productontwikkeling. Deze is het
resultaat van persoonlijk ten aanzien van de theoreti-
leerstoelopdracht, geïllustreerd
van Octatube gemaakt door
uitgave zal regelmatig worden
Uw eventuele commentaar zal dankbaar
Ik ook dat dit boek de basis kan zijn voor
anderen. Het onderwerp is echter belangrijk genoeg om er in
vorm mee kennis te maken. Een van de .... llrA"
UJJ..H."""'U- een inspirerende invloed op het nTA .... Lr"'."
13
ganisaties voor bouwtechnologiestudenten, is het boek van
en Eekels, getiteld 'Product structuur en methoden' [5], dat
weliswaar gericht is op studenten Industrieel maar waarvan
delen toch met de
ducten vertonen. Dit boek geeft bovendien
ring waarop het boek is gebouwd, een zeer
productontwikkeling. Het boek wordt
ter studie. Hoewel het duidelijk is dat
en grootschalige aard van gebouwen en de
bouwtechnische ontwerp- en ontwikkelproces een
In met het proces van
Industrieel
commentaar van voor
'Ontwerpmethodologie' van de onderzoekschool Bouw in
1996 versterken bovendien verwantschap is
tussen het van en dat van bouwtech-
nologisch en van elkaar kunnen
leren.
14
3.
Bouwproductontwikkeling is de verzameling activiteitenprocessen
vanaf het betreffende het ontwerpen, ontwikkelen en onder-
zoeken van bouwsystemen en bouwcomponenten, het
tot en met de montage op de
nieuwe producten en compo-
producten
starten en een
begrippen te geven die
praktijk werkbaar en
produceren en bouwen gehanteerd
Onder producten wordt in het UJcF,VHJcV,",'AA
geestelijke en lichamelijke arbeid, in
van machinale of geautomatiseerde arbeid. De inhoud van een boek is
het van een schrijver, en het boek zelf het product van een
Een gebouwontwerp is het product van een architect en een
is het product van de gezamenlijke producenten van onderde-
len en van de aannemers. Aangezien het vakgebied van de Productont-
zich bezighoudt met materiële producten, laten we de
producten voor wat ze De architect ziet zijn gebouw
De projectontwikkelaar ziet ook datzelfde gebouw als
De leerstoel Productontwikkeling houdt zich echter niet
met het van het gebouw als totaal product,
ontwikkelen'
gebouw als is OPl2:eClouwa
die elk vervaardigd door
werkplaatsen en en
aangebracht door monteurs.
'bouwproducten' te
tussen het niveau van
se bouwproces worden bouwproducten met
van compleetheid verwerkt: het
beton zonder wapening dat
nog moet worden
elementen die op de bouw nog met de hand moeten worden
seld; borstweringen met spouwbladen van """'.U<l,nArlr-!
metselwerk inclusief isolatie en tot en met geassem-
bleerde van m die en klaar
15
betonskelet gebout worden en daarna afgedicht in de aansluitingen. En
al die verschillende graden van compleetheid kunnen worden op
een bouwplaats. In alle genoemde onderdelen komt wel het aspect
industrialisatie als een hoge graad van productkwaliteit naar voren,
maar steeds op een andere wijze. Dat is verwarrend. Om inzicht te
zullen we grip moeten krijgen op de verschillen in niveaus van
compleetheid, kwaliteit,
cent/consumentgerichtheid etc. Betreffende
in de architectuur
onder-
de twee te verbinden
bevinden
tussen mini- en van
wen ofwel op ofwel buiten
de bouwplaats zijn vorm
van (sub)assemblage vervoerd worden naar de bouwplaats om daar
te worden geassembleerd, gemonteerd of geïnstalleerd. de
maxi producten als de miniproducten zijn de moeite van het bestu-
deren waard, maar deze monografie is speciaal gewijd aan bouw-
producten tussen deze twee extreme niveaus in.
Het is een IT'Il1l1"'''''''.'''
tevens
zoals
tieve
zich
is Daarnaast
concentratie aan mankracht maal
off-site aan bod komen en zelfs geen
behandeld zoals
installaties.
vanwege
van het
naar
pro-
voor het niveau van f'n>Trn,p,i->T_
VÁ",VÁÁUH,Lb als
16
van
bijvoorbeeld hun
Een stalen "",,,,,,,+."',,0
... v ...... ..., ..... "" afmetingen zijn:
Wordt aangevoerd de vorm van
geprefabriceerde n . .L.L'JV\.JI-/UIIU\"ll (componenten), moeren en
bouten (elementen). Door transportvolume worden de
onderdelen compact en """"UA", .. rI
ners. Het ruimtevakwerk moet eerst
vlak worden geassembleerd tot één
die vervolgens wordt
wordt alleen geassembleerd
een productiemethode die het
gebruikt, vóór de I"A1"1"'''' ... '''' .... '1'''II.
bouwplaats leidt tot
Een compleet metalen
van het glas na, alleen te HTr\ .... rI"."
Er wordt ook met
Vroeger werden aluminium
stijlen en regels op
(geassembleerd). Momenteel is de
pre-assemblage en assemblage
in contai-
of op een plat
constructie
de bouwplaats
Lassen is
wordt
op de
afge-
ge-
Behoeft alleen te nu ........nç·n F,·VUJ . .:JLU . .L.LVV.
bijvoorbeeld
die naar de
die op de bouwplaats
vastgeschroefd.
ook
worden
vervoerd in hun herkenbare vorm en
te worden uitgelegd, resp.
bouw komen ook de bakste-
nen en betonstenen als duidelijk ht:>,-vt:>nh·CI"'''' bouwproducten.
Ze moeten de essentiële van het vermetselen of verlij-
men nog ondergaan alvorens we van het bouwcom-
ponent van de metselwerkmuur of
ons in feite micro-producten. In het
alisatie zullen we in TAC'"t:>.n"Ic>nrlt:>
bakstenen, betonstenen,
bouwstenen als deelproducten
bouwproduct daarvan gemetselde
dus voor
nemer wordt steeds meer betaald voor het kant en klare product van de
afgewerkte verticale minder als de toege-
un,,::>rrr'la arbeider die van stenen en van
een timmerman wanden een voeger of
stukadoor worden afgewerkt. In wordt dus ook
meer componentsgewijs
.L"-"''"'"...,'u .... wil in plaats van dakpannen
leveren. Reden te meer
metselwerkwand als een ('r.'fl'lnIPPT
voorwaarts.
17
3.2.
In onze worden
Die naar voren worden
die als nijverheid
niet aan
als veroorzakers van die
op in zullen gaan
van de tendensen die
in de
en
machines en efficiency-bevorderende
verplaatst naar
waar met behulp van
installaties productie
sneller en kan geschieden.
De kwaliteit van producten kan worden gecontroleerd, gegaran-
deerd en verhoogd, hetgeen rechtstreeks ten goede aan de
totale kwaliteit van gebouwen;
De prijs van de bouwproducten zal dalen door grotere seriematige
of massavervaardiging in plaats van handvervaardiging,
of in kleinere series.
Er kan A",,-t'l"""""
brikaten, zodat afval
maliseerd wordt.
aansluitmaterialen en
gemaakt worden van materialen en halffa-
tijdens de industriële productie
de montage op de bouw er alleen
verpakkingen waarmee rekening gehouden
de bouw pleegt op het milieu kan in de toekomst
(over een generatie) verder verminderd worden als nieuwe bouw-
producten demontabel hergebruikt kunnen worden, indien
"'.,. ... '.u •. 'b wil houden; het als v"' ..... . J A . V ~ V
~ s en
Om van in gehanteerde
omschrijvingen, een samenhangend taalgebruik te bevorderen betreffen-
de productontwikkeling en de graad van industrialisatie van
het bouwen, is het goed tot een stelsel eenduidige omschrijvingen of
definities te komen, waarmee intern in de bouwkundige opleidingen
zonder spraakverwarring kan worden gewerkt en die in de O"A1..,......,.-.,11"11
naar de bouwpraktijk in binnen-en buitenland verder zou kunnen
aanslaan en aldaar worden overgenomen. Deze omschrijvingen trekken
weinig aan van gangbare termen. Het gaat ons niet alleen om de
theoretische omschrijving maar ook om de praktische hanteerbaarheid
van de begrippen, tenminste in het komende decennium. Die begrippen
worden in drie categorieën ofwel cluster van karakteristieke begrippen
gegeven:
(traditioneel, prefabricage, industrieel)
(standaard-, systeem- en
(van grondstof tot gebouw)
(van unicum tot massa)
18
3.3.
Laten we beginnen met omschrijving van wat
tegorie de begrippen inhouden van bouw'
'industrialisatie'. Centraal staat de vraag of we de
met industrialisatie of dat we ons moeten stellen met prefabri-
cage en hoe we omgaan met de invloed van de consument bij
de van bouwproducten door middel van flexibele indus-
De ontwikkelingen in de richting van industria-
lisatie gaan snel, maar de diversiteit in de vraag groeit eveneens,
(1851),
kostprijsverlaging. Men
steeds andere bouwcomponenten bedenken
een bouwproces verstaan waarbij de
op de bouwplaats afspelen
Daarbij is wel van
en industrialisatie
Voor verschillende bouw-
bouw bijna (op montage na)
vierkante meterprijs is navenant laag: een <'nTrr,....,pq""
en luchtramen, waterdicht opgeleverd en
normen, kost slechts circa dfl.
andere extreem het verbouwen van een 1/1011'\(',,.,1'\<:>
woning, wat gewoonlijk nog volkomen en met de hand ge-
schiedt, met alle krioelende ambachten van dien. De massawoningbouw
in Nederland was tot vlak na de ook nog
voordat men in wederopbouw startte met
(= arbeidsbesparende, logistiek opzicht
traditionele methoden op open bouwplaats). Dit
eeuw. De eerste was de rationali-
(1890-1920) onder leiding van P.J.Cuypers en
materiaal gebruik, ambachtskunst met de eisen
combineerde. Er wordt gemakshalve
gegaan dat de stand van de techniek van vlak na de
tweede praktisch nog geheel ambachtelijk was, met
de in de werkplaats geprefabriceerde ( =van te
bouwplaats vervaardigde) componenten zoals houten
In de traditionele machinale timmerwerkplaats
werkstukken dus ook al in een min of meer ( slecht
maar wel droog) geconditioneerde en efficiënt
productieomgeving vervaardigd. In de werkplaats
om als prefab badkamervloeren te
n,n, .. rI".-n 111ge:he:sen tussen houten balklagen: stand van 30 geleden.
19
elders de
of zelfs
HTn. ... rl"'."I1 tot
is de van
v"',."'.,,"'UJ,.., van een hoog-
maar dan in
van de
daarbij
vervaardigen of aanmaken van
denigrerende associatie
krijgen.
heeft eenzelfde betekenis, maar zonder
In de praktijk wordt produceren/producten gebruikt
die iets voortbrengt en speciaal voor het in massa
Fabriceren is gewoonlijk gereserveerd voor producenten
uit kleinere elementen tot of meer
middels assemblage vervaardigen. Voornamelijk uit
van efficiency, kwaliteit van het product en van
worden in toenemende mate de werkzaamheden op de
naar fabrieken en werkplaatsen, waar de betref-
en componenten van het gebouw met behulp van
en automaten unica, multipels, in kleine, middelgrote,
series of in massa met een hoge kwaliteit en onder goede klima-
worden De vervaardigde elementen
tot subcomponenten en componenten. Deze
bouwplaats getransporteerd; eventueel aldaar
tot componenten geassembleerd en
behulp van een kraan op de aanwezige
bouwdeel gereed
plaats na van deze
dus pas uitgevoerd
nadat het gebouwontwerp is en (of voor
voldoende aantal) bouwonderdelen nader zijn
maakt daarbij niet uit of het ontwerp van het
resp.
was en dat slechts de
enkele variabelen moesten worden
onderdeel geheel moest worden
en "''''c''''' ..... ·t-.alla eigenschap voor in de bouw is dat de pro-
ductie vindt na de Immers de laatste
moeten door de klant worden
is voor prefabricage wel een eigenschap maar
ook van toepassing is op de m,lSSê:lpr·OdUC1t1e.
20
als bouwcomponenten geheel ontwik-
bepaald en in
machinaal of automatisch vervaardigd worden via een indus-
(dat wil zeggen gebaseerd op massaproductie
en arbeidsdeling) in een geconditioneerde en dat deze
de het ontwerp
Essentieel dus de
fabriek en het vervaardigen vóór het
betekent een gebouw ontwerp
er moeten
bouwproducten
gus). Het
ruimtelijk bestemd moeten
nenten slechts minimaal worden
aal of halffabrikaat worden gebruikt en door
Voor gebouwen is dit alleen van toepassing als in massa
en verkocht worden, bijvoorbeeld: bakstenen,
binnendeurkozijnen, deuren, deurbeslag, keukenelementen, radiatoren
en producten. In het algemeen zijn dit kleinere bouwproduc-
ten. Een volledig 'industrieel vervaardigd' gebouw moet geheel zijn
opgebouwd uit reeds vervaardigde (catalogus) producten. Als bekend
hiervan geldt het woonhuis van Charles Eames uit 1949,
waar het ook al niet helemaal is gelukt ondanks de pretentie. Dit
werd in die tijd wel uitgedragen als 'component designed',
catalogusproducten. Hoewel het van . n ri!l1 <,1· ...
alisatie in onze interpretatie vervaardigen vóór het bestem-
men' het ook zijn dat bepaalde producten nog moeten worden
geproduceerd omdat de voorraad op is of omdat men een net-op-tijd
nastreeft waarbij de investerings- en rentekosten worden
Dat maakt voor de definitie geen essentieel verschil,
koper geen invloed heeft op de uitvoering van de individuele
op de plaatsing (topologie) en de samenvoeging van
tot één Als voorbeeld neme men het kiezen van
met een bepaalde kleur uit een standaard
moeten worden gemaakt na bestelling: geen afwijking van het ge-
van men zeggen dat de
21
UA',t't":lo:lrl Al1'llABrlA,=>l1rIA is om direct vanaf
is een afwijking van
een van de catalogus
Dan ct"\1"'AI,rc>n
Flexibele industriële
In toenelnel1C1e
consu-
De
over de technische
en van het steeds groter.
1980 was er een malaise in bouw met een omslag van vraag
naar aanbod, door een overcapaciteit bij producenten (en aannemers)
tegenover onderbestedingen via lijn van professionele consumen-
ten: de projectarchitecten. Omstreeks 1990 was er een tweede malaise
met een versterkend effect in dat opzicht. Sindsdien worden in ieder
de in oog lopende, beeldbepalende bouwdelen in een gebouw
in steeds grotere mate bepaald door de proj ectarchitect en in steeds
mindere mate door de uitvoerende partijen, aannemer en/of produ-
centen. Onder invloed van het deconstructivisme met doelbewust-
achteloze virtuele van niet-orthogonale en desystematische
vele architectonische ontwerpen geometrisch meer
...... u'-'-""'"U .... ~ " " ' •. LU.,..., zijn
dat er naast een stroom
die kunnen worden
ook een tweede stroom
slechts wordt aangevangen
22
nadat de betreffende verkooporders zijn met invulling van
de open parameters. Dit kan daarbij vele malen
groter zijn dan bij normale industriële vervaardiging. De beperkingen
worden aangegeven door de begrenzingen van de programmeringsruim-
te van het (geautomatiseerde of automatische) machinepark. Vanuit de
industrialisatiegedachte geredeneerd zal er van productie
sprake als deze wordt aangevangen nadat betreffende
zijn vastgelegd met invulling van de open parameters.
na bestelling
de ....... "' . ..-I".,.""...,.-!-"' .....
maximum aan 1""'11r'1rn,,,"1"Irl'"
chitect te
worden dat
toeges:ne<len op
extreem: T-Fords
'-', ....... ....,V •. iL genoeg zorgen aan
dat geval kopers in 1'\1"11"1"'1"'"
behalve
variabelen: deze
Typisch genoeg kon echter J"..AVHI"-''-'i
worden
van gietijzer konden
kant en klare, volledig
gegoten. Sinds de 1""7A"'1"11"1cr
basis van halfproducten (bijvoorbeeld buizen en
plaat) waarbij meer verschillende nabewerkingen mogelijk zijn, is het
tijdstip van keuze naar verderop in het productieproces verlegd. Er zijn
daardoor meerdere productiestappen tussengevoegd. Metaalgieten wordt
heden ten dage in weinig gebruikt de
goedkope en vlakvormige
l'-'LL'LUj', ..l"''-''l worden wel als .. ,,..,.,..,.-!-"' .. ,
3.4. PRODUCTTYPE
Materiële
bruik te onderscheiden
23
voort uit de
met
flexi-
het rijke Nederlandse oJpi'u.u.n .. F,'-'-
waarvan we hierna
De
6
'pro'=
Het is daarmee zowel van toepassing
Zo is een ontwerp het "'-Vl.V
het materiële product; een con-
en de constructieve
product van de constructeur; de projectcoördinatie
product van bouwmanagement. Aan de materiële
"'.u.cuI-JlU" ..... het product van een walsfabriek, een bout
het product van een houtver-
van een gevelbouwer en
makers (hoofdaannemer,
Losse materialen
I........ u.JlI'-,.... en als 11''\ ("ro.,." rYC"YY'O <:),1-", ..." n n
geen
woord voorkomt, worden gebruikt om speci-
'-'J.F,'-'U.'-'VLJ.U.I-'I-'''''U. of een karakter van een product aan te duiden, Ze
kunnen beter niet HTA ... rlO'''' in een reeks met de
opbouw van de tot het complete gebouw. Het
product is daarvoor te zeer Het is
om onderscheid aan te in
ontvankelijkheid voor wensen van consumenten.
is een bouwproduct met
schappen. Het kan in de bouw worden in een aantal
'-''''''HH'..,,, .. ,..., situaties, waarbij het product geen invloed An.'1"''''rYr>·'l1-
van die Het kan niet van aard worden
alleen anders worden gepositioneerd in ruimte (topologie).
den het aanbrengen geen van
het situationele inpassingen.
cuc'r",Ç'1YH"\1"Arln,"r is een bouwproduct, dat als systeem is opgebouwd
elementen en componenten welke nog niet compleet
U'-'I-/UUJlU in hun Het systeemproduct is geschikt om
in verschillende composities enJof uitvoeringen te
Een systeemproduct behoeft aanvullende informatie
om in
vastgesteld en te
maters) kunnen van U.UJlH.nAUF,vu
werking of bijvoorbeeld
Een speciaalproduct
(vanwege de
definitief te kunnen worden
Aanvullingen (of keuzepara-
zijn, soms ook van
is een bouwproduct
ontworpen en vervaardigd voor een VVI-/UUJlU
het geheel nieuwe Of()dUlctcmtweroe:n
Soms betreft
die de
tekening van een
ontwerp is buiten
kennis van ontwerp en
Als basis voor het
altijd de nodige
in de een of andere vorm voorhan-
24
den. Die kennis is ook een soort standaardkennis . Soms worden
speciale producten opgebouwd
of aanvullingen, soms wordt
geschikt ervaren conceptueel
voorbeeld de warm/koude gevel) en
component met een eigenzinnig ....
met afwijkingen
een als
(bij-
werd er door architecten voor elk bouwproject op onlQer'Oelennnrem
alleen projectgebonden ontworpen. De
gewoonlijk vervaardigd de aannemer ofwel
zijn werkplaats als dat
gingsmethoden waren bekend en tevens vrij
in
en vervaardi-
zodat
ontstonden met een beperkt karakter. Voordeel was dat de
kennis zowel bij architect als aannemer
In de laatste drie heeft een groot
fabrikanten zich op de
was.
en
een
onderde-
Vooral in de Britse high-tech architectuur worden vaak
ontworpen die voor zo'n enkele toepassing, ontwikkeld, vervaardigd
toegepast worden en daarna nooit meer elders worden
kunnen dan spreken van een eigentijdse variant van
gebruikelijke speciaalproduct of Deze
ten worden vanwege
architecten ten onrechte
algemeen
beeld is te
nog steeds handmatig
producten met een meer dan r.-"'f'Yl1r11r1"'ilri
heid is echter zeer aards.
en moet PO zich bezig houden met op een handige
De

25
10
Een bouwsysteem is een geordende verzameling van bouwelementen
met aansluitingsfaciliteiten, die volgens bepaalde
steeds anders worden samengevoegd en/of
afhankelijk van de toepassingsomgeving. Afhankelijk van de
systeemopbouw het systeem in deelsystemen uiteengenomen
die kunnen functioneren en ook afzonderlijk
kunnen aangeschaft. (Is de opbouw van de verschillende
v .. ' .... ,.-'A ..... v ..... ,nJ. tot een noodzakelijkerwijs steeds hetzelfde, dan zou
van een letterlijke herhaling, kunnen spreken of
UullJ .. '-' .......... De omschrijving van een 'systeem' in de ogen van een indus-
is echter bedoeld wordt meer een functione-
waarbinnen onderdelen hun eigen specifieke subfunctie
hebben. Een of een auto is dus voor de industrieel ontwer-
als een noodzakelijke opbouw van specifiek verschil-
onderdelen). In de bouw is het 'steeds anders
door het wisselende karakter en de
Een bouwsysteem maakt een steeds andere
van onderdelen ten opzichte van elkaar) mogelijk.
naar de opbouw van gelijk-
tezamen een bouwdeel vormen, zoals een sys-
teem voor een ... ,
moeten meerdere ", .. ""r.:>..,,,.:>..,
of een gekeken. Apart daarvan
V.ll>.J."""" .... -'.ll.ll""''''' bouwdelen op
aangesloten
waarmee een gebouw in
worden gecombineerd en
bouwsystemen
of bouwdelen kunnen
waarmee
kunnen worden samengesteld. We twee
in bouwsystemen onderkennen die
centgerichte en de VVJlh) .... U'V.I. ... F,vJ.
standaardisering, naar een meer
De eerste groep
karakter met HU.HH ......... .,'''''
terwijl de andere groep een open
male variatie en in hogere mate U'U.VVVJ.'-J\ .. ,ll
of de toepassing.
.....J,,, ..... 'l:..'l.r·,1,,C' ... ""+""·,,fl"I in de bouw is ontworpen,
als een verzameling
zijn, maar in hun samengesteldheid een
antwoord vormen op een bouwkundige vraag. Het is een
met een samenstelling uit onderdelen een van
vaste en samenhangende regels en afspraken.
specifiek voor een gebouw
stelsel van bouwelementen
afspraken, die op verschillende
onderlinge relatie hebben. Een
omschrijving altijd gepre-
De opdracht komt immers
ontworpen en gebakken bakstenen
normale bakstenen industrieel vervaar-
26
zijn. Een projectsysteem is een
gebouw. Er is reden genoeg om te staan bij
een groeiende tendens bijvoorbeeld in
projecten bepaalde bouwdelen oJlJ,-,vU.lvl'-
pen met een eigen karakter, die voldoen aan een UIJ'-"'''''''''''''''
eisen en wensen, kenmerkend voor het
als beeld van industrialisatie nu vervangen door < , r , , ~ r ' l ' ~ _
u-uI ..UVUlj'."" constructiesystemen, karakteristiek voor een
We producten ook in een van
Lvv.uvl!.lvllU,,", û'UlHVllF,"'''''....,lUUlV-'-U en toegevoegde waarde '--'v'-'vu'-,,,,
Hiërarchische reeks van b01UWDrlodllicten: 13
(benamingen: ) (bewerkingen: )
GRONDSTOF
MATERIAAL
COMPOSIETMATERIAAL
aansluiten
GEBOUW
27
In deze vanuit in n-.n,C<C<r' ....... ,r\rh"'T·,a
met behulp van chemische en mechanische processen grl[)nIClnltaterllaa,J,
en middels
samengevoegd in of COlm111ostetm2Ltelrtaal
kan verder worden
heid, zoals
composi etmateri aal.
sen de
onder de 1"\'t'At;"'l'Arlt.:>
Dan pas van
gewoonlijk als massagoed. Deze
langzamerhand af tot dat in het
een uniek (of multipel als het
wordt vervaardigd.
"",U,,,,-,.,,>-vU,J.,,,,u in de werkplaats of productiehal van een bouwprodu-
handelsmateriaal in vorm worden bewerkt tot subele-
'u ..... , ...... '""""' .... , die na eindbewerking elementen worden en na oppervlaktebe-
Elementen, omvormen verspanen
handelsmaterialen vervaardigd, tot stand door vormbewer-
ken. Andere elementen, directe vormgevingstechnieken (gieten,
poederpersen etc) uit komen tot stand door
vormvervaardiging. Een in wezen een subelement, dat
na machinale bewerkingen wordt. Na de lossing vinden
nog nabewerkingen (braamverwijdering),
deels in de kotteren, draadsnijden,
opboren etc). zuivere subelementen op.
Een element is zelfstandige mono-
eerst de driedimensionale hoofd-
gewoonlijk in massaproductie
tussenbewerkingen
"'-"'iL""""""" de oppervlaktebehandelingen tot
verschillende in
worden direct tot een
tot een subcomponent, waarvan
kunnen worden tot een f"f"\I'Y'11"\f"\rI.::>n-t
er een
Compo-
element kan van een geheel
.:>1.:>'tnA'nr'll1' zijn, en een component
getransporteerd naar de
nodig op geassembleerd tot een sUlllel-cOm)[)OIleIlt
keer wordt ingehesen en gemonteerd op/aan
waarin het zich bevindt. Componenten worden
tot een zijnde een verzameling
functie. Ook het bouwdeel kent weer een
vorm van een subbouwdeel en •• lrUJ'lr'hll>1H'Ji7I1,p,p1
Een is een compleet deel van het
bouwd uit ongelijksoortige componenten. Met het
van een bouwsegement zijn alle ""F,"'ULJ"'> >""'1-' 1-''''''.
componenten vastgelegd, alsmede hun
gen. Met het produceren en bouwen van ""''''JlU I-"V""'« ,,,,.,, ...
28
gebouw opge-
en
tot een bouw-
segment zijn alle problemen
troleerd en verbeterd voor """1"11""1''''
zorg om het ontwikkelen van
bouwcomponenten, eindigt
bouwsegment. Bouwsegment,
gradaties van gebouw,
en subcomponent,
passen in wezen in het domein van
vormen in gemonteerde
of het meervoud daarvan,
van de landschap en stedebouw aan, maar is
uit het oogpunt van de productontwikkeling niet van
15
in ongezuiverde,
toepasbare vorm of 1'A".c1'<,nrl
gekapte bomen.
en voor een verwerkingsindustrie
in de
vele rllC'c",,-ncrarl'la
zand, kunststofkorrels, of in enkele
boomstammen, stalen coquilles of
De chemische industrie kent nog
en materiaal, die echter voor archi-
tecten
Een niet-homogene samenstelling
wezenlijk verschillende aard,
gebouw constructies,
en incheckbalies, gecoëxtrudeerd PVC/ABS voor
samengesteld uit glasplaten en PVB
t",,,,hn1c,,,h alternatief voor het materiaal.
Een handelsmateriaal is een product van de aan de bouw
dat in haar vorm nog niet kan
maar eerst nog vormbewerkingen of
gaan: metalen platen of profielen, aluminium
reeks van grondstof via
het product van een in massa
uitzondering van gietstukken die als LLUA-'---'--UVA
kleinere series worden vervaardigd) maar worden
door de bedrijven in de
elementen en componenten gaan
met een handelslengte van 6 of 12 m en <-U .... UAU.U .... J' ...
12 of 16 m te beschouwen als halffabrikaten
29
van
Die buizenfabriek wordt niet als beho-
rend tot de bouwindustrie. Een handelsmateriaal heeft nog
variabelen of parameters van eigenschappen die worden
door de consumerende producent. dus
producten van gewoonlijk op massavervaardiging fabrieken
via de handel worden gedistribueerd naar die in massa
of of kleinere series er hun elementen uit door
vormbewerkingen zoals zagen,
handelsmaterialen zijn glazen platen (6 x
panelen (3 x m), aluminium profielen
m). In het geval van aluminium extrusieprofielen
te walsen (en voortdurend tussenfasen uit te
profielen is door de ontwerper invloed uit te oefenen op de vorm en
kwaliteit van het halffabrikaat, dank de betrok-
ken hoeveelheden. Desalniettemin blijven we
is het
deler van de vraag van ----, z-,---,---
Vanaf de keuze
meen het domein van de ",.-.i'HW'"'''''''''' dekt
en u .... ,ÁÁ .... we
liever in verband met de te
het domein van de
ht'Oo;lIl1nll"]4 ellelI1lenI) : 18
Onder een element wordt verstaan het kleinste onderdeel van een
een (=mono) materiaal of composiet met een
geassembleerd in de fabriek of
van een sub-component of een
(In de werktuigbouw komt ons begrip 'element' overeen
met het begrip 'onderdeel' ('part') als een constructiedeel dat niet verder
met behulp van technieken in kleinere eenheden
uiteen te nemen valt). Een element is dus een zelfstandige eenheid in
karakter, bijvoorbeeld een kozijnstijl, een of een
of glaspaneel. Elementen worden veelal vervaardigd uit
rialen door een additionele vormbepaling
sleuven e.d.). Het element zelf is dus van één materiaal "''-'AU .......... '' ....
zin volgt deze omschrijving die van de chemische
menten kunnen om hun eigen, ondeelbare karakter
maar ook omdat elementen een groter vormen. In
dat geval zou de (abstract van naar groot)
aanduiding van gebouwelement duiden op een onderdeel van een
geheel gebouw, en de
Dat verwart ons
ze
bruik en
tussen de architect
van op een
wel' kan een gebouw een
30
complexe
terwij 1 voor de productontwer-
per element puur een mcmOlm,uel onderdeel is. Ook term
nen
en
woordgebruik. Dat
De verschillende
meer werkbaar te maken.
19
Cl1l"r-r\l11'nn.,,,pl',t wordt verstaan een assemblage van verschil-
elementen tot een eenheid die op haar beurt nog moet worden
in werkplaats of fabriek tot een of
component, alvorens transport naar de bouw kan plaats
kan de assemblage van subcomponenten tot component
op bouwplaats als het transport te grote
Ie volume of de afmetingen zou opleggen. Voorbeeld is een
liggerconstructie die in delen van maximaal 12 m (subcomponent)
wordt aangevoerd, en ter plaatse wordt samengesteld tot een van
bijvoorbeeld 36 m. Dit is de vervolgens kan worden
ingehesen tot een dakconstructie (bouwdeel). Een
subcomponent op is een raam,
uh oog
genoeg om te en
Het moet immers eerst in een
Daarna
het 'l''''''·UA"" ... rt
te worden be-
worden ingebouwd.
Een component is een gebouwonderdeel, dat
is uit een aantal en/of subcompo-
nenten. (Uit het samen en 'ponere' = plaatsen,
Deze onderdelen worden buiten bouwplaats tot een compo-
getransporteerd, om vervol-
en gemonteerd te worden. De
het transport en de compleetheid
benoeming als sub/super- of gewoon
kan zich echter voor sommige gebouw onderdelen
vanwege <:li-rnpt·111C .. Pl1 assemblage in een veldfabriek voorstellen.
nent ge,lSS(;::mmeera
gens op
er van
21
Een supercomponent is een samenstel van meerdere componenten tot
een op de bouwplaats geassembleerd alvorens het wordt
Voorbeeld is een grote staalconstructie zoals een ruimte-
vakwerk dat in elementen, subcomponenten en componenten
geassembleerd op de vlakke bouwplaats en daarna een
keer als supercomponent wordt ingehesen, gesteld en bevestigd.
31
"':nlh/"lnn..:.l>" bouwdeel: 22
van componenten van een gebouw
.... "' •• u ..."."'."" rAf'h111C'f'I"IA Voorbeeld is fundering, de hoofd-
de verlaagde plafonds, de
is het grootst mogelijke onderdeel van
componentontwerper in dialoog met de
investeert. Het is heel
23
Een bouwsegment is een
compleet gebouw (zoals een taalrtsegrne11t
ongelijksoortige componenten van
bouwsegment is van belang voor
tussen ongelijksoortige
een verschillende aard moeten HTr.,1'"rI':·l1
te onderscheiden
en anders op de bouwplaats, van
In het productontwikkeling
Hier komen de verschillende
componentontwerpers in materieel contact met
moeten de aansluitingen worden
tot één geheel en vindt de overgang naar de
van de
ULh .... I'-'I.H is het gebouw het totale geheel van alle
toestand. Hier eindigt het karakteristieke
op productniveau en rollen we de terminologie
Het gebouw is het solitaire dOlnein van de
bestaat uit meerdere bouwdelen,
bij elkaar behorende verzameling
bedoeld. Een gebouw kan ook worden
onderscheiden in ",,,,,.,r111c.n1",,.n
bouwsegment is een cornpleet
zich slechts een deel van het totale rral-.n.lrnr
lende componenten.
eens
complexere hierarchie in de
productontwikkeling in de bouw
We stellen ons voor dat
'.H .......... J. ... 'F> hebben: elk
maar op
111 het
is. De
Voor
een voorbeeld.
met de begrippen en
als kleinere en
subcomponent, een
"'1''''''''111<' van het Bijvoorbeeld een
32
In de lijst van begrippen van de hiërarchische reeks
zijn er bewust een die betrekking hebben op een
omdat ze in het spraakgebruik voorkomen, of
niveaus van toepassing en
rend H1c, ... I"",,,, het ware vrij zweven van het
het hoogste
Bij complex producten zullen ze
voegd worden om het niveau van hiërarchie fijner in te
alle niveaus tot gehelen worden samengesteld,
automatisch een absolute plaats in de
verder te kunnen helpen. Het
ruimschoots aan de orde
het woord 'dee!',
ke. Deze worden
gehanteerd.
Naast deze drie hoofdtypen
begri ppen met betrekking tot
van de aantallen
"' ... n ... ""Ä'Jvuv ........ zouden de volgende
VUI..I-vLJlV in de bouw kunnen gelden:
1
en 25
die iets van doen hebben met
, 'geheel', 'entiteit' en 1"1""1·0-""111_
bruikbare begrippen in de PO-
nog een aantal andere
Dit onder meer
producten.
aantallen voor de
Een uniek is een product dat letterlijk
stuk of in iets ruimere opvatting als een zeer
('multipels') wordt Kenmerkend is door de kleine
aantallen er geen gedaan worden in pf()(lUlctleteChJmekell.
De samenstellende worden ambachtelijk of met behulp van
bestaande geproduceerd en de assemblage
plaats met de machinaal gereedschap. Een
kunstwerk is bewust Een goed gebouw is als totaalont-
werp ook een unicum, of duplicaten zijn.
Maar een uniek overall met unieke onderde-
len spant de kroon.
Een serieproduct is een in een kleinere grotere serie (herhaling van
producten) product. De is eindig en bedoeld
voor bepaalde toepassingen of voor een '-''''''J'-' ......~ ~ ' ' ' voorraad. Een serie
houdt het midden tussen een een grootschalige vervaar-
Tussen de en nemen de
hoeveelheden
massa in serie
33
VVJLHiIH. in een unieke toepassing (gebouw).
is te beschouwen als een serieproduct op
zichzelf opgebouwd uit onderdelen gewoonlijk weer als
men zijn
heeft een
van ter
kenmerkend
of Elk woningbouwproject
en is vervaardigd uit een mengsel
bouwmaterialen op een rationele
bouw, geoptimaliseerd en ter plaatse
Een is een ...... 1'.1"1""'1" dat in kleinere of grotere
den gewoonlijk op wordt vervaardigd. Het wordt in
onafhankelijk van de bestelling van
op voorraad uitgeleverd. Ontwerpers van gebouwen
grip op massaproducten, dit
bij geval is. Van een massaproduct kan op
verschillende niveaus sprake van 'bouwmateriaal' (altijd massapro-
duct) en in een enkel geval tot 'gebouw' (zelden massaproduct, ge-
woonlijk uniek product, soms serieproduct, afhankelijk van ge-
bouw, opdrachtgever e.d.).
Uit de combinatie van standaard-, systeem- en ..::J1J\.,vlGlUj-
enerzijds en de geproduceerde hoeveelheden identieke
kunnen we in algemeen afleiden dat speciaal ""'''''lTnr\.,
is aan kleine aantallen en standaard aan massa. Als daar
tiek van de bij wordt
met kleine "1" .... ""'1"1' .....
twee
een een
met een verschillen-
of beter op een machines
oeuaaulmulg van de leerstoel Productontwikkeling op Bouw-
TU Delft zeer gebiologeerd is door het ontwerpen en ontwikke-
len van producten en het ingrijpend vernieuwen van
bestaande producten, boven het we ons er
..... "'j""''''.L.LIH. van bewust dat het begrip 'nieuwheid' relatief is. We moeten
daar in zijn. Wanneer spreken we eIgenlijk van een 'nieuw'
product? Geeft een kosmetische verandering of van een
aluminium gevelsysteem toegang tot het adjectief 'nieuw'? Als een
Duits draai/kiepraam wordt toegevoegd aan een systeem van Neder-
landse kozijnen en ramen, spreken we dan van een nieuw product op
de Nederlandse markt? Of moet een nieuw product een totaal nieuw
concept zijn voordat we het kunnen classificeren als nieuw product?
Het begrip innovatie speelt hierbij ook een rol. Innova-
tie betekent letterlijk 'vernieuwen'. Daarbij is uiteraard niet ua,cd-..... ",I"" .....,;
of het om een geheel of gedeeltelijk nieuwe vraag dan
geheel of nieuw antwoord op die vraag/oplossing voor
34
Innovatie is meer een marketing term dan een techni-
sche term.
Als een bestaande oplossing het antwoord zou zijn, is het niet aan
de ingenieur om zich als ontwerper op te stellen, hoogstens als toepas-
ser van een oplossing die anderen voor hem reeds bedachten en ten
uitvoer brachten. Het echte ingenieursontwerpwerk heeft dus altijd met
orll21lnelel & te maken, als basis van de opleiding. Innovatie
is een toverwoord, dat bij het vernieuwen van een enkele
van een product impliceert, dat er meerdere eigenschappen vernieuwd
Of als er meerdere vernieuwd en verbeterd zijn,
dat dit dan voor product geldt.
Een geheel nieuw product heeft niets aan de marketingpretentie van
het woord 'innovatie', omdat het niet vergelijkbaar is met een product
dat er daarvóór al was. Producten die geheel nieuw voor een
bestaande functie zouden we moeten noemen,
terwijl nieuwe producten voor een nieuwe functie in wezen
priOUlIlCI:en genoemd zouden moeten worden. Deze
producten kunnen worden
de wereld) en een ons, H V ~ " , , ' - ' ' ' ' ' H
Economie.
voor
opgevoed
(of het Moderne
en vernuft gaan van
Een kunstenaar zal een andere volgorde kiezen, evenals een aannemer
of een opdrachtgever, maar voor een functioneel architect past deze
volgorde. De Romeinse architect/schrijver Vitruvius schreef ongeveer
2000 jaar geleden over 'Firmitas, Utilitas, Venustas' (duurzaamheid,
bruibaarheid en schoonheid), maar ook de efficiency en economie
als onderliggende overwegingen in zijn 'Architecturas' ofwel de
Boeken bewust aanwezig.
Als een nieuw product op beide aspecten en Vorm-
geving 'nieuw' scoort, vinden we dat een nieuw product.
zien we gewoonlijk producten zullen ontwerpen voor bestaande func-
nieuwe producten dus die bestaande producten zullen moeten gaan
vervangen, is Functie slechts zelden een Daar-
naast is Economie het afgeleide van Techniek en (alsmede
Economie
van producten kunnen

35
U""'"T11n'1'1IO" ZOU zijn een fT1"QrV:lTl<> aan te h1"pno.::·n naar:
nieuw en
problemen
bleken. Bijvoor-
glas:acrmg bouwmateriaal
dat sterk en is en chemisch resistent (ons
nieuwe en nog materiaal Zappi). Of een enkellaagse dakbe-
dekking vloeibaar kan worden uitgesmeerd op daken, overal op
hecht, zelfs op ondergronden, geen heeft van dampspan-
ningen, waterdicht is en in kleuren verkrijgbaar. Of een
gelamineerd koud rond glasdak zonder metalen regels
of stijlen met behoorlijke zonnewarmtewerende capaciteiten met
behoud van een hoge licht doorlatendheid. U maar. En wat
bij die fantastische in de komt. Heel vaak is voor deze
nieuwe producten fundamenteel onderzoek nodig, dat werkelijk
onderste steen boven moet halen. Langdurig ontwikkelingswerk met
veel onderzoeksenergie, dat een grote financiële investering vergt,
blijkt in het algemeen in de bouw echter nauwelijks mogelijk, en zeker
niet gebruikelijk. Maar nieuwe werken wel op
het denken en op de productassortimenten van de branche.
Vervangingen door vernieuwde producten die op belangrijke
punten verbeteringen vertonen ten opzichte van bestaande producten,
doen dat vaak slechts een of in enkele aspecten. Bijvoorbeeld
aluminium met enkele of dubbele koudebrugonderbrekingen.
Glaspanelen met een hoge isolatiewaarde en een coating
die praktisch geen zonnewarmte maar wel veel licht doorlaat.
risico's.
deze h"""rI,r.rr
enten,
genoeg
imitatie
is dan ook
nieuw of ln1'1IAUQr1t",r
markt.
36
volgde natuurlijk een
als
in het moeras van
Dan is het beter dat er alleen is van
ringen en van de autoriteiten niet kopschuw te
maken. Met de begrippen wordt dus eens
en 'imitatie' op de con-
currentie, liever niet op ons zelf. luisteren, wij zijn natuurlijk
origineler. Een daadwerkelijk in het bovenstaande zou men
kunnen verlaij gen door tij dens een bezoek aan de bouwbeurs een
100-tal als nieuw of innovatief aangeprezen
hun werkelijke graad van Onze zou zijn dat
'nieuw' slechts zal zijn tot enkele percenten, vernieuwd wellicht
tot een tiental procenten en dat de rest imitatie zal Het zal interes-
sant zijn dat in de toekomst verder uit te werken. Maar nog interessan-
ter is het natuurlijk het aantal 'nieuwe' producten drastisch op te
krikken en daarmee als bouwproductontwerpers onze op de
in bouw op een positieve manier te laten gelden.
Een
de
ervan consumenten
In
consumenten.
mers (gewoonlijk ligt bij een van de twee de V"'u'UuCHUf;;'''
tot het toe1passen
mensen
als deze op de markt wordt
altij d het gevaar
blijft. Het 'first of the block effect' is een
naar nieuwe
mooier mee
: de
terd van het
die een roze Cadillac
eerste.
is dus
n. .... J,u ...... 'u uitzien
'vlies gevoel' op een nieuwe en unieke manier tot kon worden
gebracht. Sommige high-tech (met name heb ik dat ervaren
bij Foster Associates en Richard Rogers maar bij andere
Londense bureaus is het niet anders), hebben gelukkig een zo grote
inzet in praktisch gericht onderzoek en op het gebied van
37
het gebouwcomponenten, dat ze het initiatief nemen bij product-
ontwikkeling op het gebied van hun gebouwcomponenten.
Ze hebben zelf productarchitecten in die op hun beurt
trachten de industrie uit te dagen en verder te trekken. Anderen zullen
willen afwachten, totdat het product in de markt waarde heeft
bewezen. Vooral architecten die liefst kiezen uit een bouwcatalogus
van producten met bewezen kwaliteiten, zullen niet staan te trappelen
om als eerste nieuwe product te integreren in hun gebouw. Ben-
them en Crouwel hebben meerdere malen te kennen gegeven tot deze
categ()ne te willen behoren: beter een innovatieve toepaS:SInlg van een
dat
bewijs van
willen nooit de ",,, .. ·,,1"C.a111,0-
zien we,
Niet-toepassers zijn niet in
Trekkers
Als trekkers worden die zelf initiatieven
nemen tot het In hun
eigen projecten (dus
waarmee ze dit zullen ze
de ontwikkeling vooruit zijn. Vaak kan een producent resp.
chitect op hun wensen snel inspelen een product voor te
stellen, een bestaand product rigoureus te verbeteren of een vervaardi-
iSH,liS.:JlH ... ·U.l\.;u'"' resp. realisering van de door deze trekkers of samen met
producenten
hun
bedachte producten voor te stellen. Vaak zijn trekkers de
en moeten producenten en hun productontwerpers
doen het over te nemen en met de trekkers
De Deense architect
toen in 1956 het Sydney House
betonnen schaaldaken in een
schaalconstructies te realiseren waren.
kan men
bijvoorbeeld Richard een nieuw
ontwikkelde voor het in Londen. Norman
Hongkong and in Hongkong
matiseerde reflectiespiegel ontwierp in
naar binnen te trekken. Renzo Piano, die
ontwikkelde als boven het dak van het Menhil Mu-
seum in Texas. Jan die in de
se kunststof
kunststof voor
voor
rn",1"ol<>11 C":n,r'Hfl,pr"'"'\'':l1'l'P'P'1'"'\ kon
38
toepassers zijn een innovatieve, spraakmakende en opinielei-
dende groep professionals, naar in de gehele markt wordt gekeken
en wiens in hoog aanzien staat. Als zij een product eenmaal
genoeg vinden om te worden toegepast, zullen overige categorie-
ën volgen. Toch vormen ze een groep die slechts een klein
van de markt uitmaakt tot 15%), maar die snel geneigd
een innovatie toe te passen. In vergelijking met de latere
zullen ze technisch avontuurlijker en vaak niet
meest benepen of uitgeknepen projecten zitten. Ze hebben een
naam, die ze graag op houden. Ze hebben een bredere
kijk op van de bouwtechnologie, een wereldwijde
en de bouwtechnologie. Vaak hebben ze al via
feiten en vergeleken. Ze
in te gaan
ze met deskundigheid gemakkelijk
maar niet goedgelovig.
advertenties en
beslissers.
Late meerderheid
Ook één derde van de ....,"''-HAU .... .., .....
nogal sceptisch het
innovaties uit economische YTIrlCh,'''"""n
drachtgevers ('kom eens met wat
geen enkel risico mee lopen. Ze gaan erg
van hun 'oudsten' of voorlopers. Mondeling
in vruchtbaarder aarde dan advertenties of verkoopverhalen.
16% van de markt zijn de super-traditionele treuzelaars.
het laatst aan innovaties wagen, of als het projectarchitecten
laten innovaties door aannemers, hetgeen gewoonlijk
zaak want gaat het alleen maar om economisch
wie dat dan ook behoudt (aannemer of opdrachtgever).
toe aan het nieuwe product kan het heel
dat de trekkers al weer met een opnieuw UPt"hPl-Pf'_
Ze het uiteindelijk een
3.9.
In de wordt
van de in product-
u,"n .. niet lonend vanwege de faalkans. Gewoonlijk
uitgebreid op redenen achter mislukte producten.
39
Gezien het feit dat slechts een klein percentage van producten
een succes wordt en het overgrote ergens op het traject tussen
VU'U-vLIU\.,v en productlancering strandt en gezien de hiermee gepaard
van kapitaalinvesteringen, is het bijzonder zinvol
de redenen achter een mogelijke mislukking te analyseren, voordat we
ons in storten op het ontwikkelingsproces zelf. Volgens
de Amerikaanse marketingadviseurs Booz, Allen & Hamilton is het
om te schatten dat op de consumentenmarkt de kans op
HH,.Hun.n.JLUF, voor een nieuw geïntroduceerd product zelfs met een goede
op 80% ligt. Als we vanaf de nieuwe product-
natuurlijk niet uitgemond in nieuw gelan-
ceerde is zelfs 98%. Dat wil zeggen
slechts twee op de honderd nieuwe productideëen zullen overleven tot
Nu is bouwnijverheid gelukkig in dit
opzicht geen maar een industriële markt. Toch
moeten we waarschuwing in onze oren knopen. Een karakteristiek
verschil is dat het bouwproduct lYC"'UAr" ....
soms zelfs dan de
gebouw. In feite is, bij
van nieuwe producten het
onderneming' (citaat Prof.
'Jonggeleerd'). Slechts een zeer kleine fractie
resulteert in een succesvol product. Succes is
behoren tot een dat aan de verwachtingen,
onderneming had bij de start, of beter dat. Van alle r\"'A",fI ... 'l ..
die ter hand worden genomen, faalt 80% vóórdat het programma
van eisen is afgerond. Stoppen in een zo vroeg mogelijke fase van het
productontwikkelingsproces, is misschien de van alle
inspanningen zijn dan nog immers klein. De vertra-
bij de start van het volgende - mogelijk succesvolle - product
kan niet meer worden ingehaald. Daarna wordt in 3 % van de
voordat het concept definitief is het
ontwerpen faalt een 0,5% van alle maar
in de en in het op de markt brengen stranden er nog respec-
elkaar een opbrengst aan succesvolle 1'\ .. • ...,
Voor een kostbaar industrieel ontwikkelingsproces
getal! De traditionele bouwmarkt met zijn
opdrachten zich altijd weten te
invloeden op de afzet van
werden en daarna op
bouw was het lang
vervolgens werd
was dus
andersom: er
gekocht en pas
minder sterk dan in het andere extreme geval van de consumenten-
markt. dan ook in de traditionele bouw-
markt niet meer voor kiezen uit bestaande materialen
verandert onomkeerbaar. Materialen
vv ....... "'V1.1'V1.1. HTAl'rlc'1'\ kostbaarder, handwerkspecia-
tekenen en maken. Maar de
worden kostbaarder,
listen worden schaars en steeds meer verfijnd en
meer componenten in
vervaardigd en wel op een
gespecialiseerd. Ook in de bouw
werkplaatsen en
40
voordat men op de bouw zover
concentratie van opdrachten en zo
toch op de industriële bouwmarkt
blijven productontwikkelen om
producenten in de bouwindustrie
ontwikkeling voortdurend, doordat
nieuwe producten op de markt er meer
gie in investeren, een korte productontwikkeltijd trachten aan te AIV ............ 'u
en in vee] meer productcategorieën en thuis zijn.
zit er in productontwikkeling ook een zeker
meer er geïnnoveerd wordt, des te efficiënter
worden) en het wordt duidelijk een
op de concurrentie kan geven. van
echter heel vaak dezelfde oorzaken:
de bedrijven ziet in het niet voldoende
achteraf het falen van het product. Soms
voor de markt gemaakt, in andere
"'ArVA""rriA markt. Een dergelijk
AAH •• l'''.VA .• '-''''' .. LA'V ... '' ontstaat wanneer producent niet
genoeg voor marktanalyse neemt concurrent met een
nieuw of op de markt en uitge-
daagd voelt niet achter te blijven. Dit soort acties leidt nogal eens
tot overhaaste en onverstandige V,",'-HhJoJHJ'F,'-'JU.
'''''''B.,. .... '''''''., .. , prOllue.men met het .....
Een royaal deel van
functioneren van het product.
die voor de introductie hadden kunnen Hlf"\rri""rI
door een te haastig productontwikkelingsproces
gen of over het hoofd waren
lossen we dan wel op'). Voordat
maar
de vraag gesteld worden: 'wat doet
producten niet doen?' Als het antwoord
meer
ontkennend is
ook geen
1-A,-.hrl1C'-'!-'A problemen al of
of weinig meer toevoegt, dan wordt het
succes. Afhankelijk van de branche
niet (denk aan de vliegtuigbouw).
kostprijs van een product hoger
............ dan zou het product wel eens onverkoopbaar
de markt. In dat geval is het raadzaam een
te kiezen, het product in licentie
of er doodeenvoudig mee te stoppen en de
Geen een product willen maken waarvan
is aan de directe variabele kosten; over de
overheadkosten kan in uitzonderingsgevallen nog wel eens worden
De meeste "ArlArl<'n van een product vallen binnen
de grenzen en HH.JF-.'-"AI""-' .. '''' ........ " .• van de producent. Soms echter is er
een markt n.TC',"'"r'lT wegvalt of dichtklapt, soms ook zullen de
concurrenten sneller op een introductie reageren dan anticiperen
41
het
Vaak wordt een nieuw product niet door extra
zorg die een behoeft. Men stort zich nogal eens op
het volgende nadat nieuwe op de
markt is direct na de lance-
ring van het nieuwe
eerste reacties van
worden aangepast. Ook wordt vaak de
centen op markten waarop
nieuwe producten verkopen waarin ze geen "'l"'"r<:ll"l11O-
overhaast betreden van leidt vaak tot een teleurstelling,
niet omdat product op zich niet goed zou zijn, maar omdat de
marketing mix van een bepaalde productmarkt (combinatie van
bijvoorbeeld voorlichting, dienstverlening bij ontwerp uitvoering en
distributie) anders is dan verwacht. In dat soort gevallen is het wijs
een licentie te verschaffen aan een dat sporen al ver-
met producten. Internationale
moeten zo worden vanuit een
en fasen van het
liever op fout
gaan. Er nooit automatisch
Als we efficiënt met onze omgaan moeten we
opereren, we mogen soms naïef maar
n",v, .. ",,,rt,,, .. en En we zullen moeten nemen.
3.10. DRIE .1.V.I'j,",_'.ILA'IJ
Als voorbeeld
herinner ik
redenen voor
cases. Een aantal
de producten
wm
aanvrager .... "" ... ''-'IJI,U • .,,'''''. waren en die konden rangeren van gewone
42
rr"", ... r t ~ > r t r l en
te laat). Intussen is
doende nieuwheid), maar
tiekosten hoger zijn
doordat er mijnerzijds een weerzin is om een marketing te starten bij
de wegenbouwers, die een geheel andere markt vormen dan de bouw-
markt en ook andere hoeveelheden kennen, die voor een ontwerper en
bouwer van prototypen heel ver weg staan: productie voert de overtoon
en niet het ontwerpen en Maar ook doordat in wezen
tussen de twee ontwerpers onenigheid bestond over welke materialen
optimaal konden worden Dijkstra dacht aan acrylaat en
Eekhout dacht aan glazen vlakken en stalen steunen. Twee kapiteins op
het schip dus, niet bevorderlijk voor de koers.
Een tweede categorie is tot op prototype gebrachte product dat
geen werkelijke toepassing heeft gekend. Bijvoorbeeld het 'Flowtube'
knooppunt, een ruimtevakwerkknooppunt dat met meer vloeiende
knooppunten was bedacht in vergelijking met het Octatube systeem.
slechts een verbetering van
Geen promotionele
ontwikkeld in een tijd die
nooit meer tot een tweede Tnt:>YV,c'C',n'iT
tonische zin
of zelfs om over naar huis te ",,,,,, ... ,nJO'"
animo voor tot onder nu1.
WET MURPHY
maar
is een combinatie van
voor een aantal
gebouwd in Pforzheim.
De bedoeling van deze paragraaf is eigenlijk ontleend aan misluk-
kingen van het hoofdstuk hiervoor. Zolang er in bouw niet voldoen-
de discipline is om procesorganistie aan te passen aan de vereisten
van het geprefabriceerd bouwen, wordt het nooit wat. Vaak zijn
architecten geneigd tot op het ogenblik dat de elementen en componen-
ten op de bouw verschijnen, veranderingen op te geven, als betreft het
gewoon bouwmaterialen die men kan soms tot zelfs een week
43
voor het leveren van de op de
plaats. Echter elementen en componenten hebben een
ontwerp bepaling en productie achter de rug als ze op
afgeleverd. In het wordt ook niet door de architect
om het Ur\,(Vl"'t,,,,,1""'"
proces naar De aannemer
beslist te laat omdat hij nog op een paar concurrerende zit te
aast op een 'hefboom effect': met
door een nog
of een aanbieder met een nog te resp. uit een
An',u""-t""r,rI",, branchebroeder een concurrent te maken. De architect vindt
een
11urphy hiermee van
bouwen lijkt wel in
al 11et
en informatie overdracht te hebben fout kunnen gaan, dat we
wel kunnen zeggen dat alles wat fout kan gaan,
gaat. Foutmeldingen uit de meest onverwachte uV'",,,".,",,U.
keling is een vakgebied dat heel bewust en
worden beheerd.
44
4.
nnfTu,orn'::'n van nieuwe
en technieken is te vergelijken met de
Het ge-
productie goed
informatiestroom. Deze
zich hoofdzakelijk bekommert
en binnen zijn moet uitvoeren.
Ontwerp-en ontwikkelingsafdelingen niet voor niets vaak
buiten het productieproces gehouden. Ze brengen vaak heel veel onrust
in een regulier productieproces Aannemers zeggen vaak
'Experimenteren moet voor of naast de bouwplaats gebeuren en zeker
niet op deze bouwplaats'.
4.1 HET
Het traditionele architectenbureau is opgedeeld in afdelingen, met
van een aantal ad hoc toegevoegde afdelingen binnenshuis of
buitenshuis, zoals die van de constructeur en de kostenadviseur / be-
De specialismen aanwezig in alle afdelingen zorgen voor
van de projecten, indien het ontwerp
bekend Alle
begint het verlies aan
ene afdeling naar duidelijker te vertonen, resulterend
in langer overleg en discussies. Als de scheidingen tussen de opvolgen-
de afdelingen binnen één bedrijf is daar misschien nog wat aan
te doen. Maar als de scheidingen in feite niet tussen afdelingen maar
tussen bedrijven staan, is het probleem nog groter. Een voorbeeld is de
ad hoc bouworganisatie rondom een nieuw bouwproject, die ook
horizontaal sterk geleed is in bedrijven als de afdelingen
die het gebouw als project behandelen. Het gebeurt niet zelden dat de
daadwerkelijke aanvrage voor de prijs van een onderdeel van een
gebouw vanuit een hoofdaannemer gefaxt wordt op een aantal A4
velletjes, waaruit met moeite een inzicht kan worden verkregen over de
verbanden met andere onderdelen, laat staan over de relatie van het
onderdeel tot het geheel en over het geheel. Terwijl de architect
maanden lang bezig is geweest om uitvoerige tekeningen te maken
waarop ook de positie en het belang van het aangevraagde onderdeel
naar voren komt, verschijnt bij de potentiële makers slechts een schim
45
van de beschikbare informatie. Deze erosie van
met zich mee. In het
4.2 HET
van
zelf-
tussen ver-
in toe-
Daarom is in voorbereidingsproces een 'verticale' projectleider van
het architectenbureau of de de weer om de
'Vu en is er
van de hoofd-
die als onderaannemers
en producenten bij het project op één lijn te
Het voordeel van het verticale 'projectleiders'model is dat er een duide-
lijke projectleider het ontwerp of het project door alle afdelingen in
voorbereidingsfase en door alle bedrijven in uitvoeringsfase heen
In eerste instantie past dat model dan ook een 'corporate'
proces, dus in één enkel bedrijf. In de uitvoerende bouw met
van ad hoc bedrijven per bouwproject zou een
toch ook zeker vruchten moeten afwerpen, in de
kan worden, met minder investering van
kosten en naar een beter product. Veel energie
de tussen de horizontale structuur van
van de projectleider. Hoe sterker
project doorstroomt. Hoe
zal gaan, dank zij de
autonome van de afzonderlijke hoofden in
hun horizontale Het gevecht tussen de COlnpe-
tenties van de resp. onafhankelijke
(die een stroom voor
onder hun en de verticale projectleider
""'1'-'VU1U"""' ... '" onderdelen beheert van een enkel project) neemt
vormen aan. Het tussen verticaal en horizontaal
mensen uit en rlO>"YlrVIT""""...r
& MATRIX
De vraag is hoe er een beter werkzaam evenwicht kan
den. Een mogelijke oplossing is de "'Ul<J"'" >'LIL
stig van de ontwikkelingsprojecten voor
46
gevon-
afkom-
story of
verschillen tussen de traditionele .LHJ,'U .. "'V-'H".H""
zo-
... ",""'T,,"" is zoals deze Amerikanen
dat de principes van zijn:
LlI1I"1I".",.,,, .... 1I" use of resources
'-'lUI.,lUI1UllULau"lLUlLlL of waste
balf the ","",,,..'nil',,,,,,,fI..-,,,,,' • .,...,..
balf tbe InvestlmeJtlt
balf tbe ,0""",,..,,,,,,,,,,,,..,,,,,,
half tbe
Een volledige doorvoering
van
kan
het
van het 'lean design & production'
hebben voor het rollenspel
coherente oplossing kunnen
ondanks de fragmentatie
.. '-'..., .. >--,..."-1..... van een inspirerend ontwerp
is echter dat
behoeft te zijn. De
MIT wetenscnappers noemen resultaat van de matrix operatie niet
. Er zijn niet veel in Japanse auto's
rondrijden. De kracht van de kern van het
ces kan door sterk tijdgerichte
hoek komen te Deze nucleus
in het matrixschema H1A'-"rl",'n
moet sterk
verwateren in van een consensusproces.
om voordelen te exploiteren en
van die twee ontwerpprocessen: het
door een
totale
is om ze over elkaar heen te
waarbij
en waarbij het
soms breed (horizontaal
een onderbelichte
Een aangewezen
te neutraliseren
en het horizontale
te
smal (verticaal) te is er een sterke
Om een
ontwerp gemaakt
goed resultaat te moet er een sterk
zet in positieve Ca1'"""Pl'lHl''''t'I?'lnlYAn
""-''--'-',H ...U''"' structuren en
ties zal dit een moeilijke
niet ter zake, want een
tot het einde toe en
&
proces beweging. In veel " .. nr"n11""",
Het type organisatie
l"\"l'C11'1llT tussen horizontaal en verticaal
keer weer op loer en in de wereld van het is
het een universeel
47
kunnen worden uitgevoerd.
schakelingen een parallelle
redenen om de
bouw te """'t"r\", ....."""
Dat zouden we van
schakeling kunnen noemen. Er
van het u"" ... ... ,''''r1!l1 .. ''TC' ....... A,''a''
De toenemende cmnplexueu
Het toenemende van tec:J:mltsc:l1e ...,p, ......... """",,...,""," ....... ,
De korter wordende totale h ..... ..."T·n1l"I ... "''''''''1hilirl
Door deze oorzaken wordt er een op de
een
van de
om te komen tot een kortere totale waarvoor
Vp'V>JUHJ'F.'"'U is. De vier verschillende
kennen
een
fase van het
", ... r-h11-Ar-t voor van zijn ontwerp infor-
matie nodig heeft over eigenschappen van technieken en
materialen, die hij zelf niet heeft. Die informatie kan hij verkrij-
gen van adviseurs en van producenten. in het ontwerp-
stadium zijn vaak volgend en niet initiërend, hooguit participerend. Dat
is ook de klacht van veel architecten. De eerlijkheid gebiedt te vermel-
den dat veel architecten aan hun adviseurs ook geen ruimte laten voor
participatie, staan voor initiatieven. De Britse tech architec-
overigens treffende voorbeelden van CE in het ont-
omdat hun ego groot genoeg is om de
te stimuleren dat
van de ", ... r-hl'tAr-t
de machtshierarchie in stand te houden, die in feite 111'CTAII"I"1
is op het kennis. Producenten de tweede
en van een
beginnend
cOlmp1onen1ten van het gebouw min of meer
met in van de van componenten
relatie omdat er in de ontwerpfase een aantal
het aan
50
in de onderzoekfase kan uiteraard heel
omdat onderzoek zich gewoonlijk richt op sterk
problemen, gewoonlijk van componenten van het
en dus diverse onderzoeken gelijktijdig plaats
onderlinge stimulans van deze onderzoeken is vaak niet
dat van een heftig onderlinge beïnvloeding sprake zal
king met het ontwerpen.
zowel het totale
goed omschreven
in de
simultaan kan worden
is echter door het voorgeschreven
vaak verrassend meer. In
waarbij vele onafhankelijke
globale overeenkomst moeten
en vastgestelde spelregels voor CE. Met name
hiërarchische zullen er
eisen worden met T, .... a""f"""1
aan moeten voldoen. Gewoonlijk wordt bij een
worden eerst een vaste
pas duidelijk. In
dat
is gewoonlijk alleen
ten genoegen van de directie moeten
vetorechten aan de architect, terwijl
het risico loopt zijn
,","0LF,v,"LvIUv prijs. Het
op volledige voordat een nieuwe
ontwerptijd verlengt. Een oplossing
zou kunnen zijn om tot een evenwichtig en duidelijk vastgelegd
Concurrent Engineering afsprakenstelsel te komen zowel voor
voorbereidingsfase als voor de uitvoeringsfase, waaraan in
deze processen zich moeten houden.
één enkel is CE
betekent dit gezien vanuit
informatiestromen het herstel van
ontwerpershoofd kan afspelen. CE is
traagwerkende en uitgebreide
werken. Voor kleinere bedrijven zal CE
omdat daar al kort op
Concurrent .L.J.LA.hU'<""""'< UJ'J'..
dige Productontwikkeling'
In feite
is van fasen van de
(bijvoorbeeld Conceptfase gelijktijdig met die van Voorlopige
Marketing of de
ting) mogelijk, maar
51
met de Definitieve Marke-
waar de invloed van de de
dat er van te voren moeten worden ge-
waaraan alle zich ook moeten De iiV'Ui'-'UU.iHi''''-
mer als filter en zeef tussen en
werper kan hier
Co-engineering in een LJIJLUHJLiUF;'LJ
remmende factoren. Moderne communicatiemiddelen
ter, fax en E-Mail hebben een zeer
schaal.
en
de compu-
bepalen
uitvoeren van een van
van een opdracht tot
en van het al dan
positief gebruik maken van resultaten van die co- of
deel engineering. Zijn de
instructies niet oprecht, of urr.rrl,::.n
de co-engineering kan bij het niet
resultaten van de co-engineering gemakkelijk
en de
van lichte teleurstelling ontstaan. Dat kan uitlopen tot een
zeker wanneer naast het niet gebruiken van de resulta-
ook de inspanningen niet financieel worden
het co-engineeringsbudget niet wordt verhoogd en het
werk
indien
moet worden. Dat is heel vaak het geval
tussen de engineeringpartners hiërarchisch is en op
u .....J'IJ.ltU"' .... 'ii tot stand is gekomen. Het gevolg van
respecteren van het geleverde aandeel van de
gehele voorbereidingsproces is dat de
na pogingen geen lust
manoeuvreren,
en de van de ur"",rh''''''''<>1fi1,n
het niet
komen
meent
is om te
meer
Het bouwen
situatie te laten
'-' I-",,'-"i '''-i ,,> verliest
tenen en
het ontwerp
Het zijn architecten van de consensus i'-UJ.Hi'-'ii
veroorloven.
De huidige aanbestedingsmethoden te
vaak tot een open wijze van of
complexe gebouwen of bij speciale resp.
van gebouwen komt het voor. Er wordt gesold met
vraagt. een groeiende wrevel is
'Is die geïnvesteerde energie moeite
verloren gegane energie betalen?' Als het de
,,,'Jo""?,....,,.lr tot engineering heeft gedaan, is het
on'''r1n'''''''' ... zelf is die buiten zijn schuld en invloed het slachtoffer wordt
van ondergeschikte positie in de van het
dan dat niet tot het verder stimuleren van f"r.._PM,fT111P,::.r111
52
Concurrent
in omuelO.Jnlg
werkt in de bouw alleen als alle
Verschil moet
Ten
vll-" .... •. ..,. opereren.
moeten
compo-
gebruikelijke processen
min of meer
ge bruikt. De
De gebruikelijke
categorie voert niet logischerwijze tot maar veeleer tot
het inschakelen van adviseurs. Deze voeren op hun vrijblijvende wijze,
die adviseurs in de bouw eigen is, het principe ontwerp van hun
specialisme uit. Vervolgens wordt in een gebruikelijk aanbestedings-
proces het produceren en het bouwen van die betreffende gebouwon-
derdelen uitbesteed aan de aanbieder met de laagste prijs, of beter nog,
de beste prijs-kwaliteitsverhouding.
In megaprojecten van de civiele gebied van
infra-structuur voeren de combinaties
logistiek en H"1,",A'-'''''''''A''
fasen tussen
door
dergelijk gebruikelijk
veronderstelling en niet het bindende contract. Dat
aanbesteding en gunning.
van een
vrijblijvende
pas in na
Na de aanbesteding wordt meer overgegaan naar
het nemen van produce & build verantwoordelijkheid door de
betrokken specialist / / co-maker. Helaas het nog al
te vaak dat adviseurs via de technische en administratieve besteksbepa-
lingen de 'gelukkige' onderaannemer dwingen om hun ontwerpverant-
woordelijkheid over te nemen, waarbij ze misbruik maken van hun
machtspositie. De weg naar design & build aanbiedingen ligt dan niet
ver meer weg. In een design & buildproces zal de co-engineer volledig
zijn verantwoordelijkheid accepteren en nemen voor zowel het ontwerp
als uitvoering. In een design & build situatie is de op
alle een volwaardige partner.
Voor architecten die nog opereren vanuit ouderwetse
dat de architect als het auteursrecht heeft over het ontwerp van
het gebouw, ontstaat er met het verschijnsel co-engineering een
dat net als de inbreng voor het ontwerp te danken is aan de verschil-
lende co-engineers, ook het auteursrecht gedeeld moet gaan worden.
53
Dat geldt zeker als er sprake is van co··ueSU!fl.
struikelblok voor een positieve
verschillende factoren in
Industrieel ontwerpers zijn
en zonder schroom een
collega-ontwerper die zich op
Zie de bijdrage die Paul
pers ten tijde van de ontwikkeling van de voor de
hoofdstuk 11). Maar in de bouw is het nog niet zover:
een meer benauwde cultuur die maar zelden royaal
participatie in het ontwerpproces.
hebben dan ook nog een aardige noot te kraken in 1-1'\",,,,1'\...-.<,'1-1
VY met architecten. Zeker achteraf, als alle
is gestreden en het gebouw is
van de architect voor de verdiensten van bijdragen van co-
merkwaardig kort. Het is duidelijk dat met het ver-
schijnsel ook het begrip auteursrecht onder het mes
moet. Bij een ontwerpend bouwteam, bestaande uit een
en ontwerpende adviseurs/specialisten is het auteurs-
over de respectievelijke in creativiteit bijdragende
kan meer claimen dan het
54
5. HET
Voor bouwkundig
van het
tni1Ua1tlet tot aan de nilt·",,,,,,,,,,,.. ..... ,,,,
De is de leer van de methoden die gebruikt wordt
in een proces; bouwkundige ontwerpmethodologie betreft de
van de ..,.,".'th' .... rt"'11 voor het bouwkundig ontwerpproces.
Een methodiek is een van methoden die iemand
in dit geval de verzameling methoden die een bouw-
of een aantal vakgenoten gebruikt tijdens het
bouwkundig .......... 1·UU" ... 111"\ ........ ,..."""
Een methode is een vaste en
wordt gebruikt
........ "'·r ......... ,,..."'..... die het
Het woord 'methode' is het
tussen', tussen het begin en het van een ... ",ri", ... ,,,,,,,,,,,,,,,
gangspunt en doelstelling. In het spraakgebruik
verstaan: de weg, een absoluut gegeven. Dat is l11l'lp1',.,n1"
het feit dat een methode een vaste en
Een individuele methode moet dus ook goed omschreven
het predikaat 'willekeurig' te krijgen.
Er blijft dus altijd een persoonlijke interpretatie van een ontwerp-
methode mogelijk. Hiervoor geldt dus de restrictie dat deze moet
voldoen aan algemene eisen van de methodologie; dat
lende stappen geformuleerd moeten zijn en dat de verschillen-
de stappen of activiteiten openstaan voor communicatie, controle en
verificatie door derden.
Alhoewel geconstateerd kan worden dat methoden bij het beoefe-
nen van onderzoekende wetenschap algemeen gebruikt worden; bij het
daarentegen de meningen over de zinnigheid van het
van methoden nogal uiteen. Er zijn twee extremen te onder-
en de methodische aanpak. De rOlUlIlenlatlge
n ... ,-i", ... 1-."'1Ull,,,1- methodisch en ligt tussen beide extremen
voor met een aanpak die
of een integratie van deze ont-
blijkt praktijk,
55
5.1
Voor de duidelijkheid zullen we eerst
methode separaat behandelen. We
twee extremen van intuïtie en
enerzij ds aan
ontwerpen als een zeer intuïtieve met een zeer
....... '-''-' ....... '.1..1. (dit is op zich- rre:lluemte van bedenken, stellen en
natuurlijk ook een methode). Aan
van ontwerpmethoden niet besteed. Zij zeggen als
proces zo interessant is als het plan of het ontwerp het resul-
taat ervan. Want daarop wordt afgerekend. En het ontwerp
waarom zou je het ontstaansproces in voorbepaalde stukken
..:IVJ.<vn.l.vu en onder woorden gaan brengen? De vraag is echter of met
name met een meer systematische ontwerp-
ontwerpmethoden niet een beter plan
met op onderdelen een hogere
en ontwerpen op een lnetho-
"'.u""","",,, langzamerhand in ontwerppro-
AU'"" .......... ..", en afstuderen) van bewust/cog-
evolueren.
de opgedane routine op een efficiënte
aan na de studie. Een dergelijke
maar berust in feite op onzichtbaar
en
middel is "'''''l,Ur\· .. rI",.n
die methodiek alleen smeer-
het onzichtbare ontwerpproces goed
verlopen. Deze
ve en de methodische
tussen de intuïtie-
tot de echte
intuïtieve aanpak,
ontwerpproces doorlopen
er een
karak-
teristieken waarbij alleen
Het is echter mogelijk dat een
een groot aantal seriële en
pelingen veel verstokte intuïtieve
in hun vrijheid
systematiek of methodiek hun
zoals Sipek zou dat heel
om een verlies van artistieke en ""''''<lT1'''''''''''
ontwerpkern moet echter blijven, ook
A .......... U .... '« stellen dat 'intuïtief ontwerpen of 'op
het gevoel' oncontroleerbaar is en onverklaarbaar en
grenst aan 'at random' ontwerpen. Het is een ont-
1nnr""n'IPlll"C' bij kleinere ontwerp opgaven heel
resultaat kan leiden, maar die geen
ontwerpopgaven met niet-routinematige karak-
met een complexiteit.
Bij gebrek aan een effectief denkproces wordt bij
en het aantal errors' groter. Het proces bestaat
op
tot er een geluksgedachte
''''''''''''' .. ', nru.' zwemmen laat vergeten.
hoofdzakelijk ingezoomd
Belangrijkste aspect is dan dus:
56
het maken van een zijn de n"''' ....
ling ook subjectief en intuïtief. Deze intuïtieve
van ontwerpers wordt zeker gestimuleerd door de gang
van zaken bij het beoordelen van ontwerpwedstrijden waar
ling vooral snel, globaal, intuïtief en subjectief Voor een
ont- dergelijke beoordeling de aanwezigheid van een
werpproces weinig verschil uit. Anders is het bij de ma''!"'rI'''... en
beoordeling van de performance van het uiteindelijk ont-
werp. De onvolkomenheden en onjuistheden van tot stand
gekomen ontwerp moeten in de
worden geneutraliseerd: er moet heel
reidingsfase aan het ontwerp worden
Soms worden daarbij redelijke resultaten behaald.
waarbij meest ervaren
een fout ontwerp ontwerpaspect I rla.,,,IArlhua. .. 'rI
gen tot een ontwerp.
5.2
creatieve
aantrekkelijk
Anderzijds
trachten 'methodische' ontwerpers in hun zoekproces van het ontwerpen
een systematiek en methodiek aan te brengen, die hen uit voorgaande
ervaringen een grotere zekerheid geeft op succes. Niet zozeer
van het ontwerpen, de waarin de losheid van '-"'-'.lH"""AA
creativiteit een grote rol speelt, onder invloed van een
thode verbeterd kunnen worden. Maar wel methodisch HTAl"rta .....
deld de inleiding tot en de groei naar dat creatieve moment (want
daarmee weet men zeker dat men met de
is) en de daarop volgende totale uitwerking (van
detaillering en evaluatie). Elk mens heeft in zijn denk-en n-:l "1 rI a. I """"11 .,ra.
een zekere systematiek ingebouwd,
soms noodgedwongen expliciet en extrovert.
systematiek onderbewust ons handelen bepaalt, hebben we meer
om aan opvallende en ..., .... L.A.UU ................. momenten in te
besteden.
Voor studenten geldt hrn.ra1"1lrll"'rI
vaardigheid meer inzicht kan ·UA1'Cf"I-.-:l-t-tArI
57
of wel in staat is een ontwerp tot stand te brengen. Intuïtief
proberen heeft van richten en schieten, en zal in het begin
en van lieverlede meer raak. Als een onervaren
middels methoden zich een ontwerpstrategie heeft eigen ge-
ook een groot aantal malen heeft geoefend, dan ontstaat
in hoofd dat er altijd wel een
maar methodisch te werk gaat. Maar op een
ViVL ...UC''''.U in het methodisch ontwerpen moet er plaats zijn voor
5.3
een ViJ,,,,-""""Uj''''
gerealiseerd zijn.
interessant in
lende stappen en
DE
en ontwikkelen komt voort uit mijn
van bouw componenten zowel als met het
herhalende of overzichtelijke
An,rlAY'hA-'Ullo1"A kennis en kunde in
al of niet
als onderwerp niet
waarin de verschil-
worden. Het
gebeurt hoofdzakelijk op en
onbeschreven. Maar niet ontwerpen
ook zijn oorsprong heeft in het methodische en extrovert gemaakte
ontwerpproces, dat door de
snelheid kan worden doorgevoerd. wordt voor
bouwkundig ingenieur echter een probleem als de twee
van het ontwerp 'vernuftig' en I origineel'
A1'\1rurt:"1"1"\1'"\1"At'AC' staat echter los van de en
Voor ontwerpopgaven met nieuwe uitdagingen die de routine te
gaan, is het gebruik van ontwerpmethoden heel Met name als
een of meerdere van de volgende
gelden, is
is en communicatie
r __ iH\.J'j;;..Vjl-'-lr,,- maakt:

U,,""'IUI. ... 'L ontwerp op gaven
de navolgende
nog onervaren op
methodisch ontwerpen leren
eigen ontwerpaanpak:
afgewisseld,
kan het nieuwe zich weliswaar in een van
bevinden, maar bedoeld wordt een
58
voor de ontwerper, ofwel
ontwerper bijvoorbeeld
""',.."'41I,..;;no (voor een student, die
is). Studenten moeten
ze het een plaats geven in hun
methodisch en wel apart,
waarbij intuïtie en methode
van
opgaven vaak in
beter overzichtelijk en
gemaakt van de deelontwerpen tot "'-',, .... .. n
plexer dan de samenvoeging. Deze
wordt
is com-
is op zichzelf al
een methode. Het methodisch ontwerpen
tend schema plaats vinden, zoals in het
geheel in een allesomvat-
weergegeven
in hoofdstuk 9 en volgende, maar het kan zich ook heel
festeren als een ad hoc agglomeraat van kleinere deelmethoden. Dit
laatste houdt dan in dat in bepaalde fasen van het ontwerpproces in
een schema gemaakt wordt van allerlei te ondernemen
vooral de opeenvolging en de beïnvloeding dan grafisch
wordt weergegeven. vaak zijn dit kleine krabbeltjes die ruimtelijk
denkende begrijpen. Als commu-
visuele schema's heel doeltreffend in ons vak.
ontwerpopgaven is er een hoge graad aan
De ontwerper moet voorzichtig opereren om
over te slaan en daarmee de kans te
eindontwerp niet aan alle wezenlijke aspecten
ontwerpopgaven worden gekarakteriseerd door
In het ontwerpproces is
uV'U'''I;;''''JlIJl,\- in de communicatie en besluitvorming.
ultra-sneUe of fast-track ontwerpopgaven moet in een onver-
gelijkbaar korte tijd het worden Er zal geen
tijd te Er moet op gevoel
of Een is
het dan een
bekende richting,
ontwerpproces, in
doorlopen moet nu in 'less
vaardigheid naar boven om nemen
voorliggende keuzen (ervaring) en niet een verarmd te
doorlopen met minder ontwerpvarianten en een kleinere kans op
een goed resultaat (creativiteit).
Vaak leidt dit type ontwerpproces ook tot 'concurrent
met het gevaar dat oorzaak en gevolg niet meer aansluiten: soms is er
al een gevolg, terwijl de oorzaak nog moet worden Dan
komen ontwerpers met zichzelf in knoop: ze verwarren
met doelstelling terwijl intussen de evaluatiecriteria
Een mate van alertheid en stuurmanskunst
ontwerpmethode levert het basisskelet voor de
59
bet onliwerlu'n
ervaringen van de auto-industrie is in de bouw ook
doorgedrongen dat alleen
ontwerp beoordeling) de gemaakte fouten op te merken en te
verwijderen, niet zeer efficiënt is. als fouten wordt
de consument, is het vermijden van fouten van groot belang. Een
auto moet in principe een 'zero-defect product' hetgeen wordt
bereikt een voortdurende kwaliteitsbewaking in het produc-
u .... IJJ.vv .... ..., en niet meer alleen door het proeftijden na de productie. Als
steun in de rug voor intuïtieve bouwkundig ontwerpers geldt dat de
beoordelingscriteria voor de consument niet eenduidig Defecten in
de bouw daarenboven niet zo vaak kritisch en/of meetbaar
'broeikas'probleem van
onwerkbaar, maar zelfs
monument er in
en tocht,
Het is een voorbeeld van
bouwnijverheid, tegenover een meer
echter als
En er kan altijd nog in de
ontwerp technische
leidt het ontbreken van duidelijke beoordelingscriteria tot een ht:>c'1"t:>r,r!1_
ging van een in wezen verkeerde handelswijze: bij gratie van
onkundigheid, de onmondigheid of de onvergelijkbaarheid moet
ontwerpresultaat worden geaccepteerd zoals het wordt Het
leidt niet tot een hogere kwaliteit in de optiek van de consument. De
auto-industrie heeft daarop een eerste antwoord geformuleerd in de 60-
er jaren met het Control), hetgeen erop
proces voortdurend op kwaliteit wordt gecontroleerd, in 1"0'-"'·01'l('1"01
tot eenmalige en te late eindcontrole van de geassembleerde
een proefrit.
60
'kwali-
van gebouwen en bouw-
is controle ook inderdaad
al te
A1'l1"Ul""rn,"'1' zowel '711"t"I'701'
door grote onduide-
te
In feite is
nadenken. Het rrt;;V7A1'",rlt:>
ontwerpen leidt door het effect
denken uit ervaring tot een
ontwerpen voegt daar een
efficiënte wijze tot een
nuchter en zakelijk redeneren,
de ene stap na de andere zetten en niet
Om daarmee wellicht tot een oplossing te
intuïtieve, oplossing. "","","'u,,","'" van een
ontwerp houdt in dat er een verklaring wordt gegeven
als resultaat. Dit garandeert nog niet dat de tot stand is
gekomen tijdens een methodisch ontwerpproces. Soms is het een ver-
bewijsvoering achteraf waarom het plan het enig accepta-
bele is, het gevolgde ontwerpproces nagenoeg intuïtief was.
Opdrachtgevers betalen architecten om een te ontwer-
pen. Een nieuw gebouw tekenen is niet zo moeilijk. Een
ontwerp kan ook intuïtief Dan wordt in het verkla-
rend verhaal de opdrachtgever voornamelijk
eclatante eigenschappen van het ontwerp, terwijl
in ontwerp hadden moeten worden overwogen, niet bewust of
bewust aan bod waren gekomen om het eclatante ontwerp niet te
frustreren. En wordt dan een verhaal over gemaakt in de hoop
de het slikt. Het blijft dan in wezen een onevenwichtig
origineel is, maar resultaat
van een
wedstrij den
presenteren van een
minder belangrijk
lijke willekeur van
het ontwerp
is en onvoldoende.
ontwerp te maken.
ook
het
Die intuïtie waar
drenkt lijkt te zijn, is ..... '.n''--'H ..
van door-
ontwerp
te maken, maar een succesvol An1hut:>r .....
rentie, een combinatie of een 1>"I1".o<"'<:>1",t:>
methodisch ontwerpen. De hang
ontwerpen is ook begrijpelijk
ontwerp generatie die zich steeds meer omringd
tisch uitwerkende computers. de
computers niet hebben; begrijpelijk
en
het
Maar het is de interactie tussen hoofd en . .u ..... n ... ...."H, '1'".rrolhorl
vatie en dromerij van het
televisie-interview op
een zin: "
studenten lnoeten dromen met hun
hoofd en met hun ""' ..... "' .... "',.".
denken met hun
om bouwcomponenten te ontwerpen. Methodische interactie van
hoofd en handen moet leiden tot een synergie in het ontwerppro-
61
ces en een hogere kwaliteit in het resulterende An1h U''''t''nt''A COl ,
Zeker indien in de nabije toekomst de
wetenschappelijk ontwerpen en op een
moet het ontwerpproces niet berusten op een
autoritaire situatie in een ontwerpproces, op
van een oudere generatie of op persoonlijke intuïtie. Deze drie situaties
naar werkwijzen uiterst subjectief en op basis van
kritiek bediscussieerd kunnen worden. In
aantal .....t"r-·t-C"',C;'u"'l ....'uu-.....
62
6. EN
In de integrale aanpak moeten
wikkelen' en 'Onderzoeken'
nOl)IOstulK is rrAr\r\Arnrl
is een efficiënt proces van het nemen
UJlJlIIJI"',U,'U. nitpf'w'f'riktf' oDIOSSmg voor een h .... n''''rI7 .......... H''''
Het levert de primaire 'power' in het integrale 0 & 0 & 0-
proces, maar kan tot werkelijkheid komen zonder ontwikkelen en
6.2
ken.
De moderne ~ ....... " .. n r " ~ " , ,
is ontwerpen
vanaf de eerste
voeringstekeningen.
twee wezenlijk verschillende opvattin-
ontwerpen binnen het gehele voor-
alleen het maken van het ont-
en
en
van
van denk- en
efficiënt vinden van een
voor een probleem in de
het ontwerp concept en eindigt als de
'Ontwikkelen is de bundeling van de denk- en maak-
uitwerken van het ontwerp con-
materiële productie'. Dit is de
garlgo'are Nederlandse begripsomschrijving volgt,
ment'.
Ontwerp en het ....... v ... uuuvÁ
Onderzoeken
Onderzoek kan
Onderzoek
Van zoals door vele architecten
van 'Design & Develop-
maken van het Voorlopig
kennis aan te vul1 en.
proces worden uitgevoerd.
ontwikkelen om het resultaat van het
te maken. We spreken dan van Re-
UHJOleeITI niet nieuw en zijn de materiële
is het herhalingskarakter zeer groot en
63
aan te pas te Taeke de Jong
geen universitair acade-
wanneer men een heeft
bestaan. Daartoe
is
en
OJOJ.L'VV'"'U beslissingen te
nemen op functioneel, ruimtelijk, bouwtechnisch, esthetisch en econo-
misch vlak. Het kan goed dat de architect enkele van
het ontwerpen aanhoudt of tot in een van het
voorbereidingsproces of zelfs tot in het uitvoeringsproces. De concep-
tuele opvatting scheidt in het voorbereidingsproces
ontwerpers van technici die ontwikkeling en uitwerking verzorgen.
6.3
het conceptuele model staat de opvatting van
ontwerpen, waarbij alle activiteiten vanaf het idee tot aan de werkelijke
productie onder de noemer ontwerpen worden geschaard. In die
opvatting is ontwerpen originele, intellectuele en creatieve denkarbeid,
en overdraagbaar gemaakt naar de ontwerper zelf en
een weergave in de vorm van schetsen, tekenen, boetse-
knippen, zagen, fraisen e.d. een
is het vinden van een originele en effectie-
n"IIU.'l.nTli<T voor een nieuw probleem.
niveau van
van het ontwerp idee en vindt in
werpproces. Ook heeft
proces, integraal opgenomen. In het
noemer ontwerpen zowel het COflCelJt
zorgd. In het integrale proces
zoeken een onlosmakelijke
ontwerpen. Een van de
het 'originele' aspect schrijft
tot taak
64
is
betreft con-
beschikbare
name
Deze
mogelijkheden laten zich door hun
len, men moet ze ontwerpen'. 'Het universitaire
nieuwe mogelijkheden aan het te
'vondst')'. De ontwerp criteria
ontwerpproces wordt architecten
ven. houding komt voort
tificatiezucht. Het is beter om
de overmaat van intuïtie
vanuit de faculteit
wellicht maar 5% van zijn de rest is uitwerken,
voorstellen en oplossingen. Toch VJcLLJc'-''-'Jl.lL
OP:lICJl1te van andere partijen in het bouw-
proces aan en origineel is en in staat om op
nieuwe concepten neer te leggen.
Net als ontwerpen
proces ofwel als het
conceptuele deel-
er met betrekking tot
het ontwikkelen ook twee in het
partiële of 'deel'betekenis en
• Ontwikkelen is een ria .. ::.' ..... ·"',..,:""

ge proces waarbinnen het object r\ntulr\.1"1"Ip.n wordt.
Voor de leerstoel 'Productontwikkeling'
te en zich daarmee in het
brengen. Van Dale van 'tot
doen uitgroeien'. Als er
kan er vanaf die positie tot aan de
Een nieuw ontwerpconcept
keld worden tot een verschijningsvorm
tot een productievorm.
tussen concept en productie dus
stappen: deelontwikkelingen na
65
te
was-
(
als
De totale betekenis van
Ontwerpen. Daar wordt het
als
is aflcomstig
in decennium ontwor-
pen en laten realiseren in Europa, kan afgeleid worden dat er een veel
langer ontwerptraject zowel ten aanzien van constructief schema,
vormgeving, materiaalgebruik en detaillering ten grondslag heeft
gen dan gebruikelijk.
In de is in het het aantalontwerpaspecten hoger,
het aantal eisen met tegenstrijdige belangen groter. Het beslissingspro-
ces om van initiatief naar concept te gaan is voor de bouwkundig
ontwerper complexer en het ontwerptraject langer. Dientengevolge zal
een bouwkundig ontwerper een langer ontwerptraject zien en een korter
ontwikkeltraj ect.
In de bouw is totaal opvatting over 'ontwikkelen' eveneens gang-
hetgeen echter tot verwarring geeft. Een bouwproject
wordt Dat totale
malna:gerneJlt heeft overgenomen
In de toekomst
op
het gebied van bouwcomponenten
voelbaar: de gevelbouwer wordt
woordelijk te blijven voor het Aft(1P.1"11AI'lfl van
inclusief
tendens ook
ook verant-
In de toekomst
behoren. Het in de consu-
moet in zulke gevallen de term
66
In dat totale proces van
van de materiële gebouwde
slechts een deel het 1'\1-'\11 .,.,-.1r ......,. .. ' ,-.Ih"t.,.
en het "' .. v'\r!r',-..,. .... "tnr.,. .. ',-.h·t.,.
wel
Een zinvol onderscheid de begripsbepaling op Industrieel
Ontwerpen zou zijn het proces van de totale projectonderneming te
betitelen als projectontwikkeling, terwijl alle technische activiteiten
gelieerd aan voorbereiden van de te bouwen ruimtelijke
zouden worden als 'objectontwerpen' of
werpen. De fase van het initiatief valt buiten het ontwerpen,
bij producten, zowel binnen buiten de bouw.
een architect al initiatieffase al aan te
&
op een geheel
niveau van interne .... L U ~ . . . , . L A A . L A A ..... Ab
heid. Eenvoudigheidshalve ga ik ervan uit
architectenbureau voornamelijk met tradionele bouwmaterialen en
technieken werd gewerkt.
Sinds in Nederland het Bouwbesluit de mogelijkheid voor de
inschrijvende partij (lees: de aannemer en zijn onderaannemers/produ-
centen) wijd open heeft gezet om delen van het gebouwontwerp naar
in te vullen, en dus de uitschrijvende partij (lees: de
een specifiek deel van de materialisatie van het ontwerp heeft
is ook fenomeen in beeld gekomen dat de inschrijvende
zich gaan houden met het terrein waarop de archi-
tect vroeger had: het ontwerpen. Een deel van
het wordt dus verricht de ontwerpers aan de zijde van
de aannemers, met hen de productontwerpers. Een duidelijke
om totale ontwerpproces als te zien en ook de
67
activiteiten van te rekenen.
De grote ommezwaai kwam met de komst van nieuwe technieken en
materialen, waardoor proces van een veel langer beslag
legde op het voorbereidingstraject. met geprefabriceerde
bouwcomponenten is in het ingewikkelder dan het ontwerpen
in traditionele materialen. worden bouwkundig tekenaars
bovendien vervangen ingenieurs die opgeleid
om te ontwerpen en werktekeningenfase nog
blijven doen.
Het moderne architectenbureau op elk project
(en vaak ook
als ontwerper
architectenbu-
die van begin tot eind van
de begeleiding van de
In tegenstelling hiermee
een horizontale op
en capaciteit. Er was een persoon
LU" .... n . ~ ' " ' , een volgende berekende het, een
en een vierde maakte
we daarmee dezelfde aan in
auto's. Daar zijn de individuele
vervangen door grotere die alle
hebben. Het grote
de ",,...,.,,,,,,1r,,,,,,,,.,,.,,,
eigenwijze autonomie tentoonspreiden en
wijzigingen """'t'Ar'1''7'::.v':'r!
In het "',,,ru ",,,. h'",ln:Xlr\l"Aro,:.C
..... "-'o-,Á"-', .... h
v
lA·lI .... """"1'rlP bouwcomponenten worden 1nnr':>'7,:.T
niet meer exact hoe de
verlopen en heeft meer moeite
om een detail ontwerp te maken van
onderdelen van De uitwerking van vele "n,n"""",-"
zijn gebouw moet
neeringafdelingen van
omschrijvingen in
dan ook vaak overlaten aan de
die de
moeten omzetten in
en werkplaats- of maakbare
Deze wijze van werken is door nog verder ver-
architect omschrijft het en de verlangde
op componentniveau, (aannemers en
die gevraagde antwoord
1T.11,,"'''' .... geven. Valt die uitwerking onder noemer (want
er moeten talloze beslissingen worden genomen in vaak tegenstrijdige
waaraan
of valt dat onder de noemer zodat het
Of moeten we onder-
en van de componenten?
en
componenten moeten
de individuele
de prestaties
terwijl de
Het
componentontwerpers namens producenten van een
of bestekstekeningen van een architect behoort tot
'ontwerpen'. In Bouwtechno-
68
op Bouwkunde TU Delft we zelfs van
ten' en bekwaamheden aan te duiden.
zou componenten
op
Ontwerpen kent
worden doorlopen, die elkaar interactief
wordt verstaan
een
van aannemers
totaliteit van een ontwerp geheel leiden: stedebouwkundig ontwerpen,
functioneel ontwerpen, ruimtelijk ontwerpen, materialiserend ontwer-
pen. Daarna volgt op het bouwdeel- en componentenniveau het functio-
neel, technisch, materieel en productiebewust ontwerpen tot en met
soms het ontwerpen op materiaalbewust (en milieubewust) niveau. Ook
het uitwerken van het gebouwconcept door bouwkundig tekenaars of
van de componentconcepten door werktuigbouwkundig tekenaars
behoort als ondersteunende activiteit, als 'engineering', tot het ontwerp-
proces. Er is deze uitwerkingen van het concept slechts een gradu-
eel onderscheid met de ontwerpactiviteiten van de bouwkundig ontwer-
per. moeten zowel voor het ontwerpconcept als voor
de ontwerpmaterialisatie krijgen: beide onderbouwen het
succes van het ontwerp.
6.6
gezien meer
gekleurd door de opgave van dan door het
vergaren van fundamentele kennis en er wordt welmg nieuwe funda-
mentele kennis althans op technologisch gebied.
op dan ook
69
te onderzoek op Bouwkunde is doelgericht en
te Op een faculteit waar (behalve in de
en Volkshuisvesting)
deels moeten indalen en waar in de laatste
len met behulp van .. ,,;
benut
nergens
Stichting Bouw
ligheid en
praktijk weinig
constateerde in 1992
worden De staf op de
om
worden dan ook
van readers en collegedictaten vanuit de
kennis en inzicht vanuit de
de stand van de
de loop van
VU' .. VA''-'V .... ' .... vanuit
wordt in de
et al [12]
l11rlIA""T1<:nra trekker maar
technologisch een sector al
weinig externe prikkels voor L"-'''-'iiH.viVI''.J. ....'-VJ..L
zijn er ook nauwelijks . .LAU .... ... '"' ... 'A.
bedrijfstak een grote mate van
denken. Nieuwe uitvindingen vinden
de sector.
De Nederlandse ontwerpers, uitvoerders, en installa-
teurs echter in het algemeen in staat gebleken zich snel aan te
passen aan de technische eisen van deze tijd door middel van imitatie
en het overnemen van wat er buiten wordt aangeboden'. Imitatie: daar
gaan onze bedoelingen en hoop op voortvarendheid. Per jaar
wordt in bouw niet meer dan een beschamende 0,5 % aan onder-
zoek en ontwikkeling 111tUf'iO"f''\Tf'n
Dat zeggen, als men het projectsgewijze ontwerp- en advies-
constructeurs en adviseurs niet tot R&D of
rekent. Men zou dat ook kunnen zien als
Ah,'''''''1rn-''''''f'lh+ Anrl,,,, .. ry'A""V'. Maar wordt echter niet een duidelij-
ke 'body of knowledge opgebouwd door het individuele karakter van
het project en van de die in het algemeen er niet op uit is om
weer over te dragen op anderen om
tot de stand van de techniek. Op de facul-
is de toedeling in percentuele mandagen voor
maar het gebrek aan ervaring, en
vakgroepen in het onderzoek is
en stimulerende resultaten van het
An,-l", .. 'ryAÇ.\r op Er moet hard aan getrokken worden voordat
70
het onderzoek op het gebied van de ontwerpende disciplines op Bouw-
kunde op een niveau is gekomen. In het algemeen geldt dat
alleen als er omissies in kennis zijn of indien de kennis op een
hoger plan moet worden het is bij voldoende behoefte
nader onderzoek te Maar het niet alleen over kennis. Ook de
vaardigheid om te gaan met deze kennis toe te passen
middels allerlei ordeningsprincipes en het daaruit ontstane inzicht hoe
met die kennis en kunde een probleem te lijf kan worden gegaan, kan
onderwerp zijn van onderzoek.
Het dan ook zeer in de lijn van de beschouwingen in deze
monografie om te stimuleren dat op Bouwkunde de tussen
Ontwerpen, Ontwikkelen & Onderzoeken als een nieuwheidgenererend
proces wordt aanvaard, het proces waarbinnen een ontwerp tot
komt. Vervolgens moet worden gestimuleerd dat als
resultaat van wordt erkend als een karakteristieke Bouw-
kundebenadering om te komen tot veI'nogmlg
en inzicht over en mogelijk
te promoveren op
[16] wordt beschouwd
VVu'LUU,H om VVC'LU<,U.l"',",
oeuvre van een
van gestorven vakbroeders) te en te promoveren.
Maar voor ontwikkeling van een nieuwe vocabulaire on het gebied
van de bouwtechnologie zijn die studies interessant.
Fundamenteel onderzoek kan als zelfstandige bezigheid worden ,..., _____ ",.,
zoals op de algemene universiteiten het geval Op de technische
universiteiten wordt in het algemeen alleen onderzoek
verricht. Bouwkunde ziet als ontwerpende en construerende faculteit
het onderzoek ten dienste van het ontwerpen: to
Onderzoeken op Bouwkunde
teiten van het
71
het is. Daarmee ziet men ontwerpen en onder-
zoeken op dit intieme niveau zo hecht aan elkaar gekoppeld zijn, dat
een splitsing op dat niveau niet is, de vruchten van de
synergie te verliezen. Een ontwerper die niet afvraagt of de ont-
werphandeling die hij heeft verricht de is geen goed
ontwerper, maar een lukraak schieter, tenzij hij geniaal hetgeen
zelden het geval is. Zelfs de ontwerpen van Renzo Piano van
een intensieve synergie van ontwerpen, en onderzoeken,
waarin aan alle activiteiten een zeer grote hoeveelheid energie
wordt besteed.
Net zoals het ontwerpen gevolgd wordt door het ontwikkelen of
het ontwerp, kan men stellen dat het onderzoeken
van de opgave, doelstellingen, de strategie, de
en het van het onderzoek, terwijl een
deel van het de verdere of
ontwikkeling. Er bestaat ook de
nu ..·rr""' ...·." beschreven ontwerpontwikkeling).
Onderzoek bestaat ook een concipiërend
VVe de
werkt in de breedte,
uitwer-
term 'Research &
van het onderzoek
in de breedte als in de diepte, maar en
ontwerper en de onderzoeker. In beide gevallen biedt de
de toegang naar de praktijk van de toepassing en de realisatie.
Het onderzoek kan overigens gericht zijn op materiële / technische
lmlua1tenele / filosofische zaken en het kan ook de methoden van
VLl' ... ..., •• WV""H.. onderzoeken. Het kan zowel gericht zijn op zeer praktische
maar ook filosoferen over de middelen waarmee ontwor-
pen wordt en op de effecten die worden bereikt met gerealiseerde
Als de stand van de techniek in de architectuur een meng-
vorm van en materiële zaken is, lijkt het logisch deze mix
te voeren het ontwerpen als onderzoek.
dr ir Taeke over ontwerpend onderzoek en
onderzoek [13]. De Jong is
de nut
in
voor nieuwkomers
van de werkelijkheid, maar
interessant door hun visie vanaf de van de werkelijkheid
en sterk voor nadere studie.
72
6.8
In het verplichte studieprogramma van de afstudeerrichting Bouwtech-
is een reeks modulen opgenomen die een letterlijke
van de van het proces
De reeks kan
door de titels: B2: 'de tekentafel', B3: 'de
8 in
respectievelijk
het testen en van
prototype. Daarmee is een volledige proces cyclus
& Ontwikkelen & Onderzoeken. In het nr" .. nrti"" .... "' ......
in feite dezelfde sequentie doorlopen op een
de over de afstu-
Jan Brouwer et al
De tekentafel
Eigenschappen en van staan
centraal. Aan orde komen enkelvoudige UA'-<,''''A "U.U .... 'AA
gen van diverse materialen. Naast inzicht
chemische eigenschappen nadruk
van inzicht in de voor bouwkundige
van materialen zoals stijfheid, van be- en verwerkingstechnie-
ken en de milieuaspecten. Het moduul kent drie ontwerpopgaven.
De eerste opgave bestaat uit het direct in karton ontwerpen en
uitvoeren van een stoel met een zo gering mogelijk materiaalverbruik
Dit scenario
gegeven
de invloed
De tweede opgave bestaat uit het
Elke student
gevelfragment.
prestatie-eisen, via het conceptidee naar een
waarbij de karakteristieke details op schaal
De derde ontwerpopgave is
die aan een hne,1-nr."",rI
Deze capsule wordt een serie
h'"""'''uu". te voor uiteenlopende klimaten. De
derhalve op vervaar-
op te vatten als tussen
van de
behandelingen bij van elemeJntelG,
grotere componenten en het monteren van '-'Vl,H/-,V,LL'VLH,'-',l,l tot bouwdelen
73
in een daartoe aanleiding worden
branchevreemde technieken onderzocht en in de bouw geïntroduceerd.
Alle en worden in het ontwikke-
lingsproces betrokken. Er een reeks praktika doorlopen van
werkplaatstekenen, metaalbewerking: lassen, bankwerken, machine be-
werken, plaatbewerken en assembleren van elementen tot componenten.
Van alle vervaardigde sets werktekeningen van elk scenario wordt
eenderde tot een kwart voor uitvoering. In elke groep
studenten wordt daarmee een rollenspel gespeeld: ontwerper, uitvoer-
der, producent, kostenbewaker. In deze groepen wordt in ware m a t e ~
en op ware een als ver-
Daarbij ontstaat bij de student een beeld van de wederzijdse
beïnvloeding van ontwerp en prototype. Het proces van productontwik-
keling wordt gevisualiseerd in schema's. Daarbij materiaal, produc-
tiemethoden, technische systemen en toepassing van evenals de
en de logistiek van vervaardiging en distributie.
Daarnaast wordt ook de relatie tussen de vormgeving van het compo-
nent als deelproduct en de architectonische vormgeving van het ge-
bouw het totale eindproduct beschouwd .
....... 11'f'11'''''' is het de bedoeling dat het 'l'tJolt°'HIl,aor.rllifTrltJo
Echter vele en kunnen moeilijk worden
in de testframes. In zulke wordt een meer genor-
r\T"'''''.Hn .... als onderwerp van studie genomen en het originele
Het hier om de formulering, de
1-"'f'hn1C'f'I-,,,, kwaliteit van f'A1rn-n.An",n"t",n
onderzoek ook inzicht in de
ontwerp. Kennisverwerving vindt verder en door
het volgen van gerichte colleges, practica en instructies. Verkregen
kennis en inzicht moet voor elke student leiden tot een toetsing,
terugkoppeling en verbetering van het concept ontwerp uit 'de tekenta-
fel' en het prototype uit 'de werkplaats'. De laatste activiteiten betreffen
dus het verbeteren van voorgaande ontwerp- en ontwikkelresultaten.
Het Laboratorium
In het Laboratorium voor Productontwikkeling vindt onderzoek
door afstudeerders in de ZAPPI -onderzoekcluster: onderzoek naar een
taai en transparant constructiemateriaal met vele aspecten. Het laborato-
rium biedt eveneens plaats voor andere Bouwtechnologie afstudeerders
en voor promovendi met materiaalgebonden onderzoeken of prototype-
gebonden ontwerpwerk. De materiaalkosten komen deels op
van de faculteit, aangevuld door C'n{'\n("A ... 1'nO"
74
7.
Op vijf van de TU Delft wordt op "L"A ....:.,"S.unl ........ J.J., ... '-'
aangekeken tegen proces van ontwerpen
afgeleide ontwerpmethodologie. Een kort overzicht
DE
Functie' sector
ontwerpbenaderingen die
genoeg om te
,r\c'...,.,'.a .... handleiding bij het ontwerpen. ir Zweers doceerde in
Ontwerpen', nader uitgewerkt door ir
Korfker en ir De tot in De methodologie
van ontwerpen wordt nu als vaardigheid geacht te worden onderwe-
zen door de docenten die studenten bij hun blokken, modulen en
afstuderen begeleiden. Readers of dictaten waarin de theorie achter
ontwerpmethoden zijn weergegeven in de vorm van kennis ontbreken
echter. Bij bouwtechnologie wordt het boek van Roozenburg & Eekels
[1] gebruikt. Eekhout geeft aan studenten Bouwtechnologie
methode bij het ontwikkelen van standaardproducten
'organogram'. Deze monografie is mede ontstaan door het
van informatie over ontwerpmethodologie.
de ........ r'A1-1f'Y\rI.arl,p ...
weten-
waar het meer naar toe
is eenzelfde tweetal opvattingen over An·hu,"' ....
de intuïtieve aanpak van die
in een
75
ir Boud Vogelenzang een
ontwikkelen en onderzoeken elkaar voortdu-
.. proces afwisselen en in
verbonden zijn. Onder ontwerpen wordt verstaan
van een nieuw concept voor het voor een .... n,n A"t'r! AA I
voor een detail of voor een materiaaltoepassing. Onderzoek is het
trachten bekend te maken van onbekendheden. Onder ontwikkelen
wordt verstaan het ontwerp of deelontwerp
volgende fase brengen door
Ontwerpen, ontwikkelen en onderzoeken
volgorde of preferentie. Elk van drie
optimaal worden ingezet. vliegtuigbouw
onderzoek door de noodzakelijke
het en de rlA,n.r1r:'<lvalll
"' ....... ·ta .... """'·""' ... dan het ontwerpen.
vanuit
onder 'alle
met het nemen van op
[8] dat 'Het doel van een ont-
oplossing voor een pro-
"'A ... rlC''''' 1111-n-,cn".,.",,,,rI'. En: 'van
als in ontwerponder-
tec.hnlek:en !,,-'-'J.'-'!,,-'u.. De structuur krij gt in het
over de organi-
F,'-"'"'-'F-,U en geschreven. Dat is
ODie:elelOle civiel ingenieur in
wordt geacht leiding te geven aan een
voorganger prof. B. M. Polak stelde in diktaat
'Functioneel ontwerpen' [9] over ontwerpen: 'ik zie het ontwerpen als
een denkpatroon dat in de volgende etappes verloopt:
stellen van een probleem
verzamelen van gegevens
ontwikkelen van alternatieven
toetsen van alternatieven
beschrijven van
detailplan.
Terwijl
zich met Ant·HlO ......... C.",
terwij 1 er een enorm
lingsproces
76
en
die
toen zij nog
geworden
van het methodisch
de bloedverwantschap met
het meest heldere voor-
[1] stellen als
vanaf het
en een com-
en bewerkingstechnie-
ook: 'Toch is product-
is het vooral een
geanalyseerd, doelen
voor oplossingen worden
van die oplossingen worden beoor-
behoren alle op de techniek gerichte
en de productvervaardiging
gezien te worden ontwerpen. Ontwerpen is totaliteit van de
activiteiten van productontwerpers, terwijl de omvattende totale onder-
nemingsactiviteit productontwikkeling wordt genoemd.
Vanaf Bouwkunde wordt er met enige reserve gekeken naar
de wel zeer commercieel betrokken productontwikkeling op
Ontwerpen. I.O.-ers echter over het gehele proces van product-
ontwikkeling en weten precies hun
beter met de gebruikers van hun
niet zo gehoorzaam en lJe
1
Welerri1l
Ontwerpen, hun 'brothers under
in the
INDE
In de bouw vinden de gezamenlijk activiteit van Ontwerpen, Ontwikke-
len en Onderzoeken in het totale ontwikkelingsproces op drie wezenlijk
verschillende domeinen plaats, die elkaar echter diepgaand
den: stedebouwkunde, architectuur en bouwtechnologie.
Dat kan op een positieve wijze als twee opvolgende domeinen goed
ontworpen en elkaar daarmee versteken en stimuleren. Aan de
andere kant komen er vaak frustraties voort uit de mindere
van een van beide domeinen. Zoals een goed stedebouwkundig plan
vele gebouwen met een hoge architectonische kwaliteit verdient; zoals
een gebouw op een slechte locatie toch niet de optimale uitstra-
heeft; zoals intelligente en hoogontwikkelde bouwcomponenten
voor een gebouw als 'parels voor de zwijnen' kunnen worden
beschouwd:
77
Macro: ...,"',.., .... ,..,Ju ... b .... luohllwkunde:
Meso:
Micro:
De drie
principe F.,""J"",",,-,nu.l..,',,,,,,,'
De
weliswaar, maar kennen in
ontwerpen moet er
termijn rekening worden
gewoonlijk verricht
overheidsdiensten, maar
schaal
Vice versa slagen c-tt:>rlAlnh/"'\lHxTlrl1rt,rh
hebben gemaakt voor een
stedenbouwkundig ook een
gebeurt het dat de van een
daarvan een totaal stedenbouwkundig plan
door architecten als een
voor gebouwen te verkrijgen.
als stedenbouwkundig
van het gebouw reeds hebben in een n"""'T"'nn_
.lLH'l.LF,"' .... """" of een lokatieplan. Maar ook stedenbouwkundig
broodnodige inbreng en '-''lJJc .... ..., .......... ' .......
en langduriger samenhangen.
Een duidelijk voorbeeld is
bouwkundig ontwerper Mariet UVJLHJ"".LU.LUHc,",i '"
ontwikkelaar in het
Den Haag, waar negen grote
samenhang moesten negen indivi-
duele gebouwontwerpprocessen met negen architecten moesten worden
gecoördineerd en vanuit een stedenbouwkundige visie.
Maar als ook moeten bemoeien met
materiaalkeuzen,
overlappen de .... VJl.LA'"'U .... 'LL
lappingen
de resident
'Stadbouwkunst,
Bouwkunde wordt de
die hopen
van de bouwcomponenten: vaak
en door dit soort domeinover-
ontstaan. De ervaringen van
Rossum verwoord in het boek
VHAc .......... ' ... 'VA.H'-" ...... 'V opgave'
voor een groot deel door
te kunnen zijn.
moeder der kunsten'
en gelegenheid
ook van oudsher gewenteld
1",,<:"-.."' ..... ".01" kunstenaar te zijn. ziet
78
positie tussen die van een kunstenaar en een technoloog
architectonisch ontwerpen staan voor de architect daarom 1'1'",":.1-1"'{111-,,,,,.1-
originaliteit voorop.
Hedendaagse kunstenaars ontwerpen creatief en
gewoonlijk nauwelijks of geen verantwoording af van
cessen en slechts zelden van resultaat. Hoe
beter. Kunst moet verrassen en verbazen en 'UP,"h<:l'71nrr
leggen. De onverwachtheid en ongeremdheid trekt een spoor
vanuit originaliteit. Het omgekeerde komt ook vaak voor: dat een
eigenzinnig ontwerp de onaantastbaarheid van origineel wordt
toegekend. Een kunstenaar ontwerpt en maakt zijn vrije werk
voor In de
drachten is de en moet een
aan maar daar wordt
vaak genoegen genomen van het
gewone bouwen
OOJlos:sen van
verant-
door hem 'U1A1'rHl·n
bepalen.
hem deze rol gegund door zijn opdrachtgevers, hij wordt er zeker
in directe zin voor betaald, alleen de maatschappelijke achting en
historische waardering zullen de waardering van buitenaf zijn voor
interpretatie van de culturele rol. Zijn werk is in vele gevallen geïnspi-
reerd door culturele invloeden. Cultuur, poëzie en kunst beïnvloeden
denken en zijn ontwerpen worden erdoor gekleurd.
De architect heeft ook een financiële verantwoordelijkheid
zijn opdrachtgever, aangezien hij een bouwopgave
worden uitgevoerd voor een (min of meer) vastgesteld V u, ... "" ..., L.
werpt gebouwen die worden gerealiseerd met geld
overigens voor veel ingenieurs, want ook
het algemeen zoals bruggen, schepen,
en vliegtuigen ontwerpen ten
anderen. Maar in
architect sneller door zijn An,rjp1"np1T\Çl'1'cr'h<:>,n
onafhankelijk bureau persoonlijk
In op
er
van
79
7.5
Inmiddels zijn buiten stedebouwkundig ontwerpers en architecten ook
bouwcomponentontwerpers in de opleiding verschenen. Ook dit vakge-
kent verwantschap en overlappingen met de architectuur. Het
ontwerpen van bouwcomponenten voor specifieke gebouwen werd in
de tradtionele materialen altijd door de architect gedaan. Het traditione-
le bouwproces evolueert tot een bouwplaatsassemblage van geprefabri-
en industriële bouwproducten. Door de
van benodigde kennis van technische schema's,
productie- en assemblagemethoden, begint het ontwerpen
ontwerpproces van
Britse ontwerpers
en het ontwikkelen van bouwproducten zich
een volwaardig vakgebied te manifesteren. De
feite in het (grotere) architectenbureau aanwe-
Het kan ook worden bij
(2e mogelijkheid) of bij
(3e Er
voorgangers in 1ge eeuw netJoen
gen en scheepsbouw een flinke aanzet gegeven tot de
revolutie. De stoommachine,
vorige eeuw werden in één hand fYYYITll,'\-rrlpn
meer bouwkundige
Britse hightech bureaus gaan op
is een hoge kwaliteit, die duur betaald wordt, maar
werpers een duidelijke voorbeeldfunctie heeft. De
onderdelen van een gebouw kan in hoge mate de
gebouw beïnvloeden.
uit de
stations en
De huidige
weg verder. Het
ont-
De domeinen van stedenbouwkundig, architectonisch en bouw-
LY""HU .... .>YAA ontwerpen vullen elkaar dus aan, versterken elkaar en moeten
Het al
optimale geval alle drie duidelijk aanwezig zijn en leiden tot
niveau. De domeinen verschillen, maar de
ontwerpen vertoont veel overeenkomsten. Om in
UVl.UY'.U zinvol te kunnen werken moet het andere domein van
en proces
'l .... rt'lf"'II'lT van de architect is meer op
op het
80
van het ontwerpresultaat door een methodisch proces.
niet meer de zal het
kunnen
tot alle andere -/-a .... hn1",,,I-.,,. "alr ......".I-.. ,:"i"" ....
van gebouwen (de
'meestersteenhouwer' ,
en vanaf renaissance' architect'
weten te onderscheiden van
beheerste absoluut
constructie-adviseurs op het toneel, ge-
VUI'o::It"YI""'1"1 bouwkostenadviseurs om
bouwmanagementadviseurs die
managen van
bezigheid naar zich toe
bouwproces als fulltime
hij toch het T'O""'T71I'rn
partijen in het
nemen met een deel van vroegere
..... ....... ,r1"" heeft gewoonlijk moeten
en esthetisch vormgever ergens
te verwachten dat bouwproces sen
'tr.""lr".""""'1:' LV .............. "'- snel zullen velrSllnpele:n
wijze naar de top van
wordt steeds
een aantrekkelijke
mrmOloelS ""'VY .... geïnstitutionaliseerd
Het lijkt op een
van eerste vertrouwensman van
tect had, is inmiddels ingenomen
zelf geen artistieke pretenties heeft en
opdrachtgever, namelijk bouwen
U ..... ...... L .... V .... ".-/-",,""1"V van het bouwproces.
architect \ is een kei
activiteiten van alle
genoegen moeten
de top van de
als functi-
als hij tenminste niet
huis weer een
meeste een minder autoritaire positie en
nog zoveel U . u"-' •• V .... ' .... ..,.LL. Van Duin schrijft: architect
moet zijn heroveren' [6]. Een kort zmnetle
in een oratie is echter genoeg om vliegwiel aan te zwengelen.
Daar is een
nodig. Het
architect
vanuit de gehele architectenbranche
111-.::> aan individualisme bij het functioneren van de
dat individuele protesten niet aangevuld ':11f'1,1'I'l,:.'1"1
81
Pinksterpamflet '95 van Jo Coenen
tegen de slordige omgang met
of geen honorarium in een
en vernuft te bundelen tot een
waarvan er uiteindelijk toch maar één zou
Echter ook dit pamflet heeft geen massaal van
of van hun professionele vertegenwoordigers ten
.............. 1.1",'" .. ........ wijzigt niet, tenzij met de inzet van velen en
zeker van professionals. Maar zelfs bekende a ... ,."h,1-ar>·to.-.
hoogleraren onder hen die uit hoofde van hun een
lans kunnen houden zich verre van publiciteit in deze
zin en daarmee een kans voor het vak voorbij gaan.
In de bouwsituatie komen alle partijen in het voort
een zelfstandige discipline en hebben dientengevolge hun
financiële verantwoordelijkheid naast hun technische
Onwilligheid, bewust of onbewust, en van
technisch interpreteren van instructies, kunnen daar het van zijn.
Deze rol van de architect in het bouwproces is ontleend aan proces-
sen rondom het realiseren van middelgrote en grote
kleine gebouwen is de situatie minder uiteengetrokken
architect in het algemeen nog goede kans op een
web. Ofschoon het is ons te
op de -tA.,.IrArnc1-·
van een adhoc van een bouwteam of
op van aanbestedingen en
en in op de oer-Hollandse koop-
opdrachtgevers, die in wezen diametraal staat ten
A1''''71f''lh-tA van Japanse model waar ontwerpen & uitvoeren
grenzen van een groot Japans industrieel conglomeraat of 'gurupu' heel
mogelijk is, en daardoor ook de kracht van concentratie
Inmiddels heeft EEG de adhoc samenstelling van deelnemers aan
bouwprocessen bekrachtigt door het in competitie uitschrijven van
werkzaamheden, zowel van het architectenwerk als de van
aanbestedingen, op basis van het vrije ondernemerschap en van
waardigheid voor allen. Het ziet er dus naar uit dat ... ',nrr"'11
voorbereidingsproces en uitvoeringsproces zullen moeten
vinden binnen de huidige machtsverhoudingen.
In tegenstelling tot de geprivatiseerde en
in de bouw, maken de ontwerpers in andere
bijna altijd deel uit van een groter bedrijfsgeheel, waarin
ontwikkelen, onderzoeken, produceren en realiseren vaak
met verschillende afdelingen plaats vindt.
conceptuele ontwerpen en zorgen er daarna voor
wordt gematerialiseerd, tot productiegereedheid verder
keld, maar de ontwerper dient zich tevens te nn,r!pr'U1P,rnf'n
doel nummer één: het maken van bedrijfswinst,
Hoewel in alle
ontwerp, illustreert
macht die de ontwerper van
naar eigen inzicht te laten ll11-uA,,,,rA:n
sterke positie van de Ani'nu:.rn,,, ..
kwaliteit van het
nagestreefd vanuit
architectentijd mij nooit
was er een gespannen
VAN DE '-''-'J..', ........
De productontwerper verdeelt zijn tijd, besteed aan een
hoofdniveau's. Hij houdt zich respectievelijk
Ur\", .. t"", .. "" t111n n-cn1"r\f'<:>C met:

met
invloed op de kwaliteit van
is mede afhankelijk van
worden onderscheiden:




Kennis is te leren door studie. Kennis moet ook worden bijgehouden.
of men door te oefenen met het maken
Een kundig ontwerper maakt redelijke gebouwen en
Maar met kennis die men in steeds grotere fre-
indringendheid toegediend via allerlei
tot geautomatiseerd/ electro-
van verbanden van het weten
structuur om die informatie
is op duur zinloos. Vaker
tussen feiten nog belangrijker
men men de complexe
van het vak, de problemen en de
ï\"\T,F'r'7'lF't en vanuit die positie ook opereert. Door-
83
overzicht en inzicht hebben alle hiermede van doen. Een ontwer-
per met inzicht is een goed ontwerper. Het is maar weinigen gegeven





deze steeds
een (toekomst)visie te hebben waar het met de
de architectuur, de bouwtechnologie
van het ontwerpen naar toe zal gaan.
vak vak in de maatschappij en
voor een gebouw, als uitleg
maar als kijk op de toekomst.
doelen voor
aan slijtage
met visie'). Studenten
te bezitten in de oplopende
steeds betere resultaten bij
is er een goede
De opgave van
interesse om te zetten in en1:hOUS1.aSlne,
Alleen passie en gave een
gebouw of een bouwcomponent
onderdelen te veranderen in een
met een geest, een een
en een uitstekend product. Het is
aan studenten alleen kennis
Docenten en
te tonen waardoor studenten gemotiveerd
proces van kennis opname te door-
en visie is dodelijk voor een
maar weer oefenen in kunde zonder inzicht leidt tot
de motivatie en doelge-
feitelijke inzetbaarheid van
invulling van kennis en
1'\""1"""..,.,"' .... 1" ",",' . zonder ooit met beide benen op de grond
succes van
behoorlijke
behoeft te
aan de zijde van
architectenbureaus.
overwegingen gegeven
nentontwerper. In de
om opdrachtgevers te
elders het bureau
voor de materialisatie, die evengoed
Inzicht op zichzelf houdt al een
in, alhoewel deze niet paraat
zouden dus wel tot goede nieuwe
het management op de bouw af te I-IUJ:\.H ......'.Ll
componentontwerper bevindt
84
ment
componentontwerper
voortdurende strijd tussen op aan
partijen zien die als een rattenkoning de staarten
En er moet snel en
vereist een hoge mate van
andere kant zijn er natuurlijk
juist dit stuk werk van de architect over . ., .. UA. HH .. ' .....
hen steeds meer macht toevalt. De van personen aan een
bouwvergadering bestaat tegenwoordig vooral uit meekijkers : de niet-
producerende partijen. Een kundig ontwerper voorziet de
tie en bouwplaatsprocessen ontwerp, zodat er geen grote verras-
de naar voren komen. In steeds hogere mate
.... 01/"01'1·'1"1 ... houden met de enigszins beroepsvreemde productie-
eisen in
van hefboomposten
bedrijf)
besteden van
architect tijdens
bij ontwerpen van geprefabriceerde of
en componenten waaruit het gebouw is
merendeel van het werk van de architect moet
wordt aanbesteed. Technische architecten
of geïndustrialiseerde elementen en
ook al in het ontwerpstadium
te nPt"H"'1""n
zulke
Maar wat geldt voor de op voor compo-
nentontwerper. Logischerwijze moeten architect en component-
ontwerper een ruime kennis van productietechnieken hebben zodat zij
weten welke materialen worden gebruikt, welke processen er kunnen
worden ingezet en welke element- en componentvormen daarvan het
resultaat Vaak denkt de architect andersom: alleen aan het gebouw
als resultaat. De aannemer moet maar zien hoe hij het gemaakt krijgt.
('Je kunt altijd wel een sukkel vinden het voor je maakt'). Omdat
een groter deel van de bouwtechnologie ontwikkeld wordt buiten
tekenkamer en buiten de bouwplaats, zijnde de
klassieke domeinen van de architect, moet deze nu zijn kennis zien te
verzamelen de industrie: de producenten en fabrikanten die de
componenten van zijn gebouw in feite herontwerpen, uitwerken,
85
vervaardigen en assembleren. al in
aanbestedingsproces verschillende een citroen
nadat ze haar informatie heeft gegeven, ze soms
reageert naar architecten. In ervaring van de auteur
producent, worstelen projectarchitecten over
probleem om op de hoogte te blijven
en fabricageprocessen.
De twee hoofdontwerpactiviteiten Conceptontwerp en
in twee verschillende personen in een (groter) architec-
een specialisatie die afhankelijk is van
van weerskanten. De kracht van de scheiding is echter vaak
Dus moet de conceptualist weten hoe pro-
komen, althans voldoende erover weten om
een correct sctJlemla te ontwerpen en zo weinig ervan vervuld en erdoor
geblokkeerd hij een flamboyant ontwerp kan maken. Gek
genoeg hoor een te kennis van technologische
processen ook een verlammend effect kan hebben op het architec-
tonisch Maar dat voor de bouwcomponentontwerper.
We leven in een met een overvloed aan informatie, die in
is dan ooit terwijl onze geheugenruimte toch
maar heeft de ontwerper te maken met een
een te
kunde en inzicht
uiteenlopende aspecten bij het
om de opleiding van ontwerpers
dan op exacte kennis. Liever
HU .... U ....... "" diepgang dan speci-
komt bovenop de kennis,
ont-
werp. Het belang van
kunde en passie & gave is
helikoptert over ontwerp- en
bekwaamheid van het maken
verenigd moeten zijn in persoon, maar
projecten is het handig om een arbeidsdeling te en rio-:> .. n,.,,,:,, is
scheiding onvermijdelijk. De tussen het
en het materialiserende deel van het 1"\1'"IiTIl"" ....... &>1'"I
eeuw toen specialistische technieken in
de bouwtechniek en grotendeels door architecten werden verwaarloosd
hun interesses anders lagen. Die waren meer
geschiedenis dan op het toenmalige heden. De
hOUdJlll$2;en van architecten in ontwerp concept en
stammen af van de controverse tussen de 'Ecole
Beaux Arts' en 'Ecole Polytechnique
'
. Een architect die niet
.L.l.lU''''"'J.J.'-'-J.J'''' ....... ,",u is een dromer en een architect die niet in staat is om zijn
of bevredigend concept mee te geven is
en geen ontwerper. De architect die in staat is om
bezeten te van een esprit, is een prima Een
vl'-' ....... 'U'"'JLH .. 'v"" .. zou zowel principe het conceptueel
van het gebouw moeten beheersen. Een VLl..'",VAAVUL
hoe aannemers, producenten en
om gebouwdelen te vervaardigen
86
In deze dialoog is de industrie gewoonlijk nogal conservatief omdat bij
het uitwerken van nieuwe ideeën discipline, organisatie, logistiek en
winstgevendheid op het spel worden gezet, om nog maar niet te
spreken van de onkunde om te gaan met andere concepten. Aan de
van de tafel stranden vele suggesties van architecten om
mogelijk te maken gedaan uit pure onwetendheid van
van productieprocessen. Slechts zelden komen we
die voldoende kennis en inzicht hebben in productie-
processen en graag nieuwe componenten gemaakt zouden willen zien,
na veel dan ook inderdaad door de industrie
worden. de industrie zich niet
UHJE, .... ' ... .JJ'''.H." ....... n .. en waarmee in feite de stand van de
gevaccineerd tegen
tecten met een grote interesse in
Frei Otto, Renzo Piano,
Grimshaw, Michael Hopkins, Ian
enkelen te noemen uit de generatie van
de en hun collega's getoond
geboekt technologisch opzicht, en hoe .• ""n.
architectuur kan stimuleren. Ze weten
nieuwe uitdaging verscholen Ze
ontwerpen en bouwen en de gave om technologie en
boven gebruikelijke niveau uit te tillen. Een maatschappij die niet
op haar gebouwen kan worden beoordeeld, raakt
En deze architecten maakten ook joyeuze
die als een vloedgolf wegen baanden voor hun navolgers. In
er slechts enkele creatievelingen zijn van het
da Vinci en Michelangelo, die zowel meesters
waren op het van concepten, de keuze van geschikte materialen
en om hun concepten (vaak persoonlijk) letterlijk in materiaal
om te zetten. Renzo Piano is de grootste hedendaagse held van de
Wij
letterlijke, maar in .u,.., .......
ontwerp. Het
industrie en de bouwers. Maar
minder begaafd zijn met
de gecompromitteerde en
in steeds ingewikkelder wordende
minder strenge composities
nenten,.. Daarbij is in dit
en soms zelfs bewust 'U<:>l"V<:><:>"rl
hightech ",,"UJ.H"-..'.U we snrekem van
87
waarin het hedendaagse evenwicht tussen technologie in
verschillende niveaus en architectuur tot uitdrukking wordt ge-
bracht. Het is traditionele technieken te combineren met zeer
technologieën. Onze generatie heeft niet het doel meer,
noch de middelen, om een kilometer hoge wolkenkrabber te bouwen,
of daken met mega-overspanningen omdat we ons er zeer van bewust
het concentreren op dergelijke onderwerpen en enkelvou-
aspecten uit de totale Gordiaanse knoop van de bouwopdracht, er
zeer grote kansen op een disbalans. Architectuur is een toegepaste
en daarenboven een zeer kostbare affaire voor de maatschappij,
zeer gewetensvol moeten omgaan. Onze
uitgewerkte en evenwichtige oplossingen
maar het heeft des te meer elan
88
8.
planningsinstrumenten voor
Het zijn als het ware navigatiemiddelen waarmee
koers aangehouden. Methodologie is
methoden. De van een vakgebied is het
methoden wordt
professional
algemene
systematiek
kunnen de
lingsproces kan
waarvan men al
tot een doelmatig
benodigd voor
zeer methodisch zijn als een
ervaren dat het op een
weldenkend mens probeert
voorkomende activiteiten, te
het doelbewust
tot een onderbewuste
weinig energie
professionele leven .
'-''-''AA aan ten grondslag
ik vaak een tweetal
naar de principes' en
kunnen geven van
aan denkt. Daarnaast organiseer
Organogram.
DE
Tijdens een
een patstelling vaak UT">,I"I",·n 1"1 ,("\ " .. ' "'>',"\ V ",.1'\
door ondanks D11!(OrnerlOe zaken zuiver naar de
betekent .... fO-.l........... 'A.L naar de principes. het An1'Ulprnp'n
vorm van akoestische plafonds en wand-
te Den filosofeerden architect Cees
Spanjers en de auteur over
ontworpen door Peter Post 1"\1">4,,,,1"1"',,,,,,,,1 .... ,,,
Deze 17 e eeuwse
1650 heeft een binnenhoogte van
24 m: ongeveer 17 m
houten kap van 7 m hoog,
wandschermen
tJ ........ '-'.;1.J ...... .., op lOm +.
In de kerk zouden een
glazen plafonds
en de
met daarboven een
in de zolder doorloppt. De
rTo'"'.tJon ......"" ...... van 3 m + tot lOm + en
89
wanden worden gehangen en
de dramatisch te
en bespeelbaar voor
van orgelconcerten moest
tot 17 m
gegaan dat
terug naar
glaspaneel
3000 wegend, aan de bestaande
en dat er op de
kunnen worden aangebracht.
maken. We zochten
te bewegen, waarbij de
tafel We gingen
moest ook een zwaar
principe van schui-
er niet. Dus moest de
of dubbele belastingen op de
dat draaien grote extra momenten
en taatsen in toestand van evenwicht in feite
om te bewegen. Inmiddels
met het door acousticus
Echter de definitieve uitvoering van
van het ontwerp is uit kostenoverwegingen nog niet
wanden en plafonds zijn zodanig transparant dat ze H.H.''''' ....... p .....
feren zijn. Maar om in het ontwerpproces even
principes werkte zeer verhelderend voor het van
concept van de beweging van de
8.2
In de synthesefase moeten
elkaar worden gecombineerd.
enkelvoudig met
... .. o1-."r-"" te maken kan de metho-
de van de n-.r. .... 1-" .. rHY1C'f'ho
twee assen
gegeven. In
heb ik in een
8.3
Voor categorieën van nieuwe, uitgebreide,
mentele en snelle ontwerpopgaven is eenzelfde J.J.VUUJIHj;;.
en te werk te gaan. (Het
twee termen 'voorzichtig' en 'gedegen'
pers beroofd te worden van hun
Van het ontwerpproces kan een globale
op elk van de
worden opgezet waarbij op
acltivjlteilteJ[lclus1terinf! kan worden opgezet en op de AA...," .. "-"J .... .... v
90
Een uitbreiding van het ontwerp naar
len van het ontwerp zou voor de invulling van de 3e a1n:1enlSle
zorgen, gewoonlijk gezien als een aantal 2D matrixen op
relaties het 2D vlak en sterke relaties tussen
van de verschillende onderdelen .
....... r'ro""<'rna-t ...."v kent elk ontwerpproces of deel ontwerpproces een
fasen elk weer
en







De clusterfase doel bevat alle overwegingen en werkzaamheden voor
een begeleiding en controle van het gehele ontwerppro-
worden alle werkzaamheden begrepen die het
in geheel en daarna in onderdelen. Onder
werkzaamheden begrepen die te maken hebben
met het genereren van oplossingen voor deelproblemen na spontane
en verstandelijke redeneringen. Onder wordt
weergeven van het ontwerp in geheel en onderdelen, ge-
J"'.v.v .. ,,''''" ...... op op het computerbeelscherm en
kop van het n1"\i·'\uP ........ l'·I"\f'."'c
van menselijke
ven en beantwoord
start kan gaan:



• Financiële middelen.
of
een
van
91
Pas als deze activiteiten
en kan het eigenlijke
van een van de vier
en zoeken,
zelfbedrog tijdens
voor een verkeerd gestelde opgave moet
onderwerpen moeten bij
het onderwerp het van een
het van een artikel of of een consensusverga-
herhaling van ontwerpopgave
weer ervaringen van opgaven en kan het
sneller gaan. een
vervangen door direct naar
op de gewijzigde
worden gewogen. Bij en
t:>V11"\""1'·1t'Y1t:> .. ,-tt:>n K.oeIIbIOel[1U! en methodisch U"JlH."'-'.l'-'Jl.l.
de volgende te
na naast kunnen worden behandeld, maar
niet ....... .LuvJ. .. "' ... en die een trage of frequente onderlinge beïnvloe-
ding kennen:



'ecJlniek ............... ...". " ..... "'" & Ue1taus:
• Economie.
In de
schaalniveau:
aan bod uit het hogere
ordening en de
politiek voor de stedebouw, ..,L...,'U....,'-'V\,+
gebouwen architectonische
In de komen
nele analyse, beginnend met een programma
hoofd- en deelfuncties van te
An,rtt:>l"(1""I""'" en de relatie van tot
Daarna volgt voor gebouwen
"'<>"1"1"""'''''1'''''' van de individuele en
VOl' ...... ,..""" van de ruimten onderling. Onder vorm volgt voor
vorm van de omhulling en de van
is niet een item op zichzelf, maar
de ordening in het ontwerp: het
resp. de bouwcomponenten. De
of abstract naar zeer materieel of
ge!lOe:mCle macro-, meso- en microniveaus. De struc-
kan middels een groot aantal J..LH .......... ,.,-
worden gemaakt: verkeerswegen, open
groenstroken en dergelijke. De structuur van een
door de schakeling van ruimten, ruimte
""""'(1""I",,n middels kolommen en de hoofddraagconstructie van
een skelet betreft. De structuur van
ura,geIlue en scheidende r ... .,.' ... o ... 'r1<::."o-n
92
en
werpproces . van
constructieve, mater i -
aspecten van het ont-
is afhankelijk van
onderwerp.
Onder wordt verstaan van materialen voor
de diverse onderdelen van het plan, het gebouw of de
componenten, gewoonlijk als combinatie
van technische
van het geheel
en ongelijksoortige)
ontwikkeld in een sterke
Techniek & Detail.
gevolgen van het ontwerp
"" ........'A .... ' ..... van het ontwerp en productieproces.
processen doel voorop In
ontstaan veel verwarringen en discussies tussen ontwer-
omschreven procesmatrix is te beschouwen
soonlijke poging om het ontwerpproces te structureren
systematisch en methodisch te kunnen werken. Voor
een per-
een leerproces die systematisch is tot het
kunde en inzicht. bekende
latere fase van de studie of
onderbewuste
te komen.
8.4
Prof. dr ir
Technische
ct
ct
ct
&
n"""", .. over de relaties tussen deze
volgt: 'de verzameling waar-
buiten de verzameling
al gaan prognoses na jaar op drift. Onze
evenmin constant: ze worden dagelijks
uitputting. Tussen beide in en deels buiten
verzameling wenselijke toekomsten. Som-
waarschijnlijk de meeste niet (3). Een deel van
toekomsten is niet wenselijk Er tal
mogelijkheden die (nog) niet en
(5). Deze onwaarschijnlijke toekomsten A'.... , .... UJ. ... 'J.L
93
meer wetenschappers op
worden diverse bewerkingen van De



in het bouwproces een rol. In samenle-
van samenwerkingen,
en •.L"".U.'CA""".''''' Zelfs gedachten en ..... ..,AU>.U.A'V .. 'CHJ ........... Á
moeten
moeilijker
wordt
waarop
of weergegeven kunnen worden.
materie zeer complex en
meer beperkte opgaven. In de TA,,·h1'"l1Atr
te en daarom in alle
overgang tussen techniek en en
valege:blf:d van de architectuur zich bevindt, is
van een deelaspect
van de begrenzingen
zaak, omdat met het bepalen
wederzijdse en synergeti-
deelaspecten nooit geheel
de interrelaties tussen
De totale synthese
VIJ •• VAAJLAA!". van deelsyntheses.
invloeden weg
afzonderlijk bekeken kunnen
deelaspecten heel goed moeten ,xrr.,rrll'·n
van een probleem is
De kunst van het
Zodra bouwkundig r.ntu.rA'M"IAl'C v.V., ...... .L...,.A complexiteitsontwer-
pers zijn en zich hulpmiddelen verschaffen, zijn
we al een stap verder. Maar tussen en gemeenschappe-
lijke inspanning ligt de deelgenoten van het
proces moet overtuigen van denkwerk. com-
1'Y\11111f"'·aT.Cl kan verbaal zijn, schriftelijk, of 3D) of gemo-
een immateriële vorm of 3D)
of in een vaste vorm (model, prototype,
wordt gewoonlijk en
in de betreffende omstandigheid: er
Tekenen is er een van. Tekenen moet
met ontwerpen. Tekenen is
is een voortdurende
" .... "'<100. .... "",,"" po:gllllgen deze te

94
van
niet ver-
van het
9.
monografie POPO [3] is het
beschreven voor In
n11'1,nAnln:',",T van de
studenten er nog meer
aanvang van hun I"'\nl""u'!' .......... ge(loc:eelrd
aan .... " .......... A.L"""'U.
Er zijn in wezen drie typen te noemen die zich van
elkaar onderscheiden door invloed van het project of de
consument/projectarchitect versus die van het product of de producent.
In dat spanningsveld zijn er: speciaal-, systeem- en standaard produc-
ten. Geredeneerd vanuit de projectarchitect die vroeger zelf alle samen-
stellende onderdelen van zijn gebouw placht te tekenen is dit
gesteld) de volgorde van 100 tot 00/0 invloed. Gezien vanuit
producerende bedrijven (bijv glas-productiebedrijven die ook voor
de werken) is de preferente volgorde met de
van producten (waarvan de



95
het karakter van het
synthetiserende activiteiten
researchactiviteiten van fase 3,
inpassing in het geheel blijven
9.1.
Als UIA1·V""AT ..... l"\r1A
gram voor
in de
en de
van
in
van van procesactivi-
en ontwikkelen mijn bedrijf
heb ervaren, die echter op een
om een meer algemene geldig-
heid te hebben. De volgorde van stappen of activiteiten is
serieel (achter elkaar) of parallel (naast elkaar). De specifieke project-
omstandigheden, zoals de invulling van het betreffende ontwikkelings-
project, de capaciteiten en inzichten van de deelnemers aan het proces,
de tijdsdruk van buiten en dergelijke zorgen steeds weer voor een
interpretatie van het Organogram tot een specifiek projector-
ganogram. Doch verandert niets aan de geldigheid van het Organo-
gram als algemene productontwikkelingsmethode. Bepaalde volgorden
zijn heel bewust in de weergegeven opstelling geplaatst, zoals eerst
Doel en Strategie, daarna Evaluatiecriteria en dan pas aan het werk met
de Analyse, Brainstorm en Synthese van deelaspecten, vervolgens het
totale productconcept en daarachter de evaluatie-activiteiten. Het
eigenlijk van clusters of activiteitenblokken:
fit
fit
fit
fit
96
een com-
kostenverlies,
Parallel
anva(!nten. maar
komt tot
nauwelijks laten inkorten is het U""'t'nTI1'"I1'"I111'"1 •
In het balkensche-
ma van het totale
balken van
lengte. Hoe langer de
over blijft voor ontwerpen en bouwen.
proces steeds korter Concurrent
alle behendigheden van dien om zo
te doen, zal moeten behoren tot
nieur.
Deze meest op de industriële
gerichte type producten
gram [1,2] beschreven. Ze onderscheiden
doordat de
ontstaan van deze ...... ......
product. Hij kan
niet toepassen. Soms
product toch nog per
of gelijktijdig werken met
AUV' .... """ .. ' ...... activiteiten dubbel
van de inge-
klissen van
maar
passend snijden van
betrekking heeft op de
wijze van
opgebouwd in vijf
Het organogram
, .... 1"O .. '<:'1r,01,TO fasen:
is





9.2
De eerste fase van is getiteld 'Ontwerpconcept', en is
te vergelijken met een het architectonisch
ontwerpen. We zullen eerst globaal stappen in deze fase verkennen
.... 01"<:' dieper op fase in te gaan. Met name kop en de staart
van deze fase verdienen
Het Organogram is er op proces
'project' werd gezien. Logisch maar
verwarrend in verband met de en
'-'1J.l'-'H.,\"'lJ. van
van 'project', en neven-
Organogram aarlgepmn:.
Het is uitermate belangrijk om de start van het proces,
ten is
het en de te
.. """.h"",·"; en waaruit
vooraf en de
in te bouwen. Als het resultaat van het proces
97
route
dat het
(d.w.z.
moet worden bijgesteld.
dat zg. toevallige ontdek-
ingrijpende resultaten op
proces alleen nog een
Maar laten we dit maar als de
te
De start van het proces wordt gevormd door de opdracht om een
bepaald standaardproduct, een materieel of zelfs immaterieel resultaat
te ontwikkelen. De motivatie achter die opdracht kan worden gevormd
door vragen uit de praktijk markt) naar een nog niet bestaand
product, of naar een verbetering van een reeds bestaand
dat door gewijzigde gebruiksomstandigheden niet
doende antwoord op vraag wordt Het
een theoretische vraag (bijv in een
als een hypothese controle op
AnCl""",;ra1- als een product- In moet het proces nrrl,1'rI'::'r\
Procesdoel : 2
noodzakelijkerwijs
'-"""'1'5"'''''''''''' in het
om
om op dit
... v, ...... ..., ... Dat geldt zowel voor als docent. Een
werk. Een start wordt meestal laat op ge-
ongenoegen en wrijving. De
stellen bij de start van het proces
productopdracht, is of dit
marktvraag is of zal
eerst het van het proces omschreven. Voor een
gewoonlijk een veelvoud aan functies omvat, wordt in een
programma van eisen (PvE) beschreven welke functies een gebouw
moet hebben. Zo'n programma van eisen is zeer uitgebreid voor een
gebouw. Voor de kleinere onderdelen van het gebouw die elk voor
zich minder complexe functies hebben, kan het uiteraard heel wat
simpeler zijn.
98
Volgens Roozenburg cs PvE in ieder geval vermeld
zijn in welke aantallen het zal moeten worden vervaardigd, wat
de zal zijn, en voor welke markt het product is bedoeld. Boven-
dien moet een bevatten.
Hier behoren doel of PvE wel
genoeg
geen al te in verwerkt zijn
die zijn en zouden naar een product
wel graag zou maar geen antwoord op een vraag
uit de markt zou zijn. Dit heeft dus alles te maken met het nu al
inschatten van de eigenschappen van het product, ten einde na het
ontwikkelingsproces niet te worden met een onverkoop-
baar product. Die doelstelling kan omschreven en gecontroleerd
worden door bijv. in een kleine kring van professionele vaklieden
navraag te doen in het minimale geval, of door er een grootschaliger
marketingenquete aan te wijden, compleet met evaluatierapporten en
een beargumenteerde doelstelling van het product. Aangezien het
gevaar van een koersafwijking in het proces, die hier wordt
1nnrA'7,::>r en later zal moeten worden gecorrigeerd, niet denkbeeldig lijkt,
en te documenteren en uit te
kan worden
weg te .... u • .IIJ'-' .. VH
waar langs dat doel bereikt of activi-
volgens of .... U .... YA ......... U.
Men tast weliswaar over de exacte
verloop van het proces in het
AU.A1"'J'1I't'T te maken alvorens aan het
student die voor
teerd, is het
stappen of Wees niet
zullen zijn of dat de nadruk bij
te liggen: het kan steeds
zigd zodat het dan kan van
ding. Een keer zal het zijn. Daarna wordt
bijvoorbeeld de standaardvolgorde en worden vanaf het
standaardschema automatisch specifieke proceSWljZlgmgen inge-
voerd. Na de eerste oefening moet er dus een zekere kundigheid gaan
ontstaan in het jezelf begeleiden en het beredeneren welke activiteiten
eerst uitgevoerd moeten worden, gevolgd door welke andere, resp.
welke activiteiten gelijktijdig moeten worden uitgevoerd.
Op eerste gezicht is in het Organogram de afwisseling van de
techniek- en marketingfasen zeer opvallend. Voor de bouwtechnologie-
is het een duidelijk teken dat er tussen de drie techniekfasen
Á ... "".,U.L!-, ......... ,..,ÁÁ zijn ingebouwd. Voor de bouwmanagementstudent
dat marketingactiviteiten een intensief ontwikkeld
proces in drie fasen nodig hebben om een technisch goed
product op te leveren.
99
4
De vierde stap in het proces is al een dat genomen
naar het resultaat door wensen en eisen vast te waaraan een
succesvol product moet gaan Deze criteria nu al vast te
leggen, is uiteraard deels een U""',-'L",,·H.I ..... ""
schot op het proces genomen moet
het ons te definiëren wat we verwachten en wanneer we ria'-.. "-c,,,,
te Ook kunnen we tijdens het proces op deze
stap een aantal keren en met redenen de
ti ecriteria bij passen. Het patroon van vertelt u .... ,_'" "'A U li Ho.
ook iets over de doelgerichtheid van de start of het zwalken van het
proces erna. Als we nu echter geen criteria weten we niet
of het proces als het een aantal heeft wel het
proces is, of tot de gewenste resultaten
bestaat het proces uit een inhoudelijk
en bewakingsdeel (links). In die procesbewa-
de voortgang in het proces met het
F" .. ".JL'-'.lU'-' Of()ceSOlan. de tijdschema's die worden overeenge-
Onder deze post behoort dan
op voorhand, naar gelang het
proces en gebudgetteerd tot, indien
mogelijk, meer tijdseenheden, eenheidskosten
of totaalkosten. Een gewone gang van zaken voorziet in het fijner
begroten van de tot en met het grof ramen van
de verder weg liggende die op hun beurt weer worden verfijnd
van raming tot h""i-.-.. ,,-t,1'l('C naarmate de werkelijk uit te voeren activitei-
productontwikkeling meestal direct
een bedrij f, is de rapportage
vanuit
bewaking een
doelen en roA1(\T1",r""'''''1"T
gang. Het ligt bijna voor de in een oJLU\ ..UVoJJ.L' ........... JlV
verwaarlozen, ware het niet dat ook pUlotenblelonulg
asplecten: 6
Nadat doel, strategie, evaluatiecriteria en
het inhoudelijke deel van het proces met een
en de
in een aantal deelstudies. Dit zijn min of meer autonome
voor een korte tij d als autonoom aangenomen aspecten van het
los van elkaar bestudeerd kunnen worden. In sommige
er slechts enkele aspecten in andere meer. Het is
het ontwikkelen van een complexe machine of een
naast elkaar bestudeerd kunnen
van een simpeler onderdeel, bijvoorbeeld een
minder aspecten zal kennen. In deze stap
F,'-'!.HU'U.J. .... L tussen de verschillende studie aspecten
in hun onafhankelijkheid, semi-afhankelijkheid en complete afhanke-
lijkheid. Een en ander leidt natuurlijk eerst tot het zelfstandig en
het of geïntegreerd bestuderen van de
100
den aspecten. Deze wordt dan om
aspecten in hun tussen- en
Hierna wordt aan de verschillende as!)ecten
gegeven, zoals in ons
wordt begonnen met de resp.
het nodig is ook de UA"" .."'"'V''''
den aspecten gezien gaan worden
behorende stappen rondom een
gende zullen achtereenvolgens de karakteristieke stappen worden weer-
gegeven van elke aspectcluster.
Nogmaals: het Organogram ziet er hier U'""'U'-'''''F,.L.L.I.L''-
een proces van een ingewikkeld product een complex aan U"LJV'-'L-
clusters inhouden, die voor de overzichtelijkheid hier met de
eerste nummers 1, 2 en 3 enz. zijn ...... "''-.0;;;, .. ,'-'"'-'".'-'".
principe uit vier stappen: analyse, brainstorm
combinatie van deze twee laatste in een aspectconcept.
De concepten van de verschillende aspecten worden vervolgens gecom-
tot een totaal productconcept (al of niet na subclusering in
subproductconcepten) .
gaat het om
product, dus
gaat er natuurlijk
overzicht over het geheel
hier het motto. Liever alle
later
Brainstormideeën: 8
Het gebeurt in zo'n analyse
studie) vaak dat er een soort
Daarom wordt er ongegeneerd een
afstandnemend van de feitelijkheden
wordt het aspect uiteengerafeld,
ondeelbare onderdelen,
studenten in staat stelt om allerlei en groen, naar voren te
De gebruikelijke is dan om een groep van ...nu· ..........,,'''V''
tegen elkaar te laten en alle resultaten vast te met de
bedoeling ze pas later te beoordelen, weg te werpen of te
Vaak is zo'n brainstormsessie nodig om onbewust IP,u,pnriP
ideeën uit te dagen en geholpen door een onbevangenheid van de een,
te laten aanvullen ideeën van een ander. Het komt uiteraard ook
stap pas genomen kan worden na een weekend
een langere als de gedachten eens rustig geor-
niet belast met alle drukkende informatie van de analyse.
Soms komt er spontaan een 'Eureka' moment, een flits die ook anderen
weer aanzet om te gaan. deze stap is de hoop van veel
en architecten gericht. Niet onterecht, want hierin moet de
101
r.n1"u,,,'"t't"I,,,"t' naar voren komen. Aan de andere kant is
analyse die aan de
zonder analyse vooraf
een wankel evenwicht tussen bewust
LlLU.I"IJ .... in dit proces. Ontwerpers
in vergeleken met veel techneuten, die door de
fil0nn'lflrr waar in ze vaak werkzaam zijn of door de obsessie waarin ze
worden.
combinaties vele weer "",",e",uo'
met de van andere aspecten.
10
De resultaten van de aspectstudie worden nu met elkaar gecombineerd,
hetzij in een vorm, dan wel in een aantal clusters van bij elkaar
aspecten of in een strakke combinatie middels bijvoorbeeld
een waarbij elk aspect met elk ander wordt gecombineerd. Dat
levert dan weer een aan combinaties op, waarvan er vele niet
.... zijn, onhandig, andere weer wellicht haalbaar of zelfs veelbe-
lovend. Er zullen er zo ook een aantal combinaties opduiken waaraan
voorheen nog niet is gedacht. Het is natuurlijk zaak behoedzaam met
deze combinaties om te gaan. Een afkeuring is maar al te snel gedaan,
want het is de kwaliteit van een nog nooit vertoonde combina-
te onderkennen. Uit al deze combinaties kan naar voren komen dat
de beste aan alle In dat geval is het
te koppelen op de ...u .. !" ...... f">ulJ ....... vu.
de ""1'"1"1,,,,,,,,,
in
11
nu eerst te beoordelen of het resulterende product-
haalbaar moeten we zeggen: 'nu pas'
want deze beoordeling moet niet te snel komen om de mogelijke
creatieve niet te snel de grond in te boren. Het vereist van de
beoordelaar natuurlijk ook 'verlichtheid' om haalbaarheid niet
alleen de bril van alledag te laten maar ook om eens nieuwe
brilleglazen in te zetten. Wellicht moeten er nieuwe productietechnie-
ken worden ontwikkeld, moeten grondstoffen of basismaterialen anders
worden voorbewerkt dan gebruikelijk en dergelijke. Het is duidelijk
echter als we in dit stadium een absoluut en finaal 'neen' te horen
krijgen van de productieafdeling en wel na herhaaldelijke toelichtingen
en nadere gesprekken, het proces moet worden. Is
het echter nog niet genoeg, dan is het HJj;;,hH.".
102
ling te maken naar een van
aspecten nog eens te
positief dan gaan we over tot
12
.... ,-.I11"Q •..". ons nu eerst even naar de markt en ,<,,:n'tT""''''
rende productconcept van de markt waarvoor
(uitgangspunt) met de markt, waarvoor het geschikt lijkt te
Worden eigenschappen van het product als positief ervaren?
en gedoogde eigenschappen? Welke trekkende
Wellicht er deelmarkten te onderscheiden, die
.... v •. u .. ,.-........ op product reageren. Indien korte terugkoppeling
van het productconcept naar de markt, of de klant (als die bekend is),
we het proces,
hetJben we in de evaluatiecriteria een globale kostprijs
we nu met behulp van de voorgestelde productie-
h"'I'\I"\ ... '::>nl1 bij het productconcept kunnen gaan evalueren.
is het niet ongebruikelijk dat deze
ver naar achteren in het proces wordt
onbekendheden het zicht nog
is het zicht meestal wel belemmerd,
maar toch
producten moeten
De bandbreedte waaraan
.UV .... UL'.U toch redelijk beperkt, aangezien
gewoonlijk
ren als bestaande
producten die .. ""T'7Q<,'rrlQ<
prijsstelling hebben. Het is als het
middel met vele vaststaande rarldcondltlles.
zeer maar soms en "..., .... "" ...... u"''"'' ...... ''' ..........
gewerkt worden voor een nauwelijks
9.3
VV.LH.U.......... met laagwaardige materialen met
per massa, oppervlak of lengte, om te kunnen .. ",,,,,,,,It·,,,.,.,,.n
meterprijzen van de bouw totaal. Soms
ook nog onzichtbaar en de rn"'·"'''''lJlJ!l!l ... rl",
L.LV'''.LV'''' gebruik in de tijd, dus in de verdere 1"1'\01/''''1 ...... ,,1-
de . ..., . ...,_.
gegeven. Je
start van het proces moet al een marketing indicatie
start immers niet zomaar een productontwikkelings-
proces. Dus een !",''-''U'''''''-.L van de haalbaarheid op markt moet er
al is aan het eind van de eerste
UV", '-''',.L,"'''''. Nu er na de eerste ontwerpconceptfase
ll-itrr",·\X,,,, ... lrt ligt, is het zaak dat concept eerst te toetsen aan
een op
het product waar de (deel)markt om zit te sprin-
product wellicht niet geheel aan de verwach-
er in de eerste fase wellicht iets fout gegaan
veelbelovend product is ontstaan voor een
103
geheel andere markt dan beoogd? In zo'n ge'NolonlJlk
ontwikkelingsproces moet het
worden om niet te ontsporen of een
kan worden bijgeschreven bij de 95% •. LLl5\.'U
worden aangehouden bij het
voorstelbaar dat de van
of meer parallel verlopen met de
totaal aantal weken, dat het proces mag extreem
voor verschillende producten waarbij marketingmensen al
hun routines kennen de fasen 1 en 2 nagenoeg parallel kunnen verlo-
pen. we er dan overigens wel op bedacht zijn
de ontwerpafdeling gaat dicteren. In het
is op korte gericht, terwijl
fase 2: 14
Het doel van alle ""+·""+""'+L"'" van fase 2 is dus om te controleren of het
1 aan de van de
toepassingen
architectuurstijlen.
productinvullingen te
gebouwen, kun je al een
vinden van toepassingen en
van recente
maken. Het
verschillen
vereist uiteraard zowel een marketing als
activiteit 4 uit de eerste fase gaat de procesbewaking in op de
organisatorische en financiële aspecten. En ook hier geldt weer dat de
student efficiënt met zijn tijd om moet gaan om zowel kennis,
en inzicht en maatschappelijke vorming te laten rijpen.
f"., ..dUU'L.tn..L worden van de markt voor het beoogde
omstandigheden kan het worden
uitvoeringen. Is er onderscheid te
gebouwen of via verschillende
gesproken kunnen worden,
van de markt waarvoor het product geschikt gedacht
104
in al hun bijzonderheden en
in functionele, bouwtechni-
sche, architectonische en
baarheid van de
beslissingshiërarchie
en
Deelmarkten:
De gehele toepassingsmarkt zal
scheiden in deelmarkten die
verschillen. Er zullen sterk
markten Deelmarkten
te veroveren korte termijn J.J.J.<-UU.'"'-'''''
lange termijn markten.
deelmarkten kennen waarschijnlijk ook hun eigen
of beslissingshiërarchien. De aard en
VVL' ............ '...... ook de meest geschikte om
welke route, met welke
de distributie
zal in verschillende
zijn. Tactiek is de
h1"pncu::>n van het ...... "'rln,""!"
"' ...... "'11" .... " ..... 21
worden de combinaties
voor de diverse deelmarkten
scheiden in tijd naar middellange en
conceplt: 22
De karakteristiek van welk gewenst type product behoort op
naar de afnemers te worden gebracht en in
kwaliteiten.
conlceJ]tt: 23
en markt zoals deze hiervoor is vastgelegd,
in een kleine kring afnemers, door middel van
een kleine groepspresentatie of een lezing met
gekoppeld aan een andere Wek nog geen ver-
HTr:lf'h1-11c'\{'rnn dat het product snel op de markt verkrijgbaar zal zijn .
Proces .... A ... ,"""' .. ...,.24
proces met de technische en marketing
of er redenen om het bij te stellen?
op de Hebben we behoefte aan
105
",4-."".4-",114- 25:
Heeft de product-marktcombinatie
om de volgende, technische, fase
proces dan stoppen. Indien niet
te koppelen naar één, of meer,
DERDE
IIJ'''''',.,....".'"''I'''''''.'''','"' doel fase 3: 26
Nadat het onderwerp van studie is Uv 'J u" .... u ,
: 25
Voor studiemodule B3 is dat het verder en
het ingangsconcept van het gevelscenario tot een prototype op
ke schaal groot ongeveer 2 x 2 m en in de
werkplaats vervaardigd door de student zelf. Het prototype moet
minimaal als werkstuk zijn geassembleerd. Als wens wordt
nog aan toegevoegd dat het werkstuk toonbaar is, in een gecoate
en minimaal 1 glaspaneel is aangebracht. Het moet vervoer-
deuren en in de goederenlift passen. In dit stadium past
van het te bereiken doel. Deze beschrijving
onderdelen:
....... ."1I""", .. deel wordt wat de
kern van het
Een economisch deel waarin
bereikt zal moeten worden VUJUAlLUAA',,",AJl,
Een
111nanCleei maJnagemient: 27
in feite door
wordt
binnen de haar bekende grenzen "''-'J.u ...J"" .... 'J ..... __ te maken heeft de
tij dsinvestering van het van personen maal De
B3 module zal gaan worden, met
prototype in duo's/ trio's/ kwar-
tetten rr",,,,,,,,,, ... II/"+
3: 28
Een goed programma van eisen is in feite een beschrijving van de
criteria waaraan het product zal moeten voldoen. Per product kunnen
geheel verschillende criteria opgesomd worden. De bedoeling is
voortdurend, en zeker aan het eind van de 3e fase, resp bij de evaluatie
van B3, naar deze criteria terug te koppelen. De criteria kunnen zowel
kwantitatief zijn als kwalitatief. Het is goed ook onderscheid te maken
tussen eisen en wensen. Want een oplossing, die niet aan een eis
voldoet is immers niet aanvaardbaar, terwijl daarentegen een oplossing
die niet aan een wens voldoet, toch bruikbaar kan zijn.
Voorts is het belangrijk te bedenken dat er een zekere hiërarchie is
in het programma van of het lijstje van criteria. Dit heeft te
maken met de Het is in dit verband raadzaam
door te nemen. Daarin wordt een aantal proce-
om een voHedig programma van eisen te maken.
106
t"r«)(ltlctJrnarKt i.rll"",ni-iiil'L>iill-. 29
Een realistische productontwikkeling begint niet zomaar met een
idee. De realiteitswaarde moet worden geanalyseerd. Voor
welke toepassingen, voor welke type gebouwen, welke architectuur,
onder welke klimatologische omstandigheden, onder welke functionele,
technische en economische omstandigheden wordt
voor het product een passend antwoord gedacht op de vermoede vraag
of een gebleken probleem? Zijn er verschillende toepassingen ofwel
deelmarkten te onderscheiden? In hoeverre beïnvloeden deze
ten eigenschappen van het product? Waarin zal het product zich
moeten gaan onderscheiden van bestaande producten, die het zouden
moeten gaan vervangen? Hoe zou het product tenslotte op de markt
gaan worden? Hoe zijn de informatiestromen door de
beoogde afnemers, wie de makers, welke
rra ...' ....111'IT van het product aansturen? Met
programma van eisen en wensen aange-
VV'''V' .... ''''l'''' van de voorlopige marketing fase 2, is
ontstaan, die als het ware het
van het product op de deelmarkt.
andere op
oorspronkelij ke
"!';U,U!';"'I,",H''- inmiddels
, ... zo'n 0lll)ea,OeJIQ
schetsen en opslaan, voor een eventu-
..... .,. .. ' ...... ""Ulr 30
Wordt hier verder niet behandeld want het is in feite een van
de proces activiteiten uit de 2e fase. Het is wel om hier te
worden behandeld als die studie niet deze tweede fase inhaalt. In
hierna genoemde activiteiten 31 t/m 37 worden een aantal aspecten van
het te maken ontwerp nader onderzocht. Deze activiteiten kunnen na
elkaar met terugkoppelingen, maar ook gelijktijdig plaatsvinden. In
ieder geval ieder aspect op zichzelf een resultaat moeten opleveren
in activiteit 38 tot een synthese gebracht moeten worden. Het zal in
het niet verstandig in activiteit 31 een materiaal te
in activiteit 35 alleen productiemogelijkheden van dat
te bestuderen ed. Alle activiteiten hebben onderlinge relaties.
scheidt de verschillende aspecten maar kan niet de
van het weer samenbrengen en combineren.
ontwerp volgt in eerste instantie het
materialen die ten opzichte van
op: chemische eigenschappen, fysische
van aparte elementen, de subcomponenten en de
alsmede de combineerbaarheid. Deze studie wordt
productieonderzoek en het vormonder-
materialen worden vervolgens
chemische en
107
De voorkeursbenadering is er overigens niet
bij de chemische structuur, tot aan het
toe tot nu toe in de materiaalkundecolleges het
gebruik maar liever een 'topdown' benadering vanuit het
door eerst het te van het betreffende product in
vorm van een dat van de subcomponenten, van
de samenstellende elementen te komen tot de materi-
aaleigenschappen van
Elementvorm onderzoek: 32a
De hiërarchie tussen en moet
onderzocht in de vorm die ontstaat door het gebruik van een
bepaald materiaal, met die te is
voor een bepaalde moeten worden
geredeneerd van klein naar van element naar
naar gebouw, en van naar
tussen product en architectuur behoort daar dus ook bij.
&
waar op de diverse
h,-.'"\1111"\A· .... ':n ... 1" en de wijze waar op rYI"'''''f',rI""y''''
UOl"h,"\cnrl.e,n tot een component, die wellicht op
r>A ..... 1"\An'::.n1" invloed heeft op de vorm van de a T'7Ay"lt"l "'1' I
op de verbindingsmiddelen en methoden en op
Transport heeft zijn invloed in de vorm
en afmetingen, hijspunten en
het hijsen met de kraan
specifieke montagemethoden
Productie-onderzoek: 33
tot een
De grondstof wordt
per, buiten de bouw,
materiaal wordt
tot materiaal. Het
rU""(,',('"tl, ..q.L'\. standaard verhandelba-
re, tussenproducten,
'halffabrikaten'
de 'basisprofielen'
uitgebreide kozijnsystemen,
beschikbare materialen hout, en
gangspunt genomen kunnen worden voor een verder
gelden voorbeelden om een
werpen en te ontwikkelen. De vraag die
of
als uit-
resp
worden is hoeveel strekkende meters kozijnprofiel van een
bepaalde doorsnede in de toekomst zullen gaan worden. In de
verschillende materialen zijn en HU<.,",U"Uu..<,",
vingen bij de productie van zeer
opklimmende lijn van naar zeer grote aandelen in de productiekos-
ten per mI profiel, resp de van kleine naar
series is: hout, aluminium, staal en PVC. Deze
TPr'nn,l<->L''''1'l gaan over basisprofielen. In "",y'rl""'''' "''''f'U,lPf'VlrlCT van deze
tot elementen moet een aantal
108
specifiek zijn voor het materiaal en voor
is het materiaal gewoonlijk sterk het
is groter en het aantal elementvormen
nog groter. Maar steeds is dat er
een grote mate van UAU.tJAA'kU_
Kennis van zaken is dan ook "' .... ''' .... 1-h.::..o ... I''
nieuwe productietechnieken moeten
utJ...,"'U ... A ...... bewerkingseffecten te verkrijgen.
&
elementvorm ""...."....,""LJ..
Er zou hierbij ook gedacht kunnen worden aan diverse
tietechnieken die nog onbekend de en wel bij
andere industrieën in zwang zijn, auto-, bus-, trein- en
industrie. In de werktuigbouw of in de lamine-
ren en gieten. Ir. Jan van der Woord, Product-
ontwikkeling op het gebied van Materiaal & & Vorm uitge-
breide dictaten geschreven waarnaar wordt verwezen.
De drie hoofdtypen producten,
systeem- producten en een andere maar
wel duidelijke met van in de bouw.
kunnen ofwel in vele toepassingen zonder
systeem producten
om hun eigenschappen
VUl-lvl\"J.J. bestaan alleen maar in
van de projectarchitect verlopen
De genoemde
dus 'gesloten', 'halfopen' resp.
kunnen op hun beurt bij de
invloed hebben. Eigenlijk daalt
marketing op het
De studie naar verschillende
gen IS 111 fase van het proces belangrijk genoeg, om al een voor-
schot te geven op multi-inzetbaarheid van Om
verschillende lokaties te onderzoeken voor
de andere kant kan een standaardproduct in
Aan
buitenom ge ving ook steeds een effect geven.
aan een nieuwe auto in de
toepassingsonderzoek van
gezien door de bril van de
Een aanvullende visie, van 'consumerende'
projectarchitect wordt gegeven in ..nu' ..... H.'i ... .l'V ..... ,I. ..... v waarin het samen-

komt. In dat studiemodule wordt de "' ...... 'u .....1.6 ..... ..," ..... aarlgeteelra te schippe-
ren tussen de standaard afwijkingen die
menig projectarchitect zou willen moet ook
worden gevonden in de vrijheid, om
bieden aan de projectarchitect. En in de
producten, die de omissies van ...HU . .L.""' .......u. ..... /J .• V ..... U.VLVU
ten opvullen.
109
aan te
van speciale
en systeemproduc-
gegevens van de ontwerpende onderzoeksactivi-
teiten van fase 34
nog enkele malen
37 ontwerp, waarbij wellicht
voorgaande
ten, maar ook naar
liggen voor de hand)
verder uitgetekend en op
uitgewerkt. In deze fase,
creatieve wijze moeten
bevorderende methoden
Bedenk dat iedere vernieuwing
bestaande of bekende LvVHH"v,""-"'U;
....... 35b
worden gemaakt naar
onderzoeksacti vitei-
productmarkti dentiteit
beschreven, geschetst,
wordt
lLLLLUHJl'-""'J''- van het type product zal besloten moeten worden in welke
vorm, schaal, grootte en het zal gebouwd.
Het prototype dient in eerste instantie als controle op het en
ontwikkelingsproces voor de tweede
confrontatiemodel voor Ideaal een
prototype op werkelijke
gemaakt, maar
wellicht de ruimte, de en het
te vervaardigen, of een
resp een vervangingsmodel op
In het studiemodule B3 wordt na de
van een knooppunten in gevels, een
verwacht op werkelijke
pe moet passen de
In de module B3 zullen
in de werkelijke materialen.Dit prototy-
van de goederenlift op Bouwkunde.
middels een introductie cursus,
alle .lU,",L"U.A!:",'e',UA'''V1n ,"'n'l"'''
in de P.O. werkplaats, leren
in staal en in aluminium. Van
is op ook een zeer gedetailleerd ac-
tiviteitenschema te maken. Liefst vooraf ter bevordering van de com-
municatie in de groep.
Test en ..... ,.. ......... i-'l<nn .. ::'. 36
In de werkplaats, laboratorium kunnen nu simpele
proeven op het prototype worden
prototype betreft, in de materialen
manier samengesteld (onafhankelijk of met
op het ware grootte
en op een definitieve
de definitieve produc-
tietechniek vervaardigd), het om een globale
Ir!naflrio r!"01'"\,n-ru",rY om het functioneren
gedragstest uit te voeren, met
van het prototype op
van deze test moet worden lYorlnrolh1-
met gezond verstand
het althans een technisch
inspanning grofweg op
van het prototype te
wordt het uitgebreid testen van de
H'-'T'l1"'T"f-" laboratoriumsituatie
110
JI'\.V'I.JIJ"",''-'''''. Bij kwaliteit
..HUiIJ .................... """"""'",,, in korte tijd,
het testen indien
om met relatief
van een gevelproduct in een
getest, waarmee a.h.w.
resterende 20% nauwkeurigheid wordt beoogd. Omdat daardoor
van het onderzoek wordt gegaan, is een meer gesop-
benodigd dan die in de werkplaats aanwezig is.
fase nog een terugkoppeling naar voorafgaande
voldoen aan de gestelde criteria.
voortraject,
producten dalld\ver'keln
noodzakelijke kosten van een nulserie, een
1r1an1"1,:Jova producten naar het model van
de kosten van
Om
te krijgen voor die Vi<'U'-".iHJ'F,'-'
kostprijs + marge =
die beoogd worden door het rl1""11HrA product te worden vervangen. En
trek de van het met tot de finan-
ciële haalbaarheid op de
38
Voldoet het prototype aan de
opzichten?
en in
Het vervaardigde prototype wordt geëvalueerd naar de oorspronkelijke
evaluatie criteria (zie activiteit 31), Deze zijn architecto-
technisch en economisch gerangschikt. De mate van vervulling
van criteria wordt vastgelegd, alsmede mogelijke
en de redenen daarachter. Vastgesteld zal worden of proto-
mate tegemoet komen aan de gestelde verwach-
tie door
goedkeuring om naar een
bedrijf voor het
technische resultaten
koppeling naar
voortgang van het
er wellicht een
de goedkeuring
ook een terugkoppeling gemaakt naar de
111
eindresul-
voor
van het
de marketing uit fase 4. Is de directie van dat het
proces moet worden gestopt, dan volgt eerst nog een bezinning over de
marktpositie van het prototypeproduct in activiteit 42, alvorens het plan
wordt of weggeworpen en alle kosten worden
als de van is dat het
l':.'v'" LV I-IL. Ze is te zien een samenvatting van de
de gegevens van de voorlo-
product. De kans is
en het
akkoord
......... .... '.L.L de vierde fase een
...... ", ..... .... rr inhoudt.
N adat het product tot in het
er dus fysieke voorbeelden van
gefilmd kunnen worden voor nl",c.cp.1'"'rta1r1p.c
lingsfase in; de definitieve marketing.
gegevens van het conceptontwerp een "\7r"nol"l,non1
de reactie van de markt op het
ongebruikelijk dat de marketingfasen niet lineair na
ontwikkelingsfasen worden geschakeld. Maar met een (gedeeltelijke)
het gevaar van marketingaandrang en dwang vanuit de
fase 4: 43
productontwikkeling, een gevaar voor een
inhoudt. Ten opzichte van de tweede fase;
is, is de fase meer vaststel-
Ten eerste de productie
vast te stellen welke mogelijke
zullen kunnen
maken.
de marketing
En ten derde
plan op te
introduceren, een
112
worden
van fase 4 .
. U ...... ' ..... 'VA .. U' .. 'V productietechnieken
elementen;
samenvoegen van elementen tot
om uit elementen en
Deze
Ook de transportmogelijkheden en
resp. het monteren, installeren en
Een aantal prototypes moeten nu gebouwd
de Op een die een zinvolle
vormen tezamen
voor het
en de assemblage
componenten te
de superassemblage
op de bouw-
gegevens oplevert om daar een '-<""iUU'"J.,",.L uJ.u,J.J. ...
te Het van
van het prototype met
rlr.''''rtrlt:> "''''''VAU'''''',''''',,", ondersteuning,
Uit de gegevens van meest geschikte van
activiteit 45 en
kostprijsberekening urn,,,,,,,,,,"
materialen en seriegrootten een
'Jl.l<'-"-''''''-'L voor het product. De u,J. ... ,J.n .... 'uu,F,",.,-
tiviteit 48 zal de marktprijs, zodat de winstgevend-
markt ,....o.'"",l"w.o.-
presentatie van vorm of de vorm van
met beschrijvingen; (bezoek), groepsgewijs
uUF:'U""'VJ. presentatie in symposium od) of per branche (beurs-
kunnen de worden van de potentiële
Deze personen
van de routing die de
een hiërarchie is
"..,r'fY"..,rtrio het al of niet
van het product zal volgen: bijvoorbeeld
als van het type product,
vervolgens de
bouwmanagementbureau die
voor de Na de "" .. ,1-\001"01"'11 ...
hoofdaannemer semi -autonoom
concurrerende aanbiedingen hij zal
(soms) heeft en .... "'J.U ... ""J,i\.l.""'
dit ,,+1'''--1''', ......
of er iets
de aanvankelijke beslissers er weet van h",t'\I-\"'.rI
Alleen een directiestelpost
CTl"r'1"","o zeggenschap in.
48 ondernomen marketing
kan worden uitgevoerd, wordt
succes wordt geboekt, kan een
113
naar de resp. activiteit die het meest zinvol lijkt, het meest
uit fase 3. Indien reactie volgt,
van het ontwikkelings-
nlPrnrpCT1rlCT naar de deelmarkten en de
worden of
een meer gunstige gelegenheid worden afgewacht waarop potentiële
afnemers beter of dieper kunnen reflecteren. Indien de reactie positief
is zoals vermoed, dan doorgaan naar activiteit 51.
Volgend uit de overzichten van de meest geschikte productiemethoden,
plus de uitbestedingen en de geschiktheid van nevenproducenten of
subproducenten om het product gelijktijdig te vervolmaken Cco-makers'
met technische assistentie en resp. aanzien), volgt de definitieve keuze
van productietechnieken en -routes. Sommige van deze
hebben een vormgevingsconsequentie moet worden gerelateerd aan
marktreactie; zoals vervangen van een vloeiend vormgegeven
gietstuk door een goedkoper maar meer hoekig machinaal
onderdeel.
"... ........ ..-111"'''' ••• 51
" ' ~ " T " T " " " ' i n l T van het product.
de
de
de
LI'-''-HhJ''-'H,lF,'V,lJ, in gebracht, moet het
marketing plan worden afgerond met de marketing strategie. Die moet
uitstippelen hoe, waar, aan wie, wanneer en waarmee het product aan
het grote (beroeps )publiek zal worden geïntroduceerd. Welke zijn de
eerste activiteiten, welke de opvolgende activiteiten, welke
activiteiten als er mis dreigt te gaan? Is er sprake van een
schalige introductie, of juist meer projectgericht van een eerste 'pilot
project' met flinke kortingen om in ieder geval op de markt te n,'VLU,",'U
Product
Nogmaals wordt het definitieve product met
plan in aanwezigheid van
ontwikkelingsteam, mensen, en een
ieder straks moet besteden om het product
11'1""Q'lTf'\ I te
laten zijn.
l:ioe(JJ{elllrnllg directie: 54
Als samenvatting van voorgaande zal de directie het sein
moeten geven om de vijfde fase in te gaan van de productie.
Deze 'go ahead' houdt in de het startsein in voor
meestal Voor minder
zoals in in de bouw, wordt gewoonlijk CHlf'1O'''''''+ln, .. ·r!
ho""''''''++''''r'r van een bestaand met een
114
fase 5:
De vijfde fase bestaat uit een eerste
Die
VUl"vLJlv en toepassing van de eerste al of
niet betaalde proef productie, die met de nodige zorg van het technisch
ontwikkelingsteam en met de zachte bijstand van het marketingteam
moet worden begeleid.
KeaCl:1eS afnemers: 58
Als terugkoppeling na de eerste nulserie toepassing van het product op
werkelijke schaal en in een gebouw, worden nogmaals de reacties van
de afnemers gepeild, en bezien of deze reacties enige wijziging bren-
gen het product-marketingplan.
en
T1"01nC'r'O,A1"T moeten ook in deze fase worden
van de eerste
markt, de strategie
zelden dat er vanaf dit
zijn naar voorafgaande activiteiten. een
<TA'''A'''1''rI proces zijn de 'loops' echter kort.
met een kleine en langzame
als de directie enlof afnemers
een organogram van
een discipline die moet volgen uit
organogram. We gaan er
115
Beurs van in naar idee van architect Pieter
Zaanen. Dit leidde tot een drastisch uitvoering van het
alle stalen elementen werden
aan de
die de t-.. ""!r""" ...... +""r-.
dakconstructie) was een
ontwerpopgaven
en 2
In 1991 kwam bij Octatube via een glasgevelbouwer uit Hongkong,
John Hui van Reliance Control die de publicaties over de Glazen
Muziekzaal had gelezen, een aanvraag binnen voor twee hoge F-,-'-""-'.U"V""
des in de Citicorp skyscraper, ontworpen door architect Rocco Yim uit
Hongkong, te bouwen vlak naast de Bank of China van I.M.Pei. De
lobby op de begane grond zou 32 m hoog worden en aan beide einden
van de lobby zou een kozijnloze glasfaçade moeten worden ontworpen
en De breedte van de twee glasfaçcades was 10 en 12 m.
Het vertikale stabilisatiesysteem van de Glazen Muziekzaal met de
tegengesteld verlopende trekstaven werd ook gebruikt. Maar
aangepast, in een horizontaal in plaats van een verticaal
118
aan de enorme windbelasting in Hongkong vanwege
De overdrukbelasting in de Glazen Zaal
maar in Hongkong werd deze windoverdruk verhoogd tot
In is 0,75 tot 1,1 kN/m2 gebruikelijk. Het C"/C'TPt:1"YrI
de kromming van de trekstaven in het
en de staven uitgevoerd als dubbele staven: 2 x 27 mm rvs ipv
1 x 10 mm Fe in Amsterdam. De Quattro
200 x 200 mm boutafstand tot 250 x 250 mm met VJLVUJlVUI.'-'ii,
maar in wezen
Glazen
het
systeem het
bovenzij de) en naar
Het scheiden van
van het windstabilisatie-
konden opvangen ( aan de
op 32 m+.
voorkomend fenomeen ....."',,'''' ... --10 ....
De methodiek van en bouwen in Hongkong was op
Britse leest geschoeid: Britse normen Daarenbo-
ven werdt gebruik gelnal:lKI
van wolkenkrabbers. Op
van toepassing, compleet
mockup voor een
belastingtests werden in het Laboratori urn van
Rijswijk uitgevoerd. De mockup uit
breed met twee horizontale
in realistische condities kon
... werd een luchtdichte kast gebouwd,
kon worden gegenereerd, die tesamen met de H'O+"' .. ''' ...... ntJ>'
de maximale testbelasting zouden vormen. De eerste test
mislukte vlak voor het bereiken van het van
... rI.,,1" er 5,0 kN twee glaspanelen van 2 x 2 muit '-'L>' 1-' '" V "L'-''-''"
opgeroepen overdruk. De stukken glas lagen 15 m UP,l"nP,l't'ln
het laboratorium. Na analyse bleek gelukkig dat randbevestiging aan
het kast niet voldoende kwaliteit had en dat
Making
er de oorzaak van was.
en
is beschreven in
a Building' [20],
het Japanse glasbedrijf Central Glass,
Het bestond uit 19 mm
een en daarmee
voorzien van 4 gaten op 150
Het was deze Japanse
mislukken van de eerste test
I "' .... "'nc'''' markt het stijve Quattrosys-
"..., ....'....,LL'....,'" bestand zou tegen
test werd overigens
daarom niet zozeer als leerobject. Iets
Sabbagh's boek 'Skyscraper, the
van het feilen van een mockup test
119
een uitvoerige analyse wordt het opnieuw testen geen
nieuwe gegevens bracht.
De onderhandelingen over de inhoud
formulering en prijzen namen 6 maanden
toonden zich zeer .... """"rro'701-
tiebeslissingen voor te en
Voor het eerst in het bestaan van
werd er van tevoren een I-'J.ULLl'"UJ.F, F,VJ.HUII ..U>-"
nieuwe Quattro SR knoop met
x 10 m op een rij. En dat alles nog er een
eruit zou komen te zien. Waarschijnlijk
het wel wisten, maar nog niets wilden
dat zelf doen. Maar wij wisten het werkelijk niet en namen dus
met de een groot risiko. Hier begint dan ook case
na een interessant te worden voor deze n1r1, .... Ar>" .. "1-10
daarin opgenomen activiteiten
Doel: 3
in
ze beglazing voor LVVI-'U,,,"'U>F,VH
door zijn specifieke
vormgeving. Het Quattro
speciaal op te richten onderafdeling
Department moeten kunnen
proj ecten in Japan.
up in
voor
Glass.
Glass als kernactiviteit het produceren van .LJ.VULi"o,H.hl
met het oprichten van een onderafdeling voor Quattro SR
haar afnemers zou beconcurreren, was de gedachte
te blijven Asahi Glass die het RFR systeem had
bij Nippon Sheet die een licentieovereenkomst
Het adapteren en aanpassen van het derde
leek een om met relatief weinig
voor de Japanse markt te
van Quattro SR kunnen doen,
van de Department. Octa-
spelen de enginee-
zou langzamerhand
Om de
en daarna een inbouw in de speciaal
op het Central
contact
120
ten en
voor
met een of meerdere potentiële afnemers als verte-
van de deels industriële van architec-
Er was vanaf het ook al een 'pilot'- project
van het Seiroko hospital in Tokyo.
beglazingssysteem bestaande uit enkelglas (al of niet
industrieel vervaardigde koppelingen die aardbe-
'-'I ..... U.HA ... 'AA weerstaan, toe te passen voor glas façades en
regelgeving, hanteerbaar genoeg voor
genoeg om door Japanse architecten
lager dan de beide bekende
AH'I"' .. UF,'.V.I..1. en een technische opbouw die patent-
en Octatube
bleerd, alsmede een engineering fee voor het pilot
voorzag in een ontwikkelingsperiode van twee
keurig binnen de gestelde termijn uitgevoerd, de
en het pilot project zijn gerealiseerd en de termijnen
gefactureerd en ontvangen. Op Quattro SR systeem is
wereldwijd een gezamenlijk patent aangevraagd, met Central Glass als
voor het Verre Oosten en Octatube voor de rest van de
uitgevoerd in de engineeringafdeling
van Octatube heeft Mick Eekhout een monografie geschreven 'Guyed
Structures in and Steel, a Book on Quattro Glass', waarvan er
op het
kennis
twee copiëen bestaan met de toenmalige stand van de techniek
van kozijnloze beglazing als basis voor de overdacht van
In een drietal bezoeken zijn bovendien seminars
gegeven van één Mick Eekhout aan een verzameling van
verschillende afdelingen van Central De
11"\r,nn.rr ... ".T1t:> is nog niet vrijgegeven Central Glass
leidend tot een
waarna op elkaar
door een aantal malen correcties en
121
uit te voeren op de
activiteiten. De vijf aST)ectcl'ustel
Daken en wanden: 8.1.
Er
in Japan
horizontale vloeren.
kolommen bewegen méér dan kolommen
uit architectonisch oogpunt niet
'-"'-'-!L!V!!""'JlV J ~ m a n s e glasfaçades bieden de individue-
in de gewoonlijk royaal gedimensio-
'''V,'_ä''lcH.l.P'''''! en De zeer elegante kozijnloze
het probleem om de horizontale
n v.F".Uj'F".'"'u op te nemen in de kitvoegen, die behalve en
nu dus zeer vervormbaar moeten Productie-
moeten enkelglaspanelen nooit groter
x 2,1 m, op vier punten opgelegd, waarmee
H.lU'LU!UUJ'V modulering van de gevel is gegeven. In het dak is
sneeuwbelasting en hoge
raturen het gewoonlijk kleiner, met een optimum
en 1,8 m. In materiaal-technisch opzicht zijn glaspanelen
het vlak van de glasplaat en hebben in X- en
zijn.
en dientengevolge verdient een
de voorkeur. Maar in bepaalde
glaspanelen en in andere staande glaspanelen op zijn
122
voorschriften en de kennis op het gebied van aardbevin-
gen o.a. in de VS werden
werken op hoge gebouwen grotendeels horizontaal. Dat wil zeggen
vertikale gebouwen hebben in hun minst stijve richting een
horizontale bewegingsuitslag. De laatste die o.a. de binnen-
stad van verwoestte, zich in vertikale
gingen gemanifesteerd.
toepassingen van Quattro treffen we verschillende materiële
aan. De kunnen gemaakt worden
in glas en in samengestelde panelen, gewoonlijk
Elk glaspaneel kan vervaardigd zijn als floatglas, halfvoor-
gespannen of voorgespannen, in de uitvoering blank glas , dan
in de massa getint, gecoat of gescreend. De dikte
is gewoonlijk een functie van de plaatafmetingen
(wind-, sneeuw-, eigengewicht, personele en vanda-
De komen voort uit het ontwerp
van de gewenste onder-
verdeling en ot'rvn,""rt11"'t'!"I'"
Grote voorkeur uit naar
enkelglastoepassingen:
in grotere wanden
niveau vluchtdeuren bevatten.
volledig gehard en hebben een
enkel en
de mogelijkheid tot breuk vanwege
te minimaliseren. Central Glass heeft om volledig voor-
gespannen glaspanelen van zelfs 2 x 2 m met een dikte van 15 of
20 rnm te voorzien van een 3 mrn
spannen floatglas. Als
neutrale siliconenverkitting, met een
voorkeur in de kleur zwart, of, indien
stabiele uitvoering.
Glaspaneelkoppelingen kunnen gebaseerd zijn op een
plaatverdeling of een met afwijkende hoeken in en Z-richting.
De van de glaspanelen en van de belastingen beïnvloedt
zwaarte van koppeling. De koppeling zelf worden vervaardigd
van aluminium, staal of roestvaststaal en kan worden gelast,
I'-,,,,,'.u .... ,IA-........ of vervaardigd in een combinatie van vervaardigingswij-
zen. De bevestiging van de glaspaneelkoppeling aan het ( du-
kan op drie verschillende wijzen worden gerealiseerd:
dubbel mechanisch
half half
voor enkelglaspanelen:
123
tot een aantal karakte-
in
van heen en weer zouden moeten
aanvankelijk idee was om Quattro knoop te
het RFR C'uC'r",,,,,rY'I
dat een H-vorm
de vorm van twee Y's
hebben, Aanvan-
kelijk was de om een in het centrum te
waarom de boven-Y zou kunnen bewegen ten VI-','-'H..;.ULY
Y. Door de X-vorm, bleef knoop er
kregen de vorm van de knoop met dit principe
vormgegeven. Het zou wel alhoewel er een
nisme ontbrak. Het tweede idee was om een twee-assig scharnierpunt
te maken zodat het centrum van de knoop het ware kon kantelen
om de centrale as en daarmee de twee bovenpunten ten opzichte van de
twee onderpunten in horizontale zin konden bewegen. Dat principe is
uitgewerkt in een aantal verschillende modellen, eerst getekend, daarna
In vorm van stalen realsize modellen vervaardigd, die werden
aan de opdrachtgever.
De kan deel uitmaken van het
gebouw, in dat geval is
of een
vormen. Hoewel in het ..... t-,vu,"' .....'u
het effect van
er
liggers waarvan
worden belast;
Yierendeel- en
onderdelen afwisselend op trek of druk
constructies "koepels
spanten en kabelconstructies op trek.
voornamelijk op druk, trek-
De klant was het meest in trekspanten die we in Delft
in de vorm van gelaste of geboute trekspantconstructies opgebouwd en
uit massief rond staf hadden ontwikkeld als
tegenhanger van de actief voorgespannen
Ove Arup. De 'moeder van kozijnloze
jaren tachtig ontwikkeld door Peter Rice c.s. voor
Cité des Sciences et de 1'lndustrie in La
124
renswaardige stap
architectuurpers .
baar. Daaruit ontstond
men, die ontwikkeld
voorspanning, een grotere kleinere
onderconstructie overweg.
9
Voortdurend werden de LU.uuviiLiI'U.u,",
constructeur Rob Bakker
Central Glass. De
neering, een zeer en
engineering op twee verschillende
betrokkenheid om zowel open te
is concurrent voor het verkorten van
in een met korte lijnen tussen de
een uitstekende werkwijze om
.. bij het productontwikkelen te
door geworden. Maar bij simultaan werken met
is daar het probleem van de hiërarchie en vaste
Als twee met onafhankelijke honoraria, waarvan één
overheersen, tegelijkertijd aan een parallel
voor zijn
één aan het kortste eind, krij gt
en mag voor hetzelfde honorarium
een en ander ten genoegen van de ............. UJ, ...... ,"""
In dergelijke het de rec:eS5,Ie\'e
de dominante verzint
concurrent engineering met
In geval van SR
per uur betaald,
van Octatube is door het
het ontwikkelingswerk met
en industrieel ontwerpen
seerd, in vergelijking met
bedrij ven op elkaar
een verhoging van de
nieuwe concepten te De(]erlKen
ronde door de verschillende
mentariëren, waarna het concept
etc tot het uiteindelijk tot een
In de praktijk van de normale
concurrent engineering gewoonlijk financieel
I"'h1"l"'t',,,,, impulsen en wacht rustig
waaraan een claim op
leidt dat klimaat van tijd claimen
de messen op tafel. Maar
nog eens overdoen.
om af te wachten wat
toekomst toch vaker moeten worden doorbroken, op straffe
assemblages blijven van standaard of bekende
De technische vernieuwing is een maar onom-
keerbare dood gestorven.
125
OOI'lolJlil!e • 10
De eerste marktanalyse is gewoonlijk geschied vóórdat het initiatief
gegeven tot het starten van een nieuw productontwikkelingspro-
ces. PO is gewoonlijk een directiezaak en de directie moet bij de
beoordeling van de zinnigheid de marktinformatie ter hand hebben.
Een van de evaluatiefactoren nadat het productconcept is
gekomen, is uiteraard weer de markt: is dat een passend antwoord voor
de De tussen de vorm en uitvoering van het concept van
SR de begrote kostprijs en de reactie van met name
project was hier onderwerp van discussie.
dat het voorgestelde knooppuntontwerp nog
waarna alle voor het zicht
in het zicht en de
als de RFR
gedaan, werd een
de projectengineering voor het pilot
unten, alsmede het en
voor het pilotproject. Deze kwam
lijkbare Nederlandse maar
Glas er niet mee door te gaan. De van prototypebou-
wen in Japan liggen 100 tot 200 % hoger dan vergelijkbare Nederland-
se projecten. Pas bij herhalingen worden de gigantische initiële investe-
ringen terug verdiend. Motieven prestige en gezichtsverlies ten
van regelmatige klanten of toezeggingen liggen vaak ten
vu, .... ,."'."" aan doen van grote initiële investeringen.
in deze de gele niet werd kon
rrar" ... ",,,hl.rla,,,, .. rl H'r. .. rtCl .... dat eerste fase met succes was
10.2
van deze niet Is
in hoofdstuk 9, onder
10.3 DERDE
houdt zich met
productconcept van 1, reke-
de op dat concept, gegene-
126
12
te ontwikkelen tot
van functionele, en economi-
ft. .. r ~ + , Y h , , , , . , , , een centrale rol In de
sche volwassenheid, waarbij
conceptfase zijn een aantal aannames
troleerd, verbeterd, Ze moeten
eigenschappen dat het product maakt voor
wensen van de markt, zoals die aan de aanvang van het
was en die in de 2e fase van Marketing
deze doelstelling behoort ook
de te ontwikkelen en te onderzoeken
gecon-
aan
de proces duur en de proceskosten, ver-
men heeft van het definitieve product aan het eind van
titel in feite de blo kacti viteiten
meer energie en investeringen
fasen. Het is niet dat de 1 e con-
ceptfase maar 20% van de en ontwikkelingskosten absorbeert
en de 3e 80%. Een uitdrukkelijke budgettering, onderver-
deeld in de diverse is dringend vereist, gebaseerd
op een budgetpost R & D in het bedrijf als het een eigen pro-
ductontwikkeling of op een specifieke opdrachtovereenkomst
als het een betreft. Gewoonlijk is het
ontwikkelingsbudget een vast
14
Uit de combinatie van
2e fase van de Voorlopige
teit: de omschrijving van
vooraf bepaalde eigenschappen
bedoeld voor toepassing in Japan, in
als beglazing rondom
waar de progressie van de bouwtechnologie
kunnen worden.
Het totale Quattro SR systeem, bestaande Quattro
SR l.r .... '''n ........ lln+c.n
achterliggende stabilisaties zou in zijn LV L ..... UL',",'
1",",-'L'VVi.1U worden. In deze fase werden de mogelijkheden
glazen niet gezien als reëel in Japan,
(voorzet-)gevel voor door
geplaagde kantoren. In de marketing waren
zeer inventief en moesten vele
worden aangedragen. In deze fase werd aan
<:\T'II'",,1"lnn- voorgesteld.
" ... " ... " .... '''l. 15
fase moet een voorlopig marktplan
van de toekomstige
127
relatie met het producerend bedrijf. Het was met
in deze fase nog niet duidelijk hoe de dienst-
UAlt"IA,n111,CT rondom het ontwikkelde product naar de markt zou
urn,l"rI'::'n LU-I-U/=..,VV'1UV.L.L. Vanuit het moederbedrijf, de floatglasproducent of
ook kon concurreren met
atnlemlers van de floatglasproducent. Asahi Glass bleek twee
later een dergelijke semi-onafhankelijke opzet het hebben gekozen. Bij
het marketingplan in dit tijdstip behoorde ook de tussen de
geschatte jaarlijkse geldomzet, de individuele projectomzetten, en de
glasomzetten. Natuurlijk bleek dat de interesses van de rnr:''''''C01'"l1''r\rlllf''.",nt
van floatglas met mega-omzetten van een product met een rn11nl1'YHl
kostprijs totaal tegenover gesteld waren aan de zeer
Quattro SR De marKtplannt:m
van Glass en van Quattro SR stonden zeer ver uit elkaar. Het
was meer een kwestie van 'me too': Central que
coûte een
reren tegen haar twee grote
door de opdeling in
een voorbestemde verdeling van
gen. Nog voordat Renzo Piano's
was, wist der drie
zouden mogen IP1JP1''::'"
De
het t"",...hnlc .... I-\""
Elk van deze
worden voorzien van een
hebben om te kunnen concur-
bouwmarkt vertoont
"""" ... ,,.U, .... F!,"''''' ............. van ontwikkelings- en
worden in de zes hoofdas-
refereren naar (her )ontwerpen, in abstrac-
tie op papier en in concreto in de vorm van materiële modellen en
prototypes om van een naar een productuitvoe-
ring te gaan.
Nadat in de
nu
worden vastgesteld,
verwij zend naar
constructieve
16
128
moest
materiaal
ontwikkelingstijden en
overwegingen, vloeide j;;;.vJlU.::lI.v
staal voort. Deze
worden door was gegoten roestvaststalen knopen met een ",,,",u,u.,,,r-, ... ,,,,-,
van 12 weken voor het vervaardigen van modellen en het
de eerste stabilisaties hebben een vorm en uitvoering zeer
projectbetrokken moet worden ontworpen. Het te gebruiken materiaal
was bij voorkeur stalen massieve trekstaven, in tegenstelling tot
uitvoering in roestvaststalen kabels van de concurrentie, die
een hoge mate van voorspanning veroorzaakte en dus zwaarder belaste
Deze rvs trekstaven te combineren met gelaste
die tevens verbindingen hebben voor de trekstaven en de
Het staal was te prefereren boven aluminium vanwe-
en de gunstiger
dan van alu/glas.
Een met
niet gedachte.
nische veren aan het eind van
mechanisme opgenomen
tisch weer zou +Do..
de vervorming door
knoop die weer nul
het grootste probleem
op door aardbevingen en de
van het gebouwen van
129
Een 1"nT,np.rlp.
siliconenna-
naden daarentegen zouden over een 'LV',","-',,",
van 12 tot 20 mm tot 20 mm zij delings, naar links en naar gaan
Het tussen verticale en voegen kende
20 x 20 mm tot een of rechtse
ruitvonn. Het in te zetten siliconen was zeer tot
200%.
Een derde vormde de glas panelen, waarvan in het .....AE,"'ÄÄA"' ... ' ..
dat vanwege de veiligheid en het of
", ... r\ri1'f'Cl>l"1-r het uitvallen moest worden tegengegaan
nO()1C11paUteel door een dunne floatglasplaat.
waren de afspanningen. In
aatlwezlgne1C1 van aardbevingen dat een UH"'F,VHU'C""
Nederland toegepast, hier niet verticale ver-
gebouw- spanning, die aan de einden
constructie, ofwel een horizontale
uitwijkingen van het gebouw meer
met horizontale
vorm van de aan
voorkeur uit naar een horizontale
daarop.
Afhankelijk van de aard en
de gebouwconstructie ging
en draaiende
Een vijfde dat in de knopen o::Io::It1,UTP.71
moest zijn om als het eigengewicht op te
nemen en tegelijkertijd bewegingen te
alsmede van een te voorzien.
vorm van knoop volgde productcon-
cept, waarbij op X-vorm van Quattro, zoals dat
voortgebouwd moest worden, hoewel de H-vorm
bij RFR in wezen betere voor
Het paarsgewijs bewegen van de twee bovenpun-
de twee onderpunten middels de dubbele op
,..."'n.n ..· ... '''' as van de scharnierende drukstaaf zich van een
eerste A111hITt" ... n
en prototype met tamelijk gebaseerd
op een van 300 x 300 mm, naar een kleinere
.... van 200 x 200 mm afstand, waarbij de typische
Uctatllbe vormgeving met verborgen (aan oog onttrokken) mecha-
in het zicht werd De vorm van de stalen gelaste
werd ontwikkeld gietmodel, maar in
gietuitvoering vloeiender en meer
stroomlijnd kunnen worden.
19
Hoewel de zes technische ast)ecten vaak elkaar overlappen en in elkaar
grijpen, is een analyse toch voor de voortgang van het
proces. De glaspanelen in hun voorgespannen en al of
gelamineerde uitvoering
In de knopen konden de rt"Ip.,r"h'l111
nig vanuit het concept De twee te gieten
werden ook voor de uitvoering nog als
130
elementen vervaardigd. Veel
mogelijke toleranties tussen
de knoop moest een verticaal
met het glasvlak, terwijl
moest worden. losheid in beweging versus UHI'LL .. ..,.'U
Daarbij kwamen de van
elementen, de assemblagetolerantie van
rantie van de knopen op de
van de 'lnisfit' met de toleranties van
in centimeters wordt aangetroffen in
mechaniek van knoop slechts van mm voorzag.
draadverbinding hetzelfde beeld: in
moet enige ruimte zijn om te kunnen draaien,
vanwege de belasting in de vastgedraaide tolerantie
omdat elke scharnierachtige verbinding grote vervor-
knopen geeft, die in zin Een kleine
een vervorming in de glasplaten. Op dat moment
we weer eens geconfronteerd met het feit dat een bout ontwor-
richting van de steel over te dragen en niet
De stabiliserende construc-
van rvs kregen voldoende draadvormige
verbindingen weg te kunnen stellen naar
de fijnere in de uitkragende op
buiging belaste beperkt zijn, in de op trek
belaste elementen de """"n''''...:7r:...·LF,U'''' ..... van scharnieren geen rol '-'1J' __ v .. ' .... v.
20
ontworpen worden dat ze
zowel de mechaniek als de f"'r ... ..,,_AIL ... '-", .... u.rO:Hl1rhnrcrp'n
ties zijn uitermate en
Van Ford wordt gezegd dat hij
principe heeft uitgevonden. Vóór
uitvalpercentages van onderdelen
maar weer te hameren op passingstoleranties van de als
voorwaarde voor een efficiënte Daarvoor u,,,, ... rl.::,, ...
digde onderdelen vlak voor en tijdens
werkt om te passen, zoals we soms in Met
name op dit onderdeel namen de Japanners van ons over.
Het lijkt wel of ze minder gehaaid in het ontwerpen van een
concept dan het perfectioneren van een bekend "'-"1"''''''''''''
zich tot de mogelijkheden van
snel in het geven van adviezen
van projectconcepten. Het werd in feite gezien als de
op het ontwikkelde ontwerp.
· .. ., .... ""t'..,. .... 22
Na deze zes aspectontwikkelingen en -onderzoeken werden een viertal
F,'"' .. JH, ...... n,... twee stuks van een knooppunt dat op twee aanver-
131
wante de van het .......... ,"'..., ..."" ....' .. u .... ...,. ill ustreerde en
twee fuH size tests van breed en
ongeveer 2 x 2 m. Deze
van ongeveer 6 x 10
was van een
het binnenste kon hP'XTP()"pn door de
en nn"pr.nrn
wijze (langere duur) en een
van overdruk naar onderdruk)
begeleid door een hydraulisch
glasgevel met scharnierende knooppunten en
in
m en
van het binnenraam-
kon worden om de
De tests
een standaard watertest. Een aantal laboranten had zich tijdens de tests
opsluiten om te controleren of er van waterpenetratie
was. Ze er overigens met hun standaard helmen en
standaardgevel
aan de hoge
Buddy Hollie-fans. De laterale uitslag werd
vastgelegd. De aanwezige glas-
mclenlaalà strak en aaneengesloten in horizonta-
per rij een vervorming op
""'''t'·11A1 .... Afl probleemloos.
inmiddels hoog opgelopen, en het was ....... A ....... "'.".'\.
afgeschreven op de
Glass concern, en niet op het
ontstond een passend prijsniveau, ten opzichte van de Europese prijzen
ongeveer het dubbele, maar gezien de intensieve persoonlijke bemoei-
met het project zijn de initiële kosten van Japanse bouwproducten
altijd
25
Vanuit de criteria die de directie van Central Glass bij het verlenen van
'-'I-" ..UU....,J.H had gesteld, was het prototype een acceptabele VjJJLV..:J •..:J.lLlf;;.
nrnlllJlK>lr" 26
J.J."" •..,J.'-"."" er tevredenheid over het gevoerde proces.
proces en maakte de
HHJ'!-.· ..."u. .... " om over te gaan naar een eerste van
het Dit is
132
11.
U!-,'..-' ..dCtUJ.- of
voor
Omdat op een directe vraag van de 1"\1"r'1"",---tr.llt"f'h1t"",...-t
van het het programma van eisen en wensen
en indien er behoefte dit
ook snel in een discussie kan
tingactiviteit opgenomen. Voor de
de
Als voorbeeld van een is het en ontwikkelpro-
ces van de treintaxi gekozen. Over het algemeen zijn speci-
aalproducten of speciaalcomponenten delen van gebouwen. De schuil-
zuil is echter een zelfstandig bouwwerk, een gebouwtje op zich, dat in
de openbare ruimte in de van Nederlandse treinstations is
als wachtplaats voor reizigers van de treintaxi. De schuil zuil
een
niet
voorbeeld gekozen vanwege de complexiteit van
ontwikkeld bouwproduct. Het proces vond bovendien
de nabijheid van de auteur. Het is een zeer opvallend
waarvan er nooit meer dan 120 stuks zouden worden
De zou de identiteit van de treintaxi bepalen en
opdrachtgevers worden
nu dankbaar
F>Viii"' .... van teksten van Sam van en één van de
",,,·M'n,,,, .. " van Dok
11.1
besloten ro .... ,...,. ....
Treintaxi (TT, heden
de
ning TT is een volle UV'..,.LLLVi
standigheid. Een van de kenmerkende verkooppunten was dat
een nooit langer 10 minuten zou hoeven wachten en dat
hij altijd een taxi zou aantreffen. Op de locaties die toen bediend
werden, was dat redelijk waar te maken, gezien het reizigersaanbod en
de schaal van de plaatselijke Een mogelijke expansie van
TT zat vooral in kleinere De korte wachttijd en de klaar
staande taxi zou daar echter niet waar te maken zijn, zodat een schuil-
gelegenheid onvermijdelijk werd. TT en Dok Produkt-
ontwerpers bureau van vier in
133
Amsterdam, dat zich toelegde op producten voor
opdracht tot het maken van een ..n.H.l .... ,.J'-'lU
vH'u...,r .. ...,u .... u'-'H ... met de ontwerp overwegingen
van Dok Produkt
vlot met een reeks concepten waaronder een kwartcir-
dak aan de paal en een gekromde
uit een stuk aan de paal gemonteerd. Kenmerkend voor het
was in dit stadium al dat er zowel voor als achter het scherm een
onderdakse schuilplek Dit concept werd verder
Als een omlij sting van dak en wand in krom
buis met in de vocabulaire van het
haltebord. Bij het maken van een 1:5 ontstond het idee het dak
transparant te maken, om het te krij gen. Presentatie
geschiedde in november 1994. van en kwaliteit van het
verkoos TT in april 1995 om met Dok te gaan.
na .rlI.,,·.'ii ... "",..",rii,..., ... ht-.
tussenliggende tijd had TT
een
een
een
met behoud van de bestaande paal niet meer te
Dit betekende een aanzienlijke uitbreiding van
met vele onvoorziene aspecten. Daarbij
naar een introductie per 1 December 1995! Dok
en een taakstellend budget overeen
op een dergelijke korte
doorlooptijd en zoveel nn'h""I.l'p .. ,rI"" nieuwe aspecten. De breedstrekkende
taak en het daarmee vertrouwen dat TT aan Dok
schonk kan worden genoemd.
voor dat een opdrachtgever een bureau zoveel
mei 1995 TT zo snel mogelijk een
aan zich te binden, om deze direct te
betrekken in ven een definitief ontwerp en om zo bestaande
know-how en bouwelementen te Met Dok en adviseurs
Inkoop van NS die met een
grote frequentie
Deze nlD ... lr'rr .. "''': .....
producent. Dit
is van groot
raken en blijven op het
voldoende druk op
geselecteerde
geschreven notulen
ingewerkt
besluitvorming, voor
en voor '-'\..IJl.l'" 'U..LV op de
134
'oenillne COl1lceJJt met 1:1 ........ "" ..... r ... u,.....
3
af of het conceptontwerp wel voldoende
in stijl met het motto van Dok 'zien is
ontwerpfase daarom voorafgegaan met
1 : 1 mock-up in hout te maken. Er werd een regen-
(het was midden en al
zou moeten
om recht van voren 1nll'An"'lo .. ,rla
sche het gekromde
was het zeer simpel om ter
achteren plaatsen van één zou 1-I"'1'U,",",U.
bloot gesteld
dak
vondst. Met de verschoven wanden was een aC"\'l'Y'In"'I""tt'l'''C'
te maken waarmee gereageerd kon op
ter plaatse. Een programma van eisen
van de proef werden opgenomen.
locaties met foto's om inzicht te krijgen in de nl-:.",tc"n,fTc<r·An.rht·''''0
beschikbare ruimte, soort bestrating en
opzichte van stationsuitgang.
en 4
had via haar bestaande kanalen vijf
benaderd werden met het ""'''''''71'"\<,17
van de status van het van Dok,
Dok stelde aan TT voor om Octatube als moge-
van glazen componenten bij proces te
bij Dok enkele ideeën over toepassen van
knowhow en durf op dat gebied nooit er doorheen te
TT echter als zesde producent toe
voor de vier
",,,, .. ,l"\l,,,,rhnfT toe te lichten. Enkelen namen
nieuwe
tieke materialen en HJ. ... 'F, ... 'J.J..J'lUJ.\ ... U ... , ..
kandidaten te vinden
frame met een frêle De informatie
ken door de producenten werd
ren in ontwerpwerk.
Octatube werd rond
waarvan iedere
onervarenheid van '<Jv ............. v'-'
aan een adequate .LI.H ..'F, ....'.Ll.jJ' ... Ll .............
135
concept te schetsen. Eén
vervolgens
van
ter
fase snel van een
naar een lichtvoetig
in de
kon Dok direct lnC'I'"\t''I''\I'"\t',,,_
van
plaatsing en nazorg. Octatube was immers geen organisatie
was om op basis complete producten met een
groot aantal verschillende componenten te vervaardigen. Er werd een
scorematrix waarbinnen aan
LV'-'F,'-'j\.VlJ'U op criteria zoals: verwachte visuele kwaliteit,
waarde van de bijdrage aan het ontwikkelingstraject en
betrouwbaarheid betreffende de doorlooptijd. Opvallend was dat TT in
de buiten de beoordeling wenste te houden! De
totaalscores van de producenten liepen niet significant uiteen. Besloten
offerte aan te vragen op basis van de laatste
schetsontwerp, zodat prijs alsnog een grote
zou gaan In samenspraak met iedere producent afzon-
derlijk werd .... p ...'''-'.o.A.o...., .. '• ..., producentalternatief voorbereid, waarbij de
tot dan toe esthetische schetsontwerpen van een constructieve
en werden voorzien. Iedere producent offreerde dus
op een ander het op henzelf toegesneden ontwerp.
Dit mag betrekkelijk uniek worden Normaal volgde
met een uniform
11.2
Doel Definitief
Na de selectie van de producent, in een uitgebreid bouwteam-
overleg de verdere ontwerpontwikkeling ter hand genomen, om in een
korte tijd te komen tot een hoogwaardig tegen een redelijk
lage en voldoende inzichtelijke prijsopbouw.
'-'U 1. LU<1o,l, NS Inkoop, Dok en
accordeerde, financierde en
het ""'i'(T, '111TI11 0''''111''''''11
len en uren met een vast Au."' ... b,"'arh'\,"' ....... "'111ta .... '"
Haar
""Jl .... """', • ..., Criteria: 7
een duidelijk herkenbare
13.000,- excl BTW, in een
van
op de
"'A'-''''UAA'''''''.'''.''_ J.V\.IU U'.-'" "-' •• ,u. ....."'u kunnen "JA"';O ..... geplaatst en een jJJ.UUL"".U1F,
van de eerste per 1 februari 1996 op 25
officiële ingebruikstelling.
"""'.II.Jl.II. .... .... 'Un .. 8
Het ontwerp van het definitief ontwerp zoals dat door Dok werd
ontwikkeld, bestond uit een grote zuil in elliptische doorsnede die door
het dak heen stak, omringd een dak, met twee
136
ronde
met
twee zitbankjes en 1n J,r""1T,r'A
Door contacten
straatmeubelfabrikanten en de het bouwteam
een antivandalisme gevormd, op 'sterkte gehuld
in kwetsbaarheid'. Niet wantrouwen naar publiek
onverwoestbare maar vertrouwen laten
elegant en ontwerp. De
in met Octatube naar voren
perfect op deze aan. Zo was het veel
oogde, men zou snel beklimmen hoewel gemakkelijk kon.
Overwegingen waren nu volgende:
Vorm 9
Een verticaal element als
duidelijke kleuren en met
was een transparant
wanden. De zuil
herkenbaar
u ... <,,,,,-,,,,,-, aanduidingen.
en twee ronde
de naam 'schuilzuil', De was in een .. "'rn1rI10 ....
centie van het oude in en kleurstelling. De
van de zuil was in de loop van vervormd, van een
tot een plat-elliptische vorm, om te scheppen voor
functies. Naarmate het werd wat er meer
de ellips meer 'opgeblazen'. Lang er
met de meer dynamische afgesneden bovenzijde
horizontaal afgesneden die was. Het ont-
van de kosten: de schuine 'bisschopmuts'
11"\1111/011"... •... ",,.. • .0. en
De diameter van was te groot om te geëxtrudeerd in
aluminium: 300 mm breed en 900 mm De zuil moest worden
samengesteld meerdere onderdelen. Constructief was er
een verticale " ' H " l ' - ~ .... "'HJlF-. vanuit een betonnen
van
Demonta-
ge moest vanwege het AI",lrt .. anl,,,, .. 1r
en Daarom werd besloten tot
van oproepinstallatie
een stalen skelet van
vierkante en een van De beide
ronde kopzijden zouden in een extrusieprofiel de
panelen in of staalplaat.
in het buitenklimaat en van beschadigingen,
op aluminium. (Zodat er in 1997 zonder schaamte
,..., . ., ...... ,_ in ontvangst kon worden genomen).
Vanwege het van zo compleet mogelijk
werd er een bovendaks aangebracht tussen
en bovenskelet, en bovenbeplating,
voor de constructieve en de afdichtende
het r ... 'l1 .... C'1""''M" zou het deellos meereizen.
Vorm Dak: 11
het dak
door een
mr.,,.,..?, .. "1'"'> test had
twee achtste cirkelsegmenten in
opgehangen aan midden-
tot een vergroting van het dakvlak tot
waren. In contacten met
137
octatube werden ideeën die leefden omtrend de
wat voor straatmeubilair tot dan toe zeer
was, Het buizenframe verdween. Het dak
ging bestaan uit twee vrij glazen platen die in het midden
op een uitkragende drager, die tevens als goot
Later ook deze laatste 'laffe' ondersteuning toen bleek dat
een volledig vrij hangend dak haalbaar was, waarmee de kwali-
teiten van glas volledig tot hun konden komen. Een geheel
transparant dat uitkragend en een beeld van kwetsbaarheid gaf en
daardoor ook een sterke eigenwaarde kreeg.
Omdat aan de orde kwam dat bij toepassing van F,V'"UUH.H"",,,",A
één laag wellicht getint kon worden, dienden de
metrisch te zijn om te voorkomen dat er twee
geproduceerd diende ten Het dak
vorm met twee ,.HH.'''''_H,,",',,", r>· ... v.o,"oO-,rY\o ... 1-,:' ...
12
Het dak zou kunnen een enkele voorgespannen ofwel
twee voorgespannen platen van
II<'I"'.,,\I-... ·"" ..... roo in de zuil: 13
veiligheid tegen
in een van beide
zou kunnen bestaan uit
en geheel voorgespannen
Om het moeten stationeren van een taxi op stille locaties
r""", .. nnr1'''T te maken, wenste TT een oproepknop in de zuil, waarachter
telefoon schuil ging in contact met de
TT voerde zelf de aanbestedingsonderhandelingen met de
van de intercominstallaties. Lang had TT te
vermijden dat een 220 V aansluiting moest worden
te verwachten malheur met de locale
verlichting door TT zelfs gedacht aan '7A1''''P.rot:>lluAt:>rl1,no-
natie met accu's: suggesties die door de
opgetrokken wenkbrauwen werden
com onvoldoende versterkt kon worden
leerde TT voor een permanente 220 V
verlichtingsnet. Op vele werd ............ LL.L,",,",
ven tevens een
op de zuil: 14
met geplakte letters op de
komen in de zuil voor informa-
tieve het definitieve
programma van eisen was al van een vitrine ergens in de zuil,
die de krant van die zou tonen. de bezwaren van Dok
over de gevolgen van het gebruik (een idee, maar hoe
lang gaat het goed?), zette TT door en wist trots te melden dat het
NRC-Handelsblad wilde Zich bewust
wetend van zette Dok
138
aan het ontwerpen van een
weer sporen te verwijderen zou
ontwerp ontstond een ,","'L'UV.LV v!-'.n ..".1UlliiF.
een mogelijke mislukking
Geheel in het karakter van
J"..'-'VV J".. ..... LL glasplaat-
je met extrusies op het
glas paneel een
uuF" ..... U'"'i ..... ook de verwachtingen van Dok " ..",,,,.-t'''''''++'''1"".rI
van en en oriëntaties
van windrichting en iV,"'!-'i.iVJ'"HU.F.
dat een variatie mogelijk moest zijn in
Met een standaard diep dak of een
op een smalle stoep kon
uv ...... u .. "-''' ..... 'B nodig zonder dakje en zonder
zo uit kwam. Er bleken dus al 5 te ontstaan,
waardoor het in de assemblage (ook niet
De kunst bleek al
ontstond een
achteren en een afschuining in de aansluitende
ten met veel spiegelsymmetrische elementen. Er moest in een vroeg
...U""JLU wel een schatting van het minimale aantal van
verschillende typen met een overmaat aan onderdelen.
AUA""'","_",,"'" en
werd een
en ontwikkeld
een gelast stalen skelet, aluminium
lflPP1"riP ellipsranden en kolommen,
geharde glazen
roestvaststalen
speciaal
een betonnen
en de krantenvitrine. Van elementen moest de vorm worden
en ontwikkeld en moest er worden gehouden met
bevestigen in verband met het ten
van onderhoud, eventueel door Op
verschillende bij
zone kon zijn met tolerantiespelregels. De door Dok toef!et)as1te
leek op van de toepassing van plaatwerk bij
ervan uit dat een ontmoeting van
Er werd juist een ruime kier .hV ...... met in
Voor de ontmoetingen van op glas en
139
de .... .. JL • ...,
aan het aanbrengen van een
Een duidelijk van
gebogen panelen, die door de niet exact
in maat te garanderen waren. Ze konden op excessen
keurd, maar bij afkeur wilde geen producent meer
Dus ontstond er een evenwicht met toelaatbare toleranties, die in het
midden van een 1,2 m brede plaat wel 20 mm bedroegen, dat wil
zeggen: 10 mm naar binnen en 10 mm naar buiten. De bij de NS
gebruikelijke opstelling van glazen wanden met vrije onder- en boven-
sloot gelukkig naadloos het tolerantieverhaal van gebogen
aan. In de samenwerking tussen Dok en Octatube bleek soms het
cultuurverschil in de vorm van de gebruikelijke toleranties die bij het
industrieel ontwerpen in de orde van een honderdste tot enkele milli-
meters liggen, terwijl die bij het bouwtechnisch ontwerpen van milli-
meters tot centimeters gingen. Een plaatverwerkend bedrijf die voor de
andere te werken dan een plaat-
toeleverde. Een
waar
aluminium
in
voorwaarden
thermisch
het
middels roestvaststalen bouten. Een van deze overwegin-
gen pas in het uitwerkingsstadium duidelijk, maar in feite
behoorden ze thuis in het ontwerpstadium: vandaar dat ze hier enigs-
zins anachronisch behandeld worden.
gesprekken met de producent en met
subproducenten, zoals de aluminiumgieterij en
gebogen glas, werd de realiseerbaarheid van de
gecontroleerd. De laatste ronde tenslotte was die van de
die zou moeten worden opgezet. met de associatie van een
assemblagelijn van een kleine vliegtuigfabriek in het achterhoofd, werd
een serie van 20-25 stuks schuilzuilen verondersteld, die
ductie zou worden geassembleerd.
Economisch 18
de eerste contacten met NS
voor complete als voor
opgegeven. In eerste UAUM .. U"H""
140
er
worden
met een
stalen ellipsbuis per 13 juni
N a de ontvangst van het
werd medio juli 195 een
optimalisaties werd een Y.VJLLLLLLJ.'-'
de kosten van de Ar\,tUT<"'"t'r\,r.r\tnr1
Irl
,rc.l1n,rr
werd duidelijk dat het Dok r.r\tnrP>1rn
was de keuze van de producent ....... " ..
11.3
Nu de voor de volgende fase werd genomen, aan-
genomen naar de volgende fase: de ontwikkeling van het
definitief prototype zou moeten worden
werkelijke materialen en de laatste perfectionerin-
Er was een kort tijdtraject gedacht van augustus
Dat bleek zeer kort gezien de aanmaak van speciale
j:;;.H ...'L'-'L' .... n.J.· ... vJ.J. en dergelijke onderdelen. Heel belangrijk
LlvCH.loJoJ.LUlF, om in deze fase reeds te investeren in matrijzen voor
en In feite vond daarmee door in de
van tijdbalken die normaliter achter elkaar lopen: van Proto-
en Productie Fase. Een vorm van concurrent engi-
van het prototype en de enginee-
Dit is er de reden van dat in deze
case van een van de productiefase
reeds in het prototype fase worden behandeld.
19
De doelstelling was om per eind december 1995
mee aan de kandidaat franchise een
prototype te kunnen tonen.
20
Dok zou het definitief ontwerptraject leiden van het en van alle
terwij 1 de producent voortdurend
ven. Om tijdverlies te besparen werd voorgesteld te
van een plus': een vast percentage voor engineering en
winst en risico, bovenop de opsomming van onderdeel-
en de assemblagekosten. Vanaf moment kon Dok
aanvragen en bespreken, technische besprekingen met subproducenten
voeren en zo werd Dok ook medeverantwoordelijk voor de financiële
opstelling. Vanwege de betrekkelijke kleine schaal van het project
dat een formule te zijn die redelijk werkte. aan
op de assemblageprijzen moest worden om
'-'J.J.1'J. ..... '"" ........... schaaleffect te kunnen meetellen. Het was voor Octatube
de ontwerp ontwikkeling op deze manier te laten
de post onvoorzien van meet af aan klein
de vele aanvullingen op het ontwerp voortdu-
op de moesten worden toegepast. Het kostenver-
een open boek. Door deze openheid werd gedurende de
gewerkt met een voorlopig contract,
141
feitelijk pas na het van de productie voldoende definitief
was om te worden getekend. Ook doordat voortdurend materialen
en mallen moesten worden besteld, vooruitlopend op het definitieve
contract, liepen ontwerpontwikkeling, op onderde-
len en prototypebouw door elkaar. Voortdurend moesten
afgesproken van 'deadlines' waarna het niet meer op tijd
gereed zou kunnen zijn, de benodigde 'lead-in' tijden en
eersteling producties van onderdelen). In sommige gevallen moest de
volledige serie van alle onderdelen van één type worden besteld,
alvorens een onderdeel kon worden ingebouwd in prototype.
De openheid van bestellingen, redenen voor veranderingen en
.uuuu .... J."'u waren gebaseerd op een basis van vertrouwen. De werkwijze
naar het prototype week sterk af van wat gebruikelijk was. Over het
een producent om componenten uit te voeren als
het nog moest worden getest. zou de
die daarmee gemoeid waren uitstellen totdat zekerheid
over het functioneren van het ontwerp. Gezien de uiterst
productietijd van het prototype tot de eerste serie (ongeveer 6
was het onvermijdelijk dat componenten direct
definitieve vorm Het werd
door niet door een natuurlijke maar puur door
Wat het eerste moest het eerst op
al vroeg in october
nog niet bekend was.
de
....... '.A'"'I-,,.., ... 'AA van "''-''UH'',..,,",
hiervoor uitvoeringen waarmee men zich niet vastzette voor
latere wijzigingen. Zo kent de dakplaat maar één tolerantiemaat: in zijn
ophangpunten. Verder bleef ze vrij van de constructie. Nadat voor
onderdelen eenmaal de definitieve bestelbeslissingen waren
genomen, viel ook een Waar ontwerpers de
gen tot gedecideerd
van TT
haar begroting een
van de sterkte en
eindeloos te schaven, werden ze hier
Het ontwerpwerk van Dok in n..--,-I?ar-h+
aangegeven traject, Octatube in
had opgenomen:
en het maken
van
ren, soms tot en met het bezoeken van de
in om de resultaten van de AA""Tt:.'"".rr",."A,'i'lf'T.
nenten te controleren. In die bleef de taak van '-'''''UU-f.LI'''
durend meetekenen aan het met Dok
lokaties en
soms via altijd via
,+"i--",,,rt .... + en via de PTT en dat in 120 treintaxi steden.
142
kolommetjes
rT101""""" .... I,.- werd vanwege
stukken (2 voethelften, kolomvoetje,
van de vacuüm folie/zand
gieten afgebraamd (zoals gebruikelijk) en om een gelijk-
matige kleur te verkrijgen en afbraamsporen weg te werken. Alumi-
niumkwaliteit AlSi 10 Mg. De kosten van matrijzen,
dfl werden geheel geamortiseerd op het project.
22
de beide vlakke zijden van de zuil, onderdaks en
uit een onderdelen met een verschillende
vorm, waarvan er twee als deurpaneel geopend moesten kunnen
als toegang tot het elektrawerk. De keuze tussen 1,5/2 mm
en 3 mm aluminium werd na het vervaardigen van proefstuk-
ken door een geschikte subproducent in aluminium verkozen. Bescha-
L..V' ....... ""L. niet tot corrosie leiden. Niet de thermische uitzettings-
deze keer een overweging, maar de perfectie waarmee
zich liet zetten, buigen en walsen. De kastjes
overigens wel in thermisch verzinkt staalplaat
in staal was laswerk gemakkelijker uit te voeren
en vervormen van het werkstuk.
vingen en gleuven voor
een kleinere ronde An,pft1ftCT """JOrCA.,
stalen staven in te kunnen ""'"'0.1".+",...,.
plaat zouden verzorgen resp
glas. Totale matrijskosten voor
en werd ook geamortiseerd op het
...., ..... , ........... " •• voorgespannen 24
De glazen wanden
Vanwege vandalisme ging bij
gelamineerd en
een onbetaalbare combinatie.
hoek Coolsingel/Blaak in Rotterdam
beglaast met waar
143
I
I
I
,', I
\l.,
J
• '. , .
I "
I
I
I
I
I
t
I
1
I
I
I
I
I
I
I
I
,
t
I
Twee gebogen glaspanelen zullen nooit op elkaar
U .. UAL>H.U ..... 'AA met tienden van mm afwijkingen, het maximum wat
kan opnemen. In plaats daarvan zouden de twee op
elkaar moeten worden gelamineerd middels epoxygiethars. De van
het zou verdrievoudigen, met het voordeel dat het
breuk zou blijven hangen in de twee zijdelingse sponningen. Het
gebruik in Nederland was echter veel simpeler: er werd enkelglas
gebruikt bij abris en snel vervangen zodat vandalisme geen sporen
nalaat en daardoor ontmoedigt werd. Dok bedacht een weg: hoe
beter verzorgd, hoe meer de kans op respect en hoe minder
schade door vandalisme. ir Paul Mijksenaar
speciale grafische screening te ontwerpen voor de CCv'HJ"'-'-"
en kwam met een stramien van kleine
Dit ontwerp zou op het waarna
tot 570 oe en de "',... ... "',:"",." ... er in feite zou
rr",T·n .. lucht een snelle afkoe-
zou in voorgespannen
en een trekzone in het hart van de
Het gebogen glas dat
een typische
binnen de overeengekomen
was in het midden kleiner dan
toe groter. Het leek daardoor dat het
midden knikte en aan beide zijden was. In het
al gesignaleerd, maar was als een
fenomeen gekenschetst. Bij de latere serieproductie herhaalde
op identieke wijze. Bij de krantenvitrine, opgebouwd uit twee concen-
trische glaspanelen, ontstond daarmee een sterk variërende
ruimte, die in een afdichtend rubberprofiel moest worden opgevangen.
25
De dakpanelen hebben door hun
kwetsbaar karakter. Van meet
van Octatube het
met geleidelijke randover-
afmetingen met een
De dakpanelen werden
vervuilingen minder ....... , ... "-""'.I' ...
voor de schuilende mens tevens een
terwij I deze toch op
'7,,...II11'h,,,, .. was door de lage hoogte en het perspectief van de
van te zijn de glasplaat
werden twee gelamineerde modellen
van Octatube belast tot breuk, erop te
en door er met stalen pijpen op te slaan. Vandalisme was nog
bij
lijkbaar met gewoon
er in onderling overleg naar
Het bleek dat bij breuk van
als een dweil naar beneden kwam, door de
twee platen. Halfgehard glas had een ander
het enkele grote scheuren, verge-
Doordat de patronen van de scheuren in
144
elkaar er na breuk
paneel niet naar
v",""",-v",h) maar één enkel dakpa-
de post-Rietveld generatie
bedorven door een metalen
'-'L-o .... ·UAA 11 H. zou aantasten:
om en werd in-
een aantal perforaties had
te laten passeren. De installatie werd aangelegd door een
onderaannemer. Er was enig experimenteren
om voldoende akoestische demping te genereren om daarmee de
door de beplating van klankkast voortgebracht, te onderdruk-
ken. Een normale telefoon kende geen rondzingeffect tussen luister en
spreekgedeelte. Om bij een intercom te voorkomen dat het geluid uit
de speaker door de microfoon werd opgenomen, heeft het een schakel-
systeem, dat één richting van de communicatie steeds wegdrukte. Dat
kwam de verstaanbaarheid niet ten goede. De mate van wegdrukken
kon alleen aan het echte product worden ingesteld.
TT in een
stalen binnenmantel en een
IrA1'"trtc"", worden n-a'.uic·"",,1
van
LVi"-ViJ.Jlii!'; door Dok,
moest via modellen nog
in de
op heuphoogte. Paul
intermediair naar grafisch kunste-
had de bewegwijzering van
trok het bureau de opdracht naar
zichzelf toe. Het ontwerp van de op afstand gezien
van vlekjes bij bleken te bestaan uit een
van kleine symbooltjes gerelateerd aan reizen,
weer en voor enkele citaten van beroemde
later stadium heeft het de vormgeving
de vitrine ter hand genomen in een bijpas-
r1i:t,;:'''lUlJ.llJlll'Ul'''''' ........ 1 ... 1I- ..... ih" .... n. 29
de assemblage van het eerste prototype werden een klein aantal
gebreken ontdekt, voornamelijk van passing en toleranties van verschil-
lende onderdelen. de vereiste korte doorlooptijd was voor een
145
stijl van seriedelen waarvoor
moesten worden vervaardigd, werden uitgewerkt in
o-"'l'n.H"l'''',Pl'r1IP alle maakdelen waren alleen nominaal bemaat.
nl'f"\Tn.T'U1'"'''' zou daarmee als voorbeeld dienen voor de produc-
geconstateerd konden nog worden 1".""\.IV.l.l.lj;.,V'-'.l
U.ln.'-'.up"'''' weg: talloze producten bereikten markt
er maar één tekening van werd het model
informatiebron. Dit ging goed zolang men niet van 1-"".1,,"[70
de informatie, verzameld prototype,
Maar door de goede voorbereiding op het
(engineering), alsmede van individuele
van de onderdelen vóórdat ze tot een
zuil waren 0-"":1",,"'11'1
kelijk.
gelijmde
introductie
geen wezenlijke wijzigingen .l.lvvu,c.-...,-
het minst gelukte ontwerpdetail
het gevonden: nota bene een
Uctatllbe maar in verhouding van het gehele ontwerp
in massa te
evenwichtiger indruk
Een stoere knoop zou een veel
gaten in de plaat moesten worden
was het achteraf niet nodig
leiden naar minder ,..."' .......... ru ... " ..... +h' ... '''' ....
Ko:stp1rUsbereke:nmlg: 30
Inmiddels waren de kosten,
open tot stand gekomen en
gecontroleerd, gestegen tot een bedrag van
bedrag dat, gezien de geleverde
voor
Go
na de publicatie aan de pers medio december
Doordat er toch al
van de ellipszuil
Het had kunnen
tot het start van de productie van de gehele een en ander
verkrijgen van goedkeuringen voor plaatsing,
en nutsbedrijven afuankelijk zouden
zijn.
11.4
Reactie onrl"'!:lIl"I'1tOf,,"V,,""O
De was zeer .... ,....<"1-H"1-
ging akkoord met begrote .. l.V.>L", .. 'Vt--"'L'-"UHJ.F,V.U.
schema: 33
Al tijdens de aanloop voor
groot aantal bestellingen
serie. Om de productie van
moesten matrijzen worden velrV2Lanll2:Q
de en
niumextrusies, de en in
de kleinst mogelijke series.
Tegelijkertijd met de van het prototype moesten ook
146
serie
reguliere
Engeland, Duitsland en Nederland.
Bestellen en 35
het
De matrijzen en gietmallen waren voor het prototype reeds besteld en
behoorden in feite dan ook tot de prototypekosten.
rrC1UI.ICllie in Elementen:
Conform de eerste ervaringen uit de prototypefase met hun terugkop-
pelingen werden de elementen vervaardigd in diverse fabrieken in
sen en
producent
componenten uit een projectmagazijn
verricht door personeel dat
beetje vrijbuiterig. Het kostte het manaJe;ernetlt
om voldoende discipline vanuit
be rondom het ontwikkelen en bouwen van om te zetten
in een efficiënte productie van een kleine serie. De serie kwam ook
nog in en stoten tot stand doordat aan vergunningszijde
voortdurend belemmeringen werden ondervonden voor de uitvoering.
Overigens: de Amerikaanse industrialisatie na 1945 bracht de mogelijk-
heid om in de lege vliegtuigfabrieken industriele woningen te vervaar-
voor huiswaarts kerende soldaten. Echter bureaucratie rondom
hypotheken en bouwvergunningen zorgde ervoor
stroomlijnde productie van honderden per
147
Erkenning
Goed
Industrieel
Ontwerp
bij tientallen en LVJ.hHVLLv failleerde.
raIlSDon: en lokale 11>./0..,."" .......... "''''. 39
vOlortles1:errlC1e route van drie .u ..... JLIl-..,VL''''f'o.''"' ...... lC)Canes.
de drie schuilzuilen en na
vroeg afgeleverd, uitgehesen en met de
in het eerste half jaar onderhoud vereisen,
de krantenvitrine en
in
scharnieren en cau''''''''''b'
gebreken direct H1A,1"rlt:.n
kinderziekten in de detaillering van
.-.-.""',,<' ...... ,...,, ... treintaxichaffeurs zorgen ervoor
Er heeft nauwelijks vanda-
lisme tot onze en tevredenheid, overigens.
Per 100 zuilen blijkt F,vJ.J.u ........ vJ. ......
Van de totale geplande
ongeveer een honderdtal
houdsperiode van één jaar; moet er !--,,,",AAAA'''''V
1 " " " 1 " " < l 1 " ~ l h " " uitgevoerd worden. En dat is veel
Ten aanzien van
Y .... j.Y"-'j.1J1." opmerkelijke beelden in
en ze beschutting voor
per maand.
wachten. De schuilzuilen functioneren dus tot
148
De bouw zal door de overgang
ren, maar het is wel een
architectuur en is zeggen.
van de architectuur "'''0'1''''1'11'10'..0 met name door
tuele fase sneller dan de
mogelijkheden die de
aantrekkelijk geworden dat
conceptualiseren van een complex
ruimtelijkheid en het maken van de VViHJU,'F-,"'''''
overmatig veel energie in de ontstaat een
wordende kloof tussen de en de
Het wederzijds invoelingsvermogen verschraalt. Op beurt
kelt de technologie van het bouwen zich grotendeels buiten het ge-
zichtsveld van architecten. nieuwe bouwmaterialen, bouwpro-
ducten en bouwtechnieken zijn geïntroduceerd, grotendeels door
Andere weer geïnitieerd door voortrekkers onder
Weer andere zijn uit gratie geraakt. De huidige
mogelijkheden wordt door het groeiend specialis-
niet meer beheerst door de architect. De bouw-
geworden en de verschillende aspecten
verweven en dat architecten zich
daardoor voelen.
tectuur op gespannen voet staat met
" .. "'n1T'o,,,rArI spelen het meer .... ".',LA.
12.1
revolutie. Het Rijksmuseum
in Amsterdam waren in aanbouw. Er waren praktisch nog geen auto's.
H.P. Berlage's goederenbeurs was in in aanbouw. Het
nieuwe materiaal gewapend beton was via de Franse Monier
en Hennebique op weg naar adolescentie, meer via praktijk dan
theorie. Slechts gaandeweg ontstond een correct inzicht in krachts-
werking van dit massieve constructiemateriaal. In de voorgaande
decennia waren geheel beglaasde gebouwen in parken gerealiseerd.
Winkelstraten met glas overdekt. Maar deze hoogstandjes van
werden niet erkend als architectuur. De aanleg van
spoorwegen voor een reeks grote brugconstructies en stations.
De stalen of Forth spoorwegbrug bij Edinburgh van Benjamin
Baker was, ondanks het aan analytisch rekenwerk destijds, maar
dank een inzicht in het krachtenspel, gebouwd als een
buisconstructie met gigantische uitkragingen. In Parijs voerde Eiffel in
149
boven in zijn toren die
later gebruikt zouden worden door vliegtuigbouwers. Echter de kloof
tussen architecten en constructeurs was groot. Tijdens de laatste
eeuwwisseling was er sprake van een die
overladen was met cultureel maar had
stimulans die de onafhankelijke
... Er was weinig sprake van dialoog, laat staan van vVJcUVU.lIC.UV
is de situatie een eeuw later. In
waarin architectuur en bouwtechnologie
is integratie wel bereikt. Echter de jaren
wordt nu door velen als een oude patri-
gelegen laat liggen aan de van veel
om hun eigen identiteit uit te kunnen drukken.
proberen fanatiek .de intensive care situatie van
door steeds weer jeugdactiviteiten te
I-V,"'.l'l..V'.lU":'Uf",V mogelijkheden te beschouwen.
met hem omdat ze weten dat
willen
zoals Günther tseJtlm::;cn
en het revolutionaire
Renzo Piano en Richard '"'
van de technische voor
Britse high-tech architectuur van de LUVLLUF,"'"
Richard Rogers, Nicholas Grimshawen anrlpl"'jC>n
dat de bouwtechnologie onontbeerlijk is en heel
voor de architectuur. Om de en
van Norman
is het besef rrPl"TtY\P,r1
draagconstructies in stalen buis te benadrukken
[10] al eens geïntroduceerd. Op het gebied van con-
structief ontwerpen heeft het bureau van Ove Arup in die tijd een uit-
stekende roep opgebouwd. Peter Rice, Martin Francis en lan Ritchie
veel nieuwe ontwikkelingen van geraffineerde bouwtech-
nieken. Echter de bouwtechnoloog moet zijn plaats weten: bouwtech-
wordt door architecten dienstbaar gedacht aan de architectuur
en mag niet Peter Rice was het prototype van de
architectonisch denkende constructief ontwerper, die een
en bouwtechnologie tot in het klein-
Als een van laatste werken geldt
Airport van Renzo
Ook Calatrava
oon en
soms van kunst en De genoem-
zich in uitzonderlijke
een breed spoor waardoor de subtop en de een
met minder heroïsche projec-
ruimtelijke omgeving vormen. Voor
in het ontwerpen, ontwikkelen
bouwcomponenten, is
150
de relatie tussen architectuur
in de bouwtechnologie
nentontwerpen een .... H ....... "_ .... " ...... ""
vanaf invalshoek
over de bij drage van de
wezenlijk onderdeel
En
logie overgedragen naar een ...
technologie in de toekomstige
in aanzet gegeven en door te zetten.
12.2 DE
De ruimtelijke omgeving wordt
verblijfsruimten, openbare verkeersruimten, gebouwen en bijbehorende
De uit elkaar getrokken en indertijd door CIAM
krachtigde in de ruimtelijke omgeving, zorgen aanvankelijk
voor helderheid. Maar naarmate haar populariteit stijgt, ontstaat er in
werk meer armoede door het isolement van functies. Nu
gaandeweg in de stedelijke omgeving weer samen-
tot een hogere vorm van rijkheid van leven en
wordt wellicht niet de puur functionele gebruiks-
waarde, maar zeker de belevingswaarde intenser. De stad is ontstaan
als een kruispunt van verkeerswegen, menselijke contacten en materiële
Gebouwen kunnen zelf ook de complexiteit van een
kleine stad van menselijke communicatie.
kader van het modernisme de latere architec-
worden
ralisme
een verschil in
leidt dat tot
schoten en de architectonische
moet met
slechts
gevolg. Alles
elk binnen een of twee decennia
volgende substroming. Het structu-
het niveau te
samenwerkend Het vormt een
151
karakter van de o.JUlllvJlHv
van het Modernisme in
als antithese
overheersen. Iedereen
alles en
Een
is het
van een
grote gemeenschappelijkheid
mogelijke zal de
weer distinctief en
maatschappelijk proces
de tij d. en van
tegratie en komen moeizamer stand en kosten fortuinen in
die voorbereidingstrajecten. in
het openbare gebied is een moet
worden, maar vaak loopt het op Er moet worden
ge1'nvesteerd in het zoeken naar een beter evenwicht in dit publieke
integratieproces, zodat het bestuurlijk weer hanteerbaar wordt. Is het
niet beter dat de op het van de
zeventiger j aren hun ontdaan gaan
worden! Op universitair de een duidelijk
voorbeeld met instelling van een structuur.
In van toenemende informatisering en moet
gesteld of het nog wel logisch is voor een zo snel
samenleving een omhulling te waarvan
en bouwen zodanig lang duurt en de materiële
dat elke voortzetting van de veranderingen
laat Moeten we in de toekomst op U-,-,.'-<ViJLU-V
in het verleden! Zo ja, hoe aanpasbaar moeten die
Dat leidt naar een ander antwoord dan Archigram
waarbij gebouw van de toekomst als een
materieel skelet wordt gezien waar-
naar believen kunnen worden
en Uit materiële veran-
binnen een 1Yll1n'fl-.""
van het Centre Pompidou ontstaan.
Het is overigens een van de eerste
idee van Archigram zo
verandert aan de
waarop het was en waartoe het
kan met een beperktheid van visie
hebben. Na twintig
in de verf gezet en ziet weer uit
vend veranderde. Maar veel van
tachtiger die met hun ,H'I..\',JcVLUV.I..I.L.l.E;V
koketteren, blijken toch onveranderende
is het concept
Het is momenteel nog niet zover dat het omgaan met de virtuele
van de computer de kijk op de gebouwde werkelijkheid heeft
Maar de imperfecties en de gigantische energie die
het materiële bouwen met zich meebrengt en de An-''''1''Ie-l"'h111''1
tie van de virtuele werkelijkheid zal er in de toekomst een overgang
vinden van concreet naar abstract, van materieel naar
wordt opgeroepen door de ogenschijnlijke
van een nieuw ontworpen gebouw op de compu-
kunnen worden gegenereerd. Overigens is bekend
wat getekend wordt, ook werkelijk bouwbaar is. Aan de
van materiële de logica van de bouwtechno-
152
en rationele budgettering moet eerst voldaan worden.
de nieuwe gebouwen van de huidige eeuwwisseling valt op dat ze
in het algemeen niet uitblinken door technische nieuwheid, maar eerder
composities zijn van bekende onderdelen, vervaardigd zijn uit bekende
en via bekende productiewijzen tot stand zijn gekomen. De
SllmemneJlmg van gebouwen kan soms op onderdelen excen-
om het gebouw te laten Gewoonlijk is
de positionering van materiële componenten in de ruimte
de wordt gegund. Het anders
van onderdelen in de ruimte alles met
vorm, en componentvorm te maken.
wordt door de ,,"' .. "' ..... ,,;."' ..
Zonder de hulp van teken- en
voor en
was de architectuur nooit of slechts moeizaam van het
stelsel los gekomen. Een enkele schuine of
Scharoun en Aalto
van een niet meer in
is, wordt een grens
toren is
hand vervaardigde
met niet-orthogonale
schuine
gemakken van de rechte en het orthogonale
tegenstelling tot de scheepsbouw architectuur ook
zonder gebogen en schuine Is scheef en krom waan van het
moment! Het werken met de computer aan deze complexe geometrieën
gaat overigens ten koste van tijdsbesteding door velen, zowel in
de voorbereiding als in de uitvoering: het kost veel energie en
tussen hen.
opgebouwd om het
proces te laten Door de introductie van vele
heersende
die buiten dat gemeenschappelijke
nu echter zeer
op dat er geen weg
hoc sanlenges:tel<le
die voor een
ervaringsveld
Het lijkt er
de
elkaar H/nrrlp'n is de leercurve niet
In de & rationele
naar het
bepaalde kennis
153
ten van nieuw ontwikkelde bouwtechnieken door de nieuwe
De oudere generatie kijkt aanvankelijk met
gebrek aan kennis van de jongere op het van '-VV"LHH'-'-,"\.,
maar zal vervolgens verbaasd later te moeten constateren dat men
na een bepaalde inleertijd nieuwe
Daarmee durven ontwerpers ook in
in stoutmoediger voorstellen te maken,
weer een stuk verder trekken. Deze
op de van ontwerpers op het gebied van
bouwtechnologie. Ze lijdt vanzelfsprekend schipbreuk
zich alleen houden met het conceptueel en
op het bouwen.
van bouwtechnologiestudenten in Delft leert om
gebruikelijke werkplaatstechnieken prototypes van
ontwerpen, deze zelf te vervaardigen en ook te
gaan zich over tot tien jaar manifeste-
ren architecten bij de materialisering van
consumenten ten opzichte van
zien architectuur en bouwtechnologie als een
tandem solo kan. In professionele toekomstbeeld is 10 jaar
geleden de term geïntroduceerd: een ontwerper van
is het neefje van de
COlID]:)0l1lellltarCJl1t4ect', die op het bureau van de architect de onderde-
len van zoals de "'.,.,I1Y1I1n • .,."".a .... l!-.'uro1l-
weroper
cent van '-'IJ'""'-' ...... '-' f',n.rn,r\r\11t:>1nl't:>11
van een produ-
vrC)dllctC)ntwerV4er dat doet
voor bij het
ontwikkelen van 11H,.l1HTc>'
de partijen er een uitvinder cum
de brug vormt tussen en bouw, en
wende en verrassende wijze in een menging van "-'10"'-',""'-"'1''-'-', HTat''''l1C'f'ha..-
." ..... JIH.a.'-'u •• uF,'"' aspiraties.
industrieel ontwerpers proberen de zeer beperkte keuze
van de in massa vervaardigde consumentenproducten voor consu-
ment om te zetten naar een keus. De bouw is traditioneel
p'e
1
we,eSl op de wensen van de klant. Een aannemer
wat opdrachtgever wil; hij volgt
vV'''''''''"'',l.'''-'.1.1 in de bouw, met name die van systeem-
weten
pas het programma
eisen van consument-architect
voor het betrokken
u.""''''''J,''F, tussen
aan de vervaardiging. In de bouw
',-'UULF,V' nooit weggeweest.
is dat er de oorzaak van dat de industrialisatie van de bouw
op het niveau van seriematige prefabricage. Een graad
zoals de productie van auto's gebruikelijk is,
fragmentatie van opdrachtenstroom en
VVJlh'l.UH'",,'U,V"'V"'''''''U, nooit op vergelijkbare wijze op
als de kleinste onderdelen wel
industrialisatiegraad neemt af in
. Maar de bouw heeft haar
154
eigen charmante om binnen
en efficiënt mogelijk te werken.
digd met behulp van computergestuurde
handelsmaterialen. En als de
bouwcomponenten weer manueel/machinaal
kwaliteitsniveau en prijsniveau van volledig
blijft dan uiteraard een wensdroom.
Kwaliteit was traditioneel iets dat op de bouwplaats tot stand kwam
en daar ook kon worden Met
meer gebouwonderdelen die buiten
hebben zowel de ontwerpers als de
verloren. Met de
is ook de dagelijkse controle op het
or .. 11'1"", .. 1" en aannemer uit het zicht verdwenen. De
te onderdelen is afhankelijk van
van de betrokken producenten. De laagdrempe-
er enerzijds voor dat weinig producenten het
bouwproducten te ontwikkelen en op de
letterlijk van
nieuwe initiatieven te
aanbiedende partij,
architecten cum suis
ingeslagen is de visie van
vaak meedogenloos. offers
op
gebouwd hoogstandje. Zo zijn zowel het betrokken ............ H.".U.U ... 'u .....
het beglazingsbedrijf op het nieuwe
Nicholas in Londen failliet gegaan, maar
en de architect geprezen.
Behoudende ontwerpers menen dat in
de materialen en technieken bekend zijn en kunnen worden. De
architect in het algemeen veel meer selecteren en combineren dan
opnieuw uitvinden. Er is inderdaad een overaanbod van middelen om
mee te maken. Daarbij komt echter dat er regelmatig
in onbruik raken. Gerichte belangstelling een volwassen
schuiven en op iets Na
en ontwikkelingswerk weet
in uitgewassen
die niet meer vuil ondanks regen en l1Pt"rQ'lo::IlT
hAI .. h"",.... architecten nu geen belangstelling meer om dit
beton wordt nauwelijks
om vurenhouten
te timmeren voor het verloren gegaan.
De keuze van architecten te
maken met
geven aan het gebouw.
In de Hrc .... I",,""'"
lijkt het een ''-'F,'-''',C>L'-'lULlF, om de toene-
mende van electronische via het
155
onstuitbare en de ontwikkeling van de computer te huisvesten
in hun tegenbeeld: uiterst materiële en zware steenachtige gebouwen.
wordt meer de hoop op eeuwigheid uitgestraald. Eerder komen
voor een eigentijdse expressie verfijnde bouwtechnieken in aanmer-
die met zorg en intelligentie ontwikkeld zijn. Dikke
wassen grindbetonpanelen hebben het afgelegd
hangende gevels met sandwichpanelen opgebouwd uit een natuursteen
iLUVVL"'.""'!". van enkele millimeters op een stijve aluminium honingraat.
Sandwichpanelen hebben een energetische verantwoording zonder
warmte-accumulatie. Glaspanelen krijgen een steeds hogere
gecombineerd met een hoge lichtdoorlatendheid en een
transmissie van In de toekomst zullen er glascoatings
ontwikkeld met eigenschappen die zich naar wens aanpassen
en het tijdstip van de dag als reactie op de hoeveel-
Die regeling van fysische
meer mechanisch te worden
Monde Arabe van Jean Nouvel of
overgang te
in Bouw-
technologie lang
lag aangeschurkt, naar de Werktuigbouwkunde, die met name in de
onderdelen van het
gebouw meer
installaties maken tesamen vaak al meer dan de
uit. nog steeds
van wezenlijk belang, maar voor architecten
omdat er niet in ontworpen Ze hebben
afgelegd.
Daarmee is de bouwtechnologie verder ontwikkeld, helaas ten koste
van ruimtelijkheid. Hetgeen overigens niet wil zeggen
dat de minder sculptureel moet worden. Maar er gaan
meer warden verloren in de waan van de complexe geometrie. Archi-
tecten die altijd en voorzichtig aan 'duurzame'
tectuur werkten en de zonoriëntatie als uitgangspunt namen voor een
ruimtelijke van hun gebouwen, zien nu met lede
ogen dat de noordoriëntatie voor lichtgevoelige activiteiten verdwijnt
maar de
Duurzaam
lang voordat
de De woonomgeving
meer op logische duurzaamheid en oC>ro,e>r"'lC',
de
hebben
156
de duurzame materialen dan ook voor hun zorgen;
hoe materialen die nog lang mee maar nooit
vorm van elementen of worden
want tussen en hergebruik zit gewoonlijk een genera-
opvattingen. In de architectuur tot het eind van de
van onderdelen altijd
natuursteen werden als kostbare bouwstenen
van latere generaties, totdat de tijd van
hergebruik een eind maakte. De politiek
ontwikkelingen naar de meer
.Lu .... •.u ... 'J.. in de Ook de bouw als
industrietak, toch al een betrekkelijke levens-
duur hebben, doet graag mee met dit ...... "'.H ........,".
Het groeiende om te
teitseisen brengt een veredeling van
daardoor niet meer te her te rYnl ..... "'lr.:: ....
siliconenranden in de dubbelglaspanelen
glas zozeer dat er een veel
staan. Dus wordt dit
reflecterende zilverkleurige en
hergebruiken. Dus wordt er i'l .. V,C>LVUUA
kunnen als niet degradeerbaar
tie coatings moet dus weer
zijn.
12.4 IDEE EN
door hun gebrek aan kennis van
van industriële en geprefabriceerde bouwproducten
vergelijking met producenten. Producenten
kennis
Van
mede voort uit het aantal
in de overlevingskansen van
Het ontbreekt hen aan
afzetgebied.
vanuit
te
komt
ontwerpinput kregen. De manier
op gang te brengen
brengen tussen architecten en
respect en vertrouwen. Een
niet meer durven of een <=""".nUL'-'"
Innovaties van bouwproces sen en
worden voorbereid. Het
buiten het proces van de toepassing in
een vooruitlopend of parallel
teem. Scheiding van ontwikkeling
zijn oorzaak in het
kent doeners en de
157
in
1111'1IAua"t-1,:>-t" onderzoek met een iets
zullen
kan
ontwerp voorafgaan, bij
ontwerpen en tijdschriftpublicaties hoofdaannemers
geschiedt dat door en organisatie. produ-
centen vindt
naast de
de
onderzoeks- en ontwikkelingswerk plaats, dat
de opwekking van nieuwe producten dan
en levensduurverlenging van bestaande
of beoogt.
van van bouwopgaven
wen is ook sprake van een l<V ....'H'"'H ...... ' ......... v mroeamme:llDlg
den en begeleiden van
complexiteit werd daarmee
managementlagen een Deze
in hun autonome gebieden en vvl""""".,-,jj
proces. Hoewel elk specialisme autonomie en
inhoudt, het in de bouw een
te schuiven: van de
aan participanten
vraagt om opschoning, en
bouwproces. Concentratie van en verantwoor-
__ "1'. ___ '._ zou de verhoudingen in het bouwteam aanzienlijk "t:>1t"np>lrI,"'_
ren. Het is aan zich sterk genoeg kunnen manifes-
teren om de aan het licht komende wildgroei van bouwmanagement
weer hun te en daarbij voor een groot deel hun
hAl1UT1 .... l"Af't:Jo'" weer te herwinnen.
zich vierkant voor taak
worden
uitvoering
verantwoordelijkheid voor
prefab gebouwen en hun
in werk
jurisch wel maar een nnlht:>CTl"llr\t:>llll
is. We zullen het hopelijk gaan meemaken dat de
keningen van de architect in Uh'>".'"''''''"'
correctheid van
daarop verlaten.
Tenslotte moeten
van alle
die neergelegd worden op
het steeds
en
specialisten
van
sluiten. Geen enkele van de bouwteamleden zich in die zin Lr,l1 ... .,,,,, ....
onttrekken, geen enkele en ook niet de De bouw
158
teamformule
productie
behoorlijk
vooruit, terwij I
meer materiaalgebonden
nu naar mijn weten in geen bouwcomponent
stelsel
ge-
een
zal het
matiseerd geplaatst, bijvoorbeeld met van een barcode. Er
zullen aanzienlijke moeten worden gepleegd in het
uitvoeringsproces om de winst in ruimtelijkheid door de computer in
de conceptuele fase mogelijk gemaakt, niet te verliezen. De voortrek-
kers van door de computer gestimuleerde geometrieën zoals
architect Kas Oosterhuis, die in hun ontwerp instrument tevens een
12.5
zien om tot betere ontwerpen te komen, zullen hun bouw-
van het uitvoeringstraject in eerste instantie op
moeten nemen om kloof tussen CAD en
(Computer-Aided
DE
steeds meer aan nrC'l",II'.::>
Locatie en ten 1"\r\'7'I"I'"\1".::>
auto's en vervoer
de infrastructuur
onveranderbaar
gen die een decennium
een
door de voortschrijdende HHLllU<LUL
voor en
verblinding niet meer te combineren met het werken achter computer-
schermen. De betekenis van als uitkijkmogelijkheid bij
het gebruik van computers neemt af. De betreffende Arbo-regels
kunnen worden aangepast. De huidige kantooromgeving wordt door de
half uitgedraaide TL-buizen steeds sfeervoller. Het gebouwen de
als haar meest belangrijke deel zal het evolueren van organi-
satie met haar tijd moeten symboliseren. Het gebouw wordt een
159
driedimensionale
twintigste eeuw kan
vele architecten elk op hun en in een
...... L .. 'AA'-''-'.L ontwerp
mee te geven.
ten
van het duurzaam bouwen zal
en abstrahering van gebouwen ten
functioneel en esthetisch een
Gebouwen in vloeroppervlak en
overigens ook langer kunnen meegaan met .. ",r\rI"',"'r1
en andere op dan in zuinig
strak getailleerde ook dat vereist een
",",'-"'HF,'"' Nederlandse 11'H'0<'1,."' .. ,I.-."'''',...,',,"
ontwikkelingen in hardware en software van
een vergroting van van een
en perfectie van uitkomsten tot
gevolg kunnen factoren blijven na de visie van de
opdrachtgever en voorstellingsvermogen, het zoeken naar
ruimtelijke en onverwachte verrassingen in het werk van
architect belangrijk de kennis, kunde en
het inzicht van de architect om de meest materialen, elemen-
ten en te compositie van enkelvoudige
materialen via allerlei te kennen en te omschrijven.
In toenemende mate met voldoende kennis en
als de revolu-
visie moet de architect integraal voor het
lijk kan op continue basis F,V,JV.l.JIH.,,,,VU
Ad hoc projectvoering, waarbij niet
1-"" .. rn"I-n wordt gemikt, leidt niet tot een
In gevallen zal voor elk
benodigd hetgeen tenslotte zal leiden tot verlies aan
en een langzaam uit het zicht
mg:ezc;me '7"'''1,,-1-'''''1 ... + naar een betere kwaliteit.
samenstellingen, details en materiaalper-
van bouwtechnologie vereist dan het
van de ..
Na design volgt enginee-
een goede uitvoering van het ring,
ontwerp
van Bernard
zeggen traditionele
daken in zijn
staalprofielen,
keld naar een
de geometrie
geheim is
aan een complexe I".'"''-H.I..I. ...
samenstelling of
hebben wel de
nieken te maken,
. Eerst sprong
160
de computerontwerpen
zeer conventionele, om niet te
Ruimtelijk gekromde
uit rond gewalste open
veel verder was ontwik-
Excellent op het gebied van
samenstelling. Het
kunt uitgeven: ofwel
en geraffineerde
aan Architecten
met nieuwe bouwtech-
pour mieux
in het streven
naar
installatie- en
In het algemeen wordt het bouwen steeds
meer door de werktuigbouwkunde
daarvan de invloeden ondervinden. Als
structies zullen aan het
worden gesteld wat betreft de
de betonbouw kan niet meer die
Deze eis zal invloed hebben op van beton. Het zal
leiden naar het 3D inmeten en op zetten van het skelet na het
storten of de droge assemblage. Er is een toenemende
inmeetpartij op de bouwplaats als een onafhankelijke
niet afgedwongen door slecht werk, maar als noodzakelijk intermediair
tussen de bouwende partijen. Met name op het breukvlak tussen
en afbouw treden veel onduidelijkheden en wanprestaties op.
deed de bouwopzichter zulk werk, maar dat is uit handen
gegeven. De bouwende partijen moeten ook aangesloten op de
project-CAE, die te bouwen bewaakt en vaststelt, een
tijdens
gekomen,
naar CAB. De zal op meerdere vlakken
het beton storten) en het assembleren
VV1HI-IV.UVU'_,,"," moeten gaan vergemakkelijken. Een door een
in
beerd worden. Daarmee er weer voor een
de kennis en de kunde van de architect op bouwtechnisch niveau, zoals
dat ook in de traditionele en periode bekend was. De huidige
neiging om vanwege het gebrek aan kennis en inzicht in productietech-
nieken, en door het streven naar prestatiebestekken, te
vluchten in het denken, zal na het bijpompen van de
hedendaagse zeer werktuigbouwkundig getinte productietechnieken
weer een nieuw evenwicht vormen. De architect moet meesterm
op alle tot een nralh • .n.u'nu
van Ontwerpen van gebouwen
moet leiden tot architectuur met een hoge functionele en ruimtelijke
kwaliteit en een lange levensduur. Maar architectuur moet vooral
opwindend verrassen en ons het geven in een opwindende
wereld te leven.
161
Roozenburg en LJVJ'''-',-'A'-', structuur en metho-
ISBN 90 5189 067 2 den, Lemna,
Buys en Valkenburg, Integrale Productontwikkeling, Lemna
Utrecht 1 ISBN 90 5189 528 3
Eekhout, ProcesOrganisatie voor ProductOntwikkeling)
Fac der Bouwkunde Delft 1996
an:nTJwn onderzoek Bouwtechnologie, 18.03.96
Criteria voor wetenschappelijk ontwelp &
nn';"""'/'C. TU Delft 1996.
Van Vorm en Publicatiebureau Bouwkunde
Delft, 1995 ISBN 90 5269 173 8
Focqué, Ontwerpsystemen) een inleiding tot de
Antwerpen 1975
De Ridder, Het ontwerp van Nederland, Delftse Universitaire
Pers 1995
ontwelpen, dictaat Civiele techniek BB
1993 ISBN 90 10 104125
Eekhout, Structures in Geneve
1996 ISBN 90 75095 26 0
De Jong, Diësrede 1995
en Roes, De economische kracht van de bouw)
nO(!GZI'1aK van een culturele trendbreuk, Stichting Maatschappij
en Onderneming, Den Haag 1992 ISBN 90 6962 077 4
derzoek,
voor ontwerpend
ISBN 90 5352 016 3
voor wetenschappelijk en on-
11+"."","" .. -'-"' ..nL,LUAU. Delft 1996, ISBN 90 8029 291 5
Womack, Jones & Roos, The Machine that changed the World)
the story of lean production) Perennial New York, 1991
ISBN 0-06-097417-6
Eekhout, Architecture in 010
Rotterdam 1989 ISBN 90 6450 080 0
162
De Technische ecologie & Milieuplanning,
rnf'.nAnra,Tlp 20 faculteit der Bouwkunde TU Delft 1994
logic: de logica voorbij, Journalof
maart/april PEM Select, Kluwer
Deventer 1996 nr 3
Eekhout, Gespannen of vrG
1
aUiSWJrzfl4'lKK:eW'lR voor
het NAi Publichers
Rotterdam 1996 ISBN 90-72469-78-X
the Making of a LlU,HUt,H}:.,
I-IAr,r1'1111'"1 New
Vork 1990, ISBN 1401 5284 9
Van Stadbouwkunst: de stedelijke ruimte als
tecltontSCJ'le opgave, 010, Rotterdam, 1996.
ISBN 90-5662-012-6
Schinkel en Verhoef in bouw', "f> I,'''' ... ' .... ar> bouwtechno-
logie faculteit der Bouwkunde TU Delft 1996.
ISBN 90-52690-212-
Wittgenstein, Tractatus Wenen, 1923.
Eekhout, Product Development in Glass 010
vers, Rotterdam, 1990. ISBN 90-6450-111-4
IIA/J'1"VL,-f1l1l17 van nieuwe producten, Samson, Alphen aid
Brouwer et De Bouwtechnologie,
1996.
Bouwman et De
ringsfonds voor de
1998.
163
van de
010
Stimule-
pag 8:
pag 9:
pag 22:
pag 31:
pag 32:
pag 33:
pag 34/35:
pag 36:
pag 37:
pag 39:
pag 73/74:
OZ Building, Tel Aviv, arch. Yaski.
Gerechtsgebouw, Maastricht, arch. Pas schier.
Prinsenhof, Delft, arch. Eekhout.
Winkelcentrum Overvecht, Utrecht, arch. ONB.
Chrysler, Brussel, arch. Wachtelaer.
Evoluon, Eindhoven, arch. Grosveld.
Glazen trap, Jeddah, arch. Areen.
Woongebouw, arch.
Atrium Skylight, arch. Gehri.
Kantoorgevel arch. Novotny.
Peace Aviv, arch. Yaski.
lIU1'YH"'1Cf'h stadion, Tunis, arch. Schuurman/
St. 1\/1 ""_ . .::>1'\<,
164
POPO,
Proces Organisatie voor Product Ontwikkeling
is een inleiding op het vakgebied van de productontwikkeling voor de
bouw. Het behandelt het ontwerpen, het onderzoeken en het ontwik-
kelen van bouwproducten, bouwsystemen en bouwcomponenten, de
methodologie en de organisatie van het gehele proces. Bouwtechnolo-
gen vinden er een methodiek om bouwproducten en componenten te
ontwerpen en te ontwikkelen en architecten vinden er de methodiek
hoe ze om kunnen gaan met kleinere componenten in hun gebouwen,
indien deze niet uit bekende materialen en systemen worden vervaar-
digd. Ontwerpers uit andere disciplines kunnen in deze monografie
wellicht een vergelijking vinden met het ontwerp & ontwikkeltraject in
hun eigen discipline.
Mick Eekhout heeft als hoogleraar Product Ontwikkeling op de facul-
teit der Bouwkunde van de TU Delft sinds 1992 getracht een overzicht
samen te stellen van de immateriële aspecten van het ontwerpen en
ontwikkelen van bouwcomponenten. Eekhout is opgeleid als bouwkun-
dig ingenieur in Delft, heeft 8 jaar een zelfstandig architectenbureau
gehad en leidt sinds 1983 Octatube in Delft, waar ruimtelijke construc-
ties worden ontworpen, ontwikkeld, geproduceerd en gemonteerd:
tenten, ruimtevakwerken, beglazingen, kozijnloze glasconstructies en
speciale bouwdelen voor de architectuur, gerealiseerd door 60 man
personeel over de gehele wereld.
In de leerstoel Productontwikkeling op Bouwkunde wordt studenten de
kunst van het ontwikkelen van nieuwe onderdelen van gebouwen
bijgebracht, van de theoretische benadering, via de materialen/technie-
ken/vormen naar geïntegreerde totaaloplossingen. Derdejaars Bouw-
technologiestudenten doorlopen in een verplichte reeks (B2) ontwerpen
van een scenario (B3) vervaardigen van een prototype en (B4) testen in
het laboratorium de klassieke ontwikkelingsgang van een product:
ontwerpen, ontwikkelen en onderzoeken. De bouwtechnologische
ontwerpers die in de leerstoel worden opgeleid bevinden zich in een
spanningsveld tussen Architectuur en Industrieel Ontwerpen.
l