You are on page 1of 12

Chaim Perelman: Imperium retoryki. Retoryka i argumentacja. Warszawa 2004.

I LOGIKA, DIALEKTYKA, FILOZOFIA I RETORYKA


Od Arystotelesa bierze sw pocztek rozrnienie na rozumowanie analityczne
(zawierajce dowodzenie naukowe, apodyktyczne, rzetelne) oraz dialektyczne. Pierwsze z
nich wychodzi z przesanek koniecznych lub przynajmniej niewtpliwie prawdziwych i moe
(dziki niezawodnym sposobom wnioskowania) dochodzi do wnioskw koniecznych i
prawdziwych. Rozumowanie analityczne zmierza do prawdy materialnej, czyli obiektywnej, a
znajduje zastosowanie w rnych dziedzinach wiedzy (dowody naukowe). Na stray
poprawnoci rozumowania analitycznego stoi logika formalna. Rozumowanie dialektyczne
opisuje Arystoteles w Retoryce, Topikach i Sofizmatach. Znajduje ono zastosowanie w
rozwaaniach, sporach i w ocenie relacji midzy faktami a przepisami lub normami
powszechnie obowizujcymi a prawami i interesami partykularnymi (np. orzecznictwo
sdowe).
Rozumowanie dialektyczne suy przekonywaniu w dyskusji, tj. z jednej strony jest
pomocne w krytyce przekona przeciwnika, z drugiej w obronie i uzasadnianiu wasnych
racji. Rozumowanie tego typu jest take waciwe w procesie nakaniania do podjcia
podanej decyzji. Jeeli rozumowanie analityczne stosuje sylogizm logiczny (logika
formalna), to dialektyczne sylogizm dialektyczny, zwany entymematycznym. W sylogizmie
dialektycznym nie wszystkie przesanki zostaj wypowiedziane (niektre pozostaj
domylne). Te za, ktre wypowiadamy, s tylko prawdopodobne lub moliwe. Tak
zbudowany dyskurs perswazyjny ma doprowadzi do podjcia decyzji. Gdy jednak w
sylogizmie logicznym wniosek wynika z przesanek w sposb konieczny, to w sylogizmie
dialektycznym przejcie od argumentw do decyzji nie jest konieczne. Po zapoznaniu si z
rozumowaniem zawartym w entymemacie mona bowiem podj decyzj zgodnie z
zawartym wnioskiem, ale moliwa jest take decyzja przeciwna albo brak decyzji.
Chaim Perelman odwouje si do najbardziej szerokiej definicji retoryki,
sformuowanej przez Arystotelesa: Umiejtno metodycznego odkrywania tego, co w
odniesieniu do kadego przedmiotu moe by przekonywajce (Retoryka I, 2 [1355 b 26
27]). Rozwijajc j, Chaim Perelman przedmiotem retoryki czyni analiz technik
dyskursywnych, ktre maj na celu wywoanie lub wzmocnienie poparcia twierdze
przedkadanych do akceptacji. Takie okrelenie retoryki uzupenia o cztery uwagi:
1) Retoryka stara si przekonywa za pomoc dyskursu. Idzie wic o przekonanie osoby do
jakiej decyzji poprzez perswazj sown, w ktrej moe si znale groba i obietnica, a
take odwoanie si do emocji i autorytetu. Nie jest waciwe dla tego typu przekonywania
dowodzenie logiczne, przeprowadzenie dowiadczenia, stosowanie przemocy (tortury,
szanta), przekupstwa czy uwodzenia.
2) Retoryka ma zastosowanie w sytuacji, gdy logika formalna jest bezsilna, a wic gdy
przesanki nie s przyjmowane za prawdziwe i oczywiste, gdy odnosz si do poj
dyskutowanych, niejasnych i niewyranych.
3) Stopie akceptacji jakiego twierdzenia moe by rny, gdy spr dotyczy nie prawdy
(oczywistej), lecz wartoci. Fakty i prawdy daj si pogodzi, a dwa zdania oczywiste nie
mog gosi stwierdze sprzecznych z sob. Wartoci s natomiast w rny sposb oceniane,
a wybierajc jedn, powica si inn (nie warto pozorn, ale niej stojc w hierarchii
wartoci wybierajcego). Miar przekonania do jakiej wartoci jest to, jakie wartoci jest dla
niej gotw powici wybierajcy.
4) Retoryka odnosi si nie do prawdy (to jest domen logiki formalnej i nauki), ale do
przekonania. Prawda jest bezosobowa, a jej uznanie lub zakwestionowanie nie zmienia jej
charakteru, przekonanie za dotyczy osb, do ktrych jest skierowana argumentacja.

II ARGUMENTACJA, MWCA I JEGO AUDYTORIUM


Audytorium naley do poj kluczowych w retoryce od staroytnoci. Wszyscy
zgadzaj si co do tego, e perswazja jest skuteczna pod warunkiem jej dostosowania do
audytorium, do ktrego jest skierowana. Chaim Perelman definiuje audytorium dla nowej
retoryki jako zgromadzenie tych, ktrych mwca chciaby przekonywa swoj
argumentacj. Nowa retoryka nie przyjmuje adnych ogranicze co do audytorium, a wic
analizuje perswazj adresowan zarwno do grupy specjalistw, jaki laikw w danej
dziedzinie; do nieokrelonego tumu, jak i pojedynczej osoby; do caej ludzkoci i do siebie
samego. W przypadku zrnicowanego adresata perswazji najlepsza jest argumentacja
adresowana do powszechnego audytorium, a wic taka, ktra jest do przyjcia przez
wszystkich. Moliwe jest jednak podzielenie audytorium i adresowanie perswazji wycznie
do wybranej jego czci (wedug rnych kryteriw i rnych rodkw) albo przekonywanie
pojedynczego suchacza, albo te ujcie argumentacji w formie przekonywania samego siebie
wszystko po to, by zmieni przekonanie faktycznego adresata perswazji.
Audytorium wedug nowej retoryki to nie tyle suchacze argumentacji, ile ta grupa,
ktr mwca chce przekona. Mwca moe zwraca si do grupy swoich zwolennikw,
ktrzy podzielaj zarwno zaoenia i ich interpretacj, jak i wnioski kocowe. Ten typ
argumentacji naley do najatwiejszych, a jej skutkiem jest wzmocnienie przekonania tej
czci audytorium do reprezentowanego stanowiska i nowe uzasadnienie braku susznoci
pogldw przeciwnych. Dokonuje si wwczas nowa integracja wok wartoci, ktre zdaj
si by zakwestionowane. Ten typ argumentacji jest typowy dla przemwie politycznych na
zjazdach partii, w propagandzie wobec spoeczestwa yjcego w systemie totalitarnym, czy
w indoktrynacji zamknitych sekt.
Do zaoe wstpnych w perswazji naley moliwo porozumienia si autora
wypowiedzi i audytorium oraz zrozumienia argumentacji (jzyk i przyjta frazeologia),
moliwo przekazania argumentacji (przemwienie i suchanie, przesanie i przyjcie listu),
pragnienie nawizania i podtrzymania kontaktu umysowego, pragnienie przekonywania
poprzez sformuowan argumentacj ze strony autora wypowiedzi oraz gotowo
przyjmowania perswazji ze strony audytorium. O sukcesie perswazji decyduje wybr
twierdze, do ktrych mona si odwoa w argumentacji. S one zwizane z wartociami,
bdcymi podstaw porozumienia midzy mwc a audytorium, od ktrych si wychodzi, by
osign zamierzone zmiany. Konieczne jest nie tylko rozpoznanie wartoci akceptowanych
przez audytorium, lecz take rozpoznanie stopnia ich akceptacji.
Celem argumentacji i zastosowanych w niej technik jest wychodzc z przyjtych
twierdze wzmocni lub osabi akceptacj innych twierdze lub przekona do nowych
(mog je stanowi przeformuowane tezy wyjciowe). Argumenty za lub przeciw dla tak
rozumianych twierdze mog by sabsze lub mocniejsze (ale nie prawdziwe lub faszywe).
Dlatego te wpywaj mocniej lub sabiej na stopie przekonania do nich audytorium. Pod
wpywem argumentacji na rzecz twierdze zmienia si hierarchia wartoci u adresata
perswazji. W kadej argumentacji przyjmuje si, e audytorium posiada pewne pogldy
wstpne i jest zintegrowane wok jakich wartoci. Wynika to z przynalenoci do
okrelonego krgu kulturowego, narodu, wsplnoty jzyka lub dialektu, czy spoecznoci.
Przyjmowane pogldy wstpne wynikaj z naladowania rodzicw, wychowania,
identyfikacji z bohaterami i idolami oraz z planowanego oddziaywania wobec tak pojtego
audytorium. Zmiany wobec pogldw wstpnych mog dokonywa si na podstawie rnych
argumentw, poczynajc od groby i obietnicy nagrody poprzez odwoanie si do mioci
wasnej, zasady przyjemnoci, poczucia honoru, szacunku wobec tradycji, czy zasad religii
oraz instytucji obdarzanych autorytetem.

III PRZESANKI ARGUMENTACJI


Arystoteles jedynie mowie sdowej i doradczej przypisywa doprowadzenie do
podjcia decyzji. Tymczasem wedug Chaima Perelmana to trzeci rodzaj mowy,
epideiktyczny, nie tylko zawiera duy potencja perswazyjny, ale wrcz po jego nowym
zdefiniowaniu moe stanowi jedyny rodzaj argumentacji opisywany przez retoryk. Rodzaj
epideiktyczny sprawia bowiem now czno duchow audytorium wok wartoci, ktre s
przedmiotem perswazji. Najbardziej zgodnym z antyczn rocznicowe i przypominanie,
poprzez witowanie, wydarze wsplnych dla okrelonej spoecznoci, ale take
przywoywanie legend i tradycji zwizanych z wasnym krgiem kulturowym. Podobny
skutek retoryczny sprawia take propagowanie wartoci uniwersalnych i twierdze
akceptowanych przez wszystkich. Oba typy perswazji sprawi mog now integracj
audytorium i okrelone zmiany w hierarchii wartoci. Argumentacja dokonuje si albo za
pomoc jzyka audytorium, albo jzyka zrozumiaego dla audytorium. Taki stan jest
przejawem wsplnoty kulturowej, jzykowej, zawodowej lub przynalenoci do jakiej grupy.
Praktycznie to jzyk potoczny przekonuje na rzecz twierdze i wartoci przedstawianych
audytorium. Nim te a nie jzykiem sformalizowanym, czy zawodowym argonem
posuguj si pisarze i poeci, politycy i dziennikarze, prawnicy i krytycy, popularni
teologowie i kaznodzieje, a wic ludzie oddziaujcy w sposb realny na audytorium.
Argumentacja jak j pojmuje Chaim Perelman nie stara si przekona do jakiego
twierdzenia wycznie dlatego, e jest ono prawdziwe. Jedno z kilku przedstawionych
twierdze zostaje wybrane, bo w danej sytuacji ono jest bardziej suszne, bardziej przydatne,
bardziej dogodne lub rozsdne, czym bardziej odpowiada aktualnym uwarunkowaniom.
Argumentacja retoryczna, w odrnieniu od sformuowa logiki formalnej, musi liczy si ze
zdolnoci akceptacji i moliw reakcj audytorium. Nie moe take dopuci do bdu
petitio principii, w sensie uchybienia zasadom perswazji, a wic zakada akceptacji dla tezy,
do ktrej chce si przekonywa w argumentacji. Z tym wie si problem trafnego okrelenia
przez mwc opinii i przekona audytorium, do ktrego si zwraca. Mona zakada, e
sdzia i awa przysigych akceptuj obowizujcy porzdek prawny. Mwca na zjedzie
partii przyjmuje, e zgromadzeni czonkowie utosamiaj si przynajmniej z zaoeniami
programowymi tej partii. O faktycznym przekonaniu audytorium mona wnioskowa z
odpowiedzi na umiejtnie sformuowane pytania, za o stopniu akceptacji jakich wartoci lub
ocen moralnych w danej grupie spoecznej informuj np. badania opinii publicznej. Autor
perswazji znajduje si w stanie chwiejnej rwnowagi midzy informacj a redundancj, jak
to okrela w swoich badaniach U. Eco. Z jednej strony bowiem musi odwoa si do wiedzy,
wartociowania i dotychczasowych decyzji audytorium (redundancja), z drugiej pragnie on
przekona audytorium do nowych treci (informacja). Te stwierdzenia woskiego uczonego
uzupeniaj analizy Chaima Perelmana.
IV WYBR, OBECNO I PREZENTACJA ARGUMENTW
Wg Perelmana mistrzowie retoryki stosowali rne techniki. Akcentowanie moe
wynika z powtarzania, gromadzenia detali, podkrelania niektrych fragmentw. Najpierw
traktuje si temat syntetycznie, nastpnie wymienia si poszczeglne czci. Taka technika
rozwijania tematu otrzymaa w retoryce nazw amplifikacji. Mowa o figurze retorycznej,
ktra ma wywoa obecno poprzez podzia pewnej caoci na czci, o czym dalej Perelman
mowie jako o schemacie argumentacyjnym.
W innej figurze, w nagromadzeniu, zaczyna si od wyliczania czci, a koczy na
syntezie. W synonimii lub w metaboli powtarza si t sam ide za pomoc rnych sw, ktre
niejako koryguj mylenie w podanym kierunku. Metabola wzmacnia ten nacisk,
akcentujc ten czy inny jego aspekt. Analogiczny efekt uzyskujemy dziki zabiegowi zmiany
czasw, w ktrym otrzymujemy wraenie mocno zaznaczonej obecnoci zastpujc czas

przyszy czasem teraniejszym. Hipotypoza (obrazowe przedstawienie zdarze) jest figur,


ktra eksponuje rzeczy w takiej formie, e sprawa zdaje si rozgrywa, a rzecz toczy,
bezporednio w naszych oczach.
Pytanie staje si figur gdy jzyk jest czysto retoryczny, gdy mwca zna na nie
odpowied. Rwnie przydatn figur, jest prolepsis, kiedy mwca uprzedza zarzuty, starajc
si zawczasu je odeprze.
V ZNACZENIE I INTERPRETACJA DANYCH
Wszystkie elementy, o ktrych mwi orator w obrbie swojej mowy, mog by
opisane jedynie za pomoc jzyka, ktry musi by zrozumiany przez audytorium. W zwizku
z tym, przywoane fakty, poza tym, co dane zawieraj sposb w jaki si je opisuje i
interpretuje.
Problemy znaczenia i interpretacji pojawiaj si w odniesieniu do znakw i
wskanikw. Przez znak rozumiemy zjawisko polegajce na zdolnoci przywoywania tego co
znak oznacza, o ile w akcie komunikacji uywa si znaku z zamiarem uzyskania owego
przywoania. Wskaniki natomiast odsyaj do czego innego w sposb niejako obiektywny,
niezalenie od intencji komunikacyjnych. Retoryk uznaje Perelman za technik wyrazu, za
Richards definiuje j jako badanie nieporozumienia i sposobw w jaki mona mu zapobiec.
Dwuznaczno i moliwo wielu interpretacji naleaoby rzeczywicie uzna za
cech sta jzykw naturalnych.
Poniewa same sowa nie mog gwarantowa bezbdnego rozumienia przekazu,
trzeba szuka poza sowem w zdaniu, w kontekcie sownym lub pozasownym, w wiedzy o
mwcy i jego audytorium dodatkowych informacji pozwalajcych ograniczy
nieporozumienia, zrozumie przekaz odpowiednio do intencji nadawcy.
Opis sprawiajcy wraenie neutralnego odsania swoj stronniczo, kiedy moemy
przeciwstawi mu opis odmienny, ktrego wybirczy charakter zaznaczony jest uyciem
epitetu.
Rzeczywisto i jej dwa aspekty, pokaza naley wyszo jednego nad drugim. Ten
sam pogld moe mie posta twierdzenia lub przeczenia: w tym drugim przypadku jawi si
on jako odpieranie twierdzenia innej osoby twierdzenia majcego dostateczn sie abymy
musieli zadawa sobie trud odpierania go.
VI TECHNIKI ARGUMENTACYJNE
Te c h n i k i c z e n i a i r o z s z c z e p i a n i a p o j
Chaim Perelman przeanalizowa prawie rodzajw argumentacji i omwi je w III
czci swego monumentalnego traktatu, dzielc je na techniki czenia i rozszczepiania poj.
Techniki czenia obejmuj trzy grupy argumentw:
1) argumenty quasi-logiczne
2) argumenty oparte na strukturze rzeczywistoci
3) argumenty fundujce struktur rzeczywistoci
Techniki rozszczepiania poj omawia Chaim Perelman w czwartej grupie argumentw,
ktrej nadaje tytu: The Dissiociation of Concepts.
Argumenty quasi-logiczne przypominaj w swej konstrukcji argumentacj logiczn.
Posuguj si np. definicj i analiz, odwouj si do zasady rwnoci, tosamoci lub
sprzecznoci, argumentuj przez powicenie itd. Zawsze jednak mog by podwaone lub
przeciwstawione im argumenty dowodzce racji przeciwnych.
Argumenty oparte na strukturze rzeczywistoci to m.in. odwoanie si do zwizku
nastpstwa, przyczynowoci i wspistnienia. Z tej grupy znajdujemy w Biblii m.in. argument
pragmatyczny (np. w perswazji skierowanej do Boga), argument z autorytetu oraz z

autorytetu osoby trzeciej, a take argumentacj eksponujc cele i rodki. Do najczciej


wyzyskiwanych technik argumentacji naley argument podwjnej hierarchii wartoci.
Argumenty fundujce struktur rzeczywistoci to m.in. przykad (exemplum), wzr
(model, paradygmat) i analogia by wymieni najwaniejsze z tej grupy. Pierwszy z nich,
przykad, ma miejsce, gdy pojedynczy przypadek zostaje wyzyskany dla uoglnienia.
Odwouje si argumentujcy do tego, co jest, i wskazuje na podobiestwo z sytuacj bdc
przedmiotem sporu. Wymagane jest przy tym, by zestawiane przypadki byy wystarczajco
podobne, a rnice nieistotne. W odrnieniu od przykadu, ktry dotyczy tego, co jest, wzr
odnosi si do tego, co powinno by. Przywoany model (paradygmat) moe by
przedstawiony jako wzr do naladowania lub jako antymodel, ktrego nie naley
naladowa. Modelem moe by sam argumentujcy, osoba trzecia lub Istota Doskonaa.
Analogia, wraz z powizaniem symbolicznym 132, naley do najczstszych narzdzi
opisu relacji midzy rzeczami. Oglny schemat analogii mona zapisa nastpujco: A ma si
do B jak C do D 133. Analogia ma objani mniej znan relacj (A do B) za pomoc bardziej
znanej (C do D), zwanej phore. O ile w proporcji matematycznej rno stosunkw jest
symetryczna (2 : 3 = 4 : 6), o tyle w analogii stosunek midzy tematem dyskursu (A do B) a
phore (C do D) jest asymetryczny 134. Obszar, z ktrego bierze si obrazy, jest
charakterystyczny dla danej kultury, z tendencj do poszukiwa w przeszoci, wrd
odniesie obowizujcych ju dawniej.
VII ARGUMENTY QUASI-LOGICZNE
Klasyfikacja argumentw quasi-logicznych. Jest niecisy i nieprecyzyjny. W
argumentach quasi-logicznych nie chodzi o poprawne lub niepoprawne dowodzenia lecz o
mocniejsze lub sabsze argumenty. Dzisiaj, pierwsza reakcja w stosunku do takich
argumentw polega na podkreleniu ich saboci poprzez natychmiastowe zestawienie ich ze
strukturami formalnymi.
1. Sprzeczno a niezgodno:
W systemie formalnym, wypowiedzenie jakiego twierdzenia i jego negacji, czyli
wypowiedzenie sprzecznoci, czyni system niespjny, a wic bezuytecznym. W podobnej
sytuacji naley system zmodyfikowa, wyeliminowa moliwoci jednoczesnego
wypowiadania prawdy i faszu, trzeba wybra jedno lub drugie.
Nie jest to jednak rozwizanie, ktre narzucaoby si w przypadku sprzecznoci
wypowiedzianej w obrbie jzyka naturalnego. Perelman mwi o sentencji Heraklita
wchodzimy i nie wchodzimy dwa razy do tej samej rzeki, odbieramy jako sprzeczno
tylko pozorn: znosimy t sprzeczno interpretujc na dwa rne sposoby wraenie tej
samej rzeki, tak aby twierdzenie to byo prawdziwe dla pierwszej interpretacji, za negacji
dla drugiej.
Wrd rozlicznych przypadkw niezgodnoci istniej takie, ktre nie wynikaj z faktu
przeciwiestwa dwch rnych regu, lecz std, i przyjcie reguy nie daje si pogodzi z
warunkami bd z konsekwencjami jej stwierdzenia lub zastosowania: niezgodno t mona
okreli jako autofagi. Retorsja z kolei jest argumentem, ktry stanowi atak na regu przez
uwidocznienie autofagii.
Dalej, jest sytuacja prowadzca do autofagii polega na bezskutecznej prbie
zastosowania okrelonej reguy do niej samej. Inna forma autofagii polega z kolei na
przeciwstawienie twierdzenia warunkom lub konsekwencj jego zastosowania. Autofagia nie
prowadzi do absurdu, lecz omiesz tego, kto musi znosi jej skutki. Poniewa w
przeciwiestwie do sprzecznoci formalnej, niezgodno nie jest powszechna, lecz powstaje
tylko w okrelonej sytuacji, ktre mogyby j spowodowa: jest to postawa logiczna. Kto nie
chce powica reguy czy te mocowa si z niezgodnoci pojawiajc si nagle, w

niekorzystnym momencie, uoy sprawy tak, aby niezrczna sytuacja nie pojawia si,
zmuszajc do usunicia niezgodnoci: to postawa dyplomatyczna.
2. Tosamo, definicja, analityczno i tautologia:
Tosamo czysto formalna jawi si jako oczywisto lub jest zaoona umownie, w kadym
razie nie podlega kontrowersji, a zatem argumentacji.
4 rodzaje definicji:
a. d. normatywna, ktra zaleca uywanie pewnego terminu
b. d. opisowa, ktra zdaje spraw z istniejcych jego uy
c. d. kondensacyjna, ktra wskazuje na zasadnicze elementy definicji opisowej
d. d. zoona, ktra w bardzo rny sposb kombinuje elementy poprzednich definicji.
Analiza materialna ogranicza si do wyjanienia jednego lub drugiego z uytych terminw:
A jest dzieckiem B oznacza, e A jest synem/crk B. Analiza formalna wyjania
struktur logiczna zdania np. Krl Francji jest ysy jest rwnowane zdaniu: Istnieje jedna
i tylko jedna istota, ktra jest krlem Francji, i jest ysa. Podczas, gdy dwie pierwsze z
powyszych form analiz byyby natury lingwistycznej lub logicznej, analiza filozoficzna
wychodziaby od tego, co zoone, ku temu co proste, ku elementom ostatecznym, zarwno w
odniesieniu do podstawowych faktw, jak i do danych zmysowych.
Niektre wyraenia, jak buisness is buisness, pienidz to pienidz, wzite
dosownie, jawi si jako niewtpliwe tautologie. W rzeczywistoci chodzi tylko o tautologie
pozorne: chocia przedstawiaj si one jako wypowied o tosamoci, wszyscy, ktrzy je
interpretuj stara si bd o uczynienie tych wypowiedzi dostatecznie interesujcymi do
zakomunikowania, czyli bd starali si rnicowa terminy, ktre w wypowiedzi ulegy
utosamieniu.
3. Regua sprawiedliwoci i wzajemnoci:
Formalna regua sprawiedliwoci gosi, i osoby nalece do tej samej kategorii istotnej
powinny by traktowane jednakowo. Regua sprawiedliwoci i wynikajce z niej
posugiwanie nie precedensem mog sta si obiektem dwch zarzutw. Pierwszy poddaje w
wtpliwo utosamianie dwch sytuacji zasadniczo odmiennych. Drugi zarzut dotyczy
traktowania dwch sytuacji, ktre utosamiamy. Argument wzajemnoci polega na
utosamianiu dwch bytw lub sytuacji przez wskazanie, e musz one by traktowane tak
samo poniewa s wspzalenymi elementami pewnej relacji.
4. Argument pochodnoci, inkluzji i podziau:
Przez przechodnio nazywamy tak wasno formaln pewnej relacji, ktra pozwala na
przechodzenie od twierdzenia, i wasno ta pozwala na przechodzenie midzy pierwszym
terminem a drugim, midzy tym drugim a trzecim, do wniosku i istnieje ona pomidzy tym
pierwszym terminem a trzecim. Wasno ta charakteryzuje takie relacje jak rwny,
wczony do, wikszy od; relacja aRc jest prawdziwa zawsze wtedy, kiedy prawdziwe s
przesanki aRb i bRc. przechodzenie od skutku do warunku
Wczenie czci do caoci pozwala twierdzi, i cao jest wiksza od kadej z
tworzcych j czci. To stanowi dajc si udowodni prawd w arytmetyce i geometrii staje
si argumentem quasi-logicznym, jeli wprowadzimy konsekwencje typu cao warta jest
wicej ni cz lub co nie jest dozwolone wszystkim nie jest dozwolone niektrym.
Za naturalne uznajemy traktowanie gatunkw jako podziaw lub czci rodzaju: std ju
tylko may krok do przeniesienia rozumowa dotyczcych caoci i jej czci na rozumowania
odpowiadajce relacjom midzy rodzajem a gatunkami.
Argument przez podzia, ktrego uycie moe suy nie tylko jako rodek dowodowy, lecz
take jako rodek umoliwiajcy wywoanie efektu obecnoci za pomoc wyliczenia czci,
stanowi podstaw dylematu, a take rozumowa a pari i a contrario.

5. Wagi i miary, a podobiestwa.


Porwnanie stanowi argument quasi-logiczny, kiedy nie wywouje rzeczywistego waenia i
mierzenia posujcego si systemem miar i wag. podczas gdy w przypadku rzeczywistego
ciaru i wielkoci jednostka miary pozostaje neutralna i niezmienna, porwnania wszelkiego
rodzaju podlegaj oddziaywaniu dobranego czonu porwnania, bowiem oba czony, wskutek
samego porwnania, zebrane s w tej samej klasie i staj si przez to bardziej lub mniej
homogeniczne.
VIII. ARGUMENTY OPARTE NA STRUKTURZE RZECZYWISTOCI.
- wikszo argumentw opartych na strukturze rzeczywistoci odwouje si do
zwizkw nastpstwa (jak relacja przyczynowo-skutkowa) oraz do zwizkw
wspistnienia (jak relacja midzy dan osob a jej czynami)
1. Zwizki nastpstwa:
- relacja zachodzi midzy zjawiskami tego samego poziomu
- argumentacja kieruje si ku poszukiwaniu przyczyn, ku okrelaniu skutkw i ocenie
dziaania na podstawie jego konsekwencji
- argument pragmatyczny pozwala oceni jakie dziaanie na podstawie jego
skutkw. Skutki mog by zauwaone lub przewidziane, pewne lub domniemane.
- faryteizm wedug Maxa Schelera to utosamienie moralnoci z tym, co uyteczne.
- trudnoci w stosowaniu argumentu pragmatycznego pojawiaj si, kiedy przyczyna
wywouje rnorakie i odmiennie skutki np. jednoczenie dobre i ze
- rachunek utylitarystyczny jego celem jest sprowadzenie zespou skutkw
ocenianego dziaania do jakiego rezultatu ilociowego, pozytywnego lub
negatywnego. Przeciwstawienie celw i skutkw daje czasami efekt nieoczekiwany,
wrcz komiczny: skutki mog rni si diametralnie od zamierzonych celw
- chwyty to pewne dziaania nie traktowane jako rodek do celu. rodek ma tylko
wzgldn warto, bowiem zaley ona od wartoci przyznawanej celowi, ktry
traktowany jest jako niezaleny od rodka. Cel moe take przeksztaci si w rodek.
Stosunek rodek-cel stanowi podstaw pewnych argumentw, jak argument
marnotrawstwa, zbdnoci, rozstrzygalnoci.
- technika podziau polega na dzieleniu trudnoci i stopniowym dochodzeniu do tego
samego wyniku: zamiast A => D to A =>B=>C=>D. Jest po postpowanie etapowe.
Tej technice odpowiada opozycja midzy zmian ilociow a jakociow. Idea ich
przekraczania realizuje si w hiperboli i litocie.
2. Zwizki wspistnienia:
- opieraj si na relacji poziomw odmiennie usytuowanych np. osoba i jej czyny. Osoba
i czyny pozostaj w staej interakcji. Konstrukcja osoby zapewnia jej cigo. Uznajemy,
e jest ona odpowiedzialna za swoje czyny przesze, ktre skadaj si na jej reputacj,
stajc si zasugami lub powodujc ich utrat. Jedn z technik spoecznych
przyczyniajcych si do wzmocnienia poczucia jednoci i stabilnoci osoby jest
przypisanie nazwy wasnej. Zwizek czyn-osoba oraz dopowiadajce mu pojcie
odpowiedzialnoci, poczytalnoci, wolnoci i przymusu odgrywa szczegln rol
w dziedzinie prawa i moralnoci. Ukryta za czynami intencja ma zasadnicze znaczenie,
naley szuka jej za zewntrznymi przejawami osoby, ona wanie nadaje przejawom
osoby znaczenie i donioso. Std bierze si s podwjny: jeden dotyczy samego czynu,
drugi zwizany jest z jego wykonawc. Wpyw osoby na sposb w jaki inni przyjmuj jej
czyny dokonuje si za porednictwem prestiu, ktry stanowi zalet ludzi potraficych

wzbudzi u innych skonno do tego, aby ich naladowali. To sia argumentu


autorytetu (argumentum ad verecundiam).
Argument autorytetu zachowuje si jedynie w sytuacji braku dowodu przekonywajcego,
bdzie on stanowi oparcie dla innych argumentw, za osoba posugujca si nim nie
przegapi okazji, aby uwydatni autorytet, ktry zgadza si z jej tez. Autorytetem ostatniej
instancji jest autorytet boski.
- kryteria autorytetw: kompetencja, tradycja, powszechno
- techniki zrywania polegaj na utrudnianiu interakcji
- techniki hamowania celem ich nie jest zniesienie, lecz ograniczenie oddziaywania
czynu danej osoby na wyobraenie o niej ( mao wane czyny to czyny zadawnione, np.
czyny popenione w dziecistwie, natomiast czyny wyjtkowe to np. czyny popenione w
stanie nietrzewym lub pod wpywem silnych emocji).
Sowa mwcy daj nam o nim pewne wyobraenie. Arystoteles rozpatrywa je pod
pojciem ethos oratorie, jako jednego z trzech skadnikw skutecznej perswazji, obok
logosu i patosu -odwoanie si do rozumu za pomoc argumentw i chwytw, majcych
na celu wzbudzanie w audytorium okrelonych uczu. Przykady innych zwizkw
wspistnienia to np. jednostka-grupa. Istot do osoby mona przybliy za pomoc takich
argumentw retorycznych jak personifikacja, prozopopeja i apostrofa.
3. Zwizki symboliczne, hierarchiczne podwjne, rnice porzdku
- zwizek symboliczny jest odmian a zwizku wspistnienia. Symbol wykorzystywany
jest w metonimii.
- Argumenty o podwjnej hierarchii to tzw. argumenty a fortiori. Argumenty te mog
by ilociowe: np. jeli jaki czowiek jest wikszy od drugiego to jego nogi rwnie
s dusze; oraz jakociowe: wyszo czowieka nad zwierzciem, rodzica nad
dzieckiem itp.
Podsumowanie: argumenty oparte na strukturze rzeczywistoci cechuje rnica natury,
porzdku i stopnia.
IX. ARGUMENTACJA PRZEZ PRZYKAD. ILUSTRACJA I WZR.
-

1. Argumentacja przez przykad


suy do uzasadnienia przypuszczenia lub reguy, zakada istnienie pewnych
prawidowoci, ktrym konkretyzacje dostarczayby wanie przykady. Celem jest
przejcie od okrelonego przypadku szczeglnego do uoglnienia. Bywa, e
argumentacja przez przykad nie stawia sobie za cel przejcia od przykadu do reguy,
lecz do innego przypadku szczeglnego. Wybrany przykad nie moe by poddany w
wtpliwo, bowiem prawdziwo tego, co przywoujemy stanowi podstaw wniosku.
Przykady powinny by rnorodne, zmniejszajce ryzyko zagubienia si w
uoglnieniu. Argument przez przykad, jeli poczymy go z argumentem a fortiori,
otwiera moliwo posuenia si przykadem stopniowanym. O ile argument przez
przykad moe by zawsze podwaony, nie da si tego powiedzie o nie pasujcym do
wniosku przypadku obalajcym, ktry jeli nie ulegnie dyskwalifikacji zmusi nas
do odrzucenia lub przynajmniej do zmodyfikowania reguy, ktr poddaje w
wtpliwo.
2. Ilustracja
suy do zilustrowania reguy, jest zabiegiem uobecnienia reguy w wiadomoci.
Realno przykadu musi by niepodwaalna, ilustracja musi oddziaywa przede

wszystkim na wyobrani. Pierwsze przykady powinny by powszechne bowiem ich


zadaniem jest uwiarygodnienie reguy, nastpne za przykady, kiedy regua zostaa
ju zaakceptowana, bd podpierane przez sam regu. Dalszy cig przykadw
zwizanych z t sam regu polega na ustanowieniu reguy w oparciu o przypadki
szczeglne, aby doprowadzi, dziki tak wyodrbnionej regule, do uwiarygodnienia
wasnego przedsiwzicia. Czasami ilustracja nie posikuje si opisaniem zdarzenia
rzeczywistego, lecz opowiedzeniem fikcyjnego przypadku, zrodzonego w wyobrani
autora. Analogiczn funkcj mog peni utopia i ironia.
3. Wzr i antywzr
wzr stanowi dziaanie godne naladowania, argumentacja przez wzr zakada, i
chodzi o autorytet, ktry ze wzgldu na swj presti jest gwarantem wobec
rozwanego dziaania
wzr sam z siebie wskazuje co jest lepsze, cho sam moe by inspirowany wzorem
boskim
- bycie wzorem moe doprowadzi do powstania modelu, czyli wyidealizowanego
obrazu, jaki wyrobimy sobie w odniesieniu do osoby branej za wzr. Antywzr
natomiast wystpuje wtedy, kiedy osoba o niszej kondycji naladuje osob o kondycji
wyszej, ta druga nie chce adn miar upodabnia si do pierwszej, do osoby, ktr
podaje si za wzr niegodnego ycia lub zego smaku. Wystarczy przypisa pewne
zachowania antywzorowi, abymy starali si od niego odrni. Bogactwo
argumentacji przez wzr pynie std, i pozwala ona kiedy wzr jest niepodwaalny
pooy akcent na dowolny aspekt wzoru, tak, aby w kadym przypadku wycign
z niego lekcj dopasowan do okrelonych okolicznoci.

X. ANALOGIA I METAFORA.
1. Analogia
- stanowi jedn z charakterystycznych cech komunikacji i nieformalnego rozumowania
- analogi naley interpretowa w zwizku z jej etymologicznym sensem
proporcjonalnoci. Analogia rni si od proporcji czysto matematycznej tym, e nie
zakada rwnoci dwch relacji, lecz stwierdza pewne podobiestwo stosunkw.
Analogia naley te do teorii argumentacji
analogia = temat + nonik
- aby analogia moga spenia swoj rol polegajc na objanianiu tematu przez nonik
analogii, ich dziedziny nie mog by homogeniczne jak w przypadku analogii
matematycznej. Podczas gdy w proporcji matematycznej nie zachodzi adna interakcja
midzy terminami, inaczej rzecz ma si w analogii. Zdarza si czsto, e modyfikujemy
ten czy inny element nonika analogii, aby przybliy go do tematu i nada analogii
bardziej przekonywujcy charakter. Zabiegi takie maj jednak pewn granic. Kiedy
twierdzenie dotyczy nonika analogii wydaje nam si nie do przyjcia, poniewa podwaa
zdrowy rozsdek. , uzyskujemy mieszne wyraenia.
- analogia bogata jest analogi, ktr mona swobodnie rozszerza, co przydaje si w
argumentacji. Kada analogia jedne stosunki uwypukla, inne za zostawia w cieniu.
Przyjcie analogii oznacza dokonanie wyboru aspektw, ktre naley uwypukli w
opisie zjawiska. Przeprowadzajc krytyk pewnej tezy za pomoc analogii, bdziemy
musieli bd przystosowa t analogi tak, aby lepiej odpowiadaa naszym
koncepcjom, bd te bdziemy musieli zastpi j inn analogi, uznan za bardziej
adekwatn.
2. Metafora

- definicja Arystotelesa: metafora to przeniesienie nazwy z jednej rzeczy na inn z


rodzaju na gatunek, z gatunku na rodzaj, z jednego gatunku na inny gatunek lub te
przeniesienie nazwy z jakie rzeczy na inn na zasadzie analogii. Fuzja metaforyczna
zmierza do utosamiania dziedziny tematu z dziedzin nonika analogii, zwaszcza w celu
wywoania efektu poetyckiego. Moe dokonywa si za porednictwem przymiotnika,
zaimka dzierawczego, okrelnika, cznika czy nawet poprzez uycie sowa w kontekcie
wykluczajcym sens dosowny. Metafory czsto powtarzane zuywaj si (tzw. metafory
martwe lub upione). Katechreza jest wyraeniem metaforycznym stanowicym w
jzyku jedyny sposb wskazania przedmiotu np. podne gry. Istniej rne techniki
uywania tej samej metafory np. metafora drogi jako pewnej metody. Najbardziej
interesujca z punktu widzenia argumentacji technika polega na rozwiniciu metafory
upionej, na przeduenia ycia metafory w taki sposb, aby styl uzyska niespotykan si
sugestii. Prawda filozoficzna rozwija si w postaci argumentacji, ktrej celem jest
skonienie do przyjcia analogii i metafory jako centralnych skadnikw pewnej wizji
wiata.
XI. ROZSZCZEPIANIE POJ
Kant podzieli rzeczywisto na fenomentaln (rzeczywisto zjawisk) i noumenaln
(rzeczywisto rzeczy w sobie). Podzia ten stanowi typowy przypadek uycia pary
wygld-rzeczywisto. Wygld jest pewn manifestacj rzeczywistoci. Konieczne jest
wyodrbnienie spord wygldw takich, ktre odpowiadaj rzeczywistoci i takich, ktre
jej nie odpowiadaj, s zudne. Wygld ma status niejednoznaczny. Rzeczywisto staje
si kryterium pozwalajcym sdzi o wygldach. Kant poddaje rozszczepieniu
rzeczywisto wyodrbniajc zjawiska i rzeczy w sobie. Na wzr pary
pozr/rzeczywisto moemy przedstawi pary filozoficzne w postaci termin I\termin II.
Przeciwiestwo pomidzy rzeczywistoci a pozorem przejawia si rwnie w myleniu
codziennym: w przeciwiestwie midzy przedmiotem a jego cieniem, stanem jawy i snu
itp. Zdarza si odwrcenie terminw pary pierwszestwo przyznaje si temu co
konkretne, bezporednio dane. Sartre zadawa sobie pytanie jak przeprowadzi
rozszczepianie pomidzy zudnymi wygldami a tymi, ktre zudne nie s. Wnioskowanie
poprzez rozszczepienie charakteryzuje si w pierwszym rzdzie opozycj midzy
pozorem a rzeczywistoci
Figury ktre s rozumiane dziki rozszczepieniu poj to paradoks i tautologia pozorna.
XII. ROZLEGO ARGUMENTACJI A SIA ARGUMENTW.
W mowie argumentacyjnej warto dowodzenia jest zalena od jego dugoci. Trzeba
upewni si czy przesanki zostay uznane przez audytorium (sprecyzowa ich sens,
zasig). Skuteczno wypowiedzi jest wypadkow liczy argumentw, skutek taki nie
zawsze ma miejsce. Argument niedopasowany do audytorium moe wywoa reakcj
negatywn, sabo argumentu moe si odbi na caej mowie, bowiem obraz mwcy
(ethos oratora) ulegnie znieksztaceniu. Istniej granice spoeczne, psychologiczne lub
ekonomiczne, ktre stawiaj opr nieograniczonego zasigu wypowiedzi. Jeli chodzi o
mow, trzeba by jej wysuchano, a cierpliwo suchaczy ma swoje granice., ktrych
przekraczanie moe by niebezpieczne. Liczba argumentw jest nieograniczona, ale
trzeba wyczu ich si (w sposb intuicyjny). Skuteczno i wano czyni argument
mocnym. Sia argumentu zaley od stopnia przyjcia przez audytorium przesanek
argumentacji, od wagi argumentw, bliskoci lub oddalenia wobec bronionej tezy.
Odwoa naley si do regu sprawiedliwoci formalnej, ktra przyjmuje jako suszne i
rozsdne traktowanie w ten sam sposb sytuacji zasadniczo podobnych. Mwca ma
naturaln skonno do przeceniania siy swoich argumentw i niedoceniania siy

10

argumentw przeciwnika. Dobry argument to argument nowy, oryginalny, odpowiednio


dopasowany do sprawy. Odbieramy warto argumentw argumentowi przez sam fakt
zaklasyfikowania go do sofizmatw.
- konwergencja argumentw zachodzi wtedy, kiedy rne argumenty prowadz do
tego samego wniosku,
- konsililencja (uzgodnienie) stanowi podstaw wnioskowania indukcyjnego
Zasig argumentacji tumaczy si czasem brakiem intencji co do tez przyjtych przez
audytorium. Nie wiedzc jaki argument bdzie najbardziej skuteczny, moemy
przedstawi wiele argumentacji, czasami komplementarnych, czasami za niezgodnych.
Dlatego te podwjna obrona (de facto i de iure) przebiega w dwch zakresach: w
pierwszym odrzucamy oskarenie o popenieniu przez nas czynw, w drugim
usiujemy wykaza, e przywoane czyny nie s przeciwne ani prawu ani moralnoci. W
pewnych okolicznociach druga argumentacja podpiera pierwsz. Zasig nie jest
pozbawiony niebezpieczestw, kiedy skania do uywania argumentw sabych, mao
znaczcych lub niegodnych. Problemy zasigu i niebezpieczestw, jakie za sob niesie
uycie argumentw musz by rozpatrywane kadorazowo w zwizku z konkretn
sytuacj argumentacyjn.
XIII. KOLEJNO ARGUMENTW W MOWIE.
Porzdek sprawy w staroytnoci nazywany by dispisitio, w renesansie za metod.
Czci mowy to kolejno: wstp, opowiadanie, argumentacja, odpieranie zarzutw,
streszczenie i zakoczenie.
Wedug Arystotelesa w mowie niezbdne s tylko dwa elementy: przedstawienie tezy i
sposb jej udowodnienia. W czysto formalnym dowodzeniu kolejno jest bez znaczenia,
natomiast jeli idzie o argumentowanie w celu pozyskania przychylnoci audytorium,
kolejno jest wana. WSTP peni rol funkcjonaln: ma na celu wzbudzenie
przychylnoci i zainteresowanie audytorium. OPOWIADANIE jest ekspozycj zdarze,
niezbdn w procesie sdowym, mona si bez niej obej np. w mowie doradczej.
ARGUMENTACJA dy do przekonania i poruszenia odbiorcw. Istniej trzy porzdki
przedstawiania argumentw: porzdek siy wzrastajcej, porzdek siy opadajcej oraz
porzdek nestoriaski, w ktrym zaczynamy i koczymy argumentami
najmocniejszymi. Kady argument musi nadej w tym momencie, w ktrym wywoa
najwikszy efekt. Od pocztkw istnienia retoryki poszukiwano jednego, unikalnego
porzdku. W argumentacji mog by stosowane nastpujce metody: ostronoci,
doktryny, natury (ujawniaj si np. u Kartezjusza). Wedug Kartezjusza celem filozofii jest
odkrywanie prawdy we wszelkiej rzeczy, a jej fundamentem jest oczywisto, e rzeczy,
ktre pojmujemy bardzo jasno i wyranie, s wszystkie prawdziwe.
XIV. IMPERIUM RETORYCZNE.
- Platon uwaa, e retoryka godna filozofa to taka, ktra bdzie umiaa przekona
bogw, bowiem poszukuje ona akceptacji dla tez prawdziwych, nie za dla potocznych
opinii. Retoryka majca na celu podobanie si, troszczca si tylko o pozory, upikszajca
rzeczywisto za pomoc kolorw, to z definicji technika demagogiczna.
- Wedug Arystotelesa kade audytorium jest swego rodzaju sdzi, ktry musi
wypowiedzie si ostatecznie za nadrzdnoci jednej lub drugiej z kontrowersyjnych tez.
- Romus zredukowa retoryk do elokucji, do poszukiwania form wyrazu nie
nalecych do jzyka potocznego, ale do figur stylistycznych i ozdobnoci.
- Kartezjusz zaproponowa model filozofii more geometrico polega on na zbudowaniu
systemu, ktry postpujc od oczywistoci do oczywistoci nie pozostawiaby miejsca

11

na adn kontrowersyjn opini. Wszystkie nasz opinie powinny by


podporzdkowane temu samemu kryterium oczywistoci co nauki matematyczne.
Lord Bacon zaleca uczonym chrzecijask pokor, proszc ich o uwane czytanie
wielkiej ksigi Natury, przez ktr Bg objawi si czowiekowi. Metoda indukcyjna
miaa czuwa nad tym, aby czowiek nie formuowa tez, ktrych nie znalazby w
ksidze.

Retoryka wchodzi w zwizki z filozofi, logik i dialektyk. Jest form komunikacji


perswazyjnej. Utosamiajc retoryk z ogln teori mowy perswazyjnej, ktra ma na
celu zarwno uzyskanie emocjonalnej i intelektualnej akceptacji audytorium, twierdzimy,
e do retoryki naley kada wypowied, ktra nie roci sobie prawa do odzwierciedlania
prawdy bezosobowej. Z chwil gdy dana informacja chce wywrze wpyw na jedn lub
wiele osb, ukierunkowa ich mylenie, rozbudzi lub uspokoi ich emocje, skoni do
pewnego dziaania, naley do dziedziny retoryki. Przypadkiem szczeglnym, ktry
obejmuje retoryka jest dialektyka technika prowadzenia sporu.

12