Nr. 7 - New York - Korrik 2016 - $2.

00

The Refugees of Parga by Francesco Hayez (1831)
Rexhep QOSJA:

Hajredin ISUFI:

Kristo FRASHËRI:

Çamëria – çështje
e të gjithë shqiptarëve

Aspekte të islamizimit
në Çamëri

Çështja çame gjatë
qeverisë së Fan Nolit

faqe 10 - 13

faqe 2 - 3

faqe 4 - 7

Lambros BALTSIOTIS
and Pëllumb XHUFI:

Historical Dialogue
on Cham Issues

faqe 18 - 25

Zhaneta SALIU:

Bashkëjetesa fetare
në Çamëri

faqe 8 - 9

2

Korrik 2016, Nr. 7

Pamje nga Preveza

Çamëria
Çështje e të gjithë shqiptarëve
Rexhep QOSJA

J

u falenderoj përzemërsisht
për nderimin që më keni bërë,
duke më ftuar në tubimin
shkencor Çështja çame dhe
integrimet evropiane, që mbahet në
Tiranë më 26 qershor. Do të dëshiroja
shumë që të jem me ju në këtë tubim,
por disa obligime që përpara kam
marrë përsipër këtu, në Prishtinë, nuk
më lejojnë. Mungesa trupore, ndërkaq,
nuk do të më pengojë që të jem me
ju me mendje dhe me zemër. Dhe, si
të mos jemi me ju? Çështja çame, së
cilës i kushtohet ky tubim, nuk është
çështje vetëm e juaja: kjo është çështje
e të gjithë shqiptarëve kudo janë ata. Si
çështje që ka sjellë dhembje të mëdha,
ajo e ka rënduar shumë jetën e çamëve
dhe ka vazhduar mandej, t’i shqetësojë

Çështja çame, së cilës i
kushtohet ky tubim, nuk
është çështje vetëm e
juaja: kjo është çështje
e të gjithë shqiptarëve
kudo janë ata. Si çështje
që ka sjellë dhembje të
mëdha, ajo e ka rënduar
shumë jetën e çamëve
dhe ka vazhduar mandej,
t’i shqetësojë fort
bashkëkombësit e tyre.

fort bashkëkombësit e tyre.
Tubimi shkencor Çështja çame dhe
integrimet evropiane është një tubim
shumë i rëndësishëm shkencor për disa
arsye.
E para, është tubim shumë
i
rëndësishëm
i
intelektualëve
shqiptarë, sepse ofron mundësinë që të
përkujtohen institucionet e Shqipërisë
se në qëndrimin ndaj çështjes çame
provohet sot jo vetëm përkushtimi i
shtetit shqiptar ndaj çamëve, por edhe
dinjiteti i këtij shteti. Qoftë për shkak të
padrejtësisë së madhe, pasojë e së cilës
është, qoftë për shkak të ndjenjave që
pashmangshëm prodhon në vetëdijen
kombëtare çështja çame duhet të jetë
preokupim i vazhdueshëm politik e
diplomatik i shtetit shqiptar, derisa të
bëhet çështje me të cilën do të merren
edhe institucionet ndërkombëtare, në të
vërtetë derisa të zgjidhet.

E dyta, është tubim shumë i
rëndësishëm i intelektualëve shqiptarë,
sepse ofron mundësinë që të përkujtohet
shteti grek se çështja e pazgjidhur
çame nuk është “çështje e paqënë”, po
çështje ekzistuese e të drejtës natyrore,
kombëtare dhe historike; çështje që u
përket jo vetëm atyre që vazhdojnë t’i
durojnë pasojat e moszgjidhjes së saj,
e kjo domethënë çamëve, por edhe
atyre që janë bë shkaktari i saj e kjo
domethënë shteti grek. Përpos parimeve
politike e juridike, lidhjet e vjetra e
të reja kulturore mes shqiptarëve e
grekëve - këtyre dy popujve nga më të
lashtët në Evropë - i obligojnë grekët
që të pranojnë të drejtat e çamëve
dhe ashtu të mënjanojnë problemin,
i cili, edhe kur heshtet, qëndron si
pengesë e miqësisë së tyre të vërtetë
me shqiptarët, mbi të cilën duhet të
ndërtojnë të sotmen dhe të ardhmen.

3

Korrik 2016, Nr. 7

Çështja çame duhet
të jetë preokupim i
vazhdueshëm politik
e diplomatik i shtetit
shqiptar, derisa të
bëhet çështje me të
cilën do të merren
edhe institucionet
ndërkombëtare, në
të vërtetë derisa të
zgjidhet.

Demonstratë me rastin e ardhjes në Tiranë të z. Kotzias, ministër i Jashtëm i Greqisë

E treta, tubimi shkencor Çështja çame
dhe integrimet evropiane është tubim
shumë i rëndësishëm i intelektualëve
shqiptarë, sepse ofron mundësinë
që, më në fund, të përkujtohen edhe
institucionet ndërkombëtare, e, në radhë
të parë, ato amerikane dhe evropiane,
se në çështjen shqiptare, si çështje më e
rëndë kombëtare ballkanike, bën pjesë
edhe një padrejtësi e madhe që i thonë
tragjedia çame. Shtetet e mëdha të
Bashkimit Evropian janë ato që, dikur,
ishin faktor në padrejtësinë historike
që i është bërë popullit shqiptar, duke
përfshirë këtu edhe ata që u është bërë
çamëve. Është e vetëkuptueshme se ato
kanë obligim moral që të jenë faktor
edhe për zgjedhjen e kësaj padrejtësie.
Të shpresojmë se ato do ta pranojnë
dhe ta zbatojnë këtë obligim moral.

Organizimi i Konferencës Ndërkombëtare për Kosovën në Rambuje, në
vitin 1999, ndërhyrja humanitare e NATO-s
në Kosovë, në pranverë të atij viti, prania e
tanishme e forcave të NATO-s dhe të administratës së OKB-së në Kosovë dëshmojnë
se Fuqitë e Mëdha, më në fund, janë bindur se nuk mund të krijohet rend drejtësie,
humanizmi dhe paqeje të qëndrueshme në
Ballkan pa zgjidhjen e drejtë të çështjes
shqiptare, që nuk mund të rrëgjohet vetëm
në çështjen e Kosovës, se në të bën pjesë
edhe çështja çame.
E kuptueshme.
Si ka thënë filozofi i madh gjerman,
Imanuel Kant, cënimi i të drejtës në një
vend pashmangshëm do të ndihet në të
gjitha vendet e tjera.
Historinë e shqiptarëve nuk e
rëndojnë kurrfarë mëkatesh, e kjo do

Të përkujtohen edhe institucionet ndërkombëtare, e, në radhë
të parë, ato amerikane dhe evropiane, se në çështjen shqiptare,
si çështje më e rëndë kombëtare ballkanike, bën pjesë edhe një
padrejtësi e madhe që i thonë tragjedia çame.
të thotë kurrfarë padrejtësishë ndaj të
tjerëve; nuk është e drejtë, prandaj, që
me padrejtësitë që u janë bërë të jetojnë
vetë.
Afrohet dita, kur edhe shqiptarët,
do të bëhen anëtarë, të barabartë me
të gjithë anëtarët e tjerë, të Bashkimit
Evropian. Por, të barabartë me gjithë
të tjerët ata do të jenë vetëm në qoftë
se zgjidhet drejt edhe çështja që sot
ende nuk shqyrtohet gjithë ku duhet -

Agim Xh. DËSHNICA
Gjallon ndër këngë e histori,
me frymë ilirësh e pahepur,
nga fati prapë e mizor e ndjekur
me shqetësime kufijsh, veri-jug,
në vetmi e kuvende si askund,
Çamëri! Çamëri!
Nga fluturoi ajo lavdi?
Suljotët me shpata në sylah,
dyfekët hedhur krah më krah,
me jataganët hark nën sqetull,
me fustanella, festet mbi vetull,
derdhën gjak veç për të huaj
e humbën vendin, lirinë tuaj.
Ikën, ngjitet drejt veriu karvani,
tej mjegullnajës, u zhduk vatani.
Thërret poeti, Çamëri!
Krisma, gjak e tym i zi,

O ÇAMËRI! ÇAMËRI!
mure, porta, dritare pa jetë,
ndër degë, varen pa zogj foletë.
Ku shkoni, vatrat, ku i latë, ku?
Tokat djerrë, ullishtat prush,
stane rrafsh, bagëti e vrarë,
pa zot livadhe e lulet tharë?

ju ftojnë të shkoni në ato anë,
tek toka, të parët jua lanë,
Jo, mos trokitni në derën tuaj!
E bukura shqipe -gjuha juaj!
Drejtësi! Mos hesht, kërko!
Kanune, tapi e libra shfleto!
Për njerëz nga vatrat të dëbuar,
rimkëmb ligjet, jetën e munguar!

Çamëri-Shqipëri e prerë!
Fol shqip, shqip e na bëj nder,
sa kohë kështu, pa dritë e dije,
pa këngë, pa rite lashtërije,
pa ligje, pa prona e larg punës,
pa libra, me dhunë ndaj gjuhës.

Nga Prespë e kaltër e gjer në Artë,
Filat, Janinë, Dodonë e lashtë,
tek zbret Thyami e rrjedh në Jon,
me dallgët tok në breg jehon:
Çamëri, Çamëri! Liri e Jon!

Streha e djepit, pragu i shenjtë
lisat e hijet e kroi-shkretë,

Shënim: Thyami - emri ilirian i lumit (sot Kalama),
nga vjen emri çam e lidhur me të emri Çamëri.

çështja çame në qoftë se zgjidhet sipas
standarteve evropiane, duke u njohur
çamëve të drejtat që kërkojnë, qoftë
për t’u njohur të drejtat kombëtare,
politike e demokratike atyre që
ende jetojnë në Greqi, qoftë për t’u
pranuar dëmshpërblimet përkatëse për
pronat atyre që ato u janë shkatërruar
apo tjetërsuar pas dëbimeve të
përgjakëshme.
Me urimin që fjala juaj shkencore,
vëllezër të dashur, të dëgjohet me
vëmendjen e merituar në institucionet
e shtetit shqiptar, në institucionet
e shtetit grek dhe në institucionet
ndërkombëtare, para së gjithash, në
SHBA-të e në Bashkiminn Evropian,
ju përshëndes përzemërsisht.
Fjala në simpoziumin shkencor:
“Çështja çame dhe integrimet evropiane”,
Tiranë, më 26 qershor 2004.

Redaksia
Kryeredaktor: Kristo Sotiri
Redaktor: Ilir Ademaj
Marketing Coordinator: Erin Karagjozi
Erin.karagjozi@gmail.com
(978) 395 7020
Art Design: Thoma Nasi
ChameriaOrganization@gmail.com
Adress: PO BOX 452 Addison, IL 60101

4

Korrik 2016, Nr. 7

Kristo FRASHËRI

Q

everia greke vazhdoi si
dhe më parë të mos e
respektonte vendimin e
Komisionit Mikst. Ajo
vazhdoi t’i trajtonte shqiptarët çamë si
turq, duke nxjerrë prej tyre me dhunë
policore deklarata, me të cilat ata
pranonin se gjoja i takonin kombësisë
turke. Kjo e detyroi qeverinë e Tiranës
të vendoste më 18 mars 1924 krijimin
e një komisioni, i cili të përgatiste sa
më shpejt një projekt për vendosjen
në Shqipëri të çamëve në rast se ata
do të detyroheshin nga administrata
greke të linin vatrat e tyre. Këtë radhë
Tirana deklaroi se e kishte seriozisht
shpërnguljen e minoritarëve grekë në
rast se Greqia nuk ndërpriste dëbimin
e minoritarëve shqiptarë. Por, ministri
shqiptar në Londër, M. Konica e
këshilloi Tiranën të tregohej më e
kujdesshme, mbasi Lidhja e Kombeve
nuk do ta pranonte shpërnguljen e
minoritetit grek nga Shqipëria.
Atëherë, Ministria e Punëve të
Jashtme e Shqipërisë iu drejtua
ministrave të Jashtëm të Anglisë,
Francës,
Italisë,
nëpërmjet
ambasadorëve të saj në Londër, Paris,
Romë se e kishte me gjithë mend
dëbimin e grekëve të Shqipërisë po qe
se Athina do të vazhdonte të dëbonte
shqiptarët e Greqisë. Megjithatë,
vetë Ministria e Punëve të Jashtme
të Shqipërisë pranon në telegramet e
saj se dëbimin nuk e kishte me gjithë
mend, por vetëm për të detyruar
Athinën që të vinte, sipas shprehjes
së saj, në vete. Qeveria britanike u
përgjigj se mund të ndërhynte vetëm
për dëbimin e çamëve por jo për
çështjen e pronave, mbasi rekuizimi
i tyre bazohej mbi një kanun, në të
cilin ajo nuk mund të ndërhynte në
asnjë mënyrë. Veç kësaj, Mehmet
Konica mendonte se edhe nëse Greqia
respektonte zotimet e saj, edhe nëse
ajo ndryshonte kanunin e pronave,
“prapë grekët me pusitë, me vrasjet
dhe me terrorin e zakonshëm do të
dëbojnë çamët nga Greqia”. Po ashtu,
Mit’hat Frashëri njoftonte nga Athina
më 26 mars 1924 se edhe nëse Greqia
deklaronte zyrtarisht se shqiptarët nuk
do të bënin pjesë në këmbim, masat
që ajo merrte kundra tyre ishin të
njëllojta me ato masa që ajo zbatonte
për turqit. Jetesa e shqiptarëve në
Greqi ishte bërë e pamundur. “Si mund
që të jetojë njeriu, - raportonte Mit’hat
Frashëri, - kur shtëpinë ia kanë marrë,
kur drithin, bagëtinë dhe kafshët ia
kanë rekuizuar, kur të huajt i janë bërë
zotër në arat dhe kopshtet e tyre?”.
Mit’hat Frashëri kërkonte që të fillonte
regjistrimi i minoriteteve grekofone
të Shqipërisë “jo si reprezalje, por si
një masë e nevojshme për instalimin e
shqiptarëve që po përzë Greqia, ose që

Çështja çame gjatë
qeverisë së Fan Nolit
Qeveria greke vazhdoi si dhe më parë të mos e respektonte
vendimin e Komisionit Mikst. Ajo vazhdoi t’i trajtonte
shqiptarët çamë si turq, duke nxjerrë prej tyre me dhunë
policore deklarata, me të cilat ata pranonin se gjoja i
takonin kombësisë turke.
po i shtrëngon tërthorazi që të ikin”.
Ministria e Punëve të Jashtme e
Francës e shihte të vështirë ndërhyrjen
e saj pranë Lidhjes së Kombeve pa u
marrë vesh me Anglinë dhe Italinë.
Përfundimisht, zoti Clinchont ministër
fuqiplotë, nëndrejtor për Azinë në
Ministrinë e Punëve të Jashtme të
Francës, mendonte se zgjidhja më e
mirë do të ishte një marrëveshje midis
Tiranës dhe Athinës për shkëmbimin
e minoriteteve të tyre. Nëse kjo do të
ishte e pamundur - nënvizonte ai - ne,
shkruante ministri shqiptar në Paris
Xhemil Dino, do të kishim të drejtë
t’i drejtoheshim Lidhjes së Kombeve
dhe atëherë Fuqitë e Mëdha do të
ndërhynin për të shmangur konfliktin.
Konsulli i Shqipërisë në Gjenevë
njoftonte më 5 prill 1924 se gjatë
takimit që pati me sekretarin Erik
Drummond mori prej tij përgjigjen se
sapo të ratifikohej Traktati i Lozanës

nga katër Fuqitë e Mëdha, do të hynte
në fuqi menjëherë edhe traktati për
mbrojtjen e pakicave në Greqi dhe se
me hyrjen e tij në fuqi pakicat shqiptare
në Greqi do të kishin mundësi t’i
drejtoheshin drejtpërsëdrejti Lidhjes
së Kombeve. Në atë rast, vazhdoi
ai, qeveritarët grekë do ta kishin
të vështirë t’i trajtonin shqiptarët
ashtu si i kishin trajtuar deri atëherë.
Ndërkohë, qeveria greke e njoftonte
më 5 qershor 1924 përfaqësuesin e
saj në Londër, Dhimitri Kaklamanos,
se Athina do të përjashtonte
shpërnguljen e shqiptarëve myslimanë
sapo Komisioni Mikst të kishte marrë
një vendim përfundimtar. Më në fund,
Komisioni Mikst vendosi më 14
qershor 1924 që të përjashtonte nga
shkëmbimi myslimanët me prejardhje
shqiptare, kurse myslimanët që
do të deklaroheshin turq duhej të
provonin origjinën e tyre jo shqiptare.

Përndryshe, ata që nuk do ta vërtetonin
dot, do të konsideroheshin shqiptarë
dhe nuk do të shkëmbeheshin për në
Azinë e Vogël. Megjithatë, vendimi
nuk u sanksionua me shkrim, por
vetëm verbalisht. Gjithashtu, kërkesën
shqiptare për të përfshirë në komision
një funksionar shqiptar e kundërshtoi
delegati grek me pretendimin se në
radhët e saj kishte një funksionar që
dinte shqip.
Ndërkohë, në Shqipëri ndodhën
ndryshime radikale. Më 10 qershor
1924 fitoi Revolucioni Demokratik
udhëhequr nga Fan Noli, kurse
pushtetarët konservatorë të kryesuar
nga Ahmet Zogu u larguan nga
Shqipëria. Athina priste që me këtë
rast qeveria demokratike e Fan Nolit
të hiqte dorë nga presioni që ushtronin
qeveritarët e mëparshëm për zgjidhjen
e çështjes çame. Por rrjedha e ngjarjeve
vazhdoi si dhe më parë.
Më 21 korrik 1924, ministri i Jashtëm
i qeverisë demokratike, Sulejman
Delvina e njoftonte kryeministrin Fan
Noli se: “Qeveria greke, megjithëse
ka marrë zotime zyrtare për të mos
shkëmbyer elementin shqiptar, nuk
i ka respektuar kurrsesi këto zotime.
Autoritetet greke po bëjnë një
propagandë të rreptë për të shtrënguar
shqiptarët të emigrojnë në Anadoll.

5

Korrik 2016, Nr. 7
Duke parë në qeverinë greke këtë
mungesë sinqeriteti, - vazhdonte S.
Delvina, - këtë çështje ia parashtruan
Këshillit të Lidhjes së Kombeve, i cili
ripohoi edhe një herë vendimin që
elementi shqiptar në asnjë mënyrë të
mos dërgohet në Turqi dhe i dha në
këtë vështrim udhëzime Komisionit
Mikst. Nga ana tjetër, bëmë disa herë
përçapje pranë qeverisë turke, që ajo
të mos i pranonte shqiptarët e Greqisë
në shkëmbim”.
Nën ndikimin e qeverisë greke
dhe të skenarëve të organizuar prej
saj, Komisioni Mikst nuk pranoi t’i
konsideronte banorët e Çamërisë
shqiptarë. Për të rrëzuar pretendimet
e Tiranës, nënvizonte ministri
Sulejman Delvina, Athina kishte
paraqitur në Komisionin Mikst
deklarata të nënshkruara nga disa
banorë të Çamërisë, të cilët pohonin
se nuk qenë shqiptarë, por turq. Si
përfundim, Komisioni Mikst miratoi
tezën greke, por shtonte se ata banorë
që qenë me origjinë turke, duhej ta
provonin pretendimin e tyre, ndryshe
do të konsideroheshin si shqiptarë.
Përfundimisht, ministri i Jashtëm
i Shqipërisë propozonte se për të
shpëtuar çamët nga shpërngulja si turq
nuk shihte mjet tjetër veçse të shpallte
një deklaratë zyrtare drejtuar Lidhjes
së Kombeve dhe qeverisë greke, ku të
thuhej se meqenëse origjina shqiptare
e çamëve është vërtetuar nga gjithë
historianët, qeveria shqiptare nuk
mund të pranonte emigrimin e tyre.
Përndryshe, nënvizonte S. Delvina,
Tirana do të shtrëngohej të detyronte
grekofonët të emigronin në Greqi,
ndonëse e dinte që Lidhja e Kombeve
nuk ishte e gatshme ta pranonte këtë
veprim.
Me gjithë këto protesta të qeverisë
shqiptare, Athina vazhdonte presionin
e saj në dy drejtime: të nxiste
shpërnguljen e çamëve në Turqi dhe të
pengonte emigrimin e tyre në Shqipëri.
Në këto rrethana, Zyra e Shtypit në
Tiranë, paraardhësja e Agjencisë
Telegrafike Shqiptare (ATSh), lëshoi
më 25 korrik 1924, këtë deklaratë, në
të cilën ndër të tjera thuhej:
Duke
parë
këtë
përndjekje
sistematike të çamëve, qeveria
shqiptare i ka bërë një thirrje të fundit
Lidhjes së Kombeve që të mos pengojë
emigrimin e detyruar të shqiptarëve
që kanë vendosur të strehohen në
Shqipëri, në vend që të emigrojnë në
Turqi. Ajo mendon se kjo popullsi
do të vendoset në kufirin shqiptar të
krahinës së Gjirokastrës, ku banojnë
sot greqishtfolësit. Qeveria shqiptare
zbatoi me përpikmëri zotimet e marra
përpara Lidhjes së Kombeve lidhur
me pakicat greke. Por, nga ana
tjetër, ajo ka detyrim moral për t’i
dhënë çdo ndihmë popullsisë fatkeqe
shqiptare të Çamërisë. Ka rrezik që
të ndodhin ngjarje të papëlqyera nga
vendosja e shqiptarëve në banesat

Jetesa e shqiptarëve në Greqi ishte bërë e pamundur. “Si
mund që të jetojë njeriu, - raportonte Mit’hat Frashëri,
- kur shtëpinë ia kanë marrë, kur drithin, bagëtinë dhe
kafshët ia kanë rekuizuar, kur të huajt i janë bërë zotër në
arat dhe kopshtet e tyre?”.
e greqishtfolësve, por qeveria
shqiptare nuk do të pranojë asnjë
përgjegjësi për një gjendje të krijuar
nga mosrespektimi i një zotimi
ndërkombëtar nga ana e autoriteteve
greke. Opinioni publik shqiptar,
- thuhet më tej në këtë deklaratë, tregohet shumë i acaruar nga trajtimi
çnjerëzor që u bëhet vëllezërve të tyre
prej race”.
Sikurse shihet, këtë radhë protesta
e qeverisë shqiptare, e cila mendohet
se është shkruar nga dora e vetë Fan
Nolit, kishte tonin e një ultimatumi.
Pavarësisht se qeveria shqiptare nuk
kishte mjete për ta shpënë deri në fund
protestën e saj, Athina u shqetësua.
Ministri fuqiplotë i Greqisë në
Durrës i dërgoi menjëherë Tiranës me
porosi të Athinës më 5 gusht 1924 një
letër ministrit të Punëve të Jashtme
të Shqipërisë. Në të thuhej: “Jam i
ngarkuar të njoftoj shkëlqesinë tuaj
se në rast se do të merret çfarëdo
mase që i përket popullsisë greke të
Shqipërisë, qeveria greke nuk mund
të rrijë indiferente, por do të veprojë
sipas udhëzimeve të interesave të saj”.
Për sa i përket identitetit etnik të
çamëve, nëse ishin shqiptarë apo turq,
Athina vazhdonte të ngulte këmbë, në
kundërshtim me vendimin e Komisionit
Mikst, se me cilësimin myslimanë me

Mësimi i shqipes te çamët e Izmirit (Turqi)

“prejardhje shqiptare” nënkuptonte
çamët e lindur në Shqipëri. Për të
rrëzuar tezën e Komisionit Mikst,
përfaqësuesi i Greqisë në Gjenevë
ngriti çështjen se Këshilli i Lidhjes
së Kombeve nuk kishte kompetenca
mbi Komisionin Mikst dhe se për
interpretimin e fjalëve “prejardhje
shqiptare” do t’i kërkohej Gjykatës
së Hagës një mendim këshillimor. Por
një zyrtar i lartë i Lidhjes së Kombeve
i deklaroi përfaqësuesit të Shqipërisë,
Blinishti: po qe se qeveria shqiptare
do ta prekte minoritetin grek në
Shqipëri, çështja do të shkëputej nga
Konventa e Lozanës dhe se Shqipëria
do ta kishte çështjen e humbur,
mbasi Tirana ishte zotuar më 2 tetor
1921 se do të respektonte traktatin e
minoriteteve. Gjithashtu, deklarata
e qeverisë shqiptare se nuk merrte
asnjë përgjegjësi për pasojat që do të
rridhnin nga dëbimi i minoritetit grek,
ishte një boomerang, pasi tregonte
se qeveria e Tiranës ishte e paaftë të
mbante nën kontroll popullsinë e saj.
Gjatë vizitës që Fan Noli, si kryetar
i qeverisë shqiptare, kreu në muajin
shtator 1924 në Lidhjen e Kombeve,
midis çështjeve të tjera ai ngriti edhe
problemin e shpërnguljes së çamëve
myslimanë për në Greqi. Përgjigjet
që mori qenë dekurajuese. I thanë se

Komisioni Mikst për Epirin nuk është
organ i Lidhjes së Kombeve. Nga kjo
përgjigje, Fan Noli nxori konkluzionin
se Këshilli i Lidhjes së Kombeve nuk
ishte i predispozuar të ndërhynte
për përjashtimin e shqiptarëve nga
këmbimi greko-turk. Megjithatë, ai
kishte shpresë se çështja mund të
shqyrtohej nga Lidhja e Kombeve
nëse ky vendim i miratuar nga
qeveria shqiptare i paraqitej zyrtarisht
Këshillit nga Ministria e Jashtme e
Shqipërisë.
Pasi erdhi miratimi nga Tirana, më
29 shtator 1924 u mbajt mbledhja
e sesionit të tridhjetë të Këshillit të
Lidhjes së Kombeve për të shqyrtuar
kërkesën shqiptare. Në këtë seancë
Shqipërinë e përfaqësoi Fan Noli,
kurse Greqinë N. Politis. Në rend të
ditës qëndronte çështja nëse problemi
çam duhej t’i paraqitej për shqyrtim
Këshillit të Lidhjes së Kombeve. Fan
Noli, i cili e mori fjalën i pari, vuri re
se në tërë dokumentacionin që kishte
paraqitur pala greke kishte jo pak
deklarata të nënshkruara nga banorë
çamë, në të cilat pohonin se ishin turq
nga kombësia, kurse deklaratat të cilat
pohonin se ishin me kombësi shqiptare
përbënin një pakicë të parëndësishme.
“Si është e mundur, - pyeti Fan
Noli, - që Komisioni Mikst pasi
kishte marrë si pikënisje përjashtimin
e shqiptarëve myslimanë të Greqisë
nga shkëmbimi, arriti të përfshijë në
shkëmbim shumicën e shqiptarëve?
Për të shpjeguar këtë paradoks, vazhdoi ai, - mjafton të studiohet
procedura që ndoqi Komisioni Mikst
për të përcaktuar ata që duhej të
këmbeheshin. Kjo procedurë duhej të
mbështetej kryesisht mbi prejardhjen,
mbi ndërgjegjen kombëtare dhe mbi

6

Korrik 2016, Nr. 7

Si mund të quhet grek
një popull që nuk di
greqisht? Diplomati grek
e shtrembëroi tezën
kokëposhtë. Nëse gjuha,
tha ai, është komponenti
i vetëm (!) i përkatësisë
etnike, atëherë vetë Noli
që di greqisht duhet
të jetë grek, madje
Presidenti i Greqisë,
Konduriotis “i cili në
vatrën e tij familjare
flet vetëm shqip”, duhej
të ishte Presidenti i
Shqipërisë.`

dëshirën e shqiptarëve myslimanë
për t’u përfshirë në shkëmbim. Kjo
procedurë e ndërlikuar ka qenë fatale
për shqiptarët e Epirit, sepse ajo
i la dyert e hapura për çfarëdolloj
shtypjeje nga ana e autoriteteve
greke. Kjo ishte për grekët detyra
më e lehtë në botë, mbasi ata nuk e
kishin vështirë t’i bindnin me dhunë
shqiptarët se ishin më turq se vetë
turqit. Ky fakt i pamohueshëm, vazhdoi Noli, - ka tejacaruar opinionin
publik në Shqipëri. Ai përbën një
rrezik për paqen dhe marrëdhëniet e
mira ndërmjet dy shteteve fqinje. Nga
ana tjetër, qeveria shqiptare është e
preokupuar për masën e refugjatëve
shqiptarë që na vijnë si nga Greqia,
ashtu edhe nga Turqia - shqiptarë çamë
të këmbyer si turq, të cilët pasi shkuan
në Azi të Vogël konstatuan se qeveria
turke nuk kishte fondet e nevojshme
për t’i sistemuar”.
Referati i Fan S. Nolit përfundonte
me këto fjalë:
“Në interes të marrëdhënieve të
mira midis Greqisë dhe Shqipërisë;
për t’i kursyer Shqipërisë, e cila sot
ndodhet në vështirësi financiare,
shqetësime të tjera financiare; për
t’i kursyer popullsisë shqiptare
myslimane të Epirit martirizimin nga
dëbimi masiv - qeveria shqiptare i
lutet Këshillit të Lidhjes së Kombeve
që të ndërhyjë pranë Greqisë për të
përjashtuar nga shkëmbimi i detyruar

shqiptarët e Epirit, pa i kaluar nëpër
sfurkën e kodinës së një ikuizicioni mbi
prejardhjen ose ndërgjegjen e tyre.
Greqia mund ta bëjë këtë veprim fare
lehtë, duke përjashtuar nga shkëmbimi
të gjithë provincën e Epirit, e cila
është e banuar pakundërshtimisht
nga shqiptarët, të vendosur këtu
që në kohët që s’mbahen mend, me
përjashtim të qyteteve të Janinës dhe
të Prevezës, ku ka disa myslimanë jo
shqipfolës”.
Pas Fan Nolit e mori fjalën
përfaqësuesi grek N. Politis. Gjithë
fjalimi i tij i gjatë u karakterizua me
një retorikë pa bukë, mbushur me
llafollogji pa përmbajtje konkrete
dhe në disa raste me shtrembërime
faktologjike, të zakonshme për
diplomacinë greke. Ai e nisi debatin
me këto fjalë:
“Do të dëshiroja, - tha ai, - t’i
përgjigjesha jo vetëm imzot Nolit, por
edhe notës që ka përgatitur Sekretari
i Përgjithshëm (E. Drummond), ku
shihet se zhvillohet një teori e tërë,
në të cilën deri tani janë përvijuar

vetëm disa premisa. Qeveria greke
akuzohet se nuk mban një premtim
që ka bërë në Lozanë më 19 janar
1923 dhe se masat që janë marrë
nga Lidhja e Kombeve nuk janë të
mjaftueshme. Nuk ma merr mendja,
dhe do të isha i lumtur ta mësoja, se
qeveria shqiptare me ankimin e saj
heq dorë nga kërkesat që ajo ka bërë
me shkrim (sic!). Sidoqoftë, deri në
një urdhër të ri ankimet unë i marr
si të sakta. Ajo që dua të them, në
emër të qeverisë që kam nderin të
përfaqësoj, është se nuk mund të hyj
këtu në diskutimin e pretendimeve të
qeverisë shqiptare. Po të doja ta bëja,
do të kisha shumë për të thënë; do të
kisha për t’ju treguar se në ç’shkallë
janë në kundërshtim me liberalizimin
më elementar këto dy teori që pashë
i befasuar, të shpalosen në notën e
qeverisë shqiptare (sic!)”.
Shtrembërimi më flagrant i
përfaqësuesit grek N. Politis ka
lidhje me tezën e komponenteve që
përcaktojnë përkatësinë etnike. Sipas
tij, gjoja Fan Noli ka thënë se elementi i

Me gjithë këto protesta të qeverisë shqiptare, Athina
vazhdonte presionin e saj në dy drejtime: të nxiste
shpërnguljen e çamëve në Turqi dhe të pengonte emigrimin
e tyre në Shqipëri.

vetëm i përkatësisë etnike është gjuha.
Në të vërtetë, vetë Noli tha se gjuha
që flet një popull (pra, jo një individ,
por një kolektiv), është pa dyshim një
nga komponentët. Si mund të quhet
grek një popull që nuk di greqisht?
Diplomati grek e shtrembëroi tezën
kokëposhtë. Nëse gjuha, tha ai, është
komponenti i vetëm (!) i përkatësisë
etnike, atëherë vetë Noli që di greqisht
duhet të jetë grek, madje Presidenti i
Greqisë, Konduriotis “i cili në vatrën
e tij familjare flet vetëm shqip”, duhej
të ishte Presidenti i Shqipërisë.
Përfaqësuesi grek vazhdoi: “E
përsëris, nuk do të hyj në diskutime.
Pika që dëshiroj të sjell para jush
zotërinj, është kjo: me ç’të drejtë
qeveria shqiptare ndërhyn këtu?
Me ç’të drejtë ajo citon qeverinë
greke përpara Këshillit të Lidhjes së
Kombeve? Ku mbështeten të drejtat e
saj? Cilat janë lidhjet e të drejtave që
ekzistojnë ndërmjet saj dhe qeverisë
greke?” Pikërisht edhe në këtë pikë
përfaqësuesi Politis e shtrembëroi
thelbin e ndërhyrjes së palës shqiptare.
Sipas Politis, Noli bëri gabim që po
ndërhynte në punët e brendshme të
qeverisë greke, veprim ky, gjithnjë
sipas tij, i papajtueshëm me statusin
e Lidhjes së Kombeve. E vërteta
është se Noli nuk iu drejtua qeverisë
greke për të shqyrtuar çështjen e
minoritetit shqiptar. Por, duke u
mbështetur në nenin 11 të statutit
të Lidhjes së Kombeve, iu drejtua
Këshillit të Lidhjes së Kombeve që
ai të ndërhynte pranë qeverisë greke
për të përjashtuar nga shkëmbimi
shqiptarët e Çamërisë. Edhe në lidhje
me nenin 11, përfaqësuesi grek i
drejtoi Shqipërisë akuza të padrejta.
“Neni 11, - tha Politis, - flet për rastet
kur ka rrezik lufte ose për shqetësime
që trondisin paqen”. Në tërë fjalimin
e tij, Noli vuri në dukje pikërisht
rrezikun e prishjes së marrëdhënieve
miqësore nga veprimet arbitrare të
administratës greke ndaj çamëve.
Greqia, - tha ai, - nuk e sheh veten në
luftë me Shqipërinë. As nuk e sheh
rrezikun e një lufte të tillë”. Pikërisht
në këtë pikë shpërtheu retorika
shterpe greke. “Qeveria greke, - tha
Politis, - nuk synon aspak të bëjë
qoftë edhe agresionin më të vogël
kundër popullit shqiptar. Përkundrazi,
ajo shtyhet me të drejtë, nga ndjenjat
më të mira të përzemërsisë, të
mirëkuptimit, të fqinjësisë së mirë,
madje dhe të miqësisë. Ajo nuk
shtyhet nga ndjenja armiqësore ndaj
Shqipërisë, sidomos tani që ajo ka
fatin të ketë në krye një prelat, mik
të madh të Lidhjes së Kombeve, i
cili pavarësisht nga flluskat e sapunit
që sheh rreth saj, beson gjithmonë
në idealin e madh të paqes që ajo
përfaqëson”.
Në lidhje me premtimin që delegati
grek Caclamanos bëri më 19 janar
1923 në Lozanë, diplomati grek Politis

7

Korrik 2016, Nr. 7

Qeveria shqiptare ka detyrim moral për t’i dhënë çdo
ndihmë popullsisë fatkeqe shqiptare të Çamërisë. Opinioni
publik shqiptar, - thuhet më tej në këtë deklaratë, tregohet shumë i acaruar nga trajtimi çnjerëzor që u bëhet
vëllezërve të tyre prej race”.

Mehmet Konica

pyeti: “Kujt iu bë ky premtim? Unë
nuk po ndalem mbi një argument që
mund të formulohej, por që unë nuk
dua ta shpërfill: pra, që nuk ka asnjë
akt të shkruar, pasi për mua, fjala e
dhënë, qoftë ajo e sanksionuar me
shkrim ose qoftë thjesht gojore, është
njëlloj e shenjtë. Pra, premtimi u dha
dhe ai do të mbahet ashtu siç është
mbajtur tashmë. Por kujt i është dhënë
ai? Për kë krijon ai të drejta juridike?”
(Donte të thoshte se premtimi nuk iu
dha qeverisë shqiptare). Ai krijon
detyrime vetëm ndaj popullsive të
interesuara, vetëm ndaj njerëzve
që i përkisnin pakicës shqiptare në
territorin grek dhe me të vetmin
kusht, por të mjaftueshëm: kontrolli
i Lidhjes së Kombeve. Politis shtroi
pyetjen nëse në ligjin mbi regjimin
e Pakicave, a do të kishte të drejtë
shteti që ka lidhje racore me pakicat
(pra Shqipëria) të ndërhynte për
rregullimin diplomatik, mbi të cilën
binte përgjegjësia apo dhe vetëm
Lidhja e Kombeve, që kishte mandatin
për të kontrolluar zbatimin e regjimit.
Ai lëshoi kështu pretencën: “Kjo
është arsyeja thelbësore, themelore,
për të cilën qeveria greke, duke qenë
gjithmonë e gatshme, në masën më
të madhe, e përsëris, që të mirëpresë
të gjithë sugjerimet, për të zbatuar
të gjitha këshillat, për të kaluar edhe
nën kontrollin e Lidhjes së Kombeve,
nuk do të pranonte as edhe një çast
ndërhyrjen e një qeverie të huaj në
punët e saj të brendshme”.
Ai pranoi se qeveria shqiptare e
dinte se deri ku shkonin të drejtat e
saj, prandaj ajo iu drejtua Këshillit
të Lidhjes së Kombeve, “mbasi ajo
nuk kishte se ku gjetkë ta mbështeste
kërkesën e saj”. Fan Noli tha se në
tërë referatin që mbajti N. Politis,
ai nxori konkluzionin se megjithatë
Greqia do të vazhdonte t’i dëbonte
shqiptarët myslimanë çamë. Qëllimi
i Politisit ishte, theksoi Noli, të
përligjte politikën greke të dëbimit.
Politisi ndërhyri duke thënë se,

Shtoi se Greqia ishte e gatshme të
pranonte kontrollin e Lidhjes së
Kombeve, por ama nuk mund të
pranonte se ka një mosmarrëveshje
midis Greqisë dhe Shqipërisë. Teza
e tij se midis Shqipërisë dhe Greqisë
nuk ka mosmarrëveshje u farkëtua
për të përjashtuar ndërhyrjen e
Shqipërisë në dobi të minoritetit të
saj. “Nuk ka mosmarrëveshje midis
dy vendeve, - tha Politis. Çështja
lidhet vetëm me regjimin e Pakicave
dhe mund të shqyrtohet vetëm midis
Këshillit të Lidhjes së Kombeve dhe
qeverisë greke, sipas procedurës së
zakonshme të miratuar nga Këshilli
për çështjet e pakicave”.
Noli e mbylli debatin me këto fjalë:
“Unë e nxora informacionin mbi
shqiptarët myslimanë nga vetë raporti
i Komisionit Mikst të ngarkuar me
shkëmbimin e popullsive. Ky raport
thotë se vetëm një pakicë mjaft e
vogël është deklaruar me prejardhje
shqiptare. Ky është fakti”. Këshilli
i Lidhjes së Kombeve në bazë të
propozimit të raportuesit Quiniones
De Leon, e shtyu çështjen për
Ali PODRIMJA
një seancë të mëvonshme.
Ndërkohë, në qarqet
e
Këshillit

Lidhjes
së Kombeve fitoi terren
teza e Athinës se çështja
e të drejtave u përkiste
Parga kur zgjohet rrugicave
marrëdhënieve të Greqisë
Sytë i lajmë në Jon
me Lidhjen e Kombeve dhe
Dhe ngjitemi tek kështjella e Ali
se Shqipëria nuk kishte të
Pashës
drejtë të ndërhynte në të.
Ku na zdesh dielli
Edhe teza shqiptare për
shkëmbim të minoritetit grek
Në kaltri atje poshtë noton Moreja
në Shqipëri me minoritetin
Ishull i bardhë
shqiptar në Greqi nuk
u pranua nga Këshilli i
Në ullishtet ilire humbim pastaj pas hijeve
Lidhjes së Kombeve. Me një
Herë duke prekur majat e Sulit
fjalë, shqiptarët e Greqisë
Herë duke biseduar me perënditë e Dodonës
duhet të shkonin në Turqi
dhe grekofonët shqiptarë
Në shtëpi të xha Andonit
të qëndronin në Shqipëri.
Kyçim ditën e djersitur në vrapim
Si rrjedhim, dëbimi me
Dhe Petriti mëson përrallat e para për Morenë
dhunë i shqiptarëve vazhdoi.
Përshtypje të thellë bëri
Është e bardhë babi a është e zezë
sidomos shpërngulja brutale
Është e rrumbullakët
e 10. 000 shqiptarëve të
Është më e madhe se Ulpiana
rretheve të Kosturit dhe
Është më e lartë se Sharri
të Follorinës, të cilët u
transportuan si “bagëti”
Çfarë forme ka Moreja babi
(kështu thuhet në një
dokument diplomatik të
Në brendinë time të shurdhët
atyre ditëve) në Selanik dhe
Zjarri dhe shiu i Pargës
prej andej u ngarkuan në
Ndërmjet meje e xha Andonit
anije për në Azinë e Vogël.
xhami i thyer
Sipas një raporti të Mit’hat
(Pargë, 1986)
Frashërit (22 nëntor 1924),

premtimi që ka dhënë Greqia, është
mbajtur dhe se ishte gati të pranonte
kontrollin e Lidhjes së Kombeve,
por jo të Shqipërisë. Noli përsëri
ndërhyri. Këtu nuk është fjala për
Lidhjen e Kombeve, tha ai, por për
faktin se Greqia po vepron duke u
mbështetur në deklarata të shpifura
sikur vetë shqiptarët myslimanë të
Epirit duan të emigrojnë në Azinë e
Vogël. “Puna është, - pyeti Noli - se
a është e shprehur lirisht dëshira e
tyre? Shqipëria nuk ka dashur kurrë
të ndërhyjë, sikurse akuzoi Politis,
në punët e brendshme të Greqisë.
Ne vetëm i bëjmë thirrje Lidhjes së
Kombeve për të zgjidhur një polemikë
që ekziston midis Shqipërisë dhe
Greqisë. Unë nuk besoj se tani ka
rrezik për luftë, por marrëdhëniet
përkeqësohen, pastaj vijnë konfliktet
e më pas lufta”. Përsëri ndërhyri
Politis. Me retorikën e tij të
zakonshme nguli këmbë se Greqia
i ka zbatuar të gjitha zotimet që ka
marrë ndaj shqiptarëve të Çamërisë.

SHIU I PARGËS

Mit’hat Frashëri alias Lumo Skëndo

deri atëherë ishin shpërngulur gati
gjysma e çamëve.
Seanca e Lidhjes së Kombeve i
filloi punimet më 8 dhjetor 1924,
këtë radhë në Firence (Itali). Eric
Colban, drejtori i seksionit të
minoriteteve në Lidhjen e Kombeve,
pohoi se çështja e minoritetit shqiptar
në Greqi do të bisedohej (meqenëse
Greqia dispononte deklarata se ata
ishin turq) vetëm midis Greqisë dhe
Lidhjes së Kombeve, kurse delegati
shqiptar nuk do të merrte pjesë në
seancë si palë kundërshtare. Nga ana
e tij, Mehdi Frashëri paralajmëroi
se po të detyroheshin shqiptarët e
Çamërisë të emigronin në Turqi,
ata do të dyndeshin në Shqipëri
dhe do të vendoseshin në shtëpitë e
grekofonëve, gjë që “do të dëmtonte
relacionet e mira që ishin duke
u vendosur midis Shqipërisë dhe
Greqisë”. Më 11 dhjetor 1924 u lexua
raporti i Colban, ku merrte pjesë edhe
përfaqësuesi grek Karapanos (ishministri i Jashtëm i të ashtuquajturës
qeveri të “Vorio-Epirit”, më 1914).
Raporti, i cili u miratua pa vërejtje,
trajtonte tri çështje: 1. Shqiptarëve
që do të përjashtoheshin nga
këmbimi do t’u ktheheshin pronat.
2. Veprimet e Komisionit Mikst do
të mbikëqyreshin nga tetë anëtarë
neutralë. 3. Do të merrej një përkthyes
shqiptar ose nënshtetas grek ose i një
kombësie tjetër.
Në kohën kur zhvillohej seanca e
Këshillit të Lidhjes së Kombeve në
Firence, qeveria e Nolit përjetonte
grahmat e fundit të jetës së saj. Madje,
më 24 dhjetor 1924, ajo u përmbys.
Vetë Noli me qeveritarët e tij mërguan
jashtë Shqipërisë. Në pushtet erdhi
Ahmet Zogu, i cili disa ditë më vonë
u bë kryeministër, kurse më 21 janar
1925 u shpall president i Republikës
së Shqipërisë. Gjatë këtyre ditëve të
tranzicionit, veprimtaria diplomatike
e Shqipërisë u ndërpre. Ndërkohë, u
ndërpre përkohësisht edhe trajtimi i
çështjes çame në Lidhjen e Kombeve.

8

Korrik 2016, Nr. 7

Bashkëjetesa fetare në Çamëri
Pamje nga Paramithia.

Një çame myslimane që lindi
në shtëpinë e një të krishteri çam
Zhaneta SALIU

H

istoria e marrëdhënieve të çamëve
myslimanë me të krishterët shqiptarët
çamë në Çamëri, duhet parë, gjykuar
dhe vlerësuar mbi bazën e dokumentave.
Historia tregon se të dy komunitetet, kanë qenë në
marrëdhënie të mira dhe korrekte. Myslimanët dhe
të krishterët në Çamëri, kishin rrënjosur në shekuj
respektin reciprok si dhe mbështetjen e mbrojtjen
e njëri-tjetrit. Vizitat e ndërsjellta mes myslimanëve
dhe të krishterëve në ditët e festave fetare (Bajram e
Pashkë), në dasmat, gëzimet dhe hidhërimet, forconte
unitetin dhe marrëdhëniet midis tyre. Kjo lidhje ishte
zhvilluar deri në atë shkallë, saqë një i huaj që e
vizitonte Çamërinë për herë të parë befasohej.
Historiani i krishterë çam Jani Sharra nga Kastriza
e Gumenicës, një njohës i mirë i psikologjisë dhe i
marrëdhënieve të dy komuniteteve fetare shqiptare,
shkruan: “Myslimanët e rajonit të Çamërisë, nuk

vepronin kurrë me dëshirën e tyre kundër të krishterëve,
përveç rasteve të rralla të konflikteve personale.
Konfliktet mes tyre nxiteshin nga krerët e tyre”,
ndërsa për veprimet e të krishterëve ndaj myslimanëve
shkruan: “Çdo vrasje myslimani konsiderohej rrezik
kombëtar dhe thureshin këngë që këndoheshin në
panaire dhe festa”.
Zakonisht dy komunitetet i trazonte propaganda
nacionaliste, apo qarqe të caktuara fetare që e
shihnin njëri-tjetrin me armiqësi. Marrëdhëniet mes
myslimanëve dhe të krishterëve shqiptarë, u acaruan
në Çamëri kur qeveritë e të dy vendeve filluan të
kultivojnë në minoritet e tyre politika shoviniste dhe
urrejtje fetare, një urrejtje shterpë e me rreziqe të
mëdha. Pavarësisht nga kjo propagandë, myslimanët
dhe të krishterët, popull i thjeshtë, në Çamëri ecnin
në traditën e tyre të dashurisë dhe respektit për njëritjetrin. Kjo harmoni dhe tolerancë fetare, transmetohej
në breza.
Le të ndalemi në episode konkrete që ilustrojnë
tolerancën fetare, harmoninë dhe bashkëjetesën në
paqe mes këtyre dy komuniteteve. Në dy fshatra të

Paramithisë: fshatin Grika, fshat çiflig i bejlerëve
çamë që banohej nga shqiptarë myslimanë e të
krishterë, dhe fshatin Skupicë që banohej vetëm nga
myslimanët shqiptarë. Këto dy vendbanime, ndodhen
dy orë larg nga qyteti i Paramithisë. Nga informacionet
që kemi nga autorët grekë të mesit të shekullit XIX si
Aravantinos, Pinakas, Zmollosos, Kokotakis etj., në
fshatin Grika kishte 20 familje të krishtera shqiptare
dhe 10 familje myslimane, një fshat ky me 180 banorë
gjithsej. Gjuha që flitej nga të krishterët e Grikës, sipas
autorëve të sipër përmendur, ishte gjuha shqipe. Fshati
Skupicë që sot grekët ia kanë ndryshuar emrin dhe e
kanë pagëzuar me emër shenjtori Ajo Georgio, ne vitin
1895 kishte vetëm 7 familje myslimane shqiptare.
Për harmoninë dhe bashkëjetesën e myslimanëve
me të krishterët, kisha dëgjuar shumë tregime nga
gjyshërit e mi, por këto njoftime kishin mbetur vetëm
në kujtesë. Por, ngjarja që nxiti për këtë shkrim dhe më
riktheu në kujtime të vjetra, është vizita e një grikjoti
të krishterë z. Lefter, në familjen e vëllezërve Mersin e
Mezan Latifi, çamë të ardhur në Shqipëri në vitet ’50,
pas dëbimit të njohur. Lefteri erdhi enkas në Durrës,

9

Korrik 2016, Nr. 7
kur iu krijua mundësia dhe momenti i përshtatshëm,
për të vendosur dy tufa lulesh në varret e miqve të
tij skupicjotë që kishin vdekur. E shoqëruam mikun
në varreza; ishte tepër i emocionuar dhe gjatë rrugës
përsëriste shprehjet: “Mersini ishte burrë i rrallë,
babai im ishte vëlla me të, i kishim dhënë gjak njëritjetrit, për t’u bërë vëllamë, si i thonë. Mersinin dhe
vëllezërit e tij grikjotët e krishterë i respektonin ashtu
siç respektonin familjen tonë”.
Miku nga Çamëria vendosi kurorat me lule në varret
e miqve të tij myslimanë dhe për një çast u zbeh në
fytyrë dhe nga sytë e tij që e kishin humbur shkëlqimin
nga mosha e thyer, rrodhën disa pika loti. Grikjoti i
kishte kaluar të tetëdhjetat, por ishte i rrjedhshëm në
mendim, fliste një çamerishte që mua më kujtonte
përkëdheljet e gjyshit tim Mersin dhe të gjyshes,
me atë gjuhë karakteristike të të folmes çame. Kur u
kthyem në shtëpi, biseda sillej e vërtitej rreth 70-80
viteve të shkuara.
Për një çast, mysafiri e ndërpreu bisedën dhe iu
drejtua vajzës së Mersinit, e cila dhe ajo tani i ka
kaluar të shtatëdhjetat, duke i thënë: A do të dish
historinë e ditës tënde të lindjes? Ajo shtangu për një
çast dhe priste me ankth se çfarë do t’i thoshte miku
i largët. Grikjoti tregoi se në vitin 1940, kur ushtria
fashiste hyri në territorin e Çamërisë, shumë fshatra
myslimane që ishin brenda territorit të pushtimit,
braktisën shtëpitë dhe shkuan në thellësi tek miqtë e
tyre, qoftë myslimanë, qoftë të krishterë.
“Skupicjotët që ishin në marrëdhënie shumë të mira
me të krishterët e Grikës, erdhën në fshatin tonë. Ata
u pritën mirë, siç pret vëllai-vëllanë. Në shtëpinë tonë
erdhi vëllami Mersini me familjen dhe vëllezërit e
tij. Nuk kishim shtëpi të madhe, por kishim zemër të
madhe, dashuri e respekt për miqtë, siç ishte zakoni
karakteristik në Çamëri, hanim bashkë ç’na kishte falur
Zoti. Pas disa ditësh, e shoqja e Mersinit, Hadileja,
e cila ishte shtatzënë, i erdhi për të lindur. Gratë e
shtëpisë tonë gjetën një plakë që ia kishte marrë dorën
lehtësimit të grave kur lindnin dhe e sollën në shtëpi
tek ne... Dhe linde ti, në dhomën dhe dyshekun e
gjumit që kishin prindërit e mi!”
***
Pas këtij rrëfimi të kësaj ngjarje të 74 viteve më
parë, një ditë vendosa edhe unë që me pjesëtarët e
familjes t’i ktheja vizitën mikut tonë të krishterë në
fshatin Grika, në Çamëri. Sapo mbërritëm, u pritëm
ngrohtë dhe tepër miqësisht. Për ne të gjithë ishin
njerëz të panjohur, me përjashtim të njërit që na kishte
vizituar në Durrës. Bisedat e tyre ishin të çiltra, të
sinqerta. Na rrethuan shumë të moshuar dhe secili prej
tyre tregonte bashkëjetesën dhe harmoninë që kishin
kaluar myslimanët me të krishterët brez pas brezi.
Aty mësova disa episode interesante. Kështu, në vitin
1940, kur u internuan çamët nga qeveria e Metaksait, të
krishterët grikjotë, sipas njërit prej bashkëbiseduesve,
morën në mbrojtje familjet myslimanëve të Skupicës,
për t’i ruajtur nga elementë të veçantë të krishterë
që u vërsulën për të grabitur shtëpitë e myslimanëve
dhe tufat e bagëtive. Në sajë të mbrojtjes së të
krishterëve grikjotë, asnjë familje çame nuk u dëmtua
në Skupicë. Nga të krishterët e zonave përreth nuk
pati as grabitje dhe as vrasje të fqinjëve myslimanë
çamë. Një i krishterë grikjot tjetër, e çoi më tej
bisedën, duke thënë se në vitet 1941-1944 në Çamëri
pati shumë trazira, dolën në skenë elementë keqbërës
si nga myslimanët ashtu dhe nga më të armatosur, që
njiheshin të krishterët. Fshatin Grika nuk e sulmuan
asnjëherë myslimanët e fshatrave fqinje. Ai tregoi një
rast se si dy-tre çamët që tentuan të vinin në fshatin
Grika për të grabitur ç’u dilte përpara. Por sapo morën

Shtëpi të rrënuara dhe të braktisura të çamëve në Lopës (sot Asproklisi). Foto nga piktori Genc Gjoka

Tiranët më vranë motrën çame
Një letër nga një çame e krishterë
Bashkatdhetar që kthehesh nga Shqipëria!
Mos ke mësuar vallë për motrën time? Si
ne, çame, nga vendet tona është. Jam e
pikëlluar. Asgjë nuk di pas kaq shumë vitesh
që kanë kaluar.
Bashkatdhetar! Ti, që je kthyer para do
kohe nga Shqipëria, mos vallë e di nëse rron
ende motra ime e dashur? Ishte truppakë,
sygështenjë. E bukur. E martuar së vogli. Bijë
e vetme mes katër vëllezërve. Dhe s’kishte
mbushur motin që kishte lindur një vajzë. E
pamësuar ishte me vështirësitë e jetës. Të
vogla, ktheheshim në ovorua dhe loznim me
guralecë. Në sterenë e madhe ulnim kokat dhe
thërrisnim të dëgjonim jehonën e zërave tanë.
Motmoti besimi nuk na ndante, kisha dhe
xhamia na bashkonin. Një miqësi e lashtë i
lidhte familjet tona.
- Ta ketë duruar rrugën e mërgimit?
- Mendoj se po, jeton - përgjigjet zemra e

vesh familjet myslimane të fshatit fqinjë e të tjerë
myslimanë, erdhën në fshat në mbrojtje të grikjotëve
dhe keqbërësit u larguan. Edhe në fshatrat e Çamërisë,
familjet myslimane sulmoheshin nga elementë
keqbërës të zonave të thella të fshatrave të krishtera,
duke patur si ndërmjetës ndonjë element të krishterë të
fshatrave fqinje të myslimanëve.
Disa eksponentë çamë, tha një tjetër bashkëbisedues,
kishin arritur të mblidhnin rreth vetes disa elemntë
çamë për të krijuar përçarje dhe armiqësi në mes dy
komuniteteve, siç ishte në interes të propagandës
fashiste. Eksponentët e mësipërm që ishin dhe bejlerë
çamë, kishin rekrutuar jo vetëm një numër të kufizuar
çamësh, por dhe një të krishterë në fshatin Grika i
quajtur Jorgaq, që e kishin dërguar në fshatin Grika
të mblidhte 10% e prodhimeve bujqësore të fshatit.
Një tjetër grikohorit, që rrinte i heshtur dhe dëgjonte
bashkëfshatarët e bashkëmoshatarët e tij të vjetër, tha

përmalluar. Por, vitet kalojnë pa lajme dhe
gjithçka e bren dyshimi dhe ankthi.
Dhe ja, dyzet e ca vjet më pas, nga Shqipëria
vjen një letër e përmortshme, bukur shkruar
nga vëllai i madh.
Në fillim për të afërmit pyet: Kush rron? Kush
nuk është më? Dhe në fund vijnë vuajtje pa fund:
“Sapo lamë vatrat tona, rrugës na vdiq
motra jote. Ishte vetëm njëzet vjeç. Dhe nuk
vonuan ta ndiqnin e bija dhe i shoqi Vdiq edhe
i ndjeri baba me gjyshen. Të pambaruara
qenë lotët e hidhërimit para se të arrinim të
çlodheshim diku.” Letër e kobshme! Kaq vjet
zëmërdridhur, kaq vjet dyshimet largoja.
O Zot! Sa të tmerrshëm, sa të neveritshëm
gjakatarët, tiranët, paranoitikët që vunë popujt
të vriten dhe nuk i lanë të rrojnë me dashurinë
e zemrën për njëri-tjetrin.
Përktheu nga greqishtja Petrit Demi
Marrë nga libri i Tula Stefanidhu
(Malakata): “Margariti”, Athinë, 1989, f. 125

se kishte ardhur në Shqipëri në vitin 1986. Donte të
takonte disa miq të familjes së tij, myslimanë çamë
nga fshati Shëmërizë, Njihor dhe Mininë. “I kishim
miq shtëpie; doja të takoja moshatarët e mi që ishim
rritur bashkë dhe kur ishim fëmijë, kishim fjetur në
një dyshek. Por rruga, vazhdoi më tej ai, më shkoi kot.
Nuk arrita t’i takoja se nuk dija adresat”.
U ndava me miqtë dhe dashamirësit e familjes time,
të krishterët grikjotë, me mbresa të thella që nuk do
më shlyhen kurrë nga mendja. Konkluzioni që nxorra
nga ai takim dhe nga vëzhgimet e të parëve të mi për
marrëdhëniet, harmoninë dhe tolerancën fetare që
kishin këto dy komunitete mes tyre, ishte se janë më të
shumta vlerat që na bashkojnë sesa ato që na ndajnë.
Këto ndienja afrimi duhet t’ua ushqejmë fëmijëve
dhe pasardhësve tanë që t’i ruajnë të gjalla dhe të
mos ndikohen nga propaganda e qarqeve nacionaliste
ekstremiste të të dy anëve.

10

Korrik 2016, Nr. 7

Aspekte të islamizimit në Çamëri

Rreth etnicitetit të
popullsisë çame
Hajredin ISUFI

P

ër të përcaktuar etninë e shqiptarëve të Epirit,
në radhë të parë duhen marrë në konsideratë
përshkrimet për etnografinë e Epirit. Ato janë
publikuar bollshëm, sidomos në fund të shek.
XVIII, në shek. XIX e gjatë shek. XX. Kjo gjë mund
t’i atribohet më shumë famës së Ali Pashë Tepelenës si
qeveritar i Epirit, vali i Janinës që në vitin 1778.
Të huajt i tërhiqte një kureshtje e fortë drejt Epirit, për
shkak të ngjarjeve që zhvilloheshin aty, nën frymëzimin
e një qeveritari të ri dhe të një populli të vogël e të
panjohur shumë deri atëherë. Të gjithë autorët që u
morën me çështjen e çamëve, pohojnë prerazi se ata janë
shqiptarë dhe i njesojnë me suliotët. Për të ilustruar këto
pohime, do të përmendim një varg veprash të autorëve
të huaj, disa prej të cilëve janë përkthyer pjesërisht e
pasqyruar në revistën “Dituria” të Lumo Skëndos. Në
atë revistë lexuesi njihet me një material të bollshëm si
dhe shënime të nxjerra nga veprat e autorëve të huaj, ku
pasqyrohet etnia shqiptare e banorëve të Çamërisë.
Vetë historianët e lashtë helenë si: Thukididi, Herodoti,
Skimni etj., duke u marrë me studimin e popullsisë së
Epirit, arrinin në përfundim se fiset epirote ishin jo helene.
Kështu p.sh., fisin e Thesprotëve, që banonte në Çamërinë
e sotme, Herodoti, që konsiderohet me të drejtë babai i
historisë greke, e quante barbar (lexo: jo helene) (VIII- 47).
Përkatësia etnike e shqiptarëve në Çamëri e gjen
pasqyrimin e vet në Defterin e hollësishëm osman
të sanxhakut të Delvinës, të vitit 991 (1583), ku janë
regjistruar emrat e kryefamiljarëve të qendrave të
banuara: qyteteve e fshatrave. Duke shfletuar fletët e
këtij defteri vihet re se shumë kryefamiljarë mbajnë
emra të krishterë të fushës onomastike shqiptare, si:
Lekë, Gjin, Zhupë, Gjon, Nik, Dedë, Gjeta, ose emra të
krishterë të trajtës së shqiptarizuar si Pavël, Vasil, Kol,
Pal, Jorgo, Kosta, Andrea, Dhimo etj.)
Nga ky defter po sjellim si shembull emrat e
kryefamiljarëve të katër fshatrave të sotëm të Çamërisë:
I - Fshati Koskë: (në Filat, në vitin 1583, kishte 182
kryefamiljarë).¹
II - Fshati Gurrëz (në Filat në vitin 1 583 kishte 34
kryefamiljarë).
III - Fshati Imlahor (varej nga Parimithia – Ajdonati),
në vitin 1583 kishte 42 kryefamiljarë.
IV - Fshati Mehor (varej nga Paramithia – Ajdonati)
në vitin 1583 kishte këta kryefamiljarë.
Mund ta shtrinim edhe më shumë listën emërore të
kryefamiljarëve në fshatrat e qytetet e Çamërisë nga
defteri osman, por nuk e pamë të arsyeshme, sepse listat
do të ishin të njëjta me emratë krishterësh katolikë në
trajtën e shqiptarizuar. Sidoqoftë, prania në regjistrat
osmane e emrave karakteristikë dhe ekskluzivisht
shqiptarë, vërteton konkluzionin e përgjithshëm se
popullsia e Çamërisë i përkiste etnisë shqiptare.

Fillimet e islamizimit në krahinën e Çamërisë
Në vështrimin e parë të listave emërore të fshatrave
që përmendëm vihet re se kthimi i të krishterëve në
muslimanë është i papërfillshëm, si p.sh., në Gurrëz,
Imlahor, Nehor etj. nuk figurojnë të krishterë të
konvertuar. Ndryshe nga këta fshatra, fshati Koskë
ka një dukuri tjetër. Në atë fshat defteri osman i vitit
1583 shënon 48 persona të islamizuartë cilët në raport
me popullsinë e fshatit përbënin 27 për qind të saj.
Ndërsa fshati Gardhiq i Paramithisë nga gjithsej 112
kryefamiljarë, në regjistrimin osman shënohen vetëm
dy prej tyre të kristianizuar.
Në gjysmën e dytë të shek.XVI, në krejt zonën
e Çamërisë, të krishterët përbënin mbi 90 për qind të
numrit të përgjithshëm, kurse muslimanët nuk i kalonin
as 10 për qind. Kështu, raporti i popullsisë kristiane
me atë myslimane në përqindje ishte në favor të të
krishterëve.
Forcat osmane, shkruan Dora d’Istria, e shkatërruan
Janinën në vitin 1424 dhe kthyen në skllevër një pjesë
të banorëve të saj. Turakani ngriti para qytetit një
piramidë prej dy mijë kokash. Megjithatë, Thesprotia e
lashtë u ngrit mbi rrënojat e saj. Pushtuesit osmanë pasi
mposhtën rezistencën e vendasve, një pjesë të forcave
nën komandën e Sulejman Haxhi Beut e dislokuan në
kështjellën e qytetit të Paramithisë.
Ishte në traditën e Perandorisë Osmane që sapo
pushtohej një territor, për nder të sulltanit ngrihej një
xhami në qendër të këtij territori. Kështu, në vitin
1490, në Paramithi, u ndërtua xhamia e parë e madhe
që u pagëzua - xhamia e Sulltan Bajazitit II. Ajo, njihej
edhe me emrin Xham-i Sherif (xhamia e Shenjtë). Kjo
ndërtesë kulti, fillimisht, do të shërbente për të kryer
ritet fetare ushtria dhe oficerët turq të dislokuar në
qytet dhe rrethina, por, nga pushtuesit e rinj, shihej
në perspektivën e afërt dhe si një qendër fetare për
të krishterët, që do të ndërronin fenë në atë rajon.
Ndërkohë, edhe në qytetin e Margëlliçit, një lagje, e

Klerikët, duke mos pasur as
forcë e as mbështetje për të
kundërshtuar strategjinë e
pushtuesit të ri, pranuan më
mirë të bëheshin përkrahës të
pushtetit osman dhe të gëzonin
privilegjet që i ofronte ai, sesa të
deklaroheshin kundërshtarë të tij.

Pamje nga Paramithia. Në sfond kalaja e Shën Donatit.

banuar kryesisht nga ushtarë dhe oficerë osmanë, mori
emrin lagjja e sulltan Bajazitit.
Pushtuesit osmanë në territoret shqiptare gjetën një
popullsi të krishterë ortodokse e katolike. Predikuesit e
fesë islame patën një terren të favorshëm edhe në zonën
e Çamërisë. Ata nuk hasën ndonjë kundërpërgjigje të
vendosur nga kleri dhe kisha.
Të krishterët shqiptarë para e pas pushtimit osman
të shek. XV-XVI, kishin një kler të papërgatitur e të
paorganizuar për të përballuar presionet e pushtuesit.
Gjithashtu edhe disiplina kishtare ishte e shthurrur aq sa
në faltore nuk kryhej asnjë ceremoni fetare. Dobësinë
që manifestonte kleri dhe kisha në këtë kohë, studiuesi
Ferdinand Braudel e shpjegon me faktin që, sipas tij,
“krishterimi në këtë vend nuk kishte hedhur rrënjë të
thella”.
Perandoria Osmane u përpoq të bënte sa më pasiv
rolin e dobësuar të kishave ndaj çdo veprimi që do të
merrte kundër kishave, manastireve dhe besimtarëve të
tyre. Administrata osmane u dha të kuptonin priftërinjve
dhe klerit të lartë se, po të afroheshin me qeverisjen
e pushtetit osman, ata do të kishin mbështetjen e saj.
Klerikët, duke mos pasur as forcë e as mbështetje për
të kundërshtuar strategjinë e pushtuesit të ri, pranuan
më mirë të bëheshin përkrahës të pushtetit osman dhe të
gëzonin privilegjet që i ofronte ai, sesa të deklaroheshin
kundërshtarë të tij.
Kleri i krishterë, jo vetëm që nuk reagonte, por,
përkundrazi, nisi të heshte ndaj dhunës, e sidomos ndaj
përpjekjeve të pushtuesit për islamizimin e popullsisë

11

Korrik 2016, Nr. 7

Ndërkohë klerikët e krishterë të
fshatrave e të rajonit të Çamërisë,
sa herë që hasnin në qëndresëne
fshatarëve për të mos paguar
taksat që i detyroheshin kishës,
për shkak të varfërisë së tyre,
u drejtoheshin për ndihmë
pushtetarëve osmanë, për
mbledhjen me dhunë të tyre.

George de la Poer Beresford, 1855.

së krishterë përmes rrugëve të ndryshme si: vështirësitë
ekonomike, presioneve etj. Madje, ai u bë propagandues
i flaktë i nënshtrimit ndaj së keqes, duke iu drejtuar
besimtarëve të tij “që ta pranonin pa keqardhje
nënshtrimin dhe taksat e rënda”. Ndërkohë klerikët e
krishterë të fshatrave e të rajonit të Çamërisë, sa herë
që hasnin në qëndresëne fshatarëve për të mos paguar
taksat që i detyroheshin kishës, për shkak të varfërisë së
tyre, u drejtoheshin për ndihmë pushtetarëve osmanë,
për mbledhjen me dhunë të tyre.
Ndërkohë, administrata osmane vuri në zbatim një
politikë diskriminuese fiskale, sidomos për të krishterët.
Vendin kryesor të taksave në këtë kohë e zuri tributi i
xhizjes². Popullsia e krishterë përballej me taksa të
rënda, të cilat, pushtuesi, gjatë fundit të shek.XVI e
gjatë shek. XVIII, i rriste vazhdimisht. Shto këtu edhe
faktin se shlyerja e taksave kërkohej të bëhej me flori,
vështirësonte akoma më shumë gjendjen ekonomike të
shqiptarëve të krishterë, e cila nuk ishte në gjendje t’i
lante. Kjo u ndie në mënyrë të veçantë nga popullsia e
krishterë, që kishte të ardhura të pakta nga prodhimet
bujqësore.
Të krishterët, për të ruajtur fenë e tyre duhet të
paguanin këtë taksë dhe, kush nuk e shlyente ose nuk
ishte në gjendje ta paguante, burgosej menjëherë. Në
se i krishteri e mohonte fenë e krishterë e kthehej në
mysliman, barra e tatimeve i hiqej menjëherë po
kështu edhe familjarëve të tjerë. Një nga format e
qëndresës ndaj depërtimit të fesë së re ishte krishterimi
i fshehtë (kriptokristianizmi). Ai përfaqësonte një

gjendje kalimtare dybesimi, përmes së cilës, individë
të krishterë e pranonin islamin vetëm formalisht, me
qëllim që të shmangnin pagesën e haraçit dhe të gëzonin
barazinë me popullsinë myslimane në jetën shoqërore.
Në publik këta individë paraqiteshin si myslimanë që
mbanin emra në besimin islam e shkonin në xhami, në
familje, fshehtas, ushtronin ritin kristian.
Në shumë raste, në një familje e pranonte fenë
islame vetëm kryetari i saj, përfaqësuesi i familjes në
marrëdhëniet me pushtetin osman, ndërsa pjesëtarët e
tjerë mbeteshin kristianë.
Shteti osman kishte si parim bazë në strategjinë e vet
sigurimin e nëpunësve dhe funksionarëve në të gjitha
nivelet e administratës nga kontigjentet e islamizuara
vendase që kishte, por të përgatitur në Stamboll
(robër lufte, të kapur në beteja të ndryshme të ushtrisë
osmane). Këta robër, pasi islamizoheshin, edukoheshin
në kolegjet osmane me një frymë të lartë devotshmërie
ndaj islamit dhe sulltanit.
Të tillë kishte edhe nga krahina e Çamërisë. Këta,
pasi kishin braktisur besimin e krishterë, siç thuhet
në burimet historike të kohës, hynin si drejtues të
administratës osmane në Çamëri. Njëri prej tyre është
edhe i krishteri nga fshati Vica i Zagorisë, djali i së
krishteres së ve, Bunës. Ky djalë, i islamizuar dhe i
përgatitur në kolegjet e Stambollit, ishte pagëzuar me
emrin muhamedan Ali dhe në vitin 1580 ishte vendosur
në një nga postet më të larta në Paramithi: shef i
xhandarmërisë osmane. Në burimet e kohës përmendet
me emrin Ali Pasha.

Në vitet që pasuan, dhe veçanërisht në fillim të shek.
XVII, emrat e të islamizuarve, që kishin zënë poste të
larta në administratën osmane, ishin shtuar edhe më
shumë. Dy prej tyre në këtë kohë kishin marrë titullin e
lartë Pasha: Osman Pasha dhe vëllai i tij Ali Pasha - të
dy paramithiotë të islamizuar.
Cili ishte Osman Pasha? Një i krishterë me origjinë
nga fshati Zavrus ose Turkogranicë i Paramithisë. Ai,
në fund të shek.XVI, u emërua sanxhakbej i Delvinës
dhe i Paramithisë (Ajdonatit), ndërsa vëllai i tij, Aliu,
u bë sanxhakbej i Vlorës. Osman Pasha, më 26 qershor
të vitit 1606, u transferua në Vlorë për të zëvendësuar
të vëllain, i cili kishte marrë një detyrë tjetër nga Porta
e Lartë: të kryesonte një ekspeditë turke kundër forcave
hungareze, ku mbeti i vrarë në vitin 1608. Osman Pasha
dy vjet më vonë, në vitin 1610 emërohet qeveritar i
Paramithisë, dhe në marsin e vitit 1611 transferohet në
postin e sanxhakbeut të Janinës.
Në dhjetëvjeçarin e parë të shek. XVII, kur të
krishterët dukeshin se nuk kishin më asnjë mbështetje,
pati edhe klerikë të lartë ortodoksë që dolën në mbrojtje
të popullsisë së shtypur të krishterë si dhe për të
kundërshtuar islamizmin që kishte nisur dalëngadalë të
shtrihej në çdo fshat e qytet të Çamërisë. Reagimet qenë
të ashpra. Ato arritën deri në kryengritje të armatosur.
Si vatra të qëndresës antiosmane ishte Paramithia,
Margëlliçi dhe Suli. Dionis Filozofi nga Paramithia,
asokohe kryepeshkop i Larisës dhe i Tërhallës, u bë
vetë frymëzuesi dhe udhëheqësi i kryengritjes. Ajo
nisi në ditët e para të shtatorit të vitit 1611 dhe arriti
kulmin e saj më 10-11 shtator të vitit 1611. Vendi ku u
zhvilluan ngjarjet e vjeshtës së atij viti ishte territori i
Çamërisë, nga Bastia e Sajadhës, në bregdetin Jonian,
në Paramithi e Margëlliç, duke përfshirë këtu edhe
banorët e fshatrave të malësisë së Sulit.
Sipas burimeve të kohës, ishin ngritur në këmbë rreth
shtatëdhjetë fshatra dhe numri i kryengritësve arrinte në
rreth 1100 vetë. Kryengritja kishte tiparet e një lëvizjeje
të gjerë popullore dhe mbështetej jo vetëm nga të
krishterë, por edhe nga elementë vendas të islamizuar
kundër dëshirës së tyre.
Sanxhakbeu i Janinës, Osman Pasha, sapo mësoi
se në Çamëri kishte shpërthyer kryengritja, i nisi një
raport të gjatë Portës së Lartë në Stamboll, ku ndër të
tjera akuzonte banorët e Çamërisë për rebelim, madje,
sipas tij, kishin krijuar lidhje edhe me spanjollët kundër
madhërisë së tij, Sulltanit.
Së fundi, Osman Pasha kërkonte urdhër nga Stambolli

12

Korrik 2016, Nr. 7

Minare e mbetur në Luarat (sot Katavothra)

se si të vepronte. Kuptohet se përgjigja nga Porta qe
e shpejtë dhe e prerë: të shtypej me zjarr e hekur dhe
kundërshtarët e Divanit të ndëshkoheshin ashpër që të
merrnin mësim edhe banorët e tjerë të vendit.
Osman Pasha u nis vetë nga Janina në krye të
forcave të shumta osmane për të shtypur kryengritjen.
Ai, marshimin drejt Çamërisë, e shihte si një inkursion
me rreziqe të mëdha për atë dhe forcat e tij. Këtë frikë
që përjetonte pashai i islamizuar nga Paramithia, ia
shprehu hapur njërit prej shoqëruesve të tij, duke i thënë
se ishte rrezik i madh të udhëtojë nëpër këto vende për
shkak të kryengritësve që ishin ngritur me armë në dorë
nëpër male dhe që kishin zënë të gjitha shtigjet dhe
qafat. Përballë forcave të shumta osmane, dhunës dhe
presioneve që ata ushtruan kryengritja u shtyp. Kjo edhe
sepse organizimi i kryengritjes nuk mundi t’i përgjigjej
kësaj lëvizjeje, ndaj dhe masakrat e ushtrisë së Osman
Pashës ishin çnjerëzore ndaj popullsisë së pafajshme.
Rreth dyqind kryengritës i dogjën të gjallë, bashkë me
udhëheqësin e tyre, Dionis Filozofin.
Pas shtypjes së kryengritjes ai u kthye në Janinë si
triumfator duke lënë pas një tmerr dhe përgjakje në
popullsinë çame. Ndërkohë, vatrat ku kishte shpërthyer
kryengritja: Margëlliçi, Paramithi e Pargë, u përforcuan
me trupa të shumta ushtarake, ndërsa administrata e lartë
osmane në Janinë dërgonte herë pas here inspektime për
të vëzhguar nga afër situatën në rajonin e Çamërisë, që
për disa vjet u mbajt nën një kontroll të fortë.
Administrata osmane me seli në Janinë, kur u bind se
qëndresa vendase ishte ulur ndjeshëm, largoi një pjesë
të forcave nga Çamëria dhe emëroi në vitin 1624 si
kryeadministrator të Çamërisë me qendër në Paramithi,
Mehmet Pashën, një tjetër timariot të islamizuar nga
rrethinat e Paramithisë.
Mehmet Pasha njihej në fshatrat e krishtera të
Çamërisë jo vetëm si pronar i madh çifligjesh, por edhe
si një njeri që, pas shtypjes së kryengritjes të vitit 1611,
ishte sjellë shumë keq me popullsinë vendase dhe kishte
bërë shumë presione të dhunshme për të detyruar shumë
të krishterë të islamizoheshin.
Është me interes të vihet në dukje se pushtimi osman
në vendet e pushtuara nuk përdori dhunë të organizuar
e të drejtpërdrejtë shtetërore për të imponuar kthimin
nga feja e krishterë në atë islame. Porta e Lartë, në
strategjinë e vet, synonte të arrinte përhapjen e islamit,
fesë zyrtare të shtetit osman, nëpërmjet presioneve dhe
taksave. Megjithatë, raste të mirëfillta të dhunës së

Në se i krishteri e mohonte fenë e
krishterë e kthehej në mysliman,
barra e tatimeve i hiqej menjëherë
po kështu edhe familjarëve
të tjerë. Një nga format e
qëndresës ndaj depërtimit të
fesë së re ishte krishterimi i
fshehtë (kriptokristianizmi).
Ai përfaqësonte një gjendje
kalimtare dybesimi, përmes
së cilës, individë të krishterë
e pranonin islamin vetëm
formalisht, me qëllim që të
shmangnin pagesën e haraçit
dhe të gëzonin barazinë me
popullsinë myslimane në
jetën shoqërore. Në publik
këta individë paraqiteshin si
myslimanë që mbanin emra
në besimin islam e shkonin
në xhami, në familje, fshehtas,
ushtronin ritin kristian.
ushtruar nga administratorët vendas të islamizuar, nuk
munguan. Kështu, për shembull, Mehmet Pasha, për t’u
treguar eprorëve të tij në Janinë se ishte i suksesshëm
në funksionet që kishte dhe besnik ndaj sulltanit, nuk
kursente asnjë mjet për t’i detyruar vendasit që t’i
nënshtroheshin pushtetit osman. Madje për të kaluar
nga feja e krishterë në atë islame, ai jo rrallë përdorte
edhe dhunën.
Burimet e kohës tregojnë se, kur ai bëri një inspektim

nëpër fshatrat e krishtera nga Paramithia në Pargë, kudo
ku kalonte, me forca të shumta që e shoqëronin, bënte
presione të shumta dhe ushtronte dhunë mbi të krishterët
për t`i detyruar të bëheshin muhamedanë.
Nga statistikat e vitit 1875 del se shumica e fshatrave
në Çamëri si Grava, Galbaqi, Karbunari, Rrezampi,
Kurtesi, Dramesi, Spatari, Koska, Lopsi e të tjera ishin
islamizuar plotësisht. Ndërkohë, në Çamëri, i njëjti
autor grek jep edhe raportin e besimeve (myslimanë e
të krishterë) në qytetet kryesore. Kështu p.sh. qyteti i
Filatit nga 600 familje që kishte, vetëm 100 familje ishin
të krishtera, ndërsa në qytetin e Paramithisë nga 900
familje që kishte, vetëm 300 familje ishin të krishtera.
Në Çamëri kishte dhe fshatra të përziera (laramane)
si Grikohori, Njihori, Gurrëza, Picari, Minina etj.
Ndërkohë kishte fshatra me popullsi të pastër të krishtera
si Malluni, Rehania, Spasharati, Morfati, Shenica, 24
fshatrat e Farit etj.
Dukuria e presioneve të individëve vendas të veshur
me pushtet dhe të pasuesve të tyre të islamizuar fanatikë,
u duk në çdo familje të krishterë. Në këto rrethana,
elementi i krishterë, shkruan Pukëvilli, për të mbijetuar
e për të shpëtuar nga zgjedha e pronarëve muhamedanë
dhe të fqinjëve të tyre, ndërruan fenë. Ndërkohë, ata
të krishterë, që tregoheshin të panënshtruar, ishin vënë
nën presione të dhunshme. Kështu p.sh., në fshatin
Smokovinë, një i krishter, edhe pse u keqtrajtua
publikisht në mes të fshatit, nuk pranoi të bëhej
mysliman. Për këtë kokëfortësi që tregoi “kaurri i
pabindur” me urdhër të autoriteteve osmane u var te
rrapi shekullor në qendër të pazarit të Paramithisë.
Një konflikt tjetër i dhunshëm në mes të krishterëve
e myslimanëve ishte ai që ndodhi në fshatrat Dushkar
e Guralesh. Në këto dy fshatra, të krishterëve u bëhej
presion nga bashkëfshatarët e tyre të islamizuar,
nga spahinjtë e fshatrave të rajonit, që të bëheshin
myslimanë. Kjo bëri që në mes të
bashkëfshatarëve të shpërthente një konflikt i ashpër
mes myslimanëve dhe të krishterëve e për pasojë të
mbeteshin të lënduar nga të dyja palët.
Në vitet 30 të shek. XVI, spahinjtë shqiptarë, shkruan
Aravantinoi, kishin mbushur radhët e taborëve osmanë.
Ai përmend se, në betejën kundër persëve, në radhët
e ushtrisë osmane ishin mijëra spahinj myslimanë e të
krishterë. Në këtë kohë sulltan Murati IV, për të shtyrë
edhe më tej
strategjinë e fushatës së islamizimit, nxorri një dekret
sipas të cilit spahinjtë shqiptarë, pavarësisht nga lidhjet
që kishin treguar me pushtetin osman, për t’i mbajtur e
trashëguar pronate tyre, duhet të ktheheshin në islam.
Ky dekret sulltanor jo vetëm që nuk gjeti kundërshtim
te spahijtë vendas, por ata u treguan sa të bindur, aq dhe
të vendosur në mbështetje të administratës osmane në
realizimin e planeve të saj dhe në islamizmin e tyre pa
ngurrim.
Ndërkohë, spahinjtë jo vetëm që arritën të legalizojnë
pronat që kishin fituar nga shërbimet që kishin kryer, por
një pjesë e tyre, duke fituar pushtet, i zgjeruan pronat
dhe morën shumë pushtet. Kështu p.sh., Shahin Beu nga
Paramithia, në vitin 1642, arriti të bëhej një pushtetar i
lartë në Paramithi dhe kishte nën administrimin e tij një
territor që shtrihej nga Paramithia deri në Lefkade. Më
pas, pushteti i tij, duke fituar besimin e Portës, u rrit
edhe më shumë. Në vitin 1644 ishte një ndër titullarët e
lartë të administratës osmane në brigjet e detit Jon dhe
kontrollonte çdo lëvizje të anijeve veneciane në Korfuz,
të cilat sapo ankoroheshin në brigjet e Frarit, menjëherë
tatoheshin me një taksë arbitrare.
Për Mehmet beun, të birin e Hysen Shahin beut,
kryeadministrator i Paramithisë, thuhet se së bashku me
të atine tij, kishte marrë pjesë në luftën 20-vjeçare kundër
Kretës që njihet në histori me emrin “Lufta veneto-turke”.
Ndër ushtarakët e lartë të islamizuar të Çamërisë

13

Korrik 2016, Nr. 7
përmendet edhe Bejko beu nga Paramithia. Ai rridhte
nga një timariot i islamizuar nga rrethinat e Paramithisë
qysh në shek.XVI. Emrin e Bejko beut e hasim për herë
të parë në postin e ushtarakut të lartë në ndërmarrjen
e forcave osmane për të pushtuar Pargën që ishte nën
zotërimin e venecianëve. Bejko beu, në krye të forcave
turke, në vitin 1657, e rrethoi Pargën, por për shkak
të një moti të keq që filloi në vjeshtën e tretë të atij
viti, u detyrua të largohet për të filluar sulmin kundër
venecianeve disa muaj më vonë, më 18 shkurt të vitit
1658, pasi mori edhe përforcime të shumta edhe nga
garnizonet turke në Vlorë.
Bejko beu organizoi e drejtoi operacione të
suksesshme kundër venecianëve në Pargë, por u kap
rob nga kundërshtarët e tij dhe që nga ky moment, mori
fund karriera e tij ushtarake, edhe pse u lirua më pas nga
venecianët.
Mund të përmenden edhe individë të tjerë të
cilët, duke përqafuar fenë islame, arritën të zënë
në Çamëri pozita të rëndësishme administrative si
dhe të shtojnë me shpejtësi pasuritë dhe pronat e
tyre. Ndër individë të tillë mund të veçohet edhe
Hysen Xhelepi, një i afërm i Osman Pashës. Ai, në
burimet historike përmendet që në vitin 1612. Ishte
ndër spahinjtë e parë të Paramithisë i islamizuar që
në fund të shek. XV, Hysen Xhelepi, duke përfituar
nga mbështetja që kishte nga dy funksionarë të
lartë të farefisit të tij, vëllezërit Osman Pasha dhe
Ali Pasha, sanxhakbej në Delvinë, Vlorë, Paramithi
e Janinë, arriti të verë nën zotërimin e tij shumë
prona jo vetëm të fshatarëve të krishterë, por edhe
të manastireve.
Ky spahi taksambledhës arriti që çifligjet e tij t`i shtrijë
deri në fshatin Koron të Frarit. Thuhet se Hysen Xhelepi,
sapo mori nën zotërimin e tij çifligun në fshatin Koron,
mobilizoi 200 të krishterë, mjeshtra e fuqi punëtore dhe
ndërtoi një mur të gjatë rrethues me gurë për të kufizuar
çifligun e tij nga fqinjët e tjerë çifligarë. Ndërtuesit punuan
të detyruar si skllevër për afro pesë vjet për nxjerrjen e
gurit, transportit si dhe ndërtimit të murit rrethues.
Këta çifligarë të rinj si Hysen Xhelepi, Mujo Xhelepi
dhe Bejko Pashai, të tre nga Paramithia, i përmend
edhe Evlia Çelebiu, që me sa duket i ka njohur, kur ka
vizituar Paramithinë në vitin 1670.
* * *
Islamizimi në Çamëri mori përmasa të mëdha dhe
arriti kulmin në 30 vjetët e para të shek. XVIII. Në
vitin 1732, me urdhër të Portës së Lartë, u nis një
ekspeditë ndëshkimore kundër suliotëve të “pa bindur”
e të rebeluar ndaj pushtuesit osman dhe agallarëve
myslimanë vendas. Suliotët, qysh në fillimet e pushtimit
osman ishin larguar nga ultësirat e Çamërisë për të
ruajtur fenë e tyre të krishterë dhe ishin vendosur në
lartësitë e maleve të Sulit, ku kishin krijuar vendbanimet
e reja të tyre. Suli, një krahinë malore, bënte pjesë nga
pikëpamja administrative në kazanë e Paramithisë. Ai
ndodhej në juglindje të saj. Suliotët zotëronin toka të
pakta bujqësore, prandaj në jetën e tyre ekonomike rolin
kryesor e luante blegtoria, e përfaqësuar nga bagëtitë e
imta, kryesisht dhia. Jeta ekonomike-shoqërore, politike
dhe juridike e banorëve të saj rregullohej sipas të drejtës
zakonore lokale. Pushtuesit osmanëu orvatën t`ua
hiqnin suliotëve venomet tradicionale. Kjo ekspeditë
u nxit edhe nga venecianët. Ndërmarrja e forcave
osmane nuk qe e suksesshme. Qëndresa e vendosur e
suliotëve bëri që forcat e shumta ushtarake osmane të
zmbrapsen, duke lënë nëpër honet e grykave e gërxheve
të Sulit shumë të vrarë. 12 vjet më vonë, në vjeshtën e
vitit 1759, komanda e lartë e ushtrisë osmane në Janinë,
ndërmori një ekspeditë të re kundër suliotëve.
Disfata që pësuan osmanët në ekspeditat ushtarake

Pamje nga Filati. George de la Poer Beresford, 1855.

kundër Sulit e suliotëve, bëri që të ndërmarrin veprime
të dhunshme ndaj fshatrave të krishtera në Çamëri,
(sipas historianëve P. Aravantino, Spiro Muselimi,
V. Krapsiti, K. Perovoi etj). Këto veprime bënë që
shumë fshatra të krishtera në krahinën e Margëlliçit të
pranonin fenë myslimane. Islamizimi në Çamëri njohu
shtrirje të dukshme pas ngjarjeve të Orllovit (17681774), Traktatit të Kyçyk Kajanxhisë (1774) midis
dy shteteve ndërluftuese, Rusisë dhe Perandorisë
Osmane, si dhe pas ngjarjeve me Kaconin (17871791) dhe nënshkrimit të paqes së Jasit (1792).
P. Aravantinoi shkruan se në mesin e shek. XVIII
fshatrat e krishtera Draganji, Nikolicanji, Grika, Njihori,
Minina, të Paramithisë, Markati, Ninati, Janjari, Pjadhuli
e Koska në Filat si dhe fshatrat e Margëlliçit, Vrohonai,
Arpica, Vola, Pllatare, Vrastova, Salica, Grava, Varfanji,
Koriqani, fshatrat e Gropës së Kuçit dhe Koshovica,
islamizohen pothuajse plotësisht.
Pjesa dërrmuese e popullsisë së krishterë në Çamëri,
siç shihet, zgjodhën kthimin në besimin islam. Këta të
krishterë, shkruan Zef Skiroi, duke përqafuar fenë e re,
sakrifikuan përgjithmonë identitetin e tyre fetar, duke
patur parasysh moton e tyre të vjetër “Perëndia në fillim
krijoi njeriun e pastaj fetë”.

Fatmir TERZIU

Aromë çamërie
E dije vallen e vjetër të Osman Takës,
e dije. Si veriu e hidhje xhufkën e këmbës,
e hidhje. Eh, vallja e tij e bukur,
Çamiko. Vallja e shpirtrave të heshtur
të Pirros, Aleksandrit,
në kupë të verës,
në maja të rakisë,
e ngrite. E pive me fund si dolli, e pive,
Çamiko,
poshtë pipëzave të gjoksit ku era ngiste
melodinë e ashpër të Tjetrit,
e ngjize bisqe-bisqe, e ngjize,
bukurinë e vendit,
me aromë çamërie.

Profesor Stefanaq Pollo në veprën e tij, “Në gjurmë
të historisë shqiptare”, shkruan se në islamizimin e
shqiptarëve ndikuan një sërë faktorësh, si padija dhe
paragjykimet, bindja e të krishterëve se perëndia i
kishte braktisur në mëshirën e osmanëve, bindje që
u përforcua nga fitoret e këtyre, ndjenja e sigurisë që
fitonin nga ndryshimi i fesë. Këtyre faktorëve, thekson
historiani St. Pollo, u duhen shtuar dhe indiferentizmi
fetar i shqiptarëve.

¹Ankara Tapu ve Kadastro General Mudurlugu Arşivi,
Defter-i Mufassal-i liva-i, Delvina, nr.455, viti 991 (Hixhri)
1583, f.60. Këta emra i ka përkthyer nga osmanishtja
historiani prof. Ferit Duka. Po i botojmë sipas përkthimit të tij.
Emrat e kryefamiljarëve të fshatit ishin: Todri, Ali Todri,
Gjon Todri, Hasan Kondi, Andrea, Ukçe Lalça, Nika Ukçe,
Jorgo Proti, Staso Kosta, Jorgo Gjini, Jorgo Tupe, Sinan
Pjetri, Dhimo Pjetri, Andrea Gjoni, Qiro Jorgo, Pjetër Jorgo,
Gjon Llaqi, Xhupa Llaqi, Kont Gjoni, Qira Xhupa, Murat
Kondi, Kond Murati, Dhimo (?), Qesar Deda, Dhimo Deda,
Adrian Deda, Duka Deda, Jorgo Kondi, Gjon Qira, Stamo
Gjini, Ded Qira, Leka Tupe, Jorgo Tupe, Leka Staso, Staso
Jorgo, Kosta Pjetri, Leka Lala, Jorgo Leka, Niko Leka, Gjon
Kondi, Xhupa Gjoni, Sinan Proti, Gjin Kondi, Deda Muliqi,
Ahmet Andrea, Mustafa Tupe, Leka Muja, Zhupa Koçi,
Nika Kondi, Gjin Deda, Gjon Qira, Deda Kondi, Leka Pjetri,
MehmetAndrea, Gjin Kola, Kola Mertira, Ali... (?), Niko Doda,
Jani Nika, Dod Nika, Andrea Gogo, Hasan Dogo, Andrea
Dhimo, Mertira Qira, Leka Miçe, Gjin Kondi, Ali Hyseni,
Andrea Gjini, Gjin Andrea, Kond Gjini, Kond Deda, Kond
Qezari, Dhiago Kondi, Pano Zhupa, Mehmet Qesari, Gjin
Deda, Dhimo Nika, Dhimo Jorgo, Mehmet Mitrushi, Dhespot
Gjini, Zeji Velo, Dhimo Velo, Merd Mustafai, Ali Mustafai,
Skënder Mustafai, Tumbe Dhimo, Koço Tupe, Kola Tupe,
Dhimo Gjoni, Gjon Deda, Dhiro Deda, Gjoka Gjini, Ukçe
Nika, Merko Jorgo, Kola Kondi, Kond Deda, Kosta Kondi,
Qira Kondi, Mehmet Silesi, Kond Gjini, Hasan Jorgo, Qira
Nika, Dhiogo Duka, Koço Dhiago, Leka Ruli, Staso Deda,
Gjin Kola, Staso Jorgo, Kol Kondi, K... Zhupa, Kosta Kondi,
Mehemet Deda, Jani Duka, Fuat Fuati, Leka Kasemi, Ded
Kasemi Gjin Nika, Dhiago Hasani, Thimo Dhiago, Ruli
Hasani, Pavël Janaqi, Osman Sinani, Jorgo Leka, Hasan
Ahmeti, Kol Mertiri, Jorgo Kosta, Hasan ... (?), Ded Kondi,
Qira Nika, DhiagoKoçi, Dhimo Deda, Andrea Deda, Andrea
Dogo, Koç Gjoni, Prot Kondi, Deda Pjetri, Stamo Gjini,
Deda Qiro, Qesar Deda, Gjin Deda, Deda Kola, Leka Pjetri,
Kostandin Pjetri, Mustafa Deda, Gjin Duka, Mirush Simoni,
Ferhat Zhulla, Llaqi Dhimo, Kosta Andrea, Ali Kosta, Ali
Dhimo, Gjon Nika, Hasan Aliu, Ali Kondi, Ferhat Zhupa,
Hasan Jorgo, Qesar Kosta, Kond Gjini, Kond Qesari, Dhimo
Jorgo, Kola Gjoni, Dhimo Kondi, Hasan Dhimo, Qiro Janaqi,
Pavel Janaqi, Nikolla Janaqi, Zhupa Janaqi.
²Xhizja – taksë për kokë, detyrim që vihej në të holla
vetëm për shtetas të krishterë fshatarë dhe qytetarë, kur me
vendim të gjyqit lokal të Sheriatit një i krishterë kalonte në
fenë myslimane, ai shkarkohej nga detyrimi për të paguar
xhizjen. Vjelja e kësaj takse ishte shprehje e diskriminimit
shoqëror ndaj masave të popullsisë së shtypur.

14

Korrik 2016, Nr. 7

Një variant i panjohur i Nolit
“Anës lumenjve të Babillonës”
gjashtëvargëshe; herën e dytë e boton
më 1946 me njëmbëdhjetë strofa
gjashtëvargëshe, kurse herën e tretë më
1948. Vargu i parë te strofa e tretë në
botimin e parë:
Ke ca plagë, po s’e the
kurse në botimin e dytë dhe të tretë
është:
Ke një plagë, po s’e the
vargu i parë i strofës së katërt në
botimin e dytë:
T’ u-tha goja po s’të pihet
kurse në botimin e parë dhe të tretë:
T’ u-tha gryka po s’të pihet
në strofën e pestë, vargu i katërt në
botimin e parë:
Rrëzë lisit flladët kroj
në botimin e dytë dhe të tretë del:
Hij’ e lisit edhe kroj.
Vjersha “Krishti me kamçikun” njohu
dy botime dhe kemi një dorëshkrim
autograf. Vjersha u botua për herë të
parë në gazetën “Dielli” me 26 dhjetor
1945 me pseudonimin tashmë të njohur
Robo Rogozhina. Përpos ndryshimeve
në vargje nga dy botimet, kemi edhe
renditjen e strofave ndryshe: strofa e
tretë e botimit të parë te “Albumi” del si
strofa e katërt; strofa 7 bëhet 8; strofa 8
bëhet 9 dhe strofa 9 bëhet 7. Vargu i dytë
i strofës së katërt te botimi i parë del:
Kish arrirë në kulm e u-bë kryetar
kurse te “Albumi” është strofa e tretë:
Na u-ngrit gjer në kulm, dhe u-bë kryetar
Në vargun e katërt të strofës së pestë
në botimin e parë del:
Dhe nga korbat q’ e hanin atdhen’
e shpëtoj

Sevdai KASTRATI

F

an S. Noli është një nga
shkrimtarët e rrallë në historinë
letërsisë shqipe që vjershat i
shkruan thjesht për qejfin e tij
e jo për t’i botuar ato.
Vjershën “Kënga e Qirenarit” e shkroi
në Vjenë më 1926 dhe e botoi për herë
të parë pas 19 vjetësh, kurse në “Album”
(1948) me titull të ndryshuar “Kirenari”.
Vjershën e njohur “Krishti me
kamçikun” e shkroi po ashtu gjatë
qëndrimit në Vjenë më 1927 dhe e botoi
për herë të parë pas 18 vjetësh.
Vjershën “Plak, topall dhe ashik”
(kurse në dorëshkrim autograf me titull
“Dale, moj...”) Noli e shkroi në Vjenë
me 6 tetor 1927 dhe e botoi për herë të
parë pas 18 vjetësh
Vjershën “Kanga e Dervish Begut”
Noli e shkroi në dialektin gegë më
1914 dhe e botoi për herë të parë
pas 47 vjetësh, tekstin e së cilës në
dorëshkrimin autograf e gjeti të ruajtur
tek miku i tij i vjetër Milto Sotir Gurra
(1884-1972).
Po ashtu mund të thuhet se Fan S.
Noli është një nga shkrimtarët e rrallë në
historinë e letërsisë shqipe (pas Jeronim
de Radës dhe Zef Skiroit) që i rishkruan
poezitë e tij për t’i bërë krijime sa më të
arrira poetike.
Vjershën antologjike “Rent, or
Marathonomak” për herë të parë
e boton më 1930 me dhjetë strofa

© DPA

Anës lumenjve të Babillonës
Arratisur, syrgjynosur,
Raskapitur e katosur
Po vajtonj pa funt, pa shpresë,
Anës Elbë-s, anës Spree-së.
Ku e lam’ e ku na mbeti
Vaj-vatani e mjer-mileti
Anës detit i palarë,
Anës dritës i paparë,
Pranë sofrës i pangrënë,
Pranë dijes i panxënë,
Lakuriq e i dregosur,
Trup e shpirt i sakatosur?
Seç’ e shëmpnë derbederët,
Mercenarët dhe Bejlerët
Seç’ e shtrythnë fajdexhinjtë,

Seç’ e shtypnë jabanixhinjtë,
Seç’ e pren’ e seç’ e vranë,
Ç’e shkretuan anembanë,
Nënë thundrën e përdhunës
Anës Vjosës, anës Bunës!
Çirem, digjem i vrerosur,
Çarmatosur e plagosur,
As i gjall’ as i varrosur,
Pres një shenj’ e pres një dritë,
Pres me vjet’ e pres me ditë,
Seç’ u-tera, seç’ u-mpaka,
Seç’ u-çora, seç’ u-mplaka,
Lark prej vatrës e prej punës,
Anës Rinit, anës Tunës.
Çakërdisur, batërdisur,

Përpëlisur e zalisur,
Ëndërronj pa funt, pa shpresë
Anës Elbë-s, anës Spree-së.
Dhe një zë vëngon nga lumi,
Më buçet, më zgjon nga gjumi,
Se mileti po gatitet,
Dhe tirani lebetitet,
Se pëlcet, kërcet furtuna,
Fryhet Vjosa, derdhet Buna,
Dridhet Beu dhe zengjini,
Skuqet Semani dhe Drini,
Se pas vdekjes ndriti jeta,
Dhe kudo gjëmon trumbeta:
Ngrehuni dhe bjeruni,
Korini dhe shtypini,

Katundar’ e punëtorë,
Që nga Shkodra gjer në Vlorë!
Ky ilaç e ky kushtrim
Më bën djal’ e më bën trim,
Më jep forc’ e më jep shpresë
Anës Elbë-s, anës Spree-së.
Se pas dimrit vjen një verë
Që do kthehemi një herë
Pranë vatrës, pranë punës,
Anës Vjosës, anës Bunës.
Arratisur, syrgjinosur
Raskapitur e katosur
Ligjëronj me bes’ e shpresë
Anës Elbë-s, anës Spree-së!

15

Korrik 2016, Nr. 7
në variantin e dorëshkrimit autograf është:
Dhe nga krimbat që hanin atdhen’ e
shpëtoj
kurse te “Albumi” që është varianti
përfundimtar del:
Dhe nga larot gjakpirës atdhen’ e
shpëtoj
Në vargun e katërt të strofës së gjashtë
në botimin e parë:
Dhe me shkelmë dhe grusht na çliro,
na shpëto
kurse në variantin e fundit del:
Dhe me forc’ e pahir na çliro, na shpëto.
Siç mund të shihet, vjersha “Krishti me
kamçikun” përpos ndryshime në vargje,
renditjen e strofave,po ashtu kemi mjaft
korigjime fjalësh: vrushkullte vargu i
tretë i strofës së pestë është zëvendësuar
me fjalën fshikull; këllëçte vargu i tretë i
strofës së gjashtë është zëvendësuar me
fjalën shpatë etj.
Vjershën “Plak, topall dhe ashik”
njohu dy botime dhe kemi një
dorëshkrim autograf. Vjersha u botua
për herë të parë në gazetën “Dielli”
më 10 tetor 1945 me pseudonimin
Robo Rogozhina, kurse botimi i dytë
te “Albumi” (1948) është botuar me
pseudonimin Bajram Domodova (18801930). Vargu i dytë i strofës së parë:
Mos më shkaj ashtu si ngjalë
në botimin e dytë del:
Se më rrjedhin djersët valë
Kështu, për shembull, vargu i dytë i
strofës së parafundit në dorëshkrimin
autograf figuron:
Vajzë tjatër më tregova
ndërsa në variantet e botuara:
Pas një tjatre më lëshove.
Poemën “Sulltani dhe kabineti” ai e
botoi në dy variante, po ashtu ruhet në
dorëshkrimin autograf.
Varianti i parë u botua për herë të
parë në gazetën “Dielli” më 15 shkurt
1961 me 38 strofa katërvargëshe, kurse
variantin e dytë e boton si zakonisht tek
“Dielli” më 5 korrik 1961 me 48 strofa
katërvargëshe, duke e mistifikuar me
shënimin “E përktheu nga Persishtja
Namik Namazi më 17 të Jenarit, 1961,
dhe e plotësoj sipas një dorëshkrimi që
u-zbulua në bibliotekën e Gollomboçit”.
Vjersha “Jetimi” të Pol Verlenit (Paul
Verlaine 1844-1896) Noli e shqipëroi
nga frëngjishtja me pseudonimin
Bajram Domosdova dhe u botua për
herë të parë në gazetën “Dielli” të datës
15 maj 1946. Vargu i katërt i strofës së
parë në botimin e parë figuron:
S’ ma varrnë, se s’ isha qesqin
kurse te “Albumi”:
S’ma varrnë, s’ më gjetnë qesqin
Po ashtu te vargu i katërt i strofës së
dytë kemi ndryshim fjalësh:
S’ më deshnë dhe mbeta beqar
në varianitin e botuar te “Albumi” del:
S’ më deshnë, më lanë beqar.
Në strofën e fundit në vargun e parë
“lindur” është zëvendësuar me “ardhur”.
Fan S. Noli për të kënaqur dëshirën
e zonjës Myrvet Sula-Yero përktheu
vjershën “If” të Rudyard Kiplingut
nga anglishtja me titull “Në Munç”

Anës lumenjve
Arrastisur, syrgjynosur,
Raskapitur dhe katosur
Po vajtonj pa funt, pa shpresë,
Anës Elbë-s, anës Spree-së.

Çakërdisur, batërdisur,
Përpëlitur dhe zalisur,
Ëndërronj pa funt, pa shpresë
Anës Elbë-s, anës Spree-së.

Ku e lam’ e ku na mbeti
Vaj-vatani e mjer-mileti
Anës detit i palarë,
Anës dritës i paparë,
Pranë sofrës i pangrënë,
Pranë dijes i panxënë,
Lakuriq dhe i dregosur,
Trup e shpirt i sakatosur?

Dhe një zë vëngon nga lumi,
Më buçet, më zgjon nga gjumi,
Se mileti po gatitet,
Se tirani lebetitet,
Se pëlcet, kërcet furtuna,
Fryhet Vjosa, derdhet Buna,
Skuqet Semani dhe Drini,
Dridhet Beu dhe zengjini,
Se pas vdekjes ndriti jeta,
Dhe kudo gjëmon trumbeta:
Ngrehuni dhe bjeruni,
Korini dhe shtypini,
Katundar’ e punëtorë,
Që nga Shkodra gjer në Vlorë!

Seç’ e shëmpnë derbederët,
Mercenarët dhe Bejlerët
Seç’ e shtypnë jabanxhinjtë,
Seç’ e shtrythnë fajdexhinjtë,
Seç’ e pren’ e seç’ e vranë,
Ç’e shkretuan anembanë,
Nënë thundrën e përdhunës
Anës Vjosës, anës Bunës!
Çirem, digjem i vrerosur,
Sakatosur, çarmatosur,
As i gjall’ as i varrosur,
Pres një shenj’ e pres një dritë,
Pres me vjet’ e pres me ditë,
Seç’ u-tera, seç’ u-mpaka,
Seç’ u-çora, seç’ u-mplaka,
Lark prej vatrës dhe prej punës,
Anës Rinit, anës Tunës.

dhe e botoi në gazetën “Dielli” më 1
nëntor 1961 me pseudonimin tashmë të
njohur Namik Namazi. Ai e shqipëron
për së dyti vjershën “If” do me thënë
pesëmbëdhjetë ditë nga botimi i variantit
të parë. Vjersha “If” me titullin “Sikur”
botohet në gazetën “Dielli” më 3 janar
1962. Në fund është vënë pseudonimi
i tij i fundit Gur’ i Shkabës dhe data 16
nëntor 1961 kur është shqipëruar vjersha.
(Shih: Një shqipërim i panjohur i Fan S.
Nolit, “Zëri i Çamërisë”, nr. 5, 2015).
Ashtu siç kemi dy variante të poemës
“Korbi” të Poesë, dy variante të
rubairave të Khajamit, po ashtu kemi
edhe dy variante të kryeveprës së tij
në prozë “Historia e Skënderbeut”. Në
botimin e parë me titull “Historia e
Skënderbeut (Gjerq Kastriotit) - Mbretit
të Shqipërisë” u botua në Boston më
1921, kurse botimi i dytë me titull
“Historia e Skënderbeut - Kryezotit
të Arbërisë (1405-1468)” u botua me
përmirësime të dukshme në krahasim me
botimin e parë, po ashtu n ë Boston më
1950. Në të vërtetë Noli filloi ta botojë
“Historia e Skënderbeut - Kryezotit të
Arbërisë (1405-1468)” në vazhdime në
gazetën “Dielli” nga 10 gushti 1949 deri
në 5 korrik 1950.
Siç mund të shihet, Fan S. Noli gati
të gjitha vjershat e tij, nuk i ka lënë
pa i ndryshuar e i ripunuar edhe pas
21 vjetësh nga botimi i parë. Kështu,
për shembull, thuhet se poema Prelud
të William Wordsworth-it kishte

Ky ilaç e ky kushtrim
Më bën djal’ e më bën trim,
Më jep forc’ e më jep shpresë
Anës Elbë-s, anës Spree-së.
Se pas dimrit vjen një verë
Që do kthehemi një herë
Pranë vatrës, pranë punës,
Anës Vjosës, anës Bunës.
Arratisur, syrgjinosur
Raskapitur e katosur
Brohorit me bes’ e shpresë
Anës Elbë-s, anës Spree-së!

tri versione (1799, 1805, 1850) dhe
versioni përfundimtar u botua tre muaj
pas vdekjes së autorit; poeti gjerman
Heinriche Heine vjershën Lorelaj (1824)
i është kthyer dhe e ka ripunuar më tepër
se pesëdhjetë herë; shkrimtari francez
Gustave Flaubert për 7 vjet ka shkruar
romanin Edukimi sentimental (1869)
e ripunon pas 24 vjetësh; shkrimtari
zvicerian Gottfried Keller romanin e
tij Henri i gjelbër (1855) e rishkruan
gjërsisht pas 25 vjetësh; shkrimtari i
madh rus Tolstoi për 6 vjet ka shkruar
6 variante të veprës së tij Ringjallja dhe
shkrimtari italian Alessandro Manzoni,
i cili romanin e tij Të fejuarit (1827) e
ripunon plotësisht më 1842.
Dhe kështu me radhë.
I frymëzuar nga psalmi 137, një nga
vajtimet më të dhembshme të syrgjynit,
Noli e shkroi vjershën “Anës lumenjve
të Babillonës” në Hamburg, jo rastësisht
mban datën 28 nëntor 1928, pra me rastin
e gjashtëmbëdhjetë vjetorit të pavarësisë
së Shqipërisë dhe e botoi për herë të parë
në gazetën “Dielli” të datës 1 gusht 1945
me pseudonimin Robo Rogozhina.
Vjersha
“Anës
lumenjve

Babillonës” njohu dy botime, dhe kemi
një dorëshkrim autograf që është më i
hershëm se botimi i parë. Në “Albumin”
e botuar më 1948 vjersha del me titull të
shkurtuar “Anës lumenjve” dhe se është
shkruar në maj të 1930-ës në Hamburg.
Në të dy botimet vjersha ka 59 vargje
dhe është në tetërrokësh. Në botimin

e parë vjersha “Anës lumenjve të
Babillonës” ka dy strofa katërvargëshe,
një
trembëdhjetëvargëshe,
një
gjashtëmbëdhjetëvargëshe
dhe
një njëzet e dyvargëshe; kurse
në botimin e dytë vjersha ka
tetë strofa: tri katërvargëshe, tri
tetëvargëshe, një me nëntë dhe një me
katërmbëdhjetëvargëshe.
Të dy variantet e botura nuk përmbajnë
ndryshime të rëndësishme në krahasim
me variantin në dorëshkrim. Kështu, për
shembull:
Vargu i 15-të në botimin e parë:
Seç’ e shtrythnë fajdexhinjtë
kurse te “Albumi” që është varianti
përfundimtar del si vargu 16, ndërsa
vargu i 16 në botimin e parë:
Seç’ e shtrythnë fajdexhinjtë
bëhet te “Albumi” i 15.
Vargu 22 në botimin e parë del:
Çarmatosur e plagosur
kurse te “Albumi” del:
Sakatosur, çarmatosur
Vargu 31 në botimin e parë është:
Përpëlisur e zalisur
kurse te “Albumi” që është varianti
përfundimtar lidhëza “e” te vargjet 2,
11, 22, 31 zëvendësohet me lidhëzën
“dhe”, kurse te vargu 36 lidhëza “dhe”
zëvendësohet me lidhëzën “se” :
Përpëlitur dhe zalisur
Ashtu siç kishte ndërrim vendesh
në vargjet 15-16 kemi edhe ndërrim
vendesh në vargjet 41-42.
Në botimin e parë figuron:
Fryhet Vjosa, derdhet Buna,
Dridhet Beu dhe zengjini,
Skuqet Semani dhe Drini,
kurse te “Albumi” del:
Fryhet Vjosa, derdhet Buna,
Skuqet Semani dhe Drini,
Dridhet Beu dhe zengjini.
Vargu 57, pra në vargun e parafundit
kemi zëvendësim fjalësh:
ligjëronj për brohorit.
Deri më sot është thënë që vargu
47: Që nga Shkodra gjer në Vlorë! në
dorëshkrimin autograf është: Që nga
Moska gjer në Vlorë! Një supozim i tillë
nuk e di ku e ka mbështetjen, qoftë në
variantin e botuar më 1 gusht 1945, qoftë
në variantin përfundimtar te “Albumi”
më 1948 dhe qoftë në dorëshkrimin
që ruhet në AQSH (F. 14, D. 35) nuk
ndodhet. Të habit fakti që Sabri Hamiti
e interpreton këtë varg, pa e treguar
burimin ku gjendet një e dhënë e tillë
dhe në mënyrë të pasaktë e tendecioze e
përhap në një libër shkollor.
Po ashtu deri më sot është thënë se
vjersha “Hymni i flamurit” në variantin
e parë kishte tri strofa, kurse në variantin
përfundimtar del me gjashtë strofa. Në
të vërtetë vjersha është botuar për herë
të parë në gazetën “Liria Kombëtare”
më 28 nëntor 1926 dhe ka vetëm një
ndryshim në vargun e parë të strofës së
katërt: Me Gjerq Skënder’ u-lavdërove,
kurse te “Albumi” del: Me Skënderben’
u-lavdërove. Ky është një shembull se si
marrin të dhënat nga fjalët e të tjerëve,
pa i parë shkrimet origjinale.

16

Korrik 2016, Nr. 7

Çështja çame,
vetëm çështje kohe

Nulla dies sine Chameria

Xhevedet Pasha me të renë pranë shtëpisë

Rikthim në Çamëri
X

hevdet Pasho me banim në Florida, i vendosur atje që
me 1996, më 2 gusht 2014 e viziton për herë të parë
Çamërinë. Ditën e parë e kalon në Lucë të Frarit, duke soditur
të gjithë fshatrat e Frarit që shtrihen rrëzë kodrave, me një fushë
të pafund të gjerë përballë dhe bregdetin me një bukuri të rrallë.
Ditën e dytë niset drejt vendlindjes së tij Galbaqit të Filatit me
një gëzim dhe me një brengë për të gjetur shtëpinë. Ai ishte tre
vjeç kur ishte dëbuar nga bandat vrastare greke. Qeveria greke
për të zhdukur çdo gjurmë të shqiptarëve në Çamëri i ndryshon
emrat e vendbanimeve, kështu Galbaq bëhet Elaia. Në kafene
të fshatit kishte shumë kureshtarë që po i shikonin. Tana (e
motra e nuses së djalit) ia bëri me dije se Xhevdeti jeton në
Amerikë dhe ka lindur këtu, se ky është fshati i tij dhe jo i juaji.
Ashtu siç i kishte thënë babai se kishin tri rrënjë shege, një fik
dhe një ulli e gjeti shtëpinë plotësisht të rrënuar me përjashtim
të një muri.
Ai gjatë kësaj vizite katër ditore në Çamëri shëtitit qytetet
Gumenicë, Prevezë, Pargë, Paramithi dhe Filati. Në Pargë, i
thonë, njerëzit janë futur në burg kur kanë folur shqip jashtë
mureve të shtëpisë.
Në të vërtetë Xhevdeti e kishte marrë me vete vëllain e
tij, Mehmetin me banim në Fier, për ta vizituar Çamërinë.
Në Kakavijë, toponimi Galbaq, Çamëri e riktheu mbrapsht
Mehmetin me një mall të pashuar që s’arriti ta shohë Çamërinë
martire, sepse ai pas dy muajve vdiq.

Xhevdeti me të birin Arturin duke kërkuar shtëpinë

S

ipas artistes së paharruar botërore, Isadora
Duncan, altarin e tij të parë, Zeusi e pati
në shpatet hyjnore të Çamërisë. Shpresoj
që mos ma marrin për keq fqinjët, aq më
tepër që është ditë e shtunë dhe të mos ankohen
që e bëmë edhe Zeusin, çam.
Më vjen mirë që origjina çame theksohet dhe
komuniteti çam është një mbijetues shembullor,
me gjithë diskriminimin që nuk ka qenë vetëm
në një shtet, por në dy shtete. Një diskriminim
në Greqinë e zjarrmive nacionaliste, por edhe në
Shqipërinë komuniste.
Kjo mbijetesë i detyrohet dhuntisë së
sipërmarrjes dhe jo vetëm thirrjes së gjakut.
Por edhe ndjenjës së përkatësisë të krijuar mbi
rrëfime dhe mbi amanete të kaluara, në formë
legjendash dhe në rrugën e folklorit që është
zanafillor, kur vjen puna për çamët.
Megjithatë më lejoni ta them me krenari, atë që
ju e dini dhe Shpëtimi e di më mirë se të gjithë;
Unë jam kryetari i të parës parti politike shqiptare
që çështjen çame e futi të zezë mbi të bardhë në
programin e vet.
Teksa, hap pas hapi, e vërteta është që çështja
çame po faktorizohet, shqisa e forcës së verbër
po tretet. Ashtu siç në çdo organizëm mbijetuesi
po forcohet një tjetër shqisë, shqisa e forcës së
shembullit. E shembullit që duhet të na bëjë me
të urtë, jo në kuptimin të urtë kokulur, por më të
urtë në vendosmërinë tonë për të këmbëngulur
në një të drejtë të mohuar në kaq shumë vite, deri
në pikën sa fqinjët as nuk pranonin ta hapnin fare
si bisedë dhe kërcënonin që, nëse do ta hapnim
këtë temë, do të iknin nga tavolina.
Sot, në harkun e 32 muajve ka ndryshuar diçka
themelore. Jo vetëm që tani nuk ikin ngrihen nga
tavolina, por kanë kuptuar se për ne, kjo nuk është
një çështje revanshi, por një çështje dinjiteti!
  Të  mos harrojmë që u deshën dekada që edhe
gjenocidi më i madh i shekullit të shkuar, ai ndaj
hebrenjve, të përmendej hapur në publik.
  Koha e klithjes megjithatë ka ikur. Tani është
koha e kujtesës dhe e rivendikimit pa pasione
nacionaliste, por me qartësi dhe vendosmëri
patriotike dhe europiane, sepse është e pamundur
që në mes të Europës një çështje e tillë as të mos
përmendej. Do të duhet ende shumë kohë, por

pa asnjë diskutim është hapur rruga e duhur dhe
jemi në drejtimin e  duhur.
Nuk ka forum dypalësh greko-shqiptar, nuk ka
forum shumëpalësh ku ceken të drejtat e njeriut
dhe ku pa asnjë ngarkesë provokuese për fqinjët,
por vendosmërisht dhe qartësisht, qeveria jonë të
mos ngrejë këtë çështje dhe të mos përpiqet të
shtyjë këtë problem drejt zgjedhjes, sepse ky nuk
është një turp mes fqinjësh, nuk është as edhe një
turp ballkanik, por është një turp europian.
  Nuk është vetëm turp i atyre që për ngarkesa
të caktuara të së shkuarës i druhen diskutimit
të çështjes, por është dhe turpi i të tjerëve në
familjen europiane, që as nuk e dinë fare se çfarë
është kjo çështje. E shteti shqiptar nuk ka sesi të
mos jetë partneri më i fortë, më i qëndrueshëm
dhe jo sot që kemi këtë qeveri, por ajo që është
më e rëndësishmja, kjo qeveri e ka vendosur
çështjen në një pikë, ku asnjë qeveri tjetër më pas
nuk mund ta kthejë mbrapa.
Jemi në luftë me Greqinë, ka një ligj lufte. Një
ligj lufte me një vend që kemi traktat miqësie!
Pse ky ligj lufte është aty dhe si ka mundësi që
ka mbetur aty si tabu e palëvizshme?! Palës tonë,
në të gjithë këto vite i ka mjaftuar përgjigja: “Po
ç’rëndësi ka, ai ligj është kot. Ne jemi miq, kemi
Traktatin e Miqësisë.” Nëse është kot, çfarë na
kushton ta heqim?!
  Ne e kemi kusht për të çuar në një fazë të
re marrëdhënien me Greqinë, për të cilën jemi
shumë të interesuar, heqjen e ligjit të luftës. Ne
duam të krijojmë një miqësi prej një standardi të
ri, një miqësi pa dollapë të mbyllur, pa zona të
mbyllura, ku nuk hyhet, për të cilat nuk flitet dhe
pa fantazmat e së shkuarës, të cilat na hyjnë në
mes, sa herë që ka një nevojë andej apo këtej për
t’i hedhur benzinë zjarrit të dasisë.
   Por nuk mbaron këtu. Fillon tek ligji i luftës dhe
vazhdon tek fakti që çështja çame është një çështje
për të cilën duhet të diskutojmë, të diskutojmë e
diskutojmë. U them të gjithë çamëve të Shqipërisë,
por edhe të gjithë shqiptarëve se ne, qeveria jonë
do ta mbështesë fuqimisht të gjithë përpjekjen në
rrugën ligjore që u deklarua këtu, sot.
Pjesë nga fjala e kryeministrit të Shqipërisë Edi Rama
në kongresin e Partisë për Drejtësi, Integrim dhe Unitet

17

Korrik 2016, Nr. 7

Çamëria po vuan nën zgjedhën greke për më tepër se 103 vjet
Musa Demi:
Nuk është vetëm detyra
e çamëve të kërkojnë
Çamërinë, por e çdo
shqiptari, kudo ku gjendet,
se Çamëria është e jona, e
gjithë shqiptarëve, është
pjesë atdheut tonë të
dashur e të ëmbël

V

endimi i përfaqësuesve të
Fuqive të Mëdha për ta lënë
Çamërinë nën sundimin e
Greqisë (29 korrik 1913)
do të shkaktojë një tragjedi me tri akte:
shpërngulje, shpronësim dhe shfarosje.
Greqia do të bëjë tmerre skëterrore në
Çamëri: më 23 mars 1913 u masakruan në
mënyrën më barbare 72 krerë të Çamërisë,
të cilët kishin refuzuar të pranonin
bashkimin e Çamërisë me Greqinë, në një
përrua të fshatit Selan (Paramithi); po në
këtë kohë diplomati austro-hungarez, K.
Buchberger, bënte me dije se në afërsi të
Janinës u gjetën çamë të vrarë, me sy të
nxjerrë; në dhjetor 1941 banditi grek Vasil
Ballumi vrau 14-vjeçarin Nail Gjinika
nga Margëlliçi, të cilin më pas e dogji
gjysmë të gjallë; më 27 qershor 1944
qyteti i Paramithisë u kthye në një thertore
të grave e fëmijëve, djemve e vajzave që e
donin jetën dhe ëndërronin për një Çamëri
të lirë; qyteti i Paramithisë u mbyt në gjak,
u përfshi nga tymi e flakët, ndërsa banditët
e pashpirt të kasapit të Çamërisë, të dehur
nga aroma e gjakut të pafajshëm çam,
hidhnin vallen makabre mbi kufomat; në
dimër të ’45 në qytetin e Filatit bandat
vrastare greke grumbulluan në një vend
të veçantë gratë, nuset dhe vajzat çame
e, pasi i përdhunonin, i nxirnin lakuriq
para turmës së njerëzve me uniformë
ushtarake, që talleshin kafshërisht me to,
për t’i vrarë pastaj në mënyrë çnjerëzore;
Sanie Bollatin nga Paramithia grekët i
prenë gjoksin, i nxorrën sytë dhe më pas

Faik Konica:
Sot Çamëria hapi sytë. Sot ky
vend i bukur, një nga gurët
më të çmuar të kurorës së
Shqipërisë, zuri të lëvizë dhe
të zgjohet. Ç’ kopsht i rrallë
mund të bëhet Çamëria, kur
të punohet dhe të ndërtohet,
me kujdes dhe me rregull!
Dhe si mund t’ ua lëmë
grekëve një pjesë të tillë të
Shqipërisë.

Gjat♪7 paradës shqiptare në NYC më 19 qershor 2016

Greqia s’mund ta
fshehë gjenocidin

e spërkatën me benzinë dhe e dogjën të
gjallë; Hilmi Beqirin nga Filati grekët
pasi e copëtuan me bojoneta, ende pa
dhënë shpirt, ia nxorrën dhëmbët e
florinjtë, duke i shqyer nofullat me darë;
Avdul Nurçen nga Spatari, pasi i lidhën
këmbët e duart, e tërhoqën zvarrë nëpër

rrugët e Filatit, deri sa vdiq etj.
Shtrohet pyetja: çfarë janë masakruesit
e armenëve para bandave vrastare greke?
Një gjë është më se e vërtetë: grekët janë
të mësuar në shkollën turke.
Greqia zyrtare vazhdon politikën e vjetër
të mohimit për terrorin dhe gjenocidin që

ka bërë në Çamëri, por megjithatë këtë
politikë nuk do të mund ta bëjë gjatë. Dhe
nuk mund ta bëjë gjatë këtë politikë ndaj
Çamërisë martire, sepse shpresojmë që do
të kemi përkrahjen e fuqisë më të madhe
politike, ushtarake dhe morale në botë: të
Shteteve të Bashkuara të Amerikës.

18

Korrik 2016, Nr. 7

Historical Dialogue on Cham Issues
Background

T

he Program on Peace-building and Rights at
Columbia University’s Institute for the Study of
Human Rights organized a “Dialogue on Cham Issues.”
Participants identified areas of agreement as well as
disagreement at their first meeting (October 19, 2013).
At the second meeting, which was co-sponsored by
the Harriman Institute, scholars from Albania and
Greece discussed events in greater depth (February
28, 2014). David L. Phillips, who directs the Program
on Peace-building and Rights at Columbia University’s
Institute for the Study of Human Rights, and Alexander
Cooley, a Professor of Political Science at Barnard
College and Deputy Director for Social Sciences
Programming at the Harriman Institute, co-chaired
the session. The meeting included scholars and civil
society members from both communities.

Statement

P

rofessor Lambros Baltsiotis (Adjunct Lecturer,
Research Centre for Minority Groups - Athens,
Panteion University) and Professor Pellumb Xhufi
(Professor of History, Albania Institute of History)
participated in the second meeting. The organizers
requested them to prepare scholarly perspectives

Chamerian refugees in Kavaja, Central Albania.

of about 1,000 words commenting on the following
statement:

Cham-Albanians suffered internment beginning in
1940, killings in 1944-45, and expulsion in 1945.
Thousands of Cham-Albanians were killed in 1944
and 1945. These events occurred in a context and cycle

of violence. It is alleged that Cham-Albanians were
collaborators with the fascist and Nazi governments of
Italy and Germany during World War II.”
The papers are presented in alphabetical order of
the authors’ names without comment or editorial
intervention.

19

Korrik 2016, Nr. 7

Response Paper by Lambros Baltsiotis (Panteion University)

M

uslim-Chams inhabited the western
lowlands of Epirus, nowadays named
district of Thesprotia. The community
suffered various forms of discriminations,
mainly through administrative harassment and violent
acts imed to compel them to participate in the GrecoTurkish exchange of populations. During the second
half of 1920’s illegal land expropriations carried out
by the state affected not only the chiflik beys (large
landowners) but also mid and small size land owners
who constituted the majority of the community, at least
those residing in many parts of Chameria. According
to our findings these were the circumstances that led to
a gradual transformation of a southern Balkan Muslim
community to a national minority, a process which
more often encountered in the northern part of the
region.
The rift between the two, formerly co-existing,
religious communities of the region was already in
effect since the mid 1920’s. But the cycle of blood
and revenge was triggered during the Second World
War. When Italy invaded Greece some armed Muslim
Chams committed, to a limited extent, atrocities
against the Christian population. Their nature included
a number of killings and lootings. At the end of
November of 1941, when the Italian army withdrew,
much extended acts of violence occurred this time
against the Muslim Chams. Given the fact that many
of the Muslim adult males were in exile, Christians
committed murders, lootings and rapes under the
tolerance, if not the support, of local authorities.
The first period of the Italian Occupation runs
without any major incidents. However, beginning in
February 1942, Muslim Chams paramilitary forces
carried out a number of atrocities, including murders.
The situation worsened in 1943 when Cham forces
were organized and Greek guerillas prevailed in the
greater mountainous part of Thesprotia. The Cham
forces were mainly carrying out joined operations
with the Italian army. Thus, some of these atrocities
occurred during these joint operations. In the year
1943, the northeastern part of Thesprotia and large
parts of the mountainous areas at the east, were in
large part or even completely controlled by the
Greek resistance guerilla forces, either right wing
or left wing ones. In the most part of the lowlands
of Thesprotia the control of the roads, paths and of
citizens’ movement in general was in the hands of
Muslim Chams. This was another important factor
that added animosity in the relations between the
two groups. In the majority of the settlements a
“choice” of a side in the conflict was necessary in
order to survive, and this choice could not be based
on anything else but on religious affiliation. How
ever land issue remained the main dispute between
the two communities.
Certainly there were parts of the Muslim Cham
elite who were consciously guided the community
in a consistent collaboration with the Italians.
Independent of the participation of the
Muslim
population in the fascist party that was founded in the
region, or the spread of irredentism, conditions were
such that favored a closer relation of the Muslims
with the Axis Forces. Of course “collaboration”
was not a Cham peculiarity. The alliances of the
forces in the area may be conceptualized as a part
of the wider phenomenon of WWII, when many

Chamerian refugees in Kavaja, Central Albania, receiving assistance from UNRRA... “Photo: Ristani, Tirana, 1945.”

nations, ethnic groups and minorities from all over
Europe collaborated with Axis, including areas from
Bretagne to Ukraine. If there is a distinction to be
made is that most of the individuals that took part in
these political and military alliances originated from
the impoverished southern lands which had none
or limited connection with Albanian nationalism.
On the contrary, individuals and communities who
were connected with Albanian nationalism during the
Interwar period were turned to the left wing EAM
organization and its military branch ELAS.
In the summer of 1943, a couple of months before
the Italian surrender in September, Germans took
control of the area. This is the period that significant

mass atrocities were carried out against the Christian
population, most of them in the Fanari (Frar) region,
inhabited by Christian Chams. These were joint
German-Cham operations in the area, mostly aimed in
assuring food supplies, but resulting in many deaths
and extended looting, and in general widespread
violence against Christians although a big part of
the population and the guerillas had abandoned
the area. Most of the killings involving Christian
civilians occurred in 1943. Nevertheless, murders,
lootings and rapes were not unknown as instruments
of conflict resolution between groups, as they were
present in Chamouria prior to this war period. Based
on indication and not on precise research data, we

20

Korrik 2016, Nr. 7

A woman refugee from Chameria and her baby.

ascertain that more than 300 Christian civilians were
murdered by the Muslim Cham militia or other armed
groups.
Several months later, when the right wing guerillas
of EDES took control of the Thesprotia plains, there
were full-scale atrocities committed by them, most of
which consisted in murders against Muslim civilians.
This wave of atrocities which were carried out was
not spontaneous, since they were not singular events.
These extermination acts, initiated the summer of
1944, they were repeated in the spring of 1944 and once
again in May 1945 when a number of Muslim Chams
returned to Greece. The worst massacre that must be
noted is that of Paramythia town, where, in the end of
June 1944, more than 400 civilians were massacred
by EDES forces, by Christian armed groups and by
individual persons. The brutality of this massacre was
so great that included many babies. There are many
“numbers” of the dead persons provided by Albanian
writers. However most of them are exaggerating
the number of deaths or in them they are including
the deaths of armed men or even persons who died
after leaving their homes in Epirus and their death
was due to the hard conditions they encountered in
Albania as refugees. It should be understood that the
real number of deaths is quite controversial and the
whole debate about it constitutes a par excellence
example of the manipulation that may ensue on the
basis of it. According to a list, whereby the names
of the dead and their place of origin were registered,
less than 1200 civilian victims had been identified
for the period 1944-1945. During our field work in
the area we were able to cross-check and confirm the
given numbers for a dozens of villages which are in

The Chams suffered various
forms of discriminations,
mainly through administrative
harassment and violent acts imed
to compel them to participate in
the Greco-Turkish exchange of
populations.
the middle of the plains.
We note that US and most of all British liaison
officers initially turned a blind eye to the atrocities
committed, indirectly supported them, or even openly
encouraged them.
Many Albanian writers, with or without an
academic back ground on the subject, are trying to
minimize the significance of the collaboration of the
rather big majority of the Muslim population, which
of course was not uniform and was expressed in many
different ways, by magnifying their participation in
the left wing army of ELAS. This is also true for a
part of the left wing discourse in Greece in regards
to what actually happened there. The rational of this
story is based on the existence of the 4th battalion of
the 15th regiment of ELAS, which was named “Turco-

Albanian partisans.” In facts many of the soldiers of
this “mixed” as it was called battalion were Christians
and some Muslims were not originating from Greece
but from the Muslim Cham villages of Albania and
other areas. Furthermore, it must be emphasized that
this battalion was active for a very limited period and
undertook part only in a couple of skirmishes. These
tactics are aiming to weaken the “collaboration
stigma.”
The conflicts in which different ethnic groups
are involved has been examined under the auspices
of the model in which augmented ethnic violence
is conceived to be the result of not only personal
conflicts, but also of social prejudices and stereotypes
in addition to conflicts in central political scene.
These lead to mass clashes. We consider that there
are not specific ethnic features that important for
inter-group fighting to ensue, but rather that local
differences in conjunction with political rivalries in
the central political level are responsible for it.
As we have already argued the expulsion of
(Muslim) Chams occurred not only as a result of the
Chams’ collaboration with the forces of occupation,
but rather as an outcome of state policy, a policy
which was embedded in the prevailing nationalistic
ideology of the Interwar period. The “cycle of
revenge” construction we also support is not
targeting to relativize the massacres committed by
EDES forces and the local Christian population.
The Greek state welcomed the actions of EDES
and of the local population. The erasure (muting)
process that followed turned the (Muslim) Chams to
a “never existed” minority.

21

Korrik 2016, Nr. 7

Response Paper by Pëllumb Xhufi

Chameria under
Italian occupation

T

he very day Italy attacked
Greece, the Greek authorities
had exiled nearly the entire
male Cham population into
Aegean islands (Crete, Chios, Mitilini,
Kokyna etc.). When the Greek army
came back, November 1940, vicious
crimes were committed against Muslim
Chams. Around 56 Chams have been
killed in Filat province, other 300
in Paramithia and Gumenica. In the
middle of November, in Viglitsa, the
Greek soldiers killed eight Albanian
Muslim men. Following their example,
Christian people inveighed against the
Muslims. In Gumenica they killed Dule
Idrizi together with his two boys. The
murderers forced the father to dig the
grave of his own sons.
The Greek authorities turned a blind
eye to the atrocities committed by local
Greeks against Chams. The pressure of
the Greek authorities over the Muslim
Chams continued even during its Italian
and German occupation. On one side,
Italians and the Germans did fondle
the Albanian dreams on the unification
with Albania. In fact, they nominated
the notable Xhemil Dino as “High
Commissioner” of Chameria (July 11,
1941), but the later was deprived of
any concrete power and competence.
On the other hand, the Italian and the
German military authorities supported
the Greek quisling government of
Tsolakoglou. With their permission the
Greek government continued to exert its
civil, judicial and police competences in
Chameria even under Italian and German
occupation. Thus, the appointed Greek
prefects and police chefs persisted in
their hostile policy, collaborating even
with Christian outlaw gangs (Koçnikolla,
Ballumi etc.), which terrorized the
Muslim populations.
The Chams thought to create their selfdefensive mechanisms. Then the clashes
between the two communities started.
In 12 January 1942, the chief of police
in Paramithia, Ilias Nikos, murdered
two prominent Cham personalities, the
land-owner Tefik Qemali and the doctor
Ahmet Qazimi. Armed Chams retaliated
by killing the prefect of Thesprotia,
Georgios Vassiliakos. In 6th of December
was killed another Cham notable, Jasin
Sadiku from Margariti. The next day the
Christian notable from Spathari, Vasil
Çupi and the priest Spyridon Nuçi were
killed.

Very often the conflicts originated
from the unresolved problem of the
Cham properties confiscated by the
Greek authorities after 1923. On the eve
of the German occupation the Christian
paramilitary units joined the EDES
ranks. As a result, EDES was born with
strong antiCham feelings. One of the
members of the British military mission
remarked at the time, that “the majority
of Zervas supporters bore animosity
towards the Turko-Albanians even before
large scale
attacks took place, and as
a result, the Turko-Albanians considered
their position would be most insecure
if Zervas forces controlled Epirus and
naturally turned to the Germans support.”
German occupation and the
alleged Cham collaborationism
During the “Augustus” cleansing
operation (7 July - August 1943), the
German forces killed, among others,
472 alleged Muslim Albanian “rebels.”
In September 1943, they killed over 40
Christians in Paramithia to revenge 10
soldiers fallen into an ambush. Cham
individuals were told assisting the
Germans. Allegedly, disbanded Cham
Albanians did participate in lootings after
the German raid through the Christian
Albanian-speaking villages of Fanari.
Earlier, the Christian Albanians of Shën
Vlash and Kastri in Fanar had attacked
and looted the Muslim village of Varfan.
Regardless the marginal role the irregular
Cham forces may have had in such
events, the Greek propaganda made any

effort to incriminate for them the Muslim
Albanians, in order to prepare their ethnic
cleansing in years 1944-5.
While merciless with the rebels, the
Germans showed no intention to take
a side in the local conflicts between
Muslims and Christians. They brought
no changes to the local administration.
With his order of September 13, the
Commander of I Mountain Division, KarlHeinz Rothfuchs confirmed as governor
in Epirus Michalis Tsimbris. The later was
being appointed in this office by Italians
since 1941. The prefect and the chief of
police in Chameria were also Greeks
under the
authority of the quisling
government in Athens. Meanwhile, the
Muslim Chams created their “Albanian
National Council.” But, when the German
commander of Gumenica roposed to
entrust the administration of the prefecture
to the Albanian leader Masar Dino “due
to the incompetence of the present Greek
administration,” this proposal has been
declined by his superiors. Earlier, the
Greek Prime Minister Rhallis had called
on Neubacher’s reppresentative in Athens
“to stop the political activities of Dinos’
pro-Italian group in Thesprotia and to
appoint a Greek prefect, who should carry
out his duties with the support of German
Wehrmacht and that of Greek paramilitary
groups.” Actually, the Germans concluded
that “for foreign policy reasons”, a Greek,
not an Albanian, should be appointed as
prefect of Chameria. The Germans did
nothing to attract the Cham sympathies
by supporting their national claims. Since

The prefect and the chief of
police in Chameria were also
Greeks under the authority
of the quisling government
in Athens. Meanwhile, the
Muslim Chams created
their “Albanian National
Council.” But, when the
German commander of
Gumenica roposed to entrust
the administration of the
prefecture to the Albanian
leader Masar Dino “due to the
incompetence of the present
Greek administration,” this
proposal has been declined
by his superiors.

thevery beginning the German authorities
made it clear that “the unification of this
territory (Chameria) with Albania which
is what the Albanians actually want,
cannot be granted.”
In addition, the Germans looked for
avoiding an Albanian supremacy in
Chameria. While excluding the Chams
from any role in the local administration,
they warned them (Nuri Dino) to abstain
from any action against Greeks. In fact, in
27 February 1944 the Feld-Commander
von Botmer reported that “no violent
actions against Greeks were to date
recorded.” In this report appeared for
the first time the proposal of creating
“an Albanian militia with a battalion-like
personnel.” In March, a Cham Albanian
unit under the command of Nuri Dino
was already alive. But Nuri Dino and his
militia are recorded to act only in Albania
against FNC partizans. It seems that the
Germans considered disturbing their
presence in Chameria. On the other hand,
in Dinos’ battalion the recruits from
Southern Albania were much more than
the Cham Albanians. Thus, after the war
the Greek officials were clearly wrong
claiming that “Nuri Dino put himself and
his bands at the service of the Germans
and took part in the operations against
the Greek patriots of General Zervas who
were fighting against the invader.” Quite
the opposite, Dino and other Albanian
nationalists kept contacts with Zerva
and tried to ally with him against the
communist partizans.
On the other side, a great number of
Chams mostly in the borderland with
Albania joined the ranks of ELAS. In
April 1944 German reports mention
the “bolshevik band of Rexhep Plaku”,

22

Korrik 2016, Nr. 7

When in June 1944 the German troops left Chameria, the
XVIth EDES Brigade, around one thousand armed people,
entered Paramithia. For 5 days the city was transformed in a
horrendous slaughter, where Muslim men, women and kids
were indiscriminately and mercilessly executed. The number
of those innocent victims amounted to 600 since the very first
days. After the Commander of XVIth Brigade, Kranias, entered
the town, other 34 Chams surviving the first wave of the mass
hysteria were butchered under his order.

a famous leader of Cham partizans. In
summer 1944, with 500 Chams was
created the 4th Battalion of ELAS’ XV
Regiment.
The Cham Golgotha
When in June 1944 the German troops
left Chameria, the XVIth EDES Brigade,
around one thousand armed people,
entered Paramithia. For 5 days the city was
transformed in a horrendous slaughter,
where Muslim men, women and kids
were indiscriminately and mercilessly
executed. The number of those innocent
victims amounted to 600 since the very
first days. After the Commander of XVIth
Brigade, Kranias, entered the town, other
34 Chams surviving the first wave of the
mass hysteria were butchered under his
order. The same fate suffered another
Cham stronghold, the beautiful city of
Margëlliç (Margariti). The bishop of
Paramithia was among the protagonists of
the genocide, using his inflammatory antiAlbanian rhetorics. In August 28, 1944,
Zerva’s gangs killed 49 men and eight
women in Parga. In September 14, other
47 men were executed in Filat. Three
days later 51 people were massacred
near the hospital in Filat and at the Shejla
River. Thus, in Filat a total of 259 people
were killed or disappeared. Then the
killings spread out in Koska, Karbunara,
Dragoumi, Kardhiq, Spatar etc. In
October, the EDES forces encouraged
by General Scombie, Chief of the British
mission, passed over Kalamas river,
violating the Caserta Agreement (SarapheZervas Agreement, August 1944). In fact,
the territory near the border with Albania
was put under the control of IVth Battalion
of XVth EAM Brigade. This battalion was
composed by local Muslim and Christian
Albanians. According to the communist
leader of Epirus, Vlachopoulos, Zervas
pretended that the IVth Battalion” wasan
autonomous “Turko-Albanian unit.” This
way he justified the EDES spill-over
in Northern Chameria and the crimes
committed there by his troops. But even
in those dramatic circumstances the EAM
leaders didn’t lift a finger to help the
Cham Albanians.

But in autumn 1944 new fighting
started between EAM and EDES. Zervas’
defeated forces took
refuge in Corfù, while around 4000
Chams returned from Albania under the
EAM warranty. But in February 1945,
Zervas troops came back to Chameria,
this time as regular army of the liberated
Greece. The massacres against the
Chams had a new, equally horrendous,
edition. Thus, in March 1945 the whole
Muslim Albanian minority, with very few
exceptions, was over the border. It seems
that in 1944-5 Thesprotia was inhabited
by around 22,000 Albanian Muslims. But
nobody knows the number of Muslim
Albanians who left Chamuria over the
XXth century. Actually, it is very difficult
task to obtain accurate statistical data of
a population subject to political pressures,
which resulted in continuous emigration.
Once the Chams’ expulsion was
accomplished, with the “urgent and secret
direction” 0862/16 in February 1947,
the Greek Ministry of Defense ordered
the prefects of Thesprotia to wipe out of
the Male Registration Roll the names of
Muslim Chams. It was the last move for
effacing a history and its memory.
The role of British mission
The cleansing operations of Zervas’
EDES have been followed, encouraged
and justified by the British officers,

who played a highly controversial role
in resistance politics. With cynical
conciseness,
Colonel
Montague
Woodhouse, member of the British
Mission close to Zervas, reported at the
time: “Zervas expelled the Chams from
their houses in 1944…There was a huge
bloodshed that accompanied the action,
and the aim was to forcefully expel
the unwanted Albanian population
out of its Motherland.” Later, 16th
October 1945, Woodhouse assessed:
“Zervas encouraged by Allied Mission
under myself, chased them (the Chams)
out of their homes in 1944 in order to
facilitate operations against the enemy…
The Chams deserved what they got, but
Zervas’ methods were pretty bad-or
rather, his subordinate officers got out of
hand. The result has been in effect a shift
of populations, removing an unwanted
minority from Greek soil. Perhaps it would
be best to leave things at that.”Differently
from Woodhouse, the member of British
mission to Tirana, Colonel Palmer, made a
serious effort to explain the reason of this
anti-Cham Greek hysteria: “The attacks
which admittedly took place on 12/13
March 1945 came as a continuation
of the extreme anti-Albanian feelings
of the Greeks in that area rather than
from any further provocation on the part
of the Albanians themselves. As a result
of this further attack there are now no

Albanians left in Greece.” According to
him, the Chams lived in the most rich
part of Thesprotia, “consequently, there
has always been a feeling of hatred and
envy on the part of the Greeks of that
area towards the Chams.” Colonel
Sarandis, the Zervas’ closer collaborator,
made himself the best interpreter of such a
hatred when he stated to Palmer that “the
Albanians had richly deserved everything
they had got by reason of the Greeks…
Should the Albanians return now to their
homes similar action against them by the
Greek population would take place, and
could not be prevented by the authorities.
Such as the hatred of the Greeks for this
minority that elements of ELAS and
EDES would unite and drive them out
again”. Palmer’s conviction was that the
Greek hostility against the Chams sprang
from the persistent claims for annexing
Southern Albania, which claims “go far
beyond…and gave the impression of
irresponsible and baseless claims initiated
because of the very marked hatred of the
Albanians. This latter sentiment is very
strong and is directed not only at the Chams
but at all Albanians in general.” Impressed
by the dimensions of the Cham tragedy,
Palmer suggested to start investigations,
but he encountered the very cut answer
of his superior: “I cannot see that there
can be any great advantage in holding this
investigation for the following reasons:
There are now virtally no Chams on the
Greek side of the border, and as long as
they remain in Albania there are not likely
to be any further incidents…I suggest that
it would be in the general interest to let
sleeping dogs lie on this specific point.”
Conclusions
The 1944-5 Cham expulsion has nothing
to do with their alleged collaborationism,
as some Greek historians still claim.
Many Greeks, many Christian Albanians
of Chamuria collaborated with Italians
and Germans. The latter armed the Vlach
minority and created a “Roman Legion”
in Thessaly, which became extremely
despicable for its crimes. However, this
case was not used for exerting an ethnic
cleansing campaign against the Vlach
population of Greece. The fact is that in
the interwar period, Greece carried out a
discrimination and isolation policy visàvis the Cham minority. The expulsion
of Muslim Chams occurred rather as an
outcome of state policy, a policy which was
embedded in the prevailing nationalistic
ideology. The expulsion of Chams was
part of a policy of the Greek state to
exercise its alleged right to oust “nonGreeks” from its territory. The dominant
perception was that the lands near the
border had to be Greek, not only because
they adjoined the frontier of another state,
but also because it was inconceivable after
the Lausanne Treaty that a non-Greek in
every sense (i.e. religion and language)
could own Greek land, or simply exist
inside Greek territory, while claiming not
to be Greek.

23

Korrik 2016, Nr. 7

Rreth një debati mbi
Çamërinë në New York
N

jë nga debatet më të rëndësishme
që është zhvilluar në sferat
shkencore në lidhje me gjendjen
e Çamërisë gjatë Luftës së Dytë
Botërore, ndodhi në New York, në
datat 19 tetor 2013 dhe 28 shkurt
2014. Debati u zhvillua në Colombia
University, nga Instituti për Studimin
e të Drejtave të Njeriut së bashku me
Institutin Harriman.
Në mbledhjen e parë (19tetor 2013)
pjesëmarrësit identifikuan çështjet
për të cilat ishin dakord dhe ato për të
cilat nuk ishin dakord.
Në mbledhjen e dytë (28 shkurt 2014)
morën pjesë dy profesorë të historisë
greke dhe shqiptare - nga njëra anë
professor Lambros Baltsiotis, ndihmës
lektor në Qendrën e Kërkimeve për
Grupet e Minoriteteve në Athinë,
Universiteti Panteion, nga ana tjetër,
profesor Pëllumb Xhufi, i Institutit të
Historisë së Shqipërisë, Tiranë. Të dy
profesorët e shquar prunë në debatin
e tyre argumentet të cilat çojnë në
vlerësimin sa më objektiv të dramës
që pësuan çamët e Çamërisë në fund
të Luftës së Dytë Botërore. Në këtë

Ç

mbledhje, e cila u bashkësponsorizua
nga Instituti Harriman, dijetarët nga
Shqipëria dhe Greqia i diskutuan
ngjarjet më në thellësi. David L. Phillips
i cili drejtoi Programin për Ndërtimin e
Paqes dhe të Drejtave në Institutin e
Studimeve për të Drejtat e njeriut në
Universitetin e Kolombias dhe Alexander
Cooley, profesor i Shkencave Politike në
Barnard College dhe zëvendës drejtor
për Programin në Shkencat Shoqërore
në Institutin Harriman bashkëkryesuan
sesionin. Mbledhja përfshinte dijetarë
dhe anëtarë të shoqërisë civile nga të
dy komunitet.
Të dy profesorët iu kërkua të formulonin
me rreth 1000 fjalë perspektivën e
komentuar për këtë deklaratë:
“Çamët shqiptarë vuajtën internimin
duke filluar që nga 1940, vrasjet më
1944-1945 dhe dëbimin më 1945.
Mijëra çamë shqiptarë u vranë më
1944 dhe 1945. Këto ngjarje ndodhën
në një kontekst dhe cikël dhune.
Aludohet që çamët shqiptarë qenë
bashkëpunëtorë me qeverinë fashiste
dhe naziste të Italisë dhe Gjermanisë
gjatë Luftës së Dytë Botërore”.

amët myslimanë banonin në tokat e ulëta
perëndimore të Epirit. Sot quhet prefektura
e Thesprotisë. Komuniteti vuajti forma
të ndryshme të diskriminimit, kryesisht nëpërmjet
ngacmimit administrativ dhe akteve të dhunshme
që synonin t’i detyronin ata të përfshiheshin në
shkëmbimin e popullsive greko-turke. Gjatë gjysmës
së dytë të viteve ’20 u ndërmorën shpronësime
ilegale të tokave që preknin jo vetëm bejlerët çifligarë
(pronarët e mëdhenj të tokave), por edhe pronarët
e vegjël dhe të mesëm të tokave, të cilët përbënin
shumicën e komunitetit, të paktën ata që banonin në
shumë pjesë të Çamërisë.
Sipas zbulimeve tona, këto ishin rrethanat që çuan
në një trasformim gradual të komunitetit mysliman të
Ballkanit jugor një një minoritet kombëtar, një proces
i cili ndeshet më shpesh në pjesën veriore të krahinës.
Çarja ndërmjet dy komuniteteve fetare të krahinës,
që më parë bashkekzistonin, tashmë ishte në fuqi që
nga mesi i viteve ’20. Por, cikli i gjakderdhjes dhe i
hakmarrjes u shkaktua gjatë Luftës së Dytë Botërore.
Kur Italia pushtoi Greqinë disa çamë myslimanë
të armatosur kryen, në një numër të kufizuar, krime
kundër popullsisë së krishterë. Kjo përfshinte një
numër vrasjesh dhe plaçkitjesh. Në fund të nëntorit
1941, kur ushtria italiane u tërhoq, ndodhën akte
dhune në shkallë të tjera, por këtë herë kundër çamëve
myslimanë. Nisur nga fakti se shumë prej meshkujve të
rritur myslimanë ndodheshin në mërgim, të krishterët
kryen vrasje, plaçkitje dhe përdhunime me tolerancën,
për të mos thënë me mbështetjen e autoriteteve lokale.
Periudha e parë e pushtimit italian kaloi pa
incidente madhore. Gjithsesi, duke filluar nga shkurti
i 1942 forcat paraushtarake çame realizuan një numër
krimesh, përfshirë vrasje. Situata u përkeqësua më
1943 kur forcat çame u organizuan dhe guerrilat

Fjala e profesor
Lambros Baltsiotis

greke mbisundonin në pjesën më të madhe malore
të Theprotisë. Forcat çame ndërrmerrnin kryesisht
operacione të përbashkëta me ushtrinë italiane.
Kështu, disa prej këtyre krimeve u kryen gjatë këtyre
operacioneve të përbashkëta. Në vitin 1943 pjesa
verilndore e Thesprotisë dhe pjesë të mëdha të zonave
malore në lindje kontrolloheshin në pjesën më të
madhe ose deri edhe tërësisht nga forcat guerrile të
rezistencës greke, qofshin ato të krahut të majtë apo të
krahut të djathtë. Në pjesën më të madhe të ultësirave
të Thesprotisë kontrolli i rrugëve, kalimeve dhe i
lëvizjes së banorëve në përgjithësi qe në duart e çamëve

myslimanë. Ky qe një tjetër faktor i rëndësishëm që
shtoi armiqësinë në marrëdhëniet ndërmjet dy grupeve.
Në shumicën e vendbanimeve “zgjedhja” e një ane në
konflikt ishte e nevojshme për të mbijetuar dhe kjo
zgjedhje nuk mund të bazohej në asgjë tjetër përveçse
në përkatësinë fetare. Gjithsesi çështja e tokave mbeti
grindje kryesore ndërmje dy komuniteteve.
Sigurisht që pati pjesë të elitës çame myslimane
të cilat me ndërgjegje e udhëhoqën bashkësinë në
një bashkëpunim konsistent me italianët. Pavarësisht
pjesëmarrjes së popullsisë myslimane në partinë
fashiste, e cila u themelua në krahinë ose përhapjes së
irredentizmit, kushtet qenë të tilla që favorizuan një
marrëdhënie më të ngushtë të myslimanëve me Forcat
e Boshtit. Natyrisht “bashkëpunimi” nuk ishte një
veçori vetëm e çamëve. Aleancat e forcave në zonë
mund të konceptualizohen si pjesë e fenomenit më të
gjerë të Luftës së Dytë Botërore, kur shumë kombe,
grupe etnike dhe minoritete nga e gjithë Evropa
bashkëpunuan me Boshtin, duke përfshirë zona nga
Britania deri në Ukrainë. Nëse duhet të bëhet ndonjë
dallim është se pjesa më e madhe e njerëzve që morën
pjesë në këto aleanca politike dhe ushtarake e kishin
origjinën nga tokat e varfëruara jugore, të cilat nuk
kishin asnjë lidhje ose kishin lidhje të kufizuara me
nacionalizmin shqiptar. Përkundrazi, individët dhe
komuniteti të cilat ishin të lidhur me nacionalizmin
shqiptar gjatë periudhës ndërmjet luftave qenë
rreshtuar me organizatën e krahut të majtë EAM dhe
krahut të tij ushtarak ELLAS.
Në vitin 1943 disa muaj para dorëzimit të italianëve
në shtator, gjermanët morën në kontroll zonën. Kjo
është periudha në të cilën u realizuan mizoritë më të
mëdha në masë kundër popullsisë së krishterë, shumë
prej të cilave në krahinën e Fanarit (Frar) e banuar nga
çamë të krishterë. Këto qenë operacione të përbashkëta

24
çame-gjermane në zonë, që më së shumti synonin
të siguronin furnizime ushqimore, por që rezultonin
me shumë vdekje dhe plaçkitje në masë të gjerë dhe
në përgjithësi në shtrirje të gjerë të dhunës kundër të
krishterëve (megjithëse një pjesë e madhe e popullsisë
dhe e guerriljeve e kishte braktisur zonën). Pjesa më
e madhe e vrasjeve që përfshinte civilë të krishterë
ndodhi më 1943. Megjithatë, vrasjet, plaçkitjet dhe
përdhunimet nuk qenë të panjohura si instrumente të
zgjidhjes së konfliktit ndërmjet grupeve, përderisa ato
qenë të pranishme në Çamëri përpara kësaj periudhe.
Bazuar në indikacione dhe jo në të dhëna të sakta të
kërkimeve, ne jemi të sigurtë se më shumë se 300
civilë të krishterë u vranë nga milicia çame myslimane
ose grupe të tjera të armatosura.
Disa muaj më vonë kur guerrilet e krahut të djathtë
EDES morën nën kontroll fushat e Thesprotisë
ndodhën atje mizori në shkallë të gjerë të kryera
prej tyre, shumë prej të cilave konsistonin në vrasje
kundër civilëve myslimanë. Ndërmarrja e kësaj
vale të mizorive nuk ishte sopntane, përderisa ato
nuk qenë ngjarje të veçanta. Këto akte shfarosëse,
të filluara në verën e vitit 1944, qenë përsëritur në
pranverën e 1944 dhe sërish në maj 1945, kur disa
çamë myslimanë u kthyen në Greqi. Masakra më
e përbindshme që duhet të shënohet është ajo e
qytetit të Paramithisë, ku në fund të qershorit 1944,
u masakruan më shumë se 400 civilë nga forcat e
EDES-it nga grupe të armatosura të krishtera dhe
nga individë të veçantë. Brutaliteti i kësaj masakre
qe aq i madh saqë përfshinte shumë foshnje. Ka
shumë “shifra” të personave të vrarë që jepen nga
shkrimtarët shqiptarë. Gjithsesi shumë prej tyre e
ekzagjerojnë numrin e vrasjeve ose në ato vrasje ata
përfshijnë vrasjen e njerëzve të armatosur ose edhe të

D

itën që Italia pushtoi Greqinë, autoritetet greke
internuan pothuajse gjithë meshkujt çamë në
ishujt e Egjeut (Kretë, Kios, Mitilin, Kokina, e
të tjerë). Kur u kthye ushtria greke në nëntor 1940, u
kryen krime mizore kundër çamëve myslimanë. Rreth
56 çamë u vranë në provincën e Filatit, 300 të tjerë në
Paramithi dhe Gumenicë. Në mes të nëntorit në Viglicë
ushtarët grekë vranë tetë burra shqiptarë myslimanë.
Duke ndjekur shembullin e tyre, banorë të krishterë
kryen sulme kundër myslimanëve. Në Gumenicë ata
vranë Dule Idrizin së bashku me dy djemtë e tij. Vrasësit
detyruan babanë të gërmonte varrin e dy djemve të tij.
Autoritetet greke bënë një sy të verbër ndaj krimeve të
kryera nga grekët vendës kundër çamëve.
Presioni i autoriteteve greke mbi çamët myslimanë
vazhdoi si gjatë pushtimit italian ashtu edhe atij gjerman.
Nga njëra anë italianët dhe gjermanët përkdhelen
ëndërrat shqiptare për bashkimin e Çamërisë me
Shqipërinë. Në fakt, ata emëruan fisnikun Xhemil Dine
si “Komandant i Lartë” i Çamërisë (11 korrik 1941),
por ky u zhvesh nga çdo pushtet konkret dhe u la pa
asnjë kompetencë. Nga ana tjetër, autoritetet ushtarake
italiane dhe gjermane mbështetën qeverinë kuislinge
greke të Çollakogllusë. Me lejen e tyre, qeveria greke
vazhdoi edhe nën pushtimin italian dhe gjerman
t’i ushtronte kompetencat e saj civile, gjyqësore
dhe politike në Çamëri. Kështu, grekët e caktuar si
president dhe shefa policie vazhduan të këmbëngulnin
në politikën e tyre armiqësore, duke arritur deri aty sa
të bashkëpunonin edhe me bandat e jashtëligjëshme
të krishtera (Koçnikolla, Balumi, e të tjerë), të cilët
terrorizonin popullsinë myslimane.
Në janar 1942, shefi i policisë në Paramithi, Ilia
Niko, vrau dy personalitete çame, pronarin e madh Tefik
Qamilin dhe doktor Ahmet Qazimin. Çamë të armatosur
u hakmorën duke vrarë prefektin e Thesprotisë, Georgios

Korrik 2016, Nr. 7

Komuniteti vuajti forma të
ndryshme të diskriminimit,
kryesisht nëpërmjet ngacmimit
administrativ dhe akteve të
dhunshme që synonin t’i detyronin
ata të përfshiheshin në shkëmbimin
e popullsive greko-turke.
personave të cilët vdiqën pasi u larguan nga shtëpitë
e tyre në Epir dhe vdekja e tyre ndodhi për shkak
të kushteve të ashpra që ata hasën në Shqipëri si
refugjatë. Duhet të kuptohet që numri real i vrasjeve
është mëse kontroversial dhe i tërë debati rreth tij
përbën një shembull par excellence të manipulimit
që mund të rezultojë bazuar mbi të. Sipas një liste,
sipas së cilës qenë regjistruar emrat e të vrarëve dhe
vendit të tyre të origjinës më pak se 1200 viktima
civile janë identifikuar për periudhën 1944-1945.
Gjatë punës sonë në terren në zone ne patëm
mundësi të kontrollonim dhe konfirmonim shifrat
e dhëna për dhjetëra fshatra që gjenden në mes të
fushave.
Ne shënojmë se oficerët e ndërlidhjes të SHBA-së
dhe shumë prej britanikëve fillimisht bënë një sy qorr
për krimet e kryera, të mbështetura tërthorzai prej

Fjala e profesor
Pëllumb Xhufi

Prefekti dhe kreu i policisë në Çamëri
qenë gjithashtu grekë nën autoritetin e
qeverisë kuislinge në Athinë. Ndërkohë,
çamët myslimanë krijuan “Këshillin
e tyre Kombëtar Shqiptar”. Por, kur
komandanti gjerman i Gumenicës
propozoi t’i besonte administrimin e
prefekturës kreut shqiptar Masar Dino
“për shkak të paaftësisë të administrates
aktuale greke”, ky propozim u hodh
poshtë nga eprorët e tij.

tyre, ose edhe haptazi i inkurajuan ata.
Shumë shkrimtarë shqiptarë, në lidhje me temën,
me apo pa përgatitje akademike, po përpiqen të
minimizojnë rëndësinë e bashkëpunimit të pjesës më
të madhe të popullsisë myslimane, e cila natyrisht
nuk ishte uniforme dhe u shpreh në shumë mënyra
të ndryeshme, duke zmadhuar pjesëmarrjen e tyre në
krahun e majtë të armatosur të ELLAS-it. Kjo është
gjithashtu e vërtetë për një pjesë të krahut të majtë
që debatohet në Greqi në lidhje me çfarë ndodhi
aktualisht atje. Arsyetimi i kësaj historie bazohet në
ekzistencën e batalionit të 4-rt të regjimentit të 15-të
të ELLAS-it, i cili quhej “partizanët turko-shqiptarë”.
Në fakt, shumë prej ushtarëve të këtij batalioni “miks”
si quhej ai, qenë të krishterë dhe disa myslimanë
me origjinë jo nga Greqia, por nga fshatrat çame
myslimane të Shqipërisë dhe nga zona të tjera. Për më
tepër, duhet theksuar se ky batalion ishte aktiv për një
periudhë tepër të kufizuar dhe mori pjesë vetëm në disa
luftime. Këto taktika synojnë të dobësojnë “njollën e
bashkëpunimit”.
Konfliktet në të cilat përfshihen grupet e ndryshme
etnike janë shqyrtuar në rrethanat e favorshme të
modelit në të cilin dhuna e rritur etnike është konceptuar
se është rezultat jo vetëm i konflikteve personale, por
gjithashtu i paragjykimeve shoqërore dhe stereotipe
duke iu shtuar konflikete në skenën qendrore politike.
Këto çojnë në përplasjen specifike aq të rëndësishme
që të rezultojnë në luftime ndër grupe, por më tepër
dallimet lokale në lidhje me rivalitetet politike në
nivelin qendror politik janë përgjegjës për të.
Siç kemi argumentuar tashmë dëbimi i çamëve
(myslimanë) ndodhi si rezultat jo vetëm i bashkëpunimit
të çamëve me forcat e pushtimit, por më tepër si një
rezultat i politikës shtetërore.
Vassiliakos. Në 6 dhjetor u vra një tjetër personalitet
çam, Jasin Sadiku nga Margëlliçi. Të nesërmen, një i
krishterë nga Spathari, Vasil Çupi dhe prifti Spiridon
Nuçi u gjetën të vrarë. Shumë shpesh, konfliktet
shpërthenin për shkak të problemit të pazgjidhur të
pronave çame, të konfiskuara nga autoritet greke pas
vitit 1923. Me pushtimin gjerman, njësi paraushtarake të
krishtera u bashkuan në radhët e EDES-it. Për rrjedhojë,
EDES lindi me ndjenja të forta anti-çame. Një anëtar
i misionit ushtarak britanik konstatonte atë kohë, se
“shumica e mbështetësve të Zervës bartnin ndjenja
armiqësore ndaj shqiptarëve myslimanë qysh para se të
fillonin sulmet në shkallë të gjerë kundër tyre dhe për
rrjedhojë, shqiptarët myslimanë mendonin se gjendja e
tyre do të ishte tepër e pasigurt në rast se forcat e Zervës
do merrnin kontrollin e Epirit, dhe kështu kërkuan
mbështetje te gjermanët.
Pushtimi gjerman
dhe kolaboracionizmi i supozuar çam
Gjatë operacionit të spastrimit koduar “Augustus”
(7 korrik-gusht 1943) forcat gjermane vranë, ndër të
tjerë, 472 “rebelë” të supozuar shqiptarë myslimanë. Në
shtator 1943 ata vranë mbi 40 të krishterë në Paramithi
për t’u hakmarrë për 10 ushtarë të vrarë në një pritë.
U tha se individë çamë të paorganizuar morën pjesë në
plaçkitje pas sulmit gjerman nëpër fshatrat e krishtera
shqipfolëse të Fanarit. Më herët, shqiptarët e krishterë
të Shën Vlashit dhe Kastrit në Fanar kishin sulmuar dhe
plaçkitur fshatin mysliman të Varfanit. Pavarësisht rolit
anësor që forcat e parregullta çame mund të kenë pasur
në këto ngjarje, propaganda greke bëri çdo përpjekje
për të bërë përgjegjës myslimanët shqiptarë, në mënyrë
që të përgatiste terrenin për spastrimin e tyre etnik në
vitete 1944-1945.
Ndëra u treguan të pamëshirshëm me partizanët,

25

Korrik 2016, Nr. 7
gjermanët nuk patën qëllim të mbanin anë në konflikte
lokale ndërmjet myslimanëve dhe të krishterëve.
Ata nuk bënë ndryshime në administratën lokale. Me
urdhrin e tij të 13 shtatorit, Komandanti I Divizionit
Alpin, Karl-Heinz Rothfuchs konfirmoi si guvernator të
Epirit Nichalis Tsimbris. Ky qe caktuar në këtë detyrë
nga italianët që më 1941. Prefekti dhe kreu i policisë në
Çamëri qenë gjithashtu grekë nën autoritetin e qeverisë
kuislinge në Athinë. Ndërkohë, çamët myslimanë
krijuan “Këshillin e tyre Kombëtar Shqiptar”. Por, kur
komandanti gjerman i Gumenicës propozoi t’i besonte
administrimin e prefekturës kreut shqiptar Masar
Dino “për shkak të paaftësisë të administrates aktuale
greke”, ky propozim u hodh poshtë nga eprorët e tij.
Më herët, kryekomandanti grek Rhallis i kishte bërë
thirrje përfaqësuesit të Neubacher-it në Athinë “të
ndalte aktivitetet politike të grupit proitalian të Dinos
në Thesproti dhe të caktonte një perfekt grek, i cili do
t’i realizonte detyrat e tij me mbështetjen e Wehrmachtit
gjerman dhe të grupeve paraushtarake greke”. Në fakt,
gjermanët konkluduan se “për arsye të politikës së
jashtme”, një grek dhe jo një shqiptar duhej të caktohej
si prefekt i Çamërisë. Gjermanët nuk bënë asgjë për të
tërhequr simpatitë çame duke mbështetur pretendimet e
tyre kombëtare. Që në fillim fare autoritete gjermane e
bënë të qartë se “bashkimi i këtij territori (Çamërisë) me
Shqipërinë, gjë e cila është pikërisht ajo që shqiptarët
tani dëshirojnë, nuk mund të realizohet”.
Për më tepër, gjermanët u përpoqën të shmangnin
një epërsi të shqiptarëve në Çamëri. Ndërkohë, që i
përjashtuan çamët nga çdo rol në administratën lokale, ata
i paralajmëruan (Nuri Dinon) të mos ndërmerrnin asnjë
aksion kundër grekëve. Në fakt, më 27 shkurt 1944 Feld
Komandanti von Botmen raportonte se “deri më tani nuk
janë regjistruar aksione të dhunshme kundër grekëve. Në
këtë raport shfaqet për herë të parë propozimin për krijimin
e “një milicie shqiptare me personel sa një batalion”. Në
mars një njësi çame shqiptare nën komandën e Nuri Dino
tashmë ishte ngritur në këmbë. Por, faktet tregojnë se
Nuri Dino dhe çeta e tij kanë vepruar vetëm në Shqipëri
kundër partizanëve të Frontit Nacionalçlirimtar. Duket
se gjermanët e konsideronin shqetësuese praninë e tyre
në Çamëri. Në anën tjetër, në batalionin e Dinos rekrutët
nga Shqipëria Jugore qenë shumë më tepër sesa çamët
shqiptarë. Kështu, pas lufte zyrtarët grekë e kishin shumë
gabim kur pretendonin se “Nuri Dino e vuri veten dhe
bandat e tij në shërbim të gjermanëve dhe mori pjesë në
operacione kundër patriotëve grekë të gjeneral Zervës,
të cilët po luftonin kundër pushtuesit”. Krejt e kundërta,
Dino dhe nacionalistët e tjerë shqiptarë mbajtën kontakte
me Zervën dhe u përpoqën të bëhen aleatë me të kundër
partizanëve komunistë. Në anën tjetër, një numër i madh
çamësh më së shumti në vendet kufitare me Shqipërinë
u bashkuan në radhët e ELLAS-it. Në prill 1944 raportet
gjermane përmendin “bandën bolshevike të Rexhep
Plakut”, një komandant i famshëm i partizanëve çamë.
Në verën e vitit 1944 me 500 çamë u krijua batalioni i
katërt i Regjimentit XV të ELLAS-it.
Golgota çame
Kur në qershor 1944 trupat gjermane ikën nga
Çamëria, Brigada XVI e EDES-it, rreth një mijë luftëtarë
të armatosur, hyri në Paramithi. Brenda 5 ditëve qyteti
u transormua në një kasphanë të tmerrshme, ku burrat
myslimanë, gra dhe fëmijë u ekzekutuan pa dallim dhe pa
mëshirë. Numri i viktimave të pafajshme që u vranë në
Paramithi më 27 korrik arrinte në 600 vetëm ditët e para.
Pasi komandanti i Brigadës XVI, Kranias, hyri në qytet, 34
çamë të tjerë që i kishin mbijetuar valës së parë të histerisë
masive u vranë me urdhër të tij. Të njëjtin fat vuajti një
tjetër bastion çam, qyteti i bukur i Margëlliçit. Peshkopi
i Paramithisë ishte ndër protagonistët e gjenocidit, duke
përdorur retorikat e tij nxitëse kundër shqiptarëve.

Kur në qershor 1944 trupat gjermane
ikën nga Çamëria, Brigada XVI e EDESit, rreth një mijë luftëtarë të armatosur,
hyri në Paramithi. Brenda 5 ditëve
qyteti u transormua në një kasphanë të
tmerrshme, ku burrat myslimanë, gra dhe
fëmijë u ekzekutuan pa dallim dhe pa
mëshirë. Numri i viktimave të pafajshme
që u vranë në Paramithi më 27 korrik
arrinte në 600 vetëm ditët e para. Pasi
komandanti i Brigadës XVI, Kranias, hyri
në qytet, 34 çamë të tjerë që i kishin
mbijetuar valës së parë të histerisë
masive u vranë me urdhër të tij.
Më 28 gusht 1944 bandat e Zervës vranë 49 burra
dhe tetë gra në Pargë. Më 14 shtator, u vranë 47 burra
të tjerë në Filat. Tre ditë më vonë 51 vetë u masakruan
pranë spitalit në Filat dhe në lumin Shelja. Kështu,
në Filat, u vranë ose u zhdukën 259 vetë gjithsej. Më
pas vrasjet u përhapën në Koskë, Karbunarë, Dragum,
Kardhiq, Spathar e të tjera. Në tetor forcat e EDES-it të
inkorajuar nga gjeneral Scombio, kreu i misionit britanik,
kaluan lumin Kalamas, duke dhunuar Marrëveshjen e
Kazaretës (marrëveshje Sarphe-Zervas, gusht, 1944).
Në fakt, territori pranë kufirit me Shqipërinë qe vënë
nën kontrollin e batalionit të katër të brigades së 15-të të
EAM-it. Ky batalion përbëhej nga shqiptarë myslimanë
dhe të krishterë vendas. Sipas liderit komunist të Epirit,
Vlachopoulos, Zerva pretendonte se Batalioni IV ishte
një njësi autonome “turko-shqiptare”. Në këtë mënyrë,
ai justifikoi kalimin e EDES-it në Çamërinë Veriore dhe
krimet e kryera atje nga trupat e tij. Por, edhe në këto
rrethana dramatike liderët e EAM-it nuk lëvizën as edhe
një gisht për të ndihmuar çamët shqiptarë.
Në vjeshtën e 1944 luftime të reja filluan ndër EAMit dhe EDES-it. Forcat e mundura të Zervës u strehuan
në Korfuz, ndërsa rreth 4000 çamë u kthyen nga
Shqipëria nën garancinë e EAM-it. Po në shkurt 1945,
trupat e Zervës u kthyen në Çamëri, këtë herë si ushtri
e rregullt e Greqisë së çliruar. Masakrat kundër çamëve
patën një edicion të ri, njësoj të tmerrshëm. Kështu, në
mars 1945, i gjithë minoriteti mysliman shqiptar, me
shumë pak përjashtime, ishte matanë kufirit. Duket se
në vitet 1944-1945 Thesprotia banohej nga rreth 22.000
shqiptarë myslimanë. Por askush nuk e di numrin e
shqiptarëve myslimanë të cilët ikën nga Çamëria gjatë
shekullit XX. Aktualisht, është detyrë shumë e vështirë
të gjesh të dhëna të hollësishme statistikore për një
popullsi e cila ka qenë subjekt i presioneve politike, gjë
që çoi në emigracion të vazhdueshëm.
Pasi u plotësua dëbimi i çamëve në bazë të
“direktivës urgjente dhe sekrete” 50862/16, në shkurt
1947, Ministria Greke e Mbrojtjes urdhëroi prefektët
e Thesprotisë të fshinin nga listat e regjistrimit të
Meshkujve emrat e çamëve myslimanë. Ishte lëvizja e
fundit për të fshirë një histori dhe kujtimet e saj.
Roli i misionit britanik
Operacionet spastruese të EDES-it të Zervës janë
ndjekur, inkurajuar dhe justifikuar nga oficerët britanikë,
të cilët luajtën një rol jashtë mase të diskutueshëm
në politikën e rezistencës. Me një ton cinik koloneli
Montague Woodhouse, anëtar i Misionit Britanik pranë
Zervës, raportonte në atë kohë: “Zerva i dëboi çamët nga
shtëpitë e tyre në vitin 1944… Pati një gjakderdhje të
madhe që shoqëroi aksionin dhe synimi ishte të dëbohej
forcërisht popullsia e padëshiruar shqiptare nga vatrat e

tyre”. Më vonë, më 16 tetor 1945, Woodhouse pohoi:
“Zerva i inkurajuar nga Misioni aleat që unë drejtoja, i
dëboi ata (çamët) nga shtëpitë e tyre më 1944 në mënyrë
që të lehtësonte operacionin kundër armikut… Çamët e
meritonin atë që e pësuan, por metodat e Zervës ishin
shumë të këqija ose shpeshherë, oficerët e tij vartës i dolën
nga duart. Rezultati qe në fakt një ndryshim i popullsive
duke hequr një minoritet të padëshiruar nga toka greke.
Ndoshta, do të ishte mirë, që gjërat të liheshin ashtu”.
Ndryshe nga Woodhouse, anëtari i Misionit Britanik
në Tiranë, koloneli Palmer, bëri një përpjekje serioze
për të sqaruar arsyen e kësaj histerie greke antiçame:
“Sulmet të cilat pa dyshim u zhvilluan më 12-13 mars
erdhën si rezultat i ndjenjave ekstreme antishqiptare të
grekëve në atë zonë dhe jo nga ndonjë provokim nga
ana e vetë shqiptarëve. Si rezultat i këtij sulmi të dytë,
asnjë shqiptar nuk ka mbetur më në Greqi”. Sipas tij,
çamët jetonin në pjesën më të pasur të Thesprotisë,
“për rrjedhojë, gjithmonë ka pasur një ndjenjë urrejtjeje
dhe zilie nga ana e grekëve të asaj zone ndaj çamëve”.
Koloneli Sarandis, bashkëpuntori më i ngushtë i Zervës,
u bë vetë zëdhënësi më i mirë i kësaj urrejtjeje kur i
deklaroi Palmerit se “shqiptarët e kanë merituar më së
miri gjithçka që ata pësuan me të drejtë nga grekët…
Nëse shqiptarët do të ktheheshin tani në shtëpitë e tyre i
njëjti aksion kundër tyre do të ndërmerrej nga popullsia
greke dhe autoritetet nuk do të mund ta parandalonin atë.
E tillë ishte urrejtja e grekëve për këtë minoritet, saqë
element të ELLAS-it dhe EDES-it do të bashkoheshin
dhe do t’i dëbonin ata sërish”. Bindja e Palmerit ishte
se armiqësitë greke kundër çamëve e kishin burimin tek
pretendimet këmbëngulëse për të aneksuar Shqipërinë
e Jugut, pretendime të cilat “shkojnë tepër larg… dhe
japin përshtypjen e pretendimeve të papërgjegjshme dhe
të pabaza që e kanë burimin tek urrejtja e thellë kundër
shqiptarëve. Kjo ndjenjë e fundit është shumë e fuqishme
dhe nuk drejtohet vetëm kundër çamëve, por kundër gjithë
shqiptarëve në përgjithësi.” I impresionuar nga përmasat
e tragjedisë çame, Palmeri sugjeroi të niseshin hetimet,
por ai hasi në përgjigjen tepër të prerë të eprorit të tij:
“Nuk arrij të shoh ndonjë avantazh të madh në zhvillimin
e këtij hetimi për këto arsye: tashmë virtualisht nuk ka më
çamë në anën greke të kufirit, dhe për sa kohë që ata do të
qëndrojnë në Shqipëri, nuk ka gjasa që të ketë incidente
të tjera… Sugjeroj se në momentin aktual, do të ishte në
interesin e përgjithshëm të mos t’i trazojmë ujrat”.
Përfundimet
Dëbimi i çamëve më 1944-1945 nuk ka të bëjë
aspak me kolaboracionizmin e tyre, siç pretendon
ende ndonjë historian grek. Shumë grek, shumë
shqiptarë të krishterë të Çamërisë bashkëpunuan
me italianët dhe gjermanët. Italianët armatosën
minoritetin vlleh dhe krijuan një “Legjion Roman” në
Thesali, i cili u bë jashtëzakonisht i urryer për krimet
e tij. Gjithsesi, ky rast nuk u përdor për të ushtruar
një fushatë spastrimi etnik kundër popullsisë vllehe
të Greqisë. Fakti është se në periudhën ndërmjet dy
luftave, Greqia ndërmori një politikë diskriminimi
dhe izolimi ndaj minoritetit çam. Dëbimi i çamëve
myslimanë ndodhi më tepër si rezultat i politikës
shtetërore, një politikë e cila kishte rrënjë të thella në
ideologjinë sunduese nacionaliste. Dëbimi i çamëve
ishte pjesë e politikës së shtetit grek për të ushtruar të
drejtën e tij të supozuar për të përjashtuar jo-grekët
nga territori i tij. Perceptimi dominues ishte se tokat
pranë kufirit duhej të ishte greke, jo vetëm sepse ato
shtriheshin përgjatë kufirit me një shtet tjetër, por
edhe sepse ishte e pakonceptueshme pas Traktatit
të Lozanës që një jogrek në të gjitha kuptimet (pra,
n`ë fe dhe në gjuhë) të mund të zotëronte tokë greke,
ose thjesht të ekzistonte brenda territorit grek, ndërsa
pretendonte se nuk ishte grek.

26

Korrik 2016, Nr. 7

Mes arvanitasve, në gjurmët
Luan RAMA

L

ibrin e konsullit francez
Henri Belle Tre vjet në
Greqi (Trois années en
Grèce) e kisha lexuar para
disa vitesh dhe ishte udhëtimi para një
viti nga Athina drejt Eleusës, Evias,
Thivës, Livadhjasë e deri në Delf që më
risolli përshkrimet e këtij konsulli mbi
shqiptarët e Greqisë dhe simpatinë e
tij të madhe për ata kur shkruante: “Te
shqiptarët mund të kesh besim të plotë …
Janë të ndershëm dhe me një besnikëri
proverbiale. Të gjithë janë burra të
bukur, me pamje të fuqishme e burrërore
… elementi dominues është elementi
shqiptar, ku nuk duhen ngatërruar
shqiptarët e besimit ortodoks me ata
myslimanë, të cilët për interesat e tyre
janë të lidhur me Turqinë. Gjithë Atika
dhe Beotia, jugu i Eubesë, ishujt Hidra,
Spezai, Andros, gjithë Argolidha dhe
Karinthia, madje dhe jugu Elidës dhe
vargmalet që zgjaten përgjatë bregut
perëndimor të Peloponezit, nga Alfe gjer
në gjirin e Navarinit, janë të banuara
me shqiptarë. Më 1830 bavarezët që
kishin poste zyrtare në oborrin e mbretit
Othon, ishin të detyruar të mësonin
gjuhën shqipe dhe në Athinë kishte një
gjykatë të veçantë shqiptare. Edhe sot,
në shumë fshatra, nëse flet greqisht
është e pamundur të kuptohesh nga ata.
Gjithë tentativat e propagandës ruse
në Shqipëri kanë dështuar dhe për këta
malësorë veçanërisht në jug, si toskët,
japigët (labët), çamët dhe suljotët, është
e lehtë t’i bashkohen helenizmit. Shpirti,
shpresat, gjuha, pak nga pak ato filtrojnë
dhe marrëdhëniet që krijohen midis
dy popujve, emigrimet në tokën e lirë
të mbretërisë, përgatisin një vëllazëri
që mund të ketë një influencë reale në
ngjarjet e së ardhmes …”
Henri Belle e shikonte me një lloj
realizmi e njëkohësisht romantizmi
bashkëpunimin e dy popujve, atij grek
e shqiptar, bazat e të cilit ishin hedhur
gjatë viteve të revolucionit grek për
pavarësi përmes figurave historike si
Boçari, Kondurioti, Miauli, Bubulina,
Tombazi, Çamadi, e një radhë e gjatë
heronjsh të kësaj lufte, por dhe më
pas, kur disa herë shqiptarët e Greqisë
tentuan ta shkëpusnin Shqipërinë nga
Perandoria Osmane me përpjekjen
e krijimit të një shteti të përbashkët
greko-shqiptar, histori në të cilën u
pleks në një çast të dhënë dhe shkrimtari
Aleksandër Dymas, i cili ëndërroi të
bënte për Shqipërinë e Greqinë atë
që kishte bërë Garibaldi për Italinë e
bashkuar. Por kjo dukej si një histori
rokamboleske. E habitshme është se të
njëjtin konstatim si Belle kishte bërë më
parë etnografi dhe kartografi i njohur

Gjithë Atika dhe Beotia, jugu i Eubesë, ishujt Hidra, Spezai, Andros, gjithë
Argolidha dhe Karinthia, madje dhe jugu Elidës dhe vargmalet që zgjaten
përgjatë bregut perëndimor të Peloponezit, nga Alfe gjer në gjirin e Navarinit,
janë të banuara me shqiptarë.

27

Korrik 2016, Nr. 7

e konsullit Henri Belle
francez Guillaume Lejean, i cili udhëtoi
në Shqipëri, Epir dhe në Greqi, duke
arritur në konkluzionin e shprehur në
botimet e tij se “në Greqi, gjaku helen
është përzier me atë shqiptar”. Në atë
kohë, ky konstatim ishte më se normal
dhe realist, madje i pakundërshtueshëm
nga grekët dhe politikanët e saj, (veçse
historiani Fallemayer pësoi dënimet më
të mëdha pse shkoi shumë më thellë
historisë). Arvanitët ishin në tryezën e
vendimmarrjes politike të së ardhmes
së Greqisë, por sot, me kalimin e
kohës dhe me peshën e historisë së
ngarkuar me luftëra dhe hegjemonizëm,
një thënie e tillë duket si sakrilegj, e
padyshim, jo nga shqiptarët, por nga
grekët. Ne këtu veç konstatojmë atë
ç’kanë shkruar historianët, diplomatët,
shkencëtarët e huaj dhe jo ne, që mos të
na akuzojnë pastaj për nacionalizëm. A
kemi të drejtë të pohojmë konkluzionet
historike të perëndimorëve mbi gjendjen
e Ballkanit, të Shqipërisë e Greqisë në
atë kohë? Sigurisht që po, dhe kjo me
një qëllim të mirë, për të theksuar faktin
që shpesh ne kemi përjetuar një histori
të përbashkët çka përbën dhe bazën për
një të ardhme të përbashkët, veçanërisht
sot.
Belle kishte ardhur në Greqi në vitin
1861, hipur në një anije që vinte nga
jugu i Italisë drejt brigjeve joniane,
duke kaluar pranë Hidrës hijerëndë dhe
shkëmbore, një ishull, si dhe Spezai
“motërza” e saj disa milje më larg e
banuar dhe ajo me arvanitas që do t’i linte
një përshtypje të veçantë, siç shkruan
dhe në reportazhin e tij, por veçanërisht
në librin: “E panjohur dhe e pabanuar
para shekullit XVIII, Hidra u bë në këtë
epokë një vend strehimi për shqiptarët
që i iknin tiranisë së funksionarëve
turq. Por nëse ashpërsia dhe mjerimi
i këtij vendi shkëmbor u garantonte
atyre qetësi, në të kundërtën ajo nuk u
garantonte asnjë mjet për ekzistencën e
tyre. Ata nuk paguanin taksa, por veç u
jepnin turqve disa marinarë për flotën
e tyre imperiale. Ata vetëqeveriseshin.
Asnjë funksionar osman nuk vinte të
vëzhgonte e të kontrollonte vendimet
e prijësve të tyre. Ishte një republikë e
vërtetë e pavarur, ku prijësit zgjidheshin
gjithnjë nga e njëjta familje. Ata ishin
prijës që s’mund t’i kundërshtoje. Një
këshill pleqsh gjykonte proceset e rralla
që mund të ndodhnin. Të gjitha anijet e
tyre që lundronin me flamurin osman,
u bënë po aq pirate e të rrezikshme që
sulmonin flotën e sulltanit deri në brigjet
me topat e Azisë. Tombazët, Çamadët e
veçanërisht Miaulët, të tre hidriotë, panë
që emri i tyre shumë herë u duartrokit
nga e gjithë Europa, e cila i shikonte me
simpati peripecitë e kësaj lufte …” Dhe
ai nuk mungon të përshkruajë jetën e

Luan Rama në Kryekuq duke lexuar dramën e pjesës teatrale të shkruar në arbërishte me alfabet grek.

Më 1830 bavarezët që kishin poste zyrtare në oborrin e
mbretit Othon, ishin të detyruar të mësonin gjuhën shqipe
dhe në Athinë kishte një gjykatë të veçantë shqiptare.
këtij ishulli dhe kontributin e tij historik
përmes familjeve të mëdha dhe anijeve
luftarake. “Koka e grave me një shall të
madh mëndafshi në ngjyrë të verdhë e
të çelët, qëndisur me të artë, bënte që
ato t’u ngjanin virgjëreshave të piktorit
Bida. Kishin një rrobe të sipërme, e
ngushtë dhe në velur të kuq, tepër e
shkurtër dhe e mbërthyer në gjoks, e
hapur përpara e me mëngë të ngjitura
që mbaronin me qëndisma ari. Më sipër
u shfaqej një këmishë e hollë …”.
Pasi kalon Hidrën, Belle i drejtohet
Athinës dhe ndalon në portin e saj
në Piré, që siç shkruan ai, për disa
dhjetëvjeçarë, ky port i banuar me
pak njerëz, tashmë kishte filluar të
popullohej. Sigurisht Athina për të ishte
një zbulim, për faktin e vetë historisë së
qytetit, por dhe të pasurisë së objekteve
antike, Akropolit dhe tempujve të tjerë,
ende në këmbë, të cilat ishin krenaria
e Greqisë dhe ajo çka grishte gjithnjë
udhëtarët e Perëndimit, veçanërisht
letrarë, arkeologë, historianë piktorë e
artistë të shumtë që vinin të njiheshin

nga afër me bëmat plot shkëlqime të
një antikiteti të lavdishëm. Pas një
qëndrimi në Athinë, siç shkruan Belle
në reportazhet e tij, ai nis udhëtimet
në Greqinë kontinentale, pra Greqinë
pa ishujt, duke filluar udhëtimin drejt
Eleusës dhe Mandras, ku pikëtakon
mjaft shqiptarë. “Ja tokat e Eleusës …
burra me fez të kuq, gra të veshura me
të bardha, fëmijë këmbëzbathur dhe
koshat me rrush të zi … pronarë të këtyre
tokave janë pothuaj të gjithë shqiptarë,
të cilët kanë krijuar një sindikatë për
të kontrolluar shpërndarjen e ujit dhe
për të gjykuar ankesat …” Ai vështron
ndërkohë nga ullinjtë, trungjet e
pemëve, palmat dhe shton se “të ngjan
sikur imazhet e tablove e këndshme
të piktorit Decamps, që e kanë bërë të
mrekullueshëm Orientin, kanë ikur nga
tablotë dhe kanë marrë jetë këtu para
syve tanë“. Ata vazhdojnë udhëtimin dhe
pikëtakojnë “gra shtatlarta, me hundë të
gjatë, pak të përkulur, thatime e me sy
të vegjël“. “Janë shqiptare të Elefsinës,
të një fshati të mjerë që anashkalojmë,

ngjitur me qytezën antike të Eleusës, në
një cep të kodrinës së gurtë në cep të
detit. Nga tempulli i famshëm i Geres
kanë mbetur veç ca gurë të bazamentit
… ndërsa torra katrore është e kohës
së Mesjetës, çka përbënte një postë
fortifikimi për të survejuar bregun …”
Edhe unë e vizitova Mandrën.
Shkova në Vilia-n e bukur plot lule,
lart mbi kodrina dhe pastaj zbrita
poshtë në Kryekuq, për shqiptarët e së
cilës shkruante Floberi në kujtimet e
tij. Isha i shoqëruar nga një arvanitas
i moçëm, i cili më çoi në këtë fshat
apo qytezë, ku në hyrje të ndërtesave
më tregoi lapidarin me portretin e
gjyshit të tij, një nga figurat historike të
revolucionit. Ishin pikërisht ato vende
nga kishte kaluar dhe konsulli francez
në vitet 1861 dhe 1862. Pas Kryekuqit
dhe Eleusës, Belle, i shoqëruar nga
një drogman grek, Aleksandros, i ishte
afruar Mandras, “e banuar nga një
koloni shqiptare”, siç shkruante ai. –
Burrat e grumbulluar para kafenesë
së vetme të komunës na vështrojnë me
një shikim disi të rëndë. Ballë i dalë,
mollëza të kërcyera, mustaqe të verdha,
të ashpra, të prera si të tartarëve, flokë
të rruara veç jo prapa, nga ku varet një
tufë flokësh, çka na kujton tipat bullgarë
apo më mirë hunët e sllavizuar … Kur
udhëton në Orient, në çdo hap të del
një problem etnografik, çka është burim

28

Korrik 2016, Nr. 7

Arbërorët (arvanitët) e Atikës sot.

zënkash i shkencëtarëve me ndjeshmëri
nacionale. Grekët duan të jenë me
çdo kusht të të njëjtit gjak si helenët
e kohës së Themistokliut. Megjithatë,
në fund ata arrijnë të binden se me
përjashtim të Manjës dhe disa ishujve,
Greqia është e populluar nga një racë
e re si pasojë e kryqëzimit me tributë e
veriut, veçanërisht me shqiptarët. Këta
shqiptarë kanë sjellë me vete instinkte
të reja, zakone të veçanta që ia kanë
imponuar racës helene, duke u përzier
me të, trajtat e fizionomisë së tyre dhe
forcën e tyre morale. Pra duhet zhveshur
iluzioni klasik dhe të mësojmë ta duam
kauzën greke ndryshe nga ideja e lidhur
veç me kujtimin e të parëve të tyre. Këta
shqiptarë të Mandras kanë mbetur jo aq
socialë. Ata njihen për trimëri, por dhe
me karakter jo të mirë, çka i bën ata të
respektohen nga grupet e kaçakëve që
enden nëpër Greqi. Me ata, shqiptarët
s’kanë dashur të kenë asnjëherë lidhje
vëllazërore … Nuk kuptojnë asnjë fjalë
greke dhe u përgjigjen në mënyrë të
menjëhershme pyetjeve tona …” Në
Beoti, ku ai vazhdon udhëtimin e tij,
shton se “Pothuajse të gjitha gratë këtu
janë shqiptare, madje dhe ato në Vilia
apo fshatrat e tjera të Kiteron. Janë gra
të varfra e të mjera, që nuk e kanë atë
freski dhe pamje të bukur që kishin gratë
e dikurshme të Beotisë … Këto figura të
dobëta me kockat që u dallohen, janë
të një race më të ashpër dhe më pak të
lëmuar. Grupe të shumta grash ngjiten
e zbresin përgjatë një kodrine në majë
të së cilës gjendet një kishë e vjetër. Ky
sanktuer (tempull i shenjtë) kushtuar
Shën Lukës është ngritur sipas traditës
në vendin ku ndodhej tempulli i vjetër
i Apollonit Ismenus …” Në drekë, pasi
kalojnë fshatrat e Spaides, Dritza dhe
Bratsi, “të populluar nga shqiptarë”, siç

Arvanitët ishin në tryezën e vendimmarrjes politike të
së ardhmes së Greqisë, por sot, me kalimin e kohës
dhe me peshën e historisë së ngarkuar me luftëra dhe
hegjemonizëm, një thënie e tillë duket si sakrilegj, e
padyshim, jo nga shqiptarët, por nga grek
shkruan ai, Belle me shoqëruesit e tij
mbërrijnë në Tanagra. Por një udhëtim
tjetër vitin e kaluar më bëri të ndjek
gjurmët e konsullit francez dhe kjo në
Evian e bukur ku më pëlqejnë plazhet
e virgjra dhe paqja që mbretëron në
kodrinat plot gjelbërim, por dhe te
njerëzit dhe bukëpjekësit e fshatit.
Gjithçka duket dehëse, det, pyje me
pisha, faqe kodrinore plot ullinj, qetësi
dhe gryka ku gurgullojnë përrenj të
rrëmbyer. Dhe menjëherë e kupton pse
shqiptarët ishin vendosur atje prej tre
shekujsh dhe kishin populluar ishullin,
si dhe barinjtë vlleh. Belle shkruante
se kishin qenë shqiptarët e Hidrës që
kishin ardhur këtu. Dhe ashtu, hipur
mbi kuaj, ai kishte zbritur në Mantudhi
e pastaj në Agjia Ana. “Mbërrijmë në
Mantudhi, – shkruante në libër Belle,
– një fshat i madh që është ngritur në
rangun e nënprefekturës ku mbretëron
një mjedis i pastër dhe i begatë. Banorët
e saj janë pothuaj të gjithë të ardhur e
të emigruar nga Hidra, duke sjellë një
eksperiencë në fushën e ndërtimit, çka
tani i jep një pamje të veçantë shtëpive
të ishullit. Në orën dhjetë ne mbërrijmë
në fshatin e Agjia Anës me një sipërfaqe
të madhe e të shtrirë, ku nga lart duken
tutje në horizont Skopelos dhe Skiathos.
Sot festohet dita e Shën Konstantinit,
një nga shenjtët më të mëdhenj të kishës
ortodokse, ku në shesh turma e njerëzve

po zbavitej. Eubea (Evia e quajtur më
pas. L.R.) e veriut është e famshme për
vallet e saj. Ajo që po interpretojnë
banorët e Mantudhit është një valle e
quajtur “sirtos”, me lëvizjet ritmike të
peshkatarëve që tërheqin rrjetat në breg.
Në fillim është korifeu, pastaj burrat
e më pas gratë e pastaj vajzat e reja e
fëmijët. Ata nuk kapeshin nga duart, por
shamitë krijonin një lloj vargu njerëzor
që gjallonte në atë shesh nën tingujt e
muzikës së një orkestre të çuditshme
të përbërë nga dy vlleh bohemë, ku
njëri i binte fyellit dhe tjetri i binte fort
tamburasë në një formë kungulli. Fytyrat
e tyre thatime e ngjyrë ulliri, mollëzat e
tyre të dala, flokët tepër të gjata ngjyrë
abanozi e që u binin pas, flisnin për
origjinën e tyre aziatike, ku në sytë e
tyre të mëdhenj e të zinj reflektoheshin
dritëza të kuqërremta, saqë të dukej
se në to reflektoheshin ngjyrat plot
shkëlqime të Indisë, atdheut të të
parëve të tyre, si dhe gjithë atmosfera
klimatike e brigjeve të lumit Gang.
Ata shikonin para tyre me atë qetësinë
e një statuje të Vishnës. E megjithatë,
nganjëherë kishin një lloj nënqeshje me
atë rreth njerëzish të gëzuar që lëviznin
rreth tyre. Në cep të sheshit qëndronte
prifti me mjekrën e tij të bardhë, që i
mbështetur mbi shkop dhe në shoqërinë
e disa pleqve, shikonte ata që kërcenin.
Është e pamundur të imagjinosh një

skenë të tillë të gjallë e piktoreske
nën tingujt britës e të përsëritur të
tamburasë që gjëmonte disi, të shikoje
atë varg tunikësh të bardhë të grave
që kërcenin, një varg që vallëzonte,
me ato përparëse para tyre dhe brezat
e mëndafshtë e të kuq. Sfondi i kësaj
skene të mrekullueshme përbëhej nga
gërxhe më të larta dhe kodrinat e blerta
në ijët e malit Kandili, ashtu i zhveshur,
me gurë, dhe aty këtu me pisha, e ku
përrenjtë kanë lënë gjurmët mbi të. Në
të gjitha anët e atij sheshi vazhdonin të
vallëzonin në rrathë të ndryshme, madje
në një rrugicë afër nesh gjetëm një grup
të vogël prej 7-8 vajzash të reja që të
kapura për dore hidhnin një valle me
një lloj ritmi e kadence sipas tingujve
të një kitare të keqe me dy kordonë që
i binte një grua plakë, ndërkohë që dy
camërdhokë me flokët biondë e sytë e
zinj kërkonin t’i imitonin. Ato vajza të
reja ishin të këndshme e me tipare më të
hijshme se athinaset dhe shumica kishin
flokë të verdhë, disi të hirtë …”
Gjatë këtij udhëtimi, Belle mbante
shënime, por dhe vizatonte. Skicat e tij
do të ishin bazë e vizatimeve të piktorëve
të njohur që do të ilustronin reportazhet
e tij dhe që disa po i vendosim në këto
shënime. “Mbi shesh, një valle të rinjsh
ishte formuar. Me duart e vendosura
mbi supet e njëri-tjetrit ata hidhnin
tre hapa në një anë dhe një hap pas,
ndërkohë që prijësi i valles, një djalosh
shtatlartë e i zhdërvjelltë, me një fez
që i varej mbi vesh, ushtronte me forcë
lëvizjet e këmbëve me një pamje krenare
dhe të mrekullueshme, ku një çast
nxitonte e një çast tjetër ngadalësonte
sipas ‘adagio’-s apo ‘scherzo’-s së
orkestrës. Dukej i palodhur dhe herë
pas here lëshonte një klithmë të fortë,
duke parë me një vështrim sentimental
aty anash një vajze që nuk ishte tjetër
veçse e fejuara e tij. Ishte një fshatare
e shëndetshme, së cilës i shkëlqente
fytyra, e freskët dhe e zhvilluar, shumë
simpatike dhe me një hundë të përkulur,
por që mjerisht ishte veshur si europiane,
d.m.th. me një krinolinë jeshile dhe një
korsé tepër të shtrënguar pas trupit që
i jepte një pamje të zakonshme për ne,
në kontrast me veshjen e shoqeve të saj.
Pas pak ajo e la atë mjedis që të vinte
me një veshje tjetër, përsëri europiane.
Madje atë mbrëmje ajo u ndërrua tri
herë. Si vajzë e kryetarit të fshatit, ajo
donte të dallohej nga shoqet e saj dhe
me naivitetin e vet mendonte se lordi, siç
u thërresin të huajve këtu, do të tregonte
admirim për këtë veshje luksoze. Por e
varfra nuk dyshonte aspak në mendimet
që shkëmbenim ne kur e shikonim tek
lëvizte me vështirësi, e shtrënguar nga
ajo korsé aspak e bukur që i shëmtonte
linjat e trupit të saj, jo të mësuar me
qytetërimin tonë. Ky shembull jo i
këndshëm, në të kundërtën shihej me
zili nga shoqet e saj. E megjithatë ato
vajza ishin shumë të bukura me fustanet
e tyre të gjata prej leshi të bardhë e të
qëndisur me mëndafshe me ngjyra, me

29

Korrik 2016, Nr. 7
ato mëngë që u tundeshin në ajër, me
ato shami të tejdukshme mëndafshi që
u rrethonin kokat e ku dy cepat e tyre u
tundeshin plot hije nga pas. Këto vello
të prodhuara në Kumi dhe që nuk njihen
në pjesën tjetër të Greqisë janë të një
finese të jashtëzakonshme dhe bien mbi
trupin e tyre si një lloj reje poroze dhe
e dallgëzuar plot efekt. Si kapele, ato
kishin një lloj fezi të kuq të mbuluar pak
a shumë me një radhë monedhash të
vogla argjendi që përbënin si të thuash
pjesën e madhe të prikës së tyre. Të
sapomartuarat e mbështjellin mesin e
tyre me një brez të shkëlqyer mëndafshi
në ngjyrë të kuqe ekarlat. Një lloj fundi
u bije mbi rrobën e tyre të zbukuruar
me copa argjendi të stampuara sipas
modeleve perëndimore. Ndërkohë që ne
iknim larg, valltarët e valltaret kërcenin
ende. Ne u binim kuajve që të fitonim
kohën e humbur duke u ngjitur në ato
pjerrësi të ashpra që ngrihen në veri të
Mantudhit …”
Gjatë këtij udhëtimi, Belle kalon
pyllin e mrekullueshëm të pishave dhe
vazhdon drejt Oreas, Lamias. Ata pinë
kafe në një han që quhej hani i Bulbul-it
(Bilbilit), i cili atëherë ishte ndërtuar me
drutë e pishave, ndërkohë që unë e gjeta
me gurë dhe një krua me ujë të ftohtë
aty pranë. Pastaj ata shkojnë në hanin e
Kastaniotisa-s, një vend ku një anglez
ishte vendosur bashkë me gruan e tij
dhe që para dhjetë vjetësh kishte ngritur
një fermë, por atë e kishin plaçkitur dhe
vrarë bashkë me gruan e tij. Quhej zoti
Leaves. Pastaj Belle ndalon në Oréas.
Në atë port vijnë  anijet nga Athina
dhe Volos. Bashkë me shoqëruesit, ata

Pamje nga Specaj.

shkojnë në shtëpinë e një hidrioti: “Këtu
janë vendosur shumë hidriotë, të cilët
dallohen për aktivitetin e tyre, shpirtin e
rregullin, thjeshtësinë dhe “bonsensin”.
Në sajë të cilësive të tyre të mira, aferat
e tyre shkojnë mbarë dhe nuk është
e rrallë të gjesh nga ata që kanë bërë
pasuri të madhe. Na futën në një sallon
të thjeshtë, por të rehatshëm. Në mure,
portrete të heronjve të Revolucionit
grek… një gravurë me anijen e hidriotit
Tombazi, aktet e famshme të të cilit
kanë mbetur në kujtesën e helenëve…”
Kur Belle shkon në Tebën e vjetër
apo Thiva, siç quhet sot, ai vazhdon
të pikëtakojë shqiptarët dhe pikërisht
kjo pjesë e tregimit të tij m’u kujtua
kur unë udhëtoja drejt Thivës për në
Livadhja. M’u shfaq skica e tij me
kënetën e liqenit Kopais, e cila u tha
veç në vitet ’50-’60 të shekullit XX,
por që atëherë ishte burim sëmundjesh
të shumta. Atje punonin shqiptarë dhe
vllehë: mblidhnin ushujza, pasi tregtia
e tyre për sipërmarrësit e Athinës ishte
shumë fitimprurëse. Qindra mijëra
ushujza merrnin udhën e tregjeve të
Ballkanit dhe të Europës. Tutje kënetës
ishin fushat, fushat e begata të Beotisë
dhe Thivës ku dhe atje punonin dikur
shqiptarët… E megjithatë, arvanitasit
kishin mbetur aty, gjithnjë. “Në kohën e
korrjeve, vijnë këtu grupet e shqiptarëve
myslimanë nga 30-40 persona dhe nën
komandën e një prijësi të tyre. Është
pak a shumë e njëjta mënyrë organizimi
si fshatarët e Abruzzë-s që zbresin në
fushat rreth Romës. Është prijësi ai
që bën dhe kontratën e punës në emër
të të gjithëve. Përgjithësisht, këtyre

punonjësve u jepet një dhrahmi në ditë,
si dhe misër e mjaltë. Grekëve duhet
t’u japësh të paktën tri dhrahmi, verë,
bukë, si dhe duhan për të pirë. Këta
myslimanë nuk pinë asnjëherë verë dhe
jetojnë në mënyrë të veçuar, të paqtë
dhe ku asnjëri prej tyre nuk ngatërrohet
me ndonjë histori të keqe. Te shqiptarët
mund të kesh besim të plotë. Edhe pse
ata punojnë veçse me ditë apo me muaj
gjatë vitit, në gjithë punën e tyre bëjnë
një punë të konsiderueshme dhe më
shumë se çdo punëtor tjetër, ndërkohë
që grekët, nën pretekstin e fesë, tri ditë
në javë nuk punojnë, kurse shqiptarët
punojnë gjithë javës. Ata nuk kanë
ditë festash dhe të premten, veç ndonjë
lutje drejt Gurit të Zi të Mekës, u
mjafton. Janë të ndershëm dhe me një
besnikëri proverbiale. Të gjithë janë
burra të bukur, me pamje të fuqishme e
burrërore që kontraston me gjallërinë e
papërmbajtshme të helenëve. Kur koha
për të cilën ishin angazhuar mbaron, të
grupuar dhe nën udhëheqjen e prijësit
të tyre, ata kthehen në krahinën e tyre,
duke marrë me vete atë ç’kanë fituar pa
shpërdoruar as edhe një lepta greke. Pa
ndihmën e tyre asgjë s’do të ishte bërë
e mundur për pronarët e mëdhenj të
mbretërisë. Janë ata që bëjnë korrjet,
kanalet e ujërave, ato të vaditjes dhe
në fakt janë të zotë të punës, çka nuk e
gjen kurrkund në këtë vend. Duke pirë
cigare, punëtorët grekë i vështrojnë ata
tek punojnë, duke kritikuar, përfolur,
gjykuar e dhënë këshilla, ashtu si u
mbushet mendja duke anashkaluar atë
çka duhet të bëjnë vetë për veten e tyre…
Të nesërmen në mëngjes, duke dalë nga

shtëpia, ne pamë të shtrirë në prag një
njeri të mjerë, të dobët e të zverdhur
në fytyrë, me një pamje të rrënuar. Ai
ngriti kokën me vështirësi dhe nxori
një psherëtimë pa mundur të fliste e pa
lëvizur. “Është një nga punëtorët tanë
shqiptarë”, -tha një nga sipërmarrësit.
- Ka një muaj me ethe dhe i pëlqen më
mirë të jetë i shtrirë aty sesa të shtrihet
në shtëpi”. Si mjekim i jepnin një lloj
lëngu prej disa gjethesh që t’i largonte
ethet. Ne i dhamë një sulfat kinine dhe i
lamë disa kokrra për ditët në vazhdim,
duke vazhduar më tutje, por kam frikë
se me siguri sipërmarrësi i ka marrë ato
për veten e tij. Kjo ethe epidemike që
mbretëron në gjithë Greqinë bën kërdinë
veçanërisht buzë kënetave dhe liqeneve.
Rreth liqenit Kopais, ku pronat e zotit
M.S. ishin larg veçse 3 km, kjo ethe po i
shfaroste njerëzit. Në katër fëmijë që ka
një familje, tre vdesin nga ethet dhe ata
që mbeten bëjnë një jetë mjerane dhe
të dhimbshme. I sheh ata duke ngrohur
gjymtyrët e tyre të vrarëlie në diell, me
sytë me zgavra, me një hije plumbi në
fytyrë, me barkun e fryrë dhe thonjtë
e nxirë nga helmimi. Kështu, krahinat
më të bukura të mbretërisë janë bërë
të pabanuara nga era e kërmës që
mbizotëron gjithnjë e më shumë në
terrenet e pambjella dhe të përmbytura.
Duket sikur natyra i ka dërmuar këta
njerëz nga përbuzja që kishin për ligjin
e shenjtë të punës. Nëse grekët përbuzin
disi bujqësinë, përsëri ata i bëjnë në
mënyrë inteligjente punët e tyre, qeveria
kujdesej më shumë për mirëqenien e
përgjithshme e begatinë kombëtare,
sesa për jetën e këtyre njerëzve. Për

30

Korrik 2016, Nr. 7

Giuseppe Schirò DI MAGGIO
LAERTI, I JATI
“I ati i Odiseut, Laerti, nbret i Itakës, quhej edhe Larti.”
(Nga shënimet e Andrea Varfit për këngën VIII,
v.18- ‘Odisea’
- përkthyer shqip nga Spiro Çomora)
Giunser...
Del buon Laerte al poder culto e bello,
Dei suoi molti pensier frutto, e de’ molti
Studi e travagli suoi...
(0dissea-XXIV, 269\272)*
Sol trovò il genitor, che ad una pianta
Curvo zappava intorno...
(Odissea-XXIV, 296\297)*
Mbërritën...
Të t’ mirit Laert në kopshtin e bukur,
Fryt të nendimeve të tij të shumta
E kujdesesh e hallesh...*
Vetëm e gjeti prindin, që i kërrusur
Një bimë rreth gërmonte...*
_________
Merrni me mend Laertët tanë që pritën
aq shumë rikthimet tona.
Edhe për ne Laerti-shkëmb në majë
të arave me çfaredo kohë qe pikë
qëndrimi të heshtur.
Një gji kodrine në dimër një vithe toke
të shtrirë e Laerti-shartues që bën shartime
në dhri e në mendime.
Kur i biri të kthehet i lirë nga dashuritë
kallpe e nga shkulmat do të nderojë të jatin
e Mëtuesit do ta përqeshin për këtë lidhje
të pathyeshme me të.

dhjetë vjet, ajo do t’i shtonte me një të
tretën prodhimet dhe pasuria publike do
të trefishohej…”
Kur unë mbërrita në Livadhja, qyteti
të dukej disi i lënë pas dore në krahasim
me modernitetin e Athinës apo të
Selanikut. Rrallëherë mund të dëgjosh
fjalë shqip edhe pse shqiptarë të ditëve
tona janë instaluar atje. Veç lokaleve,
veç arvanitëve të vjetër, të rinjtë duket
se e shohin të kaluarën si diçka muzeore,
pasi shkollat shqipe kanë munguar
përjetësisht në gjithë territorin e Greqisë.
Pikërisht këtu kishte ndaluar Belle me
shoqëruesit e tij. Kafeneja “Afërdita”
nuk ekziston më, por shkrimet e Belle
na risjellin një kohë ku jetonin bashkë
e në harmoni arvanitas e grekë. Atje ai
shëtiti në pazarin e qytetit, kaloi nëpër
dyqanet e artizanëve të ndryshëm apo
te këpucarët, siç shkruante ai: “Këtu ka
këpucë për të gjitha llojet e këmbëve:
këmbë shqiptari për të cilat athinasit
thonë se janë të gjata dhe ku gishti
i madh është në Maqedoni ndërsa
thembra në Beoti; këmbë greku, të cilët
siç pretendojnë ata janë të përsosura,

Mëtuesit edhe sot zdërhallen me sa mbetet
të trashëgimisë së plakut-Laert.

Mëtuesit pa të ardhme sulen mbi të tashmen
e i shqyejnë mishin me kafshime të etura.

Ai lëron koherent kopshtin trashëgim
të fatit dhe e di se pemët e forta vetëm
i durojnë shekujt por nuk mund të lërë
pas dore blerimin jetëshkurtër që jep
fryte njëvjeçare nga mbjellja.

Bimët e heshtjes i sjellin Laertit jehona
të largëta zërash të fuqishëm që nuk ndien
në përditshmërinë e ethshme.

Laerti-mendje-krijuese na mësoi
artin e fantazisë arbëreshe.
Ky fakt të të mbajnë një jetë të tërë
minor(itet) ndërsa ke në tru mbarë gjithësitë.
Mbledh mbrëmjen në xhepat e tij të gjerë
bariu-Laert e mbi gjurmë të ngadalta
minutash kthehet në shtëpi për të takuar
shqetësimet e ditës dhe zhurmat.

Themeli i ndershmërisë së tij - si Laert e të të parëve qe dashuria për atdheun ku
varrëzuan prindërit.
Vala që shpie Mëtues lë prapa saj plehra
të shumta në lulishtet e në shtëpitë
e ishullit të Laertit.
Më shumë mërgohet nga qelbësira e luftërave
të brendshme ku Mëtuesit diktojnë ligj më shumë
e ngashërojnë lajmet e veprimeve të tyre.

Pa ngacmini Laerti-dhëndër - si ne - martoi
grua arbëreshe.

Ka bërë miq të rinj ca abstraktë si shpresa
e këmbëngulja ca konkretë si sythat e pemëve
o larmitë e plisave që motoshati kthen përposh qiellit.

Laerti-mbjellës në mbjellje vuri filiza
dashurie e këto me kohë do t’japin pemë
të mira për shekuj.

Edhe ai Laerti-ndërtues ndërtoi fytyra shtëpish
megjithëse dinte se fytyrat zbehen e duan
nganjëherë zbardhur edhe nga duar të pasigurta.

Mban ende kujtimet e drejta të përtej-Adriatikut
se parapriu Odiseun-të-birin një herë
me një lundrim të vetëm pa rikthim.

Tash që koha e ka bërë të thatë në kurm si tokë
pa ujë Laertin - e Odiseu ndoshta ka mendjen
e bjerrë në udhëtime të reja - dëshiron të kish
pasur dhjetëra Odise për të mbrojtur me siguri
sa mbetet të trashëgimisë.

Shqisat e historisë e të përjetësisë
ia shtoi natyrshëm të birit më parë
se ta dërgonte për jetë.

E në Odiseu do të niset përsëri prapa ëndrrave
të tija detare sa Mëtues të pavdekshëm do të
Urren e dashuron horizontet me shumë të kaltër ringjallen për te mëtuar gosti të reja e sa kohë
do të presë Laerti kthimin e ri të të birit?
- ngjyrë të nisjeve e të rikthimeve.
Ai di se çdo veprim do të ruhet në mendjen
e përgjithshme të gjindes së tij ndonëse
të skujdesur nga tingëzat e valleve të jetës
së rrjedhshme.

Kur Belle shkon në Tebën
e vjetër apo Thiva, siç
quhet sot, ai vazhdon
të pikëtakojë shqiptarët
dhe pikërisht kjo pjesë e
tregimit të tij m’u kujtua
kur unë udhëtoja drejt
Thivës për në Livadhja.
M’u shfaq skica e tij me
kënetën e liqenit Kopais,
e cila u tha veç në vitet
’50-’60 të shekullit XX, por
që atëherë ishte burim
sëmundjesh të shumta.
ka këpucë për fëmijët, gratë etj…” Në
biseda me miqtë e tij flitet për kaçakun

Në dua mund ta takoj që ecën gjatë rrugës Krispi
të Horës sime Laertin tim që nuk është më.
*Përkthimi italian i I. Pindemontes, shqip imi.

shqiptar, Daveli, ku një nga fisnikët
ankohej se ai herë pas here zbriste me
bandën e vet dhe kërkonte para, ushqim,
dhi, keca, qengja, gjithçka, dhe ata ishin
të detyruar t’ia jepnin. - Po qeveria nuk
ju ndihmon? - kishte pyetur ai. - “Po, por
ata dërgojnë ndonjë kompani ushtarësh
që vijnë e shtrohen këtu, ku hanë e pinë,
ndonjëherë dalin në mal dhe kthehen
pa parë kaçak me sy; qëndrojnë si të
ishin zotër të qytetit, duke abuzuar
dhe s’paguajnë asgjë”. Dhe ai i tregon
më në fund se Daveli ishte rrethuar në
Arashovë dhe ishte vrarë ashtu, si dhe
kapiteni grek. Por kishte kaçakë të tjerë
që kishin dalë në mal nga dashuria, siç
ishte Kiço, i cili dhjetë vjet më parë e
tmerroi gjithë Greqinë e veriut. Ishte
një histori e vërtetë, por që ishte kthyer
në legjendë. Kiço, kishte qenë palikari
i pashëm, “gjeli” i fshatit. Ai donte një
vajzë, e cila dhe ajo e pëlqente. Por
autoriteti i prindërve ishte absolut dhe
pa dëshirën e vajzës ia kishin dhënë
dorën e vajzës djalit të një tregtari.
Ditën e martesës, Kiço kishte hyrë në
kishë dhe e kishte vrarë atë djalë duke

u larguar dhe duke u fshehur në Parnas,
ku formoi një bandë kaçakësh….
Ndërsa Daveli, emri i të cilit përmendej
shpesh nga miqtë përreth, ishte një
shqiptar i zbritur nga malet e Pindit
bashkë me një bashkëfshatarin e tij të
quajtur Karabaleqi, më 1856. Bashkë
me 60 fshatarë të tjerë ai ishte vendosur
në grykat e Parnasit, duke vrarë majtas e
djathtas. Një herë, bashkë me 20 trima të
tij ai kishte shkuar në qendër të Eubeas,
në Halkidha, ku kishte rrëmbyer në mes
të ditës gruan e një pasaniku të madh
të ishullit, ndërkohë që miqtë e tij e
ruanin. Ishte dita e Krishtlindjeve dhe
pasaniku në fjalë kishte ikur në Athinë.
Gruaja e fëmijët ishin në shtëpi dhe
ajo luante letra me një avokat grek, të
fejuarin e vajzës së saj. Porta u hap
dhe dy të huaj hynë në dhomë. - “Ju
më dukeni si banditë”, - u kishte thënë
ai. - “A thua”? - kishin qeshur ata kur
menjëherë dhoma ishte mbushur me
njëzetë kaçakë. Daveli ishte në krye
të tyre. E pamundur të rezistoje. Ata
morën argjendaritë, zbukurimet dhe
vunë të zienin një poçe me vaj që t’u

31

Korrik 2016, Nr. 7
fusnin këmbët. Një nga ata e detyroi
gruan të luante letra me të: - Nëse ti
fiton unë s’do të të bëj gjë, por nëse unë
fitoj ti do të vritesh”. Por ndërkohë,
një shërbëtor kishte mundur të ikte
dhe kishte dhënë alarmin. Loja ishte
nga fundi dhe vaji filloi të ziente kur u
dëgjuan zërat e ushtarëve që po vinin.
Kaçakët ua mbathën menjëherë duke
e marrë gruan me vete si peng. Ajo u
çua me kalë deri rrëzë malit të Parnasit,
ku e futën në një shpellë të quajtur
Korisien. Meqë këpucët iu prishën duke
ecur shtigjeve malore, ata dërguan dikë
në Livadhja t’i blinte këpucë të reja.
Vajzën e trajtonin shumë mirë dhe çdo
ditë i jepnin mish qengji të pjekur dhe
shumë herë thirrën një prift nga Kastri
që t’u bënte meshë…”
Konsullit francez duket se i pëlqenin
historitë, tregimet, bëmat e famshme
që ndodhnin në gjirin e këtij populli
kozmopolit ku jetonin bashkë grekë,
shqiptarë, hebrenj, vllehë madje dhe
turq të mbetur edhe pas Revolucionit.
Henri Belle shkruan gjithashtu dhe për
trimëritë e djalit të Odise Andrucos
dhe palikarëve të tij, histori që i dëgjoi
gjatë udhëtimit të tij nga Livadhja drejt
Parnassit, vende që unë i përshkova kur
do të shkoja në lartësitë e maleve për të
gjetur fshatin arvanitas Qiriaqi (Kiriaki)
me një pikë turistike mjaft të bukur të
quajtur “Arvanica”. “Ishin shqiptarë të
fuqishëm, - shkruan Belle për palikarët e
Andrucos, - fytyra me forma të ashpra,
me sy gri e flokë të verdhë ose gështenjë
që u vareshin mbi supe, si dhe me një
hundë shkabë tepër të theksuar, që binte
edhe më në sy si shkak i gropave të
syve. Ishin të veshur me një gunë leshi
me qime dhe brezin e kishin të ngjeshur
plot me pistoleta, kobure të gjata, thika e
jataganë të zbukuruar në argjend me një
dorezë të punuar si krahë fluture. Një nga
ata, me fytyrë të ashpër, i ulur me këmbët
mbledhur nën vete, luante një “guzla”
shqiptare me një lloj mandoline me bisht
të gjatë…” Belle tregon se pikërisht
ky hero kishte gozhduar disa herë
osmallinjtë në Thermopile, por më vonë
ishte zemëruar me qeveritarët grekë,
kishte luftuar kundër tyre, dhe një ditë
më së fundi, ishte rrethuar nga ushtria
greke në Akropol, por aty kishte pranuar
të dorëzohej një bashkëluftëtari të tij
grek, por më së fundi, ata e kishin flakur
nga bedenat drejt humnerës. Por siç thotë
Belle, ndryshe nga si e trajtuan qeveritarët
e rinj, populli i këndonte këngë heroike…
Më pas, me miqtë e shoqëruesit e tij,
Belle kishte vazhduar drejt Galaxidhi-t
ku gratë, siç shkruante ai, janë shumë
më tepër në numër sesa burrat. “Në dytri rrugë që kryqëzohen, turma nxiton
me zhurmë. Fruta të mëdha, pjepra
gjithë lëng, limona të ëmbël, kumbulla
vishnje dhe rrushi i mrekullueshëm
zbukuronte tendat e tyre. Aty dëgjoje
të gjitha gjuhët e Europës: qytetarët
flisnin italisht, fshatarët flisnin greqisht,
hebrenjtë spanjisht, flitej gjithashtu
gjuha malteze e përzier me arabishte dhe

Edhe unë e vizitova Mandrën. Shkova në Vilia-n e bukur plot
lule, lart mbi kodrina dhe pastaj zbrita poshtë në Kryekuq,
për shqiptarët e së cilës shkruante Floberi në kujtimet e
tij. Isha i shoqëruar nga një arvanitas i moçëm, i cili më
çoi në këtë fshat apo qytezë, ku në hyrje të ndërtesave më
tregoi lapidarin me portretin e gjyshit të tij, një nga figurat
historike të revolucionit.
disa fjalë italiane. Shqiptarët shkëmbejnë
mendimet në gjuhën e tyre të ashpër e të
rëndë, shkurtazi e me pak fjalë, ndërkohë
që suljotët vijnë t’u shtrëngojnë duart
vëllezërve të tyre; marinarë turq kanë
mbërritur në port me një anije turke që
në mëngjes. Këtu janë të gjitha kombet,
besimet, të cilat pikëtakohen në këtë
mjedis kaq të ngushtë. Katolikët janë
të shumtë në ishujt jonianë. Në Korfuz
janë 8000 katolikë nën udhëheqjen e një
peshkopi të emëruar nga Roma. Përballë,
tutje, shfaqet vargmali i errët e në ngjyrë
gri i Akrokerauneve, me ato tarraca
gjigante që ngjiten gjer në thepisjet
shkëmbore, ku hulli mermeri dhe copa
bore përzier, shfaqnin ngjyrat e tyre të
bardha. Tutje më tej, mbi një shkëmb që
ngrihej, dukeshin mure të kuqërremtë.
Janë qytetet ku valëvitet flamuri turk.
Është Parga e famshme me fatkeqësitë
e saj gjatë luftës për Pavarësi; pastaj
Filati dhe akoma më larg pothuaj nëpër
re, fortesa e famshme e Sulit…”
Kur Belle kishte udhëtuar në Arkadi,
ai kishte përshkruar dhe pikëtakimin
e tij me arvanitët e fshatit të quajtur
Polica. “Një ngjitje e fundit më e fortë
se të tjerat, na çon në fshatin e vogël
Polica, e rrethuar me kopshte gjithë
ujë. Aty këtu gurë të mëdhenj tregonin

për vendndodhjen e një prej portave
të vjetra të Figale-së. Burra e gra të
mbledhur rreth nesh na hedhin vështrime
mosbesuese, duke qëndruar pa lëvizur
për të ndihmuar shërbyesit tanë, ndryshe
siç bëjnë zakonisht grekët kur të ofrojnë
mikpritjen. Meqë i tregova Aleksandërit
që na shoqëronte në drejtim të tyre, ai
më tha: “Këta nuk janë grekë zotëri,
këta janë shqiptarë, një racë e keqe!”
Në fakt, ata ndryshojnë nga fshatarët
e Arkadisë që kemi takuar si për nga
kostumi, tiparet e tyre, shtati, ngjyra dhe
mënyra e sjelljes. Megjithatë, burrat dhe
gratë kishin gjymtyra të fuqishme dhe në
harmoni. Burrat mbanin një fustanellë
jo si një lloj fundi të mbledhur poshtë
dhe shtrënguar rreth trupit, por si një
fund tuniku të hapur dhe të kapur në
ije me një brez leshi apo lëkure. Rreth
fezit u rrotullohej një turban i hollë.
Është pikërisht kostumi i fshatarëve në
rrethinat e Janinës dhe maleve Mikeli.
Ata flasin pak, kanë një pamje të trishtë
e të errët, madje dhe ato pak fjalë i thonë
me zë te ulët dhe një gjuhë të ashpër
që nuk ishte gjuha e malësorëve grekë.
Sjellja e tyre ishte trimërore e kryelartë.
Askush nuk kërkoi ndonjë lëmoshë dhe
gjatë gjithë qëndrimit tonë herë ishin të
respektueshëm e herë arrogantë. Nuk ka

në Greqi kaq shumë fshatra shqiptarë
sa në Greqinë kontinentale, por të
gjithë janë të përqendruar në masivet
malore midis luginës së Neda-s dhe asaj
të Alfesë. Kjo dyndje e vazhdueshme
dhe progresive drejt Greqisë e racës së
veriut është një fenomen historik nga më
interesantët… Ndërkohë që ne bënim
studimet tona etnografike në terren, qielli
u mbulua dhe një stuhi kërcënuese vinte
rreth kokave tona në malin e Ira-s që
ndahej nga ne veç prej një lugine. Ishte
diçka shqetësuese për ne që do të kalonim
natën atje, në atë strehë që krijonte ajo
çati bërë me degë. Shqiptarët pyesnin me
mendje se çdo te ndodhte, por ata veç na
thane: “Si mund ta dimë ne, kur gjithçka
është në duart e Zotit!…”
Dhe vërtet, si mund ta dinin ata që
kontributi i tyre do të zvenitej ndër vite
nga zyrtarët e mëvonshëm në librat e
shkollës dhe historisë së Greqisë së re?
Padyshim që ata e bënë Greqinë atdheun e
tyre, e megjithatë, historinë nuk e harruan,
siç ishin dhe ato arvanitase të Vilias që
nga Morea ishin vendosur aty gati tre
shekuj më parë dhe që mua më kënduan
në shqipen e vjetër këngën e Moresë dhe
këngë dashurie. Henri Belle ishte idealist
dhe shikonte të ardhmen e dy popujve si
diçka të përbashkët, për çka do të shkruante
dhe Guillaume Lejean e të tjerë. Kështu
themi dhe në sot: kontributi i shqiptarëve
në revolucionin grek duhet të jetë një
piketë e fuqishme për të parë të ardhmen
tonë të përbashkët, për ta vështruar këtë të
ardhme pa hijet e mosbesimit, pa thirrjet
e “shtetit-komb” pa ethe nacionaliste, pa
“megalo-idea”, por me përjetimin e një
kohe të re të pajtimit, bashkëpunimit dhe
të progresit të përbashkët në Ballkanin e
hapur, brenda familjes europiane.

32

Korrik 2016, Nr. 7

462 Fëmijë çamë të mbetur jetimë,
pasi prindërit e tyre u vranë dhe u masakruan nga bandat vrastare greke.