ARHITEKTURA BOSNE I HERCEGOVINE 1918-1992

Završetkom Prvog svjetskog rata 1918.godine historicizm, eklekticizam i stilovi secesije nisu nestali. Međutim, kako su u Bosni i Hercegovini društveno-ekonomski uslovi bili ozbiljno pogoršani izgradnjaje pala, kako u kvaliteti tako i u kvantitetu. Prateći zasnovane modele historicizma i secesije, pseudo-maurskom elementi bili koriščeni, kao i oživjeli elementi narodne arhitekture (Palas hotel u Banja Luci, arhitekt D. Sunko, 1934). Daljnji razvoj je pojava neo-Bizantisma vezano za novoformiranu vladajuću dinastiju u Kraljevini Jugoslaviji (kompleks crkava, zgrada suda Banovine i upravne zgrade u Banjoj Luci.

Slobodniji tretman ovaj način manifestira u zgradama arhitekta A. Deroko (pravoslavna crkva u Novom Sarajevu), dok Hipotekarna banka u Sarajevu, rad arhitekta Milana Zloković (1932), označava prekretnicu u njegovom osobnoj orijentaciji prema više suvremenih tretmanima. Međutim, u isto vrijeme iz nekih zapadnih metropola prodirali su uticaji suvremenih trendova. Tako se u Sarajevu formira grupa od ljudi koji su se vratili u svoju zemlju sa diplomama arhitektonskih škola iz Praga ili Beča koji promiču ono što je u kontekstu Bosne i Hercegovine bili revolucionarne promjene u arhitekturi. Među prvih članova ove grupe da se pojavi su arhitekti Dušan Smiljanić i Helen Baldasar, koji su od 1924.godine radili kao učitelji Tehničke srednje škole u Sarajevu; kasnije D. Smiljanić je postao za kratko vrijeme bio opštinski arhitekt, i do 1939.godine je imao vlastiti arhitektonski ured. Oni su pružali ohrabrenje i podršku za mnoge mlade arhitekte koji su se vratili u zemlju s diplomama iz Praga Akademije: braća Reuf i Muhamed Kadić, Emanuel Samanek, Leon Kabiljo i Jahijel Finci. U granicama koje nameće društveno-ekonomski uvjeti institucija Vakufa postala je moćan investitor, i zahvaljujući ovim arhitektima Vakuf zgrade obično se utilitarne i konstruktivističke u koncepciji (Vakuf Hadži Idriz palaća i zgrada Vakuf Jakub paše su djela D. Smiljanića, neboder kod Zemaljske banke i Bosnafolklor objektu su djelo Reufa Kadića). Helen Baldasar gradi zgradu Crvenog krsta, koja uključuje i kino dvoranu su u ranoj fazi modernizma. Među djelima braće Kadić zdanje Zavoda za mirovinsko osiguranje zaslužuje posebnu pozornost (ugao Tita i Ulice Maksim Gorkog), te stambene zgrade s čeličnomi staklenom fasadom na Obali, arhitekata L. Kabiljo i J . Finci; predstavljaju pravi novitet u arhitekturu Bosne i Hercegovine tog razdoblja. Od 1926.godine arhitekt Mate Bajlon, školovan u Beču, također je radio u Sarajevu, on je sagradio banka Gradske štedionice, zgrada burze rada, a brojne škole i stambene zgrade. U 1930.godini Sarajevska nadbiskupija povjerila je izgradnju neo-romanička crkva sv Josipa u Marindvoru Karlu Parziku, kao i nekoliko suvremeno tretirane stambene zgrade u blizini crkve.

Izvan Sarajevo, zgrada socijalnog osiguranja u Mostaru (arhitekt Drago Ibler) i palača Defterder Pašinog vakufa u Banjaluci (S. Planić) zaslužuju pozornost. Oba arhitekta bili su članovi progresivne zagrebačke grupa "Zemlja", osnovane 1929.godine.

Od 1936.godine Dušan Grabrijan je radio kao nastavnik Tehničke srednje škole u Sarajevu. On bio je teoretičar arhitekture koji je napravio zanimljive prijedloge o modernom poimanju stare bosanskohercegovačke arhitekture. Njemu se priključio 1938.godine arhitekt Juraj Neidhardt, koji su se vratili u svoju domovinu nakon treninga u Beču i praktična iskustva u ateljeima Pitera Behrens i Le Corbusier-a. Iznimno kreativan Neidhardt i teoretičar Grabrijan nadopunjavali su se u potrazi za modernom arhitekturom koja odgovara Bosni i Hercegovini, Neposredno prije Drugog svjetskog rata njihova nastojanja rezultirala su zanimljivim ostvaranjima standardnih radničkih stanova u pojedinim gradovima središnje Bosanski bazena.

2

Period između aprila 1941 i maj 1945 godine ptredstavlja četverogodišnje razdoblje devastacije i uništavanja. Bosna i Hercegovina je bila poprište krvavih borbi, neprijateljskih ofenziva, a i mjesto najvažnijih događaja vezanih za osnivanje i rast nove Jugoslavije. Nacionalno oslobodilački rat i pobjeda antifašističke revolucije odrazile su se radikalno na razvoj urbanizma i arhitekture u zemlji. Ekonomski razvoj zemlje bio je veoma ubrzan, fenomen nerazdvojno povezan s rastom gradova, te s izgradnjom industrijskih kapaciteta, stanovanja i i svih pratećih javnih sadržaja. Tokom početnog razdoblja arhitekti - pioniri moderne ponjeli su glavni teret obnove i izgradnje, a kad je 1949.godine osnovana arhitektonska škola uokviru Sarajevskog univerziteta, oni su postali učitelji generacija koji bi i dalje slijediti progresivna kretanja u arhitekturi. U iznimno ograničenim materijalnim mogučnostima 1948.godine arhitekte Muhamed i Reuf Kadić grade stambeni ansambl na Džidžikovcu, u isto vrijeme, a i nešto kasnije, profesor Muhamed Kadić daje značajan doprinos izgradnjom niza gospodarskih zgrada. Nesto kasnije u neposrednoj blizini arhitekta Husref Redžić, jedan od ključnih nosilaca razvoja Arhitektonskog fakulteta u Sarajevu, gradi Dom milicije.

Utjecaj socijalističkog realizma su prisutni u brojnim javnim objektima (škole, bolnice, zgrade državne administracije, radnički domovi) koji se grade u svim gradovima Bosne i Hercegovine jedva nazire u zdanjima Instituta za higijenu u Sarajevu i kulturnog centra u Mostaru.

3

Željeznička stanica u Sarajevu, rad skupine arhitekata iz Čehoslovačke, koja je završena 1952.godine (arhitekt B. Stojkov), predstavlja značajno dostignuće svog vremena. Od početka 1950-ih novi arhitekti počeli su dolaziti u većem broju iz arhitektonskih škola u Beogradu, Zagrebu i Ljubljani.

Na konkursu 1955.godine za planove za prenamjenu Marindvora i izgradnje zgrade Skupštine Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine pobijedio je profesor J. Neidhardt, i tu je kasnije zajedno sa svojim suradnicima projektirao, Filozofski fakultet. Te neboder u kojem je smješten Republička uprave i do njega Skupština bosne i Hercegovine. Njegova rješenja u kombinaciji ideje se Corbusiera i CIAM s određenim elementima arhitekture Bosne i Hercegovine,predstavlja kontinuitet arhitekture na njenom putu u suvremene trendove. Do 1979. godine Neidhardt je realizova i niz drugih projekata (stambene zgrade u ulici Đuro Đaković, prirodno matematski fakultet).

4

Text

5

Šesdesetih godina dvadesetog stoljeća Z. Kovačević i grupa arhitekata arhitekti, realizira urbanistički plan za Grbavicu I – prvu veliku plansku stambenu izgradnju u Sarajevu u kontaktnim zonama. Z. Kovačević je također vodio i tim koji je do 1963.godine pripremio Generalni urbanistički plan grada Sarajeva.

Text

6

Pejsažna arhitektura dobila je snažan poticaj djelima arhitekte S. Klajića donijeli u realizacije hortikulturni plan za Vrelo Bosne i Novo groblje na lokalitetu Bare u Sarajevu).

Od kraja 1960-ih sve veći broj arhitekata obrazovanih u Sarajevu uspostavlja ugled u Bosni i Hercegovini. Oni postaju nosioci progresivnih tendencija: Republički zavod za socijalno osiguranje, Sarajevo 1960.godine, arhitekti Živojin Janković i E. Daidžić, nešto kasnije profesor Ž. Jankovića gradi upravu firme "Energoinvest", a 1969.godine on zajedno sa sa H. Muhasilović, završava kulturno i sportski centar "Skenderija".

7

1970-te su karakterizirali obnova Banjaluka nakon katastrofalnog potresa 1969, i arhitekt N. Nešković sa projektom spomen-škole u tom gradu kao simbola solidarnosti u rekonstrukciji. U istom gradu, ali i iz vremena nakon potresa, dostojan note su "Borik" sportski centar (arhitekt S. Zahirović), Bosna hotela (A. Džeba i P. Bulović) i Medicinskog centra ( B. Kurpjel, R. Mandić, V. Hamsic i Z. Broz), rezultati su izuzetno intenzivnog stvaralaštva.

Svakako najitenzivnija izgradnja bila je u Sarajevu obzirom na privredni razvoj i stalno povećanje broja stanovnika. Uz brojna nova stambena naselja podignut je niz javnih objekata (robna kuća "Sarajka" arhitekt V. Zarahović; izdavačke kuće "Svjetlost" arhitekt H. Muhasilović; RTV centar Sarajevo arhitekti B. Bulić i M. Kušan). Niz vrhunskih arhitektonskih ostvarenja vezan je za Zimske olimpijske igre u Sarajevu 1984.godine. Treba izdvojiti sportsko-rekreacijski kompleks "Zetra" (arhitekti D. Đapa D. i L. Alikalfić). Za istu manifestaciju arhitekta Ahmet Đuvić gradi veličanstveni hotel na planini Igman.

8

Text

Također i u drugim gradovima, osim vrlo opsežne stambene izgradnje, podizani su javni visokog kvaliteta kao što je npr. Pozorište u Zenici 1976.godine, arhitekti-profesori Jahiel Zlatko Ugljen. Profesor Ugljen plijeni pozornost svojim individualnim pristupom, osobito je njegovim hotelima u Visokom, Mostaru i Stocu, i njegov džamija u Visokom donijela međunarodno priznanje - nagradu Aga Kan 1983.godine.

objekti Finci i očita u mu je

Text

9

Text

U istom periodu arhitekt Ivan Štraus gradi hotel Holiday Inn "Marindvor i dva "Unis" nebodera u njegovij blizini. Osim ovih objekata Štraus gradi i brojne druge objekte vrhunske kvalitete od kojih treba istaći zgradu Elektorprivrede BiH u Sarajevu i muzej avijacije u Beogradu.

Text

10

Text Među kreativna dostignuća poslije 1945.godine spomenici i spomenici NOB i revolucije - čiji je ukupan broj se procjenjuje na 2500 - zauzimaju posebno mjesto. Ovdje treba istaći Memorijalni centar i muzej u borbi za ranjenika na Jablanica (1978), arhitekti B. Tadić, Z. i Dunđerović M.Ramić, Među kombinaciji arhitektonske i skulptorske spomenika izvrsne su partizanske groblja u Mostaru (arhitekt B. Bogdanović) i "Vraca" spomen parka u Sarajevu (arhitekt V. Dobrović), spomen skulpture na Sutjesci (M. Živković), Kozari (Dušan Džamonja) i na Makljenu kod Prozora (Boško Kućanski).

Text

11

Od kasnih 1950-ih godina intenzivnog rada je učinio na obnovu i revitalizaciju kulturnopovijesne graditeljske baštine. U tome je prednjačio Mostar koji je u kontinuitetu radio na obnovi historijskog dijela grada, što je 1986.godine rezultiralo Aga Kan-ovom nagradom za arhitekturu (arhitekta Amir Pašić i saradnici). Znatno kasnije Sarajevo, Počitelj i Banjaluka su pokrenuli opsežne djelatnosti na ovom području. Brojne su i adaptacije interijera za suvremene svrhe, a izgrađene su i nove zgrade čije su prostorne i plastične karakteristike usaglašene sa povijesnim ambijentom. Robna kuća u Jajcu (arhitekti R. Jadrić, Dž. Karić i N. Kurto) je važan primjer tih nastojanja.

Text

Stari grad u Mostaru

12