You are on page 1of 526

Ib ;IIII

tanzimat
deiim srecinde osmanl imparatorluu
Halil inack/Mehmet Seyitdanlolu
2.BAS 1
phttenix Tanzimat
Deiim Srecinde Osmanl mparatorluu
(2. Bask)
HALiL NALCIK
Osmanl tarihiliinin nde gelen isimlerinden birisi olan nalck, 1916 ylnda
stanbul' da dodu. Orta renimini Balkesir Muallim Mektebi 'nden mezun olarak
tamamladktan sonra, Ankara niversitesi, DTCF Tarih Blm 'n bitirdi ( 1940).
Ayn fakltede "Tanzimat ve Bulgar Meselesi" konulu teziyle 1943 'de doktor oldu.
Ayn yl doent, 1952' de de profesrle ykseldi. 1972-1986 yllan arasnda Chicago
niversitesi 'nde retim yelii yapt. 1993 'ten beri Bilkent niversitesi, Tarih
Blm bakanl grevini yrtmekte olan nalck'n belli bal eserleri unlardr:
"Essays in Ottoman History", "From Empire to Republic: Essays on Ottoman and
Turkish Social History", "The Middle East and the Balkans under the Ottoman Empire:
Essays on Economy and Society", "Studies in Ottoman Social and Economic History,
The Ottoman Empire: Conquest, Organization and Economy", "Tanzimat ve Bulgar
Meselesi, Fatih Devri zerinde Tetkiklerve Vesikalar I"," The Ottoman Empire in the
Classical Age: I 300-1600", "Osmanl'da Devlet, Hukuk, Adalet", "air ve Patron".
Halil nalck'n yaam ve eserlerinin tam bir listesi iin bkz.: Halil nalck Kitab,
stanbul, Bankas Kltr Yaynlan, 2005.
MEHMET SEYTDANLIOGLU
1957 ylnda Ankara'da dodu. lk ve orta renimini bu ehirde tamamlad. Ankara
niversitesi, DTCF, Yakna Tarihi Krss'ndeki reniminin ardndan (19791983 ), yksek lisansn ayn niversitede yapt ( 1985). Hacettepe niversitesi 'nde
"Tanzimat Dnemi Osmanl Kurumlan" zerinde yapt almayla doktor oldu
(1992). Tanzimat Dnemi meclisleri, demokrasi tarihi ve siyasi tarih zerine kitap ve
makaleleri bulunan Seyitdanlolu, 1996 ylnda "Tanzimat Devri 'nde Meclis-i V ala
1838-1868" adl eseriyle Toplumsal ve Ekonomik Tarih Aratrmalan Vakf'nn "Afet
nan Tarih Aratrmalan" dln kazand. Halen Hacettepe niversitesi'nde retim
yelii grevini srdrmektc olan Mehmet Seyitdanlolu'nun balca eserleri
unlardr: "Tanzimat Devri'nde Meclis-i Vala: 1838-1868", (Osman Okyar'la birlikte)
"Fethi Okyar'n Anlan: Atatrk, Okyar ve ok Partili Trkiye".
Mehmet Seyitdanlolu 'nun zgemii ve eserleri iin
"http:/yunus.hacettepe.edu.tr/-mehmets" web sitesine bkz.
Phoenix Trkiye Tarihi Dizisi:
ph~enix Mehmet Demiyrek
Tanzimat 'tan Cumhuriyet 'e Bir Osmanl Aydn: Abdurrahman eref Efendi
(1853-1925)
Nihat Karaer
Paris, Londra, Viyana: Abdlaziz 'in Avrupa Seyahati
H. Bayram Soy
Almanya 'nn Osmanl Devleti zerinde ngiltere ile Nfuz Mcadelesi
(1980-1914)
Yasemin Avc
Deiim Srecinde Bir Osmanl Kenti: Kuds (1890-1914)
Yonca Anzerliolu

Karaman/ Ortodoks Trkler


Mustafa Albayrak
Trk Siyasi Tarihinde Demokrai Parti (1946-1960)
Kenan Krkpnar
Ulusal Kurtulu Sava Dnemi ngiltere ve Trkiye (1919-1922)
Uygur Kocabaolu
Yoktur Zulme Rzaniz
Mustafa ahin
Hayat ve Dnceleriyle Mustafa Rahmi Balahan
EsatArslan
Bozgundan Zafere
Filiz Yaar
Yunan Bamszlk Sava 'nda Sakz Adas
. Serpil Oppernann
Postmodern Tarih Kuram: Tarihyazm, Yeni Tarihselci/ik ve Roman
Kaynakca Notu:
Halil nalck - Mehmet Seyitdanlolu, Tanzimat Deiim Srecinde Osmanl
mparatorluu, Phoenix Yaynevi, Eyll2006 xiv+52ls. Tanzimat
Deiim Srecinde Osmanl mparatorluu
Halil nalck - Mehmet Seyitdanlolu
ph~enix Tanzimat
Deiim Srecinde Osmanl mparatorluu
Halil nalck - Mehmet Seyitdanlolu
Y ayna Hazrlayan: Ceren kn
Kapak Tasarm: Sadullah Hatarn
Mizanpaj-Ofset Hazrlk: Asuman Kse
Bask ve Cilt: Cem W eb Ofset
Bu kitabn Trke yayn haklan Phoenix Yaynevi'ne aittir.
Phoenix Yaynevi, 2006
Halil nalck - Mehmet Seyitdanlolu
Birinci Bask, Nisan 2006, Ankara
kinci Bask, Eyll 2006, Ankara
ISBN: 9944-931-05-5
Phoenix Yaynevi
Dirim Sok. 2112 Cebeci 06600 Ankara
Tel: (312).?2044 57 ~ 58 Faks: (31?) J6i5193
e-posta: info@phoenixkitap.com
http://www .phoenixkitap.com
Datm
Siyasal Basn Yayn Datm
Merutiyet Cad. Konur Sok. 30/9 Kzlay-ANKARA
Tel: (312) 424 03 08 (pbx) Faks: (312) 424 Ol 08 NDEKLER
---"'!<~
Sunu --~ix
kinci Bask Hakknda ........................................................................ xi
Tanzimat Ferman ............................. , ...................................................
Isiahat Ferman ..................................................................................... 5
Birinci Blm
GLHANE HATTI VE 1839 DNEM
Tanzimat Nedir? ................................................................................. 13

Halil nalck
Tanzimat Ferman'nn Tahlili ............................................................ 37
Yavuz Abadan
Glhane Hatt- Hmayunu'nda Bat'nn Etkisi .................................. 65
Enver Ziya Kara/
Sened-i ttifak ve Glhane Hatt- Hmay1nu ..................................... 83
Halil nalck
l839'da Osmanl lkesinde deolojik Ortam ve Osmanl Devleti 'nin
Uluslararas Durumu .......................................................... .' .............. I Ol
SinaAlein
Tanzimat Ferman'nn Manas Yeni Bir izah Denemesi .................. 1 09
erif Mardin
kinci Blm
UYGULAMA VE TEPKiLER
Tanzimat'n Uygulanmas ve Sosyal Tepkileri ................................. l27
Halil nalck
Tanzimat'n Uygulanmas ve Karlalan Glkler (1840- 1856) ..... 151
Musa adrc "
Osmanl Tanzimat' ;erinde Rumen Etkisi ................................... 159
Radu R. Florescu
Tanzimat'a Yeni Bir Bak: Kuds Vilayeti ..................................... 171
Haim Gerher
V Tanzimat'n lk Yllannda Modernleme Hareketinin
Suriye Siyaseti ve Toplumu zerindeki Etkisi ................................. 187
MosheMa'oz
nc Blm
TANZiMAT VE OSMANLI DiPLOMASS
Tanzimat Dneminde Osmanl Diplomasisinin Modernlemesi ...... 207
Roderic Davison
Palmerston ve Osmanl Reformu 1834 -1839 ................................... 217
Frank Edgar Bailey
1839 Glhane Hatt- Hmaynu ve D Politikadaki Boyutlan ........ 259
A.D. Noviev
Drdnc Blm
TANZiMAT VE YNETMDE MODERNLEME
Divan- Hmayun'dan Meclis-i Meb'usan'a
Osmanl mparatorluu 'nda Yasama ................................................ 273
Mehmet V. Seyitdanlolu
Osmanl Kanlaryasnda Reform: Tanzimat Devri Osmanl
Diplomatikasnn Baz Ynleri ......................................................... 285
lber Ortayl
Beinci )Jlm
TANZMATILAR VE TANZiMAT
Tanzimat Adam ve Tanzimat Toplumu ........................................... 301
lber Ortayl
Mustafa Reid Pa~a ve Yeni Aydn Tipi ............ : .............................. 335
Mehmet Kaplan
Ali ve Fu'ad Paalann Bab-- Ali'deki
Nfuzlannn Kkleri (1855-1871) .................................................... 343
Butrus Ebu Manneh

Osmanl Siyasal Dncesinde Devlet ve Hukuk:


nsan Haklan m Hukuk Devleti mi? ................................................ 353
Carter Vaughn Findley
vi Altnc Blm
J(ENT HAYATI VE SOSYAL YAPI
Tanzimat'n Kent Refgrr:lan zerine .............................................. 365
Stefan Yerasimos
19. Yzylda stanbul Metropol Alainn Dnm ....................... 381
lhan Tekeli
Osmanl mparatorluu'nda "Millet Sistemi" ve Tanzimat.. ............ 393
Cevdet Kk
Tanzimat Ailesi ve Modem Adab- Muaeret... ............................... .405
Ekremin
Osmanl mparatorluu'nda 'Sosyal Yardm' Uygulamalan ........... .41 9
Nadirzbek
Kahvehaneler ve Hafiyeler: 19. Yzyl Ortalannda
Osmanl'da Sosyal Kontrol .............................................................. .443
Cengiz Kr/
Osmanl Trkiyesi'nde Batl Eitim ............................................... .463
Roderic Davison
Yedinci Blm
TANZiMAT EKONOMS VE SANAY
Tanzimat Dneminde Ekonominin .Temel Problemleri ................... .479
Donald Quataert
Osmanl Bteleri ve trkiye'de Bte Hakknn
Ortaya knda Cumhuriyet ncesi Gelimeler ............................ .489
Abdllatif ener
Osmanl Sanayi Devrimi .................................................................. .499
Edward C. Clark
Tanzimat Dneminde Tanm Politikas ............................................. 513
Tevfik Gran
Kronoloji ................... : .. : .................................................................... 523
Tanzimat Kaynakas ............................................. : .......................... 529
ndeks ................................................................................................ 571
vii SUNU
Bilindii zere Tnzimat Ferman, 3 Kasm 1839'da yaynland
gnden bu yana, yaadmz en nemli tarihsel dnemelerden birisi
olmu, modernleme abalarmzn-temeli ve k noktasn oluturmutur. Karakteri itibanyla semi-constitutional yani yan anayasal bir
belge olarak Ferman, anayasal tarihimizin de balangc olmas nedeniyle anayasa hukukumuzda da belirgin bir yere sahip bulunmaktadr.
te yandan, mparatorluun ynetim anlaynda da kkl bir deiimin temeli olmu, hukuk devleti olma yolunda ilk admlar atlmaya
balanmtr. Ksacas, Tanzimat Ferman ve onunla birlikte balayan
dnem, tepeden trnaa, her alanda Osmanl devlet yapsn ve sosyal
dokuyu yeni batan ekillendirmeye balamtr. Bu nedenle de Tanzimat Dnemi bilgisi, zerinde srekli dnlmesi ve yeniden yorumlanmas ve deerlendirilmesi gereken tarihsel bir evre zellii tamaktadr. Elinizdeki derleme bu dncenin bir rn olarak, konu
zerinde bugne kadar yaplan aratrmalardan yaplan bir sekidir.

Bu almay yapmaya karar verdiimizde, bunun ok ar ve zor


bir i olacan ancak gze alnmas gerektii kansna vardk. Kukusuz byle bir derleme, makale yazarlarnn ve yaynlandklar dergilerin, izin ve deerli katklaryla meydana gelmitir. Hepsine ncelikle
teekkr ediyoruz. Bir derleme almasnda en byk zorluklardan
birisi de kitaba girecek makalelerin seimi olmutur. Tanzimat Dnemi gibi zerinde ok sayda alma yaplm bir konu hakknda pek
ok deerli aratrmann, yllar boyunca ortaya konmu olduu aktr.
Bu bakmdan, bu bilgi birikiminin tmnn bu eserde yer alabilmesi,
ne yazktr ki mmkn olamamtr. Bu ynyle elinizdeki kitap, editrlerinin sbjektif gr ve seimlerinin bir sonucudur. Tabiidir ki,
"bu makale yerine u olmalyd" veya "falanca makale bu eserde yer
almalyd" eklindeki eletirileri hakl grmemek mmkn deildir.
te yandan, birbirlerine uzak tarihler, ortamlar ve corafyalarda
kaleme alnm yazlar, yazariara gre farkl dil, slup, gelenek ve
anlaylarla kaleme alnm olup, bu farkllklar editrlerce bir eliki
olarak deil, Tanzimat Dnemi zerine birbirlerini tamamlayc unsurlar olarak grlmlerdir. Yazarlarn dil ve sluplarma dokunulmam, bunlar a)lnen korunmutur. Dipnot sistemindeki farkllklar ise
olabildiince ort* bir !'>tnle kavuturolmaya allmtr. Yabanc
dillerde yaynlanm ve evirileri yaplm yazlarda ise standart dil ve
sluba dikkat edilmitir.
Bu eserin ortaya knda emei geen ve eviri yapma zahmetine
katianan arkadalanmz Fatma Acun, Hayrettn Pnar, Yasemin Avc,
Hakan Kaynar ve Fatih Yeil' e bu nemli ve ciddi katklan iin mteix ekkir olduumuzu belirtmeliyiz. Aynca, ok sayda makalenin toplanmas iin de pek ok meslektamzn neri ve katklan olmutur ..
Yine bu kitapta yer alan ve Tanzimat zerine alacaklara bir k
noktas olmak zere hazrlanan Tanzimat ve Isiahat Fermanlannn
metinleri, harita, "Tanzimat Kronolojisi" konu ile ilgilenenterin dikkatine sunulmutur. Bibliyografya konusul!da eksiksiz ve tam bir btn ortaya koymann zorluu ak olmakla birlikte, olabildiince eksiksiz bir liste yaplmasna allmtr. "Kaynaka"da da desteklerini
esirgemeyen meslektalanmza (Selim Aslanta, Hakan Kaynar, Fatih
Yeil, Hayretlin Pnar, Akn Koyuncu) teekkederiz.
Yine bu eserin gereklemesi srecinde her aamada katklan bulunan Phoenix Yaynevi'ne, naCSevindik, S. Erdem Trkz, Asuman Kse ve Sadullah Hatam'a da yardm ve destekleri iin teekkr
ederiz.
X
Halil nalck - Mehmet Seyitdanlolu
Ankara, 2006 KiNC BASKI IIAKKINDA
"Tanzimat: Deiim-Srecinde Osmanl mparatorluu" balkl
bu editrlk almamz, yalnzca on dokuzuncu yzyl Osmanl tarihi
ya da Tanzimat zerinde alan akademik dnyann ilgisini ekmekle
kalmam, ayn zamanda genel Trk okuyucusunun da beenisini
kazanmtr. Bu sevindirici durum, bizi kitabn ikinci basksn
yapmak konusunda cesaretlendirmi bulunmaktadr. Kukusuz bu yeni
basnda tarihi meslektalanmzn eletirileri gz nnde
bulundurularak, ilk baskda yer vermediimiz iki makaleyi eseri

zenginletirrnek zere, bu yeni baskya aldk. Bunlardan birincisi Halil


nalck' n Tanzimat Ferman'n Sened-i ttifak ile karlatrd
nemli makalesi, dieri ise Tanzimat Dnemi aratrmalannn nemli
ismi Roderic Da vi son' un Tanzimat devri Osmanl eitim sisteminin
karakteristik yapsn ele ald aratrmasdr.
te yandan elinizdeki bu ikinci baskda, ilk basmda gzden kaan
editr ve dizgi hatalann da gzden geirdik Bu vesile ile eserin ikinci
basksnn ortaya knda titiz katklan iin Phoenix Yaynevi' ne,
nal Sevindik ve Ceren kn' a teekkrlerimizi sunanz.
12.09.2006
Mehmet Seyitdanlolu -Halil nalck
xi RUSYA
iMPARATORLUGU
Tanzimat Dnemi Balarnda Osmanl mparatorluu (1839)*
Bu harita, Colin McEvedy Yakna Tarih Atias 1815 'ten 2000 'e Avrupa, stanbul,
Sabanc niversitesi Yaynlan, 2003'den alnmtr.
xiii Mustafa Reit Paa
Tanzimat Fermannn Yatatcs
Bu fotoraf, Fransz Devriminin ki Yznc ve Tanzimat 'n Yz Ellinci
Yldnmlerini Kutlarken, stanbul, !SIS, Trk-Fransz Kltr Dernei Yaynlar,
1989 'dan alnmtr.
xiv TANZiMAT FERMAN
Glhane 'de kra 'iit olunan Hatt- HmiiyU,n 'un suretidi/
26 aban 1255 (3 Kasm 1839)
Cmleye m' alum olduu zere Devleti Aliyyemizin birlayeti zuhurundan beru alkam- celile-i kura'niyye ve kavanin-i er'iyyeye kemaliyle ri'ayet olunduundan saltanat- seniyyemizin kuvvet ve miknet
ve bi'l-cmle tebaasnn refah ve m'amuriyyeti rtbe-i gayete vasl
olmu iken yz elli sene vardr ki, gava'il-i mteakibe ve esbab-
mutenevvi'aya mebni ne er'-i erifeve ne kavanin-i mnifeye inkiyad
ve imtisal olunmamak hasebiyle evvelki kuvvet ve m'amuriyyet
bi'liikis zaaf ve fakre mubeddel olmu ve halbuki, kavanin-i er'iyye
tahtnda idare olunnyan memallkin payidar olamyaca vazhatdan
bulunmu olup clus- hmayi'numuz ri'z- tiruzundan beru efkar-
hayriyyet-asar- mlukanemiz dahi mcerret 'imar- memalik ve enha
ve terfih-i ahali ve fukara kaziyye-i na-f'asna mnhasr ve memalik-i
Devlet-i Aliyyemizin mevki'-i corafisine ve arazi'-i mnbitesine ve
halkn kabiliyyet ve istidatlanna nazaran esbab- lazmesine teebbs
olunduu halde be on sene zarfnda bi-tevfkihi teala suver-i matluba
biisl olaca zfthir olmala avn inayeti hazret-i bariye 'itimat ve
imdiid- ruhiiniyyet-i cenab- peygamberiye tevessl ve istinat-birle
bundan byle Devlet-i Aliyye ve memalik-i mahri'samzn bsn-i idaresi zmmrida b'az kavanin-i cedide vaz' ve tesisi lazm ve mhimm
grnerek ibu kavanin-i mukteziyyenin mevadd- esasiyyesi dahi
emniyyet-i can ve mahffziyyet-i rz ve namus ve mal t'ayin-i vergi ve
asakir-i mukteziyyenin suret-i celb ve mddet-i istihdam kaziyelerinden ibaret olup yle ki, dnyada candan ve rzu namustan eazz
bir ey olmadndan bir adem anlan tehlikede grdke bilkat-i
zatiyye ve cibiliyyeti ftriyyesinde hiyanete meyil olmasa bile
muhafaza-i can ve narnusu iin elbette baz suretiere teebbs edecei

1
I. Tertip Dstr, Ciltl, s.4-7.
Ahmet Rasim, stibdattan Hakimiyeti Milliyeye, Cilt: , s.233-237, stanbul, 924.
Enver Ziya Karai, Osmanl Tarihi, Cilt V, s.263, Ankara, 947. Maarif Vekaleti,
Tanzimat I, s. 48, stanbul, 940. Engelhirdt, La Turqule etle Tanzimat, Cilt: , s 257261. Paris, 884.
Tanzimat Ferman
ve bu dahi devlet ve memlekete muzrr olageldii msellem olduu
misllu bi 'lakis can ve namusundan emin olduu halde dahi s dk u
istikametden aynlmyaca ve ii ve gc hemen devlet ve milletine
bsn-i hizmetten ibaret olaca dahi bedibi ve zahi'rdir ve emniyyet-i
mal kaziyyesinin fkdan halinde ise herkes ne devlet ve ne milletine
snamayp ve ne 'imar- mlke bakarnayp da'ima endie ve ztraptan
hali olmad misllu aksi takdirinde yani emval ve emiakinden
emniyyet-i kamilesi olduu halde dahi hemen kend ii ile ve tevsi-i
da'ire-i taayyiyle urab ve kendsinde gnbegn devlet ve millet
gayreti ve vatan muhabbeti artp ana gre bsn-i harekete alaca
pheden azadedir. Ve t'ayin-i vergi maddesi dahi nk bir devlet
muhafaza-i memaliki iin elbette asker ve lekere vesa'ir masarif-i
muktaziyyeye muhta olarak bu, ise ake ile idare olunacana ve ake
dahi tebaann vergisiyle hasl olacana bina'en bunun dahi' bif hsn-i
suretine baklmak ehemm olup eeri, mukaddemlerde varidat zann
olunmu olan yedd-i vahit beliyyesinden le-hlhamd memalik-i mahrusamz ahalisi bundan evvelce kurtulmu ise de alat- tahribiyyeden
olup hibir vakitte semere-i nafias grlmeyen iltizamat usUl-
muzrras el-yevm cari olarak bu ise bir memleketin mesallh-i siyasiyye ve umur- maliyyesini bir ademin yedd-i ihtiyanna ve belki,
pene-i cebr kahnna teslim demek olarak o dahi eer zaten bir iyice
fdem deilse hemen kendi kanna bakp cem'-i harekat ve sekenat
gadir ve zulmden ibaret olmasiyle badezln ahali-i memalikten her
ferdin emlak ve kudretine gre bir vergi-i mnasib t'ayin olunarak
kimseden ziyade ey alnamamas ve Devlet-i Aliyyemizin herren ve
balren masarif-i askeriyye vesa'iresi dahi kavanin-i icabiyye ile tahdit
ve tebyin olunup ana gre icra olunmas tazirnedendir ve asker
maddesi dahi her-minval-i muharrer mevadd- mhimmeden olarak
eeri, muhafaza-i vatan iin asker vermek ahalinin farize-i zirnneti
ise de imdiye kadar cari olduu vehile bir memleketin aded-i nfusu
mevcudesine baklmyarak kiminden rtbe-i tahammlnden ziyade
ve kiminden noksan asker istenilrnek hem nizamszl ve hem ziraat
ve ticaret mevadd- nafi'asnn ihlalini mucib olduu misllu askerlie
gelenlerin ila-nihayet 'I-mr istihdamlan dahi fiitfuu ve kat' -
tenasl mstelzim olmakda olmasiyle her memleketten lzmu
takdirinde talep olunacak neferat- askeriyye iin baz usul-i hasene ve
drt veyahUd be sene mddet istihdam zmmnda dahi bir tarik-i mnavebe vaz' ve t'esis olunmas icab- haldendir.
Ve'l-hlsl bu kavanin-i nizamiyye biisl olmadka tahsil-i kuvvet
ve m'am1riyyet ve asayi ve stirahat mmkn olmayup cmlesinin
esas dahi mevadd- meruhaclan ibaret olduundan fi-mabad eshab-
cnhann d'avalan kavanin-i er'iyye iktizasnca alenen ber.:veh-i
tedkik grlp hkmolunmadka hi kimse hakknda hafi ve celi

i'dam ve tesmi'm mu'amelesi icras ca'iz olmamak ve hi kimse tara2 Tanzimat Ferman
fndan dierinin rz ve namusuna tasallut vuku' bulmamak ve herkes
emval ve emlakine kemal-i serbestiyyetle malik ve mutasamf olarak
ana bir taraftan mdahale olwmamak ve fi.rarda birinin thmet ve kabahati vuku'unda ann veresesi ol thmet ve kabahatten beri'zimme
olacaklarndan ann maln msadere ile veresesi hukuk- irsiyelerinden mahrum klnmamak ve tebaay saltanat- seniyyemizden
olan ehl-i islam ve milel-i sa'ire bu msa'adat- aMnemize bila. istisna mazhar olmak zere can ve rz ve namus ve mal maddelerinden
bkm-i er'i iktizasnca kaffe-i memalik-i mahrsamz ahiilisine taraf-aMnemizden emniyyet-i kamile verilmi ve dier hususlara dahi
ittirak- ara ile karar verilmesi lazm gelmi olmalaMeclis-i Alkam-
Adliyye 'azas dahi lzfimu mertebe teksir olunarak ve vkela ve
rical-i Devlet-i Aliyyemiz dahi b'az t'ayin olunacak eyyamda orada
itima' ederek ve cmlesi efkar ve mtaleatn hi ekinmeyip
serbeste syliyerek ibu emniyyeti can ve mal ve t'ayini vergi husslarna da'ir kavanin-i mukteziyye bir taraftan kararlatnlp ve tanzimat- askeri'yye maddesi dahi Bab- Seraskeri Dar- trasnda syleitip herbir kantn karargir olduka ila- maallahu taala dstr'l-amel
tutulmak zere billas hatt- hmaynumuz ile tasdik ve tevih
olunmak iin taraf- hmaynumuza arzolunsun ve ibu kavanln-i
er'iyye mcerret din ve devlet ve milleti ihya iin vaz' olunacak
olduundan cinib-i hmaynumuzdan hilafna hareket vuku' bulmayacana abd misak olunup brka-ierife odasnda cemi' ulema ve
vkela hazr olduklan halde kasem-i billah dahi olunarak ulema ve
vkela dahil tahlif olunacandan ana gre ulema ve vzeradan ve'lhasl her kim olur ise olsun ka vanin-i er'iyeye muhalif hareket edenlerin kabahat-i sabitelerine gre tedibat- layklannn hi rtbeye ve
hatr ve gnle baklmyarak icras zmnnda malsilsen ceza kanunnamesi dahi tanzim etdirilsin ve cmle me'murinin elhalethazihi
mikdar- vafi maalan olarak ayet henz olmyanlan var ise onlar
dahi tanzim olunacandan er'an menf1r olup harabiyyet-i mlkn
sebeb-i azan olan rvet madde-i keriMsnn fima-bad adem-i
vuku'u maddesinin dahi bir kanun-kavi ile te'kidine baklsn.
Ve keyfiyat- merha usul-i atikay btn btn tayir ve tecdit
demek olacandan ibu irade-i ahanemiz Dersaadet ve bi'l-cmle
memallk-i mahrsamz ahalisine i'lan ve i'aa olunaca misll dvel-i mtehabbe dahi bu usUln inallah- Taala ile'l-ebed bekaasna
ahit olmak zere Dersaadetimizde mukim bi'l-cmle sferaya dahi
resmen bildirilsin ..
Hemen Rabbimiz Taala Hazretleri cmlemizi muvaffak buyursun
ve bu kavanin-i messisenin hilafna hareket edenler Allah- Taala
Hazretlerinin lanetine mazhar olsunlar ve ile'l-ebed felah bulmasnlar
amin
Fi 26 abai, sene 1255, yevm Pazar
3 ISLAIIAT FERMANI
Islahata da 'ir taraf- vekilet-i mutlakaya hitaben balas
Hatt- hmayan le muveah eref-sadr olanferman- aifnin
suretidir. I

ll Cemaziye'l-ahr 1272 (28 ubat 1856)


Dsrur- Ekrem ve muazzam mir-i efham ve muhterem, nizfun'l'alem, nazm- menazm'l-mem mdebbir-i umCr'l-cumhur bi'lfikri's-sakb mtemmim-i mehamm'il-enam bi'r-re'y-i's-sa'ib mmehhid-i bnya'd-devlet-i ve'l-ikhal meyyid-i erkani's-saadet-i
ve'l-iclal mrettib-i meratibi'l-hilafetihi'l-kbra mkemmil-i namusi 's-salatanati '1-uzma el-mahruf- bi-sunftf- 'avatf- '1-meliki '1-alabi'l-Fi'il sadr- 'azam- stde-iyem ve vekil-i mutlak- kaviyy'lhimemim olub Mecidiye Nian- hmay1numun birinci rtbesini ve
nian- imtiyaz- Devlet-i Aliyyemi ha'iz ve harnil olan vezir-i meal-i
semirim Mehmed Emin Ali Paa Edamallahu Teaiii iclalehu ve za'afa
bi'teb'id-i iktidarebu ve ikhalehu tevki'-i ref-i hmay1num viisl
olucak Malum ola ki,
yedd-i meyyed-i mlukaneme vedi'a-i cenab- bari olan kaffe-i
sunftf- tebaa-i ahanemin her cihetle temami-i husfil-i saadet-i hali
akdem-i efkar- hayriyyet disar- padiahanem olarak clus- meymenet-me'nus- hmay1num gnnden beri bu babda zuhura gelen
himem-i mahsuse-i ahanemin hamdolsun pek ok semere-i naf'as
mehUr olup mlk milletimizin m'amuriyyet ve serveti anbean
tezayd etmekte ise de Devlet-i Aliyyemizin anna muvafk ve mileli mtemeddine arasnda bi-hakkn ha'iz olduu mevki-i ali ve
mhimme layk olan halin kemale is'ali in imdiye kadar vaz' ve
te'sisine muvaffak olduum nizarnat- cedide-i hayriyyenin ez ser-nev
te'kid ve tevs'i-i matlub- m'adelet- mahsub- padiahanem olduu
. halde, umfim tebaa-i aMnemizin mesa'i-i cemlle-i hamiyyetkaraneleri ve mttefik-i hass- bahir'l-ihlasmz olan dvel-i mufahhamamn himmet-i muavenet-i hayrlahaneleri eseri olmak zere
1
Dstur, . Tertip Cilt I. s.7. Cerfde-i Hawidis, numero 777, fi 13 Cemaziye'l-ahir
1272. Enver Ziya Kara!, Osmanl Tarihi Cilt: V, s. 266. Ankara, 1947. Maarif
Vekaleti, Tanzimat I, s.56, stanbu\1940.
5 Isliihdt Fenniin
Devlet-i Aliyyemizin bu kerre bi-inayetu'l-lah-i teala haricen hukUk-
seniyyesi bir kat daha te'ekkd eylediine ve bu cihetle u asr Devlet-i
Aliyyemiz iin bir zaman- hayriyyet iktirann mebdei olacandan
dalilen dahi saltanat- seniyyemizin tezyid-i kuvvet ve miknetini ve
revabt- kalbiyye-i vatandai ile birbirine merblt olan ve nazar-
m'adalet-eser-i mfikanemde msavi bulunan kaffe-i sinlf- tebaa-i '-ahanemin her yzden husll-i temami-i saadet-i hal ve mem1Uik-i
ahanemizin m;amlriyyetini mstelzim olacak esbab ve vesa'ilin
anbean ilerlemesi murad- merhamet-itiyild- mllkanem iktizasndan
bulunduuna bina'en hususat- atiyyet'z-zikrin crasna irade-i
madelet-irade-i padiahanem eref-sadr olmudur.
yleki: Glhane'de kra'at olunan hatt- hmaylnum ile ve Tanzimat- Hayriyyem mlcibince her din ve mezhepte bulunan kaffe-i tebaa-i ahanem hakknda bilil-istisna emniyet-i can ve mal ve
mahflziyyet-i namls iin taraf- eref-i padiahanemden va'ad ve ihsan olunmu olan te'minat bu kerre dahi te'kid ve te'yid klndndan
bunun kamilen fi'ile kaninias in tedabir-i mess!renin ittihaz
olunmas ve zir-i cenah- atfet-seniyye-i padiahanemde olarak me-

mali:k-i malrusa-i ahanemde bulunan hristiyan ve sa'ir tebaa-i gayr-i


mslime cemaittierine ecdad 'izamm taraflanndan verilmi ve sinin-i
ahirede 'ita ve ihsan klnm olan bi'lcmle imtiyazat ve mu'afiyat-
ruhaniyye bu kere dahi takrir ve ibka kln b fakat, hnstiyan ve tebaa-i
gayr-i mslime-i sa-irenin her bir cemaati bir mehl-i muayyen iinde
imtiyazat ve mu'afiyat- hazralannn r'yet ve mu'ayenesine ibtidar
ile olbabda vaktin ve gerek asar- medeniyyet ve m'allmat-
mktesibenin icab ettirdii slahat irade ve tenslb-i ahanem ile ve
Bab- Alimizin nezaret-i tahtnda olarak malslsan patrikhanelerde
tekll olunacak meclisler ma'rifetiyle bi'l-mzakere canib-i Bab- Alimize arz ve irade eylemee mecbur olarak cennet-mekan Eb'l-feth
Sultan Mehmed Han- Sani hazretleri ve gerek allaf- 'izamlar taraflarndan patrikler ile hrstiyan piskoposlarna i 'ta huyrolmu olan ruhsat ve iktidar niyat- fiitvvet-karane-i padiahanemden nai ibu cemaatlere te'min olunmu olan hal ve mevki'-i cedid ile tevfik olunup
ve patriklerin elhalet-hazihi cari olan usll-i intihabiyyeleri slah
olunduktan sonra patriklik herat- alisinin alkamma tatbikan kayd-
hayat ile nasb ve ta'yin olunmalar usulnn tamamen ve sahihen icra
ve Bab- Alimizle cemaat-i muhtelifenin r'esa-y ruhaniyyesi bey.,
ninde karargir olacak bir surette tatbikan patrik ve metrepolit ve murahhasa ve piskopos ve halarnlarn hin-i nasbnda usll-i tahlifiyyenin
ira klnmas ve her ne slret ve nam ile olursa olsun rabipiere verilmekte olan ceva'iz ve ava'idat cmleten men' olunarak yerine patriklere ve cemaatbalarna vandat- muayyene tahsis ve ruhhan-
sa'irenin dahi rtbe ve mansblannn ehemmiyyetlerine ve bundan
sonra verilecek karara gre kendilerine ber-veh-i hakkaniyyet maa6 Isliihdt Ferman
lar ta'yin olunub, fakat hnstiyan rahiplerinin emval-i menkUle ve
gayrimenkUlelerine bir gna sekte iras olunnyarak hnstiyan vesa'ir
tebaa-i gayr-i mslime cem:atlerinin millete olan maslahatlannn
idaresi her bir cemaatin rullban ve avan beyninde mntehib 'azadan
mrekkep bir meclisin hsn-i muhafazasna havale klnmas ve
ehalisi cmleten bir mezhebde bulunan ehir ve kasaba ve karyelerde
icra-i ayine mahsus olan ebniyyenin ve gerek mektep ve hastahane ve
mezarlk misill sa'ir malallerin hey'et-i asliyyeleri zere ta'mir ve
termimlerine bir glna mevani i'ka olunmayb byle malallerin
mceddeden inas lazm geldikte patrik veya r'esa-y milletin tasvibi
halinde bunlann resm ve slret-i inas bir kerre canib-i Bab- Alimize
arzolunmak iktiza edeceinden ya s1ver-i mar1za kabul ile mteallik
olacak irade-i seniyye-i mlukanem mucibince iktizas icra veya bir
mddet-i muayyene zarfnda olbabda olan itirazat beyan olunup bir
mezhebin cemaati yalnz olarak sa'iriyle kank olmyarak bir mahalde bulunur ise o yerde ayine mteallik hususat zahiren ve alenen
icrada bir trl kuy1da uar olmayb ahalisi edyan- muhtelifede bulunan cemaatlerden mrekkep olan ehir ve kasaba ve karyelerde ise
her bir cemaatin takm sakin olduu, aynca mahalde balada bahs
beyan olunan usUle ittiba'en kendi kilise ve hastahane ve mektep ve
mezarlklann ta'mir ve termime muktedir olabilmesi ve mceddeden
ina olunmas iktiza eyliyen ebniyyeye gelince bunlar iin ruhsat- lazmeyi patrikler veyahUd cemaat metropolideri canibi Bab- Alimiz-

den istida edp Devlet-i Aliyyemizce bunda bir g1na mevani-i mlkiyye olmad halde ruhsat- seniyyem irzan klnmas ve bu mak1le
ilerde hkmet tarafndan vuku' bulacak mu'amelat klliyen hasbi
olmas ve bir mezhebe tabi olaniann adedi ne mikdar olursa olsun ol
mezhebin kemal-i serbesti ile icra olunmasn te'min iin terlahir-i lazme ve kaviyyenin ittihaz klnmas ve mezheb ve lisan veyahud cinsiyet cihetleriyle sun1f- tebaa-i saltanat- seniyyemden bir snfn aher
snfndan aa tutulmasn mutazammn olan kaffe-i ta'birat ve elffiz .
ve temyizat muharterat- divaniyyeden ilelebet mahv izale klnmas
ve ahadd- nas beyninde veyahud me'murin taraflanndan dahi m1cib-i
enn ve ar olacak veya namusa dakunacak her trl ta'rif ve tavsifn
isti'mali kanunen men'olunmas ve nk memalik-i mahr1samda
bulunan her din ve mezhebin ayini ber-veh-i serbesti icra olunduundan tebaa-i ahanemden hibir kirnesne bulunduu dillin ayinini icradan men'olunmamas ve bundan dolay cevr eza grmemesi ve tebdil-i din ve mezhep etmek zere kimse icbar olunmamas ve saltanat-
seniyyemizin me'muin~ .ve hadernesinin intihab ve nasb tensib ve
irade-i ahaneme men1t olarak tebaa-i Devlet-i Aliyyemin cmlesi her
hangi milletten olursa olsun devletin hizmet ve me'muriyyetlerine kabul olunacaklanndan bunlar ehliyet ve kabiliyyetlerine gre umum
hakknda meriyy'l-icra olacak nizarnata imtisalen me'muriyyetlerde
7 Islahat Ferman
istihdam olunmalan ve saltanat- seniyyem tebaasndan bulunanlar
rnekatih-i ahanemin nizarnat- mevzu'alannda gerek since ve gerek
imtihanca mukarrer olan era'iti ira eyledikleri takdirde cmlesi
bilafark ve temyiz Devlet-i Aliyyemin mekatib-i askeri)'ye ve
mlkiyyesin~ kabul olunmas ve bundan baka her bir cemaati maarif
ve hrefve sanayie da'ir millete mektepler yapnaa me'zn olup, fakat bu makle pekatih-i umumiyyenin usul-i tedrisi ve muallimlerinin
intihab 'azas taraf- aMnemden mansiib muhtelit bir meclis-i maarifn nezaret ve teftii tahdnda olmas ve ehl-i islam ile hinstiyan
vesa'ir tebaa-i gayr-i mslime meyilnesinde veyahUd tebaa-i iseviyye
vesa'ir tebaa-i gayr-i mslimeden mezahibi'l- muhtelifeye tabi' olanIann birbiri beyninde ticaret veyahUd cinayata nteallik zuhura gelecek cem'i de'avi muhtelit divanlara havale olunup istima- da'va iin
ibu divanlar tarafndan akdolunacak meclisler aleni olacandan
mddei ile mddei-aleyh muvacehe olunarak bunlann ikame edecekleri ahitler tekarir-i vak'alann da'ima kendi ayin ve mezhepleri
zere icra edecekleri birer yemin ile tasdik eylemeleri ve hukUk-
adiyyeye a'id olan de'avi dahi eyalat ve elviye muhtelif meclislerinde
vali ve kad-i memleket hazr olduklan halde er'an veya nizamen
r'yet olunuh ibu mehakim ve mecalisde muhakemat- vak'a aleni
icra olunmas ve hristiyan vesa'ir tebaa-i gayr-i mslimeden iki kimse
beyninde hukUk- irsiyye gibi de'avi-i mahsusa sahibi dava olanlar istedikleri halde patrik veya r'esa ve mecalis marifetiyle r'yet olunmak zere havale klnmas ve mcazat ve ticaret kanunlariyle muhtelif divanlarda icra olunacak usul ve nizarnat- mrafaat mmkn mertebe sr'atle ikmal olunarak ve zabt tedvin klnarak memalik-i
malrUsa-i ahanemde mst'amel olan elsine-i muhtelifeye tercme ile
ner ilan olunmas ve hukUk- insaniyyeyi hukUk- adalet ile tevfik

etmek iin mazanne-i su'i olanann veyahUd te'dibat- ceza'iyyeye


mstahak bulunaniann habs ve tevkiflenne mahsus olan kaffe-i malbes ve mahall-i sa'irede usul-i habsiyyenin mmkn mertebe mddet-i
kallle zarfnda slahna mbaeret olunmas ve herhalde habshanelerde
bile canib-i saltanat- seniyyemden vaz' klnan nizarnat-
inzibatiyyeye muvafk olan mu'amelattan ma'ada hibir giina mcazat- cismaniyye ve eziyet ve ikenceye mabih kaffe-i mu'amele
dahi karnil en lav ve iptal klnmas ve bunun hilafnda vuku' bulacak
hareket ediden men' ve zecr olunacandan ma'ada bunun crasn
emreden me'murin ile bi'l-fil icra eyliyen kesann dahi ceza kanunnamesi iktizasnca tekdir ve te'dip olunmas ve Dar's-saltanat-
seniyyem ve eyalat ve bilad ve kurada umur- zaptiyyenin tanzimi
maddesi asiide-i hal olan kaffe-i tebaa-i mlukaneme kendi mal ve
canlannn muhafazasna sahihen ve kaviyyen emniyyet verecek surette tanzim klnmas ve verginin msavat tekalif-i sa'irenin msavatn mucib olduu rnisll hukka olan msavat dahi veza'ife
8 Isiahat Ferman
olan msavat mstelzim olduundan hnstiyan vasir tebaa-i gayr-i
mslime dahi ebiili-i islam misllu hisse-i askeriye itas hakknda
muahharan verilen karara ilyad mecburiyyetinde bulunmas ve bu
hususda bedel vermek veya nakten ake imsiyle hizmet-i fi'iliyyeden
mu'af olmak usulnn '"icra olunmas ve islamdan ma'ada tebaann
sunuf- askeriyye iinde suret-i istihdamlar hakknda nizarnat- liizme
yaplp mddet-i kalile-i mmkine zarfnda ner ilan klnmas ve
eyalat ve elviye meclislerinde tebaa-i mslime ve iseviyye vesa'ireden
bulunan 'iizann emr-i intibiiblarn bir suret-i sahihaya koymak ve
arann doruca zuhUrunu te'min eylemek iin ibu meclisierin suret-i
tertib ve tekilleri hakknda olan nizamatn slahna teebbs ile Devlet-i Aliyyem netice-i aray ve verilen hkm ve karar sahihen bilmek
ve buna neziiret etmek esbab ve vesa'il-i messiresinin istihsalini
mtalea eylemesi ve nk bey ve fi.iruht ve tasarrufu emlak ve akar
maddeleri hakknda olan kavanin kiiffe-i tebaa-i mlukiinem hakknda
msavi oldpundan kavanin-i Devlet-i Aliyyeme ve nizarnat- zabta-i
belediyeye ittibii ve imtisal eylemek ve asl yerli ebiilinin verdikleri tekiilifi vermek zere saltanat- seniyyem ile dvel-i ecnebiyye beyninde
yaplacak silver-i tanzimiyyeden sonra ecnebiyyeye dahi tasarruf-
emlak msaadesinin itii olunmas ve tebaa-i saltanat- seniyyemin kiiffesi zerinde tarh olunacak vergi ve tekalif snf ve mezheplerine
baklmyarak bir sfuette ahzolunmakta idnden ibu tekalifin ve
ale'I-husus a'ann ahz u stirasnda vuku' bulmakta olan su'iistimalatn slah- tedabir-i seri'as mtalea ve mzakere olunuh dorudan doruya ahz- vergi etmek usulnn peyderpey icras kabil olduka varidiit- Devlet-i Aliyyemin ilziim olunmas usulnn yerine
bu silret ittihaz klnp usul-i biiliye can olduka me'murin-i Devlet-i
Aliyyem ile mecalis 'azalannn mzayedeleri alenen icra olunacak
olan iltizamattan birini deruhte etdirmeleri veya bir gna hisse almalar mcazat- edide ile men' klnmas ve tekillif-i malalliye dahi
mehmaemken mahsUlata halel verniyecek ve ticaret-i dahiliyyeye
mani olmyacak surette vaz' ve ta'yin olunmas ve umur- nafi'a in
ta'yin ve tahsis olunacak mebiili-i mnasibeye herren ve balren ina

ve ihdas olunacak turlk ve mesaiikten istirade edecek olan eyalat ve


sancaklarda vaz' ve te'sis klnacak vergiyi mahsuslar dahi ilave edilmesi ve saltanat- seniyyemin heber sene iin varidiit ve masarirat
defterinin tanzim ve ira'esi hakknda muahharen bir nizam- mahsus
yaplm olduundan bunun temami-i icra-y alkamma itina olunmas
ve her bir me'murine .tahsis klnm olan maalann bsn-i tevsiyyesine mbaeret klnmas ve her bir cemaatin r'esasiyle taraf-
eref-i abiinemden ta'yin olunacak birer me'murlan tebaa-i saltanat-
seniyyemin umumuna a'it ve raci olan maddelerin mzakeratna Meclis-i Viiiii'da bulunmak zere makam eelil-i vekalet-i mutlakarndan
malsilsen celb olunuh ve ibu me'murlar birer sene iin ta'yin klnb
9 Islahiit Ferman
bunlar me'muriyyetlerine baladklan gibi tahlif olunmalan .ve Meclis-i VaHi'nn 'azas gerek adi ve gerek fevkalade, vuku' bulan
iti'malannda re'y ve mtalaalann doruca beyan ve i:tade etmeleri
ve bundan dolay asla rencide olunmamalan ve ifsad ve irtikap ve
i'tisiifa da'ir olan kavaninin alkarn kaffe-i tebaa-i saltanat: seniyyem
haklannda herhangi snfla ve ne trl me'muriyyette bulunurlarsa bulunsunlar usul-i: mer1'asna tevfkan icra olunmas ve Devlet-i
Aliyyemin tasbil-i usul-i sikke ile umur- maliyyesine itibar verecek
banka misill eyler yaplp memalik-i malrUsa-i ahanemin menha-
serveti maddiyyesi olan hususata iktiza eden sennilyelerin ta'yiniyle
ve mahsulat- memalik-i ahanemin nakli iin icab eden turlk ve
cedavilin kadiyle ve emr-i zira'at ve ticaretin tevessne ha'il olan
esbabn men'iyle tesbilat- salihann icra olunmas ve bunun iin maarif ve ulum ve sermaye-i Avrupa'dan stiradeye baklmas esbiibnn
bi'l-etraf mtaleasiyle peyderpey mevki-i icraya konulmas maddelerinden ibiiret olmakla siz ki, sadr- azam,- stilde-iyem-i miirnileyhsiz ibu fennan- celil'l-unvan- mlukanemi usul zere gerek
Dersaadetimde ve gerek memalik-i ahanemin her bir tarafndan ilan
ve ia'atle hususat- mer1hann biilada beyan olunduu vehile icray iktizatanna ve bundan byle alkam- eelllesinin da'ima ve
mstemiren mer'iy'l-icra tutulmas esbiib- lazme ve vesa'il-i
kaviyyesinin istihsal ve stikmali hususuna bezl-i eell-i himmet
eyliyesiz yle bilesiz alarnet-i eriferne itimat klasz, tahriren f
eva'il-i ehr-i cemaziye'l-uhra, sene isna ve seb'in mieteyn ve elf.
lO Birinci Blm
GLHANE IlATil
VE
1839 DNEM 1
1 TANZiMAT NEDR?*
Halil nalck
Ne gibi hadiseleri ifade ettii vazl ekilde tayin edilemeyen bir
tabir de Tanzimat'tr. Tanzimat bazen, sadece Osmanl mparatorluu
dahilinde hakim Mslman kitle ile tabi Hristiyan kavimler arasndaki mnasebetlerin bir safhas olarak dnlmektedir. Bazen de
memleketimizin garp medeniyeti dairesine giri hadisesiyle bir tutulmaktadr. Tanzimat phesiz bu iki ana istikameti tamam ile snrlan
iine almakta; ve esasen bu iki hareket arasnda da pek sk mnasebetler bulunmaktadr. Fakat Tanzimat meselesini tam manasiyle anla-

mak iin evvela onu mcerret muhakemelerle gazete stunlanndan


gelen telakkilerin elinden kurtarmak lazmdr. Tanzimat nedir, demeden nce onun domu bulunduu cemiyetin tarih iindeki yryn itimai kadronun geirdii asli deiiklikleri ve bizzat bu hareketin safhalann gstermeliyiz.
Bunun byle bir makale ile deil, mrler isteyen uzun ve derin
almalarla aydnlanabileceini itiraf etmek lazmdr. Fakat, yurdumuzda maalesef hiila muasr tarihimiz hakknda esasl eseriere pek
rastlamyoiuz. Bu hususta tamamen, yakn tarihimizi ancak Avrupa
siyasi muvazenesi ve emperyalizmi bakmndan gren garb melliflerinin tetkiklerine balyz. Halbuki Avrupa'mn "ark Meselesi" adyla
vcuda getirdii muazzam edebiyat' bilhassa harici siyaset bakrnndan
fevkalade mlim olduu halde yakn tarihimizin hakiki inkiaflanm, i
varlmz meydana karmakta tabii ok kifayetsiz ve yanltr.
Mamafh memleketimizde bu meselenin yakn tarihimiz ve bu
gnk hayatmz iin haiz olduklan ehemmiyetin anlalmas sayesinde yaknlarda bu yolda mhim bir adm atldna ahit olduk. HaBu makale Ankara niversitesi D.T.C.F. Yllk Aratrmalar Dergisi I, (1940- 1941),
(stanbul, 1944), ss.237 -''263'den alnmtr. 1
Mesela Bengesco, 182l'den 1897'ye kadar ark Meselesi zerinde Franszca yazlm 2142 eser tespit etmektedir; (Une Notice Bibliographique sur la Question
d 'Orient.) -ngilizce eserler iin baknz; Y ovanovitch, An English Bibliography on the
Near Eastern Question: 1481-1906. Ve nihayet V. N. Michof, Sources Bibliographiques sur l'Histoire de la Turquie et de la Bulgarie, cilt 4, Sofya, 1934. Bu son
eser Almanca, Franszca ve ngilizce 1585 eseri ihtiva etmektedir.
13 Halil nalck
kikaten tarih edebiyatmz byk, ok istifadeli bir eser kazand?
MaarifVekaleti'nin teebbs ile meydana gelen ve daha ziyade Tanzimat'n Garpllama bakmndan roln belirten bu eser sistematik
bir tenkide tabi tutulursa belki sylenecek bir hayli ey bulunur
3
Mesela balca denilebilir ki, baz mhim meseleler ok sathi tetkik olunmutur. Yaz sahiplerinden bazlan, sadece Engelhardt'n grlerini
tekrarlamaktan baka bir ey yapmamlar, yahut garp manellerini
hlasa etmilerdir, vesaire ... Btn bunlarla beraber bu kocaman cildin bize Tanzimat meselesini aydnlatacak baz klar getirdii muhakkaktr. Bilhassa Tanzimat'n Avrupallama bakmndan roln tayin iin bu eser mhim bir mehaz saylmaldr. Fakat phesiz, eserde
yer yer temas edildii zere Tanzimat, bu Garplama hareketinden
ibaret deildir. Bizce Tanzimat, mparatorluun btn XIX'uncu asr
tarihini izah eden temel hadisedir. Tanzimat, iktisadi-itimai temelleri
ryerek yklnaa yz tutan bir imparatorluun yeni prensiplerle
yeniden kurulma teebbsn gsterir, bu itimai temel ne idi, nasl
bozuldu, yeni vaziyet karsnda imparatorluun yapt hareketin mahiyeti nedir? Aada.bunu gsterrnee alacaz.
***
Asrlarca hayatiyet gstermi bir imparatorluun, bir ok Hristiyan melliflerin iddia ettii gibi, ancak cebir ve iddetle tutunabildii
faraziyesi artk baz ciddi eserlerde yer bulmamaktadr4. Filvaki Os-

manl mparatorluu ileri bir siyasi ve iktisadi sisteme dayanyor ve


hayatiyetini bilhassa bunlardan alyordu.
Baz tarihitere gre, Osmanl mparatorluu 'nun kuruluunu ve
yaamasn temin eden en mhim tarihi esas, Balkan kavimlerine Bizans devrinden siyasi bir ideal halinde intikal eden tek hakimiyet, paralanmaz bir imparatorluk fikri idi
5
Osmanllardan evvel Balkanlarda
nfuz kazanan her devlet (mesela son olarak Duan'n Srp mparatorluu), bu nizarn tahakkuk ettirmee alyordu. Balkan milletleri,
Bizans yerine kaim olan niversel Osmanl hakimiyetini kolaylkla
2
Tanzimat, L 100 'nc Yldnm Mnasebetiyle, stanbul, Maarif Matbaas, 1940.
3
Byle bir tenkid denemesi Prof.mer Ltfi Barkan tarafndan yaplmtr. Baknz:
iktisad Fakltesi Mecmuas, cilt II, say 2, ss. 288-329.
4
Hanri Hauser ve Augustin Renaudet, Les Debuts de 1 'Age Moderne, Paris, 1929.
5
Grenard, Grandeur et Decadence de I'Asie, s. 100- hatta Iorga, Bizans'n bu "tek ve
paralanmaz imparatorluk" telakkisini, Osmanllarn benimsediini iddia etmektedir.
Sayn Prof. Fuat Kprl Balkan kavimlerinde bu telakki hakknda bir ey sylememekle beraber Osmanllar'da bu niversel imparatorluk telakkisinin arktan geldii
fikrindedir. Iorga, XIX'uncu asrda Balkan milletlerinin istiklal hareketlerine kar
Bab- Ali'nin daima tarnarniyeti mlkiyeden bahsetmesini bu telakkinin; bir eseri
saymaktadr. (Kprlzade Mehmed Fuad, "Bizans Messeselerinin Osmanl
Messeselerine Tesiri Hakknda Baz Mlahazalar", Trk Hukuk ve iktisad Tarihi
Mecmuas, cilt I, s. 249-250.).
14 Tanzimat Nedir?
benimsediler. Filhakika daha kuruluundan itibaren devletin idaresinde rki, milli, dini hibir taassup eseri grlmez. mparatorluun en
byk sadrazamlan arasnda ~ou, Balkan reayasndan klelikten yetitirilme kimselerdi. Trke~yannda bazen Rumca, Slavca, hatta Latince resmi dil olarak krllamlmakta id{ Ortodoks Kilisesi geni dini,
hatta idari imtiyaziara malik resmi bir messese olarak tannmt.
Velhasl muhtelif dinleri, kavimleri sinesinde toplayan imparatorluk,
bu, muazzam yapy tutacak geni prensiplerle idare olunmakta idi.
Devlet-imparatorluk fikri her eyin stnde idi. unu da hatrlatalm
ki eyhlislamlar ve umumiyede din adamlan ancak inhitat devrinde
stn bir nfuzasahip olmulard7 .
Y erii imparatorluk sadece eski bir siyasi telakkiyi temsil ettii iin
deil, Balkan kyllerinin lehine byk bir deiiklik husule getirildii iin de memnuniyetle karland. Osmanllar Balkan yanmadasn
fethettikleri zaman kylnn ekseriyeti, kendisine ait olmayan bir topra irsi ve daimi bir kirac eklinde ileyen ve ayn zamanda bir toprak klesi (serf) veya sadece kolon eklinde topraa bal bulunan
kitlelerden ibaretti
8
Harplerde bu topraklann sahibi bulunan Boyariarn byk ksm telef oldu9

Sahipsiz kalan bu topraklan devlet kendine maletti ve trnar sistemine esas olan bu min arazi, Rumeli'de hakim bir toprak rejimi haline geldi
10
Yeni vaziyette de kyl toprana
sahip deildi. Fakat ayn ekilde, askeri hizmet mukabili yalnz devlete ait vergileri alnaa salahiyedi sipahinin de toprak ve reaya zerinde bir hakk yoktu. O, bumiri arazinin idaresiyle mkellefbir ziraat
memuru vaziyetinde idi. Binaenaleyh kylnn bandan derebeyinin
keyfi tahakkm kalkm bulunuyor, dier taraftan iletme btnlerinin (yani bir ifti ailesini geindirrnee yeter arazi btnleri, iftler)
paralanmasna veya bir elde toplanmasnamani olan kanunlar, kylnn rgatlamas tehlikesini de ortadan kaldrarak istikbalini emin
tutuyordu. Kyl hibir angariyeye tabi deildi 1 1
"Yeni vaziyette
Hristiyanlar byk faideler buldular. Evvelce daima kargaalk iinde
bulunan ve tahrip edilen vasi memleketlerde imdi sulh ve skun h6
C. Truhlka, "Bosna' da Arazi Meselesinin Tarihi Esaslan", Trk Hukuk ve iktisad
Tarihi Mecmuas, cilt I., s. 57.
7
Hatta renard (mezkur eser, s. 128) din adamlannn devlet ileri zerinde nfuzunun
artmasn balca inhitat arnilieri arasnda saymaktadr. 8
mer Ltfi Barkan, Tanzimat, I, s. 362.
9
1389 Kosava Muharebesi'nde hemen btn Srp zadegan ve Bosna ve Hrvat
zadegannn byk bir ktsm'ebediyen ortadan kalkt. (Dr. O. Von Franges, Rev. inte.
d'Agriculture, La reforme agraire en Yougoslavie, 1934, say VII, s. 282.) Beyazt
1393'de Bulgar paytaht Tmovo'yu ald zaman slfuniyet'i kabulden imtina eden
110 boyan kltan geirdi. ,(Stanev, Histoire Chronologique de la Bulgarie, Sofya,
1938, s. 57).
10
mer Barkan, "Trkiye'de Toprak Meselesinin Tarihi Esaslan'', lk, say 63, s. 233.
11
mer Barkan, "Trkiye'de ifti Snflannn Hukuki Stats", lk, say 53.
15 Halil nalck
km sryor. Balkan yanmadasnda halk uzun zamandan beri unutulmu bir asayiin tadn tadyordu." Bu devirlerde "Hristiyanlar nadiren ve zayfbir ekilde isyan ettiler"
12
Yeni Osmanl nizam, garpta
feodal anariyi kaldrarak alan snflar lehine bir inkiaf merhalesi
olarak gelen merkeziyeti monarilerin teekkl hadisesine mrnasil
tarihi bir tekamld13
Osmanllk, Orta Zamann (Ortaa) iki
karakteristik temeli olan imparatorluk ideali ve toprak mnasebetleri
sahasnda ta sanayi ve milliyet ann geliine kadar kendisini ayakta
tutacak salam temellere oturmutu.
Bu kuvvetli imparatorluk yapsn sarsan arniller birok eserlerde
umumi surette gsterilmitir. Burada bunlann bulasas bile fazla uzar;

esasen mevcut tetkikat, Tanzimat meselesinde olduu gibi inhitat meselesini de metodik bir ekilde tahlil iin kat'iyyen kati deildir. Biz
burada bilhassa imparatorluun esas kanunlann tadil ederek yeni
Osmanl rejimine gei hadisesini douran byk tarihi artlan aratmaa alacaz.
Osmanl mparatorluu bilhassa ifti kitlelere dayandndan kudret ve hayatiyeti bilhassa onlara bal bulunduundan, trnar sisteminin ve onunla mnasebattar olarak arazi rejiminin urad deiiklikler byle bir aratrmada hususi bir ehemmiyet kazanmaktadr. Filhakika, mparatorluun parlak devrinde, timar, zeamet ve has topraklan bilhassa Rumeli'de vakftarla beraber arazinin byk ksmn
kaplamakta idi. Anladmza gre bu rejimin bozulmas Devleti askeri ve mali inhitat iine atm ve bilhassa XVIII'inci asr sonuna
doru mparatorluun bir toprak aristokrasisi elinde paralanmasna
balca amil olmutur. te burada, hakiki mesele kendini gsk.nektedir: Acaba hakikaten, Balkanlarda byle bir toprak aristokrasisi teekkl etmi midir; reaya isyanlanyla bunun alakas nedir? Taasuplan,
kendilerini acele hkmlere sevkeden baz Hristiyan mellifler,
umumiyede timarla muahharen teekkl eden malikane-iftlikleri kantrmakta ve Balkanlardaki Trk hakimiyetini daha meneden itibaren reayann esareti zerine kurulmu bir Trk aalar feodalitesi eklinde tasavvur etmektedirler
14
Bu hata, muahharen hasl olmu bozuk
ekilleri aldacele btn deviriere temil etmekten douyor. Tarihin
her devrinde olduu gibi, Osmanl mparatorluu'nda da arazinin ve
devlet otoritesinin mahalli beyler tarafndan gaspedilmesi, ancak devletin zaaf ve toprak sisteminin bozuluu zamanlannda balamtr.
Osmanl tarihinde bu hadise bilhassa XVIII'inci asnn ikinci yansnda
aalann, beylerin, ayanlarn zuhurile kendini meydana vurmaktadr.
12
Grenard, mezkur eser, s. 128.
13
Iorga, Histoire des Etats Balcaniques Jusqu a 1924, ss. 1-22.
14
J. Ance1, Manuel Historique de la Question d'Orient, ss. 31-32 ve 20; N. Stanev,
Histoire chronologique de la Bulgarie, Sofya, 1938, s. 61.
16 Tanzimat Nedir?
Fikrimizce bunun tesirleri mparatorluun sukutuna kadar devam etmi ve dier arnillerinde inzimamile paralanmalann hakiki sebebi
olmutur. Bunu aada i~li! alacaz.,Bu iddiaya zd bir gr de
Balkanlar'da toprak meseleferinin ihtilalleresebep olmad ve bunlann ~~~a.ziJade baka amitl~~ ve bilhassa d hadiseler tesiriyle husu~e
geldgdr1 Mamafih esas tbanyla bu fikre taraftar bulunan Profesor
mer Ltfi Barkan dahi, Trk toprak rejiminin soysuztaarak halk
kitlelerinin hayatnda bir mesele olarak kendini hissettirdiini kabul
etmektedir
16
Hulasa bizce, yenilemi bir Avrupa karsnda, Orta Zaman ark messeselerine dayanan imparatorluun zaruri inhilali hadi-

sesini, bu mparatorluun temel tan tekil eden bir messesinin,


tirnar ve arazi rejiminin bozuluu ile birletirmek en makul yoldur.
Bunu tebarz ettirmek zere, bu bozuluun umumi askeri ve mali vaziyet zerindeki mhim tesirlerine temas ettikten sonra asl iktisadiitimal neticelerine geeceiz.
Evvela tirnar sisteminin umumi karakterlerini izmek lazmdr17
Tirnar sisteminin esas "muayyen askeri hizmet mukabilinde irsi olmak zere muayyen ikta'lar" vermekten ibarettir
18
Bu sistem kat'i
ekliyle Seluklular devrinde meydana km; yakn arkta btn dier Trk slam Devletlerinde devam ettikten sonra Osmanllarda en
mtekamil haline erimitir. Osmanllar fetbedilen memleketler arazisini umumiyede devlete maletmiler ve bunun byk ksmn da tirnar
ve zeamete ayrmlardr. Yksek mlkiyeti devlete ait olan bu min
topraklar hususi mlk gibi tasarruf olunamaz. Tirnar sahibi bu araziden kendisine tahsis edilmi olan ksm zerinde reayadan toplad
muayyen vergilerle geinir. Timar, babadan oula dorudan doruya
intikal eder. Yeniden tirnar verilmesi ancak, harpte yararllk gsterenler iin ve sancak beyinin arzile olur. Tirnar sahibinin vazifelerine
gelince, muhakkak tirnan dahilinde oturmas arttr. Tehizatn kendisi dzer, askeri talimlerle megul olur, her an harbe hazr bulunur.
Sefer varsa, sancak beyinin bayra altna koar. Sulh zamanlannda
reayay ekiyaya kar korur, onlann herhangi bir ekilde istihsal kabiliyetini kaybetmemesine -kendi menfaati icab- dikkat eder, arazi
kanunlannn tatbikatma bakar. te "Osmanl mparatorluu'nun en
kuvvetli temel ta olan" bu tirnar sistemi
19
XVI'nci asr ortalannda
15
Evvelce Ebulula Mll{liin'de grdmz bu fikir mer Barkan tarafndan da mdafaa edilmektedir. Baknz; lk, say61, s.53 ve Tanzimat I, s. 321.
16 .
mer Barkan, Tanzimat, I,.not 43.
17
Bu hususta en mhim tetkikler, Prof. Fuat Kprl, "Bizans Messeselerinin Osmanl Messeslerine Tesiri", Trk Hukuk ve iktisad Tarihi Mecmuas, s. 2 I 9-240; Jean
Deny, "Timar", Encyclopedie de !'slam, ve bilhassa bibliyografisi.
18
Fuat Kprl, mezkur makale, s. 222.
19
smail Hakk Uzunarl, "Osmanl mparatorluu Tekilat", Trk Tarihinin Ana
Hatlar eserinin msveddeleri, seri II, No. 22.S.31.
17 Halil nalck
devlete 200 bine yakn talim grm mcehhez asker temin ederdi
20

Bu zamanda btn ulufeli asker ancak 41.000 kadard2 1

te bu sistem XVI'nci ason ikinci yansndan itibaren bozulmaya

balad. XVI'nci asr bandan Ayni Ali'nin Sadrazam, Murat Paa'ya


sunduu "Kavanini Ali Osman der Hulasa-i Mezamini Defteri Divan"da bu hususta deniyor ki: "Lacerem zuama ve erbab timann
ihtilaline. sebep iki maddedir: Evvelkisi Padiah dirliine mutasamf
olan zuama ve 'erbab tirnar sanca askeriyle olmayp alara koundu
olduudur. kincisi vaki olan seferterin yoklamalan mahfuz olup
dstrlamel olmaddr"22 Dier taraftan timariann saray halk ve
tevabii tarafndan nasl gaspedildiini Ayni Ali'den 20-30 sene sonra
mehur Koibey de yle ifade etmektedir: "Nice yzyl mukaddem
fetholunmu kura ve mezarii birer tarik ile kimin pamaklk ve kimin
arpalk ve kimin temlik ettirp ve kendulara tamam istina geldikten
sonra her biri tevabiine nice tirnarlar ve zeametler ettirp erbab seyfin
diriikierin kat' ettiler"
23
Ocakaalan, saray halk, Beylerbeyiler, sancakbeyleri tirnarlan kendi akrabalan veya hizmetkarlan zerine yazdrarak haslatn kendileri alrlard24 Bunun neticesinde "erbab tirnar
ve.ze.amel bilklliye yok oldu"
25
Bu nizamszlk, mparatorluun mukadderati bakmndan ok me'un neticeler dourmutur. Evvela
timarl sipahisirtin fevkalade azalmasna mukabil ulufeli asker pek ziyade oald26 1567'de adetleri ancak 48.000 iken, 1620 tarihlerinde
100 OOO'e kt27 Tabii bununla beraber hazinenin yk de artt.
1565 'te varidat 1830 yk, masraf 1896 yk idi. Hemen bir asr sonra,
1650'de irat 5329, masraf ise 6872 yke kt. Bu fark reaya zerine
ken yeni vergilerle kapatlyordu. Buna ramen varidatn hemen
113 ' kadar ak vard. Y enierilerin bu art, Devleti mali mzayaka
iine atan balca sebeplerdendi~8 HkUmet bunlann miktann indirmee alyorsa da bir trl muvaffak olamyordu. 1652'de buna teebbs eden Tarhuncu Paa ban kaybetti. Yenieriler, artk Devletin
birinci gailesi haline geldiler. Bunlar yalnz merkezde deil, taralarda
2
Cevdet Tarihi, cilt I, s. 90; D'Ohsson, Tableau General de l'Empire Ottoman, cilt
VII., s. 375.
21
Katip elebi, Dusturlamel Liislahlhalel, istanbul, Tasviri E.flr, tab' 1280, s. 13 . 22
Ayni Ali, Kavanini Ali Osman der hlasai mezamini defteri divan, Tasviri Ejkar,
tab', s. 75.
23
Koibey Risalesi, Ali Kemali Akst, tab' 1939, s. 31 Abdlhamid'in kz kardei Esma Sultan'n Rumeli'nde geni mukataalan vard ve bu mukataalan iltizamla alan Dimitri adnda bir bezirgan byk servetler toplamt (Cevdet Tarihi, cilt IV, ss. 91-92.)
24
Cevdet Tarihi, cilt I, s. 8l;Koibey Risalesi, s. 39.
25
Koibey, Koibey Risalesi, s. 31.
26
l768'de Rusya ile harb balad zaman orduda ancak 20 000 cebelu vard.
D'Ohsson, mezkr eser, VII, s. 376.

27
Katip elebi, mezkr eser, s. 13 l.
28
Mezkr eser, s. 134.
18 Tanzimat Nedir?
da tagallp etmekte, reayay haraca kesmekteydiler. 1804 'te Devlet,
Belgrad 't~ ki yenienlere kar Srplada ibirlii yapmak zamretinde
kalmt.
Tirnar sisteminin bozil1undai doanbumali mzayaka baka bir
cepheden tirnar sisteminirinhitatn hzlandrd. Filhakika, hazine yeni
varidat bulmak kaygsyla bir taraftan da mahll kalan tirnarlan zaptetmee koyuldu. XVI'nci asnn ikinci yansndan itibaren "cesimce
zeamet ve tirnarlar mahll olduka erbab istihkaka tevcih olunmayup
mukataat miriye namile hazineden bittevkif sene besene, mltezimlere lzfun ve bedelat irat kaydolunmaa balad29 Aynca vilayetlerde
beylerbeyi gibi "meraya medar taay olan haslarn ekserisi vatken
bevaktihi ref ve ilga olunarak mukataat miriyeye il hak" olundu30. Bu
siyaset, Selim III. zamannda Nizarn Cedit tekil olunurken daha geni bir lde tatbik edilmee balad. Askeri siahat dolaysyla masraf arttndan geliri on keseden ziyade olan "mukataat mahlulenin
canib-i miriden" zapt ve adarphaneden ilzam ile idare"olunmasna karar verildi (1791i
1
Keza (1787- 792) seferinde cepheden kaan Anadolu timarlularnn tirnarlar cezaen irad Cedide zaptedildi
32. Devlet,
dorudan doruya hazineye merbut bu araziyi umumiyetle iltizama
vermekteydi. Bu usul bilhassa Kanuni Sleyman'n Sadrazamlarndan
Rstem Paa zamanndan beri yaylm bulunuyordu.
Bu arazi "bi-z ve fask Yahudi eminler eline girp mukataat ve
hass hmayun kariyelerinin kesrine ve harap olmasna hadi oldu"
33 .
ltizam usul yalnz Devlete has deildi. Muhtelif yollarla mukataa
elde eden kimseler, bizzat tirnar ve zeamet sahipleri de yerlerine git- .
meyerek bunlar ar bedellerle iltizama verirlerdi. Keza, vakf arazi
de umumiyede iltizamla iletilirdi. "Mltezimler ise verdiklerini kardktan baka kesbi menafi zmnmda acezei raiyete tahammllerinden
birun zulm ve cevri gnaglin etmelerile tara ahalisinden niceleri
terki vatan etmee mecbur" oldu34. Neticede btn mparatorluu
kaplayan bu iltizam usul, bir mltezim snfnn meydana kmasna35 ve reayann iddetle soyulmasna sebeb oldu.
83 'de btn timariarn devlete maledilmesile bu inkiaf seyri
tamamland36 Tanzimatn ilanile vergi toplama salayeti bir devlet me29
Mustafa Nuri Paa, Netayic!vukuat, cilt I, s. 177.
30
Mezlcir eser, cilt II, s.! 05.
31
Cevdet Tarihi, cilt VJ, s. 59.
32

Asm Tarihi, cilt I, s. 41.


33
Koibey Risalesi, s. 63.
34
Cevdet Tarihi, cilt I, s. 106.
35
Cevdet Tarihi'nden naklettiimiz u fkra dikkate ayandr. Gruhu mlteziminden
Hac Nurnan orlu havalisinde vaki baz mahalleri sene besene ashab mukataartan deruhte ve iltizan ederek tahsili servetsanan etmekte ... (cilt II, s.143).
36
Spahilere tazminat mukabilinde verilen devlet esham 60 milyon kuroa bali oluyordu (J. Deny, "Timar", Enc. s.).
9 Halil nalck
muru olan muhassllara verildii halde iltizam usul bu mukataalardan
kaldnlmad37 . Modemlernek iddiasnda bulunan bir devlet hayaletile
ackl bir tezad halinde, reaya srtnda geinen mltezim snf da gittike kuvvetlenmekte devam etti. Mamafh 1839 Glhane Hatt'nda iltizam usulne kar u iddeti, "alat tahribiyeden olup hibir vakitte
semere-i nafas grlmeyen iltizamat usul muzrras" ifadesinin
mana ve muln imdi daha iyi anlam bulunuyoruz.
Timann boziluu, toprak rejimindeki deiiklik sadece, "iltizam
usul muzrrasnn" yerleip yaylmasn deil, daha baka ve ok
daha baka ve ok daha mhim iktisadi-itimai neticeler dourdu. Filhakika devlete ait topraklar, malikane-iftlik halinde flen mahut bir
aalar ve orbaclar zmresinin eline geerek milyonlarca kyl feodal bir rejimde olduu kadar mkl maddi artlar iine dt ki, mparatorluun ykl tarihinde bizce en esasi hadise budur. imdi bu
malikane-iftliklerin ve bu yeni itinai snflann nasl teekkl ettiini
aratracaz. Beylerin min araziyi byk iftlikler halinde kendi millikaneleri yapmalan balca u yollarla olmutur:
A) Miri arazinin padiahlar tarafndan temliki- Min araziyi
mlk olarak ancak padiah verebilirdi
38
. Osmanl padiahlan, ta
meneden itibaren byle, tevecchlerini kazanm veya byk bir i
grm kimselere temliknamelerle arazi temlik etmilerdi. Bu malikaneler, sahipleri tarafndan tam bir mlk eklinde tasarruf olunurdu
39
.
Yani er'i miras kaidelerine tabi olur, satlabilir, hibe veya
vakfolunabilirdi. Mamafh bunun geni mikyasta tatbik edilmedii
muhakkaktr; zira min araziye ait bir takm vergilerin ilgasn mucip
olan temliki er devlet iin zararl grlyordu.
B) Mukataalarn tapu ile satlmas- Bu usul, spahinin tirnar
arazisini tapu ile reayaya kiralamas eklindedir. Fakat burada sipahi
ortadan kalkm yerine, bu mukataalan "deruhtei iltizam"nda tutan
mltezimler veya memurlar kaim olmutur40 . Mahlul arazi mzayede
ile satla kanlr, kimin zerinde kalrsa eline tapu temmesskii
nam ile bir tasarruf senedi verilirdi. 1268 (1851) tarihli muahhar bir
senet Tanzimattan sonra da kylerin toptan satldn gstermekte ve

1858 arazi kanunnamesinden nce bu husustaki teaml hakknda bir


37
mer (Ltfi) Barkan, Tanzimat , s. 351. Sonradan dier sahalarda da tekrar iltizam
usulne dnlmtr. 38
Ebussuud'un fetvas, (mer (Ltfi) Barkan, Tanzimat, , s. 335).
39
smail Hakk Uzunarl, Osmanl mparatorluu Tekilft, s. 38; Mustafa Nuri,
Netayiclvukuat, , s. 144.
40
Tarzimattan sonra lO Cemaziyrlahir 1261 (1854) tarihili bir fkrai kanuniye ile bu
nevi arazi iin tapu senetlerinin ancak Defterhaneden verilmesi kararlatrlmtr.
(mer Barkan, Tanzimat I, s. 335).
20 Tanzimat Nedir?
fikir vermektedir
41
(Bu orijinal senedi makale nihayetine dercediyoruz). Yine Tanzimat'tan sonra gnderilen bir tahriratta, arazi-i malIflenin dahi deer bahalariyl.eoicaren fruht olunarak esrnam haslasnn emvali saire ile beraber gnderilmesi" emrolunmaktadr42 1274
(1858) tarihli Araz-i K~nulinamesinde, ahalisi mevcut bir kariyenin
iftlik ittihazile topraklannn mstakilen bir ahsn uhdesine
verilmiyeceini emreden maddenin
43
, sonradan byle, iftiikierin
teekklne mani olmak iin ilave edilmi bir hkm olduunu tahmin edebiliriz. Bu kyleri mzayede ile alanlar, tabii yine o mahallin
zengin, nfuzlu snf idi. Hudut gibi baz mntakalarda Hristiyanlar
miri arazi satn alamazlard44
. Mesela bu suretle Vidin eyaletinde hemen btn arazinin Mslman aalarn eline getiini grmekteyii
5
.
Tapu ile miri araziyi ellerine geiren bu aa ve beylerin kanunen toprak zerinde hibir ekilde mlkiyet haklar yoktu. XIX'uncu asr banda Koca Sekbanba Lfyihasnda deniyor ki: "Devleti Aliyenin
filasl mali muaccele ile taliplerine verdii mukataa hakikati halde
er' an ve akl en hibir kimsenin mali mevrusu olmad cmlenin malumu olup hala heratarda dahi sarihtir"
46
. Aalar daha ziyade, spahilik devrindeki reaya gibi daimi kirac vaziyetinde idiler. Devlet muhtelif vaziyetlerde topra geri alabilirdi ve arazi yalnz erkek eviada
intikal edebilirdi
47
. Fakat zamanla bu miri arazi mutasamflarnn
tasarruf haklar geniletilerek tam bir mlkiyet haline yaklat. Filhakika lO Cemaziylahar 1261 tarihli fkrai kanuniye ile veraset hakknn kzlara, daha sonralar da dier yakn akrabaya temil edildiini
gryoruz
48

Bu suretle Tanzimat'n mutlak mlk esas tutan prensipleri dahilinde beyler, hukuken de topran sahibi oldular. Asrlardan
beri topra iiiyen kyl daha fena artlar altnda yine basit bir kirac
olarak kald. Hakikatte, bu batapu toprak mutasamflar, merkezi idarenin zff ve karkl delaysile reaya karsnda eskiden beri tam
bir mlk sahibi vaziyetinde idiler. Reaya ise devlete verdii vergilerden baka toprak kiras olarak da, beye mahsulnden bir ksmn vermekte ve angarya hizmette bulunmakta idi
49
. Bu suretle "mukataat
miriye" olarak devlete dnen tirnarlarn merkezi otoritenin zff netice41
Bavekalet Ariv Dairesi, Bulgar mesalihi, Na. 40-1.3 Zihice 1266 tarihli irade
melfuflanndan.
42
Dolmabahe Saray'nda Bulgar mesalihine dair iradilt seniye suretleri.- 3 Zilhicce
1266 .tarih ve 265 numaral irade melfuflanndan cevab ali, iradenin hazinei evrak numaras 35,- Bavekalet ariv dairesi, Bulgar mesalihi, 40-1. 3 Zilhicce 1266.
43
Emrinamei arazi, madde 8. ~ 44
Mezkur iradeiseniye melfuflanndan 1261 T. Emirnamel-i samiye.
45
leride neredeceimiz. "Vidin syan" adl tetkikte tafsilat vardr. 46
Koca Sekbanba hlasatlkeliim fi reddlavam, TOEM tab', s. 52.
47
Bu hususta tafsilat iin baknz: .Barkan Tanzimat, I, s. 379-391.
48
mer Barkan, Tanzimat, I, s. 358.
49
Mezk1r irade melfuflanndan, Vidin eyaJetinin mazbatas.
21 Halil nalck
sinde byk arazi sahibi beyler snfnn teekklne nasl yardm ettiini grm oluyoruz. Bu vaziyetin reaya isyanlannda nasl mhim bir
amil olduunu ve beylerle reaya arasnda nasl derin bir itimai
mnaferete sebebiyet verdiini ilerde greceiz.
C) Miri topraklarn mlk olarak satlmas- Miri topraklann
son zamanlarda, hazinenin skntsn gidermek zere malikane olarak
satlmas da iftiikierin teekklne hizmet etmi olabilir. Bu gibi satlara ait kaytlar vardr. Hatta Profesr mer Barkan'a gre iftlikierin son zamanlarda ayan dikkat ehemmiyetlerini kazanmalar bu nevi
satlar neticesinde olmu olmaldr50 . Fakat bize gre iftlikler daha
ziyade muaccele ile batapu verilen mukataalardan teek:kl etmitir.
Bunun evvelden beri geni lde tatbik edildii muhtelif kaynaklarda
sksk bahis mevzuu olmasndan da anlalmaktadr.
D) Miri topraklarn ahslar tarafndan gasb- iftiikierin teekklnde bir yol da merkezi devlet otoritesinin zayflamas ile bu
miri arazinin mtegalibe tarafndan zaptdr. Bu sahada derebeylerin,
yenierilerin, spahilerin rol Balkan tarihine ait birok eserlerde tebarz ettirilmitir. Esasen miri arazinin mlk haline getirilmesi temaylne daha Kanuni devrinden beri rastlamaktayz51

"Zuama ve eshab tirnar memleketlerinin hanedan ve ocakzadelerinden olup dirlikleri haslatndan maada emlak ve akar sahibi
zikudret" kimselerdi
52
Tirnar sahiplerinin gittike azalmasna ve sonradan bsbtn ortadan kalmasna ramen bu mahalll nfuz ve servet
sahibi kimselerin, yeni aalar ve beyler kadrosunda mhim yer ald
phesizdir. Dier taraftan yenieriler
53
, yerlemi dier mahalli memurlar da bu hususta mhim bir role sahip olmulardr. Bu derebey ve
ayanlarn byk lde arazi servetine, mukataalara istinat ettiini gryoruz. Mesela, mehur ayandan Cebbarzade Sleyman Bey kardeinin lmnde "canibi miriye 500 kese" vermek artile "kanndann
kaaffei emval ve mukataatn" kendi zerine yaptrm54
. Amavutu~
un en eski hanedanlarndan Mahmud Paa bu mukataat mnazaas
yznden isyan etmiti55
Kendileri ekseriya ehir, kasaba gibi
merkezlerde oturan bu aalann, beylerin, ayanlarn her biri bir veya
50
Tanzimat, I, s. 414.
51
Ebussud'un kanun mukaddemesi, mer Barkan, Tanzimat, s. 330, not 7. -Valilere
sancaklannda verilen mukattaalar vazifeler ile mukayyet olduundan ve bu mddet ekseriyetle bir seneyi gemediinden bu yolla meydana kan byk arazi sahipleri istisnaidir. Mesela Badat'da Ahmet Paa mukataalan zaptederek kendi memliilderine datmt.
52
Mustafa Nuri Paa, Netayiclvukuat, cilt II, s. 110.
53
mer Barkan, Tanzimat I, s. 412, not 44. -Bu hususta bibliyografya da vermektedir.
54
Cevdet Tarihi, cilt II, s. 172.
55
Cevdet Tarihi, cilt IV, s. 95-101.
22 Tanzimat Nedir?
daha fazla miktarda kye sahipti
56
Araziye istinat eden bu snf, iltizam ilerinde de baka bir servet ve kuvvet memba bulmakta idi
57.
XVIII'inci asrn ikinci yaremda her tarafta meydana ktn grdmz58 bu ayan ve der.eb~leri devlet arazisile beraber siyasi nfuz
ve kuvveti de ellerine ~el.rmilerdi. 1789 tarihine doru hlc1mete verilen bir rapora gre
5
, "tedenberi Rumeli'nin muhtar kiizadeleri
ahalisinin hsn rzalarle umuru memleketi idare" ederlerdi: ve kendilerine resmen ayan denilirdi. Sonradan bu ayanlk padiah, sadrazam

yahut vali tarafndan tevcih edilmee baland60 Raporu veren zata


gre "elbette umuru memleketin idaresi her kazada birer ayan olmasna mtevakkf'tr. Hakikaten valiler emirlerini ancak onlarn nfuzu
sayesinde, onlar vastasile cra ettirebilirlerdi. Bu suretle resmi bir
mahiyet alan ayanlk ekseriya irsi idi
61
. Mstakil askeri kuvvetleri
olan fakat ekseriya o zaman Rumeli'yi kasp kavuran ekya etelerini
kullanan bu derebeyleri, yava yava "Tavaif ml1k tavrn tutup
yekdieri zerine sefer ederek birbirlerinin memleketlerini zapt ve tasarruf eder oldular"
62.
III. Selim mparatorluun bu tecezzi etmi halini gryor, are aryordu. " Anadolu ve Rumeli taraflarnda saliki mesleki erkei ve isyan olan derebeylerinin mezalim ve taadiyatndan reayann himayesi"
zamretini anlamt. Fakat nasl yapmal? 1806'da Nizam- Cedit'in
Rumeli'ye temili iin Karaman Valisi Kad Paa 24.000 muntazam
askeri ile Rumeli'ye geirildii zaman btn Rumeli ayan, Paa'ya
kar koymak maksad ile takm takm Edirne'de toplanmaya baladlar63. Zira yeni nizarn onlarn keyfi tahakkm ve istismarlarnn sonu
demekti. Dier taraftan byk mukataalar mahl1llerinin irad Cedid
hazinesi hesabna zaptedilmesi onlarn btn servet ve kuvvet membalarn tehdit etmekte idi. Padiah bu ayaklanma karsnda ordusunu
geri arnaa mecbur oldu. Az sonra, 1808 'de stanbul' daki mthi
karklklardan sonra Rusuk ayanndan Alemdar Mustafa Paa diktatrln tesis edince, ilk ii merkezi hk1metle ayanlar arasnda
(Sened-i ttifak) namile bir uzlama yapmak oldu. stanbul'a davet
edilen balca ayanlar merkeze itaat artile kendi vaziyetlerini teminat
56
Makale sonuna koyduumuz tapu senedi bir kyn toptan nasl satldn
gstermektedir. "
57
Cevdet Tarihi, cilt IV, s. :f-87.
58
Netayiclvukuat, cilt III, s. M. ~ 59
Cevdet Tarihi, cilt IV, s. 286.
60
Osman Nuri, Mecellei Umuru Belediye, cilt I, s. 1658. -Burada ayanlara ve nizarnianna dair mhim bir ferman sureti vardr. 61
D'ohsson, mezkUr eser, cilt VII, s. 286.
62
Cevdet Tarihi, cilt VII, s. 147.
63
Cevdet Tarihi, cilt VIII, s. 62 ve mteakb.
23 Halil nalck
altna alan bu senedi imzaladlar64. Bu adeta mparatorluun feodal
tekilatnn resmi bir ifadesi idi.
Bu toprak aristokrasisi yalnz Mslman ayan ve derebeylerinden
ibaret deildi. Baz hudut nntakalan hari, Hristiyanlar arasnda da
byk arazi sahibi beyler vard. Mesala Tesalya'da 658 kyden 460'

iftlik arazisi veya iftlik-ky halinde olup, bunun da byk bir ksm
Hristiyan beyler' elinde idi
65
. Bulgaristan'da her tarafta ziyadesile
grlen orabclar bu kategoriye dahildir. Bu "Byk arazi sahibi
Slavlar yani orabclar reayay iddetle soyan, idareciler iin vergi
topla~an muhtekirlerden, Osmanllar hizmetindeki casuslardan ibaretti6 ". Her nahiye ve kasabann resmi bir orbacs vard. Ahali
tarafndan seilen ve mahalli hkUmet tarafndan kendisine bir asa verilmek suretile resmen tannan bu arhaclar Belediye Reisi hizmeti
grrler, vergi, mahkeme ve sair ilerde idari ve adli makamlarla halk
arasnda mutavasst rol oynarlard. Ky ve kasabalardan baka btn
.bir nntakay temsil eden "Memleket orbaclan" da bulunuyordu67.
Bu Hristiyan beylerle asl Hristiyan reaya arasnda ekseriya derin bir
husumet vard. Bu da, Balkan hadiselerinde itimai arnillerin birinci
dereceden ehemmiyetini tebarz ertirmek bakmndan dikkate ayan
bir noktadr.
Merkezi imparatorluk otoritesinin ayanlar elinde paralann
gsteren bu izahatten sonra imdi, bu toprak aristokrasisiyle reaya arasndaki itimai mnasebetlere bakalm:
Bu husustaki mtalaalanmz bilhassa Vidin havalsindeki miri
kyler hakknda elde ettiimiz vesikalara istinad ettirmekteyiz. Urourniyetle Osmanl mparatorluu'nun da Garb feodalitesinde grlen ve
kylnn ahs zerinde de Senyre bir takm haklar veren servaj messesesi kat'iyyen mevzuu bahsolamaz
68 .
Miri topraklan eline geiren ky aas "arazi mezk1reyi skkan
kuraya icar ile vererek mukabdesinde baz mertebe fahi ey almakta"dr69. Yani kyl yzlerce senedir atalannn iledii toprak
zerinde kirac vaziyetinde kalmaktadr; ve Devlete verdii vergiden
baka Aa veya Beye, (Aalk) veya (Gospodarlk) namile mahsulnden bir ksmn da terk etmek mecburiyetindedir. Bundan baka gene
"arazi merkume icaresine mukabil reaya ... senede bir iki mal mecca64
Cevdet Tarihi, cilt IX, s. 3-7. Senedi ttifak'n sureti, Zeyil: 278-283.
65 ..
mer Barkan, Tanzimat, I, s. 412, not 43.
66
J. Ancel, Manuel Historique de la Question d'Orient, s. 170.
67
S. S. Bobev, "Notes Compares sur les orbacis Chez !es Peuples Balkaniques et en
Particulier Chez les Bulgares", Revue des etudes Balkaniques, Ille Anne, cilt II, 1938,
s. 428-445m.- Burada, 6rbaclarn bilhassa ticaret ile vergi ve saire iltizam ile zenginlemi Bulgarlar olduu kaydedilmektedir.
68
Karlatnnz: mer Barkan, "Osmanl mparatorluunun ifti Snflanna Hukuki
Stats", lk, say 53, s. 335.
69
Mezkr irade melfuflarndan, Vidin eyaletinin mazbatas.
24 Tanzimat Nedir?

nen eshab araziye hizmet etmekte"dir


70
. Kylnn buna kar toprak
zerinde bu kiraclk vaziyetinden ayr fli baz hukuku olup olmadn tesbit edemiyoruz. Evvelce miri arazi, sipahi tmar iken bu toprak
reaya arasnda babadan offila hibir engelsiz intikal ederdi. Halbuki
imdi reayann yerin~ topran sahibi olarak beyler kaim olmutur.
Tanzimat'la bumiri topraklar mutasarnflanna, garb kanunlan tesirile
tam mlkiyet haklan tannmaya balam, fakat bylece Rumeli'de
geni sahalar kaplayan bu miri arazi, kylnn deil, aalarn mlk
haline gelmitir7 Tanzimat bu arazi meselesini, byk kyl ktleleri
lehine evirmemekle yeni Osmanl mparatorluu'nun temeli olacak
esas inklab yapamam oldu.
Geni malzerneye istinaden tetkikine frsat bulduumuz 1850
Vidin syan bize, reaya kyamlannda aalarn iktisadi istismarnn birinci derecede rol oynad kat' i bir ekilde gstermektedir
72
.
On bin kadar Bulgar'n birden ayaklanmas ile balayan bu isyan
hareketi, stanbul'da olduka tela mucib oldu. Asiler ilk hamlede
ky aalann, subalarn ldrdler. isyan nntakasma gnderilen
fevkalade mfetti Rza Paa'ya verilen talimatnamedeki "kendilerini
iftlik ve arazi sahibi addeden kimselerin ve baz mltezim gruhunun
ta'diyat ve mezalimi vakalar u uygunsuzluun hudusuna sebebiyet
vermi olmasile"
73
frkas isyannn sosyal mahiyetini ak bir ekilde
hlasa etmektedir. isyan yattnldktan sonra reaya, hlrumete verdi~i
bir takrirde bilhassa ky aalannn istismanndan ikayet etmektedir
4
.
Aalara kar yaplan bu isyan hkUmet kuvvetlerile bastnlmamtr.
Birden harekete geen ayan aralarnda tekil ettikleri babozuk
kuvvetlerile asileri datmlar ve hk.Umetin tasvip edemiyecei bir
iddet gstermilerdir. arpmalarda 800 kadar Bulgar telef olmutur.
Hkumet kuvvetleri neden sonra gelerek adeta bir birine girmi bulunan bu iki snfn mukatelelerine son vermek vazifesini grmtr.
70
Mezkfu irade melfuflanndan, sureti mazbatai meclisi Vidin.
71
Ayni vesikada grdmz u ifade bu hususta dikkate ayandr: Kaffei tebaa-i
saltanat seniye emlak ve arazisine bervehi serbestiyet malik ve mutasamf olarak
kimse kimsenin bilabedel ve irza arazisini zapt ve kends ziraat edemiyecei umun
dahiliyeden bulumnak cihetleriyle arazi-i merkume eshab iftlikatn batapu uhdelerinhde olduu ve reayay merkume eshab iftlikatn batapu uhdelerinde olduu ve reayay merkume rizalarile isticara talip bulunduklan meclise tebeyyiin ettii. .. "
72
Meclis-iVala-y Alkarn Adiiyenin Babaliye sunduu bir rapordan aldmz u,
"Vidin eyaletinde lpm ve Salra ve Belgradck nahiyelerind~ bulunup Bulgarlann
menei ikayetleri olan Gosbodarlklar .. "fkras dier vesikalar arasnda bu hususu en

kat'i ekilde ifade etmektedjr (Bavekalet Ariv dairesi, Bulgar mesalihi, No. 42-1,17
Rebllevvel 1267.)
73
16aban 1266 T. Ve 17 No.'lu irade melfuflanndan, Ferikan kirarndan bu defa
memuriyeti mahsusa ile Vidin canbine i'zam buyurulacak Rza Paa Hazrederine talimat seniye- Hazinei Evrak No. 15. (Do lmabahe Saray). 74
9 Ramazan 1266 tarih ve 66 numaral iradei seniye melfuflanndan, baz reayalann
takrirleri Hazine Evrak numarasZI (Dolmabahe Saray).
25 Halil nalck
Resmi vesikaya gre "asakiri nizamiyei ahanenin Vidine vusul reayay merkumeye tesliye baholduu elsinei tebeada mtevatirdir"
75
.
Burada olsa olsa, byk arazi sahiplerile iktisaden onlann malkumu bulunan reaya arasnda patlak vermi itimai kanl bir mcadele
grmekteyiz.
Srp isyanlan da ehirlerden deil, zirai vaziyeti ekilmez bir hale
gelen kyl snflanndan kmakta idi. Srhistan 'da da "tam kurtulu
ancak Trk arazi sahipleri memleketi terk ettikleri ve kylnn eski
toprak sahibile her trl tabiyeti ortadan kalkt zaman tahakkuk etmi sayld"76
. Dier taraftan toprak aristokrasisinin tam manasile hakim bulunduj;u Bosna'daki isyanlannda itimai-iktisadi karakterlerini
hatrlatalm 7

Btn bu kaytlardan sonra Balkan reayasnn imparatorluk-Osmanllk nizamma kar ayaklanmas, bilhassa toprak rejiminin kyly, bir aalar snfnn iktisadi tahakkm altna sokacak ekilde bozuluundan ileri gelmitir, diyebiliriz
78
te bu suretle; Balkanlarda
kyl kitlelerini messir himayesine almakla kurulan Osmanllk nizam, bu vazifesini yapamad andan itibaren bu kitleler tarafndan
inkar edilmee balamtr.
XIX'uncu asr Balkan memleketleri, byk kyl kitlelerinin
maddi vaziyetlerindeki bu derin tahavvle beraber, imparatorluk nizamn inkar eden cihanmul bir hadisenin akislerini duymakta idi.
Fransz ltilali ve Alman floloji tetkikat ile parlayan milliyet hareketleri, muasr tarihin kudretli bir arnili halinde belirlemekte idi. Bununla beraber Balkanlarda bu hareket, daha Fransz ihtilali'nden evvel
kendini hissetrrnee balamtr. Bilhassa milli kltr mirasnn snd manasttrlarda XVIII'inci asrda vatan perverane gayelerle
balayan tarih ve dil tetkikat, Balkan kavimlerine mazilerini ve varlklann reterek onlarda hr ve mes'ut bir istikbal midi uyandrmakta idi. Ortodoks Rusya'nn Mslman imparatorluuna indirdii
ykc darbeler de bunlann bu midini gittike daha ziyade kuvvetlendirmekte idi. 17 62 'de vatanperverane hislerle dolu ilk Bulgar tarihini
yazan Paisii adnda bir Bulgar keii milletine yle hitap ediyordu:
. "Ey aklsz millet, Bulgar ismini tamaktan neden utan duyuyorsun,
neden z dilinde okumuyor, dnm~orsun? Bulgarlar evvelce sat-

vetli bir imparatorluk kurmadlar m?"7


75
14 Ramazan 1266 tarih ve 132 numaral iradei seniye me1fuflanndan, layiha,
Hazinei Evrak numaras21. (Dolmabahe).
76
Dr. O. Von Frage, "La Reforme Agraire en Yougos1avie", Revue international
d'Agriculture, 1934. say 7, s. 282.
77
Yaknda buna dair baz orijinal vesikalar neredeceiz. 78
"alil erin, memurlann, metropolitlerin suistimalierini harici tahrikat ve daha bir ok
arilleri inkar etniemekle beraber bizce reaya isyanlannn hakiki sebebi budur.
79
L. Leger, La Bulgarie, s. 55.
26 Tanzimat Nedir?
Bu dil ve tarih tetkikat, Alman floloji mektebinin tesiriyle
XIX'uncu asr ortalarna doru ok kuvvetlendi. Bilhassa Avusturya
idaresindeki Srb ve Hrvatlaan ilmi ve edebi faaliyetiyle cenub Slavlarnda milli benlik ve birlik duygular byk inkiaflar gsterdi. Hrvatlardan Gay, 1835'te kard gazetede "Milliyetsiz bir millet iskeletsiz bir vcud gibidir" diyor; diha sonra 183 8 'de "kardeler birleelim, birleelim; yaratc birlik iin hibir ey imkansz deildi", diye
haykryor. Srb Prensi Milo 1832'de stanbul'daki ajanlarna, hudutlar tesindeki Srblar bizim kardelerimizdir, diye yazyor80 Srb,
Hrvat ediblerinin faaliyetile milli bir Yugoslav edebiyat vcuda geliyor; gene XIX'uncu asr ortalarna doru, yeni edebi Bulgar dilinin
temelleri atlyor.
Rumenler arasinda da gene Alman flolojisi tesirile balayan tarili
ve dil tetkikat milli uyana esas oluyor. Tam XIX'uncu asr ortalarna doru byk Rumen milliyetisi Kogolnieanu, "Benim Rumen
vatanperverlifi me'alem ateini Alman milleyetperverliinden almtr" diyor
1
unu da ilave edelim ki, bu milli edebiyatlar bilhassa,
Osmanl hakimiyetine aalara, paalara, Rum Ortodoks Kilisesi'ne
kar mevcud dmanlk hislerile beslenmekte idi.
Balkan kavimlerindeki btn bu milliyet hareketleri, Alman ve
talyanlar'nki gibi istiklal ve ittihat gayelerine mteveccihti. Cemiyetterin mukadderatna umumi arzu ve iradenin hakim olmas prensibini btn Avrupa'ya yayan byk Fransz ltilali de bu milliyet hareketlerine byk bir hz vermitir. Bu fikir, Balkaniara nceleri, Akdeniz ticaretinde faal bir rol oynayan Yunanllar vastasile girmi ve
Avrupa ile dorudan doruya temasa gelen Balkanl mnevverler arttka nfuz ve tesir sahasn geniletmitir. Btn Balkan milletleri,
Millet Meclisleriyle domulard. mparatorluu tarihe gmen son milliyeti devlet, Cumhuriyet Trkiyesi de bu milletierin sonuncusudur.
te zirai-itimai temelleri esasen sarslm bulunan Osmanl mparatorluu bir taraftan da muasr dier imparatorluklar gibi milliyet
fikrinin muazzam hamlelerine dayanmak zorunda bulunuyordu. Fakat
gene tekrar edelim ki Balkanlarda byk kyl kitlelerini tahrikat
milliyetperverlerin arkasnda isyana kaldran .bilhassa toprak rejimin-

deki inhitat olmutur.


Bu suretle mparatorluun dayand temellerin, toprak rejimi ve
Osmanllk s~yasetinin XVIII'inci asrdan itibaren malikanelerin teekkl ve milliyet hareketleri karsnda nasl kknden sarsldn
gstermi bulunuyoruz. unu da unutmamak lazmdr ki, esas itibari
ile bir orta zaman devleti olan Osmanl mparatorluu 'nda ana mese80
J. Ancel mezkur eser, s. 67.
81
Ayn eser, s. 132.
27 Halil nalck
lelerden biri de dindir. Filvaki siyasi ve itimai tekilatn dini karakteri
mparatorluu, Avrupa'dan ve Hristiyan tebaasndan derin hatlarla
ayrmakta idi. Bu dini aynlk, XIX'uncu asrda imparatorluk dahilinde
itimal-iktisadi zddiyet ve milli uyan hareketile birleince ok iddetli tezahrler gsterrnee balamtr. isyan eden reayann istekleri,
hep arazi ve vergi meselelerile beraber dini hrriyet ve msavat maddesi etrafnda toplanmaktadr.
XIX'uncu asr banda mparatorluu tanzim teebbs, mazinin
enkaz zerinde treyen tufeyli snflann akslamelile kan iinde boulduu zaman artk, son saatin aldna hkmedilmiti. II. Mahmud
byk bir sabr ve eneji ile bu enkaz ksmen temizlemi ve mukadder saati geciktiren Tanzimat Devrini amtr. Ayan ve derebeyieriyle
mcadelesi, btn tebaaya kar din fark gzetneden msavi muamele yapmak lzumunu ilan etmesi
82
onu, tarihin nnde yeni Osmanl rejiminin kurucusu payesine ykseltnektedir.
Filhakika eski Osmanl mparatorluu artk ryp mahvolmutu.
Uzun ve anl bir tarihi olan bu koca mparatorluu yeni temeller zerinde canlandrmak areleri aranyordu. 1839'a kadar danda ve
ierde mtemadi hezimetler, isyanlar devletin bandakilere byle
cezri bir yenilik zamretini gittike daha ak bir ekilde anlatm bulunuyordu:
Srplar iddetli isyanlardan sonra (1804-1815), baz imtfazlar koparmlard. Arkasldan Yunanllar, mparatorluu temelinden sarsan
byk "Rum Fetret"ini kardlar (1821-1829). Bu isyan Osmanl
Devletini btn Avrupa ile ihtilafa srkledi (1827 Navarin Vak'as).
"ark Meselesi" tabiri de Avrupallar tarafndan ilk defa bu zamanlarda kullanlnaa balad83 Ruslar frsattan bilistifade taarruza getiler (1828). Bu harb sonunda imzalanan Edirne Muahedesiyle (1829)
Devlet Yunanllann aynimasn kabul etnek mecburiyetinde kald.
Yunanistan, Osmanl mparatorluu'ndan aynlan ilk mstakil devlet
oldu (1830). Ayn muahede ile Srbistan'n muhtariyetini de tam bir
ekilde ve daha geni bir saha zerinde tatbik etmei kabul ettik. Reayay tatmin etnek, onlan bahane eden d dmaniann mdahale ve
istila emellerini nlemek artk bir zamret halini almt. Nihayet, garb
usullerini benimseyen Msr Paasnn seri ve ezici galibiyetleri
nnde, Osmanl saltanat mukadderatn baka ellere braknaa mecbur olduu bir srada artk btn tereddtler brakld ve "Tanzimat-

Hayriye" ilan olundu (3. Kasm 1839) "Mcerret din ve Devlet ve


Mlk ve Milleti ihya iin" ilan edilen Glhane Hatt- Hmayunu filha
82
Engelhard, Trkiye ve Tanzimat, s. 36. Ve Takvim-i Vakayi'de (sene 1253, defa
149) neredilen beyanat.
83
Michel Lheriter, "Regions Historiques, Europe Centrale, Orient Mediteraneen et
Question d'Orient", Revue de Synthese Historique, cilt 45, s. 57.
28 Tanzimat Nedir?
kika, her eyden nce Avrupai bir devlet telakisi tayordu. htiva ettii esas haklar, idari, mali, askeri tedbirler o zamann Garb devletleri
gznne alnarak ileri srlmt. Fakat bunun yannda, btn bu
esaslar sayldktan sonra ''Bli slam ve mileli saire bu msaadat ahanemize bila istisnamahzar olmak zere" szile mparatorluun esas
tekilat bnyesi bakmndan daha baka mhim bir inklabn temeli
atlyordu. Bundan byle btn kanunlarda, btn hkUmet craatnda
"her snf tebaann msavat" deimez bir esas sayld. Yavuz Abadan Tanzimat Ferman'n tahlil eden yazsnda bu noktaya pek az temas etmitir84 . Halbuki mparatorluun kuruluu ve terekp tarz
itibarile byk bir ehemmiyet kazanan bu prensip, Osmanllk siyasetine temel tekil ederek btn Tanzimat devri boyunca en esas bir
role sahip olmutur.
Glhane Hatt'ndan sonra 1840'da nerolunan Ceza Kanunnamesi
mukaddemesinde de bu msavat esas teyid olunmakta ve ''ber muktezay hrriyeti er'iye huzuru er' ve kanunda ve mevadd hukukiyede
herkesin yeksan ve seyyan olmas uruuru tabiyeden"dir denilmektedir
85

Tanzimatlara gre, bu musavat esas sayesinde btn taba bir


birile kaynaarak mparatorluun bekasna hepsi mtereken hizmet
edecektir. Daha 1832'de Trkiye'yi gezmi olan bir Avrupal seyyah,
baz Hristilanlann bu kaynamadan midle bahsittiklerine ehadet
etmektedir
8
. Hukuk msavatna dayanan Osmanl birlii fikri gittike
kuvvetlenmi. Balkan reayas arasnda honudsuzluk ve kmldanmalar arttka ilk plana gernee balamtr.
"Tanzimat Hayriyenin tesisinden murad ali bilcmle sunufu tebaann refah hal ve mamuriyet ahvalleri"idi
87
. Tanzimat tarihinde ikinci
merhaleyi tekil eden 1856 Islahat. Ferman okunursa grlr ki, dorudan doruya gaynmslim.reayay alakadar eden meseleler hattn
esasn tekil etekte ve bunlar iin tam ve sarih bir hukuk msavat
tannmaktadr. Hattn bir yerinde, "hukuka olan msavat dahi vazifece olan msavat mstelzim olduundan Hristiyan vesair tebaai
gayrimslime dahi ehali slam misull ... " ibaresi yeni vaziyeti ak bir
ekilde ifade etmekte idi. Hulasa bu hatta hakim olan dnce, Mslmanlada gayrimslimler arasnda tam bir msavat temininden ibaret-

tir. Bunda, phesiz harici telkinlecin hatta tazyklann tesiri olmad


deil88 . Bilhassa bu Osmanllk siyasetine en ziyade mzaharet gsteren Fransa'nn bu sahada ne kadar byk bir rol oynadn biliyo84
Tanzimat I, s. 31.
85
Hfz Ve1det, Tanzimat I, s. 177.
86
Urquhart, La Turquie et ses Ressources, Paris 1836, s. 34.
87
15 Safer 1256 tarihli ilmhaber (mer Barkan, Tanzimat, I, s. 355, not 18.)
88
Bu hususta baknz: Enge1hardt, mezkUr eser, s. 111-112.
29 Halil nalck
ruz
89
. Fransa, hukuk msavat sayesinde "ttihad anasr"n tahakkuk
edebileceine inanyor ve bu sayede Rusya'ya kar arkta mttehit bir
Osmanl mparatorluu ykseltmek istiyordu90
Mslman halkn bu
siyasete kar itimatszlk, hatta dmanlk gstermesine ramen
Devlet, bunu yava yava tahakkuk ettirmee alyordu. 1858'de yaplan bir tamirnde her snf tebaa hakknda msavi muamele yaplmasna nezaret etmenin valilerin vazifesi olduu bildirilmektedir
91
. 1864
Vilayet Kanunu ile idari meclisiere aza inhihabnda gayrimslimlere
de seim hakk verildi. 1869'da bir parlamento tasla eklinde kurulan 1ray Devlet'e bir ok gayrimslim aza da dahil oldu. Cebeli
Lbnan'a, Girit' e Hristiyan valiler tayin edildi. 1867'de Girit' e giderek Adaya geni imtiyazlar vermek suretile isyan yattran Ali Paa,
oradan payitahta gnderildii bir layihada Osmanllk siyasetini u e,..
kil de ifade etmektedir: "elhasl bilcmle tebann din ve mezhepten
baka mevalda yekdierine mezc ve tahliti ve beyinlerinde olan
muhasade ve rekabetin klliyen ilgas meydanda olan mehaliki imhaya ve biavnihi taala Devleti tahkime ilac mnferid add mar
kln ur ... "
92

Devlet zahiren Osmanllk idealini tahakkuk ettirmek yolunda grnyordu. Fakat te taraftan byk Girit syan (1867), Bulgar ve
Yunan etelerinin faaliyeti, Srbistan'i gittike daha mstakil bir vaziyet almas bu hususta btn midleri kracak mahiyette idi. Bununla
beraber gayretler gevetilmedi. imparatorluk ahalisini kaynatrmak
iin maarifn byk hizmetleri grebilecei matbuat tarafndan ileri
srlmekte idi. 1868'de Fransa'nn yardm ile her snf tebaadan talebenin girebilecei Galata Sultanisi ald. imparatorluk Trklerinden
uza dnenler umum~yetle bu siyaseti tasvip etmekte idiler. Garbda
halk hakimiyetine doru ilerleyen hrriyet ve msavat cereyan, Osmanl mparatorluu'nda bylece bilhassa Hristiyan reayann her ba-

kmdan hukuki insavat eklinde tezahr etmekte idi. Osmanl Hanedan etrafnda mttehit bir Osmanl camias vcuda getirmek fikri bu
devirde, yeni doan matbuatta sk sk temas olunan bir mevzu idi.
89
Fransa HariciyeNazn Jules Favre, 12 Haziran 1871 'de stanbul'daki Fransz Byk
Elisine gnderdii etrafl talimatta bunu u ekilde ifade etmektedir: " ... Evvelce olduu gibi Babaliye vermekte devam edeceimiz nasihatlerde btn tab'a iin ayni ihtimam ve hukuku istiyerek dier her hangi bir vastadan daha messir bir surette Hristiyanlarn vaziyetini ykseltrnee yardm edebiliriz. (Documents Diplomatiques
Franais, seri I. Cilt I vesika No. 8.) ngiliz hkUmeti de daha Glhane Hatt'nn ilann mteakb stanbul' daki elisine: " adilane ve iyi dnlm slahatn ileri
gtriiierek sultann hkUmetine kuvvet ve istikrar verilmesini"tenbih etmekte idi. (The
Cambridge Modern History, cilt XI, s. 276).
90
Engelhardt, mezk1r eser, s. 187-188.
91
Talat Mmtaz Yaman, "Mlki darede Avrupallama", dare Mecmuas'nda km
makaleleri ayn basm, s. 130.
92
Hfz Veldet, Tanzimat I, s. 200.
30 Tanzimat Nedir?
Tanzimat devrinin en iyi muhariri byk vatanperver Namk Kemal,
bu fikri bir ok yazlannda incelemitir93 Bir yazsnda "ya biz vatanmz iinde hukuka msavi, menfaate mterek bulduumuz halde lisan ve mezhap daiyesile rim birbirimizden ayrlmak isteyelim"
94
demektedir. Fakat byk vatanperverin istedii gibi hukuka msavat
tam manasile tahakkuk ettirilmiyecei gibi menfaatlerde de zddiyet
pek iddetli idi ve, "lisan ve mezhep.daiyesini" nlemek imkanszd.
Bosna-Hersek ve Bulgaristan'daki mthi isyanlardan sonra Osmanllk siyasetine daha kat'i bir ekil vermek zarureti iddetle kendini gsterdi. 1876 Kann-i Esasi tanzim ve ilan olundu. Padiah Kanun- Esasi 'yi tasdik ettiini bildiren fermannda diyor ki:
" ... heyetimizi terkip eden akvam muhtelifenin bir heyeti itimaiyei
medeniyeye layk olan hak ve menfaat ki cmlesinin nimet hrriyet ve
adalet msavattan bilaistismi. mstefit olmalardr ... ".
Kann-i Esasi de, XIX'uncu asr bandan beri devletin gittike
daha ziyade kuvvetle benimsernek mecburiyende kald bu Osmanllk telakksini u sarih ifadelerle tesbit etmektedir: "Madde 8- Devleti Osmaniye tabiiyende bulunan efradn cmlesine herhangi din ve
mezhepten olursa olsun bilaistisna Osmanl tabir olunur." ve "Madde
17- Osmanhlann kaffesi huzuru kanunda ve alvali diniye ve mezhebiyeden maada memleketin hukuk ve, vazaifinde mstesavvidir."
Yani Osmanllk nam altnda hukuk msavat.
Bu tarihten az sonra Ahmed Mithat, Abdlhamid'in emrile yazd
ss nklab adl eserde
95
mparatorluu tekil eden kavimlerin,
devletin ilk zamanlannda olduu gibi "bir milliyet ve uhuvveti siya-

siye" ile ittihat edeceini iddia ediyor ve bunun iin her eyden nce
adil ve h r bir idarenin teesssn art sayyordu. Mamafi bu yolda en
cezri hareketi tekil eden I'inci Merutiyet'in ilan bile Bulgaristan'n
ve Bosna-Hersek'in fiilen ayrlmalarnamani olamamt. Zaten geni
Trk efkan umumiyesi de maddi ve hissi sebeplerle bu siyasete dmand, bu hareketi benimsemiyordu. Ziya Paa gibi ak fikirli bir
adam bile, Ali Paa'ya kar tarizlerinde "Hristiyanlardan paalar,
balalar, Ulalar yaptn." ve, " bunlardan maada ray Devlet ve Divan Alkarn Adiiye yaptn;bunlara Hristiyanlardan nice aza koydun." demektedir
96

93
bret Gazetesi' nde .. kan imtizac akvam, baz mllihazat devlet ve millet, efidin
umumiye, terakki, vatan adl makaleleri -Bu makaleler, Mustafa Nihad zn'n u
eserinde toplanmtr: Namk Kemal ve bret Gazetesi, 1938.
94
Mezkftr eser, s. 83.
95
Ahmed Midhat, ss nkliib, stanbul, 1294, s. 63.
96
Hrriyet Gazetesi, say 12 (hsan Sungu, "Tanzimat ve Yeni Osmanllar", Tanzimat,
, s. 794.)
31 Halil nalck
Velhasl Hristiyanlara hukuk msavat vererek imparatorluk vahdetini koruma teebbs akim kalmt. II. Abdlhamid devri Hristiyanlarn isyan teebbslerine kar iddetle hareket olunmas ve slamc bir siyaset gdlmesi bakmndan Osmanllk siyasetine bir akslamel mahiyetinde telakki olunabilir. II'nci Merutiyet'le (1908)
Osmanllk siyaseti gene birinci plana geldi. Fakat bu sahada Mecliste
imdi iki aykn gr meydana kmt: ttihat ve Terakki Frkas sk
bir merkeziyetilikle milletleri bir Osmanl camias iinde kaynatrmak istiyordu. Ona kar Ahrar, milliyedere muhtariyet verilerek Osmanl Hanedam etrafnda federalist bir imparatorluk vcuda getirilmesi fikrini mdafaa etmekte idi.
Bu devrenin de Balkan Harbi facialan arasnda nasl kapand
malumdur. Bundan sonra Osmanllk siyaseti braklm Trk milliyetilii sr'atle inkiaf etmitir.
Yukanda izaha altmz vehile bu muvafaakiyetsizlie balca
sebep, toprak nizamndaki bozukluk olmutur. Tanzimat, Balkanlarda
asl kitleyi tekil eden kyllerin hayatnda maddi olarak ne gibi deiiklikler yapabilmitir? Aalarn ellerindeki mukataalar yava yava
kendi mlkleri haline sakmalanna imkan vermekle vaziyeti daha ziyade ktletirildiine ahid olmutuk. Burada slahat yolunda yapmak istedii baka bir iktisadi teebbs anlatarak onun mevcut itimai nizarn deitirmek hususunda elinden bir ey gelmediini gstereceiz.
Yukarda grld gibi, Vidin'de reaya baz Mslman aalarn
iftlik-kylerinde topra kira ile iiernekte idi. Kira mukabilinde
aaya verdii hisseden maada senenin bir ksmnda onun iin angarya

olarak arazi ekerdi. Tanzimat ilan ol ununca bu kyller angaryaya itiraz ediyorlar. Halbuki bu arazi, "ashab iftlikatn bu tapu uhtelerinde
olduu" cihetle reaya kiray dernee mecburdur. Dier taraftan "reayann creti arazi mukalili olarak istihdamlar kavanini messese ve
Tanzimat Hayriyeye mnaf decei azadei kayduiar" bulunduundan nihayet Vidin Meclisi huzurunda, aalada reayann mmessili
olan knezler bir anlamaya varyorlar. Angarya olarak ekim kaldnhyar ve reayann mahsulnden verecei eyler yeniden daha mutedil bir
ekilde tesbit olunuyor
97
Bu icraat stanbul'dan tasvib edildi
98
Bundan -drt sene sonra da Sadrazam buralardaki miri arazinin
kat'iyyen Hristiyanlar eline gememesi hakknda Vi din' e bir
"emimamei samiye" gnderdi
99
.
97
3 Zilhicce 1266 tarih ve 265 numaral irade melfuflanndan, sureti mazbatai Vidin,
radenin Hazinei Evrak numaras: 35. (Dolmabahe).
98
Mezkfu irade melfuflanndan, sureti cevab ali.
99
Mezkr irade melfuflanndan, altm bir tarihinde erefsudur olan emir nameisamiyeli hazreti sadaretpenahi sureti saniyesi.
32 Tanzimat Nedir?
Bunlardan anlyoruz ki tapu ile araziye mutasamf bulunan aalann
bu hakianna ilirnek imkan yoktur. Topranda gene kirac kalan
kyl lehine ancakbaz ufak-Aadiller yaplabilir. Toprak rejimini reaya
lehine esasl bir ekilde deitirmek, aalar tarafndan iddetli muhalefetiere sebebiyet verebilirdi. Tanzimatlar, esasen byle cezri inklablara giriecek vaziyette deildiler. Milyonlarca insann hayatn
kknden sarsan itimal bir inklab~ milli uyanlan durdurmak iin
yaplacak etin bir mcadele artk bu Devletin, hatta Avrupadaki dier
mparatorluklann baarahilecei iler deildi. stelik Osmanl Devleti
iktisadi bir esaret iinde gnden gne btn kuvvet kaynaklannn kuruduuna gryordu. Tarih byk zaruretlerile yrmekte idi; bir tek
netice mukadderdi; imparatorluk erge gecekti.
Fakat Tanzimat, teki cephesile, Garbllama hareketile Trk milletinde bir yaama hamlesi olarak devam etti ve bu, nihayet milli
Cumhuriyet Trkiyesi'nde kat'i safbasma girdi. Tanzimat bu ynden
tarihimiz iin mes'ud, byk bir hadisedir. Fakat bu, onun bu yayan
cephesi yannda savat byk tarihi zarureti gzmzden uzaklatrmamaldr.
(Kariye-i Borilofa tabi-inahiye-i sahra)
Tanzimat- Hayriyeden sonra olanlardan
"Kariye-i mezbure arazisi altm senesinde Defterdar- esbak
saadetili Osman Beyfendinin manfetile binba brahim Aaya on bin
iki yz elli kuru muaccele ile furuht olunduktan sonra aa-i mumai-

leyh altm bir senesi rebilahirinin on nde dergah- mualla kapucu


balanndan rifatili Mahmud Beye bamarifet-i defterdar- marnileyh fera ve kasr- yed etmi ve suret-i temessk zirde terkim olunmutur."
"Derun-u temesskte her ne kadar beher boyundurukta ellier
vakiyye zahire verilmesi tahrir olundu ise de iki yboyunduruu olann
ekilen cinsten yz vakiyye verilerek boyunduruk oluduu ve daha
ziyade bulunduu halde yz vakyyeyi tecavz etmiyecek misill bilfarz yalnz iki.cins zahire ekilmi bulunur ise iki cinsten ellier verp
nc cinsten ekmedii surette bir ey verilmiyecei tahkik olunmutur."
"bin iki yz altm senesi martndan itibaren Vidin mlhakatndan
olan Salra ve Bellgradck nahiyelerinde vaki min kylerinin mukaddema meclisce karar verilen cretleriyle taliplerine bi-u furuht
olunmas mutaalik huyrtlan irade-i saniye muktezasndan olduuna
binaen Salra nahiyesi dahilinde kain malum- hudut velmtemilat
Borilofa nam kariye arazisi bermucib-i irade-i seniyye beyn elahali
raabat- nas inktandan sonra on bin iki yz elli guru muacelle ile
malrusa-i Vidin ahalisinden ve asakir-i nizarniye-i ahane binbala33 Halil nalck
nndan brahim aa uhdesinde karar bulmu ve kariye-i mezkre arazisinde bulunan ahali-i kariye sanede bir defa cret-i arazi olarakta husule getirecekleri hunta ve air ve kokoroz zehairinden beher boyundurukta elli vaakyye zahire ile otlakiye olarak on re's koyunda bir
kyye peynir ve balan olduu halde beher bin asmada on ikier para
ve korular olduu surette hane bana birer araba hatap vermek ve
ibi icareden baka ahali-i kariyeden mft--meccanen ziyade bir ey
talep olunmamak ve ahali-i kariye dahi salifzzikir icareyi senede bir
defa tamamen ve kamilen aa-i mumaileyhe ite ve teslim eylemek
artyla ha irade-i seniyye tarafmzdan ibu tapu temessku tahrir ve
temhir ve aga-i mumaileyhe ita olunmutur. Gerektir ki fimaba'd zikrolunan Borilofa karlyesi arazisine urut-u mezkre zere aa-i
mumaileyh mutasarrf olup zat-u tasarrufuna tarafmzdan ve taraf-
ahardan dall-u taaruz olunmya."
(Aga-i mumaileyh rifatlii Mahmud Beye k~sr- yed etmesi
sened-i mezkurda mir-i marnileyh marifmetile icra olunarak
erh ve tembir olunmutur.)
-SuretiDerun-u tapuda muharrer olduu vehile zikrolunan Borilofa
kariyesine mutasamf olan brahim aa kariye-i mezkru Vidin ahalisinden dergah ali kapucubalarndan olup elyevm Diyarbekir mtesellimi bulunan Mahmud Beye on bin ik yz elli guru mukabilinde
ferag ve kas-i yed ve mir-i mumaileyh hazretlerinin vekili olup bu tarafta bulunan Mustafa aa dahi olvechle teferru ve kabul berle tarafmzdan tpusuna talip ve ragp olmala icab eden resm-i tapusu ahz
olanarak bu mahalle erh ve temhir olunmutur. Gerektir ki fimaba' d
zikrolunan Borilofa kariyesine derun-u tapuda muharrer urutlar ile
mumaileyh Mahmud Bey mutasarrf olup zabt-u tasa'TUfuna kimisine
tarafndan dall-u taaruz olunmya."
(Deriin-u temessk de muharrer olduu vech zere

mutasarrf- mumaileyhin almakta olduu


icare-i arazi hasHit)
"ahali-i kariye cins zahire zer' etmi olduklanndan cinsinden
olarak yani hnta ve air ve kokoroz olmak zere ellier vakyye
ahzolunn:iutur.
34 H n ta
k yy e
2100
Tanzimat Nedir?
Boyunduruk 4
air .-~
k yy e
21 Korkoroz
ki yy e
2100
Hattab- mezk1r boyunduruktan olmayp korosu olduu halede beher haneden alnr ve bitterahi bedel veyahud yerine kmr dahi olur.
Hane: 50
Ha tap
Araba 50
On koyunda bir vakyye peynir hesabile ahalisinin yedi yz elli
koyundan alnan peynirdir.
Peynir
Kyye 75
Ahali-i kariyenin drt yz dnm miktar balar olduundan beher dnmnden on iki para hesabyla aldklar
Ba icaresi
Guru 120
ibu haslat veren arazi ve koru ve mer'a ve balardan baka kariye-i mezk1re topranda mir-i mumaileyhin kisesinden idare edip
haslatn alabilecek tarla ve koru mer'a ve ba msill1 olmakas olmad.
Bu missill1 kara tasarrufuna verilen kaffe-i senedat- atika derunun
birer miktar mukataa-i zemin muharrer ise de istifa olunamad tahkik olunduu srada baz fera ve intikalatn dahi yrtlmedii malum buyuralmak iin erh verilmitir."
Rinde mezuubahs olan garp tesirlerinin, daha ziyade Fransa kanal
ile geldii grlmektedir. Nazari de olsa bir Fransz- Osmanl tarihi
dostluunun mevcudiyeti, Fransz'larn kapitlasyonlar dolaysyla
Osmanl mparatorluunda dier devletlerden fazla alakadar olmalar,
yuzun mddet Avrupa' da askeri bir faikyet ihraz etmi bulunmalar,
buna sebep olarak gsterilebilir.
Hi muvaffak olmyan veyahut ksmen muvaffak olan slahat teebbslerinin akarnetinde padiahlarn otoritesiz olmalar ile slamiyet
prensiplerinin amil olmadklar, maddi ve manevi kavveti temsil eden
ve hibir ciddi i yapmadan anafordan yaama ideal edinen yenieri
odlusu ile ulemann yegane mes'ul olduklar vak'alarn seyrinden de
anlalmaktadr. Tanzimat'tan evvel yaplan reformun ve bilhassa IL
Mahmud zamanndakil}in Tanzimat zerinde messir olduu muhak-

kaktr. Tanzimat ilan eden Reit Paa'nn II. Mahmud'un slahat


mektebinde yetitiini ve onun devrinde Londra eliliine tayin edilerek birok XIX. asr siyasi ricali gibi liberallik stajn yapnaa imkan
bulunduunu iaret etmekle bu hakikatn mspet bir delilini gstermi
oluyoruz.
35 TANZiMAT FERMANI'NIN TAHLiLi*
Yavuz Abadan
Mevzua Giri ve Metodik Mlahazalar:
a- Byk sarsntlar yznden hayat artlannda vukua gelen deiiklikler, slahat hareketleriyle inklap teebbslerinin kaynadrlar.
Siyasi bnyeyi kuvvetlendirme, birlik uurunu uyandrma veya canlandrma maksadyla itimai nizamn dayand esaslan yeniden kontrol ihtiyac duyulunca daima sosyolojik hviyetiyle fert ve cemiyet,
hukuki manasyla de yurtta ve devlet mnasebaat, btn dnceleri
zerinde toplayan mihver problem haline girer. Mevcut veya kurulmas dnlen bir cemiyet nizarnnn istikrar kazanabilmesi, fert ile
cemiyet yahut yurtta ile devlet arasndaki mnasebatta halk ve devrin icaplarna uygun bir muvazenenin teesssne -daha ak bir ifade
ile- bunlarn yekdierine kar hareket tarzlan ile tesir ve mdahale snrlarnn izilmesine baldr.
Yurtta veya devlet faaliyeti sahalannn tayin ve tahdidinde ise, bir
taraftan ferdi varla, dier yandan itimai btne mutlak deer tanyan iki zt tellkkinin btn tarih boyunca mcadelesine ahit oluruz.
Perde cemiyetten stn kynet izafe eden dncenin zaferi, tatbikatta
yurttan hareket serbestisi lehine muvazenenin bozulmas ve siyasi
hayatta anariye kadar genileqe istidadna haiz bir ttratszl davet
eder. Aksi prensipten hareket edilence de varlacak netice: ferdi varln, siyasi btn ierisinde tamamen eriyip kaybolmas yani zati gaye
haline ykselmi olan cemiyetin emrinde basit bir vasta veya alet derekesine inmesidir. Daima eksiin hasretiyle tutuan beer ruhunda,
birinci prensibin zaferinden doan neticelerle karlalma halinde
"Nizam ve inzbat"; aksi halde ise "Hrriyet" itiyaknn kvlcmlanmasndan daha tabii ne olabilir?
Demek oluyer ki, inzbat dncesine dayanan bir nizarn ile hrriyet arasnda -ihtiya olarak duyulmalan bakmndan- biri dierinin
nefyeder tarzda bir ilternasyon mnasebeti caridir. Bu sebeple, nadir,
daha dorusu istisnai artlar altnda ve ancak biribirine zt istikametBu makale Tanzimat I, MaarifVekaleti Yayn, (Ankara, 1940), ss.3 1 - 58'den alnmtr.
37 Yavuz Abadan
lerden gelen mtenakz cereyanlarla kemirilip ypranmakta bulunan
bir siyasi ve itimal bnyede, her ikisinin eksiklii birden duyulabilir
ve bundan doan straplar, o cemiyet mensuplarnn mterek endie
mevzuu haline girmekle birlik ve ahengi iade edecek slahat hareketleri balar veya inklap teebbsleri canlanr.
Bu mlahazalann serptii k huzmesi, bence Tanzimat Hayriye'nin -onu yaratanlarn da gzlerinden katna phe olmyan- en
karakteristik hususiyetini aydnfatmaya yarayacaktr. Tanzimat hareketi hakknda bu vakte kadar konan umumi tehis, onun bir yenilik
balangc, daha cr'etkar bir ifade ile bir "Garpllama" mebdei olduu merkezindedir: Tanzimat hareketinin oktan yani ta kinci

Mahmud zamanndan beri tasavvur edilen bir "reform devrinin alndan baka bir ey" olmadn, bununla Trkiye iin memleketin
"yeniden tensik ve ihyasna" [regenerer] messir "yeni bir yol aldn"1 yahut Glhane Hatt'nn, imparatorluun "ilkslahat program"2
olduunu syleyenler, gayet umumi bir surette bu yenileme ve yenilenme tandansna iaret etmi oluyorlar. Ayni dnce, muhtelif salahiyetler tarafndan hukuk ve siyaset sahasna naklen u suretle ifade
edilmi bulunuyor: "Hukukta ve devlet tekilatnda yeniliklerin balangc olan"
3
Tanzimat Hayriye, "eski tarz idareyi, yeni tarza ifraa
piva"4
olmu; "Osmanl imparatorluunu askeri-teokratik bir temel
zerine kurulmu Asyai-Ortaa devlet eklinden modem-Avrupa! bir
ekle inklap ettirme" gayesini gtmesi itibariyle de "Trk devlet varlnda ok esasl bir mana ve ehemmiyet"
5
kazanmtr. Tanzimat
Hayriye'nin husule gelmesiyle yakn ve uzaktan bizzat alakadar veya
ona messir olanann da hep ayni fikri tam olduklanna ait ahitlere
malikiz: -Sultan Abdlmecid'in culfsunu tebrik iin saraya gelen sefrlere hitaben; Padiahn "pederlerinden ulvi bir miras olarak kendilerine intikal eden emri slahata devam etmek emelinde" bulunduklanna
dair
6
Reislkttap tarafndan vaki beyanat, Tanzimat'n mahiyet ve
gayesi hakknda sarayn dncesini aksettirdii gibi, byk Amiral
Halil Paa'ya atfen 1830'da sarfedildii iddia olunan "Eer Avrupa'y
taklitre istical etmeksizin Asya'ya ekilrnee mecbur olacaz" sz7
,
1
A. Ubicini ve Pavet de Courteille, Etat Present de l'Empire Otoman, Paris, 1876, s. 1
ve4.
2
Engelhard, Trkiye ve Tanzimat, Ali Reat tercmesi, s. 39.
3
Ali Fuat Bagil, Esas Tekilat Hukuku Dersleri, stanbul, 1934, cilt I, s. 87. Ayni
mellif, baka bir yerde umumiyede 1839 tarihinin Trkiye'de "teri! ve kontitsyonel
reformlann balangc" olarak telakki edildiine iaret ediyor. La Vie Jurdiques des
Peuples Vll Turquie, Paris, 1939, s. 12.
4
Abdurrahman eref, Tarih Musahabeleri, stanbul, 1934, s. 48.
5
Friedrich von Kraelitz-Greifenhorst, - Die Veifassungsgesetze des Osmanisehen Reiches, Viyana, 1919 s. VIII-I.
6
Engelhard, s. 38.
7
Edouard Driault, La Question d'Orient, 1909, s. 135.
38 Tanzimat Fennam 'nn Tahlili

yenilik hareketinde Garb rnek tutmann o devir ricalince aka iltizam edildiini anlatr. Btn bu ifadeler gsteriyor ki: Tanzimat -hadiselerin mecbur kld uursuz bir taklit strariyle de olsa- Osmanl
mparatorluu'nu Avrupa')Ya yaklatraca'k bir siahat hareketi olarak
tasarlanm ve bu -tas~vur, mezk1r hareket hakkndaki umumi telilkkiyi tayin etmitir. Bu satrlarn muharriri de vaktiyle Almanca olarak
neredilen bir etdnn Trkiye 'de .Tekilat Esasiye ve Devlet eklinin Yenilenmesi Tarihesi'ne tahsis ettii ilk bahsinde, Glhane Hatt-
Hmayunu'nun "devletin modemletirilmesi" maksad gden ilk "reform ferman"8 olduunu tespit etmekle, ayni tehise itirak etmi
bulunuyor.
Esas itibariyle bugn de mezk1r kanaatte yanll dolaysyla deitirilmesi zaruri bir cihet olmamakla beraber, bunun Tanzimat' icap
ettiren bnyevi hususiyedere nfuz etmeksizin srf satha bal kalan
bir mahededen domu bir hkm mahiyetinde kaldn da kabul
ve itiraf etmek lazmdr. Tanzimat "bir siahat hareketidir", yahut
"Garpllama balangcdr" denmekle "illet" deil "araz" zerinde
durulmu; henz tam tehis konmam bir dert hakknda aleltlak ve
umumi bir tedavi metodunun ismi ileri srlm oluyor. Bu ise Tanzimat hareketinin, dier slahat teebbslerine nazaran fark ve mmeyyiz vasfn belirtrnee kafi deildir.
ahsi kanaatimize gre, bu aync vasf meydana karmak iin
Tanzimat hareketini douran nadir ve istisnai artlar zerinde durmak
lazmdr. Mezkur hareket, yekdierine aykn istikametler takip eden
muhtelif, kank tesir ve cereyanlann sarst bir devlet bnyesine saIabet ve metanet kazandrma, siyasi birliin dayand destekleri yenileme ve kuvvetlendirme zaruretinden domutur. XIX'uncu asrn ilk
yarsnda Osmanl mparatorluu, -siyasi bnye itibariyle- bir yandan
son merhalesi yakn grnen inhilal manzaras arzetmektedir. Devletin
istinat ettii askeri-teokratik temel sarslmtr. Ordu, inzibatszlk ve
mteaddit malubiyetler neticesi nfuz ve itibarn kaybetmi, devlet
otoritesinin muhafazasna yarar bir kuvvet olmaktan kmtr. Avrupa'da inklap ve milliyet cereyanlannn zaferi, Osmanl mparatorluunun rki, dini tecansten mahrum halk ktleleri arasnda trl
trl tezahrler arzeden tahammrler dourmu, kavmi hususiyederiyle milli uurlann idrak ederek gittike olgunlaan Hristiyan topluluklar iin Mslmanlk akideleri, toplayc bir ba olmak yle dursun, bilakis aync bir sebep ve vesile haline girmitir. Buna iteki idaresizlik, mes 'ul ahsiyet! erin kaytszlk ve bilgisizlikleri, memurlarn
menfaat dknl ile~mterafk irtia ve laubalilikleri yznden hasl olan emniyetsizlik ve inzibatszlk da katlmtr. Devletin harice
kar zaf kapitlasyonlar sisteminin himayesi altnda ecnebi tebaas8
M. Yavuz, Die Stellung des Trksehen Republik, Bnchsal, 1933, s. 1.
39 Yavuz Abadan
nn nfuzunu gittike arttrm, bunlann adeta exterritorial (memleketd) imtiyazl bir vaziyet taknmalann inta etmitir. Bu yetmiyormu gibi ecnebi devletler, gizli siyasi emel ve maksatlada himayelerini, kendi tebaalan olma~an azlk unsurlanna yani reayaya da
temil etmi bulunmaktadrlar , Btn bu tesirierin yaratt teettt

havasn datacak kudretli bir idare mekanizmas; memleketteki


muhtelif unsurlan ecnebi tesir ve nfuzundan kurtararak infrat temayllerini baltalayacak merkezi bir kudret yaratma lzumu vardr. te
Tanzimat'n ilk ve mhim vazifesi, burada meydana kyor. mparatorluun dayand, dalma tehlikesine maruz ktleleri, yeni prensipler etrafnda toplamak ve devlet faaliyetini bu esaslara istinat ettirerek muhtelif unsurlar arasnda -birlik ve emniyetin esas art olan- zapt
ve rapt, nizarn ve intizam tesis etmek, mterek maksadann istihsali
iin disiplinli bir almann temellerini kurmak. unu da ilave edelim
ki memleket ierisinde bu ilerin yaplmasn zaruri klan anarik atmosfer, -ekseriyetle mutat olduu zere- ferdi hrriyetin ifratndan
deil, bilakis tamamen istisnai bir vaziyetten, imparatorluun siyasi
bnyesindeki hususiyetten, mrekkebatndaki tecansszlkten, merkezi kudretin zafndan domu bulunmaktadr.
Fakat dier taraftan, imparatorluun btn yklerini omzunda tayan hakiki Trk unsuru, siyasi hatta medeni hrriyet haklanndan mahrum bir vaziyettedir. Sonsuz fedakarlklarla imparatorluu -kurduu
gibi- muhafaza ve idameye de btn varln hasretmi olan bu geni
ktlenin memleket mukadderatn yakndan alakadar eden devlet faaliyetlerine kar vaziyeti eli kolu bal bir seyirciden ibarettir. Onun
iin, siyasi birliin hayatna fiilen itirak mevzuubahs olmak yle
dursun, en basit haklann bile kullanmak imkanndan mahrumiyet
mukadder gibidir. Hayat, hkmdar mukaiTiplerinin aletleri olan
memurlann; serveti ise, hem hazineyi hem de kendi keselerini doldurmaktan baka endieleri bulunmayan mltezimlerin keyfi mdahalelerine maruzdur. ahsiyete bal en mukaddes ve tabii hakiann ne
fli ne de hukuki teminat mevcut deildir. Bylece ferdi "ben", hrriyet ve hareket sahasn evreleyen sk, ar takyit ve tahditlerin
tazyik altnda bunalmakta, inkiaf imkanndan mahrum bulunmaktadr. Siyasi bnyeyi kuvvetlendirrnek iin, imparatorluun hakiki ve z
kudret kaynan tekil eden mezkr ktlenin masum ve mazlum fertlerine, stedat ve kabiliyetlerinin serbeste inkiaf imkan ak bulun9
Burada, izilen umumi vaziyetn hakikate uygunluunu gsterecek tarihi tafsilata
girirnee imkan yoktur. Teferruat iin Engelhard'a (bilhassa 3.,4., ve S'inci baplar, s.
29-37), Lutfi Tarihi'ne (bilhassa cildi sadis) mracaat edilebilir. Tebaa, ecnebi ve reayann vaziyeti hakknda tek tarafl grnmekle beraber, M. Destrihes, Conjidences sur
la Turquie, Paris 1856, bilhassa s. 1-26) dikkate ayan izahat veriyor. Aynca Ed.
Driau1t (yukarda zikredilen eser, s. 163) ile Encyclopedie de !'Islam (Paris, 1934, cilt
IV, s. 690, stun 1) karlatnlabilir.
40 Tanzimat Ferman 'nn Tahlili
durulmaldr. u halde Tanzimat'n ikinci mhim vazifesi, fert benliini tazyik eden kaytlan azaltmak ve bu suretle hasl olan fili vaziyete
hukuki meyyide balederek garantiye malik bir "ferdi hrriyet sahas" tekil etmektir.
Eer geni halk ktlesinde uyank kuvvetler, yani donmu ve haksz bir ekle girmi bir duruma :Kar hayatn canl reaksiyonunu yapacak kafi kuvvete fikri cevher bulunsayd; "ben" merkezini ereveleyen kaytlann zorla kaldnlmas mmkn olurdu. O zaman Tanzimat
hareketinin yerine, fikri, itimai, siyasi bnyede esasl deiiklikler

yaratmak zere yeni hayat prensipleriyle ortaya kan hakiki bir inklap gemi bulunuyordu
10
Halbuki muhtelif sebeplerle geni ktle
bizzat hareket imkanndan mahrum olunca itimai zaruretlerin telkin
ettii slahat cra, nihayet birka mdebbir veya basiretli devlet adamnn takdir ve kiyasetine bal kalyor.
Tanzimat ile Reit Paa isminin biribirinden aynimamasnn sebebi
budur. Fakat bir veya birka ahsn eneji ve kiyasetine kalm her bir
hareketin -geni ktlede samimi bir makes bulmadka- muvaffakyet
ihtimali elbette zayftr. Tanzimat hareketinin mana ve hedefi, ondan
faydalanacak olan ktleler tarafndan deil, olsa olsa menfaatleri tehlikeye giren muanzlan tarafndan anlalm, bu yzden mutaasp fakat nfuzlu bir zmrenin inat mukavemetiyle karlanmtr.
Tanzimat Hayriye, bu harekete asl karakteristik hususiyetini kazandracak olan iki cepbeli vazifesini, o zamanki siyasi bnyenin -yukanda izah edilen- hem nizam, hem hrriyet itiyakna cevap verme
fonksiyonunu ifa edememitir. Bunu yapabilmek iin, Tanzimat Ferman'nn, bir yandan geni ktlenin devlet hayat ve faaliyetine itirakini temin edecek tekilat yani organizasyon prensiplerini vazetmesi;
dier yandan amme otoritesini sarsmamakla beraber ferdi inkiaf kolaylatracak ll bir "hrriyetler" sahas izmesi gerekti. Aada
tabiilin gsterecei vehile fermanda bunlardan birincisi hemen tamamen unutulmu, dierinin de ancak bir "karikatr" izilmi bulunuyor: Esasen Tanzimat'n btn trajik akbeti, muhtelifkaynaklardan
gelen amel ve akslamellerin sarst bir itimai bnyenin tedavisinde
tatbik edilecek iki ayn prensip arasndaki ihtilaf (zaten her trajedinin
mevzuu byle bir collision'dur) zememesinden ve neticede prensipsizlie srklenmesinden douyor. Bu, bana gre, Tanzimat hareketindeki teknil tereddtlerin eksikliklerin, kifayetsizliklerin ve tenakuzlann yegane meneidir.
10
nkliiplann mahiyet ve messirleri hadanda Yavuz Abadan, nkilap ve nklaplk,
1938, s. 8-9'a baklabilir.
41 Yavuz Abadan
b- Burada tahililine alacamz Tanzimat Ferman, ite byle
mit ile balayp sukutu hayal ile biten bir hareketin tarihi ve hukuki
vesikasdr. u halde tarihi bakmdan vazifemiz, bu sahada her almann ilk admn tekil eden analitik satha ile mukayyet bulunuyor.
Ancak bugnk tarih ilminin vaziyeti, mnferit hadise ve vukuatn
tesbiti ile kanaat edilmeyip, bunlardan bir nevi kanun mahiyetini ve
umumi mer'iyeti haiz neticeler karlmasn istihdaf etmektedir. Bunu
mevzuumuza tatbik edince, Tanzimat devrinin, nazm fikirlerini btn
itimai enstitsyonlann kucaklyacak surette ilemek, az ok kendi
gr tarzimza bal olarak btn tekaml sathalar arasndaki mnasebet ve rabtalan, hadiselerin ak ve seyrindeki ana istikametleri vuzuhla meydana karmak icap ediyor. Bu ise g ve bilhassa mevzuumuz itibariyle hemen hemen imkanszdr. nk bir kere tarihi gr, hadiseler arasnda geni fikri mnasebetler tesisi hususunda bir
san'atkann hrriyetine malik deildir. Tarihi az veya ok hadiseler

serisinin tekil ettii materyale baldr. Bazen bu materyalin genilik


ve azameti, intuitif sramalara imkan vermek yle dursun, fikrin hakimiyet ve istikametini kaybederek malzeme kalabal ierisine gmlp boulmasn inta edecek bir mahiyet alr. Tanzimat'a ait
materiyaln ilennemi ve hatta toplanmam ve o devirdeki mnfert
hadiseleri tetkik eden eserlerin vcude getirilmemi bulunmas bir
yandan haddi zatnda kifayetsiz bir vesika olan Glhane Hatt'na ball arttryor, dier yandan bu mevzu zerinde umumi ve klli neticelere varmay gletiriyor.
Tarihi tetkik esnasnda karlalan dier bir glk de mevzu ve
matiyerio (alan) mrekkepliinden douyor. Filhakika her tarihi aratrmann mevzuu, mahiyet ve esas itibariyle hadiselerle fikri kynetlerden mrekkep iki unsuru ihtiva eder. Hadiselerin, tek veya bir grup
insanlar tarafndan yaratlan psikolojik temel zerine kurulmu vukuat
kmeleri halinde tezahr etmelerine mukabil, fikri kymetler daimi bir
olu vetiresi ierisinde tek bir btne inklap ve temerkz etmi grnrler. Srf illi hadiselerin paralardan mrekkep ampirik alemi zerinde intutif bir fikri btnlk idrakinin ykselmesi, bu mahedenin
dourduu bir kanaat mahsuldr.
Hadiselerle fikri kymetler arasnda mtemadi, karlkl bir tesir
ve aksi tesir caridir. Fikri deerin yaratt kltr, zamanla ktlenin
mal, itimal hayatn temeli haline geerek objektifleir. Bylece fikri
faktrler, mevcut tabii yani orafi ve etnografik artlar ve tarihi tekamln neticeleri ile muvazene haline girince menedeki hususiyet
ve safiyederinden az veya ok kaybederek deieceklerdir. Dier yandan fikri unsurlar, hadiselere messir olan, hareket yaratan bir kudrete
maliktirler. Bu yaratc mekni ve muharrik kuvvetten, tabii artlada
ayni istikamette olunca sratli hareketler, aksi halde ok defa fikrin,
bazen de tabiatn galebesiyle neticelenen mcadeleler doar .
. 42 Tanzimat Ferman 'nn Tahlili
u halde tarihi, ne pozitivist ve Marksist telakkinin iaret ettii
vehile srf realiteleri, ne de aksi kanaate uyarak idealiteleri tetkikle
kanaat ve iktifa edemez. Gerek hadiseleri gerek fikri faktrleri ve
bunlarn karlkl tesirlerirtlhesaba katmaK: mecburiyetindedir.
Tanzimat Hayriye:.Uin-tetkikinde, umumi tarih metoduna ve vazifesine ait bu izahatn izinden yrnerek evvela bu harekette "deimez
tabii ve itimal kanunlan"n yerini ve roln tayin yetmek daha vazl
bir ifade ile slahat icap ettiren corafi, etnografik, iktisadi artlan ve
bunlardan doan hadiseleri tespit ve mtalea eylemek, ondan sonra bu
tekamlde fikri faktrlerin paym meydana karmak ve bu meyanda
mesela Ferman'da, nceki asrlarn fikri cereyanlariyle tabii hukuk
felsefesi neticelerinin toplanp toplanmadn insan haklan sistemiyle
konservatif veya inklap dncelerin tesirlerini aratrmak gerektir.
Bu tetkikatn birinci safhas kamilen ikinci safhas da ksmen dier
salahiyedi arkadalar tarafndan icra edilecektir. Bizim asl belirtrnee
alacamz nokta, bir hukuk tarihisi gryle Ferman'n hukuk
teknii ve hukuki fikir bakmndan arzettii tekaml safha ve seviyesi
-daha baka bir ifade ile- geni tarihi seyir ierisinde hukuki vesika
olarak haiz bulunduu ehemmiyet ve mevkidir. Bunun iin Glhane
Hatt'n evvela ekli' bakmndan sonra da maddi muhteva itibariyle

bir tahlile tabi tutmak, fili hadisata ise ancak bu analizi aydnlatma
iin lzumu nispetinde iaretle gemek icap eder. Bundan baka zerinde ilenecek vesikann mahiyeti, neredildii zaman aarak hali
hazrdaki hukuki vaziyetle mnasebet ve alakasn tespite de
sevkediyor. Bundan maksat da tahlilimizde hassatan ne jenetik (hali,
mazi ile izah) ne de retrospektif (maziyi, hal ile izah) bir metot kullanmak deil, eer mevcut ve mmkn ise Trk hukuki tekamlnde
Tanzimat ile bugnk tekilat esasiyemiz arasndaki mnasebet ve
alakalar gstermektir.
I
Hukuk teknii bakmndan Glhane Hatt'nn mahiyetini tahlil iin
ekil prensipten hareketle bizzat Ferman'n, ortaya k tarzn ve ihtiva ettii hkmlerin brndkleri lisan kalbn, hangi hukuki vesika
kategorisine girebileceini ve nihayet mer'iyet noktasndan hukuki
deerini aratrmak lazmdr.
a- Malum olduu zere Glhane Hatt, Tanzimat Hayriye ad
verilen slahat hareketinin ilann ifade eden bir "iradei seniye"dir.
Mustafa Reit Paa tarafndan yazlm ve Glhane meydannda devrio bykleri, resmi teekkller mmessilleri ve kalabalk bir halk
ktlesi huzurunda okunmutur (26 aban 1255 ve 3 ikinciterin 1839).
Devrine gre olduka basit bir slup ve mmkn olduu kadar sade
bir lisanla yazlm olan Ferman, fikri esaslarna nfuzu temin edecek
43 Yavuz Abadan
filolojik bir hususiyet arzetmiyor. Bu sebeple yazann, onun geni bir
ktle tarafndan okunup anlalnasna matuf muhtemel maksad husul
bulmu ise de asl hedefini tekil etmesi gereken mantk! vuzuh temin
edilmemitir. Bunun sebebi de Ferman'la izilen hukuki programn
sistemsizlik ve tertipsizliidir. Ferdi ve ahsi masuniyete ait teminat
ile bununla sk skya aHikadar olan ceza ve usul muhakeme prensipleri, vergi ve askerlik hususatma mteallik idari kararlarla kank
bir surette ve srasz; silsilesiz, tasnifsiz bir ekilde zikredilmitir. Bu
yzden alnan tedbirlerle vazolunan esasat muhik gstermek zere
serdediten esbab mucibe klkl mliihazalar da biribirine kanmtr.
Eer Ferman'da zikredilen hukuki esaslar mahiyetlerinin icap ettirdii
bir tasnife tabi tutulup silsile halinde zikredilseydi, birka yerde muhtelif vesile ve formllerle mesela "can, mal, rz" emniyeti maddesine
avdet lzumu bilsl olmazd.
Esbab mucibenev'inden mlilhazalann serdi de hukuki bakmdan
metnin aleyhine olmu, kanuni prensipierin tespitinde teknik zaruret
olan kat'iyat, icaz, sadelik, vuzuh kaybolmutur. Bu ekli noksan
Ferman'daki dstur ve hkmterin hukuki muhtevasm zedeleyerek
onlan hsn niyet mahsul birtakm temenniler ve arbal ahlaki nasihatler klna sokmutur. Btn bunlara ramen Ferman, organik bir
surette itimal hayat kaidesi olarak yerlememekle beraber, pratik tecrbelerin devlet ricaline ilham ettii muayyen hukuki dnceleri ihtiva ediyor. Bu itibarla mezkr vesika, eksik ve sistemsiz de olsa o
zamanki Osmanl mparatorluu hukuki kltrn aksettirmekte ve
ileri hukuk tekamlnn muhtelif bakmlardan bir programn izmektedir. Bizzat hkmdar, Tanzimat Hayriye'nin ilann takip eden
senenin muharreminde "Meclisi Abkan Adliye"nin al vesilesiyle

vkelayla hi tabesinde " .... Hatt Humayunumuz ile kilffei tebaai saltanat seniyemize ihsan humayunumuz olan hukuk ve imtiyazat
iktzasnca vaz ve tesisi lazm gelen nizarnat dahiliye ve usul idarei
mlkiyenin kuvveden fiile isali sizlerin uhdei ihtimamnza tevdi
edilmitir" derken11
Ferman'n bu program mahiyetine iaret etmektedir. Bu itibarla Fermann hkmleri hi de -ilk hamlede hatra gelebilecei gibi- herhangi bir vazi kanunun hukuken balayc karakteri
olmayan kuru "monologlar"12ndan ibaret deildir. Bunlar, bilkimlerle
yurttalar iin dorudan doruya muta kaideler olmasalarda vaz kanunun, direktif mahiyetinde telakki ederek bu esaslara riayet etmesi
lazmdr. Nitekim yukanki beyanat da bunu amirdir.
11
Mezk:iir vesika iin Ahmet Rasim, stibdattan Hakimiyeti Milliyeyye, stanbul, 924,
s. 246'ya baklsn. 12
Richard Thoma'dan (Die Grundrechte und Grundpjlichten der Reichveifassung,
Berlin 1929 cilt s. 1) aldm bu tabir yerine "vazlar" kelimesi de konabilir.
44 Tanzimat Ferman 'nn Tahlili
b- Bu vaziyete gre acaba Tanzimat Ferman'n, hangi hukuki vesika kategorisine ithal etmek mmkndr? Bu sorunun cevabn aratrrken Ferman'n hkmleri.,rasnda teba! ve devlet mnasebetlerine
ait esaslar, amme kudretinin istimali tarzna dair kayt ve dsturlar yer
aldna gre n pHinda''tekilat" meselesinin mevzubahis olduu dncesinden hareket lazmdr. Esasen Tanzimat tabiri, bir nizamn kurulmasna delalet eylediine ve her siyasi birliin nizarn ile birlikte
asgari bir tekilata ihtiyac aikar bulunduuna gre "Tanzimat ve tekilat" meflumlan, devlet faaliyet ve uzuvlan konstellasyonunun (takmlannn) kutuplann tekil ve istinat noktalann ifade ediyorlar demektir.
Binaenaleyh Tanzimat Ferman'nn ekil mahiyetini tebarz ettirmek iin "tekilat" meflumu zerinde durmak lazmdr. Esasnda fll
bir nizamn yani devlet birliini tutan bir kudret ve otoritenin vcud,
asgari tekilat iin kafidir. Fakat ekseriyetle -kltr derecesine tabi
olarak- devlet hayatn tanzim eden kaidelerden mrekkep hukuken
tannm bir nizamn mevcudiyeti esastr. Buna devletin tekilat
esasiyesi denir ve devletin en yksek organlann, onlann vcude geli
tarzlann, karlkl mnasebet ve tesir sahalann gsteren, fertlerin
devlet kudretine kar mevkilerini tebarz ettiren hukuk hkmlerini
ihtiva eder
13

Mamafh devlet tekilatnn temelleri hakknda ekli bir vesikann


(bir Charte veya tekilat esasiye kanununun) ihdas geciknitir. Bir
cemiyete ait hakiann bir senet, bir vesika halinde tespiti zarureti bu
hakiann harite ve yksekte duran bir kudret (hkmdar, kral) tarafndan bah veya tekit edilmesinden douyor. Bu takdirde tekilat esasiye, esas tekilat kanununu yapma kudretini haiz sjenin tek tarafl
siyasi karan ile vcut buluyor. Bir de mteaddit sjelerin karlkl
anlamalan ile husul bulan tekilat esasiyeler vardr. Nitekim Ortaa
tekilat esasiyeleri umumiyede biribirine kar mstakil iki ahs ara-

snda hukuki muamele mahiyetindedir. ekil itibariyle kanun deil


mukavele mahiyetini haizdirler ve resmiyet kesbetmeleri iin ecuebi
sefrlere teblileri mutattr14
Bu meyanda kolonilerio idari tekilata ait ngiliz krallanndan aldklan imtiyazlar, hrriyet mektuplan ve bilhassa Amerikan mstamereleri Charte'lan mteakip tekamlde numune hizmetini gryorlar. Bunlar, bir insan haklan beyannamesiyle balayp ikinci ksmda devletin yksek organlan ve bunlann fonksiyonlan hakknda
hkmleri ihtiva ediyorl;r.
13
Esas tekilat meflumunun mutlak, mahhas, mcerret, izaf, ideal ilah, muhtelif
manalan hususunda Cari Schmitt, (Veifassugslehre, 1928 s. 3-36'da) esasl ve mkemmel tafsilat veriyor.
14
Esas tekilat meflumunun tarih ve tekaml hakknda G. Jellinek, Allgemeine
Staatslehre, Berlin, 1914, ss. 505-527'ye baklabilir.
45 Yavuz Abadan
Haklar ksmna yalnz hrriyet haklar deil, ferdin dier amme
haklannn esasat da alnntr. Biroklannda aynca halk hakimiyeti,
kuvvetlerin ayrlmas, devlet memuriyetlerinin zamanla mukayyet olmas ilah, gibi sbjektif amme haklan ile alakah dier hkmler de
15
mevcuttur.
"Charte"lar, bilahare "consititution"lara inklap ediyorlar. Bu tekiimlle alakadar ,olarak modern esas tekilat kanununun, "teminat altna
alnm haklar" ve "tefrik kuva esasna istinat eden organizasyon"
16
hkmlerinden mrekkep iki ksma ayrlmas prensibi yerleiyor.
Bugn tekilat esasiye meflumunun daha geni bir manaifade ettiine ahit oluyoruz. Artk esas tekilat kanunu denince yalnz hakimiy~t cihaznn organizasyon ve fonksiyonuna ait teferruat tanzim
eden kaideler anlalmyor. Hakiki bir tekilat esasiyenin, ierisinde
devlet kudretini yaratc milli birlik hayatnn daima tazelenen btn
safhalarnn cereyan edecei tekmil hukuki normlar 17
ihtiva etmesi lazmdr, kanaat gittike yerleiyor. Bu itibarla byle bir tekilat
esasyede malkernelerin istiklali, devletin hukuki karakterinin muhafazas, evlilik, mlkiyet, miras gibi medeni haklarn idamesi, zirai slahat, itimai ve shhi yardm ... ilah gibi messeselerin ve gayelerin
yer almas ve teminatta kavumas icap eder.
Artk esas tekilat meflumu ve tekaml hakknda bu toplu ve ksa
izahartan elde edilen neticeleri Tanzimat Ferman'na tatbik edebiliriz.
Ferman'n modern tekilat esasyelere giren hususattan hangilerini
ihtiva eyledii muhtevasnn tahlilinde grlecektir. Burada u noktay
derhal tebarz ettirelim ki: mnderecata ait fark veya eksiklik Fermannekli mahiyetini tayine messir olamaz. Keza Ferman'n isdariyle
gdlen maksadn metinde sarahaten ifadesine ve bu suretle ekli hviyetin bizzat vazii olan sje tarafndan tasrihine de lzum yoktur.
Esasen Tanzimat Ferman'nda bu hususta ne sarih ne de zmni bir iarete tesadf etmiyoruz.

Bu vaziyet karsnda geriye dier vesikalar delaletiyle Tanzimat


Ferman'nn sdannda tekilat esasiye siyasetine ve devlet faaliyetlerinin dinamik fonksiyonuna ait bir maksadn gdlp gdlmediini
tesbit etmek ciheti kalyor. Yukarda da temas ettiimiz gibi mnderi15
Bu hususta btn tekamle inebde olan Virginia'nn 1776 tarihli "nsan Haklan Beyannamesi" ve esas tekilat kanunu gzden geirilsin. ngilizce metin, G. A. Salander,
Vom Werden der Menschenreclte, Leipzig, 1926 s. 92-96'dadr. 16
Fransz Hukuku Beer beyannamesinin 16'nc maddesi: "Toute societe dans laquelle la garantie des droits n'est pas assure, ni la separation des pouvoirs determines
n'a point de Constitution" (Duguit ve Monnier, Les Constitutions ete. De la France,
1898 s. 3. 12 haziran 1776 tarihli Virginia beyannamesinin hususiyederi iin G.
Jellinek, Die Erkliirung der Mensclen und Brgerreclte, 3'nc tab, 1919, s. 82 ve
sonrasna baklabilir. 17
Smend tarafndan temsil edilen "Integration" nazariyetine mstenit esas tekilat mefhumu. Die Grundrechte ... der Reichsverfassung, s 9-10 .
. 46 Tanzimat Ferman 'nn Tahlili
catn tahlili, Glhane Hatt'nda ksmen fertlerin amme kudretiyle mnasebetlerine, ksmen de devlet faaliyetlerinin cereyanna ait hkmlerio yer aldn gsterecekt;i; Bundan dolaydr ki onu, "akvam Osmanile'ye baholunan hukuku hrriyet ve teminatn muhtevi bir berat"1 yahut "Hakiki hlr Charte Consitutionelle"
19
diye vasflandranlar hakl ve umumi bir kamiatin tercmandrlar. Fakat Glhane
Hatt 'nn bir Charte mahiyetini haiz olmas ve Osmanl esas tekilat
tekamlnde mebde kymetini tamas, henz Osmanl mparatorluu
kanunu esasisine telmihen, mezkfu Ferman'n "Devleti Osmaniyenin
tekilat hazrasnn esas sahibi"
20
addedilmesini icap ettirmez. Bu
iddiay ispat edebilmek iin Glhane Ferman'yla 1876 ve sonraki kanunu esasilerio ayni tekaml vetiresinin halkalar olduklarn veya
baz esaslar itibariyle aralarnda -tesadfliine phe olmayan- mabehet noktalar mevcut bulunduunu ileri srmek kifayet etnez. Sonraki kanunu esasilerio ana hatlaryla Tanzimat Ferman'na dayandklarn, aralarnda bnye ve zihniyet tecans bulunduunu ispat etmek
icap eder ki, bu da bizce kinci Abdlhamid'in Kanun-u Esassini ilan
ettii Hatt Hmarn'da Glhane Hatt'na mteaddit iaretlerde bulunmasna ramen 1
pek varit grlmyor.
Hele "Esas itibariyle srf idari bir ekli slahiyi (?!) natk olup hkmdarn salahiyeti vasia ve hkmeti mstekillesinin (?!} tahdidine
dair hibir kaydi muhtevi olmad" sarahaten ifade edilen byle bir
Charte'n "Devletin, bir ekli teceddde girmek zere bir inklab
mstahsen crasna arnade olduunu teyit" ettiine "Ve binaenaleyh
Hatt Humayunu mezkre; milletin bilahare istirdat etmek ihtimali
bulunan hukuku hakimiyetine bir senedi iptidai"(?i
2
nazariyle bakl-

mas icap eylediine dair hkmlerin, ayni sahifede ayni ahs tarafndan zikredilmesi gtr ve sathi tehisierin tenakuz ve isabetsizliine
en amaz bir delilidir. ifade itibariyle de sakatlk ve vuzuhsuzlua
rnek tekil edebilecek olan bu hkmlerdeki uurumlu tenakuzlarn
ilk sebebi, Tanzimat devriyle milli hakimiyet rejimi arasnda muhakkak bir rabta tesis etme gayreti, ikinci sebebi de hukuki messeslerin
mahiyetleri hakknda bilgisizliktir. Bu sebeplerledir ki dini otoriteye
de dayanan mutlak bir hkmdarn" salahiyeti vasa ve hkmeti
mstakillesine"(!?) hibir kayit vaz'etmedii tasrih edilen bir vesika,
birdenbire "Milletin bilahare istiradat etmek ihtimali olan hukuku hakimiyetine bir senedi iptidai"(!?) mahiyetine ykseltiliyor; "Devletin,
bir ekli teceddde girmek zere bir inklab mstah~e crasna
amade" bulunduunun ifadesi saylyor. Bugn artk herkese bilinen
18
Engelhard, s. 39.
19
Ed. Driault, yukarda zikredilen eser, s. 158.
20
Mehmet Memduh, Hukuku Esasiye ve erhi Kanunu Esasi Osmanl, stanbul, 1326, s. 4.
21
Ali Fuat Bagil, Esas Tekiliit Dersleri, cilt 1, s. 90 ile mukayese.
22
Ahmet Rasim, s. 238.
47 Yavuz Abadan
"ekli teceddt" ile "inklap"; "mutlakyet"ile "milli hakimiyet" mefhumlarnn delalet ettikleri farkl hukuki ve fill muhtevay burada terihe lzum grmyoruz. Tahlilimizin son ksm, bir dereceye kadar bu
noktalar da aydnlatacaktr. Bizim bilhassa ve derhal tebarz ertirmek
istediimiz nokta, Glhane Hatt'ndaki hkmlerin-yukarda da iaret
edildii vehile- bo ve hukuki tesiri olmayan szlerden ibaret bulunmaddr. Hakimiyeti milliyeye, Cumhuriyete hatta Merutiyete gidilmeksizin bir hkmdarn salahiyetlerine tahdidat vaz'edilebilir.
Nitekim Tanzimat Ferman, bunu yapmtr. Hkmdar, kendi iradesiyle kendi salahiyetlerini tahdit ediyor. craatnda dna kmayaca
ereveyi bizzat iziyor. Kudretinin istimal tarzn muayyen bir statye balyor.
c- Onun iindir ki, Tanzimat Ferman, -yukarda Tekilat esasiye
tekaml hakkndaki hulasamzda iaret ettiimiz neviden- bir Charte
mahiyetini haizdir. Charte, daha ziyade tekilat esasiye vcude getirme salahiyetini haiz sjenin tek tarafl bir hakimiyet tasarrufuna istinat ettii iin, mutlaka bir inklap mahsul veya neticesi olmasna lzum yoktur. Millete salahiyet verilmi husus! tekilat esasiye organlarndan (messisan meclisi gibi) kmad iin hkmlerinin deitirllmesi veya bsbtn kaldrlmas husus} bir ekle tabi deildir.
Onu sdar eden iradenin yine ayni neviden bir hakimiyet tasarrufu
bunu temine kafidir. Fakat deitirilmedii veya kaldrlmad mddete hukuken balayc bir kudreti haizdir. Hkmlerinin gerek
bnye gerek muhteva itibariyle dar manada kanuni emirler mahiyetini
tamamas, yani umumu ilzam edici bir kudreti haiz olmamas mmkndr. Fakat herhalde -bu hkmler, hakimiyeti ellerinde buL.du-

ranlarn riayet mkellefiyetinde olduklar normlar (dsturlar) dr. Onlar sdar edenleri ve dier kanun yapma vaziyende bulunanlar, hi
olmazsa direktif mahiyetini haiz olmak zere balarlar.
Btn bu mlahazalar, Tanzimat Fermanna aynen kabili tatbiktir:
"Hatt Humayunu ahaneleri ile ihsan buyrulan hukuk ve imtiyazat,
cemi nizarnat muktaziyenin ss aslisi"
23
dir. Yani Fermandaki hak ve
imtiyaz (hrriyet)'lara halel getirecek kaideler konamayaca gibi
ileride konacak nizamat, ancak bu ereve ierisinde vaz' olunabilir ve
mezkur haklarn gereklemesi iin muktazi hkmlerden terekkp
edebilir. Bizzat hkmdar, Hatt Humayunda "mnderi olan kavanini
er'iyenin harf beharf icrasna"ve "Mevadd esasiyenin fruatna dair"
bir meclisi meveret mahiyetini haiz olan "Meclisi Alkarn Adliyenin" ekseriyetilara ile kararlatrd hususta msaade eyleyeceine
yemin etmiti24
Hkmdar yemininde daha ileri giderek, mutlak haki23
Padiahn yukarda zikredilen hitabesine vzera ;e vkelii tarafndan verilen teekkr
mazbatasndan. Tam metin, Ahmet Rasim, s. 248.
24
Yemin forml, Topkap Arivi, 3084'tedir.
48 Tanzimat Ferman 'nn Tahlili
miyeti sebebiyle kendisine tevecch eden kaza salahiyetini de Fennann usul muhakemeye ait hkmleri dairesinde tahdide muvafakat
eyledii gibi "Vaz'olunmu ve olunacak kavaninin tayirini tecviz
buyurmyacan" tasrih suretiyle vaz kanun saHihiyetini de Fennann ruhuna aykn ekilde_kullanmayacan ve kullandrmayacan
teyit etmi bulunuyor.
Padiahn bu yemini, Glhane Hatt'ndaki "Canibi Humayunumuzdan hilafna hareket vuku bulmayacana ahit ve misak olunup"
fkrasna istinat ettii cihetle, tekilat esasiyelerden icras kanunen
tespit edilen yemin mkellefiyetine kyasen mtalea edilebilir. Baz
kanunlarda yeni tahta kan veya intihap edilen Devlet Reisinin yemin
mkellefiyetine yerine getirmemesi devlet reislii sfat ve salahiyetinin iktisabna mani olaca tasrih edilmitir. Tanzimat Fermannda
byle bir kayit olmamakla beraber, esasen vaziyet te bakadr. Ferman, hkmdarlk salahiyetini ifa esnasnda sdar edilmi bulunduu
cihetle yeminin ademi icras, Devlet Reislii sfatnn ziyana messir
olamazd. Ancak bu takdirde, padiah, bu mkellefiyeti ifa etmemekle
Charte'n hkmlerini ihlal etmi olurdu. Mamafih Glhane Hatt hkmlerinin mer'iyeti keyfiyeti, asla bu yeminin crasna muallak deildir. Fermann ihtiva ettii esaslar, padiahn mukarrer yeminine
bal olmakszn ilan ile, mer'iyete girmi bulunuyor. Bu sebeple yeminin icras zaman, hukuki deil ancak tarihi bakmdan ehemmiyeti
haizdir. Esasen yeminin padiaha kanuni bir mkellefiyet mahiyetinde
olarak tahmilinden maksat, Ferman hkmlerinin ekli mer'iyetini tesis etmek deil, belki ternaclisi teminatn istihsal eylemektir. Yemin
messesi, tekilat esasiye ile alakadar hkmlerin -tutulmamas halinde hukuki meyyideden mahrumiyet sebebiyle- ancak siyasi mahi-

yette bir teminat olmak zere yerlemi, fakat zamanla ve bilhassa


dini telakkilerin siyasi hayatta rolnn azalmasna muvazi olarak gittike ehemmiyetini kaybetmitir.
Btn bu izahat gsteriyor ki, Glhane Hatt, hukuken balayc ve
hkmdann salahiyetlerini tahdit edeci bir Charte'tr. Fakat modern
manasyla bir esas tekilat kanununun vasflann haiz deildir. ekli
bakamndan ehemmiyeti haiz olmayan mndericat ve muhteva farkn
bir tarafa braksak bile, sureti zuhur kaidelerin tertip ve tahrir tarz,
ekli mer'iyetin dayand esaslar itibariyle her iki messes arasnda
esasl farklar gze arpmaktadr.
Bir kere huku!ci ekil bakmndan Charte, ya bir iradei seniye,
(ferman, berat), yahut bir akit (mukavele)'dir. Halbuki modern esas
tekilat -menei ayni asla irca edilebilmekle beraber- bir kanundur.
Mcerret bu vaziyet, yazl ve tertip tekniinde farklar dourmaktadr. Bundan baka birinde hakim olan zihniyet -ktlenin tazyik neticesi de olsa- eklen hkmdarn kendi iradesiyle salahiyetlerine tahdider koymas, ferdi hak ve imtiyazlar ihsan etmesi; dierinde ise hal49 Yavuz Abadan
kn, kendi mukadderatnn tayininde bizzat aHikadar ve messir olmasdr. Meyyidenin birinde "Allah'n laneti" dierinde ise "millet vekillerinin kontrol"
25
olmas keyfiyeti, bize pek aync bir vasf gibi
grnmyor. Filhakika -hem de Allah adna- yemin mkellefyetini,
siyasi bir garanti halinde devlet reisierine tahmil eden modern esas
tekilat kanunlan (mesela, 1919 Weimar Kanunu Esasinin 42' inci
maddesi) olduu gibi, en kuvvetli teminatn millet mmessillerinin
murakabesinden' bulan Charte'lar (Amerika'daki ngiliz kolonileri
Charte'lan) da mevcuttur.
Glhane Hatt'nn, modem bir esas tekilat kanununun btn vasflann ihtiva etmemesi onun tekilat esasiye hareketi olarak kymetini kltmez. Mezk1r Ferman gerek bugnk esas tekilat kanunumuz, gerek dnk kanunu esasi ile alaka ve irtibat noktalarnn
cz'ilik ve sathiliine ramen, btn bu tekaml vetirisinin banda
bulunmaktadr.
d- Fermann ekline ait tahlilimizi bitinneden nce son bir noktann daha aydnlatlmasna lzum olduu kanaatindeyiz. Fermann
sonunda, "Dveli mtehabbe dahi bu usuln inallahi-teala ilelebet
bakasna ahit olmak zere Dersaadetimizde mukim bilcmle sferaya
dahi bildirilsn" fkras, "Trkiye gayrireit olduu iin bir vasiye
muhatr" ve "Tanzimat, dveli muazzama teminatnn ayrlmaz bir
unsuru" (lazm gayrimfarik) dur, ilh26
nev'inden hkmlerle karlatrlnca, gayriihtiyari bu tebligatn, Tanzimat Fermannn ekli
mer'iyetiyle mnasebeti hatra gelebilir. Bu ise varit deildir.
Yukanda iaret edildii vehile Charte'lann ilannn -bunlara daha
ok resmiyet vermek zere- sefrlere teblii eskiden beri umumi teaml meyanna girmiti. Tanzimat Fermanndaki: "bu usuln ... ilelebet
bekasna ahit olmak zere" ifadesi, Osmanl hkmetinin yabanc
olmad bir teamle gre hareket etmekte bulunduu zannn uyand-

rabilirse de devrin umumi siyasi artlan tebliin altnda baka endie


ve zaruretlerin de sakl bulunduu kabul ettirecek kadar kark ve mparatorluun aleyhinedir. Osmanl Devletinin harici siyaset bakmndan vaziyetini terih etmek mevzuumuzun haricinde olmakla beraber,
byk devlet sefrlerinin Bab- All nezdindeki -hassas bir istiklal
dncesiyle kabili telif olmayacak derecedeki- nfuzlanna ve yerli
yersiz mdahalelerine iaret etmek isteriz
27
Bu bakmdan Tanzimat
hareketi, biraz da ve hatta belki dahili messirlerden daha ok ecnebi
tesirler altnda vcut bulmu grnyor. Bu tesiri, yukarda
25
Ali Fuat Bagil, Esas Tekilat Hulaku, s.89'1a mukayese.
26
Ed. Dtiault, s. 157.
27
Ecnebi setirlerin Bablili nezdindeki teebbs, tesir ve mdahalelerinin haysiyet knc mahiyeti hakknda, Hayreddin (Vesaik Tarihiye ve Siyasiye, stanbul, 1326. 4. kitap, bilhassa 4'nc kitap ss. 16-38'de), canl misaller veriyor. Aynca Fatma Aliye,
Ahmet Cevdet Paa ve Zaman, 1328, ss. 25-27.
50 Tanzimat Ferman 'nn Tahlili
mevzuubahs ettiimiz hitabesinde "Devleti Aliyemizin dost ve
muahidi ol m devletler tarafndan vaki .. tebligat dostane ve tevsikat
halisaneye nazaran derdest baz mevaddn dahi .. ilah." fkralan ile
bizzat padiah, kabul ve tesifirt ediyor. '
Lakin Tanzimat Fermannn sdannda siyasi ve ecnebi tesirierin
pay ve derecesi ne olursa olusun bu, hukuki vaziyete messir olmaz ...
Mesele, i ve d hukuk mnasebetini alakadar eder. hukukun
mer'iyeti ise devletleraras teess eden hukuki mkellefiyetierden
mstakildir.
Hatta devletleraras hukuka gre giriiimi bir mkellefyetin,
memleket ierisinde hukuki mer'iyet kazanmas da kanun yapmasalahiyetini haiz makam tarafndan tasdikine baldr. D hukuka ballk
bakmndan devlet, olsa olsa herhangi bir i hukuk kaidesine istinaden, devletler aras hukukla yklendii bir mkellefyetten kendini
kurtaramaz. Devletler aras hukukun ncelik ve stnl dncesine
ancak bu nispette itirak ve ittiba edilebilir. u halde ne Fermann hkmleri, devletin harici hukuk esasatma tebaan giritii mkellefyetlere, ne de devletler aras hukuk kaideleri, i hukuka takaddm ederler.
Bu umumi esasata ramen devletler aras bir anlama ile akitlerden
birinin siyasi stats bir btn halinde tayin ve tespit edilmise, artk
bu devletin, dierine tabi ve bal olmasn amir, yani onun himayesine girdiini gsteten bir ekil vcut bulmutur. Bu takdirde mezkUr
devletin stats tamamen muahedenin mer'iyetine bal bir mahiyet
alm olur.Bu itibarla Ali Paa, Paris Konferansnda dveli muahidenin, 1856 tarihli Hatt Humayun mnderecatn resmen "senet itti-haz
etmeleri" talebine iddetle itiraz ederken, ne yaptn pekala biliyordu. Eer bu hkm, muahedemetnine girseydi Osmanl mparatorluu, hukuki istikliUini kaybedecek, esas tekilat meselelerine ait
statsnn mukadderat, bir muahedenin mer'iyetine balanacakt.

Muahedede mezkiir hkm deimedike bu stat hkmlerine aykn


bir dahili hukuk kaidesi vaz'edilmiyecekti. Bunun iindir ki uzun mcadelelerden sonra 1856 Isiahat Fermanna ait tebligat byk devletlerin iyi karladklann ve fakat bu "tebligatn" mezkUr devletler iin
umuru dahiliyeye herhangi bir mdahale hakk bah~etmediini tespit
eden bir fkra zerinde anlald. ( dokuzuncu madde)
8
.
1839 Fermannn sefrlere tebliinde bundan daha farkl bir vaziyet
vardr. Tanzimat Ferman hakkndaki tebligat, mesbuk talep zerine
ve resmi bir konferans halinde toplanm devlet mmessillerine deil,
hkmetin arzus:yl ke11iliinden stanbul' daki sefrlere vaki oluyor.
Bu sebeple "tebli"in hukuki mahiyeti, resmi bir beyandan ibar~t kalp
ecnebi devletlere kar devletler aras hukuka istinaden giriiimi bir
28
Engelhard, s. 126 ve 127 ile mukayese.
51 Yavuz Abadan
mkellefyet manasn tamad gibi mer'iyet bakmndan i hukuk
ile d hukuk arasnda herhangi bir mnasebette tesis etmiyor.
II
F ermann fikri muhtevasn tahlil ederken metne kr krne bal
hareket etmektense onu, hkmlerinin mahiyetierine gre bir tasnife
tabi tutarak mtalaa etmei tercih ediyoruz: Hukuki dogmatik bakmndan metin, esasiye, idare, ceza, usul hukukuna ait baz prensipleri
ihtiva ediyor. Fakat enstitsyonel alakalan hasebiyle bu esaslar iki
grup halinde toplamak mmkndr:
1- Farksz bir surette btn tebaann ahsi emniyet ve ferdi haklarna ait garantiler ve bunlarn flen tahakkukuna matuf ceza ve usul
prensipleri. 2- Mali, askeri, adli hususata ait baz idari esas ve
tedbirler ... Bu iki grubun da muhtelifksmlar ihtiva ettii aka grlyor.
2- ahsi emniyet ve ferdi haklara ait esaslarn mtalaasna balamadan nce Fermann mukaddemesi [Pn?ambule] zerinde durmak
lazm geliyor.
a- Esas tekilata ait her kanun ve emimarnede olduu gibi,
mukaddeme, Ferman vcude getirmekten maksat ne olduunu aada hulasa ettiim ekilde izah etmee alyor: Devletin kudreti, tebaann refah en yksek dereceye ykselmiken yz elli seneden beri
birbirini kovalayan gaileler ve mtenevvi sebepler dolaysyla devletin
bnyesi zafa uram, eski marnurluk yerine fakr sefalet kaim olmutur. Eski ykseliin sebebi "ahkam celilei Kur'aniye ve kavanini
er'iyeye kemaliyle riayet" dn arnili ise aksine harekettir. "
kavanini er'iye tahtnda idare olunnyan memalikin payidar olamyaca" ak bulunduundan memleketin iman, halkn refah hususunda gerekli tedbirler alnmaldr. cap eden faydal ve matlup tedbirler alnrsa memleketin corafi mevkii, mmbit arazisi, halkn kabiliyet ve istidad be on sene zarfnda mesut neticeler doumbilecek
vaziyettedir. Bunun iin memleketin hsn idaresine yarayacak baz
yeni kanunlarn vaz ve tesisi lazm ve mhimdir.
Bu izahattan anlalyor ki Tanzimat Ferman'n vcude getirenler,

arneli bir zihniyetle hareket ederek devletin ziifn ve memleketin fakrn idrak etmilerdir. Bunun izalesi gerektir. Derdin tedavisi iin marazn illetini tehis lazmdr. Tehis. Marazn, "Ne er'i erife, ne de
kavanini mnifeye inkyat ve imtisal olunmamasndan" doduu merkezindedir. Binaenaleyh tedavi iin "kavanini cedide" vaz'na lzum
vardr.
Glhane Hatt mukaddemesindeki dncenin u mantki seyrini
daha ksa ve daha ak bir surette tekrardan maksadmz, ilk hkmlerle son istidlal arasndaki tenakuzu her gze grnr bir surette can52 Tanzimat Ferman 'nn Tahlili
landrmaktr. Bu tenakuza ecnebi mellifler tarafndan da tamamen
baka bir esastan hareketle iaret olunmaktadr. Onlara gre: gayrimslimlere, Mslmanlarn haiz olduu ayni hukuku baletmek
Kur'an hkmlerine mugayir(iir
29
. '
Biz, ecnebi mellifleriLileri srdkleri tenakuzun varit olup olmadn burada tetkik edecek deiliz. Yukarda dini esaslara dayanan bir
devlet ierisinde milli duygular inkiaf etmi ktleleri bir kudret etrafnda ve bir maksat iin toplamann imkanszlk derecesindeki glne temas etmitim. Gl douran asl arnili de gayrimslim
ktlelerin Osmanllkla; yani imparatorluun siyasi otoritesiyle barmaz zihniyetierinde aramak gerektir.Hakikati halde Osmanl imparatorluunu idare edenlerin dini bakmdan azami tesamh (Tolerans)
gsterdikleri muhakkaktr. Daha Tanzimat'tan nce kinci Mahmud'un "bundan byle tebaamdan Mslmanlar ancak camide, Hristiyanlar kilisede, Musevileri havrada tanmak isterim"
30
szn
sarfetmesi, dini ayin haricinde tebaasndan hibirini dierinden ayrmak istemediine vazl bir delildir. Reit Paa'ya nisbetle daha az
kozmopolit bir dnce sahibi olduuna phe olmayan yine Tanzimat
ricalinden Rza Paa'nn Midilli'de muhtelif cemaat mmessilleri huzurunda irat ettii "cmleniz bir imparatorun tebaalar ayni babann
ocuklarsnz"31 cmlesini ihtiva eden nutkunda, muhtelif unsurlar
arasnda msavat tebarz ettirmesi, dini msamahann o devre hakim
bir kanaat olduunu gstermee kafidir sanrm. Esasen Tanzimat'a
hakim dnce, anasn Osmaniyenin msavatn teminden ibaretti
32
.
Buna mukabil gayrimslim aznlklar Mslmanlar hakknda mtekabil hisler beslemek yle dursun, daima harite himaye aramlardr.
imparatorluk hkmeti kendilerine hak ve imtiyazlar bahettike onlarn Trk hakimiyetinden kurtulma arzular iddetlenmi, d Hristiyan
devletlere alaka ve inhimakleri artmtr. Bu vaziyeti Engelhard da
tasdik ediyor
33
.
Bundan daha ok mhim olan ve zerinde durulmas gereken
nokta, Tanzimat Ferman mukaddemesinde dldne yukarda ia-

ret ettiimiz tezat ve tenakuzun izahdr. Filhakika er'i hkmlere


bal kalarak yeni hkmlerin vaz' nasl mmkn olabilir? Avrupa'daki terakki ve inklaplarn itimai ve iktisadi artlarda yaratt
yenilikleri karlayacak ve bu deiikliklerden msteessir olan Osmanl cemiyeti bnyesinin ihtiyalarna uyacak yeni esaslar, elbetteki
dini hkmlerden "karlamazd. O halde Tanzimat Ferman, daha
29
Engelhard, s. 39-40. Aynca~ A. Snni, Tarihi Medeniyet, Selanik, 1328 (Charles
Seignubus'ten iktihas s. 233-234) ile mukayese.
30
Engelhard s. 37. Ed. Driault, s. 136.
31
Engelhard s. 68; Ed. Driault, s. 158.
32
Hayreddin, Vesaik, kitap 4, s. 7 ile mukayese.
33
s. 54.
53 Yavuz Abadan
mebdede prensipsizlie dyor demektir. Ferman hazrlayanlarn
bunu mdrik bulunup bulunmadklarn tayin etmek ne kadar g ise o
kadar da mhimdir. Zira btn Tanzimat Ferman'nda organizasyon
prensibi mahiyetini haiz yegane hkm, bu mtenakz dnce kskac
arasna skm bulunuyor. Devlet faaliyetine fertlerle mnasebetine
ait mstakbel nizam, dini esaslar zerine mi kurulacaktr, yoksa hayatn icaplarna uygun yeni prensipler zerine mi? Vaka sualin cevab
Tanzimat'n muvaffakiyetsizliiyle :fili bakmdan verilmi bulunuyor.
Ancak nazari bakmdan bu dm zmeye yarayacak her vesika ve
tetkikin kymeti, inkar gtrmez. ahsen byk deer bitiimiz bir
vesikann delaletiyle bu noktay bir dereceye kadar aydnlatabileceimizi umuyoruz.
Mevzuubahis vesikadan, Tanzimat Ferman esasatnn bir heyet tarafndan mzakere ve tesbit edildii, padiahn, el yazs ile buna yapt mukaddemeden de mezkr esasat tasvip ve tahsin eyledii anlalyor. (Topkap arivi-3084). Bu vesika, mnderecatnn ekseriyeti
azimesi itibariyle -ikisi karlatrlnca grlecei vehile- Tanzimat
Fermanna uymakta ise de tertibinde ve baz noktalarda tehalfler
arzetmektedir. Orada da uiun zamandan beri "Ne alkarn celilei
Kur'aniyeye ve ne kavanini mnifeye" riayet olunmad tespit edildikten sonra "bir taraftan dahi trl mevadd zulmiye ve muamelat
edide zuhura gelmesinden dolay memaliki Devleti Aliyeleri
harabiyete yz tutmu ve bu cihetle elhalet hazibi cereyan eden usul
muhtelle btn btn bozulup ta mceddeden bir sureti idare
vaz'olunmadka ve herkesin can ve mal ve rz ve namus maddelerinde emniyeti kamilesi hasl olmadka yani nizamat denilen eylerin
evvelemirde esas yaplnaclka ilimata dair ne yaplsa merkezi matluba gtrlmek mmkn olamayaca ve imdiki usuln baka ve icras takdirinde Devleti Aliyeleri iin tahsili kuvvet ve rneknet etmek
aresi bulunamayaca ... ilah" denmektedir.
Bu metin, Tanzimat Fermanna ait noktay aydnlatyor. Bir
kere Fermann, esas tekilata ait hkmleri ihtiva etmesi lazmdr.

nk nizamatn istinat edecei esaslar (yani tekilat prensipleri) tesbit edilmedike teferruata ait ne yaplsa matlup neticeyi temin etmez.
Saniyen memleketi harabiye gtren yalnz er' i hkmlere riayetsizlik deildir. Trl trl zulmler, iddetli muameleler, kimseden
mal, can, namus enniyeti brakmad iin bu neticeyi davet etmitir.
ifade tarzndan devlet kudretinin sarslmasnda bu noktann, dini
esaslara riayetsiziikten ok daha kuvvetle messir olduu, binaenaleyh
daha ok ciddiyede nazar itibare alnmas icap edecei tebarz ediyor. Layiha, bu ksmnda halk ktlelerinin hrriyet itiyakna emsalsiz
bir vuzuhla tercmen olmutur. Nihayet, tamamen bozulmu olan
mevcut usuln btn btn kaldrlmas ve yerine bsbtn yeni bir
idare tarznn konmas zaruridir. Eski usul devam ettii takdirde dev54 Tanzimat Ferman 'nn Tahlili
!etin yeniden kudret kazanmasna imkan yoktur. u halde bu yeni
idare tarznn yeni dnceler ve prensipler zerine kurulmas gerektir. Esasen mevcut dini kaidelere istinat etmesi icap etseydi "evvelemirde esas"n yaplmasnaltr2um kalmazd.
Her esas, asl Permanda ifadenin arball yznden, btn
dinamizmini ve vuzuhunu kaybetmi sraiyle: "kavanini muktaziyenin
mevadd esasiyesi", "esbab mtenevvia", "kavanini cedide" eklinde
cansz, klie tabirler klna girmitir. Binnetice er'! hkmlere ait
atflar lehine muvazene bozulmutur.
izah edilen u vaziyette gre, Fermann birka yerinde tekerrr
eden er'i erife imtisal ve ballk teminatnn prensipsel olmaktan
ziyade ekli ve zahiri bir mana tamas daha ok akla yakndr. Esasen muhtelif mezhep ve din e mensup unsurlar arasnda tam bir msavat teminini; kurtuluunun esasl lazimelerinden biri olarak derpi
eden bir devletin, btn tebaasnn dini gr birliini, mevcudiyetinin
temel art saymasna imkan yoktur. Bu itibarla Tanzimat Ferman'nda prensipsel bir kynet almas muhtemel olan yerlerde de er'i
erif, siyasi aktivitesiyle ideolojik dinamizminden syrlm pasifst,
hmanist bir Mslmanlk telakkisinin, dnyevi ve niversel bir yaay nizarn ve sistemi ................. (ehresini tayor.Bu vaziyette ahkarn) .... er'iye, dini ve siyasi bir mnferet sebebi deil, bilakis her
insan olunun hayat, eref ve mlkn koruyan sosyal bir istikrar ve
nizarn unsurudur.
Bize gre btn bu mtalaalar, Tanzimat Ferman'nn bu vakte kadar kasten veya hataen gzden kanlm hakiki tandansn gstermekle beraber, hkmlerimizde hibir zaman devrin umumi vaziyetini
hesap harici brakmamak lazm gelir. Asla unutmamaldr ki, daha
kinci Mahmud'un ulemasnn sade mezhep ilerine kanmalan lzumunu sylemi olmasna (Engelhart, s.22) ramen, hkmdar, Allah'n yeryznde glgesi ve vekili sayan bir hakimiyet telakkisi henz yklmam hatta temelinden sarslmamtr bile. Destrilhes'in
"Medeni ve siyasi msavatn en mkemmel teminat" (yukarda zikredilen eseri, s. 235-236) addetmekte hakl olduu dnya ve din ilerini
ayrma prensibi gereklememitiL Hatta bu prensibin Avrupa'da bile
bir asrdan beri mnakaa mevzuu olmasna ramen kat'i' zaferine
hkmettirecek bir vaziyet yoktur. Bizde ise ulema snf kuvvetli ve
dini siper ederek kazand kudretli mevkii ve byk nfuzu muhafaza

hususunda uyank :ye azirnkardr. Bu vaziyet karsnda, Osmanl imparatorluunda yapmak tasavvurunda bulunduu yenilik ve slahatn
az veya ok muvaffakiyetle temevv etmesini dileyen iyi grl bir
devlet adamnn mezkur snf kukulandrmayacak tarzda baz tavizlerde bulunmas zaruridir. Tanzimat Fermanndaki dineve er'i erife
imtisal teminatn, bir de bu bakmdan manalandrmak hatal olmaz.
u noktay da unutmamaldr ki dini tolerans dncesi, gerek Ame55 Yavuz Abadan
rika ve gerek Avrupa slahat ve inkHip hareketlerinde de sonradan ve
mstakil arniller tesirinde tedrici surette yerlemitir. Milll inklabmzn daha balangcnda takarrr etmi bulunan laiklik prensibinin esas
tekilat kanununa tamamen mal edilmesi iin -muayyen znrelerle
kar reel artlarn icap ettirdii taviz dncesiyle- 928 senesine kadar beklenildii de dnlrse Tanzimat' , bu sebeple tahteye mahal
kalmaz sanrm.
b. Hakiki organizasyon prensibine ait bu tek cihetin mnakaasndan sonra, Tanzimat Ferman'nn vergilere, idari, adli, cezai ve sair
hususata mteallik teminat ve esastan mrekkep metni ierisinde, phesiz ki en ehemmiyetli mevkii, "eniyeti can ve mahfuziyeti rz ve
namus ve mal" maddeleri igal ediyor: Bunlarn "tayini vergi ve asakiri
muktaziyenin sureti celp ve mddeti istihdam kaziyeleri" ile birlikte
"kavanini muktaziyenin mevadd esasiyesi" olduu bizzat Ferman'n
sarabati cmlesindendir. Bu sarahat ile "eniyeti can .. .ilah." maddeleri, esas tekilata ait prensipler deerini kazanyorlar.
Esasen can ve namus dorudan doruya mal da bir vasta olarak
ahsiyetin z hayat ve faaliyet sahasna dahil unsurlardr. Bu itibarla
bunlara ait eniyet hkmlerinin mahiyete medeni haklar zmresine
girmeleri tabiidir. Fakat bu haklar, yaplacak lzumlu kanunlarn esas
maddelerini tekil edince devlet tekilat ve gayesiyle muayyen bir garanti kazanyorlar demektir.Yani devlet nizamlarnn vaz'nda keyfi
bir surette hareket edilmeyecek, mal, can ve namus eniyetine dokunulmayacaktr. Grlyor ki bu suretle vaz kanun iin, faaliyetinde
tabi olaca bir programn ana hatlan izilmi oluyor.
Glhane Hatt ve ona takaddm eden layiha, bunlar birka yerde
tekrar etmek suretiyle Ferman'n en esasl hkmleri olduklarn tebarz ettirmilerdir. Hatta ilk bakta btn metin, bu esaslar etrafnda
toplanm grnyor. Gerek bu vaziyet, gerek 856 Isiahat Fermannn, "Glhane'de kraat olunan Hatt- Hmayunum ile ve Tanzimat
Hayriye mucibince her din ve mezhepte bulunan kaffei tebaai ahanem hakknda bila .istisna eniyeti can ve mal ve mahfuziyeti namus
iin taraf erefi padiahanemden vait ve ihsan olunmu olan~minat. .. ilah" (Dstur, cilt I. Sahife 8) eklinde aynen mezkur esaslar
tekrar etmesi, bizzat Ferman' isdar eden Hkmdarn, gerek bu teminata verdii ehemmiyet ve gerek mezkUr hkmlerin mahiyeti hakkndaki dncesini meydana kor.
Fermann bu teminat hakknda serdettii esbab mucibe u ekilde
hulasa edilebilir: Dnyada can, rz ve namus en aziz eylerdir. Bunlar
tehlikede gren kimse, yaradltan hyanete meyli olmasa bile mecburiyede kt hareketlere kalkabilir. Halbuki bu hususta eniyet teesss
edince herkesin ii gc sadakat ve istikamet dairesinde devlet ve

milletine hizmetten ibaret olur.mal eniyeti kalmad takdirde de


kimse devlet ve milletine snamad gibi mlkn i~arna alamaz;
56 Tanzimat Ferman 'nn Tahlili
endie ve straptan kurtulamaz. Halbuki mal ve mlknden emin olann ahsi kazanc genileyecei, ii dzelecei gibi vatan ve milletine
kar ballk, hizmet ve(qlakarll da._artar .. Binaenaleyh kimsenin
rz ve namusuna tasall1t vuku bulmamak mal ve mlkne mdahale
edilmemek, hi kimseniif mahkeme karar olmakszn -gizli veya ak
ldrlmek veya zehirlenmek suretiyle- canna dokunulmamak esastr. Bu hususta btn tebaaya "emniyeti kamile verilmi"tir.
Bu mlahazalar, mezk1r teminatn verilmesine messir olan esas
dnceyi meydana koyuyor. ahsi emniyet, ferdi ve umumi saadet ve
refahn esasdr. te bu noktada Tanzimat Fermann, umumi fikri ve
hukuki tekamle balyan dnceyi yakalam bulunuyoruz: Ta eskia Yunan ve Roma tefekkr ile balayp, ilk defa XVII. asrda
Grotius'la birlikte bir sistem haline giren tabii haklar
34
telakkisi, insanla birlikte doan tpk tabiat kanunlan gibi deimez ve bozulmaz
haklardan bahseder. nsan dier canllardan ayran akll hviyete ve
bassaya bal byle bir hukuk telakkisinin merkezi skieti ahsiyettir.
nsan bir ahsn olmak itibariyle kendisine tevecch eden salahiyetlerin yani menfaatlerin (sbjektif haklar) objektif hukuk tarafndan korunmas lazmdr. Fertlere ait bu sbjektif haklar, devlete kar da hkm ifade ederler. u halde devlet kudreti insan ahsiyeti karsnda
durmaldr. Her ahs, varl ve insan olmas icab, saadet ve emniyete olan cehdinde serbesttir. Bu cehdi devlet, durdurmak yle dursun, bilakis tevik etmek vaziyetindedir. Devlet, bizatihi gaye olmayp
fertlerden terekkp etmesi itibariyle insaniann refah ve saadeti hali,
esas vazifesidir. Bu nazari esaslann arneli neticesi, ilk esas tekilat
temeli olan haklar beyannamesine [1776-Virginia Bill of Right] giren
bklnetin vazife ve mahiyetine ait nc fkradr. Burada,
hk1metin, umumun menfaati iin hak, millet ve amme emniyetini
koruyacak surette kurulmas lazm geldii ve en iyi ve en mkemmel
hk1metin, saadet ve emniyetin en yksek derecesini elde etmek kabiliyetinde [ Capable of producing the greatest degree of happin es and
safery] tecelli ettii beyan olunuyor
35
.
Umumi refahn de esas olan ferdi saadet ve emniyetin k noktas da, insan ahsiyetinin serbeste inkiafdr. Tabii hukuk, bu inkiaf
serbestisine esas tekil etmek zere fera caiz olmayan haklar mef34
Bu telilkkinin mahfyet ve esaslan hakknda, Yavuz Abadan, "Grotius ve Tabii Hukuk" yazsna baklabilir. (Cemi! Bilse!' e Armaan, stanbul, 1939 s. 525-566).
35
Amerikan Charte' ile Tanzimat Ferman arasndaki bu zihniyet itiraki, hite garip
grlmemelidir. Dorudan doruya mnasebet ve tesiri ispat etmek imkan yoksa da
19'uncu asnn ilk yllannda Avrupa'daki elilerin hkUmet ekilleri hakknda Bab-
Ali'ye raporlar verdiklerini, 1805-1808 senelerinde Kayserili Mehmet Day ile Giridi

Mustafa Day'nn Amerika'ya seyahatlerini, binaenaleyh Yeni Dnya'nn Osmanl


mparatorluu'nda klliyen mehul bulunmadn hatrlatmak isterim. (Tarih Semineri
Dergisi II., 1938, istanbul, s. 219-223 ile mukayese).
57 Yavuz Abadan
humunu ve sistemini koruyor. Thomasius'a gre ftri ve bu itibarla
hibir suretle devr fera caiz olmayan bu haklan drt esasta toplamak mmkndr: Hayat, hrriyet, eref, mlkiyet. Btn dier haklar,
bu drt esastan itikak ederler.
Sonradan bu tabii hukuk felsefesi doktrini, mspet hukuk sahasna
gemek suretiyle hemen bugnk btn esas tekilat kanunlannn bir
ksmn tekil eden "amme haklan" veya "esas haklar" katalogu vcut
bulmutur. te Tanzimat Ferman da esasnda -bugnk vaziyete nazaran ok maldut sayda olmak zere- byle bir haklar katalogu ihtiva
ediyor. Yalnz Ferman, erevesini o kadar dar tutmutur ki ierisinde
sarih bir surette nazari dncenin tespit ettii drt hak bile girmemitir. Karlatralm: Glhane Hatt, mspet hukuka ait esaslar
vaz'etmek dncesiyle o zamanki hukuki kltrn de vaziyetine uygun olarak, mahhas tabirleri tercih ediyor. Emniyeti can diyor, hayat
hakk karl "Mahfuziyeti rz ve namus"tan bahsediyor; geni ve
umumi manasyla haysiyetli bir ahsiyetin eref hakk haleldar edilmeyeceini kastediyor. Bu itibarla saf dilane bir endienin ifadesi de
olsa, "rza taaruz, adet ve adabmza klliyen muhaliftir", "rz padiahndr" ilah36
nev'inden mlahazalarla bu tabirin Glhane Hatt 'nda
kullanlmas sebebini kefedemeyen zihniyet, ruh ve manaya dejl
lafza bal kalyor: Esasen ecnebi mellifler rz ve namus yerine tek
kelime kullannakla isabet ediyorlar
37
Mahfuziyeti mal tabiri de tamamen mlkiyet hakkna tekabl ediyor.
Drt esas ftri haktan Ferman'da sarahaten zikredilmemi bulunan
hrriyet hakkn da zmnen mevcudiyetine hkmetmek lazmdr. Bugnk esas tekilat kanunumuz gibi, baz mevzuat bu hakk da sarahaten ifade ederler. Ancak biroklan bunu yapmadklan halde can,
mal ve eref hakianna ait teminatn heyeti umumiyesinden umumi bir
hrriyet hakknn zmnen mevcudiyeti neticesi kanlr. Bu umumi
hrriyet hakknda kastedilen esas mana, hi kimsenin kanuni bir sebep
olmakszn haklannda tecavze maruz kalmamasdr. Bizzat hakimiyeti elinde bulunduran da vatandan hrriyet ve haklan sahasna kanunsuz mdahalede bulunamayaca gibi emir ve nehilerle deiiklikler de yapamaz. Bu maddi, gayrikanuni cebir ve mdahaleden muafiyet hakkna tekabl etmek zere usul hukukunda hakkn ihlali halinde mstakil kaza salahiyetini haiz mahkemelere mracaat ve mdafaa ekli haklan mevcuttur (Aadaki C fkrasyla alaka). Bu dncelerin esasat Glhane Hatt 'nda yer almtr.
36
Abdurrahman eref, s. 52.
37
Tanzimat Fermannn Almanca tercmesinde bu makamda "Ehre" tabiri kulland
git (Kraelitz, Greifenhorst, s.I6).(Etat present de I'Empire Otoman "honneur" (s.3)

diyor ki her ikisi de erefkelimesiyle ifade edilebilir.)


58 Tanzimat Ferman 'nn Tahlili
Tanzimat Ferman'nn esas haklar hususunda mmsik davrandna iaret ettik. Osmanl mparatorluunda liberalizmin henz kklememesi ve bujuvazi'"Sinfnn hakiiniyet tesis edememesi neticesi
olacak ki kelam, matbuat, itima hrriyetlerine bilhassa say ve arnele
ve ticaret ilah, serbestisine ait esaslar, hi mevzubahis edilemiyor.
Mamafh tabii hukuk doktrinine uymak icap ederse bunlann saylan
esas haklar ierisinde nndemi bulunduklanna hkmetmek gerektir.
Esasnda daha ok vaz kanun iin program veya direktif mahiyetine mteaddit kereler iaret eyledirniz mezkr teminat, -nelerden
ibaret bulunursa bulunsun- herkese msavi surette tevecch eder; binaenaleyh Mslman ve Trk olmayanlara da amildir. Esasen "her
din ve mezhepte bulunan btn tebaa"ya aidiyeti mtemadiyen tasrih
edilmektedir.Bu suretle hrriyet ve esas haklar teminatyla msavat
prensibi yekdieriyle sk sk alakalanm ve badam oluyor. Uiyihann sonunda Ferman hkmleri hililfna hareket edeceklerin tecziyesinden bahsedilirken "meratibe hatr ve gnle baklnayp yani ashab
meratip ve ahdinas seyyan tutulup" ibaresiyle -fli ve itima1 farklara
ramen- hukuki msavat (kanun nazannda birlik) esas tespit edilmi
bulunuyor. Bu esas, biraz ekil deitirerekFermanada girmitir (mukayese).
c-Teminat altna alnm bulunan ahsi emniyetin himayesi iin gerekli messeselerin kurulmas icap eder: Bunu temin edecek olan meyyideleri de ceza ve ceza usul sahasnda tesis etmekten baka are
yoktur. Tanzimat Ferman bu ciheti C:e derpi etmi bulunuyor. Kanunlara aykn hareket edenlerin hatra ve gnle baklmayarak layk
vehile tedibine yarayacak bir ceza kanunu yaplmasn emrediyor.
Alenen muhakemesi cra edilip de hkm verilmedike kimse hak-.
knda ak ve gizli idam ve zehirierne caiz olamayaca, sulu kimsenin, kababatinden veresesinin mes'ul tutularak hukuku irsiyelerinden
mahum edilemeyeceklerini (bu tedbirleri icap ettiren sebepler hakknda Abdurrahman eref, s. 53; Engelhard, s.43-44'e baklabilir) tasrih eyliyor. Btn bu hkmlerden kan manaya gre, ahsi masuniyeti bilhassa kudretli ve nfuzlu ehasn keyfi hareketlerine kar koruma maksad gdld anlalyor. O vakte hasolan kanunsuz ve
keyfi hareketler, umumimahiyettekibir hkmn devrine ait bir ifade
karakteri tamasn icap ettiriyor. Mamafh umumiyetle de cezalandm,a salahiyeti amme otoritesiyle alakadar bir keyfyet olduundan
ceza usul ile daha ok zayf olan kimse korunmak gerektir. Bu dnce neticesi mdafaac hakk ahsi masuniyetin en kuvvetli teminatndan biri olarak yerlemitir. Yine ahsi emniyet, kimsenin keyfi olarak tevkif, hapis ve tazyik edilmemesini, haksz takibata maruz kalmamasn icap ettirir. Btn bu hususlarda mahkemenin aleni yaplmas en kuvvetli garantidir. Fakat bundan daha mhim olan esas
nokta, su ile ceza arasnda bir nispeti adile gzetilmesi, kimseye ka59 Yavuz Abadan
nunsuz ceza verilmemesidir (Nulla poena sine lege priori kaidesi).
Tanzimat Ferman, aleni muhakeme usul tesis ve kanuna aykn her
trl hareketi ceza tahdidi altna vaz'etmekle esasen garanti ettii

ahsi emniyetin icabat olan btn bu esaslan, bir kere daha teyit etmi
oluyor. Ferdi haklar teminatiyle aHikadar olarak ksaca iaret ettiimiz
bu noktalann daha ziyade tafsili mevzuumuzun dndadr.
2- Glhane ~att'nn geri kalan hkmleri, tamamen idare hukuku
sahasna aHikadar etmektedir. Bunlan Wali ve askeri, adli sahadaki
tedbirlere ait esaslarla baz idari tekilattah ibaret iki esasa irca ve mahiyetlerine ksaca iaret edebiliriz.
a- Ferman, vergilerin tayini ve askerin celp ve istihdam hususlanlll yaplacak kanuniann esas mevzulanna ait meseleler olarak tesbit\
ettikten sonra icra makamianna direktif mahiyetinde olmak zere baz
noktalara iaret ediyor. Memleketi mdafaa iin askere ve dier masraflara, bunlar iin de paraya ihtiya vardr. Bu paray temin edecek
vergi ile memleketi koruyacak askerin toplanmasnda, bu vakte kadar
cari kt usulleri terk edip herkesin kudreti nisbetinde yani nisbi msavat dahilinde itiraki temin etmek gerektir.
Vergi cibayetinde daha eskiden cari olan "yedi vahit" yani inhisar
usul kalkm ise de yerine kaim olan iltizam usul, daha az zararl
deildir. nk mltezim ve muhassillerin halka zulm etmelerini,
keyfi tahsilat yaparak memleketi soymalann mucip olmakta; bu suretle de iktisadi ve zirai hayat felce uratmaktadr. Hatta bizzat Abdlmecit, iltizam usuln "sirkati mevvele" diye tavsif etmitir38 . u
halde bu usuln deitirilmesi, hi kimseden kudreti nispetinden fazla
bir vergi alnmamas, devletin btn masraflannn bir kanun ile tayin
ve teybin olunmas lazmdr.
Bu vakte kadar cari asker alma usulnde eyaletlerin nfus vaziyeti
nazan dikkate alnmad gibi askere alnanlar ilanihaye istihdam
olunmaktadr. Bu ise, memleketin baz ksmlannda nizamszl, ticaret ve ziraat ilerinin sekteye uramasn davet etmekte ve dier yandan askere alnaniann usandnp ilitura drmektedir. Bu ktlkleri
nleyecek tedbirlerin alnmas, askerlikte mnavebe usulnn tesisi
zaruridir. Gerek vergi ve gerek asker ilerinin tanzimi hususunda gerekli kanunlar yaplmaldr.
Adli hususata ait esaslara bundan nceki fkrada temas edildi. Burada idari hukuk ile alakadar olmas hasebiyle son olarak zikri icap
eden bir nokta da memurlann vaziyetidir. Memurlara kifayet edecek
maa tahsis edilmitir. Bu kaide haricinde kalm, maa kifayetsiz
olanlar varsa vaziyederi slah edilmeli, fakat herhalde mlkn
harabisine en byk sebep tekil eden ve esasen er'an da menfur olan
38
Fatna Aliye, Ahmet Cevdet Paa ve Zaman, 1332, s. 93.
60 Tanzimat Ferman 'nn Tahlili
"rvet maddei kerihe"sinin bir daha vuku bulmamas hem de bir kanunu kavi" ile temin olunmaldr.
Btn bunlanbir tekhukuki esasa irca etmek mmkndr: Kanuni
idare prensibi ... Filhakika istenilen ey modem idare hukukunda olduu gibi memurlarn keyfihareket ve craatn nleyip salaliyetlerini ancak kanunlarla izilmi ereve dahilinde istimal etmelerini temindir.
b- dari tekilat mahiyetinde olmak zere Permanda iki messeseye iaret vardr. Btn yukanda zikri geen hususata ittifak ara ile
karar verilmek lazmdr. Mzakere ve karara balanacak ilerin ok-

luu mevcut "Meclisi Alkarn Adliye" azasnn adete ve lzum derecesinde oaltlmasn icap ettirmektedir. Hatta vkela ve ricali devlette tayin olunacak gnlerde orada toplanacaklardr. Bylece maldut
salahiyetli ve srf hkmdara tabi de olsa bir 'meclisi meveret" tesis
olunuyor demektir.
Tanzimat' askeriye hususat "bab Seraskeri Dan rasnda" konuulacaktr. Kararlatrlan her kanun "dsturu amel" tutulacak yani
dorudan doruya balayc mahiyette bir hukuki kudret ve mer'iyet
kazanacaktr. Bu vesile ile u noktann da tebarz ettirilmesi icap eder
ki, bilhassa idari hususata ait bu hkmlerin mhim bir ksm sadece
program mahiyetinde olmayp hakiki manasyla kanun kuvvetini haizdir. Yani memurlarn mucibince amel etmeleri lazmdr.
III
ekil ve muhteva bakmndan mahiyet ve karakterini bu izahatla
belirtmeye altmz Tanzimat Ferman, -balangta sylediimiz
gibi:.. devlet hayatnda zlenilen bir yeniliin amme faaliyetlerine ait
esaslarda istenilen deiikliklerin tarihi ve hukuki bir vesikasdr. Bu
hareketin bizatihi muvaffakyet ve akarnet derecesini, bunun sebeplerini tarihi sosyal bakmdan terihe kalkmak, yaptmz tahlilin
bnyevi vahdetini bozarak mevzu dna kmak olur.
Bu sebeple srf Glhane Hatt erevesiyle tahdit ettiimiz izahat
bitirirken, mezkr hadise ve vesikann, Trkiye Cumhuriyeti hukuki
kltrnn hali hazr vaziyetini gsteren bugnk tekarnili ve esas
tekilat kanunumuzla alaka ve mnasebeti zerinde biraz durmak isterim. her eyden nce urasn sylemeliyim ki, bu alaka ve mnasebet
birletirici olmaktan ziyade ayncdr. nk iki devir ve messese
arasnda,- birinkta vardr.
Buna ramen messeseler arasnda muhakkak bir itirak ve benzerlik tesbit etmek icap ederse bunu, her ikisinin ihtiva ettii "esas
haklar" katalogunda buluruz. Filhakika gerek Tanzimat Fermannn
can, mal... ilah. Masuniyet ve mahfuziyetine ait hkmleri, gerek
1924 tarihli Cumhuriyet tekilat esasiye kanununun ayr bir fasl tekil eden (68'inci maddeden 89'uncuya kadar) yurttalarn amme (esas)
61 Yavuz Abadan
haklar serisi, ayni fikri meneden domu yani tabii hukuk cereyannn nfuz ve tesiriyle insan haklannn tahdidine kar bir reaksiyon
mahiyetinde olarak msbet hukuk sahasna yerlemi esaslardan ibarettir. Birinin sayca daha az haklar, dierinin erevece daha geni
saliihiyetler ihtiva etmesi, bu vaziyeti deitiremez. Ancak bugnk
kanunumuzun, Trk amme haklanndan mrekkep geni kereveti, esas
tekilatmzda kkleen mtecanis bir bnye yani hr ve msavi yurttalardan mteekkil milli birlik zerine kurulduu cihetle daha yksek bir salabet ve manevi asal et kazanm bulunuyor.
ki messese arasnda birinin dini ve kurunu vstai dierinin tamamen laik ve modern bir bnye tamas; birinin saltanat ve hilafet
temeline dayanmasna mukabil dierinin deimez bir devlet ekli halinde Cumhuriyeti tesis etmesi nev'inden ve herkesin kolaylkla grebilecei farklar zerinde srara lzum yoktur. Daha ziyade ehemmiyetli ve tesbiti g olan nokta, Tanzimat ile Milli inklap arasndaki
mebdei hareket ve siyasi gaye aynlnn her iki messesenin teekkl

ve zuhCr tarzna fikri karakterleriyle bnyevi hususiyetlerine yapt


farkl tesirierin meydana karlmasdr.
Tanzimat hareketiyle Osmanl mparatorluu baka ve mevcudiyetini kuvvetlendirmek, memleketi eski refah ve satvetine ulatrmak istiyordu. Bunun iin padiah ve halife otoritesi zerine kurulmu olan
eski devleti, baz idari siahat ve nizamat ile fakat ayni temel zerinde
yeni bir ekle sokmak istedi. Bu hususta istinat edecei bir kuvvet yaratabilmek iin ayni hkmdarn tebaas olmaktan baka yekdieriyle
hibir alaka ve rabtas olmayan ktleleri siyasi dinamizmden mahrum
bir takm hukuki teminat ve esaslar etrafnda toplamaa kalkt. Halk
ktlelerinin birletirici ve srkleyici herhangi bir organizasyon prensibini ihtiva etmeyen Glhane Hatt, bu cehdin mahsuldr. Ktleleri
bir maksat etrafnda toplayabilecek olan bir inklap ateinin de eksiklii; hsn niyeti akanete uratt. Dahilde bir istinat kudretinden mahrum bulunan hkUmet, harice kar da mutavaat siyasetinde devam
mecburiyetine dt.
Halbuki Trk inklab, -ilk hedefi harice kar milli istiklali temin
etmek olan bir- mcadele ile ie balad. lk nce, bu mcadeleyi tekilatandrmak lazmd. Bunun iin de kudretini tamamen halkn hakimiyeti uurundan, milli ve z cevherden alan mstakil, "her trl tesir ve murakabeden azade" bir milll heyet vcuda getirmeliydi
(Amasya Tamimi). Bu hareket, vaka iki nazari esasa dayanyordu.
1- Millet hakimiyeti. 2- Milletin kendi mukadderatn ve mevcudiyetine en uygun tekilat esasiyeyi bizzat tayin etmesini istihdaf eden
ihtilal ve inklap hakk.
Fakat bu nazari esaslan gerekletirmek iin nce milli birlii
kuvvetlendirrnek ve tekilatandrmak icap ederdi. Bu sebepledir ki
inklabn ilk tekilat esas i yesi ( 1921) -seri kararlar alabilmek zere
62 Tanzimat Ferman 'nn Tahlili
kuvvet btnl esasna istinat eden- srf organizasyona mteallik
hkmler ihtiva eder. Fakat gerek I 921, gerek 1924 esas tekilat kanunlarnda milletin--kaytsz artsz hakimiyeti dsturu, daima btn
esas tekilatm auu<iu fkansini tekil etmektedi~9
. Bylece evvela harici dmana kar mcadele edecek kuvvet ve birlii yaratan inklap
sras gelince dahili meselelerini hal iin dayanacak istinat noktas
aramaktan kurtulmutu. Harice kar cevher ve kabiliyetini ispat eden
milli birlik, dahilde kendi mevcudiyetine aykn messeseleri ykp,
yeni esas ve prensipiere dayanan -ve hrriyet haklan teminatn da ihtiva eden- demokratik bir esas tekilat vcuda getirmekte mklata
uramad.
Grlyor ki Tanzimat ve Milli inklap ezelden ebede giden Trk
varlnn siyasi hayatnda -aralarnda bir asr bile fasla bulunmayan-
bir evvelkisi bahtsz, sonraki ise muvaffakiyet ve zafer tacn giymi
uurlu iki harekettir. Bunlar karlatrma, ne kadar tekrar edilse asla
eskimeyecek olan bir hakikati bir daha hatrlatyor. Dnyada mevcut
her ey, yaplan her hareket, yegane ebedi kynet ve baki siyasi mevcudiyet olan millet iindir. ahslar gibi messeselerin de deerlerini
tayin eden, milli varla hizmetleri dir ...
39

Bu hususta tafsilat iin, Yavuz Abadan, Hukuku Gzyle Milliyetilik ve Hakikatilik, Ankara, 1938, s. 6 ve sonrasna baklabilir.
63 GLHANE IlATT-I HMAYUNU'NDA
BATI'NIN ETKisi*
Enver Ziya Karai
Mustafa Reit Paa, 3 Kasm 1839'da sabahleyin evinden karken
hane halk ile helalleiyordu. O gnn akam evine sa salim dneceinden emin deildi. Giritii ite gidip dnmernek ihtimali vard.
Paa nereye gidiyordu. Uzak ve tehlikelerle dolu bir diyara m? Yoksa
kendisi hakknda verilecek bir idam hkmn dinlemeye mi? kisi de
deil; sadece Padiahn tebaasna ltfettii, ihsan buyurduu bir hatt-
hmayunu okumaya gidiyordu, ite bu hatt- hmayunun, halkta
uyandmca tepkiden korktuu iin kukulu idi.
Mustafa Reit Paa, Glhane bahesinde, nazrlar, ulema, dier
devlet bykleri, lonca ve esnaf temsilcileri, yabanc devletler elileri
ve byk bir halk topluluu nnde, yksek bir krsden hatt- hmayunu okudu. Bundan sonra, kurbanlar kesildi, toplar atld ve enlikler
yapld. Bu azamedi trenin ertesi gn yemin fasl balad: devletin
bykleri, bata Padiah olmak zere, hatt- hmayunun hkmlerine
sadk kalacaklanna dair, stanbul'da, Kur'an'a el basmak suretiyle and
itiler. Sonraki gnlerde de, vilayet, sancak ve kaza merkezlerinde
meydanlarda halk nnde, bu merkezlerde bulunan devlet bykleri
ayn and itiler. Bylece, bu hatt- hmayunla ve hkmlerine sadk
kalnacana dair, trenlerde yaplan yeminlerle Osmanl mparatorluu'nda Tanzimat devri balam oluyordu.
Bu yeni devir, memleket iinde ve dnda farkl surette kabul
edildi, devam ettii mddete farkl tefsirlere urad; kapanmasndan
ve tarihe mal olmasndan sonra bile ve hatta gnmzde dahi farkl
deerlendirmelere konu tekil etmektedir. Tanzimat devri balad
vakit Osmanl mparatorluu'nda kamuoyunu duyuracak bir basn henz kurulmamt1 Geri, alt yanda olan ve Takvim-i Vekayi adn
tayan bir gazete vard; fakat o da resmi gazete idi. Ancak 3000 say
baslyordu, kald ki ya;lann okumak bir imtiyaz, dilini anlamak ise
ayn bir stnlk idi. Bu sebepledir ki, kamuoyunun gerek temsilcileri camiler, medreseler ve tekkelerdi. Buralarda, din perdesi altnda
Bu makale Belleten, XXVIII/112 (Ekim1964), ss.581-601 'den alnmtr.
65 Enver Ziya Kara/
siyaset yapmak adeti yerlemiti. Her yenilik hareketine kar yaplan
direnmelerin yuvalan bu yerlerdi. Tanzimat devrine kar direnme hareketlerinin kayna da bu yerler oldu. eriat elden gidiyor, Mslman
tebaa ile Hristiyan tebaa arasnda eitlik ne demek oluyor? Zaten
devletin gerilemesi hep Hristiyan adetlerini kabul etmekten ileri gelmiyor mu? Mustafa Reit Paa kafirdir, kafider tarafndan satn alnm bir haindir gibi propagandalada Tanzimat aleyhdan hareket hzla
geliti. Glhane Hatt- Hmayunu'nun kapsad hkmlerden, karlannn zedeleneceini anlayan dalkavuklar, mltezimler, sarraflar,
baz devlet adamlan, valiler, beyler ve aalar, eski rejimin savunucusu
haline geldiler. Bu hava iinde eyaletlerde homurdanmalar ve isyanlar
balad.
Oysa ki Bat'da kamuoyu Glhane Hatt- Hmayunu'nu baka

trl karlad. Basn, istisnasz olarak Hatt- Hmayunu alklad.


Fransz gazetelerine gre "bu vesika Trkiye'nin muasr medeniyet
yoluna girmesini mmkn klacak messeselerin temelini atmaktadr";
"Gerek bir anayasadr", "Bat medeniyetinin bir zaferidir"
1
.
Glhane Hatt- Hmayunu'nun genel olarak, Osmanl kamuoyu tarafndan kt karlanmasna karlk, Bat kamuoyu tarafndan beenilmesi ve savunulmas, hi phe yok ki, medeniyet problemi ile ilgilidir. Osmanl kamuoyunun Hatt- Hmayun'a kar beliren tepkisi,
onu kendi medeniyetine yabanc grmesinden idi. Bat kamuoyu ise,
tersine olarak, onu kendi medeniyetinin bir paras olarak kabul ettii
iin alklamakta idi.
Bu mnasebetle ve her eyden nce, sz konusu devirde, Bat ve
Dou dnce tarzlannn niteliklerini belirtmek, konunun daha iyi
anlalmas iin faydal olabilir. Bat, ksaca, insann kendi deeri ve
kendi hayat hakknda kendi kendisine dnebilmesidir. Bu manad::.
Bat medeniyetini bir Hristiyan medeniyeti olarak kabul etmeye imkan yoktur. Bat medeniyeti, yzyllar boyunca ve yava yava me:;rdana gelmitir. nceki medeniyetlerden, eitli etkiler almak suretiyle
olumutur. Dolaysyla bu medeniyetlerin bir sentezinden baka bir
ey de deildir. Zaten ona evrensel karakterini veren de budur. Bugnkii Bat medeniyetini yaratan Bath dneeye elverili zemin hazrlayan Umanizma [Hmanizm], Rnesans ve reform hareketleri Ortaan skolastik dncesine kar bir tepkidir. Bu tepkiden sonra
Descartes'in "madem ki dnyorum, varm" vecizesi ise hr dncenin bir parolas olmutur. Bir gerektir ki, bu vecize, dnceyi hayatn hem sebebi hem de amac deerine ykseltmitir. Descartes'den
nce insanolunun zel bir dncesi olmamtr. zel bir hayat da
olmamt. Hayatna yeni bir dzen vermek iin gerekli teebbsten
1
Sabri Esat Siyavugil, "Tanzimatn Fransz Eflcfr Umumiyesinde Uyandrd Akisler", Milli Eitim Bakanl, Tanzimat iinde, s. 750.
66 Glhane Hatt- Hmiiyunu 'nda Bat 'nn Etkisi
tamamen yoksun kalmtr. Nesilden nesile geen, cemaat dncesi
diyebileceimiz, inanlarn ve geleneklerin esiri olmutur. Denebilir
ki, Descartes'in vecizesi insan haklanndan en muhteremi olan dncenin istiklalini salamtr': Dncenin~ egemenliini kazanmasyladr ki, Bat dnrleri, --btn messeselerini ve bu arada, hepsinin
nazm olan "Devlet"i tenkit etmeye ve bu tenkitleriyle de Orta a
devlet anlayn manen rtp, yerine modem devleti getirecek siyasal inklaplara yol hazrlamaya balamlardr.
Bilindii gibi, Orta a' da, Dou'da olduu gibi Bat'da da devletin mimari plan ve yaps Tann iradesinin bir eseri olarak kabul edilmekte idi. Dolaysyla devlet, dinsel bir mana ve mahiyet kazanmt.
Bunun tabii bir sonucu olarak da hkmdann, yani imparator veya
kraln yetki ve sorumluluu, Tanr haklan erevesinde mtalaa ediliyordu. Hkmdarn buyruu altnda olan memleket veya memleketler,
onun ahsi mal hkmnde idi. lm halinde ailesinden en yakn mirasya geer, byle bir miras yok ise, akrabalar arasnda payla-

lrd. Byle bir durumda, halkn eitlii, fikir ve vicdan hrl, siyasal haklar, elbette sz konusu olamazd.
Orta a, teolojisinin, devlete temel olarak vermi olduu bu Tanr
haklan sisteminin, gerekte, Tanr ile bir ilgisi bulunmamakta idi. ncil'de, devletle ilgili, Tanr buyruu saylabilecek hkmler mevcut
deildi. Fakat Katolik Kilisesi'nin devlet otoritesini kontrol etnek ve
karn salamak iin icat etmi olduu bu sistem, yukarda sz edilen fikir devrimine kadar, tartma konusu yaplmadan devam etti.
Bundan sonra ise dnrler, devletin dinsel bir mene'e sahip olmadn ne srerek, temel ilkelerini tenkide ve modem bir devletin nasl olmas gerektii hususunda ortaya fikirler atmaya baladlar. Bu
hususta, H1ristiyanlktan nce mevcudiyeti anlalm olan akl yaps,
Roma hukukundan da faydalandlar. Orta a devlet tipine ynetilen
bu tenkitlerin etkisiyle Tanr haklarna dayanan devlet sistemi yklarak, yerini insan haklar ilkesi zerine kurulan modem devlete brakmak zorunda kald.
Bat'da, Orta a devletinden modem devlete gemek iin gayret
sarfedildii sralarda, Dounun temsilcisi saylan Osmanl mparatorluu'nda, durum yle grnmektedir:
Osmanl Devleti, Orta an sonlarna doru kurulmutu. Devletin
kurucular Trk olmakla beraber, kendilerini Dou medeniyetine bal
kabul etmekte idiler. Burada Dou medeniyetindim kastedilen, slamln kndan ve yaylmasndan sonra meydana gelen medeniyet sahasdr. Buna gre, Du medeniyetini u suretle tarif etmek mmkndr: Dou, ksaca, insan ahsiyeti ve insan kaderi hakknda zel
bir dnce veya inantr. Her ne kadar, bu medeniyeti meydana getiren unsurlar arasnda eitli kaynaklardan gelen etkiler var ise de,
Dou dncesi manasn genel olarak Tann buyruuna balama67 Enver Ziya Kara[
maktadr. Bu mana "mademki inaniyorum, varm ve var olacam" suretinde ifade edilebilir. Buna gre, inan dnceden ncedir. Dnce, ancak emredilmi olan inanca mutabk olduu nispette doru
olabilir veya meru grlebilir. Daha ak bir deyimle, bir eyin doru
olarak, hakikat olarak kabul edilmesi iin onun mutlaka Tanr buyruuna veya onun elisinin hareketlerine uygun olmas icabeder.
Douda Tanr buyruu ise, bilindii gibi, yalnz inan ve ahlak kurallarndan ibaret deildir; cemiyet dzeni ve devlet faaliyetleriyle ilgili hkmleri de kapsamaktadr. Tanr'nn elisinin hareketlerine gelince onlar da ayn konularda bir hukuk kayna tekil etmektedir. Bu
sebeple, Tanr buyruu ile elisinin hareketleri, esas olmak zere, kurulmu olan din devleti, gsterdii nitelik bakmndan kutsal ve ideal
bir devlet tipidir. Bylece olduu iin de ne ilkeleri ne de herhangi bir
messesesi tenkit edilemez.
Dou devlet tipi ile Bat devlet tipi arasnda, nitelik bakmndan
grlen bu ayrlk, Bat devlet tipinin neden Tanr haklar sisteminden
insan haklar sistemini geebildiini anlamamza yardm ettii gibi,
Dou devlet tipinin "eriat" denilen din hukukuna bal kalarak nasl
dondurulmu bir karakter kazanm olduunu da bir dereceye kadar,
aklayabilir.
Dou devlet tipinin bariz bir rnei olan Osmanl Devleti, tenkit

snrlar dnda kald iin, zamann ihtiyalarna gre esas yapsnda


herhangi bir deiiklik yaplmas da mmkn olamamtr. Bu sebeple, mparatorluun k balaynca, bu olayn gerek sebepleri
aratrlacak yerde, sorumluluk, genel olarak, bata bulunan Padiah
veya mutlak vekili olan Sadrazarnlara ykletilmi, bunlarn deitirilmesi ile, durumun dzelecei sanlmtr. Fakat bu tedbirler kar etmeyince, hastaln sebepleri zerine eilrnek ihtiyac kendini hissettirmitir. Devlet hizmetinde bulunan kimselerden bazlar, bu husustaki,
dncelerini layihalarla tespit edip Padiaha sunmulardr.
XVII. yzyln ilk yarsnda Koi Bey imparatorluk messeselerinin kn aklayan dncelerini Sultan IV. Murad'a bir risale
halinde sunmutur. Tarih yazarlannn takdirini kazanm olan bu risale, gerekten, Osmanl messeselerinin neden bozulmu olduklarn,
objektif bir grle ortaya koymaktadr. Bununla beraber, risalede
devletin temel kanunu olan eriat ile ilgili herhangi bir tenkit veya deiiklik tavsiyesi yoktur. Koi Bey, yeni tedbirler veya yeni kanunlar
yerine, bozuk dzen gsteren kanunlarn eski hale getirilmesini zaruri
gryor
2

XVIII. yzyln ilk yarsnda Defterdar San Mehmet Paa'nn Sultan III. Ahmed'e sunduu Nasyih'l vzera ve'l-mera layihas
Koibey Risalesi'nden, plan bakmndan farkl olmakla beraber, espri
2
Ali Kemali Akst, Koibey Risalesi, stanbul, 1939, s.l6.
68 Glhane Hatt- Hmdyunu 'nda Bat 'nn Etkisi
bakmndan aa yukan ayndr. San Mehmet Paa'nn nsalesinde de,
messeselere balta olan disiplinsizlik gsterilmekte ve bunun kaldrlmas iin gerekli tedbirw belirtilerek_messeselerin eski hallerine
gtrtmesi tavsiye edilmektedir
3
. Koi Bey ile Defterdar San Mehmet Paa'nn tavsiyeleri iStikametinde alnmas denenen perakende disiplin tedbirlerinden kkl bir sonu alnamaynca, Osmanl devlet
adamlanndan bazlan gzlerini Bat,ya evirmek gereini duymulardr.
Sadrazam Damat brahim Paa'nn Paris'e, olaanst eli olarak
yollad Yirmisekiz elebi Mehmed'e verdii talimatta "Fransa'nn
vesait-i umran ve maarifine dahi laykiyle kesb-i ttla ederek kabil-i
tatbik olanlannn takriri"
4
gibi bir ifadenin bulunmas dikkati ekicidir. XVIII. yzyln ikinci yarsnda Prnsya'ya elilik ile gnderilmi
olan Giritli Ahmet Resmi Efendi de, devlet ilerinin grlmesinde akl
ve tecrbeye nem verilmesi gereine inanm bulunmakta ve sava
bir siyasetin takip edilmesinde direnenlere u suretle atmaktadr: " ...
dier dinlerde bulunanlan btn dnyadan kaldrmak veyahut her zaman dmann bumunu yere srtp haddini bildirmek slamlarn zerine vacip olduuna inananlar vardr. Bu yadigarlar hareket olmaynca
bereket olmaz derler. Bu memleketler kl ile alnmtr; slam Parliahnn baht ak devlet adamlan pikin, klc da keskindir; Aristo

akll bir vezir ve be vakit namaz klan 12.000 asker ile Kzl Elma'ya
kadar gitmeye ne mani vardr? diye yuvarlak laflarla cahilliklerini ortaya vurup Hamzaname anlatan yalanc pehlivan gibi atp tutarlar.
Bunlar, Kzl Elma semtini Budan'dan gelen alyanak elma gibi yenir
ey zannederler"
5
.
Savalarda devaml ve kesin yenilgiler birbirini takip edince, yalnz, be vakit namazla baka dinden olanlar dnyadan kaldrmak ve
Kzl Elma'ya gitmek yle dursun, elde mevcut topraklan da tutmann mmkn olmadn kavrayanlann says artmaya balad. Bunlardan Sultan III. Selim gn getike, zlp anariye gmlen messeseleri Bat usulleriyle yenilerneye karar verdi. Ne var ki, Bat'y doru
drst tanmyordu. Devlet adamlar iinde de tanyan yoktu. Bu sebeple, yaknlanndan, Ebu Bekir Ratip Efendi 'yi
6
, Bat messeselerini
grp incelemek zere Avusturya'ya gizli memuriyet ile gnderdi.
Ebu Bakir Ratip Efendi, Avusturya'dan 500 byk sahifelik bir risale ile, stanbul'a dnd (1793); bu risalede Avusturya, Prusya,
Rusya ve Fransa'nn askeri messeseleri ve ayrca, Avusturya'nn
adalet, kltr, salk ve ekonomi messeseleri hakknda mahedeye
ve tetkike mstenit bilgi toplamt. Ebu Bekir Ratip Efendi, risale3
W. L. Wright, Defterdar San Mehmed Paa, Nasayih 'l-vzera ve 'l-mera, Princeton,
1935.
4
Selim Nzhet, Trk Matbaacl, s.44.
5
Giridi Ahmet Resmi Efend~ Hulasat '!-itibar, s. 3.
6
Ebu Bekir Ratip Efendi Risdlesi, Sleymaniye K.itapl, Esat Efendi Kitaptan, N. 2235.
69 Enver Ziya Kara!
sinde Avrupa'daki Osmanl topraklannda grlen fakirlii ve perianl, kendisi ile konuan bir A vustuyalnn azndan u suretle
zabtetmektedir: " ... ziraat ve harasette olan bolluk ve bereket memleketinizden baka bir devlet ve memlekette yoktur. Hal byle iken, gerek maden hususunda ve gerek zahire ilerinde zahmet ve darlk grlmektedir. stanbul'dan Edirne'ye kadar olan yolun sa ve solu
ekilmemi olup bombotur. Nfus kalabalktr. Fakat isiz, gsz ve
serseri olanlar vardr. Bunlarnziraateve ticarete sevk ve tevik edilmesi hususunda hi gayret sarfedilmemesi hayret ve merak vericidir.
Siz Avrupa'ya sefaretle gelirken bu kadar arazi ve memleketten getiniz, arazimizde ziraatten yoksun bir yer grdnz m? V e memleketimizde ii gc ve kazanc olmayan bir insan gznze iliti mi?"
7

Trk elisi Avusturya'nn ziraate vermekte olduu nem hakknda


da unlar yazmaktadr: " ... Bunlarn ziraat hususunda nizarn ve ihtimamlan yledir ki, her kyde bir ferdi isiz brakmazlar; eer tarlas

yoksa ona tarla verirler ve tohumu yoksa tohum verirler; ve topra at


ile srmek adetleri olmakla, eer atlar lm ise ona at ve takm ve
aralar verirler; veyahut ifti tayin edip bakasnn tarla ve banda
ve bostannda iftinde altrrlar"8 .
Ebu Bekir Ratip Efendi ziraat konusundaki mahede ve tetkikierinin etkisiyle, memlekete dnerken, harap ve viran braktmz topraklan tekrar grnce, aladn ifade eder. Onun bu gzyalar, dnyay Hristiyanlam bir cennet olarak balayan yalanc ve miskin felsefeye kar bir isyandan baka ne olabilirdi? Trk elisi, Viyana'da
bulunduu srada, halk ile hkUmet arasndaki mnasebetleri de tetkik
etmiti. O zaman Osmanl mparatorluu'nda henz hrriyet deyimi
ne konuma dilinde ne de siyasal bir terim olarak mevcut bulunmad
iin bu kelimeyi kullanmadan halkn hareketlerindeki serbestlii u
suretle anlatmaktadr:
" ... Avrupa devletlerinde, krallar tarafndan verilen nizam, kaide
ve kanunlara, kk ve byk bir fert gerei gibi sayg gsterdike ve
vergilerini zamannda dedike kral, general, subay ve memur tarafndan hibir kimse ona bask yapamaz, saldramaz ve byklk taslayamaz; ve gzn ortasnda kan var diyemez. Hangi kuma isterse
giyer ve ne isterse syler, yer ve ier, ve gezer ve biner ve iner, hi
kimse ona karamaz ve evlerine, dkkanianna bineklerine ve mal ile
mlkne mdahale ve taar'ruz edemez"
9

Trk elisinin bahsettii bu, nizam, kaide, kanun ve hrriyetten


hibiri Osmanl mparatorluu 'nda kalmamt. Bunlar yle dursun,
can gvenlii bile askda idi. " ... hayat, iktidar sahiplerinin dudaklan7
Sz geen Risa/e, s. 463-464.
8
Ayn Risale, s. 465.
9
Ayn Risale; s. 406.
70 Glhane Hatt- Hmayunu 'nda Bat 'nn Etkisi
nn arasnda idi. Bir emirle insan ldrlyordu ... Sadrazamlar bile
sualsiz, sorgusuz katlolunuyorlard"o. Gc yeten yetene prensibi
kklemiti. Can gvenlii..t>lmaynca, mlk gvenlii eref ve haysiyet masunluu ve eitlik ile hrriyet gibi kavramlar da zaten sz konusu olamazd. Hak, ilivet ile satn alnr, hakszlk rvet ile yaplrd. Btn bu iler olup biterken de, "Adalet mlkn esasdr" dsturu, vicdanlarda yaayacana, siTealist bir tablo gibi duvarlarda
asl bulunduruluyordu.
Ebu Bekir Ratip Efendi, Bat' daki dzenin kuvvetli bir adalet tekilat olmadan ayakta duramayacan anlam olduu iin, Viyana'da
bulunduu srada, mahkemeleri de grm, incelemi ve bu konuda
unlan yazmt: " ... Bunlarda eriat yoktur. Yani Hazret-i sa'nn
koyduu eriattan sureta nikah maddesi kalmtr .... Onun da daima
icra olunduu yoktur. Kald ki, miras hususunda dahi dine itibar etmezler. Bugn Avrupa memleketleri yle haldedir ki onlara ehl-i kitap
denilemez. Her ne kadar, eriat tabiri kullanrlarsa da, kendi menfaat-

lerine uygun, her kraln vaktinde baz maddeleri deitirerek ve ilaveler yaparak tertip ettikleri kanunlara ve kaidelere, baa, eriat adn verirler"
11

Trk Elisi, bu ve dier mahedeleri ile, Batda din ile dnya


ilerinini aynlm olduunu grm ve anlam olmakla kalmayarak
aynca Bat devletlerinin flozoflann ve devlet ilerinden anlayan kimselerin dnce ve bilgilerine gre, gelitirdiklerini de iaret etmitir12
Ne are ki, bir krlang ile bahar gelmedii gibi, bir tek adamn
Bat'y grmesi ve az ok anlamasyla da Osmanl Devleti'nin medeniyet kblesi Dou'dan Bat'ya evrilemezdi. Nitekim, Ebu Bekir
Ratip Efendi'nin nsalesinde Bat hakknda verilen bilginin etkisi altnda III. Selim'in ordudave donannada yapmak istedii Batlama
hareketi bile dine aykr grld, ve ilkin Ebu Bekir Ratip Efendi boduruldu; sonrada III. Selim slahat ekibi ile, eriat adna, katiedildi
(1807). Rusuk ayan Bayrakdar Mustafa Paa'nn, bu irtica olayn
bastrmas zerine, II. Mahmud saltanatnn ilk ylnda giritii yeni
bir Batllama denemesi de yeni bir rtica hareketi ile, hayatna
malolarak, (lkamete urad (1808). Nihayet eriatn bekisi olduunu
iddia eden ve her eit yenilik hareketlerine kar direnen yenieri
Oca, 1826'da, ulemann, bu sefer Padiah desteklemesiyle ve yine
eriat adna hareket edilerek, ortadan kaldrld. Bu suretle de, Batlama yolu, bu defa kapanmamak zere tekrar alm oldu.
10
Abdurrahman eref, Tarih Musahabeleri, s. 50.
11
Yukarda ad geen Risale, s. 421.
12
Ayn Risale, s. 2.
71 Enver Ziya Karai
IL Mahmud, Batlamay, III. Selim'in brakt yerden ele ald;
modem bir ordu kurmaya ordunun teknik messeselerini modemletirmeye giriti. Yunan isyan neticesinde patlak veren Osmanl-Rus
Sava, onu takip eden Msr Valisi Mehmet Ali Paa'nn isyan, ve bu
olaylar karsnda Osmanl mparatorluu'nun ikiz durumundan Parliahn kard netice u oldu: Yalnz orduyu ve askerlik messeselerini Batlatrmak yetersizdir; devlet messeselerinin, cemiyet dzeninin de modemletirilmesi icabeder.
Ne var ki balangta, II. Mahmud da, III. Selim gibi Bat'y tanmyordu. Kendisine yardm edebilecek kimsesi de yoktu. Bundan
baka, Osmanl kamuoyu da Bat'ya kar ekingen davrann muhafaza ediyordu. Buna ramen, Padiah tek bana da olsa, Osmanl mparatorluu'nu, mmkn olduu kadar Bat'ya yaknlatrmaya karar
vermiti. Nihayet 1832'de, kendisine iki mavir veya yardmc bulabildi. Bunlardan biri ngiliz Elisi Canning sonralan 'Lord Stratford'
dieri de Mustafa Reit Paa idi.
Canning, stanbul'a geldii vakit, Trklere fazla sempatisi yoktu.
Bu yerii memuriyende ne yapacan, nasl hareket edeceini pek
kestirmi deildi. imparatorluk idaresi hakkndaki intibalannn da

iyimserlie delalet etmedii u dncesinden anlalmaktadr:


" ... Trkiye'de sistem, usul diye bir ey yoktu. Herkes elindeki imkanlara gre ne koparabilirse kopanr; kendinden zayfn ezer, kendinden gl olanlar karsnda boyun eer" 13 Bununla beraber,
Canning, IL Mahmud'un bu durumu kaldrmak iin kararl olduunu
ve gayret sarfetmekte olduunu gryordu. Fakat kendisine yardm
edilmedii takdirde bu gayretin sonu vermeyeceini de dnerek
Lord Palmerston'a yle bir telkinde bulundu:
"Halledilecek ana mesele udur: Trkiye'nin bu yolda giderse ordu
ve maliyece ktrm kalacan grerek, mevcut idare sistemi iinde
ne gibi yenilikler yaplabilir? Bunu dnmemiz gerek.. . Sannn ki,
Trkiye konusunda belirli bir politika hatt seip sonuna kadar uygulamann vakti geldi. Trk mparatorluu son gnlerini yaamaktadr.
Ancak Bat medeniyetine yaklamak suretiyle dalmasn bir mddet
iin nlemek mmkn olabilir. Bu ihtimal bile zayf amma, ne olursa
olsun tek are, aksi halde imparatorluk dalacak ve sonu olarak Avrupa ban~ uzun yllar tamiri imkansz bir hercmer iinde yuvarlanacaktr" 4
.
ngiltere Dileri Bakan, Elinin dncelerine ksmen itirak etmekte idi. Osmanl mparatorluu'nun kmekte olduunu kabul ediyordu. Bu kn bir paralanma eklini almasn o da, Avrupa ban
glgesinde, rahat gnler geiren ngiliz karlanna, uygun bulmu13
Stanley Lane Poole, Lord Straford'un Trkiye Htralan, eviren: Can Ycel, s. 112.
14
Ayn eser, ss. 107-108.
72 Glhane Hatt- Hmdyunu 'nda Bat 'nn Etkisi
yordu. Fakat Osmanl idare sisteminde yaplacak deiikliklere gelince, bu hususta, ordunun, donanmamn, maliyenin yeni bir dzene
konulmasm ve bu hususta Padiaha yardmda bulunulmasn yeter gryordu. Bu i baanid takdirde mparatorluun ayakta tutulabileceine inanmakta idi. Bundan da fazlasm istemekte bir sebep grmyordu15. Canning ise, imparatorluk iinde dirlik dzenlik kurulmas
iin, idare sisteminin tmnde, Bat 'ya ynelmesine taraftard. Geri,
bir eli iin bir devletin i ilerine kanmak diplomasi kurallanna aykn idi. Fakat lkesini Batlatrmaya karar vermi ohm bu karann
yrtmede dostsuz, mavirsiz ve yardmsz bulunan II. Mahmud'un
iini kolaylatracak surette ona faydal olmaya almak, ngiliz Elisi
iin bir mdahale gibi grnmedikten baka, biraz da, insaniyeti bir
vazife gibi geliyordu. Ne var ki, Canning'in stanbul'daki ilk vazifesi
ksa srd, 1833'de Londra'ya dnerken Il. Mahmud'a hayranlk duygulan tayor ve ona, dorudan doruya olmasa bile, dostluunu kazanm olduu Mustafa Reit Paa aracl ile yardmlarda bulunmak
frsatn bulabileceini mit ediyordu.
Ad Tanzimat devri ile bir btn tekil eden Mustafa Reit Paa,
1800 ylnda domutu. Bat'da ve Dou'da inklap ve siahat hareketlerinin gelitii bir devrin ocuudur: Servet ve hret sahibi bir
aileye mensup deildi. ocukluunda saraya intisap etmedii iin,
klelik zihniyeti de kendisine bulamamt. Eitiminde akrabalannn

yardmn grmesine ramen, istikbalini kendi iradesi ve enejisi ile


kurmak zorunda olduunu kavram, devrinde rnei ok grlmeyen
bir alma ile, nc ve ikinci derecede memurluklarda bulunduktan
sonra, 1833 'de Paris Eliliine atanmt. Mustafa Reit Paa, yeni vazifesine balayaca srada otuz yl nce, Paris 'te ayn vazifede bulunmu olan Halet Efendi 'nin Bat hakkndaki u szlerini hatrlamtr: "Frengistan'da kfiir karanl her taraf kaplam, bizim Mehmet
Dede Efendi'nin16
deli olmas iten bile deildi. Onunla Kur'an
okuyarak ve bu mevzuda grmeler yaparak glkle vakit geiriyoruz. Frengistan'n ferahl Mslmana gre deilmi ... Tann, hayr
ile, yaknda buradan bizi kurtarsn" 17
Mustafa Reit Paa, yeni tip bir eli idi. Kafasnda herhangi bir taassup karanl bulunmad iin, Bat 'y olduu gibi grp tanmak
olamazd. Zaten, daha stanbul'dan hareket ederken Il. Mahmud kendisine Franszca renmesini emretmiti. Fransa Kral Louis Philippe
de, ilk mlakatta :'dilinizi bilmediim iin sizinle vastasz olarak gremediim iin zlyorum. Lakin sizin az vakitte Franszca'y 15
August Graven, Lord Polmerston (sa Correspondance ntime), Paris, 1878, s. 95.
16
Halet Efendi'nin Paris'e gtrm olduu bir Mevlevi eyhi. 17
E. Z. Karai, Hdlet Efendi'nin Paris BykElilii, stanbul, 1946, s. 33.
73 Enver Ziya Kara/
reneceinizi mit ederim." demek suretiyle Osmanl Padiahnn emrini, nazik bir tavsiye ile desteklemiti" 18
Kraln aracl ile, Mustafa Reit Paa, Fransa'nn nl edebiyat
ve sanat tenkitilerinden Jul Janin ile tamt ve ondan kendisine Franszca retecek yal bir retmen bulmas hususunda yardm istedi.
Janin, Paa'ya Franszca'nn yal bir retmenden deil, fakat gen
bir kadndan daha esasl ve abuk renileceini ifade ederek onu Paris operasnn yldzlanndan biri ile tantrd. Mustafa Reit Paa,
gen, yakkl ve zeki idi. Opera yldzndan Franszca'dan baka,
Fransa'nn itimai hayat, edebiyat ve sanat hareketleri hakknda birok eyler de renmi olduuna ihtimal verilebilir. Paann bu kadna
ak olduuna delalet eden baz vesikalara bile rastlanmaktadr. Bunlardan en nemlisi, Paris 'te tantn aklad bir opera yldz iin "Gl
ve Blbl" bal altnda Franszca olarak yazm olduu iirdir19
Franszcasn ilerietmesi sayesinde, Mustafa Reit Paa, Paris'te
Thiers, Guizot gibi ayn zamanda tarih yazan olan siyaset adamlaryla,
edebiyat, sanat adamlan ve gazetecilerle tanm ve dost olmutur.
Franszca, o devirde, diplomasi dili olduu iin, Londra Eliliinde
bulunduu srada, ngiliz devlet adamlaryla da, tercmansz olarak
grmek imkanlarn salamtr. Szn ksas, Mustafa Reit Paa,
Bat' da Batl gibi yaayan, Batl gibi dnmeye gayret eden ve Osmanl mparatorluu 'nun Bat medeniyeti evresine girmesinin gerekli
olduunu kavrayp bu yolda alm olan bir ahsiyet idi.
Mustafa Reit Paa, ilk elilii srasnda, Avrupa kamuoyunun
Yunan isyanlarndan beri, Trklere kar taknm olduu dmanca
dncesinde direndiini grmtr. Trklerin Bat medeniyeti d-

nda kalmakta srar gstermeleri bu dmanln balca sebebini tekil etmekte idi. Yunanistan'n ve Msr'n Osmanllam kar tutulmas
da bu iki memleketin Bat medeniyetine girmi veya girmek zere
bulunmalar yznden olduu ifade edilmekte idi. Kamuoyunun ifrat
blm, deil yalnz Hristiyanlarn fakat Araplarn da Trk hakimiyetinden kurtarlmas iin sesini duyurmakta idi. Mustafa Reit Paa,
bu durumda, Osmanl mparatorluu kaderinin medeniyet problemlerine bal bulunduunu anlamakta gecikmedi. u .da var ki o srada
"Medeniyet" kelimesi Osmanl devletinde, henz bugnk manasnda
kullanlmamakta idi. Her ne kadar "Medeni"' kelimesine lgatierde
rastlanmakta ise de bu da, lde yaayan "bedevi"den ehirde yaayan ayrt etmek iin "ehirde yaayan" manasma gelmekte idi. Bu sebepledir ki, Mustafa Reit Paa, stanbul'a gnderdii resmi yazlarnda, medeniyet kelimesinin Franszca'sn yani "civilisation" kelimesini kullanmtr. Trke karl bulamad bu kelimeye Paa'nn
18
Reat Kaynar, Mustafa Reit Paa ve Tanzimat, Ankara, 1954, s. 64.
19
Mehmet Salahattin, Bir Trk Diplomahnn Evrak- Siyasiyesi, stanbul, 1306, s. 317-318.
74 Glhane Hatt- Hmfyunu 'nda Bat 'nn Etkisi
verdii miina da udur: "civilisation, terbiye-i nas ve icray-
nizamattr"20
Mustafa Reit Paa'nJf!limatnda, Cjvilisation-Medeniyet ile ilgili herhangi bir hkm yoktu. Bunun yerine "Trkiye hakknda pek
yanl fikirlere saplanm"yk devletler siyaset adamlaryla uramak" gibi bir emir mevcutt. Oysa ki, Mustafa Reit Paa, Bat' da siyaset adamlannn kamuoyunun etkisinde bulunduklarn ve kamuoyunu kazanroadka bunlann Trkler hakkndaki yanl kanaatlerini
deitirmenin kolay olmadn da anlam bulunuyordu. Bu sebepledir ki, II. Mahmud'un dikkat nazann, her eyden nce, u noktalarda
zerine ekmek zorunda kalmtr:
1- Osmanl devleti gibi byk bir devletin yalnz Paris'te ikamet
elisi bulundurmas Bat kamuoyunu tehis ve kontrol etmek iin yetmez. Viyana, Berlin ve Sen-Petersburg gibi byk bakentlerde de elilikler kurulmaldr.
2- Trk elilerinin bulunduklan memleketlerde, kamuoyunu
kazanmak iin, basndan faydalanmalarn bilmeleri gereklidir.
3- stanbul'da devlet eliyle kurulmu olan Takvim-i Vekayi
gazetesinin bir de Franszca basks salanmal ve Avrupa' da, ilgili
yerlere gnderilip, Trkiye'de yaplmakta olan siahattan bu yerler
haberdar edilmelidir.
Mustafa Reit Paa, Padiaha yapm olduu bu telkinlerden ikisini
derhal yrtmeye balamtr. Paris'te Courrier Franais adl gazeteyi
Trkiye lehine yazlar yazmak iin elde ettii gibi, Evans adl bir gazete tenkitisini de aylkla tutarak, Osmanl devleti aleyhinde, basnda
kan yazlar cevaplandrmaya balad. Bu iki ynden alma ile
Paa'nn Fransa kamuoyuna alamak istedii ana fikirler unlardr:
Trkiye "civilisation-medeniyete intisap etmitir. Sultan II. Mahmud'un girimi olduu sliihat civilisation icaplarna uygundur.
Paa'nn bu propaganda faaliyeti Bat umumi efkann, Trkiye'nin

Batlamas harekeleri zerine ekmekte faydal oldu. Basnda Padiah metheden yazlar kmaya balad. Bu yazlar tercme edilerek II.
Mahmud'a gnderilmekte idi. Trkiye'de, resmi bir yaym organ olan
Takvim-i Vekayi'den baka Trke gazete kmad iin, II. Mahmud
Osmanl kamuoyunun sliihat harekelerini ne suretle karladndan
habersizdir. Bu sebepledir ki, Padiahn Batlama hareketi, Osmanl
kamuoyunun kontrolne girmeden nce, Bat kamuoyunun murakabesine gemi oldulnu ifade etmek her halde, bir mbalaa saylmaz.
u da var ki, at. ~asnnn Trkiye ile ilgisi arttka, Padiahn
yaptklan yannda henz yapamad ve fakat yapmas lazm geldii
hususlar da tartma konusu yaplmaya balad. Mustafa Reit Paa, bu
tartmalarda, siyaset adamlarnn etkisi bulunduuna kani idi. Onlarla
20
Reat Kaynar, ad geen eser, s. 69.
75 Enver Ziya Kara[
devam ettirdii resmi veya zel mnasebetlerde kendisine yaptklan
tavsiyelerden bu kanaat edinmiti. Nitekim bir gn, Fransa Kral
Louis Philippe u dili kullanmt: " ... Osmanl memleketlerinde gz
olanlar, onu Avrupa genel hukuku dnda brakmlar, ve Osmanl
devleti de eskiden kendi kendini bu hukuk dnda brakmtr.
Halbuki bugn byk devletler nezdinde elileri bulunmakta ve eliler
de dil renmt~ye merak ederek dier Avrupa devletleri elileri gibi
tercmansz her ii grebildiklerinden, bundan byle Osmanl devletinin Avrupa hukukuna girmesi ile fesat erbabnn nazariyetlerine
kuvvetli bir seddin ekilmesinin pek lzumlu olduu anlalr"21 .
Franszlar, Osmanl Devleti'nin Bat medeniyetine ve Avrupa
devletleri genel hukukuna girmelerini tavsiye ettikleri srada, ngilizler
de, buna ek olarak geni ve arneli bir slahat plannn yrtlmesini
istemekte idiler. ngiltere Dileri Bakan Palmerston, Mustafa Reit
Paa'nn aracl ile ve mahrem kaydyla, Sultan II. Mahmud'a u
tavsiyelerde bulunuyordu:
" ... Osmanl devleti, Rusya'nn hilelerine ve korkutmalarna aldr
etmeksizin, askerine nizarn vermeye, ziraat ve ticaretini gelitirmeye,
memleketini imar etmeye devaml olarak, dikkat etmelidir".
" ... Ordunun ve Harp Okulu'nun Fransz subaylar, bahriyenin de
ngiliz subaylar yardmyla dzenlenmesine allmaldr.
"Ticarette tekel usul, vergide iltizam usul kaldrlmal, Karantina
usul mutlak surette kabul edilmelidir"
22
ngiltere ekonomisi bu srada, liberal ekonomi sitemine dayand iin, Trkiye ile alverii
bakmndan btn bu hususlarn salanmas, kendisi iin gerekli idi.
IL Mahmud, ngiliz dostluuna muhta olduundan ve bu dostluk da
karlksz salanamayaca iin, istenileni fazlasyla yapmakta tereddt etmedi. Fakat btn bu yaplanlardan sonra, nemli bir mesele
daha kalyordu ki o da tebaa eitlii idi.
Bilindii gibi, Osmanl mparatorluu'nda hkUmet ile halk arasndaki mnasebetler, din esasna gre dzenlenmiti. n planda
Mslman ve Hristiyan olmak zere, iki blme ayrlm olan halk,
bundan sonra ve bilhassa ikinci blmde cemaatler halinde tekilat-

, lanmt. Bu cemaat dzeni, devlete muhatap olan, hak ve vazife ynlerinden ortak bir tebaann meydana gelmesini imkansz klmakta idi.
Ksacas, Osmanl mparatorluu'nda Mslman halk, Hristiyan
halka nazaran stn kabul edilmi ve buna gre de Hristiyan halk
aa veya aalk bir seviyede saylm ve tutulmutu. Bu maddi ve
manevi ayrm, Osmanl mparatorluu dndaki Hristiyanlarn da
ayni seviyede saylmasna sebep tekil etmekte idi. Halbuki, Osmanl
mparatorluu ile eitli ynlerinden temas ve mnasebetleri genile21
Reat Kaynar, ad geen eser, s. 157.
22
Reat Kaynar, ad geen eser, ss. 91-92.
76 Glhane Hatt- Hmayunu 'nda Bat 'nn Etkisi
mekte olan Batllar, bu seviyede itibar edilmelerini istemiyorlard.
Trklerin, bu zihniyetierini terk etmeleri ve buna balang olmak
zere tebaa eitlii prensibini kabul etmelerini gerekli grmekte idiler.
Aslnda evvelce, Osmanhfievleti'nin kuvvetini tekil etmi olan, din
aynnma ve hukuk eitsizliine dayal, bu sistem bir mddetten beri
manevi itibarn kaybetmi bulunuyordu. yle ki, Mehmet Ali
Paa'nn Msr'da isyan ve Mslman ordularyla Anadolu ierlerine
kadar yrmesi zerine, II. Mahmud, btn Mslmaniann halifesi
olmasna ramen, yzyllarca, din dman olarak kabul edilmi olan
Rusya'nn ittifak ve Avrupa byk devletlerinin mdahalesi ile tahtn koruyabilmiti. Bu sebeple II. Mahmud, devletle halk arasndaki
mnasebetlerin tebaa eitlii esas zerine kurulmasnda zarardan ok
fayda umuyordu. Hatta bu vesile ile de, Batllarn hem Civilisation'a
girme hem de Avrupa devletleri genel hukukuna balanma isteklerine
olumlu bir cevap vermi olacan hesaba katyordu.
Padiahn bu eilimi, Mustafa Reit Paa'nn da iini kolaylatrmakta idi. Paa zaten bu hususta teebbse gemek iin elverili bir
frsatbekliyordu. 1839'da Dileri Bakanlna tayin edilince, yapt
ilk i stanbul'daki elileri Bab- Ali'ye davet ederek, II. Mahmud'un
azndan, u demeci dinlemelerini salamak oldu: " ... Ben tebaamn
Mslmann camide, Hristiyann kilisede, Musevisini havrada fark
ederim. Aralarnda baka bir fark yoktur. Cmlesi hakkndaki muhabbet ve adaletim ka vi dir ve hepsi hakiki evladmdr"23

Hi phe yok ki, bu deme tebaa eitlii hakknda ilk iaretti ve


szl bir yklenme manasn tamakta idi. Ne var ki, ahsi bir szden
ibaretti. Bunun hukuki bir deer tamas iin, Bat' da kabul edilmi
olan usule gre ve bir vesika halinde tanzim edilmesi ve hatta bu gibi
vesikalann ilannda uyulan resmi bir tren ile de ilan edilmesi gerekli
idi. Mustafa Reit Paa, Padiah byle bir vesika yaymlamak gereine de inandrd. Hatta vesikann kapsayaca hkmlere gre yaplacak olan siahat iin bir ad bile buldu: "Tanzimat- Hayriye"
24
, artk
btn i, bu vesikaya girecek hkmlerle bunlarn yrtlmesini kontrol edecek Meclis-i Alkam- Adiiye'nin yetkilerinin belirtilmesine
kalm oluyordu.

Meclis-i Alkam- Adiiye'nin yetkileri, yaymlanacak vesikada belirtilecei iin Mustafa Reit Paa ilkin bu meclisin kuruluu ile ilgilenmek mecburiyetinde kald. Ona gre Meclis-i Alkam- Adliye,
Batl bir hviyet tjlmal idi. Bu sebeple, Bat' daki meclisleri gzden
geirdi. ngiltere ve Fransa'daki meclisler Merutiyet ile idare edilen
hkUmetiere has olduklar iin onlar beenmedi. Buna karlk,
Avusturya ve Prnsya'nn meclisleri, mutlak hkUmet meclisleri idi.
23
Reat Kaynar, ad geen eser, s.1 00.
24
Ayn eser, s. 119.
77 Enver Ziya Kara/
Onlara benzer bir meclisi, Osmanl devleti iin, daha elverili buldu.
Zira byle bir meclisin yeleri, Avusturya'da ve Prnsya'da olduu
gibi devlet bakan tarafndan tayin edilecek ve icabnda da azledilecekti. Mustafa Reit Paa'nn byle bir meclisi tercih etmesinin sebeplerinden biri de, seim yolu ile veya aziedilmezlik imtiyaz ile gelebilecek muhafazac kimselerin, siahat hareketlerini sabote etmelerinden duyduu endie idi.
Mustafa Reit Paa, Tanzimat- Hayriye hazrlklan ile megul
olurken, Dileri bakanl memuriyeti kendisinde bulunmak zre,
Londra Eliliine atand. Bu ek memuriyeti, hazrlanmakta olan vesika hkmlerini, ngiliz devlet adamlar ve bu arada, eski dostu,
Carning ile grmek iin uygun bir frsat oldu. Canning bu konu ile
ilgili grmeleri iin u, ksa fakat, ok manal bilgiyi vermektedir:
".. . Paa, bana iin neresinden balanmas gerektiini sordu 'ta
batan' diye cevap verdim. 'Nasl batan?' diye sorusunu tekrarlad:
'Tabii can ve mal emniyetinden' dedim. 'eref, haysiyetin de emniyet
altnda olmas gerekmez mi?' diye sordu. 'phesiz' dedim"
25
. Hi
phe yok ki, iki dost eli arasndaki grme bu ksa ve zl ifade ile
belirtilen diplomatik seviyede kalmamtr. Mustafa Reit Paa,
Londra'da bulunduu srada 1830'dan beri srp gelen Msr bulrannn ikinci safhas yeni bir harp eklinde balayp, ok ksa bir zamanda
ve sratle gelierek yeni bir felaketle sonuland. Mehmet Ali Paa
. kuvvetleri Nizib'de Osmanl ordusunu mallp etmi, tekrar Anadolu
ierlerini tehdit etmeye balamt. Osmanl donanmas, Amirali tarafndan skenderiye'ye gtrlp Mehmet Ali Paa'ya teslim edilmiti.
Zafer mjdeleri bekleyen Sultan II. Mahmud, bu felaket haberleri kendisine ulamadan nce lm yerine henz 16 yanda olan olu Sultan Abdlmecit tahta gemiti. Osmanl mparatorluu, tarihinde rnei olmayan bir bulran iine gmlm bulunuyordu. Bu bulrandan
kendi kuvvetiyle kendisini kurtarmas hayal bile edilemezdi. Byk
devletlerin yardmn salamak, bir kere daha, gerekli ve zaruri grld. Diieri Bakan Mustafa Reit Paa Londra'dan stanbul'a gelerek bu ile megul olmaya balad. ngiltere ile henz yaplm olan
ticaret andiamas yardm salanmas hususunda elverili bir zemin
vazifesini grmekle beraber, gerek Bat devletlerine gerekse, Osmanl
mparatorluu 'nun son gnlerini yaamakta olduu zehabna den Bat

kamuoyunu kazanmak icabediyordu. te bu maksatladr ki, Mustafa


Reit Paa, IL Mahmud'un lmnden az nce, hazrlanm olan Tanzimat- Hayriye slahat esaslannn derhal ilan edilmesi lzumuna yeni
Padiah inandrd, bu esaslar da bu yaznn banda belirtildii gibi, bir
Hatt- Hmayun eklinde, Glhane bahesinde ilan edildi.
25
Stanley Lane Poole, ad geen eser, s. 119.
78 Glhane Hatt- Hmdyunu 'nda Bat 'nn Etkisi
Glhane Hatt- Hmayunu'nun gerekesinde u fikir belirtilir:
1- Kur'an'n hkmlerine ve eriat kanunianna sayg gsterildii
mddete, Osmanl Devleti ilerlemi ve ykselmitir. 2- 150 yldan
beri bu hkUmlerle kanunlara gerei gibi sayg gsterilmedinden
devlet eski kudret_ve -k_uvyetini kaybetmeye balamtr. 3- eriat kanunlarna gre idare edilemeyen memleketlerin devam mmkn olmadndan .. Osmanl Devleti'nin ve memleketlerinin iyi bir surette
idaresini salamak maksadyla, baz yeni kanunlarn kurulmasna lzum hasl olduu ve bunlarn esaslarnn da Hatt- Hmdyun 'da belirtilmi olduu iaret edilmitir. Bu nc ve son fkirde sz geen
yeni kanunlarn esaslar nedir ve nereden alnmtr? Bu sorunun cevab, bu esaslarla Bat devletlerinin de hukuk yaplarn, ada hale
getirmek iin faydalanm olduklar insan haklan beyannamelerinin
prensipleri karlatrld vakit, kendiliinden meydana kacaktr.
yle ki: nsan haklan beyannamesinin birinci maddesinde belirtilmi
olan, insanlarn tabii haklar ynnden eitlii, Hatt- Hmayun'da ak
bir hkm ile belirtilmemi ise de, hattn zihniyetinde mevcuttur. Nitekim, Hatt- Hmayun'un aklanmas iin yaymlanan ek fernanda
" .. Vezirden obana kadar herkesin kanun nnde eit olduu ifade
edilmitir"26 . Keza, insan haklan beyannamesinin 2'inci maddesinde,
insann tabii haklar olarak belirtilmi olan hrriyet, mlkiyet ve medeniyet Glhane Hatt'nda: "can emniyeti, rz masuniyeti ve mal
mahfuziyeti" prensipleri ile karlanmtr. Bundan baka, insan haklan beyannamesindeki; bir kimsenin ancak kanunun tayin ettii hususlarda sulandrlaca (Madde: 7); devlet masraflar iin vatandalarn kudretlerine gre, eit olarak vergi verneye tabi olacaklar
(Madde: 12); mlkiyetn kutsal olduu (Madde: 16), yolundaki hkmler de Hatt- Hmayun'un: (Kanun gereince olmadka, hi kimsenin cezaya arptrlamayaca); ( .. Her ferdin emlak ve kudretine
gre bir vergi tayin olunarak kimseden ziyade ey alnmayaca); verginin sarf eklinin Meclis-i Alkam- Adiiye tarafndan kontrol ve murakabe edilecei) hkmleriyle karlanmtr. nsan haklar beyannamesinin 6'nc maddesinde (Kanun umumun iradesinin bir ifadesidir.
Btn vatandalar, ahsen veya vekilieri vastasyla kanun yapmaya
itirak ederler) denmi olmasna karlk da, Glhane Hatt- Hmayunu'nda: (Meclis-i Alkarn Adiiye gerekli kanunlar iin sylemeler
yapar ve onlar hazrlar) hkm vardr.
Bu karlatriY:a da gsteriyor ki, insan haklar beyarinamesinde
geen prensiplerle, Glhane Hatt- Hmayunu'nun hkmleri arasnda, ekle ait farklar bir tarafa brakld takdirde dikkati eken bir
benzerlik vardr.
26

Reat Kaynar, ad geen eser, s, 18 l.


79 Enver Ziya Karai
Bu prensiplerin; Avrupa'da, Fransa Byk ihtilali'nin meydana
gelmesinde byk tesiri dokunmu olan, XVIII. yzyln itimai siyasi
ve felsefi grlerine mutabk olduuna phe yoktur. Bundan baka,
yukanda yaplm olan mukayeseden anlalaca zere, insan haklan
beyannamesinde geen esaslara da, bir iki nokta mstesna, tevafuk
etmektedir. Bu noktalar gz nnde tutularak denebilir ki, Glhane
Hatt- bir nevi anayasa mahiyetindedir. Onun bu mahiyetini kabul
edebilmek iin XX. yzyln anayasalanyla deil, fakat XIX. yzyln
anayasalan ile mukayese etmek gerekir. XIX. yzyl anayasalan, hkmdann haklarn ve yetkilerini tahdit eden hkmleri ile karakterize
edilirler. Hkmdarn icraatn kontrol ve murakabe etmek hususunda,
ortaya koyduklar prensipler ve tekilat ise her hkmetin, bnyesine
gre deimektedir. ngiltere ve Fransa'nn XIX. yzyln ilk yansrtdaki anayasalar, Almanya, Avusturya ve spanya anayasalanndan
farkldr.
lk iki devlette, icra kuvveti zerindeki murakabe, parlamenter bir
usul ile saland halde dier devlette hkmdar tarafndan tayin
edilmi yelerin tekil ettii meclisler tarafndan salanmaktadr. Bu
aklamaya gre, Glhane Hatt- Hmayunu bu son devletin anayasalarna benzer mahiyettedir.
Glhane Hatt- Hmayunu'na anayasa vasf veren hususlar u suretle belirtmek mmkndr; bu hat: 1- Hkmdarn ve hkmetin
keyfi ve takdiri i craatma son vermektedir; 2- Halkn tabii haklarna ve
devlete kar vazifelerini tespit etmektedir. 3- Halkn hak ve vazifeler
ynnden eitliini kabul etmektedir; 4- Meclis-i Alkam- Adiiye'yi
kanun tasarlarn hazrlamak ve devlet sarfyatn kontrol ve ~~ . ..:rakabe ile grevlendirmektir; 5- Padiah, devlet erkan ve btn memurlan, halk huzurunda Hatt- Hmayun esaslarna riayet edeceklerine dair yemin etmilerdir; 6- Hatt- Hmayun mahkemelerde tescil
edilmi; devlet dairelerine ve kanun tasarlarn hazrlamakla grevli
Meclis-i Alkam- Adiiye'ye gnderilmi; prensipleri ile tezat tekil
edecek hususlar ihtiva eden kanun ve icraat men edilmitir.
Bu hususlar da gsteriyor ki, Glhane Hatt- Hmayunu, Osmanl
devletinin teokratik bnyesinde esasl deiiklik yapmtr. Bu hattan
nce, Padiah kesin olarak eraite tabi ve ancak ona kar sorumlu idi.
eriat ise Padiahn bir memuru bulunan eyhlislamn tefsiri ile snrlar genileyip, daralan ve karakter ynnden kutsal saylan bir
anayasa idi. Glhane Hatt- Hmayunu prensipleri ise, yukarda belirtildii zere, herkesin ttlana ve Trke olara:k ilan edilmi dnyevi
prensipler idi. Padiah onlara riayet edeceine yemin etmekle, iradesini snrlandran bir karakter tadklarn kabul ediyordu. Bundan
baka, Glhane Hatt, slam ve Hristiyan tebaa arasnda hukuki eitlik
de tanyordu. Kald ki, Abdlmecid, Abdlaziz ve hatta Abdlhamid
80 Glhane Hatt- Hmdyunu 'nda Bat 'nn Etkisi
bile Hatt- Hmayunlannda, Glhane Hatt- Hmayunu'na temas ettikleri vakit, onu bir ana kanun gibi telakk ettikleri grlmektedir.
Bir anayasa veya ana kanun olarak adlandnlan Glhane Hatt-
Hmayunu'min, Osmanl tgfiihat hareketlerinde bir dnm noktas ol-

duu, bu konu zerine yazlm olan yazlarda itirazsz olarak kabul


edilmektedir. itirazsz kabul edilen dier bir husus da, klasiklemi bir
deyimle, Hatt- Hmayun'un halk kuvveti ile yaplm bir devrim olmayp, yukandan aa, yeni Padiahn hr iradesinin bir tezahr olduu merkezindedir. yle sanyoruz ki, ikinci nokta da bu dnce
tarz bir bakma dorudur: Bir bakma da doru deildir. Bat memleketlerinde meydana gelen devrimiere baklan adan baklnca, Glhane Hatt- Hmayunu hareketi, yukardan aadr ve orada grld cinsten, bir halk kuvvetinin etkisi grlmez. Fakat, Osmanl mparatorluu'nun bnyesi ve Glhane Hatt'nn ilhamndan nceki durumu tetkik edilince bu grn pek de dayankl olmad grlmektedir. yle ki: Bat'nn byk devrimleri veya devrim karakteri tayan siahat hareketleri, milli veya hi olmazsa mtecanis bnyeye sahip memleketlerde meydana gelmitir. Glhane Hatt- Hmayunu hareketi ise, eitli ynlerden, tecansszlkler gsteren bir imparatorluk bnyesinde yaplmtr. Bu hareketin nceki 20 senesinde, idare
yapsnn bozukluundan Hristiyan ve hatta Mslman tebaa arasnda
bu idareye kar tepki uyanm, bu tepki hrriyet, istiklal ve imparatorluktan ayrlma amacyla isyanlar dourmu, neticede, Yunanistan'n imparatorluktan ayrlmasyla ve Msr'da fiili bir muhtar idarenin kurulmasna sebep olmutur. bununla da bitmi olmuyordu. mparatorluun her tarafnda halkta honutsuzluk vard ve idarede, dertlerine deva olacak bir deiiklik istenmekte idi. Btn bu hareketler,
imparatorlukta halk kuvvetinin, Padiah siahat yapmaya sevketmi
olan belirtiler olarak grlmek icabeder. u da var ki, yukanda da
ifade edildii gibi, Osmanl mparatorluu'nun bu durumu, Bat'da
Trkler aleyhine ok iddetli tenkitlere ve propagandalam yol am bulunuyordu. Avrupa medeniyetine yabanc kaldklar iin Trklerin, Avrupa'dan kovulmas teklifinde bulunanlar bile vard. Btn bu hususlar
dikkate alnd takdirde, Glhane Hatt- Hmayunu hareketinin ne yalnz yukandan ne yalnz aadan, fakat ayn zamanda yandan, yani Bat'dan da gelen tesirierin bir neticesi olarak meydana gelmi olduu sonucuna varmak, tarih gereine daha uygun der kansndayz.
u da kabul edilmelidir ki, Bat'dan gelmi olan bu tepkilerin karakteri henz kesin olarak da aydnlanamam grnmemektedir. Milli
Eitim Bakanl tarafndan, eyrek asr nce, yaymianm olan Tanzimat adl eserde, bu hususta inandnc bilgilere rastlanmamaktadr.
Bir Amerikal tarih yazannn geen yl yaymlanan ok mkemmel bir
81 Enver Ziya Kara!
eserinde de
27
konuya temas edilmekle beraber, gerekli aydnln serpilmi olduu kanaatihasl olmamaktadr. Biz bu makalemizde, soyut
dncelerle deil, fakat tarih olaylann izleyerek Bat etkisini belirtmeye altk. Bu etkinin, Bat byk devletlerinin bir mdahalesi
veya bir basks olup olmadn aratrmadk Bu sebeple de "Tanzimat, harici tazyik eseri deildir"28 veyahut "Hatt- Hmayun ... ngiltere hkCmetin~n bir diktas veya ilham deil, fakat Mustafa Reit
Paa'nn eseridir"
29

gibi kesin bir hkme varmadk. u da var ki Gl~


hane Hatt- Hmayunu hkmlerinin yrtlmesi manasma gelen
"Tanzimat hareketi veya devri" batan sonuna kadar yabanc mdahalesi rnekleri ile doludur. Fakat bu, ayn bir makalenin konusu olabilir.
27
R. H. Davison, Reform in the OttomanEmpire (1856-1876), Princeton, 1963.
28
Cemi! Bilse!, "Tanzimat'n Harici Siyaseti", yukanda ad geen Tanzimat eserinde,
s. 662.
29
R. H. Davison, ad geen eser, s.38.
82 SENED-i TTiFAK VE GLHANE HATT- HMAYirNu*
Halil nalck
3 Kasm 1839'da ilan olunan Glhane Hatt 'mn devlet anlaymzda
ve devlet idaresinde modernlemenin hakiki balangc ve temeli olduuna phe yoktur. Sened-i ttifak'n da, Padiah'n mutlak otoritesini snrlamak gayesini gden bir vesika olmak haysiyetiyle modern Trk
devletinin gelime tarihinde "ilk amme hukuku kaidesi" saylabilecei
ileri srlmtr1

Sened-i ttifak'n dzenlenmesine yol aan hadiseler silsilesi,


m. Selim'in Nizam- Cedid hareketi, stanbul'da Yenieri Ocann aa tabaka halk ve ulemann ibirlii ile yaptklan ihtilal, buna kar tara
ayannn ve hanedanlann temsil eden Alemdar Mustafa Paa'nn diktatrlk devri olduka iyi bilinmektedir. Bu gelimeleri, siyasi bakmdan
imparatorluk iinde tekilatl gerek kuvvetlerin, yani Ocak, Ulema
ve tarada hakim ayann, devletin karar verme yetkilerini fiilen ele geinne mcadelesi eklinde yolU)lllamak mmkndii?. Sened-i ttifak'n gerek niteliini tesbit iin bu noktadan hareket edeceiz. Sonra diplomat
brokratlarn ilan ettikleri Glhane Hatt 'n ele alacak ve bu iki hareketin, temsil ettikleri siyasi anlay, gelenek ve menfaatler bakmndan birbirine ne kadar zt, fakat tarihi gelime bakmndan birbirine ne
derecede sk bir ekilde bal olduklann gsterrnee alacaz. Siyasi tarih bakmndan Sened-i ttifak byk ayann, devlet iktidarn kontrol altna alma teebbsn ifade eder. Glhane Hatt
ise ona kar Padiah 'n mutlak otoritesini savunarak merkeziyeti devlet
idaresinin, baka deyimle brokrasinin ilere mutlak bir ekilde el
koymasn ifade eder. Bir baka adan baklrsa, birincisi geleneki,
dieri modemdir. Biri, o zaman eyaletlerde hakim kuvvetlerin menfaatlerinin ve hayat grnn ifadesi ise, dieri merkezi devleti ve onun o
zamanki i ve d artlar karsnda menfaatlerini en iyi temsil ettiine
hknedilen Batc idarecilerin idealini ifade eder. Tarihi olu ierisinde
bu iki hareket birbijne S!k bir ekilde baldr. Sened-i ttifak ve Gl*Bu makale Belleten, xxviii/112 (Ekim 1964) ss. 603-622'den alnmtr. 1
S. S. Onar, dare Hukuku, st. 1945, s. 141.
2
Bak. H. na1ck, "The Nature of Traditiona Society: Turkey", Political Modernization in Japan and Turkey, ed. E. W ard and D. A. Rustow, Princeton 1964,42-63.
83 Halil nalck

hane Hatt siyasi bir mcadelenin birbirini kovalayan iki safhasndan


baka bir ey deildir. Bu itibarla, l bir vesika olarak kalm olmakla
beraber, Sened-i ttifak'n da byk bir tarihi manas vardr.
A. Sened-i ttifak ve Tahlili
Osmanl Devleti, Rusya'ya kar 1806'dan beri yeni bir harbe girmi
bulunuyordu. Bu sebepten Alemdar, ihtilalden sonra imparatorluk
iinde birlii kurmak, merkezin otoritesini iade etmek ve yeni bir
ordu yaratmak zamretini anlyordu3
. Bu maksatla, imparatorluun
btn valilerini ve ileri gelen ayanlarn paytahtta bir toplantya,
meveret-i ammeye ard. Tepedelenli Ali Paa ve Alemdar' kskanan Bulgaristan ayan gelmediler
4
.,Fakat Alemdar'n otoritesi karsnda ou bu daveti kabul ettiler. Gelenler arasnda Cebbar-zade,
Karaosmanolu gibi byk "hanedanlar" vard. Bunlar, stanbul'a,
yanlarnda byk kuvvetlerle geldiler. Bu meveretten Sened-i ttifak denilen mehur vesika dodu (Evast- aban 1223/1808 Ekim balari.
Bu vesikann balang ksmnda merkezde devlet bykleri, tarada "memalik hanedanlar" arasnda ayrlk ve mcadele yznden
devletin yklna derecesine geldii itiraf olunuyor ve bu senetle devletin
kalknmas iin gereken birlik artlarnn tesbit olunduu belirtiliyordu.
I. Sened-i ttifak'n Esas Noktalar
Bu vesikay yle zetleyebiliriz: 1 . Padiah' n otoritesi, devletin dayand temeldir. Vzera, ulema, rical, hanedanlar veya askeri
ocaklar tarafndan ona kar bir hareket vaki olursa, dierleri elbirliiyle (bi'l-ittifak) onu tenkil edeceklerdir. Padiah'n emirlerinin korunmasna ahslar, evlat ve hanedanlar adna hepsi teahhd ve
tekefflde bulunurlar. 2. Kendimizin ve hanedanlarmzn yaamas,
devletin yaamasna bal olduundan toplanacak asker "devlet
askeri olarak tahrir" edilecektir. Ocaklar buna kar korlarsa,_ hepimiz
ittifakla onlarn "te'dip ve def ve refine" alacaz. 3. Devlet
hazinesinin ve gelirinin toplanmas ve korunmas ve Padiah'1
emirlerinin yerine getirilmesi gerektir, buna kar gelenleri ittifakla
te'dip hususunda teahhd ve tekefflde bulunuruz. 4. imdiye kadar
her trl Padiah emir ve yasaklarnn Sadrazam'dan kmas kanun
3
Kad Paa'ya davet mektubu, Cevdet, Tarih, stanbul 1309, IX, 2]5-77. ada bir
Fransz, Juchereau de Saint-Deny, Revolutions de Constantinople, II, Paris 1819, 1 89)
bu vesikay meydana getiren topluluun, Alemdar Mustafa Paa tarafndan
mparatorluu slah etmek zere ilk tedbir olarak Avrupa.! bir ordu vcuda getirmek
iin anldna iaret eder.
4
Cevdet, IX, 2-5.
5
Suret-i Sened-i ttifak, Cevdet, IX, 278-282, iyi bir zeti B. Lewis, Dustur, El, II, 640-41.
84 Sened-i ttifak ve Glhane Hatt- Hmayunu
olduu gibi, bundan sonra da yle olacak, ve "herkes byn
bilip" vazifesinden dar ie kanmayacaktr. Her i Sadnlzam'a arz

edilip izni alndktan sonr~:c0na gre hareket olunacaktr. Bu esasa


kar gelenlerden hepimiz davac olcaz. Ayn suretle sadaret
makam da kanun d ritiktip ve irtiada bulunursa veya devlete
zararl kt ilere kalkrsa, ya da mutlak otoritesini ktye
kullanarak ahsi gayelerle hareket ederse, bunun nlenmesine de hep
beraber alacamz teahhd ederiz. 5. Padiah'n ve devlet
otoritesinin korunmasna hepimiz kefil olduumuz gibi, gerek
"memalik hanedan/annn" devlete, gerek merkezdeki devlet byklerinin birbirine kar emniyet duymas en byk arttr. Bunun
salanmas da hepimizin ittihad ve ittifakile birbirlerine kefil
olmasna baldr. Bu sebeple bu ittifaka girmi olan hanedan ve
ayan, vkela ve ri cal birbirlerinin zatna ve hanedanna kefil olmaldr.
yle ki, hanedanlardan birisine kar bu birlik artlarna aykr bir
hareketi olmadan devlet veya taralardaki vzera tarafndan "bir taarruz
ve ihanet ve sui kasd vukua ge/r ise" hepimiz ittifakla bunun hertaraf
edilmesine alacaz. Hanedan mmessillerinin veya kendileri
ldkten sonra hanedanlarnn korunmasna vkela teahhdde
bulunduklar gibi, hanedanlar da "zfr-i idarelerinde olan ayanlara
ve vcuha zam in olalar ". ahsi hrsar ile bunlara kar hareket
etmeyeler, eer bir ayann bir suu varsa soruturmadan ve
Sadrazarnn msaadesini aldktan sonra ona kar o hanedan hareket
etsin ve yerine baka bir ayan getirsin. Kimse kendisine havale edilen
yerden bir kar teye tecavz etmesin. Ederse hepimiz davac olup
mani olacaz. Btn hanedan ve ayanlar, yekvcfd olup kargaalk
ve ayrlk karanlan ittifakla hertaraf edeler. Reayaya zulm
yapanlar ve eri'at emirlerinin yerine getirilmesine kar koyanlar
birlikte te'dip edeler. Keza vkelaya ulemaya ve byk kk devlet
adamlarna dahi haksz muamele yaplmamasna hanedanlar ve vcfh
(ayan) kefil ve mteahhid olurlar. Birisinin suu olursa, tahkikattan
sonra sadaret makam suuna gre cezasn vere. 6. Devlet merkezinde
askeri ocaklar veya bakalar tarafndan herhangi bir kargaalk
karlrsa, btn hanedanlar izne hacet olmakszn merkeze yryp o
ocan kaldnlmasna ve bunlar alelade ahslardan ise, soruturma
sonunda idamna btn hanedan ve vcfh mteahhid ve kefldirler. 7.
Reayann korunmas esas olduuna gre, hanedanlarn ve byklerin
kendi idareleri aftnda olan kazalarn asayiine ve vergilerin mutedil
olmasna dikkat etmele.ri gerekir. Bunun iin vkela ile hanedanlar arasnda grme sonunda haksz vergilerin kaldrlmas
iin verilecek kararlarn korunmasna dikkat edilecektir. Hanedanlar,
birbirlerinin durumuna nezaret ederek zulm yapanlar, garaz
gtmeksizin, devlete ihbar edip ittifakla zulmn nlenmesine alacaklardr.
85 Halil nalck
Bu yedi arta grmeler sonunda karar verilip aksine hareket edilmemek zere yemin edilmi ve yeminierin hfz iin bu senet yazlmtr.
Bu vesikann altndaki zeyilde de zetle yle denmektedir: Bu artlarn, yaplacak ilerde esas ( dsturn 'l - amel) tutulmasi gerektiinden zamanla
deimesini nlemek zere bundan sonra Sadnizarn ve eyhlisldm olacaklar bu makama getikleri zaman bu Senedi imzalayacaklar ve harfi
harfine uygulanmasna alacaklardr. Bu senedin bir sureti Beyliki

kaleminde, bir sureti Padiah'n yannda bulunacak ve gereken kimselere oradan kopyeleri verilecektir. Padiah, kendisi bu artlarn uygulanmasna nezdret edecektir.
Bu senedi imza edenler arasnda bir taraftan en yksek derecedeki
ulema (eyhlislam, Nakibleraf ve Kadaskerler), devlet ricali (Sadrazam, Defterdar, Reislkttap, Sadaret kethdas ve bakalar) generaller (Yenieri aas, Spahiler aas) br taraftan o zaman payitahtta hazr bulunan belli bal hanedanlar (Cebbiirzade, Karaosmanolu, Sirozlu smail bey ve irmen mutasamf) vard.
II. Sened-i ttifaktn Tahlili
Bu vesika, ekil bakmndan er'i bir vesikadr. er'i bir yemin vesikas, mfsdk eklinde kaleme alnmtr. Burada taraflar birbirlerine kar teahhdlerini yeminle tekit etmilerdir. Mutlak haklarna
riayeten Padiah'n ahs bu yemin dnda tutulmakta beraber devlet
veya sadaret makamnn hanedanlam kar teahhdleri, neticede, yine
Pjl.diah'n teahhdleri eklinde anlalmaldr. Padiah'n bu vesika
zerine turasn koymas onu da balayan bir hareket saylmtr. Misak, sresiz bir zaman iin akdedilmitir. Her gelen sadrazarnn buna
yeminle bal olmas, onu eskisi gibi sadece Padiah'n mutlak vekili
olmaktan karyordu. O zaman bu artlar, bizzat Saray evresinde
saltanat istiklaline aykr, yani Padiah'n mutlak otoritesini snrlayc mahiyette grlmt. Fakat fiilen bir diktatr olan Alemdann
idaresine kar gelrnee kimse cesaret edemedi. Sarayca imdilik tasdik
edilmesi, sonra kaldrlmas karanna varld6 . Nihayet vergilerin, Parliah'n vkelasile hanedanlar arasnda mzakere yolu ile kararlatnlaca maddesi, Padiah'n otoritesini snrlayc mahiyeti bakmndan bilhassa kayda deer.
Sened-i ttifak, bir harb ve ihtilal ortam iinde iktidan ele alan
ayanlar tarafndan Padiah'n mutlak otoritesi karsnda aka kendilerinin durumlarn garanti altna almak gayesi ile kabul ettirilmi
bir vesikadr. V esikaya bu ruh hakimdir. Nitekim, daha senet imzalanmadan nce Alemdar Mustafa Paa, Anadolu ve Rumeli'de hanedanlarn devlete kar gvensizlikleri sebebiyle imparatorluk kuvvetleri
6
Cevdet, IX, 6-8.
86 Sened-i tttfak ve Glhane Hatt- Hmay1nu
arasnda birlik salanamayacan aka ifade etmi,7 birlik ve ittifakn
gereklemesini hanedan/ara hukuki garanti verilmesine balamt.
Bunlar meveret-i amme ii11Jstanbul'a gelgikleri zaman da, rpc-ayn, Kathane, Davut Paa gibi yerlerde karargah kurmular ve askerlerinden ayrlp elife girmekten ekinmilerdir. Sened-i ttifak'n
ilk drt maddesinde Padiah'n mutlak otoritesi tasdik olunuyor,
emirlerine herkes tarafndan itaat gerektii, asker ve vergi toplama yetkilerinin yalnz kendisine ait olduu belirtiliyor, fakat hemen altndaki maddede "art-i a' zam" olarak hanedan ve ayann teesss
etmi haklan ve durumlannn devletin keyfi hareketlerine kar "emniyet" altna alnmas isteniyordu. Ayn .zamanda onlarn kendilerine
tabi kk ayan zerinde hakimiyetleri tasdik olunuyor, her birinin
idare sahasnn tecavzden masun bulunmas ve bu haklarn babadan
oula irsi olarak intikali garanti altna alnyordu. Bu son artlar,

aka hanedanlarn fiilen kurulmu feodal durumlarna daimi hukuki


bir mahiyet kazandrmak gayesini gtmekte idi. te Sened-i ttifak,
bu mahiyeti ile modern devlet anlayna aykr bir cereyan temsil
eder. Dier taraftan bu vesikaya tarihimizde istibdad ve mutlakyeti
snrlama gayesini gden hareketler iinde bir yer vermek mmkndr.
Ayan halkn temsilcisi ve koruyucusu roln zerine aldndan,
bu vesika bir bakma merkezi idarenin ve onu temsil eden valilerin
keyfi hareketlerine kar genel bir direnme teebbs eklinde de yorumlanabilir. Bir ok blgelerde valilerin keyfi vergi toplama teebbslerine kar ayann kar koyduunu ve halkn bunda kendilerini desteklediini hatrlamalyz8 . Ziya Gkalp9
Trkiye'de derebeylik devrinin,
milletin hi olmazsa bir ksmnda Padiah'a kar reaya ve kulluk his~
leri yerine hrriyet ve asalet duygularn uyandndn ve bu zadeler
devrinin halk hakimiyeti devrini hazrladn iddia eder. Mbalaal
grnmekle beraber, bu fkrin bir hakikat pay sakladna phe
yoktur. Gerekten, IL Mahmud devrinde belli bal ayanlar ortadan
7
Meveret'ten nce Kad Paa'ya gnderilen mektup, Cevdet, IX, s. 276.
8
Bak. Mnir Aktepe, "Tuzcu oullan syan", Tarih Dergisi, III, 5-6 (1951-52), s, 2152; .Uluay, 18. ve 19. yzyllarda Saruhan 'da Ekzyalk ve Halk Hareketleri,
stanbul, 1955; A. Slade, Records of Travels in Turkey, (London 1833, I, 219-20) u
kayd yapar: "They (il.yil.n) were the protectors of rayas as well as Mussulumans, and,
for their own sak es, resisted exorbitant imposts ... The ir cime .. was being passessed of
authoity not emanating from the Sultan." G. Perrot ise (Souvenirs d'un Voyage, Pais
1867, s. 388-78), apalogul!an hakknda unlan yazar: "Toute cette contree (Yozgad,
Amasya, Tokat blgesi) etait mieux gouvemee, plus heumeuse et plus riche, sous la
doruinatian des Tchapai-oghhi; qu'e)le ne l'est aujourdhui (yani 1867 de) sous larnain
des delegues du pouvoir central. Deja d'autres voyageures ont fait le meme remarque
pour d'autres contrees de l'empire. Ces souverain locaux, toujours menaces par des
voisins jalous et par la haine du Sultan et de ses vizirs, devaient bien vite sentir qu'ils
avaient tout avantage a s'attacher !es populations eta menager la province".
9
Yeni Mecmua'dan naklen Osman Nuri Ergin, Mecelle-i Umur-i Belediyye, I, istanbul
1922, s. 1662-63.
87 Halil nalck
kaldnld zaman II. Mahmud'un mutlak ve merkezi otoritesine
kar koyabilecek hi bir kuvvet kalmam ve tam bir istibdad devri
gelmitir10 . Fakat unutulmamaldr ki, Sened-i ttifak tamamyla o zamanki memleket artlannn bir mahsl olup ileri bir devlet dzeni
yaratma gayesi gtmyordu. 1839'dan sonra Glhane Hatt'ndan
ilham alarak istibdad snrlama maksadn gden hareketler ile bu
hareket arasnda tam bir mahiyet fark vardr.
Sened-i ttifak, Osmanl mparatorluu'nun itimai-siyasi yapsn
deitirecek bir hareketin temeli olabilirdi. 19. asrdanasl Balkanlar'da
Padiaha tabi Hristiyan prenslikleri meydana km ise, Anadolu' da
da 14. asrda olduu gibi bir takm yerli beylikler kurulabilirdi. Fakat
bu durum, Anadolu'da Trk birliinin zararna bir geliim olacandan merkeziyeti ve mutlakyeti saltanatn bunu nleyen abalarn

bugn de olumlu bir hareket olarak grmekteyiz. Bununla beraber


u da bir hakikattir ki, aalarn ve ayann tara hayatnda ve siyasi
tarihimizde ehemmiyetli rolleri IL Mahmud'tan sonra da baka ekiller altnda devam etmi ve bu temel itimai yap, menfaatleri ve hayat gr ile, ad deiikliklerine ramen, yakn zamana kadar Trk
siyasi hayatnn alt-yapsm tekil edegelmi, n planda grnmemekle
beraber siyasi hayatta kitlelere dayanan arln daima hissettirmitir.
Sened-i ttifak, Alemdar'n ve devlet merkezinde ayan hakimiyetinin
ortadan kaldnlmas ile (1808) hkmsz bir vesika haline dm ve
unutulmutur. Sened-i ttifak'a konan artlarn uygulanmas, neticede
ayann bi'l-ittifak harekete gemelerine bal idi. Ayan, bu birlii koruyamad ve merkezi hkmet onlarn ileri gelenlerini zamanla birer
birer ortadan kaldrd.
Rusya'ya kar 1806'da balayan harb devam ediyordu. Devlet
iin ayann getirdii askeri birliklere iddetle ihtiya vard. II.
Mahmud ancak 1812'de harb son bulduktan ve bilhassa 1815'den
sonra ay ana kar iddetle harekete geti
11
Merkezdeki balca kuvvetler Saray, Ulema, merkezi hkmetin daima mmessili olmu bulunan
Babali brokrasisi, ayanlarn ortadan kaldrlmasna, paytahtn
taraya hakim olmasna, merkeziyetiliin geri getirilmesine canla
bala alacaklardr. Padiah 'n emrindeki kuvvetlerin modern
10
Perrot, Ibid., 389 ve bilhassa 410-12. Gen Osmanllar, Sultan'n hibir kuvvetin
frenleyemedii bu istibdadn grmler, onun iin bir taraftan Avrupa'nn hrriyet
idealini benimserken dier taraftan gelenekiere ve onlan temsil eden snflara
dayarunak istemilerdir. Kuleli Vak'as (bak. U. demir, Kuleli Yakas Hakknda Bir
Aratrma, Ankara 1937) bu bakmdan yorumlanabilir. Keza bak. erif Mardin, The
Genesis of Young Ottoman Thought, Princeton 1962, 283-384. Fakat Sened-i ttifak
zerinde onun yorum tarz (s. 148) bizimkinin tamamyla tersinedir.
11
lk ihtar Tepedelenli Ali Paa'ya yapld (bk. Cevdet, X, 252-54).
88 Sened-i ttifak ve Glhane Hatt- Hnuiyunu
silahlarla donatlm olmas da bu ii baanya ulatran arnillerin ba- dadr2 n .
Merkezi hkmet, ayanlan Padiah'n emirlerine itaatsizlik, reayay soyina ve bask yapmaeklinde sul'i'ndrarak azil, mukata'a iftliklerini msadere veya stanbul'a arp ikamete memur etmek ve
mukavemet gsterdikleri takdirde gvenilir valilerin ve paalann (bu
hizmette bilhassa Baba Paa,- Hsrev Paa ve Hurid Paa kendilerini
gsterdiler) idaresindeki askeri kuvvetlerle te'dip ve idam etmek suretiyle bu ii baard 13
Bu siyasette Mahmud'un akl hocas olan Halet
Efendi, bu devirde byk bir otorite kazand; Saray istibdadnn bir
sembol haline geldi. Halet'in bir tek sz, herhangi bir ayann veya
paann hayat ve istikbalini tayine yeterdi. Selim devrinde olduu
gibi, Saray'n bu istibdadna kar Babali brokrasisi de huzursuzluk
iinde idi. IL Mahmud nihayet ayanlann en kudretiisi olup oullan ile

birlikte Amavutluk'a ve Epir'e hakim bulunan Tepedelenli Ali


Paa 'ya kar, uzun tereddtlerden sonra, harekete gernee karar
verdi. Fakat bu karar, ard ardna bir sra byk bulranlara yol at ve
devleti uurumun kenanna srkledi. Kayda deer ki, Tepedelenli
Yanya kalesinde ngiltere'den getirttii en modem top ve mhimmatla uzun zaman mukavemet etmitir. 14
Tepedelenli isyan, Yunan
isyann, o da Msr'da Mehmet Ali Paa isyann hazrlad. II.
Mahmud, etin bir mcadeleden sonra Tepedelenli'yi tepelemekle beraber menei ve ykselii itibariyle ayan paalar arasna sokabileceimiz
Mehmed Ali karsnda tam bir baanszla urad ve kalr iinde hayata gzlerini yumdu (19 Rebi'levvel 1255/2 Haziran 1839).
Mehmed Ali, Avrupa tekniini benirusernekte Tepedelenli'den ok ileri
gitmi, metbu Padiah gemiti. Selim devri geleneine uygun slahatn
mmessili bir asker olan Hsrev Paa'nn temsil ettii siyaset, Nizib'de
tam bir iflasla neticelenmi bulunuyordu. iaret etmek lazmdr ki,
Mehmed Ali, savatan nce Anadolu'da "gavur Padiah" ve onun ezici
hkmetine kar eyhleri ve ayan kkrtan propagandalannn semeresini Nizib'de ald. Bu mitsiz durum karsndadr ki, imparatorluu
kurtarmak iin, devletin baka istikamette radikal slahata girirnek zorunda bulunduu hakikati herkes tarafndan kabul edildi. O zaman
Hsrev15
bile geri ekilmek zorunda kald. Devleti kurtarmak iin
12
Derebeylerin geliJili ateli silahlar karsnda aciz kaldklanna bir misal olarak
Rum-Kal'e'ye snm olan bir derebeyinin tenkiJi iin bak. Cevdet, X, 146-47,
Belleten C XXVIII, 39.
13
Bu devirdeayann te'dibi !~in bak. Cevdet, X_ 117-18, 147-48, 181, 194, 197,20919, 233; XI, 23, 48. Keza yukanda not 8.
14
Cevdet, XI, 49. "
15
Seyyid'l-vzera Hsrev, Halet Efendi gibi Mahmud'un tam itimadn haiz olarak
Y enierilerin kaldrlmasndan sonra imparatorluu on yl demir bir pene ile
tutmakta idi. Otuz yl Mehmet Ali'nin en byk rakibi olarak onunla mcadele etmiti,
89 Halil nalck
bir zamandan beri, len Padiah'a sunduu layihalarda
16
btn idarede ve kanunlarda radikal bir deiiklik zamretini aniatmaa alan Mustafa Reit Paa'nn temsil ettii siyaset ekli imdi yegane
kar yol olarak kabul edildi. Onun hazrlad ve Glhane'de byk merasimle okuduu Hatt ile yeni bir devir alyordu.
B. Glhane Hatt ve Tahlili.
Byle bir hattn ilan ilk bakta Osmanl geleneine tamamyla uygundu. asrdan beri tahta kan her Sultan, tebaasna adil bir idare
vaad eden ve adiiletniime ad verilen benzeri hatt-i hmay1nlar ilan
etmiti. Fakat bu hatt- hmayunu Sultan adna kaleme alan gen
Hariciye Nazn yle yeni esaslar getirmekte idi ki, bunlar devlet idare-

sinde kkten deiiklikler yapacak mahiyette idi. Bu tarihi vesikann tahliline girmeden bu gnk Trke'nizle sadeletirerek metnini zetleyelim.
. Hatt'nn iindekiler
Osmanl Devleti douundan beri eri'ata son derece bal olduundan saltanat kuvvetli ve halk refah iinde idi. Fakat 150 yldan beri
birbiri ardndan gelen gaileler ve eitli sebepler yznden eri'ata ve
kanunlara uyulmadndan eski kuvvet ve zenginlik gszlk ve takirlie dnmtr. er'i kanunlar altnda idare olunmayan memleketleriri
ayakta kalamayaca ak bir gerek olduundan tahta ktmz gnden beri btn dncemiz srf memleketi kalkndrmak ve halk
refaha kavuturmak noktasnda toplanmtr. Halbuki devletimizin
corafi mevkii, verimli topra ve halkn kabiliyeti gz nne alnrsa, gereken ilere giriiirlii taktirde be on yl iinde Allah'n yardmyla dilediimiz eylerin gerekleecei rteydandadr. Bu se-;
beple Tann'nn yardmna ve Peygamber'in ruhaniyetine gvenerek
bundan byle:
Hsrev'in devlet iindeki kudretli mevkii iin bak. Hsrev Paa, slam Ansiklopedisi,
46. cz, 609-16
16
Bak. Cavit Baysun, "Mustafa Reit Paa", Tanzimat, I, st. 1940, 728-32, R. Kaynar,
Mustafa Reit Paa ve Tanzimat, Ankara 1954, s. 115-120. 1838'de Reit Paa'nn
tesiriyle balca vergi sliibatn ngren Tanzimat-i Hayriyye Glhane Hattna esas
olmutur. 16 Cemiiziyelevvel 1254/7 Austos 1838 tarihli Takvim-i Vekiiyi'de
yaynlanan "Tahrir-i emliik ve nfUsile ta'yin-i vergi"ye ait niziimniime, verginin
servet esasna gre alnmas ve vergide eitlik, angaryann kaldnlmas, lenlerin
malianna hkmete el konmamas gibi mhim esaslan ihtiva ediyordu ve ilkin
Hdavendigiir ve Gelibolu sancaklannda uygulanmas dnlyordu. Fakat vergi
tahs;Ji iin vaktin gecikmi olmas dncesiyle bu sliibat tecrbesinin ertesi seneye
bm kld ilfu olundu.
90 Sened-i ttifak ve Glhane Hatt- HmayU,nu
1. Devletin ve memleketin idaresi iin baz yeni kanunlar konulmas lzumlu grlmtr. Bu kanunlarn esaslan ise, can emniyeti,
rz ve namusun ve mlkiyetin korunmas, verginin tayini ve gereken
askerin toplanmas ve_hi~met sresi noktalarnda toplanr . yle ki:
a) Dnyada candan ve rz ve namustan daha aziz bir ey yoktur. Bir
insan onlar tehlikede grdke kendi yaradlnda hiyanete meyil
olmasa bile can ve namusunu konimak iin muhakkak bir harekete
kalkr. Bunun ise devlet ve memlekete ne kadar zararl olaca meydandadr. Buna karlk u da bir gerektir ki, insan canndan ve namusundan emin olursa doruluktan ayrlmaz. i ile gc ile uraarak
yalnz devlet ve milletine faideli olur. b) Mal emniyetine gelince,
bu olmazsa kimse devletine ve milletine snamaz17
; ve memleketin
kalknmasna ilgi gstermeyip daimi bir kaygu iinde yaar. Halbuki
u da bir gerektir ki, malndan emin olan kimse kendi iile urar,
geim evresini geniletrnee abalar ve kendinde her gn devlet ve
millet gayreti ve vatan sevgisi artar, c) Vergilerin belirli olmas noktasna
gelince, bir devlet lkesini korumak iin elbette askere muhtatr ve
bunun iin gereken masraf yapmak zorundadr. Bu masraf ise tebaann

vergisiyle meydana geleceinden bunun daha iyi bir hale getirilmesi


yollarn aramak nemlidir. Eskiden bir gelir kayna saylm olan
tekel belasndan yaknda kurtulduk. Fakat imdiye kadar asla bir
faidesi grlmeyen ykc iltizam usUl bugn de yrrlktedir. Bu usul
bir memleketin siyasi ve mali ilerini bir adamn keyfine ve hatta basks
altna teslim etmek demektir. Eer bir de o adamn eyi bir karakteri
yoksa yalnz kendi karna bakp her ii zulmden ibaret olacaktr.
te bu sebeple bundan sonra herkesin emlakine ve kudretine uygun bir
vergi tayin olunarak kimseden fazla bir ey alnmayacak ve devletin
kara ve deniz askeri masraflar ile dier giderlerini gerekli
kanunlarla snrlandrp belli ederek masraflar ona gre yaplacaktr,
d) Asker meselesi dahi sylediimiz gibi nemli meselelerdendir.
Memleketi korumak iin asker vermek ahalinin boynunun borcudur.
Fakat imdiye kadar blgelerin nfus miktar gz nnde tutulmyarak
kiminden fazla kiminden noksan asker istenmekte idi. Bu da hem
nizamszla hem de tarm ve ticaretin zarar grmesine sebep olmakta
idi. Dier taraftan askerlie gelenlerin mrlerinin sonuna kadar bu
hizmette braklnalar kendilerinin mitsizlie dmeleri sonucunu
vermekte, soy sop sahibi olmalarn nlemekte idi. Bundan dolay imdiden sonra her blgeden gerektii zaman istenecek askerin daha iyi bir
17
Daha 789'de Eton (A Survey of the Turkish Empire, London 789) diyordu ki: "The
insecurity ofproperty in Turkey is one very powerful cause of the ignorance and vices
ofits inhabitants."
91 Halil nalck
usule gre alnmas ve drt be sene mddetle sra ile hizmet etmelerini
salayacak bir usul bulunmas gerekmektedir.
2. zetle, bu nizami kanunlar meydana getirilmedike kuvvet
lenme, kalknma ve huzur mmkn olmayp hepsinin esas da yukarda
aklanan noktalardan ibarettir. Bundan sonra sulularn davalan er'i
kanunlara gre herkesin nnde incelenip hkm verilmedike hi
kimse hakkndi gizli ak idam ve zehirierne gibi ilemler yaplmayacak,
hi kimse bakasnn rz ve namusuna el uzatamayacak ve herkes mal
ve mlkne tam bir serbestlik ile malik ve mutasamf olacak ve kimse
kimsenin iine karamayacaktr. Faraza biri bir su ilemi olsun, onun
miraslan onun suu ile sulandnlamayacandan sulunun malnn
devlet tarafndan msaderesiyle miraslar haklanndan mahrum braklmayacaktr.
3. Tebaamzdan olan Mslmanlarn ve dier milleti erin, (dini
cemaatler) bu msaadelerden istisnasz faydalanmalar iin can, rz
ve namus ve mlkiyet maddelerinde, eri'at hkm gereince, btn
memleket halkna tarafmzdan tam garanti verilmitir.
4. Baka hususlara dahi oybirliiyle karar verilmesi gerektiinden
Meclis-i Alkam-i Adliyye yeleri lzumu kadar oaltlacak ve vkela, devlet ricali belirli gnlerde orada toplanacak ve herkes dncelerini hi ekinmeden serbeste syleyerek can ve mal enniyeti ve
vergilerin tayini hususlarna dair gereken kanunlar karar altna
alacaklar, dier taraftan askeri tanzimat (tanzimat-i askeriyye) da
Bab-i Seraskeri Dar-i ura'snda syleitip gereken kanunlar kararlatrlacaktr. Her kanun karara batandka hatt-i hmay1numuz-

la tasdik edilmek iin tarafmza arz olunacaktr.


5. eri'ata uygun olan bu kanunlar, ancak din ve devlet, mlk
ve milleti kalkndrmak iin konulacandan tarafm~zdan buna aykn
hareket vuku bulmayacana ahd ve misak olunup lirka-i erife odasnda btn ulema ve vkela huzurunda Tanr ad ile ayrca yemin
edilecektir. Ulema ve vkeladan dahi yemin alnacaktr. Bu sebeple
ulemadan vzeradan kim olursa olsun, bundan sonra bu er'i kanunlara aykr hareket edenlerin, meydana kan kabahatlerine gre rtbeye, hatr ve gnle baklmakszn layk olduklan cezaya arptnimalar iin zel bir ceza kanunnamesi dzenlenecektir. Btn memurlarn imdiki halde yeter maalar vardr. Olmayanlarn da durumu ayarlanacaktr. Onun iin er'en pek kt saylan ve memleketin
ykmna en byk sebep olan rvetin bundan sonra olmamasnn da
bir kanun ile salam bir ekilde teminine baklacaktr.
6. Akl~man bu hususlar, eski idare usuln tamamyla deitirip yeniletirme demek olacandan bu irade-i ahanemiz stanbul halkna ve btn imparatorluk ahalisine ilan edilip duyurulaca
gibi, dost devletlerin bu usuln inallah ebediyete kadar bekasna
92 . Sened-i ttifak ve Glhane Hatt- Hmdyunu
ahit olmak zere stanbul' da oturan setirierine de resmen bildirilecektir.
Yce Tann hepimizi muvaffak buyursun, konulacak kanunlara aykn hareket edenler yceTaiih'nn lanetine urasnlar ve ebediyyen felah bulmasnlar, amin... 1255 ylnn aban aynn 26. Pazar gn (3
Kasm 1839)
II. Hatt hazrlayan grup
Islahat, bir Hatt-i Hmdyun, yani Padiah'n dorudan doruya
kard bir ferman eklinde ilan edilmitir. 1256 yl banda (1840
Mart 5) Padiah, Meclis-i Vala'da okuttuu nutukta bu hattan
"ihsan-i hmaynumuz olan hukuk ve imtiyazat" eklinde bahsetmitir.18 Prof. Y. Abadan19, Glhane Hatt'n mahiyeti bakmndan Avrupa
devletler hukukunda chartejcharteljcarta adiyle adlandnlan vesikalar
grubu iine sokmaktadr. Bir bakma, Glhane Hatt'n Padiah adna
yazan ve ilan eden Reit Paa, Osmanl devletinde brokrasinin
(kalemiyye) grlerine ve dileklerine tercman olmakta idi. Reit, kendisi Babiali katip snfndan, kalimiyyeden gelmekte idi. Kttap snfndan yetien byk selefieri Sadrazam Rami, Ragp ve Halil Hamid
Paalar gibi slahatta siyasi ve idari tedbirlere ncelik vermekte,
devletin kurtuluunu bilhassa kuvvetli ve merkezi bir idarede grmekte, onlar g,ibi devletin menfaatini ve "hikmet-i hkumeti" her eyin bana almakta idi. Ancak onun dnd pratik tedbirler farkl
idi. O, Avrupa'da uzun elilik yllan esnasnda Bat devlet anlaym
ve idaresini tanm ve mparatorluun milletleraras durumunu
yakndan renmi garp bir brokrat grubunu temsil etmekte idi
(Bu grubun sekin bir mmessili de Viyana'da Bykeli bulunan Sadk Rifat Paa idi, ve Glhane Hatt 'na hakim fikirler ile onun fikirleri
arasndaki yaknlk dikkati eker)
20.
O, otoriteyi tam bir emniyet iinde slahat brokratlar elinde tutmak amacnda idi. Hatt- Hmdyun 'da msadereye kar, muhakemesiz

idam ve zehirierne hkmlerine kar garantiler koyarken her serden evvel idare bandaki sorumlular dnmekte idi. Hattn ilanndan ay kadar nce yazd zel bir mektupta kendisini
vaktiyle ok zm olan hamisi Reislkttab Pertev Efendi'nin idamn
hatrlatyor ve II. Mahmud'un keyfi idaresine ve Saray istibdadna
iddetle atyordu21 . Reit Paa gerekte Padiah'n otoritesini ve karar
verme yetkisini fiilen brokrasiye devretmek emelinde idi. Kanun18
L1tf, Tarih, VI, 93.
19
"Tanzimat Fermannn Tahlili", Tanzimat, I, s. 31-58.

20
Bak. . Mardin, Ibid., s. 175-189.
21
Mektubun metni iin bak. F. E. Bailey, British Policy and the Turkish Reform
Movement, Cambridge, Mass., 1942, s. 275.
93 Halil nalck
lan hazrlayan ve slahata nezaret eden Meclis-i Vala devletin eski ve
yeni en yksek memurlarndan mrekkep bir meclisti. Sultana bu kanunlar yalnz tasdik etme grevi braklmak isteniyordu. Bu sebepten saray idaresinin devamn isteyen Enderun'dan yetime eski
Padiah'n damatlar Ali Rza ve Sait Paalar, Reit Paa'ya kar
d
22
cephe alacaklar .
Reit Paa, Babali'nin idarede tam hakimiyetini salamak iin
ayann ve ulemann nfuz ve tahakkmnden kurtulmu, merkezin
emirlerine bal emniyetli bir memur kadrosu meydana getirmek iin de byk gayret sarf edecektir. Zira Tanzimat'n uygulanmasna kar en byk engeli, bu yeni siyaset karsnda nfuz ve menfaatleri tehlikeye den balca iki snf, ulema ve ayan karacaklard. Ulema, Tanzimat' eri'at'a ve slam devleti esaslarna
aykr gsterrnee alacak; taradaki ayana gelince, eyaletlerde idare
hala fiilen onlarn elinde oluu iin, halk Tanzimat'a kar trl
yollarla tahrik edecek; alnan tedbirleri kstekleyecek; iyi niyet sahibi
olanlar da slahatn asl manasn aniayp uygulamaktan aciz bulunacaklardr. te Reit Paa, er'i makamlardan bamsz olarak
tekil ettii Meclis-i Maarif-i Umumiyye ve Rdiye mektepleri
23
sayesinde
bilhassa merkezin emirlerine ve Tanzimat'a bal yeni bir memur
kadrosu vcuda getirmek gayesini gdyordu. Meclis-i Maarife brokratlar hakim idi. Mekatib-i Umumiyye Nazr Kemal Efendi, Reit gibi kalemiyye'den yetimi idi. Yeni mekteplerin programlan
ve imtihanlan Babali'nin ihtiyalarna gre dzenleniyor ve mezunJan Babali kalemlerine alnyordu. Bu mekteplerin ilk talebeleri,
Babali'deki gen katipler, akirdler, paazade ve beyzade gibi
payitahttaki rical ocuklar ve bu arada esnaf ocuklar arasndan
seiliyordu. Reit Paa'nn rveti nlemek, memura enin bir hayat

salamak gayesiyle memur maalarn yksek tutma politikasn


gttn de biliyoruz
24

zetle, Reit Paa, devlet otoritesini slahat uygulayacak bir brokrasinin elinde toplamak suretiyle devleti modemletireceine inanyordu. Gerekten, Tanzimat devri brokrasinin devri olacaktr. Bu
durum, ileride Yeni Osmanllar tarafndan bu brokrasinin mmessillerine kar alan mcadeleye bir hrriyet mcadelesi rengini vermitir25. imparatorluk devrinin son bir asrlk tarihinde memleketi ileri gtrmek isteyen slahatlar karianna dikilen engelleri yenmek iin her
22
Bak. Cevdet Paa, Teziikir, 1-12, yayniayan C. Baysun, Ankara 1953, s.0-8.
23
Bu mekteplerin mahiyeti hakknda bak. Osman Nuri Ergin, Trkiye Maarif Tarihi,
II, 1940, s. 321-72.
24
Cevdet, bid., 18; Abdlmecid'in mektubu bak. Lutfi, VI, 92.
25
Yeni Osmanllar'n Tanzimat karsndaki tutumlan hakknda bak. .Mar
din, The Genesis of Young Ottoman Thought, A Study in the Modernization of Turkish
Palilical Ideas, Princeton, 1962, s. 283-359.
94 Sened-i ttifak ve Glhane Hatt- Hmiiyunu
eyden evvel fazlasyla merkeziyeti bir idare ve ona hizmet eden bir
brokrasi yaratmaa almlardr. Bir asrdan beri modernleme abalarnn baarlar kadar bir ok ar problemleri de belki bu zellie balanabilir. . .. ..-,- '
HI. Hatt'n Osmanl Geleneine Bal zellikleri
Osmanl devletinde Padia.h, mutlak icra otoritesine dayanarak
devlet ihtiyalar iin eri'attan mstakil bir nizarn koyma yetkisine sahipti. Bu kanun ve nizarnlar er'i kaide ve usullere tabi deildi,
srfPiidiah'n iradesine dayanan fermanlar eklinde karlyordu.26
Bununla beraber bu rfi kan unlarn, Tanr 'nn emirlerine dayanan er!'ata aykr olmamas, slam cemaatinin hayr ve menfaati icab
bulunmas artt27
Glhane Hatt ayn esaslara dayanlarak karlmt. Yani slam
devletinin ve cemaatinin hayr gayesiyle olaanst bir durumu karlamak iin eri'at yannda bir takm yeni dzenler, nizam/amalar ve
"usul-i tanzimiyye" meydana getirilmesine karar verilmiti28 . Bu nizarn ve
tanzim fikri Osmanl devletinde rf hukuka bal eski bir fikirdir. Yeni
kanunlar ve idarede slahat, ayn kkten kelimelerle ifade olunurdu29. u halde Glhane Hatt, Osmanl Padiahlarnn eskiden
beri ba vurduklar bir usuln yeni bir uygulanmasndan ibarettir.
Fatih Sultan Mehmed de kanunnamesini ayn ekilde bir Hatt
Hmay1n formu iinde ilan etmi ve er-i erife uygunluunu belirtmiti. Bu hareketler eri'at bozma, yahut tamamlama deil, Mslmanlarn iyilii iin devletin pratik gayelerle giritii bir tanzim
iinden ibaretti. Kayda deer bir nokta da, bu nizan ve kanunlar
ulema deil, dorudan doruya idare banda olan ve pratik devlet ihtiyalarn karlamak zorunda bulunan brokratlar hazrlard.

Geleneki Osmanl devlet anlaynda hkmdarn nefsinde toplanan devlet otoritesi, devletin zn tekil eder, ve bir gayedir. Glhane Hatt'nda da devletin emniyeti askere, asker paraya, para da re26
rfi kanunlar hakknda bak. H. nal ck, Osmanl Hukukuna Giri, Siyasal
Bilgiler Fakltesi Dergisi, XIII-2, 958, 02-26.
27
Ibid., s. 104.
28
Abdlmecid sonradan, Tanzimat'n baz maddelerini deitirmek iin gnderdii bir
fermanda ( evail-i Receb 1258, Mhimme Defteri, No. 255) yaplan slahat, "tanzimat
usul" ve "usul-i tanzimiyye" yani idareyi dzene koyma iin ana kaideler eklinde
anlamaktadr. . ,.
29
brahim Mteferrika (Usulu'l-hikem fi Nizami'l-mem, yaprak 17-18, 35a) "nizam-
cedid ile acibu'l-esas bedi'u-l'bnyan ihdas eyledikleri nizam-i cedid-i ceyiyye" den
bahseder. Sultan'n iradesine dayanan kanunlarn nizamat ve bu iin tanzim eklinde
anlalmas Fatih Kanunundaki u ifadede aklanmtr: "Bu kadar alval-i saltanata
nizarn verildi." (Kanunname-i Al-i. Osman, M. ArifNeri, TOEM zeyil, stanbul 1330,
s. 23).
95 Halil nalck
aya iin adil bir idare kurulmasna bal grlmtr. Devlet ve
onun kalknmas, btn slahatn esas gayesi olarak gsterilmitir. Bu
noktada Hat phesiz Dou'nun geleneki devlet anlayna tabi olmaktadr. Devletin gayesini, hkmdarn kudret ve otoritesi olarak
anlayan Doulu gr, eski a imparatorluklarna kadar gtrlebilir30. Osmanl devletinde bu anlay daima idarenin temel ta
olmu ve devlet adamlarnn siyasi felsefesini tekil etmitir. Koi
Bey ve Kiltip 'elebi gibi Reit Paa da, devleti kalkndrmak iin,
bu dnce tarzn Tanzimat'n mantk! esas olarak tekrarlamtr.
Reayann korunmas hakknda dnceleri onlarnkine yakndr.
Halife, eri'atn uygulanmas greviyle Tanr tarafndan vazifelendirilmi bir ahs olarak tebaa zerinde mutlak bir otoriteye sahipti. Osmanl Padiah' her eyden evvel slam halifesi idi. Padiah, Halife sfatyla mrninleri teki dnyada ebedi selamete eritirrnek zere
bu dnyada her trl arnellerini eri'ata gre dzenlemek vazife
ve yetkisini haizdi. r
Glhane Hatt'ndan drt ay nce yaynlanan clus fermannda31. Abdlmecid teokratik slam devleti telakkisini btn aklyla yle ifade etmekteydi: Allah beni "Emir'l -M'minin ve Halife-i n1y-i zemin" tayin eylemitir. "Uhde-i Hilafet" ime teslim edilen halk korumak vazifemdir. Farz-i 'ayn olan "be vakit namaz
klmyan... o maklle um1r-i Din'de kaytszlk" gstereniere msa' maha edilmeyecektir. Memurlar "sokaklarda camie gitmemi adamlar grdkleri halde sebebini sual ile" eri'ate gre gereken cezay vereceklerdir.
Bununla beraber Glhane Hatt'nda kanunlarn eri'ata uygunluu lzumunun daima belirtilmi olmas sadece ekil bakmndan
bir gelenekiliktir. Padiah'n halife sfatn ve bata ulema olarak
bu gelenee bal muhafazakar halk ktlelerini gzetmek amacyla

byle bir takdim eklinin tercih olunduuna phe yoktur.


IV. Hatt'm Getirdii Devrimci Modern Prensipler
Reit Paa, Hatt- Hmay1n'da devlet otoritesi ve hkmdann durumu hakknda geleneki grlere bal grnmekle beraber
Bat devlet ve kanun anlayna uygun baz devrimci kavramlar getirmitir. Evvela, halkn can, mal ve erefinin korunmas deimez bir
prensip olarak ilan edilmi ve kanunlarn idarecilerden mrekkep bir
mecliste bu prensipler gz nnde tutularak dzenlenecei Padiah
tarafndan yeminle garanti edilmitir. Hkmdann yeminle baland
ana haklar kavram, phesiz 1830-1840 Avrupa'snda yaygn meruti30
Bak. H. A. R. Gibb, "Constitutional Organization", Law in the Middle East, ed. M.
Khadduri and H. J. Liebesny, Washington, 1955, s. 21-27; . Mardin, Ibid., 94-106.
31
Lftf, V, 90.
96 Sened-i ttifak ve Glhane Hatt- Hmiiyunu
yeti fikirlerin tesiri altnda benimsenmi bir esastr. Saniyen, halkn refah ve emniyeti noktas zerinde, devletin esas vazifesi olarak, srarla durulmutur. -~.,...
Hatt'n giri ksmnda.Bultan, btn dncesinin memleketi kalkndrma ve halk refaha kavuturma olduunu ilan ediyor, daha aada Tanzimat'n gayesi yalnz din ve devlet deilf "mlk ve milleti ihya" olduunu sylyordu (burada millet imparatorluk tebaasnn
toplam anlamna kullanlmaktadr). Bylece Reit Paa, halka devlet iinde merkezi bir mevki vermekte, modern Bat devletinin esas
prensibini, yani halkn devlet iin deil, devletin halk iin var olduu
dncesini getirmekte idi.
Bu esas, kanunun mahiyeti ve uygulanmas hakknda gr
ile daha da ak bir hal almaktadr. Glhane Hatt'nda kanun, halkn
refah ve emniyeti gibi dnyevi gayelerin gereklemesi iin bir vastadr. Kanun, yalnz Padiah'n keyif ve iradesine veya eri'ata bal bir
ey deildir. Kanun, halkn iyi idaresi iin yaplmal ve .bir takm deimez prensipiere uygun olmaldr.
Nihayet, Hatt'ta kanun nnde eitlik prensibi (tabii Mslim ve
gayrimslim arasnda fark gzeten dini kanun, eri'at burada bir tarafa braklmtr) kuvvetle ifade olunuyor, bundan yalnz devlet bykleriyle tebaa arasnda deil, Mslmanlarla gayrimslimler arasnda fark gzetilmeksizin btn tebaann kanun nnde eitlii anlalyordu32. Reit Paa'nn zerinde en ziyade titizlikle durduu
bir nokta, kanun hakimiyeti prensibi idi. O, kendisi 1849'da bir arz
tezkeresinde bu esas "mevadd-i hukukiyyede herkes yeksan ve
seyyan olarak kendi hukukunu bilip ondan vazgememek" eklinde
belirtiyordu. Ona gre bu prensip, btn slahatn temel ta
idi. Bylece, herkesin kanun dairesinde hareketi, istibdad, keyfi hareketleri, suiistimalleri, zulm, kt idareyi hertaraf edecek, herkese hayat, mal, erefi iin emniyet getirecekti. Kanunu ineyenler de kanun dairesinde cezalandnlmalyd ki, keyfi tecziyelere yol
almasn. darede suiistimallerin cezalandnlmas keyfi kararlara gre
deil, bir ceza kanunnamesinin hkmleri dairesinde cereyan edecekti. Bu kanunname ile idare disiplin altna alnaca gibi, ayn

zamanda bizzat idareciler keyfi ilemlerden korunacakt. Gerekten


32
Tanzimat zamanla taass~bi. yumuatmtr. Trkiye'ye Tanzimat'n ilan srasnda
gelerek otuz yldan fazla kalm olan Robert Kolej'in kurucusu Cyrus Hamlin (Among
the Turks, N. Y. 1878, s. 320, 354)' e gre: "Everynew law is an innovation .... Laws
once hel d sacred, have passed away.. . . . you can anywhere converse with
Mohammedans on religious matters, with a freedom impossible thirty years ago .... the
Moslems treat Christians with a respect he nev er di d before."
97 Halil nalck
Reit Paa'nn Hatt'n ilanndan sonra ilk ilerinden biri idareyi ilgilendiren bu ceza kanunnamesinin neri olmutur33 .
Kanunun, ahs ve zmrelerin, idarecilerin ve hatta hkmdann
stnde, herkese eit olarak uygulanan genel kaide vasf keza Bat' dan
alnm bir yeni kavramdr. Nihayet idarenin suiistimallerden korunmas dncesiyle, o zaman anayasalara girmi olan malkernelerin alenilii, vergi mkellefiyetinin ve askerlik hizmetinin adil kanunlar dairesinde yerine getirilmesi gibi Hatt'n zn tekifleden
esaslar keza Bat etkilerini belirten noktalardr.
Hattn sonunda, bu slahatn "usul-i atikay btn bi.ltn tayir ve tecdid" demek olduu,
yani devrimci karakteri belirtilmitir.
Ancak unu da ilave etmek gerektir ki, Reit Paa bu prensipleri ileri srerken nazariyata kamyor, bir siyasi felsefeden, tabii haklar nazariyesinden hareket etmiyor, bunlar ancak belirli gayelere erimek iin
pratik tedbirler olarak ele alyordu. Ona gre, ancak bu kanunlar sayesindedir ki, imparatorluk tebaas devlete snacak, balanacak, isyan
yoluna sapmayacak, iktisadi hayat canlanarak halk zenginleecek, devletin gelir ve kudret kaynaklar artacakt. zetle, Tanzimat'tan gaye,
devletin kuvvetlenmesi, memleketin kalknmas ve huzurun yerlemesidir. Mslim ve gayrimslim btn tebaann ayn haklardan istifade
etmesi prensibi, slahartan beklenen pratik gayeyi ortaya koymaktayd.
Srbistan'n muhtariyetinden sonra (1804-1815) Yunan isyan ve bamsz Yunan devletinin ortaya kmas (1830), Rusya'nn Balkan milletlerini tahriki, o zaman Osmanl devlet adamlarn en ok dndren olaylardr: II. Mahmut daha 1837'de Bulgaristan'da yapt bir
seyahatte "k/iffe-i ehl-i slam ve reayann vikayeleri ile... asayi ve
istirahatleri" en byk arzusu olduunu ifade etmiti34
imparatorluk
tebaasnn hukuk eitliine dayanan Osmanl birlii siyaseti Tanzimat
devrinin en nemli bir cephesini ortaya koymaktadr. Bu siyaset, Glhane Hatt'ndan sonra 1856 Isiahat Ferman'nn arlk noktasn tekil
edecek ve nihayet 1876 Kann-i Esasi'sinde "Devlet-i Osmaniyye tabiiyetinde bulunan efradn cmlesine her hangi din ve mezhepten olurlarsa
olsunlar b ila istisna Osmanl tabir olunur" maddesinde kesin ifadesini bulacaktr. Hatt'n ilanndan yl sonra Rus tahrikat karsnda
muhafazakar yeni hkmet dahi valilere gnderdii bir genelgede bu
siyaseti tasdik ederek "icra-i adalet ve, eelb-i kulub-i tebaa ve
raiyyetle idare-i hkmet olunmas .... reayann mmkn mertebe
ho tutu/up elden geldii ve er-i erifin mesa olduu derece her snrf
tebaa-i devlet-i aliyyenin hukUk-i nefoiyye ve maliyye ve irziyyelerinden
dolay hsn-i himayet ve siyanet" olunmalarn bildiriyordu. Gayrims-

33
Ceza kanunnamesi hakknda bak. Hfz Veldet, "Kanunlatrma Hareketleri ve
Tanzimat", Tanzimat, I, s. 176-80.
34
Takvim-i Vekiiyi', sene 1252, No. 149.
98 Sened-i ttifak ve Glhane Hatt- Hmayilnu
limlere "er-i erifin mesa olduu derece" de eitlik verilmesi Reit
Paa'dan sonra gelen muhafazakar hkmetin siyaseti idi. Reit Paa,
184l'de istifasm vermi veaacak 1845'de tekrar hkmete dahil
olmutur. Bu arada Rza Paa'nn hakim olduu hkmet, muhafazakar politikaya dnm v; eski Islahatlar gibi askeri reformlar birinci plana almt35 Bununla beraber Glhane Hatt esaslar, yani
her snf halkn ahs, mal ve rznn korunmas deimez esaslar
olarak yerlemi bulunuyordu. imdi muhafazakarlar bu esaslarn
zaten eri'atta mevcut olduunu ve Osmanl devletinin bu
esaslar zerinde ykseldiini iddia ediyorlard. Bu politika
eski tarihi Osmanllk politikas idi ve eri'ata dayanyordu. Fakat Reit Paa, Osmanll yeni bir ruhla canlandrmak azminde
idi. Yeni Osmanllk eskisinden yalnz bir derece fark ile aynlmyordu. Bat milli devletlerinde eitlik prensibi itimai snflarn, vatandalarn eitlii ynnde geliirken Osmanl mparatorluu 'nda bu
prensip tabi kavimlerin, gayrimslimlerin eitlii eklinde kendini
gstermekte idi ve hi phesiz yine kaynan Bat' dan almakta idi.
Bylece Tanzimatlar devleti laikletirme, dini devletten ayrma hareketinde ilk adm atm bulunuyorlard. Onlar evvelce yalnz eri'atn
idare ve kontrol altnda olan birok kamu hizmetlerini gittike laik
Bat kanun ve nizamlanna tabi tutnular, ulemann faaliyet alann gittike daraltrnlar, gayrimslim cemaatler iin olduu gibi dini hukuku,
miras, evlenme gibi ahsi hukuk sahasna inhisar ettirmee almlardr (hatta Cevdet Paa'ya gre Ali Paa Napoleon Code Civile' ni de almak istiyordu). phesiz, Engelhardt'n belirttii gibi, Devlet messeselerinin laikletirilmesi Tanzimat'n en nemli bir cephesidir.
Tanzimatlar mlki idarede, mahkemelerde, ticaret hukukunda
Bat kanunlarn alp uygulamakta tereddt gstermediler. Bunun
iindir ki, ulema ile Tanzimatlar arasnda atma kendini gstermekte gecikmedi. Ulema onlar dinsizlikle sulandrmakta idi.
Namk Kemal, Ziya Paa, Suavi Efendi gibi vatanc-milliyeti gelenekiler ise, Tanzimatlar Frenkleerek itimai benlii kaybetmek, gayrimslim tebaa lehine Trk Mslman hakimiyetini kundaklamakla
sulamlar, Tanzimat' byk devletlerin basks ile memlekete soktuklarn ileri srmlerdir36 Pratik bir devlet adam olan Reit Paa'nn,
Bat 'ya ait prensipierin imparatorluk iin nasl felaketli sonular getireceini takdir edemdii iddia edilemez. Tanzimatlar, kanun nnde
eitlik ve devlet messeselerini laikletirme hareketini, i ve d
basklar neticesinde siyasi bir zamret olarak duymu ve uygulamlardr. 1848 ihtilali'nden sonraki kank devrede hkmetin banda
35
Cevdet, Tezakir, 1-12, s. 8-10.
36
hsan Sungu, "Tanzimat ve Yeni Osmanl1ar", Tanzimat I, s. 781-796.

99 Halil nalck
bulunan Reit Paa'nn tutumu ve davran onun gereki siyasetini daha iyi ortaya koymaktadr37 .
zetle, Glhane Hatt, geleneki kalplar altnda eri'ata ve geleneki devlet anlayna sayg gstermekle beraber, kanun ve
devlet telakkisinde ve idare prensiplerinde modern kavramlar getirmekte, belirli pratik gayelerle idareyi yeni batan dzenleme amacn
gtmekte idi. Sonralan bu prensipler, tamamyla gelierek modern
Trk tarihinin ana gelime istikametleri halini almtr. Trkiye'de
anayasa rejimi, laikleme akmlan gibi devrimci akmlar kaynak bakmndan hi phesiz Glhane Hatt'na balanabilir. Reit Paa'nn
Hatt'tn ilanndan sonra ald tedbirler onun samirniyetini ve bu
yorum tarznn doruluunu apak ortaya koymutur. Bu konuyu
ikinci makalemizde ele almaktayz.
37
H. nalck, Tanzimat ve Bulgar Meselesi, Ankara 1943, s. 12-16 .
. 100 1839'DA OSMANLI LKESiNDE DEOLOJK ORTAM VE
OSMANLI DEVLETi'NiN ULUSLARJ\RASI DURUMU*
SinaAkin
Osmanl Devleti, balangcndan 18. yzyln sonuna dein byk badireden geti denebilir. Biri, Timur'un istilas ve 1402 Ankara
Meydan Muharebesi'ydi. Bu muharebenin sonucunda Osmanl Devleti neredeyse dalp gidecekmi gibi bir perianla dmt, fakat
devletin yaps herhalde saland ki, 12 yl sren bir fetret devrinden
sonra tekrar toparlanp birleti ve muzaffer yolunda devam etti. Timur
neden byle bir mcadeleye girdi? Wittek'e sorulursa, Timur'a gre
Osmanl Devleti'nin ilevi bir u beylii olarak kalp gaza yapmakt.
Oysa Y ldnm Beyazd yalnzca Hristiyan iUemiyle gazaya giriecek
yerde kendini Anadolu'da bir fetih ve hegemonya siyasetine vermi
bulunuyordu. Timur'un Osmanl zerine yrmesi ona onun ilevini
hatrlatmak iindi
1
Bu, phe yok doru gibi gzken yorum, ama
herhalde doruluunu ispat etmek kolay olmasa gerek. Daha sradan,
fakat daha doru gibi gzken yorum, Timur'un Osmanl Beylii'nin
o dereceden glennesini bir tehdit olarak deerlendirip bu gc bir
miktar 'yontmak' istemi olduudur.
Osmanl Devleti'nin bandan geen ikinci byk badire Celali syanlar'dr. En azgn dnemi 1590-1650 yllarn kapsayan bu olay,
Anadolu 'yu allak bullak etmi, bir gre gre daha nce bir altn a
yaayan blgeyi srekli olan ve "byk kagunluk" denen bir yoksulluk ve perianla soknutur2
Bu konuda Celali isyanlar ncesi
durumun gerekten bir altn a olup olmad sonraki perianln
aslnda anlatld denli kt olup olmadn kesin bir biimde belirlemek zordur. Bununla birlikte Celali syanlar, bence, bir ynyle,
gebelikten yerleiklie gemenin sanclarn eken dar, geleneksel
kalplar iindeki bir iktisadiyatn, bir toplumun o zamanlar ayak uyduBu makale Musafa Reid'Paa ve Dnemi Semineri Bildirileri, Ankara 13-14 Mart 1985,
TTK Yayn, Ankara, 1987, ss.5- 12'den alnmtr.

Paul Wittek, "Ankara Bozgunundan stanbul'un Zaptna", ev. Halil nalck, Belleten,
c.VII, s. 27.
2
Mustafa Akda, Trk Hallann Dirlik ve Dzenlik Kavgas, Ankara, Bilgi Yaynevi, 1975.
101 SinaAkin
ramayaca derecede byk bir nfus patlamasna maruz kalmas zerine yaad byk bir bunalmdr.
Osmanlnn nc hadiresi Karlofa (1699) ve Pasarofa (1718)
Antlamalaryla noktalanan yenilgilerdir. 16. yzyla kadar fevkalade
etkili olan Osmanl sava makinesi, 17. yzylda bir yavalama ve durgunlua girmiti. Sonra da ar yenilgiler balad. Pasarofa, Karlofa'nn tesadf olmadn gsterdi. Oysa devlet mekanizmas ve
hatta toplum rgtlenmesi hep sava makinesi olmaya ayarlyd. Ama
Osmanllar yeni duruma ayak uydurmak iin aba gsterdiler. Patrona
Halil Ayaklanmas, hatta bu konuda (Lale Devri'yle) belki ly kardklarn gsteriyordu. 18. yzylda savalar vard ama i sava
yoktu, toplumda bir denge kurulmu olduu sylenebilir. Sanatta ise
en parlak dnemlerden biri yaanyordu -zellikle musiki ve edebiyarta ilk kez 17. yzylda ina edilen mstakil ktphane binalarnn
asl yzyl 18. yzyl oldu.
Drdnc badire, Osmanlnn ayanlada mcadele urunda, II.
Mahmud 'un padiahl srasnda ve ertesinde bamszln yitirmesiydi. Bu apta bir byk felaket daha vard ki o da, ''On Yl Sava"
diye de adlandrlan, Osmanl Devletine son veren Balkan-I. Cihan-stikiiii Savalar dizisidir. Fakat konumuz drdnc badiredir. Bunun
iin III. Selim dneminin ana olayarna bir gz atalm.
III. Selim'in (1789-1807) 18. yzyln en slahat padiah olduu
muhakkaktr. Daha veliaht iken XVI. Louis 'ye bu konuda dantna
baklrsa, bunun bir lde padiahn kendisinden kaynakland sylenebilir. Ama u da var ki, onun padiahl Avrupa'nn belki en byk toplum ve siyaset altstlne -Fransz ltilali ve onun uzants
olan Napolyon Savalarna- rastlamt. Avrupa byk bir sarsntyla
ada dnyaya girerken Osmanl Devleti'nin yzeyselslahatlktan
biraz daha ciddi bir slahata gemesi de bir bakma zorunluydu. III.
Selim devletinin nnde iki byk sorun vard. Biri 16. yzyldan
sonra, trnar sisteminin tedricen tasfiyesiyle adm adm gelien adem-i
merkeziyet ve ortaya kan bu boluu doldurmak zere tarada oluan bir ayanlk olgusuydu. Ayanlar tarada merkezi ynetime meydan
okuyan byk bir kudret haline gelmiler, bazen Yanya Ayan
Tepedenli Ali Paa, Msr Ayan Mehmet Ali Paa'da olduu gibi,
merkezdekinden ok daha ada, ileri idareler kurabilmilerdi. En
gl ayanlar d ilikiler dahi kurduklar iin, lke dalp gitmeyecekse, bir lde merkeziyetiliin yeniden canlanmas gerekiyordu.
Osmanl Devleti 'nin ikinci byk sorunu ise askeri slahatt. Ateli
silahlarn gsterdii byk gelime karsnda, askerin savata panie
kaplp kamamas iin mutlaka talim etmesi, yani eitim yapmas gerekiyordu. Oysa yenieriler kendilerini tamamen esnafla vermiler,
askerlii yalnzca sava zamannda cepheye gitmekten ibaret sayar
102 1839 'da Osmanl lkesinde deolojik Ortam ve Osmanl Devleti 'nin. ..
olmulard. Onun iin, istedikleri kadar kahramanlk duygulan ta-

snlar, sonu hep bsran oluyordu.


Osmanl Devleti'nin canlanabilmesi iin bu iki meseleyi zmesinin nemini herkes mdrikti. Yalnz bir de ncelik sorunu vard. nce
askeri slahat m yaplacakt, yoksa ayanlara hadleri mi bildirilecekti?
III. Selim'in bu konuda birinci yolu tercih ettii anlalyor ki, mantka da byle olmas uygundu.
Zira ayanlkla baarl bir mcadele yapabilmek iin nce etkili bir
orduya sahip olmak gerekiyordu. Selim padiah olduunda Rusya ve
Avusturya ile sava vard3 . Sava sonulandktan az zaman sonra Selim -tesadfse garip bir tesadf- Fransz ihtilali dzeninin benimsedii
(Nouvel Ordre) bir ismi kullanarak, Nizam- Cedit Ocan kurdu
(1793). Ertesi yl Levent Kiasnn inaat tamamlanm ve Nizam-
Cedit'in 1602 askeri bulunuyordu. Ne var ki, Selim, btn slahatlna ramen ne denli tehlikeli bir zeminde bulunduunu hissetmi olmal ki, Nizam- Cedit uzunca bir sre, bugnk deyimle, "pilot
proje" olarak kald (l797'de 2536 er, 27 subay vard). Ancak Nizam-
Cedit askerinin Akka'da Napolyon'a kar baarl olmas zerinedir
ki, skdar'da ikinci bir orta kurulabildi ve uygulama Anadolu'ya
yaygnlatrld (l80l'de 9263 er, 27 subay, l806'da 22685 er, 1590 subay varm, bunlarn yars stanbul'da yars Anadolu'daym). Yine
Selim'in ihtiyatn gsteren bir ey, son iki sadrazamndan birincisinin
kken olarak Bostancba (Hafz smail Paa 24.4.1805), ikincisinin
Yenieri Aas (Kei boynuzu Aa brahim Hilmi Paa, 14.11. I 806)
oluuydu.
1805 yl banda Selim kritik bir karar alarak Nizam- Cedit'in
Edirne'de de kurulmasn, Rumeli'den bu ocaa asker yazlmasn emretti. Bu amala Nizam- Cedit Anadolu'daki nde gelen uygulaycs
Karaman Beylerbeyi Kad Abdurrahman Paa 1806 ortasnda stanbul'a geldi. Ne var ki, Anadolu'da nedense askeri slahata pek ses kannayan ayanlar, Rumeli'de tavr aldlar -bunlar arasnda Vidin
Ayan Pazvandolu, Rusuk Ayan Tirsinikliolu smail Aa, Edirne
Ayan Dadevirenolu Mehmet Aa vard. Tirsinikliolu, Edirne'ye
gelerek Abdurrahman Paa'nn gnderdii adamlan idam ettirdi. yle
olunca Paa 24000 kiilik ordusuyla Trakya'da harekata balayp Silivri ve orlu'yu denetim altna ald srada Tekirda'da isyan kt
haberi geldi. Bunun zerine Selim "Etfal ve aceze-i nisvan paymiU
olur!" diyerek Nizam- Cedit'i geri ekti. Tarihilerimize gre Selim
bu ite zaaf gstermiti. Zira kendisi ince hisli, merhametli biriydi. En
3
Bu teblideki bilgiler smail Hami Danimend, izah/ Osmanl Tarihi Kronolojisi
stanbul, Trkiye Y., 1961 ; Enver Ziya Karai, Osmanl Tarihi, c. V-VI; Stanford J.
Shaw veEzel Kural Shaw, History of the Ottoman Empire and Modern Turkey, c. Il,
Cambridge, 1977 gibi kaynaklardan derlennitir.
103 Sina Akin
byk Osmanl bestecilerinden biri olan Selim'in ince hisli saylmasna bir ey denemezse de, kendisinin merhametli olduu -hele bundan
biraz da siyaset bilmezlik kastediliyorsa- tartlabilir. Taht ele geirmek iin Halil Hamid Paa ile amcas I. Abdlhamid aleyhinde entrika
evinnedii kabul edilse bile, baka olaylar var. 1791 'de idaresiz ve
maruzatnda "dike lisan" kullanyor diye Rusuklu Hasan Paa'y

gece yatanda yatarken vurdurdu. Bu, btn gelenekleri ineyen,


ar sert bir idam biimiydi. te yandan "kadn ve ocuklar" gzetmek iin Selim, Abdurrahman Paa ordusunu geri ekmiti ama, 2.
Edirne Vakasna sebep olan Tirsinikliolu da olayn ardndan evinin
bahesinde ldrld. Bu "faili mehul" cinayet zerine ayanla,
daha sonra Selim'i tahta iade etmek zere stanbul zerine yryecek
olan Alemdar Mustafa geti. Dandan baknca, cinayetin arkasnda
Alemdar ve/veya Selim'in bulunduuna hkmetmek gerekir.
Tirsinikliolu'nun lmyle Rumeli'deki "prz" giderilmi oldu. Nizam- Cedit'in n ald. te yandan Selim'in Abdurrahman Paa'y
geri ekmesi Rumeli'yi bir i sava fecaatinden, Nizam- Cedit'in savata yenilmesi, i savatan yararlanarak Srp ve/veya Rumlarn
ayaklanmalar ihtimallerinden korumu oldu. Selim'in yerinde Il.
Mahmud olsayd, muhtemelen orduyu geri ekmez, mcadeleye devamda srar ederdi. Y anya ve Msr iindeki tutumu, byle bir tahmine
imkan verir grnyor.
Sonu olarak Selim'i yle deerlendirmek mmkn grnyor;
Islahat, ve belki IL Osman hari, 1600 ylndan o gne dein, Osmanl Devleti'nin en byk slahats. Ne istediini biliyor ve hedefine ulama konusunda kararl. Fakat ok ihtiyatl -Nizam- Cedit askeri konusunda hi acele etmemesi, muhalefetin byk olduunu grnce bu askeri Rumeli'den geri ekmesi, saclarete hastancba ve yenieri aasm getirmesi, nihayet Kabak Mustafa syam 'nda Nizam-
Cedit askerini kullanmamas bunu gsteriyor. Gelimeler bu son durumda gsterdii ihtiyatn pek ar ve pek hatal olduunu gsterdi.
Ama dier durumlardaki ihtiyatlln pek de hatal saylamayacan
sanyorum. Bunu undan karabiliriz ki, ulema padiah ve evresini
alafrangalk, hr fikirlilik (yani dinsizlik), Fransz zppelii ile sulamtr. Yani, gsterdii ihtiyata ramen, Selim, en azndan st seviyede,
ideolojik bir kopma, bir kutuptamann balamasn nleyememitir.
Halbuki bir de IL Mahmud'un craatma bakalm. 28 Temmuz
1808 'de IL Mahmud tahta, Alemdar Mustafa saclarete getiler. ki aydan az sonra Sened-i ttifak imzaland. Bu, ayanl merulatran, kurumlatran, fakat onlar da zaptrapt altna alan, dolaysyla devleti
bambaka esaslara gre yeniden kuran bir szleme, bir eit anayasayd. Bir hafta sonra da Sekban- Cedit Oca ile yeniden askeri slahata giriiidi (14/10). Bu siahat ayanlarn gcne dayanlarak yaplyordu. Ama bir ay sonra (14/15 Kasm) yenieriler yine isyan ettiler.
104 I 839 'da Osmanl lkesinde deolojik Ortam ve Osmanl Devleti 'nin ...
Padiah ya yenierileri, ya da ayanlan ve askeri slahat seecekti, Padiah birincisini seti, nk Sened-i ttifak ark mutlakyetinin ruhuna aykn dyordu. Alemdar'n lm saati olan 14.30 ya da 20 ye
kadar Mahmud onun Y.![d~na gitmedi (15/11). Sekban- Cedit ancak
Alemdar'n ii bitip asi yenieriler saraya ynelince harekete geirildi.
Fakat belki Alemdar'la birlikte olsayd yenierilerin hakkndan gelebilecek olan Mahmud, tek bana olunca yenik dt. Ancak kendini tahtn tek varisi haline getirerek, yani IV. Mustafa'y badurarak tahtn
koruyabildi. Sekban- Cedit'i datnay ve slahatlan yok etmeyi kabul etmek zorunda kald. Biri hari, Rusuk yarannn hepsi yakalanp
ldrldler. Alanya Kalesi 'ne kapanan Abdurrahman Paa 6 aylk bir

kuatmadan sonra yakalanp oullanyla birlikte idam edildi.


Ve 8 sene boyunca askeri siahat gndemden kt. Baka yntemler skmeyince, "kr topal", yenierilerle ayanlara kar mcadele
yrtlmeye alld. Bu arada kudretli Yanya Ayan Tepedenlenli
Ali Paa'ya kar harekata giriildi, Y~mya kuatld (20.8.1820). Muhasara 4. . 822 tarihine kadar 7 ay srd. Yenieriler Yanya'y
alamadlar. Serasker Hurid Paa, Ali Paa'y affedileceini syleyerek aldatt da, yle eline geirebilirdi. Oysa Ali Paa Rumlan ve ihtimal Srplan da bizada tutan bir kuvvetti. Rumlar nicedir frsat gzlyorlard, fakat Ali Paa'dan ylyorlard. Yanya kuatmasndan 7 ay
sonra (25.3.1821)
4
Rumlar isyan ettiler, 5 Ekim 1821 'de Mora'nn
merkezi olan Trablie'yi ele geirdiler. Binlerce Mslman, kadn,
ihtiyar, oluk ocuk demeden kltan geirilirken, II. Mahmud srarl
Y anya kuatmasn srdryordu. Anlalan bu padiah hatadan dnmeyi kabul edemiyordu. Ancak Ali Paa'nn hakkndan gelindikten
sonra Osmanl ordusu Mora syan'yla ilgilenebildi. Fakat Yanya'da
ilerini yapamayan yenieriler, bu sefer Rumiann karsnda da aciz
kaldlar. 1822 yaznda Atina, Misolongi, Tep dt. Y enierilerin aczi
2 yl kadar srdkten sonra Mahmud Msr Valisi Mehmet Ali
Paa'dan yardm istedi (1824). 825 balannda brahim Paa Mora'ya
ktnda yenierilerin aresizlii devam etmekteydi. Msr ordusu
ksa zamanda Mora'y asilerden geri ald.
Mahmud'un Yanya konusundaki hatasndan Nianc Halet Efendi'yi sorumlu tutan srarl bir rivayet vardr. Gya Halet, Mahmud'u
aldatm. Hatta Halet'in Fenerli Rumlada ilikilerinden tr bu ii
mahsus ve Rumlar yaranna yapt sylenir. Bunlar, Mahmud 'u tarihi
sorumluluktan kUrtarma abalar gibi grnyor. Zira sylentiler
doru bile olsa, Halet'i~ yakn danman yapan Mahmud'un kendisi
olduuna gre, yine o sorumludur. Kald ki, Hal et 822 gznde idam
edildikten sonra Mahmud Y anya iindeki hatal srarn Msr iinde
bir daha gsterdiine gre, Yanya siyasetinin de muhtemelen Ha~
4
Bu Bat kaynaklanndaki tarihtir. Kara! ve Daniment' e gre 12 ubat 1821 'dir.
105 SinaAkin
let'ten deil, bizzat Mahmud'dan kaynaklandna hkmetmek gerekir.
Y enierilerin d devletler karsnda perianl maium keyfyetti.
Bu sefer ksa dnemde, bir ayan ve asi bir teba karsnda ayn perianl gsteriyorlard. stelik baka bir ayan onlarn yapamadn
kolayca yap vermiti. Y enierilerin srtnda biriken bu drt kat kambur zerine askeri stahat yeniden gndeme geldi. Ekinci Oca kuruldu (Mays 1826). Fakat yenieriler verdikleri itaat szlerine ve onlar kzdrmamak iin alnan btn tedbirlere ramen bir ay sabredemeyip isyan edince, Yenieri Oca'nn mevcudiyetine son verildi
(15.6.1826). Yenienlere kar amansz bir imha siyaseti gdld. lk
gnlerde 26 000 yenieri idam edildii gibi, sonraki aylarda ve yllarda yakalandka ldrldler. Onlarn tarikat olan Bektai Tarikat
yasakland. Mezarlklardaki mezar talar dahi krld. Asakir-i

Mansure-yi Muhammediye adnda talimli asker ordusu kuruldu. O


zamana kadar, gze batnamak iin slahata yanamayan Mahmud,
adeta bir slahat kampanyasna giriti. 1828 'de askere, ubara yerine
Msr askeri gibi fes giydirildi, Msr, fesi Magrip lkelerinden
almt. Oysa kuzeyde, fes baz Hristiyanlarn giydikleri bir balk
olarak tannyordu.
Bu ve buna benzer uygulamalar Rus ve Japon adalama hareketlerinde de grlm veya grlecekti -geleneksel askeri bir zmrenin ortadan kaldrlmasyla alan stahat yolu, en azndan asker ve
memurlar iin Bat kyafetinin benimsenmesi. Fakat bu deiiklikler
Osmanh-Mslman toplumunun temelinde mevcut olan bir oydal
( concensus=temeldeki fikir birlii) zedeledi, ideolojik bir krlmaya
yol at. Selim'i alafrangalkla sulayanlar Mahmud'a "gavur padiah"
dediler, fakat yenieriler ortadan kalkt iin tepkilerini eyleme dntremediler. Ama sava srasnda buimn kt sonular grld.
Danimend'e gre, 1828-29 Osmanl-Rus Sava'nda Kars ehri halk
yenieriliin kaldrlmasndan honut olmad iin" ahalisinin teslim'
talebinden dolay" dm. Yama'da kalenin muhafz Serezli Yusuf
Paa, dmanla gizlice temas ederek Yama'y ar'a satm ve Ruslara
snm. Edirne ehri ki, Balkan Sava'nda 5 ay kuatmaya dayanacaktr; hemen, ya da 3 gn direnmeden sonra teslim olmu.
Bilindii zere Osmanl ordusu Msr ordusu karsnda da baarl
olmamtr. Humus, Belen, Konya, Nizip Meydan Muharebelerinin
sonucu hep yenilgi olmutur. Bu yenilgilerde subay etkeninin nemli
pay vard. Mahmud Mekteb-i Ulum-u Harbiyeyi ancak 1834'de kurarken Msr'da Fransz Albay Seve (ihtida edip Sleyman Paa el
Fransavi adn almtr) koroutasnda Asvan'da bir Harp Okulu kurulmu (1816), yl sonunda bizzat brahim Paa dahil, 500 subay yetitirilmiti. Fakat Osmanl yenilgilerinde muhtemelen szn ettiim
ideolojik knlmann da pay olabilir. Mehmed Ali Paa bu durumdan
. 106 1839 'da Osmanl lkesinde deolojik Ortam ve Osmanl Devleti 'nin ...
yararlanmak iin Anadolu ayanlanna onlardan destek isteyen mektuplar yazmtr. Nitekim bata Kastamonu'da Tahmisiolu syan
olmak zere, yer yer isyanlar kt. brahim Paa da i832'de Halep
ehrine girdi. Oysa ordusunal:iiektepli subaylar komuta ediyordu, askeri de talimli bir askerdi:: Her halde bu bir aldatmacayd, ama brahim
yenierilii ve Bektailii ho tutmaya dikkat ediyordu5

Nizip 'te Mehmed Ali ile hkmetin ordulan bouurken Mahmud


lm deinde yatyordu. Nizip'in haberini almadan padiah lnce
akl almaz bir ey oldu. Kaptan- Derya Ahmed Fevzi Paa donanmaya alp Msr'a gtrd. B: davrann sebebi yle aklanyor.
Padiah ldnde, Meclis Vala Reisi Hsrev Paa, Sadrazam Rauf
Paa'nn elinden mhr zorla alp kendini sadrazam yapt. Hsrev,
Abdlmecid yandaym, hatta bir ara Mahmud'u tahttan indirmeyi
tasarlam. Ahmed Paa ise byle bir ihtimale kar Abdlmecid'in
katlini kurarm. Mahmud'un ldn rakibi Hsrev'in saclarete geldiini, Suriye'ye gitmek zere olan donanmann geri anldn duyunca, kendisi gibi Hsrev'e rakip olan Mehmed Ali'ye katlm. Birlikte stanbul zerine yrmeyi dnrm. Hatta bir gre gre Ni-

zip yenilgisi zerine Hsrev'in, Mahmud gibi, "denize den ylana


sarlr" diyerek Ruslan aracandan korkuyormu. phesiz bunlar ilgin aklamalar. Fakat asl ilgin olan, birok
gemiden oluan koca donanmann, svarileriyle, subay ve tayfalanyla,
Kaptan- Derya'nn emrine itiraz etmeden ta Msr'a gitmi olmalardr. Bu da, Rus harbinde Kars, Yama ve Edirne'de olup bitenleri hatrlatyor.
Osmanl Devleti bu byk bunalm atatmad deil. Mehmed
Ali'nin bu muzafferiyeti, ngilizlerin nce Fransa dndaki byk Avrupa devletlerini, sonra Fransa'y da yanlarna almalaryla yenilgiye
dntrld. ngiliz donannas byk faaliyet gsterdi. ngilizler bu
faaliyeti belki kuvvet dengesi hesaplan dolaysyla nasl olsa gsterilerdi. Ama onlar harekete geirmekte pay olan bir antlamay, Balta
Liman Osmanl-ngiliz Antiamas'n (1838) unutmamak gerekir. Bu
antlama Osmanl pazarm ngiltere'ye adeta teslim ediyor, bununla,
Osmanl hkumeti, kapitlasyon dzenine ramen iktisadi' alanda belirli lde devlet himayesine imkan veren yed-i vahit usulnden vazgeiyordu. Bu byk taviz Msr kalknmasnn da motoru bulunan
mekanizmay herhava etmi oluyordu. Abdlmecid'in clusunu mteakip ilan edilen Tanzimat Ferman da Osmanl Devleti'ni btn Avrupa kamuoyuna irin gstermekteydi.
Osmanl Devleti' Kavalallarn hakkndan gelmi oluyordu ama, ne
pahasna. brahim Paa ordusu Ktahya'ya geldiinde Mahmud "denize den ylana sarlr" dsturunu dile getirerek Rusya'y yardma
5
inasi Altunda, "brahim Paa" ve "Mehmed Ali Paa" maddeleri, slfm Ansik/opedisi.
107 SinaAkin
ard. Rus askeri Bykdere'ye karld. Derken 2. Msr Harbi'ne
hazrlk olarak Osmanl iktisadiyatma byk bir darbe vuruldu. 13
Temmuz 1841 Boazlar Mukavelesi'yle Boazlar uluslararas bir dzenlemeye giriyor, bylece 1833 Rnkar iskelesi Antamas'yla belirmi bulunan, Osmanl Devleti'nin Rus uydusu olmas tehlikesi
uzaklatrlm oluyordu. Fakat bu, daha sonra Paris Kongresi'nde teyit edilecei zere, Osmanl Devleti'nin Avrupa devletlerinin ortak
himayesi altna girmesi demekti. Tepedelenli, Mora ve Kavalal syanlar 'yla ba edemeyen, yklna tehlikesi gsteren bir devlet, aresiz bu yar bamszla katlanacakt.
Bu baarszlk, bu feci sonu, nemli lde Mahmud'un hatas
olarak gzkyor. Alemdar Mustafa ve ayanlada birleip nce yenieri sorunun zecek yerde, yenieriler gibi kk bir mttefkle birleip ayan sorununu zmeye kakmas hatal grnyor. III. Selim
tahtta kalsayd ihtimal bu hatay ilemezdi. Mora syan ktnda,
Y anya harekatndan vazgememesi, ka kez yenildii halde Kavalallada uzlamamas esneklikten yoksun olduuna iaret saylabilir,
Oysa III. Selim herhalde bu derecede hatada srar etmezdi gibi geliyor.
-Sened-i ttifak ayakta kalsayd, Trkiye'de hukuk devletinin ve demokrasinin temel ta olabilirdi- Tanzimat'tan 31 yl nce ve Avrupa
vesayeti sz konusu olmadan.
Son olarak, ideolojik krlma meselesi zerinde biraz daha duralm.
Byle bir ey var idiyse ve 1828-9 Rus Sava'nda bir pay olduysa,

bunun mahiyeti neydi? Yani, kamuoyunun tepkisi; (I) Vaka-i Hayriye


ile gelen bir takm Batllama hareketlerine mi (tutucu tepki), yoksa
(2) yenieriliin kaldrlmasyla younlaan bir istibdada m (zgrlk tepki), (3) yoksa yenieriliin kaldnlmasyla halkn arlaan
mali ykmllklerine mi kar (iktisadi tepki)
6
bir tepkiydi? Bu sorunun cevabn vermek bal bana bir aratrma gerektirir ki, yeri buras deildir. Fakat sz edilen etkenlerden her birinin bir lde pay
olmu olabilir. phesiz, Osmanl Devleti adatama yolunda ilerlemek iin bu ideolojik bunalm u ya da bu biimde yaamak zorundayd. Ama toplumun bnyesi bylesine nazik bir durumdayken i sava ortam zerinde srar etmek devletin bamszlna mal olmutu.
6
htisab rsumunun arlna kar tepkiler geldii iin, bu resimlerin iki kez azaltlmas cihetine gidildi. Bu azaltlma tarihlerinin (1833, 1838) Msr bunalmnn had dnemlerine rastlamas dikkat ekiyor. lber Ortayl, Trkiye dare Tarihi, Ankara,
TODAE Y., 1979, s.204.
Tahmisiolu syan'nda kalyoncu bedeliyesinin tevzii, grevlilerin halktan parasz
yem ve yiyecek almalar gibi mali unsurlann rol oynad anlalyor. smail Hakk
Uzunarl, "Kastamonu' da Tahmisciolu Vak'as", Tarih Semineri Dergisi, ..E.F.
Y., 1/2, 1937.
108 TANZiMAT FERMANI'NIN MANASI
YEN BiR ZAH DENEMEsi*
erif Mardin
Tanzimat Ferman'nn siyasi tefekkr tarihimizde ok mhim bir
merhale tekil ettii, Tanzimat Ferman'nda kullanlan bir ifade ile,
"cmlenin miilumudur". Ancak, "ok mhim" tabirinin tad mphemiyetin tesine geip, Glhane Hatt- Hmayunu'nun kazara niin
ok mhim olduunu merak edecek birisi, biraz da mklpesent
olursa, mevcut aratrma ve etdlerde, bahis konusu vesikann mahiyetini izah edici malumat bulamayacaktr. Tanzimat Ferman'nn merak edenler bu meselenin ele alnd eserlerde, Bat'da "tautologie"
ismiyle tannan bir aklama usulne bavurulduunu grecekler, yani
Hatt- erifin "ok ehemmiyetli deimeler husule getirdii iin ok
mhim olduu" bedalat ile karlaacaklardr. Aslnda, pek tabii
olarak Tanzimat Ferman'nn hakiki manasn anlamak iin, bu gibi
hakikatierin tesine gemek zarureti vardr. Tanzimat Ferman ok
mhim deiikliklerin bir temel ta addediliyorsa, bu deiikliklerin
nelerden ibaret olduklann ve niin deiiklik sayldklann aratrmak
lazmdr. unu da belirtmek icabeder ki, bu hususiyederi aklamak
maksadiyle Hatt- erifin ehemmiyetinin bir izahn yapmaya alm
olanlar yok deildir. Fakat bu tahlillerde bile, ou zaman, Tanzimat
Ferman'nn siyasi tefekkr tarihimizde getirdii yenilik laykiyle belirtilmemitir. Buna bir misal olarak 1940 senesinde Glhane Hatt-
Hmayunu'nun 100. yldnm mnasebetiyel neredilen Tanzimat
isimli klliyat zikretmek mmkndr. Fakat bu eserdeki en stn kalitedeki yazlarda bile "Tanzimat Ferman nasl bir tefekkr tarznn
izlerini gsteriyor?" gibi basit bir suale tatmin edici bir cevap bulmak
mmkn deildir. Bu klliyattaki makaleler nazan itibare alnrsa,

Glhane Hatt- Hutnayunu'nun hakiki mahiyetine nfuz edilmeyiinin


sebepleri arasnda iki ek,.siklik bulmak mmkndr. Bunlardan birincisi, Tanzimat isimli esere dereedilen makalelerin ounda kullanlan
metotlann, sorduumuz sualleri cevaplandrmaya msait olmamalanBu makale Trkiye'de Toplum ve Siyaset, Makaleler I, istanbul, letiim Yaynlan, 1990,
ss. 246- 266'dan alnmtr. Aynca bknz. forum, cilt 8.
109 erif Mardin
dr. kincisi, zlmek istenen meselenin halledilmesine yarayacak
btn mutalar toplanmadan baz umumi hkmler stihra edilmi olmasdr.
Hakikaten byk bir kymeti haiz olmakla beraber, seilen metodun kafi derecede aydnlk temin edebilecek bir metot olmamasna
misal tekil etmek zere, Sayn Prof. Yavuz Abadan'n "Tanzimat
Fermannn Tahlili" .ismini alan, incelemesini ve mutalann daha toplanmaktan uzak olduu bir mevzuda umumi hkmlerin verilmi olmasna misal olarak da Prof. Recai G. Okandan'n "Amme Hukuku"
isimli incelemesini zikretmek mmkndr.
Prof. Abadan, incelemesinin maksadn, bir yerde u szlerle izah
ediyJr: "Tanzimat Fermannn hangi hukuki vesika kategorisine ithal
etmek mmkndr?" Abadan'n cevaplandrmaya alt sual budur.
Ferman bu cepheden incelemeye alm olmann en byk mahzuru, vesikann bir tarih akm iinde deil, fakat mazi ve istikbalden
mcerret, bizatihi bir birim tekil etmek zere, yani Fermandan nce
ci'ri usullere nazaran ne gibi bir kynet ifade ettiini aratrmakszn,
baz ideal hukuk normlanna mutabakat noktasndan incelenmi olmasdr. Bu usule mracaat edildii takdirde, pek tabidir ki, Tanzimat
Ferman'nn hangi glkleri cevaplandrmak iin ortaya kt,
hangi tesirierin neticesinde ve hangi gayeler peinde koan ahslar tarafndan hazrland ve Osmanl mparatorluu'nda cari devlet idaresi
usullerine ne gibi deiiklikler getirdii suali cevaplandnlmayacaktr.
Biz ise, Tanzimat Ferman'nn asl znn ortaya kmas iin, bu
ikinci neV''i suallerin cevaplandnlmas zamretine inanyoruz. Deerli
Prof. Dr. Yavuz Abadan'n tahlilleri platonik felsefe ve gr seviyesini aksettiren "idea"ya yaknlk veya uzaklk lsne dayandklan
iin kulland metoda idealist veya ekli metod diyebiliriz.
Kendi messese tahlil metodumuza ise fonksiyonel metot demek
mmkndr. Bu metot bir messesenin hangi tesirler altnda ve ne
gibi ihtiyalan karlamak zere kurulduunu cevaplandrmaya alr.
Sayn Prof. Okandan'n makalesine gelince burada kullanlan usul,
ampirik mahedeye dayanan tarihi metot olduu iin, istenen neticeyi
istihsale daha msaittir. Fakat buradaki eksiklik, yazann tarih ilmi
hakknda beslediine kanaat getirdiimiz inanlardr. Tarihi olaylarn
yalnz siyasi olaylardan ibaret olmad artk uzun zamandan beri bir
mnakaa konusu olmaktan kmtr. Bilhassa Tanzimat Ferman'nn,
"tarihi" zerinde durulacaksa,_ burada devrin fikirler tarihi, "entelektel tarih"ve fikir deimeleri zerinde dahi durmak iktiza ederdi.
Buna ramen, Okandan'n makalesi mnhasran "siyasi" tarihten nsaller ve mutalar zerinden hareket ederek, yle bir hkme varabiliyor:
110 Tanzimat Ferman 'nn M aniis Yeni Bir izah Denemesi

Tanzimat devrinde ve bu devrin, zamannn siyasi, hukuki, itimai ve


iktisadi fikir ve telakkilerinin tesir ve izlerinden tamamen mahrum
bulunan fermanlannda ...
Biz sayn Profesrle ayn kanaatte deiliz ve bu hknun hakikatn
gizli kalm baz cephelerini aksettiremedii grn temsil ediyoruz. Aslnda, Tanzimat Ferman'nn hakiki mahiyeti hakknda, bu
gnden itibaren nerine baladmz bu kk denemenin esas tezi,
Glhane Hatt- Hmaynu'nun, byk apta, kendi devrinin ve Muasr Avrupa'nn siyasi, hukuki, itimal iktisadi fikir ve telakkileri ve
messeselerinden kuvvet ald ve bunlarn tesirinden domu olmasnn kendisine imdiye kadar aydnlarramayan karakterini
bahettiidir.
A. Reit Paa'nn Palmerston'la Mlakat veya Vezir-i Azam'n
Padiah Aleytarl
Tanzimat Ferman'nn hazrlanmasnda bizzat byk gayretler
sarfetmi olan Reit Paa'nn, padiahlk messesesi, ideal devlet ekli
ve Avrupa'da Fransz ihtilali'nden sonra daha byk bir hzla yaylmaya balam olan liberalizm cereyan hakknda neler dnm olduunu tespit etmek kolay deildir. Fakat Paann, zamannda yaam
olan kimselere nispetle ok ileri radikal fikirler beslediini aklayan
bir vesika mevcuttur. O da Reit Paa'nn 1839 senesi Austos aynda
(yani Glhane Hatt- Hmaynu'nun ilanndan ay nce) Londra'da
Hariciye Nazr Palmerston'la yapt bir mlakatn zabtlardr. Reit
Paa, 1838 senesi nihayetinde Mehmet Ali'ye kar ngiltere ile bir
anlama akdetme imkanlarn aratrmak zere ngiltere'ye gitmi ve
Londra'da iken Sultan Mahmud vefat etmi. Bahis konusu vesikadan,
Mustafa Reit Paa'nn Sultan Mahmud'un lm ve Abdlmecid'in
culusu dolaysyla, Osmanl mparatorluu'nun vaziyetini grmek
zere Palmerston'dan bir mlakat istemi olduu anlalmaktadr1

12 Austos 1839 tarihinde vukubulan mlakatta Reit Paa yle


bir tez ileri srmtr: Reit Paa'ya gre, Osmanl mparatorluu'nun
karlat en mhim mesele, Mehmet Ali'nin Yakn Dou'da yaratm olduu yeni problem deildi. "Dvel-i Muazzama"nn mzaharetiyle, Mehmet Ali daima bir tehlike olmaktan karlabilirdi. Reit
Paa'ya nazaran asl mhim olan, Osmanl mparatorluu'nun her gn
kuvvetini kaybetmesiydi ve asl mesel e bu inkizar durdurmakt. Reit
Paa, Palmerston'a bu meseleyi birka seneden beri dnmekte olduunu ve bir hal tarz bulduunu ve Sultan Mahmud 'un lmnden
1
Bu zabtlann metni iin Bak. Frank Edgar Bailey, British Policy and the Turkish Reform Movement, Cambridge, Harvard University Press, 1942, ss. 271-276.
lll erif Mardin
sonra bunlar daha aka ifade etmekten artk bir endie duymadn
sylyor. Reit Paa Avrupa devletlerinden herhangi birinin, Osmanl
mparatorluu'nun i ilerinin dzenlenmesi gayesiyle yaplacak bir
mdahalenin devletler hukukuna ve milletierin mnasebetlerini tayin
eden esaslara uymayacan ve son derece kt neticeleri olacana
iaret ettikten sonra, Osmanl mparatorluu'nu kurtarmann yegane

aresinin "deimez esaslara mstenit bir i idare"nin tesisi olduunu


beyan ediyordu. "Un systeme immuablement etabli" ifadesiyle karakterlerini izdii bu yeni idare tarzndan, Reit Paa'nn kasdettii, muayyen ve sarih esaslardan hareket eden, Padiahn indi ve ahsi hareketlerinin deitirilemeyecei bir i idare tarz idi. Reit Paa'ya gre, Osmanl mparatorluu'nun inkiraznn yegane sebebi, "fes maux d'une
tyrannie insupportable" (dayanlmaz bir istibdadn aclar) idi. Fakat:
(Tesis edilmesi elzem olan) yeni (siyasi) messeseler, akl selimin ve
idrakin emrettii ekilde idare edildikleri takdirde, herkes, deimeyen
bir sistemin hakiki faidelerini istihsal ederdi. stibdat azaldka,
hkmete kar sevgi oalr ve halk btn kalbiyle faydal olan ve
iyilik baleden yeniliklere balanrd. Bylece, srf millet sevgisinin
muharrik kuvvetiyle hakiki bir reformun sratle inkiaf ve dolaysyla, Osmanl mparatorluu'nun, karsna geilmeyecek kadar kuvvetli bir ekilde canlanmasn temin etmek mmkn olurdu2
.
Bundan sonra, Reit Paa, Yenieriliin ilgasndan sonra mevkii
tatbike konmak istenen slahatn, halkn indinde hibir mukavemetle
karlamadlll syleyerek, unlar ilave ediyordu:
Sultan Mahmud'un taraftar grnd yeni messeseler baz' zorluKlara dar olmu ise, bunlarn tesisi anndan beri ileriye bir tek
adm atlamam ise, bunun sebebini, o messeseleri halkn iine yarayacak bir meyve verrnekten uzak klm, gsterili nmayiler haline
getirmi olan hkmdann kibrinde aramak icab eder
3
.
Bundan sonra, Reit Paa, hkmdarn Trkiye'de yaplmak istenmi olan birok yeniliklere nasl mani olduunu zikrederek, bu
hareketlere bir son verilmesinin yegane aresini, devletin, ahslarn
tesirinden azade klnmasn temin edecek temeller zerinde kurulmas
olduunu sylemi ve bu arada, Sultan Mahmud 'un dar fkirliliine ve
kaprislerine iaret ederek, hkmdam ve znnen, hukuk devletinin
erevesine girmemi bir monarik messeseye kar duyduu istihkar ifade etmitir. r
Reit Paa'nn bu mlakatndan neler karmak mmkndr?
2
Bailey, ap. Cit., s. 271.
3
Bailey, ap. Cit., s. 271-272b.
112 Tanzimat Ferman 'nn Manas Yeni Bir izah Denemesi
Bu mlakatta, zerinde durulmas gereken dikkate ayan noktalardan birincisi, Reit Paa'nn "deimez messeseler"e gsterdii alaka
ve onlara devlet idaresi bakmndan verdii yksek kymettir. Bu tutum, klasik Osmanl kltjipde devlet ha!<knda beslenen kanaat ve
inanlardan bir hayli ayrlan. bir tutumdur. Hi phesiz bundan nce
de devlet ilerinin bir dzene konmasn tesviye eden layihalar yazlmt. "Islahat" fikri Osmanl devlet tasavvur ve ideallerine yabanc
deildi, fakat padiahlk messesesinin bu kadar kmsendii, hatta
Osmanl Devleti 'nin inkraznn sebepleri arasnda zikredildii ve
buna karlk tamamyla mihaniki-messesevi deiikliklere Osmanl

mparatorluu'nun kaderinin deitirilebilecei ve inhitatnn durdurolaca o zamana kadar hi ifade edilmemiti. Reit Paa'nn fikirlerini I 8. asrda yazlm mehur bir Osmanl slahat layihasyla mukayese etmek suretiyle, bunu ispat etmek mmkndr. Bahis konusu layiha San Mehmet Paa'nn Nesaih 'l Vzera ve'! nera'sdr. San
Mehmet Paa'nn esere Osmanl Devleti'nin inkrazna mani olmak
arzusu ile kaleme alnm bir eserdir
4
. Fakat San Mehmet Paa, bu iin
"iyi hkmdar" yetitirmek suretiyle yaplacana kanidir. Burada
gaye, Eflatun'un ve daha sonra Farabi'nin gtt gayenin ayn, yani
"iyi hkmdar" yetitirip onun ahsiyeti vastasyla devlet ilerini bir
dzene sokmaktr. Nesaih' de messeselerin kendi balarna yourucu
bir rol aynadklar ve bir devletin muvazene temin eden unsurlar arasnda bata geldikleri inancn ifade eden ksmlar hemen hemen yoktur. Bunun aksine, Reit Paa, ideal devleti istihsal etmek iin en
doru yolun "iyi hkmdar" yetitirmek olduu kaziyesini reddetmektedir. Reit Paa'ya gre devlet idaresinde, muvazeneyi temin
edecek olan "ey"ler, maddi varlklar, messeselerdir. Reit Paa'nn
tutumu ayrca Avrupa'da 18'inci ve 19'uncu asrlarda yaylan liberalizm cereyannn arkasnda yatan ideoloji ve dnya grne tamamyla uymaktadr ..
Bundan sonraki yazmzda bulduumuz bu benzerlikler zerinde
ve Tanzimat Ferman'n ekillendirmi dier cereyanlar zerinde duracaz.
II
Geen sayda Mustafa Reit Paa'nn baz fikirleri zerinde durarak, bu byk devlet adamnn tutumunda ve kanaatlerinde, devrinde
Avrupa'da hkm rm siyasi fikirlerinizini bulmann mmkn olduu ve binaenaleyh, Tanzimat Ferman'nn hazrlanmasnda Avrupa
4
San Mehmet Paa'nn eserinin kritik metni iin Bk. Walter Livingston Wright Jr.,
Ottoman Statecraft, the Book of Counsels for Vezirs and Governors of Sar Mehmet
Paa the Defterdar, Pinceton Oiental Texts, Vol. II, Pinceton: Pinceton University
Press, 1935.
113 erif Mardin
tesirlerinin zannedildiinden daha byk bir rol oynam olduu tezini
ortay atmtk. Bunu ispat etmek iin de Reit Paa'nn yaad dev~
reden nce yazlm, fakat Paa'nn devrinde bile, Osmanl mparatorluu'nda cari "ideal devlet" tasavvurlann kapsayan Nesaih-l Vzera ismindeki siyasi tleri, Reit Paa'nn ayn konudaki dnceleriyle mukayese etmitik. Bu noktada kk bir tavzih yapmamz
icabediyor. Nesaih'ten "bir layiha" diye bahsetmitik. Aslnda bu eser
bir layihadan ziyade' devlet istikrannn ne ekilde temin edilmesi
mmkn olduunu anlatan bir risaledir, fakat Reit Paa'nn tetkik ettiimiz dnceleri ayn mevzu ile, yani devletin mstakar ve ilelebet
payidar olmasn temin edecek vastalarla ilgili olduu iin, Nesaih'e
mracaat tam bir mukayese yapmamz mmkn klmaktadr.
imdi de daha akladmz bir meseleyi halle alalm: Reit
Paa'nn siyasi messeselerinin nazm rol hakknda besledii kana-

atlerden bahsederken, bu tarz dncenin liberal dnn bir rnei


olduunu sylemitik. Bu inan, liberalizmin hakikaten karakteristik
bir vasf mdr? Bunun hi de phe gtrmeyen bir husus olduunu
liberalizmin Reit Paa'nn devrine rastlayan eklini yaratmakta bir
hayli tesiricra etmi olan bir yazann eserinden anlamak mmkndr.
Yazann ismi William Godwin, eseri ise An Enquiry Canceming
Political Justice'dir. Godwin, Locke'un fikirlerinden hareket ederek,
devlet hakknda Lockekadar derine gitmeyen, fakat 19. asr balangc
liberal muhitlerinde bir hayli messir olmu ve popler bir mahiyet
alm olan baz siyasi fikirler ileri srmt. Bu itibarla, Godwin'de
bulduumuz fikirlere, 1820'lerde ve 1830'larda liberal muhitlerde harcalem olan dnce tarz diyebiliriz. ngiltere'de Godwin'in temsil ettii fikirlerin aynnn ndediini Fransa'da Condorcet yapm ve bu
memlekette de Condorcet'in fikirleri liberal muhitlerde bir hayli messir olmutu. Reit Paa'nn muhtelif sefirlikleri ve dier Avrupa me~
muriyetleri srasnda, bahsedeceimiz fkirlerin gerek Fransa'da gerek
ngiltere'de yaylni ekilleriyle karlam olmas pek muhtemeldir.
Godwin'in siyasi ve teori felsefesi yle bir dnce silsilesi zerinde kurulmutu: Locke'un psikolojik nazariyesine inanlrsa, yani insann bu dnyaya bembeyaz bir kat gibi, her trl tesirden ve stikametten azade olarak geldiine inanlrsa, bundan insann doutan
terakkisine mani olacak herhangi bir hassaya malik olmad stihra
edilir. Binaenaleyh, insanlarda ve milletlerde grlen aksaklklar yaradllannn neticesi deil tesirine maruz bulunduklan messeselerin
bir neticesidir. nsan kendisini iyi yola sevkedecek messeseler iinde
byrse iyi yola, kt messeseler iinde geliirse, kt yola
sevkedilir. nsann iz' an ve idraki kendisine iyi messeseleri oaltmaya ve kt messeseleri kaldrmay emretmektedir. nsan en ok
tesir eden siyasi messeseler olduuna gre insan btn enerjisini
bunlan deitirmeye hasretmelidir. Bu yeni messeseler kurulduktan
114 Tanzimat Ferman 'nn Manas Yeni Bir zah Denemesi
sonra, insanolunun yapamayaca i yoktur. Godwin'e gre mevcut
hkmetlerin ekseri "kt messese" remzi altnda mtalaa edilebilir,
zira bahis i :onusu hkmetler, tek bir ahsn yani hkmdann, veya
birka kiin (aristokratlann) fayd!isn salamak gayesini gtmektedir. nsann en kutsal vazifelerinden biri "hayasz bir rnistisizm"in
yaldz ile sslenen bu hkmet sistemlerini deitirmek ve insana bu
ekilde gelime imkanlannn en genilerini temin etmektedir
5
.
Godwin'in bu dnceleriyle, Palmerston'un Memorandum'undan
Reit Paa'nn baarmak istedii anlalan iler arasnda pek byk
farklar mevcut deildir. Burada Reit Paa'nn Godwin'i inceden inceye tetkik ettiini iddia etmiyoruz. Fakat, Reit Paa'nn zihninde,
zamannn liberal fikir cereyanlarnn olduka mhim bir iz braktn
gsterecek ipularna rastladmz syleyebiliriz.
Reit Paa'nn husule getirmek istedii slahatn 19. asr balangc
Avrupa devlet dncesiyle olan irtibatn ve byk devlet adamnn
tefekkrnn liberalizm ile olan temas noktalarn baka bir ynden de
tespit etmek mmkndr. Reit Paa'nn gayesi "hkmdarn hare-

ketlerini tahdit edecek baz messeselerin kurulmas" eklinde tarif


edilebilir. Bu ise gene 19. asr balangcliberalizminin ve ona en mhim zelliklerini balayan Anayasaclk cereyannn gtt gayelerden biridir. Bu Anayasaclk hareketiyle elde edilmek istenenlerle
. Reit Paa'nn elde etmek istedikleri arasnda tam bir mutabakat
mevcuttur. Buna da Anayasacln gayelerini tarif eden modern bir
mellifin szlerinden anlamak mmkndr. Bu mellife gre: Modern
anayasaclk hareketinin aync vasf, hkmdarlarn kanunlara tabi
olduklan fikrinde srar etmesi deildir. Zira bu prensip daha orta zamanlarda bile yerlemiti. (slam devleti teorisinde de byle bir prensibe rastlamak mmkndr). Modern Anayasaclk hareketinin hakikaten mmeyyiz olan vasf, kanunlarn hakimiyetini temin edecek tesirli siyasi kontrolleri tesis etmeye alm olmasdr6.
1850 senelerinde Reit Paa'nn Osmanl Devleti'ne bulunduu
hizmet mevzuunda mtalaada bulunan ve Osmanl mparatorluu'nu
pek iyi tanyan bir mahidin ifadesiyle:
Esasen slahatn (Reit Paa slahatmn) meydana getirmek istedii
nedir? Islahatn asl gayesi, en eski zamanlardan beri bu milletin adet
ve rfve an' anelerinde mevcut olanlar kanun ekline sokmak ve imdiye kadar mphem bir formln veya bir tesadflin eseri olanlan bir
vaka haline getirmektir.
7
"
5
William Godwin, An Enquiry Canceming Political Juctice, 1. Bask, Londra, 1793,
Kitap I, Blm 2; Kitap V, Blm 8.
6
John H. Haloweel, Main Cwrents in Modem Political Thought, New Y ok, Heny Holt, s.
950.
7
M.A. Ubicini, Letters on Turkey: An Account of the Religious, Social and Commercial Conditions of the Ottoman Empire, Franszca'dan eviren: Lady Eashope, Londra,
John Murray, 1856, cilt. II, s. 132.
115 erif Mardin
Mellifin bahsettii "rf ve adetler"e bir misal olarak Osmanl mparatorluu'nda diri usullerden Danma Yolu ile Devlet daresi diye
tarif edilmesi mmkn olan "usul- meveret"i zikredebiliriz: Reit
Paa'nn bu Osmanl idare tarz ile ilgili icraat, Tanzimat Ferman'nn
tatbikine memur klnan meclisierin harekete geirilmesiyle "usul-u
meveret"i messeseletirmek olmutur. Usul-u meveret'in bir messese erevesi iine sokulmasna dair verilen bu misalimizin yannda
Tanzimat Fernian ile ve onu takip eden slahatla yaplmak istenen
"mphem bir forml" bir "vaka" haline getirmek olduunu gsteren
birok rnekler vermek mmkndr. Bu usulleri kat'iletirmek, senelerin deitiremeyecei messeselere balamak ve ayn zamanda hkmdarn selahiyetlerini de ayn esaslar dahilinde tahdit etmek gibi
Reit Paa'nn pek ehemmiyet verdii hususun Bat dncesinin
izini gsterdiini, yukarda ispat etmeye altk.
B. Sadk Rifat Paa veya Tanzimatn Fikriyat
Osmanl tarihisi Ltfi Efendi, 1837 senesi hadiselerini zikreder-

ken, bir taraftan Mustafa Reit Paa'nn, Hariciye Vekillii uhdesinde


kalmak zere, Paris' e bykeli payesiyle tayin edildiini anlatarak,
hemen arkadan ayn tayinde Sadk Rifat Bey isminde birisinden bahsetmekte ve onun da ayn tarihte Viyana'ya eli tayin edildiini bahis
konusu etmektedir. Daha sonra Mehmet Sadk Rifat Paa ismiyle hret bulan bu gen diplamatn her ne kadar 1854 senesinde asan neredilmi ve Sultan Harnit devrinin sonuna kadar, yazd "Ahlak Risalesi", mteaddit basklar yaplarak mekteplerde okutulmu ise de, bu
zatn siyasi fikir tarihimizdeki ehemmiyeti zamanla unutulmu, bugn
ancak Tanzimat devri ile uraanlar tarafndan tamamen hatrdan karlmamtr. En son olarak, Cumhuriyetin ilk yllarnda tarihi
Abdurrahman erefin "Tarih Musahabeleri"nde Sadk Rifat Paa'ya
geni bir yer ayrlm, Paa'nn Osmanl Devleti'nin idare tarz hakknda yazd ksa bir eseri, aynen, kitabn ayr bir fasl olarak, "Tarih
Musahabeleri"ne dercedilmitir. Fakat Tanzimat tarihini Abdurrahman
eref kadar iyi bilen birisinin, Tanzimat'n fikri menei hakknda tu
ekilde yapmak istedii bir ima anlalmamtr. Aslnda, Sadk Rif.:tt
Paa'nn Glhane Hatt- Hmayunu ile balayan devrenin fikri mbeirlerinden olduu eklinde bir kanaat bestediini gsteren tarihi Sadk Rifat Paa'nn dncelerini eserine dereederek elimize kymetli
bir ipucu vermi bulunuyor. Bu ipucunun tetkikinden neler karabileceimizi gelecek sayda aratracaz.
III
Tanzimat ricalinden Sadk Rifat Paa'nn baz eserlerinde, Mustafa
Reit Paa'nn tatbik mevkiine koyduu slahatn nazariyesini bulma116 Tanzimat Ferman 'nn Manas Yeni Bir izah Denemesi
nn mmkn olduunu sylemitik. Gene ayn incelemede, Sadk
Rifat Paa'nn bu teorilerinde, Reit Paa'nn tutumunun arkasnda
sakl kalan ve ortaya karmaya muvaffak olduumuz Batlln izlerine de rastlandn iareietmitik. imdi de bu kpry kurmaya ve
Sadk Rifat Paa'nn fikirlerini inceleyerek Reit Paa'nn fikirleriyle
irtibat noktalarn, Batl grleri hatrlatan vehelerini ve Tanzimat'
izah edici taraflarn belirtmeye alalm.
Faydalanacamz mehazlar
8
Rifat Paa'nn, devletin idaresi hakknda yazd iki denemeden ibarettir. Her iki yazda da, S. Rifat Paa,
slamn Osmanl siyasi yazarlannn zaman zaman kullandklar bir
kahba mracaat ederek, laf, devletlerin kudret ve bekasnn menbatnn "adalet" olduunu sylemekle ayor. Fakat, bu basit girizgah
takib eden ksm okursak, Rifat Paa'nn klasik siyasetname yazarlaryla olan benzerliklerinin ekilden ibaret kaldn grrz. Zira, Rifat
Paa, yapt giriin hemen arkasndan, daha nceki yazarlarda ender
rastlanan bir tok szllkle, adil bir rejim kuramayan ve teb'ay zulmle idare eden hkmetler iin u kat'i hkm vermektedir:
Bu esas zere (adalet zerine) messesolmayan ve er'i akl ve insaf
ve hakkaniyete mugayir olan hkmetin payidar olmas mmkn olmaz.
Bu ifadenin arkasnda bir tarih gr yatt bedihidir: Bir devletin, dini icaplan yerine getirmedii iin deil, fakat adaletin icaplarn

yerine getirmedii iin batmaya mahkum olduunu ileri sren gr


zaviyesi. Sadk Rifat Paa'ya kadar, Osmanl mparatorluu'nun gerilemesinin izahn yapan birisinin, hatta ileri srdklerine inanmasa
bile, dinin ihmal edildii tezine dayannas bir zaruretti.
Fakat Sadk Rifat Paa'da byle bir izah tarzna rastlamak mmkn deildir. Sadk Rifat Paa'nn teklif ettii izah tarz gayet basittir:
Bir devlet zlumla idare edilirse geriler. Byle bir fikir yani
devletlerin tereddisine sebep olan unsurun adaletsizlik olduu noktai
nazan ise Batl bir grtr ve aydnlk devrinde bir hayli reva
bulmu teorilerden biridir. Hatta Sadk Rifat Paa'nn yaad
devirden biraz nce Avrupa'da bir hayli popler olmu olan bir yazar,
bu teoriyi dnce aleminde bir moda haline getirmeye muvaffak
olmutu. Yazarn ad Volney'dir; devletlerin adaletsizlikten dolay
gerilerlikleri tezini ileri sren eseri ise, Les Ruines de Palmyre
isminde, herkesin" anlayabilecei bir tarih felsefesi mdafaa eden ve
8
Mracaat edeceimiz eserle~ unlardr: 1) Abdurrahman eref, Tarih Musahabeleri,
s. 125-135. Sadk Rifat Paa'nn "Siyaset-i Esasiye ve Dahiliye" ismindeki denemesi
bu sayfalara aynen dercedilmitir. 2) Rifat Paa'nn Asar'nda "dare-i Hkmetin Baz
Kavaidi Esasiyesini Mutazammn Rifat Paa merhunun Kaleme Ald Risale", Asar,
Blm Il, s. 42-64. Bu iki denemede birbirinin ayn olan ksmlar mevcut ise de metinler birbirine tamamyla tetabuk etmemektedir. Bunun iin her ikisini de kullandk.
117 erif Mardin
konusu ksmen Osmanl mparatorluu 'nun tereddisi olan bir kitap.
Burada okuyucu, Sadk Rifat Paa'nn Volney'in fikirleriyle pek ge
mlaki olduu eklinde bir itiraz bulunabilir. Ancak Volney'in
hretini 19. asnn banda yapm olmas, fikirlerinin az sonra
messiriyetlerini kaybettikleri manasma gelmez. Les Ruines de
Palmyre'in elimde u anda bulundurduum nshas, 1869' da baslm
bir "cep kitab" ,olduuna gre, Volney, o zamanlar bile Avrupa'da
okunan bir mellifti. Bunun yannda da, bugn bile, Avrupa'da ortaya
atlan teorilerin 30-40 sene rtarla memleketimize geldiini
unutmayalm. Kald kr Volney'in Trke'ye ilk tercmesi 1870
senelerine doru yaplacakt, o bakmdan Sadk Rifat Paa'nn
uyanklna diyecek yoktur.
Fakat Sadk Rifat Paa'nn fikirlerinin Batl meneini hatta daha
esasl bir surette gstermek mmkndr. Bir kere Paa'nn devletin
mahiyeti hakknda ileri srd mtalaalarda, o zamana kadar ender
rastlanan bir objektiflik gze arpmaktadr.
Bu objektiflik Makyavel 'in 16. asrdan beri Batl siyaset tetkiklerine getirmeye muvaffak olduu, soukkanl, mugalata kabul etmeyen
ve o zamandan beri Avrupa'da siyasi ilimlerde messir olan ilmi grn tam kendisidir. Sadk Rifat Paa, gayet tabii bir ekilde, hi ekinmeden, "avam- nas'n" evamir-i ilahiyeye irade-i insaniyeden ziyade riayet ve itaat" eylediklerini sylemekte, yani dinin, devletin otoritesini salap:latnnaya yarayan bir vastadan baka bir ey olmadn ifade edebilmektedir Gene Paa, kanunlardan bahsederken, "
kavanin-i akliye-i siyasiye"den bahsetmeyi tercih ediyor. Daha mhimi, sadk Rifat Paa'nn slahatnn teorisi belinneye balyor. Rifat
Paa 'nn u ifadelerine bakalm:

Bir memlekette alkam- er'iyye ve kavanin-i mevzua-i hkm ve nizamdan ziyade ahsiyata itibar ve riayet olunur ise, ol mahalle
temekkn caiz deildir.
Sanki Reit Paa'nn Palmerston'la yapt mlakat esnasnda ileri
srd tezler aynen tekrar ediliyormu intaban veren bu szler daha
da ilgi ekici bir ekle girerek yle devam ediyor .
... Ve esas-ikavanin ise, herkesin iraz nefsiyesini icra ederneyecek
surette tayin ve tahdidi hukuk etmek demektir.
Nihayet, Sadk Ri fat Paa 'ya gre:
118
Bir devletin kavam ve devam yalnz hkmdarnn hsn- idare-i
zatiyesile hasil olmayp, saadet-i hal, memlekin (krallarn) bad' el vefat
istimrarn da olacak nizarnat- nafann bilmavere vaz- tesisine
muvaffak olmala menuttur. Tanzimat Ferman 'nn Maniisz Yeni Bir zah Denemesi
Sadk Rifat Paa'nn bu fikirlerinde, Reit Paa'nn fikirlerini tahlil
ederken iaret etmi olduumuz messesecilik, sanki Reit Paa tarafndan ifade olunmu gibi genekarmza kmaktadr.
Sadk Rifat Paa'nn fldrkrine istikamet vermi olan Batlln
tesiri, Rifat Paa'nn devletleri meydana getiren kuvvetler hakknda
besledii kanaatlerde de grmek mmkndr.
Sadk Rifat Paa'ya gre devletlerin kurulmasnn asl arnili "tabiat- beeriye''dir ve:
... tabiat- Beeriyyeye muhalif olan hkm ve madde daima cari
ve payidar olamaz, velev bir vakit iin cari olsa bile kuvve-i cebriye
ile devam ederek esbab- kaviyyesi hertaraf olur.
Sadk Rifat Paa'nn devlet meneilerini insan tabiatnda aramamasnn Osmanl-slami siyaset yazarlan bakamndan byk bir yenilik
tekil ettiini iddia etmek zordur. Mesela Farabi'nin de byle bir dnceyi ne srm olduu iddia edelibilir. Ancak, Sadk Rifat Paa,
Osmanl klasiklerinde bulunmad iddia edilmesi zor olan bir fikirden
hareketle yepyeni neticelere varyor. Mesela Paa'nn adaleti tarifi pek
modem, liberalizm fikirlerinin tesirini gsteren bir tariftir:
Adalet dahi, mutlaka menfaat-i umumiyyeyi mlk- milletin hsn-
muhafazas kaziyesidir.
Veya Sadk Rifat Paa'nn Batl meneini daha kesin bir ekilde
gsteren bir ifade ile:
HkUmetler halk iin mevzu olup, yoksa halk, hkUmetler iin mallk
deildir.
te bu ifadeler hakikaten modem bir eda tamaktadr ve hem Osmanl mparatorluu'nda o zamana kadar geer ake olan devlet teorisi bakmndan bir yenilik tekil ettiine ve hem de bilriz bir ekilde
Avrupa liberal dncesinin izini tarlna phe yoktur. Bu dncenin Avrupa! meneinin tam manasiyle ortaya karmak iin Sadk
Rifat Paa'nn teorilerine neterimizi tatbik etmeye devam ederek, bu
fikri anatomi tecrbesine devam edelim. Acaba Sadk Rifat Paa niin
hkmetlerin halk iin yaratld esasna bu kadar ehemmiyet veriyordu?
Bunun cevabnn Sadk Rifat Paa yle vermektedir:
Etkiir- umumiye ve temaylat- nas cu ve. hurua gelmi bir nehre
ebihtir ve cihanda def-i izalesi muhal olan ahvalden biri iti-kat ve di-

eri etkiir-' iimmedir. Bunlara muhalefet mteasser ve vahim olmala


etkiir- iimmenih galeyan ve heyecannda devletlerin cereyan- tabiate
gre .davranmalar nsebdi.
Bu ifadede iki nokta mhimdir. Bunlardan birincisi, yukardaki kelimelerden anlaidna gre, Sadk Rifat Paa'nn devleti adaletle
idare etme zamretini ahlaki bir mecburiyet deil, bir tabiat kanununa,
119 erif Mardin
amme efkannn dalgalanmas gibi maddi bir varln icbar edici kuvvetine balamas, ikincisi de yukarda zikrettiimiz szlerin hemen arkasndan, Fransz ihtilali'ni (veya ihtilallerini) hatrda tuttuunu gsteren ifadeler kullanm olmasdr.
Birinci noktada Sadk Rifat Paa'nn ald tavrla Bat siyasi dncesi arasnda bir ilinti kurmak kolaydr. Sadk Rifat Paa burada
halka hizmeti Allah 'n emirlerini dinleme lzumunun dourduu bir
mecburiyet oia:rak deil, eyann tabiatnin dourduu bir mecburiyet
telakki etmektedir. te Sadk Rifat Paa'da sk sk rastladmz bu
gr, bir taraftan Avrupa'da Newton'un keiflerinin tesiriyle bir
maddi varlklar muvazenesi eklinde tasavvr edilen siyasi alem hakknda 17. ve 18. asrda beslenen kanaatleri aksettirmekte ve buna ilaveten, daha mahhas olarak, Montesquieu'nn terminolojisinide hatrlatmaktadr.
Fransz ihtilali'nin tesirine gelince, Sadk Rifat Paa'nn dncelerinden ihtilal vakas karsnda bir hayli rkm olduunu ve iyi
idare, adalet fikirlerini bu kadar srarla mdafaa etmi olmasnn arka~
snda bir ihtilal korkusunun yattn sylemek mmkndr. Paa'ya
gre Osmanl mparatorluu'nda kmas muhtemel olan ihtilaller (ve
daha nce ikm ihtilaller) milliyet esasna dayanan ihtilallerdir. Bunun nne gemek iin Sadk Rifat Paa u nleyici tedbiri teklif etmektedir:
Kftffe-i hukuk tabiiyede mileli muhtelifeyi msavi tutmak muktezay
devlettir. dare-imlk- teb'a iki suretin biri ile hasl olur. Biri teb'ay
honut etmek ve dieri halk ihafe ederek taht cebirde tutmak usuldr. Evamirve alkam- zulmiye tohm- adii-veti ekip isyan ve tuyan
an bier.
Baka bir ifade ile:
dare-i gaddarane zre hareket eden hkmet, hasmanesinden (?) ziyade teb'ay mevcudesinden ihtiraz etmelidir.
Rifat Paa, msavatszlk meselesine bile dokunmaktan ekinmeyerek unlar ilave etmektedir:
Bu cihetle her devlet ehli fesadn errinden kenduyu ancak ef'ali adliye ile muhafaza edebilir. Bunca zamandan beri zuhura gelen fesadat
ve ihtiliiliitn sebebi mstakili adem-i msavat, yani erbab- servet ve
nfuzun hadd-i itidalde hareket etmemesi veya aslab- ihtiyacn ziyaclesiyle dar- muzayaka olmu olmas kaziyesidir.
Fakat gene burada Sadk Rifat Paa'nn teklif ettii hal tarz Osmanl devlet telakkilerine gre teklif edilecek zm usullerinden bir
hayli ayrlmaktadr. Zira, Rifat Paa bu durum karsnda icra unsurunun kuvvetinin arttnlmasn teklif etmeyip, bilakis icra kadrosunu da120 Tanzimat Ferman 'nn Manas Yeni Bir izah Denemesi
raltp, ilerin tabiat kanunlannn icaplarna gre seyretmelerini temin

etmeyi istemektedir.
bir bklnete her ne kad'<lt az .adam mdahale ederse maslahat o kadar
merkez-i layknda_g~lr.
Devlet ilerinin mmkn olduu kadar dar bir kadro ile grlmesi
fikri ise Bat' da, tabiatte dznleyici bir elin mevcudiyeti ve bu dzenleyici elin ileri hkmetlerin mdahalesine lzum grlmeden
halledebilecei inancna dayanan bir fikirdir. Gene bu inan ve tutum,
hatrlanaca zere, Adam Smith ekolnn ve klasik iktisat teorisinin
temel direklerinden birini tekil etmektedir. Sadk Rifat Paa'nn ticaret ve sanayi hakkndaki ifadelerinde iktisadi liberalizm teorisinin de
Paa'nn dncelerine tesir etmi olduunu gstermeye alacaz.
Tanzimat Devrinde ktisadi Gelime Fikri
IV
19. asrn balannda Avrupa'ya dardan bakan bir seyrc n
phesiz ki Bat medeniyetinin en ok gze batan taraf bu ktay o
zaman sarm olan hummal iktisadi faaliyet idi. Avrupa'da 17. ve 18.
, asrlarda istihsal tekniklerinde yaplan keifler, 19. asrn bandan itibaren geni bir tatbik sahas bulmaya balam ve birok sosyal deiiklikler arasnda, insanlarn, yeni beliren iktisat ilminin koyduu kaidelere uyduklar takdirde, refah seviyelerini ilelebet arttrabilicekleri
fikri ve zihniyeti de hakim olmaya balamt. ktisadi terakki mefhumu Avrupa dncesinde mhim bir yer igal etmeye balad gibi
Avrupa ktasnda terakkinin hakikaten gerekletirilebileceini gsteren msbet iaretler oalyordu. Tat ve haberleme vastalarnn radikal bir ekilde deimesi, buhar enerjisinin tekstil fabrikalan gibi
fabrikalarda byk koiaylklar salam olmas, ksaca "endstri inklab" ismi verilen vetirenin ilk merhalelerindeki gelimeler, Avrupa
atmosferinde refaha doru gidildiine dair bir hava yaratmaya muvaffak olmutu. Bu havann, 1830'larda ve daha nce Avrupa'ya murahhas veya eli olarak giden Osmanllar'da mhim izler brakm olduu
muhakkaktr. Herhalde Tanzimat devri dnrlerinin hemen hepsinin
eserlerinde bu meseleye dokunulmutur. Tanzimat devri dnrlerimizi daha sonralq dnrlerimizle birletiren mesele "rejim" meselesi olduu kadar refah yollannn tesbiti meselesidir. Bunun bir iareti,
Avrupal'larn iktisadi-gelime yolunda kaydettikleri muvaffakiyedere
kar duyulan hayranla Sadk Rifat Paa'nn yazlannda rastlamak
mmkn olduu kadar, 1860'lann fikriyatn temsil eden Gen Osmanllarn yazlarnda da grlebilmesidir. Mesala Bat'nn zenginliinin inasi'de uyandrd alaka, ticari durumumuzu kuvvetlendirmek tezini ileri sren makalelerinde belirmektedir.
121 erif Mardin
Gen Osmanllara byk yardmlan dokunmu olan Mustafa Fazl
Paa'nn yazlannda ise ayn ilgi gsterilmitir. Keza Namk Kemal ve
Ziya Paa yerli sanayinzin gerilii mevzuunda birok makaleler
yazrnlardr. Ali Suavi'nin aada naklettiimiz ifadeleri, Sadk Rifat
Paa ile balayp Osmanl aydnlan iin hibir zaman ilgi ekici hassasn kaybetmemi olan Bat'nn maddi stnlne kar, Tanzimat
devrinin son senelerinde de duyulan alakann gzel bir rneini tekil
etmektedir:
Herkes saadet ister. Saadet, eelb-i menfaat ve def-i mazarrat ksrn-

Iarna mnkasmdr ve bunlarn lzumunu bildiren medeniyettir. Medeniyet,itima ve ihtilal hasebiyle u lzumu bildirip lazm tahsil iin
sahibini say've itigale davet eder. Say' messir olan levazm tedarik
ettirir ... Kald ki medeniyede lzum bilip say'edenler igali teksir
edip yoruluyor gibi grnse de, emniyet ve rahat ve eref ve ferah ve
lezzet gibi menafii calib olduklarndan bunlar, ehl-i saadet ve
say'etmeyeneler bil'akis erbab- ekavet demek olur.
Fakat bizim zerinde imdilik durduumuz Sadk Rifat Paa'nn
yazlan olduuna gre, geen makalemizde mehaz olarak kullandmz yazlara dayanarak Tanzimat Ferman'ndaki zihniyetin ncln yapm olduunu iddia ettiimiz bu zatn yazlannda bahis konusu iktisadi ilerleme meseleleriyle ilgili ne gibi bit tutumun belirdiini aratralm.
Sadk Rifat Paa'ya gre, Avrupallarn refah seviyesinin ykselmi olmas, Bat memleketlerinde vatandan iktisadi faaliyetlerinin,
1) Emniyet altna alnm olmas, 2) Engellenmeyip bilakis tevik
edilmi olmasna hamledilmelidir. Sadk Rifat Paa'nn kendi ifadesiyle:
Bir devletin kudret ve mekneti mutasarrf olduu arazinin vs'at ile
kyas olunmayp, memleketin mamuriyeti ve teb'ayy mevcudesinin
kesret-i vfreti ve hazinesinin serveti ile i'tibar olunur.
Bu itibarla:
122
Kaffe-i nizarnat- lazimenin sslesas her snf teb'asnn tabi olduu
devletten can ve mal ve i'tibar cihetiyle emniyet-i kami-lesine mevkuf
olduundan ... eali ve esatilden herkim olursa olsun kendye servet ve
saman mucib-i thmet ve vesile-i mazarrat olmayp, kudretinin erdii
miktar eshab- rneknet izharn taraf- hkumetten mdahale ve bundan sonra muaheze olunmaya ve fabrika vesaire gibi imar- beldeye
hakim ebniye inas teb'aya ok grnmeyip diledikleri vs'at ve ziynette kargir ve ahap ve her gna eyi yaptrmak isterler ise inasna
ruhsat ita ve belki de tevikat- lazime ifa oluna. O makule ehl-i servetten intikal edenlerin varisieri olduu halde emvaline taraf-i devletten mdahale ve msadere olunmaya. Tanzimat Ferman 'nn Manas Yeni Bir izah
Denemesi
Keyfiyat- maruza Avrupa dvel-i mtemeddinesi indinde siyaset-i
esasiyenin elifbas mesabesinde olup, Devlet-i Aliyyece dahi istihsal
esbabna kemal-u azn ve iddet ile ihtimam olunmak vecibat- umardandr. Avrupa'nn imdiki ".civilisatioi:"u yani usulu me'nusiyet ve
medeniyeti iktizasnc~ devletler, menafii mlkiye-i lazimelerinin terakkisini ancak teksir-i efrad- millet ve iman memleket esbab- asliyesiyle temin ve istihsal etmekte ve bu misillu menfaat- klliye ile
iledeyip yekdieri zerine halen ve itibaren kesb-imeziyet eylemektedirler.
Mellif bundan sonra Avrupa'da irket kurmakta, ticarette, ziraatte, sanayide ve mnakalede kaydedilen gelimeleri teker teker inceleyerek bunlann faydalann belirtmektedir. Bu arada, Sadk Rifat Paa
bilhassa yol yapmna-ticareti kolaylatran bir vasta olmas hasebiyle- byk ehemmiyet vermektedir:
Ticaretin ruhu sr'at ve suhulet-i nakliyet ise emniyettir. Her nevi

mahsulat-i ziraiye ve sanaiyyenin sat malallerine ve iskelelere indirilmesi bu iki maddeye mtevakkftr. Memalik-i ahanenin sahile
baid olan ve tarik-i nakli suhuletli olmayan yerler ahalisi emr-i ziraate
kemayen bai itaat etseler bile mahsulat vakalar mahallinde baha
etmeyerek menfaat-i ticaretten mahrum olduklarndan git git
masarirat- vakalarn koruyamayp sailerine fiitur gelmek tabii olduu misillu muhta olduklan yollar tesviye ve baz muktazi olan nehirler tathir olunarak, o makule yerlerden dahi sevalile klliyetli
zehair suhuletle indirildii ve kymet-i laykas ile satld halde,
menfaat-i azime husul derkardr. Bu tarafn, (Avrupa'nn) yollar,
ose tabir olunan ufak talar ile nhtm olarak tarik-i muntazam ve ekseri etraf eear- mtesaviye ile mzeyyen ve get- gzar olup araba
ile tenezzh adeta bir tenezzh makamna geer.
Sanayilemenin, ancak hususi teebbsn korunmasyla mmkn
olacan anlatmak zere de Sadk Rifat Paa u muhakemeye bavurmaktadr:
Bir cesim fabrika veyahut demiryolu vesair umur-u mlkiyece enfa
olup da masarifat- klliyeye muhta olarak eyleri Devletin hazinesine tahmil etmeyip, aksiyon dedikleri usul zere mesela bir-iki muteber sarraf taahhd ile esham- mtereke olarak ahaliden aka alp
hissedar edersek vcuda getirip hissedarianna sene be sene menafi
hissesine gre faiz eda olunur ve Devlet tarafndan menafine mdahale olunmaz:
imdi, Sadk Rifat Paa'nn btn bu fikirleri- iktisadi tefekkr tarihi ile megul olaniann bu noktada mutabk kalacaklann zannederim- 19. asr ba iktisadi liberalizm doktrinini izlerini gstermektedir.
Deitiritmi bir ekilde olsa dahi Sadk Rifat Paa'nn fikirlerinde,
(bundan nceki makalemizde ele aldmz fikirleri de saylrsa) ikti123 erif Mardin
sadi liberalizm cereyannda mevcut ana mefhumlar bulmak mmkndr. Bunlann arasnda en mhimleri, a) insaniann kendi olurlanna brakldklan takdirde giriecekleri faaliyetlerin tmnden cemiyete
fayda gelecei, yani tabiatta muvazene kuran bir "gizli el"in mevcudiyeti fikri, b) bir devletin kuvvetinin zenginliine bal olduu; c) hususi mlkiyet ve serbest ticaretin devletin mdahalesine maruz kalmadan gelimesi zarureti, hatta devletin vazifelerinden birinin serbest iktisadi faaliyeti korumas olduu, SadJk Rifat Paa'nn fikirleri arasnda
bulunabilmektedir. Sadk Rifat Paa'nn dncelerinde bilhassa lslasik iktisat okulunun ve fizyokratlann fikirlerinin tesirini grmek
mmkndr. Zaten 1830'larda iktisadi libenilizmin temsilcisi olan
Utiliter'lerin teorisi, bir mellife gre
9
, fizyokratik dncelerin ve
Adam Smith okulunun dncelerinin bir kanmndan ibarettir.
Bylece, Sadk Rifat Paa'nn iktisadi gelime hakkndaki grlerinin
zamannda Avrupa'da hkm sren inanlara icra edilmesinin mmkn olduunu grdk.
9
G.H. Sabine, A History ofPolitical Theory, N. Y., Henry Holt, 1937, s. 567.
124 kinci Blm

UYGULAMA VE TEPKiLER TANZiMAT'IN UYGULANMASI VE SOSYAL


TEPKiLERi*
Halil nalck
Glhane Hatt- Hmayunu devletin resmi gazetesi Takvim-i
Velalyi'de yaynland gibi, bir hafta sonra her eyalet valisine ve sancak mstesellimine ayr ayr bir ferman halinde tebli olundu , vergi
ve asker maddesi hakknda ileride gnderilecek emirlerin beklenmesi,
bunun dnda Hat'taki btn esaslann, derhal crasna giriilmesi bildirildi. Ayn fermana gre, Glhane Hatt'nn, evvela Sancak merkezlerinde ehrin byk meydannda btn ileri gelenlerle halk
nnde byk merasimle okunnas ve sonra kazalara ve kasabalara
birer birer gnderilip "byk ve kk um1m ahali ve reayaya gzelce
anlatarak" aklanmas istendi. HkUmet, Hatt'n ilanyla bir takm
yanl yorumlarn ortaya kmasndan ve kargaalklar olmasndan
kayg duymakta idi. Onun iin, daha evvel cl1s ferman2 okunduu
zaman olduu gibi, halkn "ite artk Padiahmz tekalif ve salyaneyi
btn btn affetmi veyahut yle byle olacak imi dey yanl anlayp da bir g1na dedikodu etmek ve ihsan-i hmay1num olan enniyet- can ve mal ve namus keyfiyetierinden dolay kk ve bykten
ta en ednaya kadar alelum1m zabitan ve sair memurlara zerre kadar
itaatsizlik eylemek misill1 uygunsuzluklar vuku' bulacak olur ise"
bunlarn iddetle cezalandnlaca aynca bildirilmitir. Tanzimat'n
"ancak din devlet ve mlk milletin ihya ve ma'muriyetine ba'is ve
badi olacak asayi-i hal-i ahali ve fukara maddesinin istihsali zmnnda lazm gelen hayrl1 ve menfaatl1 usullere" balamak demek olduu aklanmtr.
HkUmet, Glhane Hatt'nn yeni bir devrin balangc olduunu
gstermek iin elinden geleni yapyor, donanmalar tertip olunuyordu.
Hatt'n mparatorluun her tarafnda ilan, halk arasnda geni
yanklar uyandrd. Hk1metin korktuu gibi, reformlan her zmre
kendi bakmndan yorumlamaa giriti. Mslman ahali umumiyetle
' . _ ..
*Bu makale Belleten, XXVIIUll2, (Ekim, 1964), ss.623- 649'dan alnmtr. 1
Bir sireti Bursa er' iye sicilleri, defter No. C. 540, s. 20b-2la; keza Takvim-i Vekdyi,
No. 87; Reat Kaynar, Muswfa Reit Paa ve Tanzimat, Ankara, 954, s. 80-84. 2
Bu fennann bir sureti Bursa er' iye Sicilleri, C. 540, yap.3. bak. Ekler, No. .
127 Halil nalck
gayrimslimlere verilen msaadelerden holanmad. Ulema ve ayan,
hatta baz valiler, Mslman halk tahrikten geri kalmadlar. Balkanlarda gayrimslim reaya byk mitlere kaplarak her tarafta sabrszlk ve kaynama gsterdiler.
O srada durumu gzyle gren C. Hamlin3
, intibalann yle
anlatmaktadr: "Hatt'n ilan memlekette byk bir hayret ve aknlkla karland.. Eski kafal Mslmanlar, Hatt' lanetle anyorlard.
eri'atn inendiini, Mslmanlarn gavurlarla ayn seviyeye indirildiini iddia ediyorlard. Hristiyan tebaa ise Hatt'a yeni bir an
balangc gzyle baktlar. Hatt'n ilan, ngiliz siyasetinin bir zaferi
idi. Hatt'n gerek deerini, halk arasnda yaratt etkide aramaldr. ..
Bu esaslar btn inparatorlua yayld. Glhane Hatt, hkmetin asl

gayesi ve kanuna gre eriiiecek maksatlar hakknda halka yaplm


ilk hitap idi. .. Glhane Hatt reayaya, haklan iin mcadele etmek cesaretini verdi ve kanun nnde insanlarn eit olduu fikrini ortaya
koydu ... Ulemann sivil sahada otoritesini azaltt.. ve artk geri dnlmesi imkansz bir cereyan meydana getirdi."
reiiya arasnda tesirine gelince, mesela Filibe'de servajn kaldnlaca
haberi byk heyecan dourdu. Hat ilan olunur olunmaz reaya, nderlerinin tevikiyle, hrriyetlerini istediler. Fakat toprak sahipleri
buna iddetle kar koydular. . . Glhane Hatt bilhassa Bulgaristan' da
ve Makedonya'da Bulgar reaya arasnda milli hisleri kamlad4

Aada Glhane Hatt'nn ilan zerine Bulgaristan'da reaya arasnda ba gsteren ayaklanmalan Osmanl ariv vesikalanna gre incelediimiz zaman, bu hareketlerin Mslman toprak aalarna,
gaspadariara kar itimai bir hareket mahiyeti tadn yakndan
grm olacaz. Burada derhal belirtmek isteriz ki, Glhane Hatt l
bir vesika olarak kalmam, imparatorluk iinde geni lde hareketlere yol am, geleneksel sosyal yapda derin sarsntlar dourmutur.
Bu hareketleri incelemeye girineden nce, burada, Hat'taki esaslarn uygulanmasyla ilgili olarak derhal alnan idari, mali tedbirleri
zetlemek lazmdr5

dari tekilatta yaplan slahat valilerin nfuz ve yetkilerinin azaltlmas amacn gtmekte idi. Bu maksatla, valilere yalnz asayi ileri
3
Among the Turks, New York, 1878, s. 48-57.
4
lbid, s. 264- 71.
5
Bu tedbirleri topluca bildiren mhim vesika 1255 Zilka'de sonlannda eyaletlere
gnderilen fermandr. Bir sureti Bursa er'iye sicilleri, N. C 540, 3la-32b; Ltfi, Tarih, stanbul, VI, s. 152-56, tarafndan verilen kopya farkldr. Keza R. Kaynar (s. 226234) bu fermannAnkara Mirine gnderilen bir suretini Ariv'deki Tanzimat defterlerinden alarak Latin harfleriyle yaynlamsa da, baz yerleri atlarntr. Biz burada Bursa
sicillerindeki sureti tam olarak yaynlyoruz (Bkz. Ekler, no. IV). Bunu tamamlayan 15
Safer 1256 t. lmhaber iin bak. A. Vefk, Teki/if Kaviiidi, II., stanbul, 1330, s. 39-42.
128 Tanzimat 'n Uygulanmas ve Sosyal Tepkileri
braklm, mali iler merkezden Peldial tarafndan muhasll-i emwil
adiyle tayin olunan geni selayetli amirierin eline verilmi, dier taraftan idarenin her kademesinde halkn katld idare meclisleri, tara
meclisleri tekil edilmitir.'-"" '
Yesikada verilen rafsilata gre, muhassl tayin olunan yerlerde
6
eyalet ise Mir Paa, sancak ise Ferik Paalar yanlanndaki asakir-i
nizarniye ile o yerin umur-i zabtiyyesini, asayi ve disiplin ilerini
salyacaklar ve bu askerin bir ksmn vergi toplama ileri iin muhassl emrine vereceklerdir. Asakir-i nizarniye olmayan yerlerde redif
askeri kullanlacaktr.
Bu vesikada sylendii gibi, Tanzimat uyguland srada mi-

riyyetler ve sancaklar yeni taksimata tabi tutulmutur.


Tanzimat'n ilanndan sonra baz miriyyetlere mlhak livalarn
bana ferikler getirilmitir
Mesela Kocaeli sanca mutasamf Mir Mehmet Akif Paa'ya
bir takm sancaklar ilhak olunmu ve bu sancaklann bana da ferikler
tayin edilmiti. Kullanlacak redif askerinin maa, tayinat ve elbiseleri
nizarniye askeri ynetmeliine gre verilecekti. Dier taraftan, her
sancaa drudan doruya merkezden Padiah tarafndan bir muhassll-i emval tayin olunmutur. Muhassl, mali ilerden sorumludur.
Merkez tarafndan muhassln yanna bir mal katibi ve bir emlak ve
nukud katibi verilmitir.
Eyalet idari tekilatndaki slahat kadlk tekilat mensuplann
daha sk merkeze balamtr. Kadlar eskisi gibi eyhlislamla,
Bab-i Mefhat'e, bal kalnakla beraber, naib'ler, dier memurlar gibi
aylk maaa balanmtr. Bunlarn dorudan doruya vazifeleriyle ilgili olarak aldklan resm-i ksmet, resm-i tereke ile i/tim, hccet,
mrasele, izinntime, kefiyye, seferiyye ve er'i dier senetlerden aldklan resimleri kendi namlanna toplamalan menedilmitir. Aylklar
muhassllktan verilecekti. Bu mahkeme resimleri, haslat-i mahkeme
olarak dorudan doruya muhassllk tarafndan alnacaktr7
Meclisiere gelince
8
, muhassil gnderilen sancak merkezi ve kazalarda birer byk meclisteekkl etmitir.
Bu meclis yeleri, muhassl ve iki katibi ile o yerin kads, mftisi,
umur-i zabtiyye amiri, Mslman 'vch-i memleketten' dirayeti tecrbe edilmi drt aza ve gayrimslim ahali varsa, bunlann metrepelidi
6
Tanzimat'n idari, mali tedbirleri balangta Payitaht'a yakn eyaletlerde
uygulanmtr. FakatTaoz.Adas'nda Rebf'levvel 1256/1840 Mays, Arnavutluk'ta
(Yanya, Avlonya, Devline) .1257 yl Mart ayndan itibaren tatbik edilmitir (Bkz.
Baveka1et Arivi, Maliye yeni seri, No. 13663 defter). Bununla beraber Glhane Hatt
enel prensiplerinin her yerde cari. olmas istenmitir.
Bursa er'iye sicilleri, C. 540. Ilmiyeyi vergi bakmndan ilgilendiren tedbirler iin
bak. A. Vefik, s. 39-42.
8
Bkz. Ekler vesika Na. IV.
129 Halil nalck
ve iki kocaba olarak on kiiden mrekkeptir. Memurlar dndaki
aza ahali-i beldenin "muntahad ve muhtan" olan kimselerden olacakt.
Sonradan bunlann seimine dair bir nizarnname yaplmt?. Mfnn
bulunduu liva merkezinde meclisin tabii reisi mirdir. Dier liva
merkezlerine gelince, bir liva merkezinde forik var ise, Padiah'n tayini ile reis o ferik olabilir. Sonradan yaplan nizamnameye gre ferik
bu ii evirecek kudrette deil ise, muhassl, kad ve zabtiye memuru
arasnda kura ile reis tayin olunacaktr. Reisin okuyup yazma bilmesi
art koulmutur.
Muhassl olmayan kaza ve kasabalarla kylerde be kiiden mrekkep kk meclisler tekil olunacaktr, Bu emirde kk meclisierin kimlerden mrekkep olaca aklanmam, sadece "icabna gre

tertibi" tesviye olunriutur. Sonradan yaplan nizamnameye gre o yerin kads, zabit-i memleket, yani mahalli jandarma amiri, muhassl
vekili ve mahallin ileri gelenlerinden (vcuh) iki kii bu meclisin yesi
olacaklard. Hristiyan var ise, bu vcuhdan biri Hristiyan kocaba
olacakt (Bulgaristan'da l850'de Vidin'e bal Belgradck nahiyesi
kk meclisi azas, zabtiye memuru, muhassl vekili, naib ile Mslman ahaliyi temsil eden bir aadan ve bir kocabandan mrekkepti). Liva meclisi haftada iki veya gn toplanarak mlki ileri ve
dier lzumlu idari ileri grecek ve aynca tesbit edilecek bir nizamnameye gre alnan kararlan icra mevkiine koyacaktr. Grmeler srasnda herkes fikrini ekinmeden syleyecektir. Kk meclisler
grtkleri ileri tasdik edilmek zere bal olduklan byk meclise
bildireceklerdir. Byk meclis, mlki, adli ve mali ileri grp karar
alinaa yetkilidir. Bilhassa Tanzimat esasianna aykn olan vePgi suiistimalleri ve sair sulan takip etmee ve er'i kanunlara gre sululan yarglayarak karar verrnee yetkilidir. Ancak katil ve hrszlti
olaylan merkezi hkfunete bildirilecektir. Bir Meclis-i Ahkam- Adiiye
msevvedat defterine gre
10
, katil, yaralama, hrszlk davalanyla
pranga cezasn gerektiren davalar bu meclise havale edilmektedir.
Keza tara meclisleri bir meselede tereddde dt zaman davay
buraya havale etmektedir. Baz mhim davalar mecliste o yerin
"vc1h ve hanedan ve eshab- alaka muvacehesinde" cereyan eder,
yani o yerin ileri gelenleri bir nevijri tekil ederdi
11

Abdlmecid, Meclis-i Vala'da verdii sene ba nutkunda bu idari


isiahat zerinde ehemmiyetle durmutur12 Ubicini
13
bu meclisleri
Fransz "departement" meclislerine benzetir. Ona gre, bunlar "Glhane Hatt- erif'nin Trkiye'ye getirdii en liberal messeselerden
9
Metin sureti, R. Kaynar, s. 254-58.
10
Bavekalet Arivi, Bdb-i Asqfi defter/eri, No. 370.
ll lbid, s. 13.
12
Litfi, Tdrih, VI. s. 93.
13
Letters on Turkey, Franszca'dan terc. Lady Eashope, Londra, 1856, s. 31.
130 Tanzimat'n Uygulanmas ve Sosyal Tepkileri
biridir. Bu meclis, din ve mezhep fark olmadan btn imparatorluk
tebaas arasnda hukuk eitliini fiilen tesis etmektedir."
Burada aynca kayd~t.wek gerekir" ki, evail-i Reb'levvell
1256/1840 Mays balar tarihli fermanda siahat esaslann tesbit iin
tara ileri gelenlerinin Tkmerini renmek zere Payitaht'a anlmalan n grlmektedir. Sonradan, 1845'de stanbul'da tara byklerinden mrekkep istiari bir meclis toplanmtr14 Fikrin menei

phesiz budur.
Maliye'de slahat, Tanzimat'n temelini tekil etmekte idi, ve idari
sahada yaplan siahat daha ziyade mali merkeziyetilik sistemini uygulamak iin bir vasta olarak kullanlm grnmektedir.
Merkezden geni yetkilerle muhassllarn tayini, vergi tahsil ilerini valilerin ve ayann kontrolnden kurtarmak ve bylece onlarn
yaptklan veya sebep olduklan suiistimallere son vermek gayesini gdyordu.
Modem maliye idaresinin merkezi kontrol prensibi, yani her trl
gelirin dorudan doruya merkezi hazine adna toplanmas, ve her
trl giderin yine buradan denmesi esas kabul edildi ve maliye tekilat bu prensibe gre yeni batan dzenlendi.
Bu prensibin tabii neticesi olarak, Glhane Hatt 'nda vaat edildii
gibi, her eyden evvel iltizam usUlnn derhal kaldnlmasna karar verildi. ltizam aardan ve her trl muktita'a'Iardan
15
kaldnld. Daha
Glhane Hatt'nn ilanndan nce gmrklerden iltizam usul kaldnlmt. "Ref ve ilga olunan baz rsumat-i muhdeseye mukabil ahz
lazm gelen rsumat- cedidenin dahi inzibat-i istihsali zmnnda gmrkterin ikiyz elli drt senesi Martndan itibaren hazine-i mezkUr tarafndan (Mansure hazinesi) zabtiyle emaneten ihale ve ilerinden cesimce olanianna mstakil memurlar intihab ve tayin" olunmutu16
Bu.
defa bu rsumun merkezi hazine adna tahsili ile grevli mt4asslar
tayiri olundu. Ad geen genelgede, iltizam usulnde, halkn devlete
borlu olduu muayyen vergiden ok fazlasn dernee mecbur olduu itiraf olunuyor ve hazineye ait "kaffe-i mukata'at ve sair
iltizamatn maktU'iyet vehile mltezimler uhdelerine ihalesi hususu
fesh ve ilga" olunduu bildiriliyordu.
14
Bkz. B. Lewis, The Emergence of Modem Turkey, Oxford University Press, Londra,
s. ll0-111.
15
Mukata'a geni manasnda, tlevlete ait, muayyen bir sre iin miktan kestirilen herhangi bir gelir kayna olup umumiyede bu miktar zerinden iltizfuna kanlr ve
mltezimler (eskiden funiller) tarafndan artrma yolu ile iltizin olunurdu. Bunun yamnda ikinci usUl, emanet usUl olup bu gelir kaynann devlet tarafndan tayin olunan
maal bir memur, emin, vastas ile tahsilinden ibarettir. Aar nisbeti vs. hakknda A.
Vefk,bid.; Meclis-i Muhasebe iin Luifi, VI, 125.
16
Bursa er'iye Sicilleri, C. 540, s. 46.
131 Halil nalck
1838'de ve sonra Glhane Hatt'nda ilan olunan vergi prensiplerinin uygulanmas, yani vergide servet esasna gre istisnasz herkesin
bir nispet altnda devlete vergi demesi iin alnacak tedbirler, MeclisiVala'da grlm ve bu mzakereler sonucunda vergilerin ve tahsil usulnn tespiti iin her eyden evvel emlak ve nfus tahriri yaplmas ve taradan arlan ahalinin ileri gelenlerinden (vcuh-i
ahiilf) durumun soruturolmas gerekli grlmtr17 . Bu i zaman

istediinden yeni sistemin derhal uygulanmas mmkn deildi. Bu


arada devlet gelirlerinin kaybolmamas iin bu sene geici olarak her
blgeden durumuna gre bir miktar pein para toplanacak; bu meblan, vergi olarak ahslar arasnda taksimi ve tahsili -iini her yerde
sancak meclisi dzenleyecek, ileride herkesin verecei vergi miktar
belli olunca alnm fazlalar geri verilecekti. ltizam usUl kaldnlm
bulunduundan bundan byle taradaki voyvoda ve mltezimlerin ileri son bulmutur. Tahsil ilerini muhassl ve meclis yapacaklardr.
Memur ve grevlilerin trl adiara halktan kendileri iin aldklar her
trl resim ve aidft kaldrlmtr. Bunlarn banda tayyilrat ve
cera 'im (zuhUrata bal resimlerle kk sular iin alnan para cezalar) gelir. Bunlar, eski kanunnamelerde tayyarat, bildihava veya
resm-i niyabet (kad naiblerinin hkmyle alndndan bu ad almtr) ad altnda tirnar sipahisi gelirine dahil edilirdi; tirnar rejimi bozulunca memurlarn suiistimallerine konu olmutu. kincisi, valilerin ald hazeriyye, seferiye, kudumiyye, terifyye, mefrCtat-bahii, zahire
bahii, ayaniyye, kap-harc ve merkezden gnderilen dier grevlilere
denen mbairiyye, kaftan-bahii, menzil-beygiri, kolcu ve sair aidattr. Adet hkmne girmi olan bu telkalif, halkn memurlar tarafndan
keyfi bir ekilde soyulmas neticesini verirdi ve merkezi hkmetin
bunlar kaldrmak veya bir dzene balamak iin yapt teebbsler18
imdiye kadar bir netice vermemiti. ncs, eski avarz vergilerine
bal olup merkezi hazine iin toplanan verginin kazalarda hane bana taksim ve tahsili srasnda ayan ve dier grevlilerin hizmet ve
masraflar karl aldklar aidattr19 Halk en ok bezdiren adetler17
Bu reform daha 1838'de tasarlannt (yukarda bak. Sened-i ttifak ve Glhane
Hatt, s. 61 1). Tanzimat-i Hayriye, IL Mahmud'un son zamanlannda hayli geni lde uygulanmaya da balanmt. Bavekalet Arivi'nde 1254 ylna aid N. 253
Mhimme defterinde bu reformlar hakknda esasl bilgiler mevcuttur. Karantina, msiderenin kaldnlmas hakknda yeni tedbirler, kylleri konrnak iin bir tilkm idari
ve mali tedbirler, bu arada murabahann nlenmesine dair kararlar, iktisadi hayat
canlandrmak iin alnan tedbirler, ve bilhassa yed-i vahid usul denilen inhisarlann
kaldnlmas zikredilebilir. O tarihte bir yeni ceza kanunnamesi de hazrlanmakta idi.
18
16. asrdan beri tahta cl1s eden her Padial, idari ve mali suiistimalleri men' eden ve
yeni bir adalet devri ana vadeden adaletnameler karnaa balamlardr. Bunun en
eski ve mehur rneklerinden biri III. Mehmed'in 1004/1596 tarihli adaletnamesidir. Baknz: M. C. Uluay, Saruhan 'da Ekiyalkve Halk Hareketleri, stanbul, s. 163-69.
19
Bunlar iin bkz. Uluay, Jbid, s. 110-139 ve indekste ad geen resimler; keza onun,
132 Tanzimat'n Uygulanmas ve Sosyal Tepkileri
den biri de grevlinin bir ehre, kasaba veya kye gittii zaman kendisinin, maiyetinin ve hayvanlannn .yiyeceini halkn zerine yklernesi veya karlnda bir para istemesidir. Ulaklar (posta) iin aynca
beygir salamak mecburiyetfvardr. Eskiefen beri yerlemi olan bu
adetler, merkezi otorite gev-edii zamanlar bilhassa ky halk iin bir
felaket halini almtr. Abdlmecid'in cl1s fermannda ve Tanzimat'n uygulanmas ile ilgili ad geen fermanda
20

, bu duruma son verilmesi "kavas ve tatardan tavzera-yi izama vannca kaffe-i me'klat
ve saire paras ve menzil ve kira hayvanat cretle tamamen kendilerinden alnarak bundan dolay ahaliden bir ake ve bir habbe kmamak zere" yeni bir nizarn konmas emredilmitir. Reit Paa, bu kararlarn uygulanmasnda titizlik gstermitir. Tanzimat'n ilanndan
hemen sonra bu konuda Meclis-i Vala'ya gelen ikayet ve davalan
dikkatle inceletmi ve halktan eskisi gibi kanunsuz aidat toplayarak
angarya ykleyen, rvet alan idare adamlarn, vali, muhassl ve kaza
mdrlerini, yeni ceza kanunnamesine gre azletmek, para cezasna
arptrmak veya hapsettirmekte tereddt etmemitir. Arivde
1256/1840 ve 1257/1841 ylna ait defterler
21
bu gibi kararlarla doludur. Azil cezasna aptrlanlar arasnda yeni tayin olunan muhassllann okluu da dikkati eker, Bunlarn ekseriya eski alkanlklarndan
vazgemeyen eski memurlar olduu unutulmamaldr. Reit Paa'nn
baarszlnn balca sebeplerinden biri, bu reformlarn ruhuna uygun hareket edecek bir personelden mahrum olmas idi.
Tanzimat'n derhal uygulanan esaslarndan biri angaryann ve
servajn kesin olarak kaldrlmasdr. Daha 1838 Austosu'nda Rumeli
valilerine gnderilen bir fermanda reayay isyana srkleyen bu angarya maddesi zerinde durulmutu. Bu vesikada, Rumeli tarafndaki
yerlerin ou ileri gelenlerinin blgelerindeki reayay kendi satn
alnm kleleri sayp iftlik hizmetlerinde ve dier baka ilere cretsiz kullanmakta, reayadan birisi o iftlikten aynlp baka bir iftlie
gitmek veyahut baka bir ie girmek istediinde salvermemekte, evlenme ilerine karmakta, bunun gibi trl mezalime ka1kmakta olduklar bildirilmitir. Sultan, bunlar kesin olarak yasak ettiini ve aykr hareket edenlerin yaynlanacak ceza kanunnamesine gre cezalandrlacan tebli etti
22
.
Angarya maddesinin ne kadar nemli bir konu olduunu ileride
N i ve Vi din isyanlarn incelerken daha yakndan greceiz.
18. ve 19. yzyllarda Saruhan.'da Ekiyalk ve Halk Hareketleri, stanbul, 1955, s.3655. Anadolu'da halk hareketleri ve itimai artlar hakknda Uluay'n yaynlan, metinlerde baz yanllar olmakla beraber, zengin malzeme ortaya koyan ilk eserlerdir.
20
Bkz. Ekler No. II ve IV.
21
Bavekalet Arivi, Mhime defter/eri, No. 254 (H. 1256-58 yllann kapsar); keza,
Maliye yeni seri, No. 13663.
22
1254 Cea.ziyeliihirevali tarihli fennan (Mhine No. 253.s. 10) Metin iin bak Ekler No.
1.
133 Halil nalck
Reiiyay ilgilendiren ok mhim bir konu da cizyedir. eri'at'a
gre yalnz gayrimslimlerden alnan bu ba vergisinin tahsilinde de
nemli siahat karanna vanld; fakat er'i bir mesele olduundan bu

hususta evvela eyhlisliim' dan bir fetva alnd.


Cizye, cizyedar denilen talsildarlar veya mltezimler tarafndan
topland zaman eitli suiistimallere konu olmakta idi. Cizyedarlar,
kendileri iin mafet, resm-i kitabet, zahfre, sarrafiye, ko/cu akesi
gibi eitli adlar altnda aidat alrlar ve bunlarn tm resmen cizyenin
yirmi bete birine ykselirdi
23

HkUmet daha nceki asrlarda da, zel durumu olan baz blgelerde, cizyeyi kesimle, yani maktU' olarak reiiya zerine brakm ve
onlann kocabalan tarafndan toplanmasna ve toptan hazineye teslimine msaade etmitir. Reaya bazen hkmete resmi miktardan fazlasn teklif ederek cizyede makt usulnn uygulanmasna salard.
Baz yerlerde bu tahsil ilerinde Mslman ayan gibi ahsi karlan
olan kocabalar, reayay tahrik ederek bunu salamaa alrlard.
Tanzimat'n ilan ile beraber, maktil' usul btn mparatorlua temil
edildi. 1255 Zilka'de tarihli mezkUr fermana gre
24
her sancak ve
kazann deyecei cizye mikdann gsteren defterler merkezden muhassllara teslim edilecek, muhassl mahallinde her kaza ve kyn bu
miktar zerinden eskiden beri verdikleri hisseleri ayracak ve reaya
kocabalann anpkendilerine bildirecektir. Kocabalar, buna gre
kendi blgelerinde reayadan zengin, orta halli ve fakir (a 'la, evsat,
edna) olduklanna gre nisbet altnda cizyeyi toplayp muhasslha
teslim edeceklerdi. Cizye, yalnz gayrimslimlerden toplanan bir vergi
olduu iin, bu verginin alnmasn reaya, ilan olunan vergide eitlik
prensibine aykn bulmakta idi. Avrupa basnnda da Tanzimat' tenkit
edenler, bilhassa bu nokta zerinde durmakta, eitliin kuru bir vaidden
ibaret kaldn ileri srmekte idiler. Halbuki Osmanl Devleti bir slam
devleti olarak cizyeden vazgeemezdi. Bununla beraber Bab- Ali, 1851
tarihine doru cizyenin kaldrlmas ve herkesten eit olarak alnan bir
ba vergisi haline getirilmesini dnd ve nihayet 1856 Isiahat Ferman'ndan bu esas ilan olundu ve cizyebedel-i asken"'ye evrildi.
Reaksiyon
Umumiyetle vergi sisteminde yaplan deiikliklerin ve angaryann
kaldmimas karannn meydana kard ar problemleri ve kargaalktan, Ni ve Vidin isyan1ann incelerken yakndan grm olacaz.
Reit'in iktidardan dmesinde bilhassa mali salada baanszl amil
olmutur. Meclis-i Viiiii'nn yapt en mhim ve radikal reform, ilti23
Bkz. Djizya, Encyclopedia ofis/am, 2. tab', I., s. 565.
24
Bkz. Ekler, vesika No. IV, s. 666, ve muhassllara verilen talimat (A.Vefik, s. 7-32;
R. Kaynar, s. 22445).
134 Tanzimat'n Uygulanmas ve Sosyal Tepkileri
zfunn kaldmimas idi. Devrimci bir kararla kaldnlan bu asrlk messese yerine konan yeni tekilat, vasta ve _eleman yokluu yznden
maliyeyi bir anari iine~J;p;tr. Dier Jaraftan geni bir zmre, bilhassa mltezimler, voyvoda ve sarraflar ve onlara bal bir sr kim-

seler bir anda kazan ve Stisnar kaplannn kapandn grmlerdir.


Bunlann arasnda tarada kk iltizamlan zerine alan ve bu yolla
zenginleen bir ok ayann ve aalann bulunduunu unutmamak lazmdr. Bir takm aalar, servete gre vergi deme prensibinin uygulanmas yznden deyecekleri vergi miktannn birden bire arttn,
yahut eskiden olduu gibi, angarya yoluyla ve yerlemi adetler ve eitli suiistimallerle halktan szdrdklan menfaatlere son verildiini
grmlerdir25 Vergi demekte herkesin eit olmas, imtiyazlarn ve
muafiyetierin kaldnlmas, eskiden az vergi veren ayan ve orbaclann
ve vergiden muaf bulunan din adamlannn iddetli muhalefeti ile karlamtr. Hristiyan vakflann vergiye tabi tutulmas ve bu maksatla
bu gelir kaynaklannn snrlandnlmas, halk zerinde byk nfuzu
olan ruhhan snfn siahat aleyhine evirmitir26
Btn bu idari ve mali slahatn uygulanmasnda Reit Paa almaz glklerle ve baanszlkla karlamtr. Kat zerinde yaplan slahat, yeni adlar altnda eskinin devamndan, yahut en ok eski
ile yeniyi uzlatran bir tedbirden ibaret kalmtr.
ilkin idari tekilata bakalm: Tanzimat'a kadar kadnn bakanl
altnda mahalli ayan ve erafn katld meclisler, verginin taksimi ve
toplanmas ve mahalli idarenin harcama ve giderlerinin tayini hususunda yetki sahibi idi. dari-mali davalar kadlar vastasyla grlrd.
Baz davalarda ayan bakanlndaki mahalli divanlann karar verdii
anlalmaktadr. Tanzimat'n getirdii meclisierin eskisinden fark,
bakanln kadlardan, yani ulemadan alnp valiye, muhassla veya
kaza mdrne, yani idare adamlarna verilmesi ve gayrimslim tebaann, dini reisieri ve kocabalan vastasyla idarede sz sahibi olmasdr. Bu son tedbir de, bushtn yeni bir ey deildir. Zira, 18. asrda
da kocabalarn vergi ileri de hkCmetle reaya arasnda bir dereceye
kadar resmi bir rol oynadn biliyoruz. Bununla beraber kocabalarn mslmanlar yannda geni idari yetkilere sahip bu meclisIere resmen ye olarak kabOln, Tanzimat'n devlet iinde mslimgaynmslim arasnda eitlik politikasnn getirdii bir yenilik olarak
kabiii etmek lazmdr. dare adamlannn meclis bakanl ise, tara
idaresinin ulemann ve ayann nfuzundan kurtanlarak merkezi idarenin daha sk koptrol~ altna sokulmas neticesini douracakt. Bu
25
Bkz. aada, s. 635.
26
Aynaroz {Athos Da) Manastrlannn arazi gelirlerinin vergiye tabi tutulmas maksad ile arazi tariri ve vergilerinin arttnlmas hakknda Bavekalet Arivi, Maliye yeni
seri No. 13663, s. 93-94'de 22 Zilka'de 1257 tarihli ferman.
135 Halil nalck
meclislerin, halkn idareye itirakini salad iddias da aynen kabul
edilemez. Meclis yelerinin ounluu valiye tabi idare adamlanndan
mrekkeptir. Dier taraftan halk temsil etmesi gereken bu meclislerde, Hristiyanlann ounlukta bulunduu yerlerde dahi Mslman
yeler gayrimslimlere kar ekseriyette idiler. yeler ise o mahallin
vcuhu, yani ileri gelenleri, eski ayan ve Hristiyanlardan ise kocaba ve orbaclan arasndan seilmekte idi (ayan kelimesi II.Mahmud
devrindeki te'dib hareketinden sonra gittike az kullanlnaa balan-

m onun yerine vucuh, mteayyinan, erbtb-i iktidar gibi kelimeler


tercih olunmutur). yelerin seimi u kank usule gre
27
yaplmakta
idi: Evvela namzetlerin, o yerin namus ve dirayeti ile tannm
hemehrileri arasndan olup mahkemeye gidip adlann kaydetlinneleri
gerekirdi. Seim heyeti ise, u suretle meydana gelmekte idi: Her
kyde toplanan halk arasndan be kii kur'a ile seilip kaza merkezine gelir. Orada kylerden toplanan bu adamlar mahallin "eshab-i
emlak ve er-bab-i iktidar addolununanlan" ile bir araya gelirler.
Bunlann arasndan mahallin byklne gre 20, 30 veya 50 kii seilir. Bunlar seici heyeti tekil ederler. Namzetler, kur'a ekilerek sraya gre bu seici heyet huzuruna karlar. Kendisini isteyenler bir
tarafa istemeyenler bir tarafa aynimak suretiyle reylerini izhar ederler.
Semenler zerinde bask yapanlar ceza kanunnamesine gre cezalandnlr.
Yirmi sene sonra bir Fransz seyyah Perrot
28
, bu meclisler hakknda u dikkate deer tafsilat vermektedir: "Azann seim usul dzensiz ve keyfidir. Meclisin toplanmas, buna engel olmakta menfaati
bulunanlara tabidir. Nihayet meclisin yetkileri belirsiz olup aka tayin ve tesbit edilmemitir ... Eer bir yerden meclis yeleri aralannda
aniam ve balanna faal ve kabiliyedi bir adam geirmi iseler,
meclis stn bir nfuzasahip olabilir; aksi takdirde mdr ve kad ile
aniam bir ksm beylerin hkm altna girmi veya yeleri aralannda paralanm bulunan bu meclisler hibir i yapamaz ve bir hi
haline derler. Trk olsun Hristiyan olsun, ka meclis yesine sormu isem, bu meclisierin aldklan karariann hangi hallerde kanun
kuvvetini haiz olduunu, hangi hallerde sadece temenni ve dncelerini bildirdiini, ne zaman kesin karar veren bir mahkeme otoritesine
sahip olduu ve ne zaman bir danma heyeti durumunda bulunduunu asla anlayamadm. Gerekten una inanyorum ki, kendileri ile
konutuun yeler kendileri de bu hususta daha fazla bir bilgiye sahip
deildiler. Mesela Ankara'da durum aa yukan yledir: Trkazay
Yozgat Paas, yani eyaletin valisi seer ve reisi de daima Trklerden
olmak zere yine o tayin eder. Dier cemaatterin yeleri o cemaatin
27
Bkz. Seim nizamnfunesi slreti , R. Kaynar, s. 254-56.
28
Perrot, Souvenirs d'un Vayage en Asie Mineure, 2. tab', Paris, 1867, s. 343-46.
136 Tanzimat'n Uygulanmas ve Sosyal Tepkileri
dini reisi tarafndan tayin edilir ... Genel olarak reayadan meclise gnderilen ye ekseriya kocaba deil, daha ziyade orta halli bir bujuva
olup ikinci dereceden bir adamdr. Bunu hayrede karlayarak bu teferruat kendisinden rendigim Katolik piskoposa dedim ki "bana
yle geliyor ki, burada-b~k aar mltezimi olup serveti sayesinde
kuvvet ve nfuz kazanm kocabalardan biri meclise gnderilse,
daha byk bir otorite ile daha cesaretle konuur, dilekleri ve dnceleri daha ziyade dinlenebilirdi". Buna yle cevap verdi 'Meclise

giden aza kendi adna deil, cemaat adna konumaldr. Dier taraftan
Kocabalar mecliste ileri gidince ahslann tehlikeye sokmaktan ve
gzetme zorunda bulunduklan herhangi bir Trk makam ile bozumaktan korkabilirler' .. Grlyor ki, durum olduka kanktr. Mhim
bir karar olmak bahis konusu olan nemli durumlarda byk meclis
toplanr, o zaman yelerin miktan daha kalabalktr. Bu toplantya
muhtelif cemaaderin dini reisieri ile en nfuzlu ahslar anlr. Esasen meclise gidecek mebusu semek ve vazifesini tayin etmek iin
cemaatin umumi toplants veya Avrupa'da olduu gibi seimler yoktur.
Ne milletin mecliste temsili ne de i ilerini kendi kendine idaresi diye
bir ey varadr. Bir kelime ile hibir eyin kesin bir dzeni, bir nizamnamesi yoktur. Bunun yerine saduyu ve rf ve adet hakimdir. Otorite
kendiliinden tabii olarak en zengin ve en kabiliyediye ait olur."
Bir ok yerlerde meclislere, bilhassa kk ehirlerde ve kasabalarda, aa ve vcuh-i memleket ad altnda eski ayan hakim olmulardr. 1850 Vidin syan'nda meclise aalann hakim olduu, memurlan,
kad ve mftiyi kendilerine uydurarak valinin otoritesini sfra inciirdikleri ve ilere hakim olduklan bizzat hklmetin soruturmas neticesinde meydana kmtr29
Ziya Paa diyor ki: "Derebeylii, yenierilik, muhassl mtesellimlik usul-i zalimanesini Tanzimat' Hayriye eeri laftan ilga etmi
ise de ... taralann her yerinde derebeyleri elyevm mecvd olup fakat
isimleri bakadr. Bunlar iki snf olup bir takm konsoloslar ve dieri
aze-yi meclis, mu 'teberdn, vcuh-i belde denilen erbilb-i nfUz ve servettir"30.
Tanzimat'n ilanndan sonra ayan, yalnz meclislerde deil, idarenin aa kademelerinde de hakim olmakta devam ettiler. Yeni tekilatta kaza mdrleri, eski mtesellimler gibi vali tarafndan o memleketin ileri gelen nfuzlu aalan arasndan seilir ve memuriyederi
merkezi hklmeti tasdikiyle kesinleirdi31 . 1850 tarihli bir fermanda
Vidin'de kaza mdrlerinin de, meclisteki ayan gibi Tanzimat esasla29
Bkz. H. nalck, Tanzimat ve Bulgar Meselesi, Ankara, 1943, s. 76. Ekler, N. VI. VII.
30
Ziya Paa, Arzhal, stanbul, 1372.
31
Bu srada yazlan yazlarda kaza idare amirlerine kaymakam unvan kullanlmakta idi.
137 Halil nalck
nna aykn hareketlerinden ikayet olunmakta idi
32
. Bab- Ali durumu
bildii halde, onlarn yerine gndermek iin elinde, zel mekteplerde
bu i iin yetitiritmi memurlar yoktu.
Tanzimat siyasetine kar olan ulema da bu meclislerde muhafazakar aalar yannda yer almakta, baz yerlerde halk aka isyana tevike kadar gitmekte idiler.
Bu yolda fazla ileri giden ulemaya kar Meclis-i Vala'nn harekete
getiine dair bu devre ait ariv kaytlar bulmaktayz. Mesela Adapazan meclisinde ye bulunan mftinin kahvehanelerde vergi aleyhine
halk tahrik etmesi zerine kendisi azledilmitir33 .

Amasya'da karantinaya kar ulemann tahrikiyle karantina doktorunun katline sebep olanlar arasnda meclis yeleri de vard34
Midilli'de Mevlevi eyhi Abdlkadir Efendi ile mderris Mustafa halk
isyana tahrik suundan mecliste muhakeme edilmi ve mderrise eyhlislam tarafndan ihtar gnderilmitir35 Reayaya kar eski keyfi
hareketerinde devam etmek isteyen ve bylece Tanzimat esaslarn
ineyen baz aalann eyalet byk meclislerinde veya stanbul'da
Meclis-i Vala'da muhakeme edildiklerini ve yeni karlan ceza kanunnamesine gre hkm giydiklerini grmekteyiz. Baz eleb~lar
verginin arlatn ne srerek halk tahrik etmekte idile~6. Bunlardan Bala ayan Yacolu brahim Aa hadisesi zerinde durolmaa
deer. Yaplan soruturmaya gre, Bala'nn Yeni eyh Ky'nden
olan Yacolu ekseriye bu nahiyenin ayanln elde etmi ve "her bir
hususu angarya olarak bila cret ahaliye ryet ettirmee alm ve bu
ana kadar bir aka teklif (vergi) vermemi"tir. Tanzimat'a gre vergi
muafiyeti kalktndan elinde bulunan geni mukat'a topraklar iin herkesle beraber vergi vereceini anlarn ve bunun zerine kendi ky ile
dier kyler ahalisini tahrik ederek Ankara civarna drt yz kadar fakir
kyly toplamaa muvaffak olmutur. Bu topluluk nasihatle datlm, Yacolu tutulmutur. stanbul'da Meclis-i Vala'da yaplan soruturmada geen yl I 500 kuru vergi verirken bu sene kendisinden
2400 kuru istendiini, iki eei olan fakir bir kylden eskiden altm
kuru alnrken bunun imdi 150 kuroa kanldn beyan ediyor
37

32
Bkz. Lutf, Tarih, TTK ktphanesindeki yazma cilt IX.
33 o
Bak Ekler. N. XII.
34
Bavekalet Arivi, Bab-i Asafi defter/eri, No. 370, 20 Safer 1257 tarihli yaz Bkz.
Ekler No. IX.
35
Ibid., 16 Safer 1257 t. yaz. 36
"Yalva kazas ahalisinden ma'lfm'l-esiini ehiis Tanzimat-i Hayriye usul-i
mehiisin-mfl iktiziis zere hisselerine isabet eden tekiiiitin 'adem-i i'tiisyn alaliyi ifsada ibtidar eylemi olduklar"(Ibid., s. 70, tarih: 4 Rebi'lahir 1257). Adapazar
mftisi "stl karyesi ahalilerine dahi sizin vergileriniz daha noksiin iken ziyade
matlfb olunuyor dey ihtilale vermi .. " (bid., 20 Safer 1257) ve baka benzeri hadiseler iin ayn defter.
37
Bkz. Ekler No. Xl.
138 Tanzimat'n Uygulanmas ve Sosyal Tepkileri
Neticede, bu zmreler, tabii Reit Paa ve slahat aleyhine her vastay kullanarak mcadeleye girieceklerdi. Isiahattan sonra geici
devrede bilhassa aarn topl~masnda meydana kan kargaalklar ve
eski mltezimlerle mahalli ayain baltalama hareketleri yznden
1839-1840 yl devlet-geTrinin mhim bir ksm toplanamamtr.
Mehmet Ali 'ye kar yaplan fe1aketli sava neticesinde hazine zaten

byk bir sknt iindeydi. Reit Paa iktidara gelince istikraz teebbsnde bulunmu ve devlet masraflannn ve maalann bir ksmn
es ham kava 'imi denilen bonotarla demek mecburiyetinde kalmtr 38
Reit Paa'nn Paytaht'taki dmanlan onu drmek iin bilhassa
bu durumdan yararlanmlardr. Sarayda damatlar, Rza, Mehmet Ali
Paalar Sultan, Reit aleyhine tahrit etmekte idiler
39

Nihayet 7 Safer 1257/31 Mart 1841'de Reit Paa'nn azli


40
ile
muhafazakarlar iktidara geldi. imdi Rza Paa duruma hakimdi. O,
askeri slahata ncelik verdi.
Yeni idare ibama geer gemez btn valiliklere gnderdii bir
fermanla muhafazakar Mslmanlar tatmin ve hlrumetin muhafazakar politikasn teyit etmee alt. Bu fermanda Halife-Sultan "Ahkarn- diniyyenin crasna dikkat farz- 'ayn" olduunu belirtiyor ve
mazeretsiz be vakit namaz terk edenlerin cezalandnlacan ihtar
ediyordu41
Muhasslhklar derhal kaldnld, valiler eyaletin veya
sancan yalnz asayi ilerinde deil, maliye ilerinde de eskisi gibi
yetki sahibi oldular. Bu yerlerin "umr-i maliyeleri umr-i zabtiyyeleriyle birletirilerek mirlerine emiineten ihale edilmitir''. Vergi
defterleri gnderilmi ve kendilerinden bu defterlede tayin edilen vergiyi tam olarak vaktinde gndereceklerine dair mhrl taahtname
istenmitir. Buna gre, ihmal yznden noksan gnderen valiler bu
38
Bkz. Ekler, No. V. stikraz teebbs iin bak. R. Kaynar, s. 283-91; buna ait vesikalar No. 254 Mhimme defteri'nde bulunmaktadr. Aynca bu defterde Tanzimat'n dier
iktisadi teebbsleri ve ticaret rejimi hakknda (gmrkler, 1838 ticaret muahedelerinin
uygulanmas, Feshane ve dier fabrikalar, Ereli'de maden kmrnn iletilmesi,
para ve kredi) aydnlatc vesikalar vardr. Bu devirde Tanzimat'n iktisadi-ticari politikas iin aynca bak. F. E. Bailey, British Policy and the Turkish Reform Movement,
Cambridge, Mass., 1942. Gittike artan ticaret an altn ile demek zorunda kalan
Babali, kat paraya ba vurduu gibi madencilii ve ziraat gelitirerek memleket
servetini arttrmak gibi olumlu tedbirlere de ba vurmutur. Sadk Rifat Paa ve Reit
Paa bu devirde memlekete A vrupai iktisat mefhumlann sokmakta idiler. Reit Paa,
liberal bir iktisadi-ticat politikann memleketi kalkndmca inancnda idi. Yeni Trkiye'nin iktisadi durumu iin hayati bir ehemmiyeti olan bu devriniktisadi tarihi henz
esasl bir monografye konu o1mamatr. Bu sahada iktisadi dnce hal<.knda Z. F.
Fndkolu'nn, S.igener'in almalann ilk adm olarak ehemmiyetle zikretmeliyiz.
39
Bkz. Cevdet Paa, Tezdkir, s. 1-12, C. Baysun neri, Ankara, 1953, s. 6-9.
40
Reit Paa'nn aziinde Msr Meselesinin yeniden alevlenme istidad gstermesinin
balca amil olduu hakknda bak. Cevdet, Teziikir, s. 8-9; R. Kaynar, s. 382-86; Lutfi,
VII., s. 6-7.
41
Mhimme defteri, No. 255, Rebi'levvel 1258.
139 Halil nalck

noksan kendi ceplerinden dernee mecbur olacaklard. Maliye ilerini yrtmek zere gnderilen mdr ve katip, valilerin emri altna
konmutur42
. Rumeli'ye gnderilecek sabk HariciyeNazn Mehmet
Sadk Rifat Paa'ya ve taradaki idarecilere hitab eden ikinci bir ferman43 (evail-i Receb 1258/1842 Austos ortalan) Tanzimat esaslarn
teyit etmekle beraber, Reit Paa'nn en radikal grnen baz reformlann, devlet ve halk iin dourduu glkler yznden kaldrmakta
ve eski messeseleri geri getirmekte idi. Bu fermanda Padiah, memleketi ve milleti kalkndrmak ve tebaann emniyet ve huzunnu salamak maksadyla "Tanzimat- Hayriye usll'n koyduu, fakat baz
glkler meydana ktn akladktan sonra bu glkleri gidermek zere bu esaslarda vkelann oybirlii ile deiiklik yapldn
bildirmektedir. Bu glkler ve alnan yeni tedbirler fermanda yle
belirtilmektedir:
1- Tayin olunan vergilerin tahsilinde ahaliden baz kimseler yalnz
"kend meram ve maksldlann istihsal mniyesiyle" engel karmaktadrlar. Bu gibiler hem halk kkrtmakta, hem de vergi toplanmasnn gecikmesine sebep olmaktadrlar. Valiler bu gibi mfsidleri
aratrarak hak ettikleri cezalan verecekleridir.
2- Emanet usllile, yani devlet memurlan vastasyla aar vergisinin tahsilinde kayplara uranlmtr44
. Bu kayplan nlemek ve ayn
zamanda tarada ileri gelenlerin ve halkn ticaret ve kazanen salamak zere
45
ilann mahallinde mdrlere ve ileri gelenlere
"maktl' an" ihalesine karar verilmitir 46
.
Dier vergilerin de eskisi gibi iltizama verilmesi dnlmektedir.
Dier taraftan daha 1257 yl balanndan itibaren nemli blgelerde
muhassllklar birletirilerek eyaletlere defterdar ad altnda daha geni yetkili maliye amirleri tayin edilmee balanrnt47
. Reit Paa dnce her yerde muhassllarn yerini bu defterdarlar almtr.
3- Memurlarn suiistimalleri ve halka kt muameleleri nlenecek
ve vergi meseleleri dolaysyla halk tahrik edenler cezalandrlacaktr.
42
Bavekalet Arivi, Maliye yeni seri, No. 13663, 10 Ramazan 1257 t. yaz. 43
BkZ. Ekler, No. XIV; kar. Lfitfi, VII., s. 35-53.
44
Muhassllar ve adamlar tarafndan, yani dorudan doruya devlet tarafndan toplanan, der-anbar edilen, aar ,yani aynen alnan toprak mahsulleri vergisi, bir ok yerlerde
vasta yokluundan pazara getirilip paraya evrilememi, silolar olmad iin ryp
malvolmu ve neticede bu en mhim gelir kaynanda ehemmiyetli bir azalma olmutu. Tabii bunun btn sorumluluu Reit Paa'ya ykleniyordu.
45
"Hem telefatn n kesdirilip ve hem de vcfih ve ahali hakknda bir nevi' temett'
ve ba'is ticaret olmak zere", baka deyimle mltezim, ayan ve aalann eskisi gibi
devlet gelirine ortak olmas iin.

46
Hatrlanaca zere kaza mdrleri bir ok yerlerde eski ayan , yeni deyimle vcfih-i
ahali idi. Permanda iltizam kelimesi yerine de makt1 'an ihale terimi kullanlmtr. 47
zmir'de defterdarlk ihdas hakknda Maliye yeni seri, Nao. 13663, s. 46. Reit Paa
dnce her yerde muhassllann yerini defterdarlar ald.
140 Tanzimat'n Uygulanmas ve Sosyal Tepkileri
Yeni tedbirlerin uygulanmas eyfiletlerde, imdi tekrar geni yetkilerine ve otoritelerine kavumu olan mirlerin, yani valilerin eline brakld ve genel mfetti olarak Rifat Paa Rumeli ve eski Meclis-i
Vala reisi Mahmud Hasib'P'3:a Anadolu"ya gnderildi. Yaplan deiikliklerden biri de ilmiySo snfn tatmin ediyordu: aban 257 / 8
Eyll s4 'den itibaren naiblerin, maalann muhassllktan alan aylkl memur sfatna son verildi ve eskisi gibi er'i resimleri dorudan
doruya alnalanna msaade olundu. Fakat harc-i imza ve ikramiye
yine yasakt (bunlar vergi tevziinde kadlar ve naibler tarafndan adet
olarak alnrdt8
Reit Paa'nn vergi reformu yukanda iaret ettiimiz gibi, imparatorluk iinde ciddi itimal sarsntlara sebep olmutu. Rumeli'de
baz ayaklanmalann bu noktay iyice aydnlatt grlmektedir.
. Ni syan (1841): Sultan; Glhane Hatt'n valilere tebli ederken ilk i olarak "asl halkn rahatszlna sebep olan vergi maddesinin yolsuzluu belasn def'edp ve Jafijleterek bir hsn-i suret verileceini" bildirmiti.
Herkesin belirli bir nisbette geliri zerinden vergi denmesi esas,
angaryalann ve iltizam usulnn ilgas, Srbiya ile snrda olan Ni
blgesinde zel bir fermanla reaya orbaclannn49 hazr bulunduu
bir toplantda ilan edildi. Buna gre, herkes servetinin yz kuruta
kuru 2 parasn (bir kuru 40 para) devlete vergi olarak verecek, bu
vergiden Mslmanlar ve dier imtiyazl ahslar istisna edilmeyecek
ve reayann vergisi her kyn knezi tarafndan toplanacak, kanund
hibir vergi alnmayacak, memurlar herhangi bir ekilde kendileri iin
reayadan hibir ey alamayacaklar ve kendilerini reayaya besletmeyeceklerdi. Kylerden subalar50 kaldnlacak, yalnz krserdan kalacak,
o da masrafn kendi cebinden karlayacakt. Reaya bu slahat memnuniyetle karlad.
Bu vergi slahat, blgeden alnacak verginin bir ksmn eskiden
vergiye tabi olmayan bir ksm Mslmanlara ve imtiyazl 'Avrupa
tccarlanna', yani Avrupa ile ticaret yapmak iin zel msaadesi olan
gaynmslimlere yklediinden kylnn vergi yk yan yanya azalm olacakt51
.
48
Bkz. Ekler, No, XIII.
49
Bulgarlar arasnda,zengince ileri gelenler orbac adile anlrd. Her mahallenin bir
orbacs vard. orbac hakknda bak. H. nalck, Tanzimat ve Bulgar Meselesi, Ankara 1943, s. 68, not 3. . ~ 50
Bu subalar hakknda bid.; indeks.
51
N i kazalar ve kylerinin vergisi mhim lde artm deildi:

1253/ 1837 de yk 30400 kuru


1254/ 1838 de yk 25000 kuru
1255/ 1839 de drt yk
1256/ 1840 da yk 79000 kuru.
4 Halil nalck
Dier taraftan vergi reformunu uygulamak iin muhassl ad ile
yeni tayin olunan geni salahiyetli maliye amirleri tarafndan herkesin
mal ve mlk tahrir olunnaa baland. Bu i dokuz aydan fazla bir
zaman ald.
Reformun uygulanmasna giriildii zaman nceden tahmin edilemeyen glkler meydana kt. Evvela reaya tahrirde servetlerinin iki
misli gsterildiinden sziannaa baladlar; sonra, o zamana kadar
vergi demee'almam bulunan eski imtiyazl snflar, "Tanzimat-
Hayriyye'yi adem-i kablll daiyesiyle" reforma kar koydular. Bunlarn banda Ni Kalesi'ndeki Mslmanlar geliyordu. Bu serhat ehrindeki Mslman ahali evvelce sultanlar tarafndan verilen muafyetnamelerle vergi demekten muaf tutulmulard. imdi vergiye tabi
tutulmay bir hakszlk sayyorlard. Padiah yeni bir ferman gndererek emri teyit etti. Dier taraftan imdiye kadar fakir reaya kadar
vergi deyen zengin Hristiyanlar, orbaclar da vergi nisbetlerinin
servetlerine gre artmas zerine harekete getiler. "imdi hal u tahamml ve kar u ticarete gre hisselerini verdikleri halde erbab- iktidara ziyade ve fukaraya az bir ey dmesine eshiib-i iktidarn canlar
sklp" vergi reformu aleyhine propagandaya giritiler ve baka trl
iddialarla reayay tahrik ederek ayaklanmaianna sebep oldular.
Reayann balca ikayetlerini, reaya vekili sfatn taknan iki orbac, Leskofal Nikola otkovik, Nili Pazarba stasyon -Marinkovik yle hlasa ediyorlard: 1- Vergi bata yz kuruta kuru
12 para olarak ilan edilmi iken, sonra sekiz kuru 12 para toplanmak
istenmitir. 2- araptan okkasna drt para, rakdan sekiz para resmin
affedildiiui Padiah ferman ilan ettii halde bu vergilerin toplanmasna devam edilmektedir. 3- Zecriyye resminin52
toplanmasna eskisi
gibi devam olunmaktadr. 4- Bundan baka, yanl doru Osmanl idarecilerine kar m1tad bir takm uygunsuzluklar isnad olunmaktadr:
Szde Paa kye inmi, kendisine ziyafet hazrlatm, imi sonra baz
bir takm uygunsuz hareketlere kalkm, 5- Mslmanlarn Hristiyan kadnlarn zorla Mslman yaptklar da iddia edilmekte idi.
Osmanl makamlar ilk maddede Bulgarlan teyit etmiler, fakat
son iki maddede hakikate aykr iddialara bulunduunu ortaya koymulardr.
V erginin sekiz kurua kmas undan ileri gelmekte idi: HkUmet
bu blgeden istenen vergi toplamn aa yukar eski yllar miktarnda
tesbit etmi ( yk 79 bin kuru), ve bu miktar tespit edilen servet
miktarna blnnce nispet yksek kmt. Demek ki, hkumet vergi
gelirini indirmek istemiyor, yalnz bu yek1nun tebaa arasnda servete
gre daha adil bir ekilde taksimini salamak maksadn gdyordu.
imdi Mslmanlar, "Avrupa tccarlar", Yahudi ve Kptiler de ver52
Alkoll ikilerden alnan bir resim, bak. A. Vefk, Ibid., s. 404.

142 Tanzimat'n Uygulanmas ve Sosyal Tepkileri


giye tabi tutulduklarndan gerekte kylnn deyecei miktar eskisine gre yarya inmekte idi. Reaya, bu noktay grd ve kabul etti.
Fakat ba sahibi olan orba9!r ve zengin I:Jristiyan kyller arap ve
rakdan alnan vergiye itirazda devam ettiler. Balarn battal edeceklerini, reayaya artk i vermeyeceklerini ve onlarn zmlerini almayacaklarn syleyerek kyly tahrik ettiler. Dier taraftan reaya,
zecriyye ve orman resimlerini Padiah'n affettiini ileri srerek bunlar demeyeceklerini bildirdiler. Tahsildarlara kar koydular. Tahrik
olunan reaya gelip Ni Kalesi altnda toplandlar. Paa, grme iin
aralanndan dokuz orbacy ard ve reayay kylerine geri gnderdi. Sonra bu arhaclarn tahriki sfatyla tevkif ederek Sofya'ya
yollad. Bunlar ancak iki ay kadar bir zaman sonra, iddiaya gre
Paa'ya para vererek serbest brakldlar. arhaclarn tevkifi hadiseyi
bsbtn alevlendirdi. 1500 kadar reaya, tekrar Ni varounda toplandlar; yzde ten fazla vergi deyemeyeceklerini, zira fazlasn memurlarn ve kocabalarn haksz yere kendilerinden almak istediklerini iddia ettiler. Reayann, vergi ilerinde Osmanl idarecileri ile birlikte hareket eden kocabalara kar cephe almas bilhassa kayda deer53. Vergi defterleri kocabalar (vilayet meclisinde ye olan Hristiyan ileri gelenleri) ile reaya tarafndan tetkik edilmek zere kiliseye
gnderildi. ncelemeden sonra borlu olduklar vergileri demelileri
iin reayaya bir ay daha mhlet verildi. kinci mhlet de getii halde
kyl vergilerini demedi ve iddialarnda srar ederek bu sefer Ni
kalesi altna derme atma silahlarla silahlanm olarak gelip toplandlar54. Ni-stanbul yolunu kestiler. Deirmenleri ele geirdiler ve
rastladklar Mslmanlan katletmee baladlar. Bunu gren Ni ileri
gelenlerinden ve meclis azasndan Kerim Bey kendi teebbs ile harekete geerek reaya zerine yrd ve stanbul-Ni caddesinin getii Katine boazn ellerinden ald. Ni Valisi bu hareketi kylerdeki
arhaclarn tahriklerine atfediyor ve gzlerini yldrmak iin Kosova
tarafndan Arnavut askeri (bir rivayette 200, baka bir rivayette 1500
kii) ararak asi kylerin zerine gnderiyor. Toplarn yardm ile
asilerin esas merkezi olan Kamania ve Mutafca Kylerindeki kuleler
zaptediliyor (1841 Nisan).
53
Kocabalar Hristiyan"ayan sfat ile eskiden beri vergi'nin Hristiyan mkellefler
arasnda taksiminde, toplanp sorumlulara tesliminde hk:imete vazifelendirilirlerdi.
Onlann ok defa bu ilerde yaptklan suiistimaller reiiyay aleyhlerine evirmitir. Eskiden Mslman ayan ile bu kocabalar vergi ileri iin kad mahkemesinde toplanrlard. Tanzimat'tan sonra ise yeni tekil edilen byk ve kk meclisiere dahil olarak
ayn rol oynamakta devam ettiler.
54
a Bir Osmanl memuruna gre asiler 1500 kadard. Fakat Mfetti Arif Hikmet
Bey'e gre Ni, Leskofa ve ehirky Kazalan hep birden ayaklanmlardr ( bak.
Tanzimat ve Bulgar Meselesi, s. 29).
143 Halil nalck
Asilerin reisi kocaba Miliyo bu arpmalarda maktt11 dt. Reaya kylerine dalnaa baladlar. yanaclk yapmayacaklarna
dair sergerdelerinden besa yemin alnm olan Arnavutlar szlerinde

durmadlar. Sonradan dzenlenen bir rapora gre, Ni havalsinde Arnavutlar tarafndan 205 ky yaklm, lenler olmu, kadnlar ve ocuklar esir edilmi, hayvanlan ellerinden alnmt. 28 ky ahalisi oluk ocuu ile beraber Srp hudurlunu aarak br tarafa kamlard.
Hkmet hi arzu etmedii ekilde bu vahim durumun meydana
gelmesi zerine, Balkanlar'da Hristiyan ahalinin hamisi olduunu
gstermek iin her frsattn istifadeye kalkan Rusya, mdahalede gecikmedi. Kont Nesselrode, Bab- Ali'ye, hadiseyi ktleyen ve protesto eden bir nota verdi. ar hkmetinin bir daha bu ekilde uygunsuzluklann kmasn nlemek iin gereken tedbirleri mahallinde dolaarak tespit edecek bir memur gnderrnee karar verdii de bildiriliyordu. Bab- Ali telaa dt. Hadisenin kapanm olduunu ileri srerek bunu nlemee alt. Nihayet bu memurun reaya arasnda soruturmada bulunmakszn Ni blgesinden ylece gemesini kabul
etti
55
b. Dier byk devletler, Rusya'dan geri kalmak istemediler. Msr iinden malup km olan ve bu srada Lbnan'daki kargaalklara mdahale eden Fransa da harekete geti. Ni hadisesini ktleyen
bir nota verdi ve bu blgede soruturma yapmak istediini bildirdi.
Fransa'nn bu i iin akademi azasndan M. Blanqui'yi bu blgeye
gnderdiini biliyoruz
55
. u da kayda deer ki, genel bir ayaklanma
iin krk bin tfek salamak iin asilerin bir ajan Fransz konsolosu
ile bu srada temas salamt56
Prens Mettemich de hadiseyi pFtesto
eden bir nota gndermekten geri kalmad ve bu kargaalklarn Osmanl mparatorluu'nda genel honutsuzlua yol aacan ve da-.
nda mparatorluu korumaya alanlarn abalan zerinde kt etkiler yapacan belirtti
57
.
Bab- Ali, hadiseyi bir an nce kapatmak ve milletleraras bir
mdahaleyi nlemek iin btn gayretini harcyordu. Hadise, blgeye
muhtariyet verilmesi veya Srbistan'a eklenmesi eklinde sonulanabilirdi. Hkmetin tahkikat iin gnderdii Ahmet Tevfik Bey' e gre,
bu ayaklanma hakikatte reayann vergi ve sair sebeplerden urad
hakszlklardan domamtr, daha ziyade siyasi bir mahiyet tamaktadr. Bu blgedeki alt nahiye, evvelce 'Srbiya'ya ilhak iin ayaklandmld zaman Mslman halkn bu blgeden karlaca midi reaya zihninde yer etmi ve hadise reaya ileri gelenlerinin tahrik ile
patlak vermitir. Sonradan Srbistan'a snm olan reaya'nn geri
55
b Luifi, VII,~- 109-113.
55
Tanzimat ve Bulgar Meselesi, s. 32.
56
Bevekalet Arivi, irade/er, sandk 13,2420 sayl irade.
57

Ibid.
144 Tanzimat 'n Uygulanmas ve Sosyal Tepkileri
getirilmesi maksad ile yaplan grmeler iin Ni'e gelen 35 reaya
Ni iin farkl bir idare usul istemiler ve 'suret-i idare-i istikliUiyete'
dair szler sylemilerdir.
Muhtar Srbistan'n bu blge-'1e snrda olmas hadiselerin zuhuruna phesiz byk lde-etki yapmtr. Tahrikiler oraya kap snyorlar ve himaye gryorlard. isyan srasnda Srp Prensi kap
gelen 28 ky halkn hayvanlan ile birlikte memleketine kabUl etmi
ve bunlara kar asker sevkolunursa kendilerine yardma mecbur kalacan bildirmiti. Asiler, gerekten btn mitlerini Srp Prensine
balamlard. O zamanki Srp PrensiMihal Obrenovic'in ekingenliine karlk Prenses Liubitsa asiler lehine kesin olarak mdahalede
bulunulmasn istiyordu. Bab- Ali, Prens Mihal'e bir ihtar mektubu
gnderdi ve oraya snm olan Bulgar kyllerinin geri gnderilmesini talep etti. Dier taraftan Srbistan'dan atlm olan eski Prens
Milo Obrenovic, Eflak'da Bulgar komitecileri ile mnasebette bulunuyor ve Rumeli'de vukua gelecek genel bir ayaklanma sayesinde
btn gney Slavlann bana geme emelini besliyordu. Osmanl
makamlar, asilere kar gevek davranlrsa bunun btn Rumeli'de
genel bir ayaklanmaya yol amasndan ciddi olarak endiede idiler
58

Bab- Ali, Ni hadisesi zerine derhal esasl soruturmalam giriti.


Tanzimat'n uygulanmas iin Rumeli'ye gnderilmi olan genel mfetti Arif Hikmet Bey derhal N i' e hareket etti ve soruturma neticesini bir rapor halinde Bab- Ali'ye sundu59
.
Muhtelif kaynaklardan gelen, bu arada Srp hkUmeti tarafndan
verilen raporlarn altnda Meclis-i Vala 'da mesele uzun uzadya
grld. Sadrazam, Padiah'a bu mzakereleri zetleyen arz tezkiresinde60 "Anadolu ve Rumeli taraflarnda vaki olan uygunsuzluklarn
ekseri memurlarn vergi maddesinde yolsuz hareketlerinden ne'et
etmi olaca zahir"dir hkmn vermekte idi. Reayay yattrmak
zere derhal bir takm tedbirler alnd. Yakup Paa kumandasnda
Ni'e muntazam asker, asakir-i nizamiye, gnderildi. Arnavut babozuk askerinin esir ettikleri reaya fidye verilerek ellerinden kurtarld.
Yamaladklar mallar geri alnd. Padiah, 'atiyye-i ahane olarak reayaya 150 bin kuru dattrd. Srbistan'a kap snm olan kyllerle mahalli makamlarn grmeleri neticesinde bunlar yava yava
gelip kylerine yerlernee baladlar. 1257 C. Balan /1841 Haziran
sonlarna doru bunlardan 400 aile gelmi ve kylerine yerletirilmi
bulunuyordu.
Ni isyan dolaysyla meydana kan meseleler. Tanzimat'n ilan
srasnda Rumeli'deki'artlar yakndan gzlernek bakmndan nem58
irade No. 2424.
59
Ltfi, Tdrih, VII, s. 116-120.
60

rade/er, sandk 13, No. 2420.


145 Halil nalck
Ii dir. Bu isyan gstermitir ki, evvela Tanzimat esaslannn ilan gayrimslim reayada byk mitler dourmu, Padiah'n vaatlerini benimseyen bu reaya frsat bulduklan yerde tannm bir takm haklar
iin direnme hareketlerine girimilerdir. Vergi ilerinde eski idari suiistimallere artk katlanmayacaklann, haklann aramaa kararl olduklann gstermilerdir. Reayann bu cr'etli hareketleri ve yabanc
mdahaleler, Bab- Ali'yi ciddi kayglara drm ve Tanzimat'n
memlekette dauraca tehlikeler hakknda muhafazakarlann tahminIerin hakl karmtr. Muhafazakarlar iin, Tanzimat'n reayay martt genel bir ayaklanma ve mparatorluun paralanma tehlikesini yaratt iddialann Ni isyan dorulam bulunuyordu.
Dier taraftan Tanzimat'n yeni vergi politikas eski dzeni bozarak kargaalk dourmu, vergilerin toplanmasna engel olmutu. Bu
isyanda bilhassa dikkati eken bir nokta, harekette, eskiden vergi imtiyazlanna sahip olan zmrelerin n ayak olmu bulunmalandr. Soruturmalara gre bir tarafta reayay tahrik eden orbaclar ve kocabalar, dier tarafta isyan iddetle bastrmaa n ayak olan Mslman
aalar eski imtiyazlannn ortadan kalkmasna raz alamyorlar ve
"Tanzimat'n adem-i kabul daiyesiyle" hareket ediyorlard. Hristiyan cemaatinin ileri gelen orbaclan ise, Osmanl hakimiyeti ykld
ve Mslmanlar memleketten kt takdirde aalarn yerini alacaklarn umarak ayaklanmann liderliini zerine almakta idiler.
Bu itimai atma karsnda mahalli memurlarn tarafsz hareket
etmedikleri ve eski suiistimallerden kurtulamadklar meydanda idi.
Arnavut babozuklarnn iddetli hareketi, muhafazakarlar iin
eri'atca mahzur grlebilirdi. Zira Halife'nin emirlerine kar isyan
eden gayrimslimlerin arazisi Daru '1-harb saylrd. Fakat imdi Bab-
Ali'deki slahat brokratlar, imparatorluun bekas adna eri'at'a
deil, durumun icaplarna uymak lzumuna inanmakta idiler. Meclis-i
V ala' daki grmeler, merkezi hkmetin bu samimi arzusunu aksettirmektedir. Bununla beraber Tanzimat politikasnn, kitleleri iddet ve
taassupla harekete geiren atma karsnda etkisiz kald .1850
Vi din syan 'nda daha belirli bir ekilde meydana kmtr.
II. Vidin syan (1850): 1850 Maysnda Vidin, Sahra, Belgratck
ve Lom kazalarnda adetleri on bini bulan Bulgar kyls ayakland,
krda ve kyde rastladklar Mslmanlar soymaa ve ldrmee
baladlar. Belli bal kalelere sanm bulunan Mslmanlar kuattlar. Vidin-stanbul yolunu kestiler. Her tarafa tahrikiler salarak isyan btn Bulgaristan'a yaynaa altlar. HkUmet, iddet kullanmadan hadiseyi yattrmak iin bir mfetti gnderdii srada Vidin
aalar babozuk eteleri tekil ederek reaya zerine iddetle atldlar
ve bunlar datnaa muvaffak oldular. Reayann bir ksm kylerine,
bir ksm Srp hududuna gittiler. Ancak mfetti Ali Rza Paa idaresindeki asakir-i nizamiye'nin gelmesiyle Bulgar kylleri kendilerini
146 Tanzimat'n Uygulanmas ve Sosyal Tepkileri
emniyette hissedebiidiler ve kylerine dndler. Bu isyanda da, Srhistan'da yuvalanm ihtilalci kornitderin ve milletleraras durumun
etkileri ink tr edilmezse d~~~kylleri kit!e halinde ayaklandran esas

sebepleri, gayrimslim reaya ile byk toprak sahibi Mslman aalar


arasnda Tanzimat'n ilanile beraber bsbtn gerginleen nnasebetlerde aramak gerekir
62
ve Osmanl makamlan da soruturmalar sonucunda bu hkme varmtr.
Bu serhat blgesinde mdafaa ve emniyet dncesiyle "her bir
karye tapu ile birer aaya verilmi"63 ve bu hak yalnz Mslmanlara
tannmt. Blgenin ileri gelen aalan mukata'a usulne gre, yani
ak artrma sonunda dedikleri bir nevi pein, kira, idire-i mu 'acelle
ile buradaki miri topraklan tasarruflan altna geirmi bulunuyorlard.
Bu ilemlerde suiistimaller eksik deildi64 . Kayd hayatla tasarruf
ettikleri ve erkek ocuklanna intikal ettirebildikleri bu devlet topraklan zerinde onlar, kontroln gevekliinden istifade ederek hakiki
mlk sahibi gibi hareket etmee almlard. Reaya bu topraklar zerinde aalarn kiraclan olarak oturmakta ve topra iiernekte idiler.
Toprak kiras karl olarak bir iki ay aa hesabna angarya alrlar,
ayrca senede bir araba odun getirmee veya yerine 12 kuru vermee,
aile bana hrizma zahiresi ad ile her cins zahireden yirmi beer
okka, budartk ad ile msr mahsulnden araba bana 30-40 okka m, sr vermee, balardan bir asmaya 12 para dernee koyunlarnn
otlakiyesi olarak bir miktar peynir vermee mecbur idiler. Aalara aynca kovan paras, mandra paras ad ile birtakm ek resimler derlerdi. Kylnn bu suretle aaya dedii vergiler devlete dedii aar
vergisi ve cizyenin toplamna eit idi. Aalar kasaba ve ehirlerde otururlar ve kylerini suba denilen kahyalan vastas ile idare ederlerdi.
Bu subalar kendi geimlerini reaya srtndan karr ve yol vesair
masraflar iin ayrca ylda 1400-1500 kuru toplarlard. Ayrca trnar
rejiminde spahilerin alm olduklar para cezalarn, cerimeleri, bu
aa subalar almakta devam ediyorlard. zetle, eski Osmanl messeselerinin soysuztamas neticesi olarak Vidin blgesinde hakiki bir
Mslman aalar hakimiyetinden bahsetmekte mbalaa yoktur.
1839 Glhane Hatt ile angaryann kaldrlmas zerine Vidin reayas, baka blgelerde olduu gibi
65
, arazi kiras olarak artk aalara
angarya almayacaklarn bildirdiler. Buna kar aalar da toprak sahibi sfat ile haklarn ileri srdler. Toprak devletin deil, bizimdir
dernee kadar gitmekte idiler. Anlamazlk stanbul'a aksetti. H61
Vidin syan hakknda. H. nalck, Tanzimat ve Bulgar Meselesi, s. 45-111.
62
Tanzimat ve Bulgar Meselesi, s. 91-92; R. Kaynar, 272-83.
63
Tanzimat ve Bulgar Meselesi, s. 90, not 4.
64
lbid.' 91.
65
Bosna'da angaya iin bak. "Bosna'da Tanzimat'n Tatbikine Ait Vesikalar", Tarih
Vesikalar Dergisi, No. 5, s. 38.

147 Halil nalck


kurnet Padiah'n bir iradesiyle Vidin'de angaryann kalkm bulunduunu bir daha kesin bir ekilde teyit etti. Fakat bu hkm uygulayacak olan mahalli idareye, Vi din Meclisi 'ne, ky aalan hakimdi.
Onlar da, yine Glhane Hatt esaslarna snarak btn tebaa emlak
ve arazisine serbeste malik ve mutasamftr, kimse kimsenin topran
karlksz zaptedip ileyemez, iddias ile itiraz ettiler
66
Bab- Ali
eshab-i iftlikata gadrolmamasn da hakl bulduundan meseleyi mal
sahibi ile kirac arasnda bir mesele olarak telakki etti ve kendi aralannda anlamalan gerektiini bildirdi. Reayann mmessilleri olan
knezler ile iftlik sahipleri bir araya geldiler. Yaplan grmeler sonunda aalarn toprak zerinde haklan ve mahsulden alacaklan miktarlar tes-pit olundu ve 1841 ylndan itibaren yrrle girmek zere
bu anlama Bab- Ali tarafndan tasdik edildi.
Angarya kalkm olmakla beraber meselenin aslna yani kyl ve
toprak meselesine iliilmemiti. Kayda deer olan nokta, Bat liberalizmine tabi olan Tanzimatlar, iftlik sahiplerinin tasarruf haklarn
titizlikle korumak gerektii dncesinde idiler
67
Aalarn bu topraklar zerinde ne suretle hak sahibi olduklann onlar aratrmadlar. Tabii Tanzimatlardan btn imparatorluu alt st etmesi muhtemel
olan etrafl bir toprak reformuna girimelerini beklemek yersiz olurdu.
Kald ki, byle bir reform zaten Srplarn gz diktii bu blgede
Mslmanlarn nfuz ve kudretinin tamamyla krlmas ve blgenin
mdafaasz kalmas neticesini verebilirdi. 1841 'den sonra aalar Tanzimat'n mlkiyet anlayndan istifade ederek miri topraklar daha
sk bir ekilde tasarruflar altna soktuklar gibi, bir taraftan da liva
meclisine hakim olduklanndan stanbul'dan gelen emirleri kendi bildikleri gibi uygulamlard. 1850'de Meclis-iVala bu aalarn slahat
ineyerek "reayay baya kendi esirleri hkmne koymu" olduklar
kanaatine varmt.
Rumeli'de Hristiyan tebaann ayaklanmalar ile Anadolu'daki
muhalefet ve kaynamann esas konusu daima yeni vergi rejiminin
getirdii deiikliklerdir. Tahriklere n ayak olanlar da, imtiyazl
zmreler, Hristiyan orbaclar, Mslman aalar ve ulema dr. Fakat
Hristiyanlarla Mslman zmrelerin muhalefeti arasnda u mhira
fark vardr: Rumeli'de Glhane Hatt'nn dourduu kaynama derh..l
milli-siyasi bir ayaklanma ve milletleraras siyasetin ilgilendii bir
konu olma istidadn gstermitir. Rumeli'de reaya arhaclarn idaresinde esasl itimai reformlar iin harekete gemekte, Anadolu' da ise
eski Osmanl mparatorluu'nun geleneksel messeselerini temsil
66
Tanzimat ve Bulgar Meselesi, s. 95-96.
67
Bat'nn tesiriyle l847'de alnan bir tedbir, veraset hakknn kz eviada temili, iftlik sahiplerini aslnda miiye ait bu topraklar zerinde tasarruf haklarn tam mlkiyete
doru gtren yeni bir adm tekil etti (Jbid., 98).

148 Tanzimat'n Uygulanmas ve Sosyal Tepkileri


edenler bu gibi reformlara mukavemet etmekte ve halk pelerinden
srklemektedirler. Bu tarihten sonra Balkanlarda milli uyan ve modernleme hareketleri geli.,iJ<:en Trk poJitika hayatna, uzun zaman
taraya hakim ayan-aalani gelenekilii ile merkezdeki brokratlann
modernleme abalan 'arasndaki atma hakim olacaktr.
149 1
1
1
1
1 TA~ZMAT'IN UYGULANMASI VE KARlLAlLAN
GLKLER (1840-1856)*
--~"'!"-~
Musa adrc
Tanzimat Ferman'nn ilann izleyen 1840 yl uygulamann ba,..
lang yl olmutu. Can ve mal gvenliinin korunarak vergilerin herkesin gelirine gre alnmasn salamaya ynelik bu uygulama, ncelikle lke ynetiminde, vergilendirmede ve askerlik alannda balatlm 1856 ylna gelindiinde imparatorlukta yeni ynetim biimi btnyle yrrle konulmutu. Bu kolay olmam, yer yer ayaklanmalar, kar koymalar grlm, hkmetin srarl tutumu sonunda
eklen de olsa yenilikler uygulama alanna girebilmiti.
Karlalan glklerin banda uygulamann ne ekilde yaplacana ilikin nceden hazrlanm bir programn olmay geliyordu.
zellikle can ve mal gvenliinin salanarak vergilerin herkesin gelirine gre alnabilmesi iin, mal-mlk ve nfus saymna gerek vard.
Bunun iin yeterli ve bilgili eleman bulunmuyordu. Yeni dzenlernelerin yanl yorumlanmas ile birlikte karlan zedelenenlerin byk
tepki gsterecekleri sanlmyordu. Bu nedenlerle Tanzimat'n ngrd mali, idari ve askeri yenilikler, imparatorluun btnnde ayn
anda uygulamaya konulmad. ncelik hkmetin kesin denetiminde
olan yrelere tannd. Bata Edirne olmak zere, Hdavendigar
(Bursa), Ankara, Aydn, zmir, Konya ve Sivas eyafetlerinde Tanzimat'n ngrd biimde mal-mlk saym yaptnlarak uygulamaya
geildi. Trabzon eyaletine de ncelik verildiyse de karlalan tepki
zerine uygulama bir sre ertelendi
1

' Bu makale Mustafa Reid Paa ve Dnemi Seminer Bildirileri, Ankara, 3-4 Mart 985,
Ankara, TTK Yayn, 987'den alnmtr.
Bursa Arkeoloji Mzesi, Bursa er'iye Sicili defter no 27. s. 20. Ocak 1840'da
Hdavendigiir (Bursa) Sancar ferikliine atanan smet Paa'ya gnderilen fermanda
ilk uygularnann nasl yaplaca aklanyordu. Aynca Ankara Eyaleti Miri Akif
Paa'ya da ayn konuda bilgi verilmiti. ltizam usulnn kaldnld, vergilerin
muhasllar tarafndan toplatlp hazineye gnderilecei, eyaJet merkezlerinde birer
meclis oluturulaca gibi konularda geni aklamalar yapldktan sonra, gerekenierin
yerine getirilmesi emrediyordu. Ankara Etnografya mzesi, Ankara er'iye sicili
no244/Belge 50, Kocaeli miri M. Akif Paa, Hdavendigar ferii smet Paa ve mus Musa adrc
lke ynetiminde yeni uygulamaya eyaletlerin snrlannda dei-

iklikler yaplarak geildi. Baz sancaklar bal bulunduklan eyaletlerden alnarak yeni eyaletler oluturuldu. ankn ve Ankara sancaklanndan oluan Ankara eyaletine Bozok, Kastamonu ve Kayseri sancaklan da baland. Bu srada Ankara Eyaleti Miri Davud Paa idi.
O'na hitaben gnderilen fermanda Tanzimat'n uyguland blgelerde gerektii gibi baz yeni dzenlernelerin yaplarak sancaklann
"takm takm'' birletirilip, mirlikle ynetiirlii gvenliin salanmas iin sancaklara ferik veya mirliva rtbesinde yneticilerin mirlerce atanacaklan belirtiliyor, maliye ilerinin ise merkezden gnderilecek muhassllann tarafndan grlecei, buna gre hareket edilmesi gerektii hatrlatlyordu2
Davud Paa, verilen emidere gre gerekenleri yaptrm, kural gerei oluturulan "Byk Meclis Bakan olarak Tanzimat' uygulama
alanna koymaya almtr. stanbul'dan bu eyalete muhassl olarak
Zht Bey adl birisi atanmtr. Ankara Byk Meclisi ilk i olarak
840 yl vergisinin bir ksmn hk1metin karanna uygun biimde pein, kalann da saym yapldktan sonra almay kararlatrmt3 . Dier
bir toplantda ise 839 yl vergilerini eski kurallara gre tahsil ettirmi bulunan nceki mir zzed Paa'nn yasad olarak, Ankara
Eyaleti halkndan 557.242 kuru fazla aldn saptayarak kayda ge o 4
rmt .
Ne var ki Davud Paa'nn mirlii uzun srmedi. Haziran
840'da Tanzimat'n gerektirdii biimde bir ynetimi gerekletirmeye yeterli olmad gerekesiyle grevinden alnarak Bursa'ya srld. Yerine henz uygulama dnda bulunan Diyarbakr Eyaleti
Miri Sadullah Paa atand5 . Davud Paa'nn grevden alnmasndan
hemen sonra, Ankara Meclisi'ne yaplan ikayetler onun da Tanzimat'n ilkelerini bir yana brakarak, kendisi iin halktan fazla vergi
toplarln gstermekteydi
6

hassl Kani Bey ile kadlara hitaben yazlan bir baka fermanla da Tanzimat'n ilkeleri
ve alnmas gereken nlemler tekrarlanyordu. Bkz. H. nalck, "Tanzimat' n Uygulanmas ve Sosyal Tepkileri", Belleten XXVIII/112, s. 660-671 'de bu ferman eski
harflerle aynen yaynlanmtr. 2
Kayseri Ser'iye Sicil, 202, s. 79. Ocak 1840 tarihli ferman sureti.
3
Ankara er'iye Sicili 247/belge 13. Ankara Meclisi (Eyalet merkezinde Tanzimat gerei kurulan Byk Meclis), 24 Mart 1840 gn toplanarak Ankara'ya bal kazalara
den vergi miktarn saptamt. 4
Ankara er'iye Sicili, 243/belge 73.
5
Ankara er'iye Sicili 247/28. Bozok Sanca Ferii Osman Paa'ya gnderilen [ermanda Sadullah Paa gelene kadar kaymakam (V eki!) olarak eyaJet ilerine bakmas
bildirilmekte idi.
6
Davud Paa'nn Ankara Meclisi'nde yarglanmasna ilikin belgeler Ankara er'iye
Sicili 246/belge 144, 146, 149 ve 158'de btn ayrntlaryla yer alm bulunmaktadr.
152 Tanzimat'n Uygulanmas ve Karlalan Glkler

Rvet ald ya da Tanzimat'n gereklerini yerine getirmedii iin


yarglanp grevden alnan mirler oktu. Kocaeli Miri Akif
Paa'da "Hizmet-i mbaif.i~e" ve baka, adlarla halktan para toplamt. cretsiz nakliyat yaptmit. Katip ve kethdas ile birlikte
Meclis-i Vala-y Ahkam-1Adliye'de yarglanrken, sulamalan kabul
etmiti. Olup bitenlerin yerinde incelenerek gerein btn ynleriyle
ortaya kanlmas iin, Edirne Eyalet Meclisi'ne emir verilmi, ayrca
Meclis-i Vala yelerinden ikisi soruturmay yapmakla grevlendirilmilerdi. Yerinde yaplan inceleme, katibin verdii bilgilerin doruluunu ortaya koymutu. Bu bilgilere gre Akif Paa, halktan 42.779
kuru fazla para almt. Ayrca kpr onarm iin gnderilen paradan
da 72.820 kuruu zirnnetine geirmiti. Savunmasn yaparken, maann yetersizliinden tr bu yola saptn, Tanzimat- Hayriye'ye
vukufsuz olduunu ileri srmt. Ancak saylada kendisine yeterli
aylk dendii ortaya konulmu sulu grlerek btn unvan ve rtbeleri alnarak devlet hizmetine bir daha alnmamak artyla iki yllna Edirne'ye srlmt7
Baka paalarn da Meclis-iVala'da yarglanarak cezalandrldklarn biliyoruz. Bunlardan sadrazamlk yapm olan Hsrev Paa bile
rvet ald gerekesiyle yarglanarak sulu grlmt8 Valilerden
Nazif, Hasib ve Tahir Paalar da uygulamann ilk ylnda Tanzimat'a
aykr tutum ve davranlarndan tr cezalandrlmlard.
Yeniliklerin uygulama alanna konulmasnda uranlan baarszln sorumluluu ilk yllarda en st dzeyde hkumeti temsil eden valilere yklenmi, onlardan bir anda eski alkanlklarn brakarak, tm
ynetim basamaklarnda halk ve hazine yararna iler gerekletirmeleri istemitir. Bu olmaynca ou grevden alnm, eyalet ynetimi
eskisinden daha sk el deitirir olmutu. zellikle muhassllar eli ile
vergi toplamada uranlan baarszlk zerine iltizam usulne dnldkten sonra, valiler arasnda geni apta atamalar ve yer deitirmeler yaplmtr. 1842 ylnda balanarak uygulamaya konulan yeni ynetim biimiyle birlikte, eyalet merkezlerinde defterdarlklar kurulmu, maliye ileri btnyle defterdarlam verilmitir. Eyalet saysnda
deiiklikler yaplarak yenileri oluturulmutur. Bu dzenleme ile birlikte eski Bosna Valisi Vecihi Paa, Konya Mirliine, Sirozi Yusuf
Paa Aydn Mirliine, smail Paa, Ankara Mirliine getirildiler.
Buralara yeniden defterdarlar atand. Bir sre sonra V ecihi Paa
Konya'dan alnarak Diyarbakr Mirliine atand. Selanik'ten getirilen brahim Paa "ise Konya Miri oldu. Kastamonu ve Viranehir
sancaklar Ankara eyaletinden; Kocaeli ve Bolu sancaklar ise
Hdavendigar eyaletinden alnarak Bolu eyaleti oluturuldu. Ankara
7
Takvim-i Vekiiyi, Def213.
8
R. Kaynar, Mustafa Reid Paa ve Tanzimat, Ankara 1952, s. 220-221.
153 Musa adzrcz
Defterdan Mehmed Efendi'ye vezirlik verilerek bu yeni eyaletin Mirliine atand9
. Ksa sre sonra oradan alnarak Trablusgarp Mirliine gnderildi ve Amasya' da srgnde bulunan Ali efik Paa Bolu

Miri oldu ..
te yandan, uygulama dnda tutulan eyaJetlerde yeni ynetimin
gerekletirilmesi iin almalar srdrld. 1845 yl martndan itibaren Erzurum ve Diyarbakr Eyaletlerinde Tanzimat'n uygulanmasna karar verildi., (Aynca Maden-i Hmayun kazalan ile Sivas Eyaletndeki baz mstesna yreler de uygulama iine alnd). Erzurum'a
90.000 kuru aylkla Velipaazade Selim Bey, Diyarbakr'a ise r
geliri hari 75.000 kuru maa ile Badat Valisi smail Paa Mir oldular. Diyarbakr'n Tanzimat'a dahil edilmesinden ay kadar sonra
(Haziran 1845) blgede sk sk ayaklanan kimselerin bu tr davranlanndan vazgetikleri ve halkn yeni ynetim biiminden honut olduu
smail Paa tarafndan hkmete bildirilmitir. Durum Abdlmecid'e
iletilince ok memnun olmu, vali ve defterdar dllendirmiti 10

Ancak, bir sre sonra smail Paa, uygulad yntemin devlet politikasna ters dt ileri srlerek grevden alnm, yerine Bolu
Mutasamf zzet Paa atanmt. Diyarbakr Defterdan da uygunsuzluundan tr grevden alnm yerine blgenin durumunu bildii belirtilen Meclis-i Ziraat memurlanndan smet Bey getirilmiti 11

Erzrum blgesinde ise yeni dzenleme hi de iyi karlanmad.


zellikle Van ve dalaylannda valiye kar ayaklanmalar ba gsterdi.
Yaplan bavuru zerine, Meclis-i Vala'da durum grlm, honutsuzlua neden olarak halknasl amac anlamad gsterilmi ve
Meclis yelerinden Kamil Paa, olayiann incelenmesi ve Tanzimat'n
asl amacnn halkn refah ve mutluluunu salamak olduunu anlatnakla grevlendirilerek Trabzon Yapuru ile yola kanlnt 12 Ayrca
vali ve defterdara uygulamay nasl yapacakianna ilikin ikinci bir talinatnane gnderilmiti. Konsolos ve vekillerine kar nasl davranlaca da aynntlanyla aklanm bulunuyordu13
.
yle anlalyor ki, bu blgede Tanzinat'a kar asl direnme
yurtluk ve ocaklk yntemiyle toprak tasarruf edenlerden gelmitir.
Nitekim Diyarbakr' da da bu biimde mlk edinenlerden bazlannn
topraklan hazineye devredilerek, kendilerine maa balanm, bir
9
Mart 1842 'de yaplan bu dzenleme ile ilgili aynntl bilgiler "Osmanl Trkiyesi Ynetiminde Yenilikler 1826-1856" adl baslmam doentlik tezimizde yer almaktadr.
Aynca Takvim-i Vekiiyi, Defa 239 ve Ahmet Ltfi, Ltfi Tarihi C. VII, s. 6-7'de de konuya ilikin aklamalar bulunmaktadr. 10
Takvim-i Vekiiyi, Defa 281, Ltfi VIII, s. 13.
11
Takvim-i Vekiiyi, Defa 293.
12
Ay, gazete, Defa 291.
13
B.vekalet Arivi, Aynyat Defterleri no: 392, s. 38 (26 Temmuz 1845 tarihli sadrazarrlk yazs sureti).
154 Tanzimat 'n Uygulanmas ve Karlalan Glkler
ksmna da kaza mdrl verilmitir. Bu blgede bir sorun ortaya

kmamt 14 Ayn uygulamann Erzurum Eyaleti'ne bal yrelerde


yaplp yapamayaca vali ve defterdardan sorulduunda, verilen cevapta, imdilik byle bir giRimiri hem hazine ve hem de i gvenlik
bakmndan sakncah -sonular douraca, ancak Bayezid
Sanca'nda bulunan yurtluk ve ocaklklarn kaldrlarak sahiplerine
maa balanmas konusunda anlama saland, dier yerlerde
uygulamann gelecek yla braklmas istenmiti. Meclis-i Viila, bu
dnceyi yerinde bulmu, durum sadrazam tarafndan Erzurum Valisi
ile defterdarna bildirilmiti 15
. .
Ne var ki, uygulamann bir sre ertelenmesi eyalete bal Van blgesinde ayaklanmalar nleyememitir. Daha baka gerekelerle Cizre
yresinde isyan etmi olan Bedirhan Bey'in akrabalarndan bazlan
Van'da ayaklanarak Tanzimat'n vergi alannda ngrd yenilikierin blgede uygulamaya konulmas bir sre daha engellenmilerdir.
te yandan yine bu eyaletin snrlar iine alnan adr Sanca 'nda da
yurtluk ve ocaklk sorunu ancak 1848 'de baz yeni nlemler alnarak
ksmen zmlenebilmiti 16
Anadolu'da Tanzimat'n uygulanmasna en byk tepki hi phesiz Cizre ve lemerik dolayiarndan gelmi, yllarn biriktirdii sorunlar, Diyarbakr Eyaleti'nin yeni ynetim biimine dahil edilmesinden bir sre sonra blgede hkfmete kar byk bir ayaklanmaya yol
amtr. Buisyann ndediini yapan Bedirhan Bey'in yenik derek
esir alnmasndan sonra blgede Tanzimat uygulama alanna konmu
ve yeni bir eyaJet oluturulmutur. Bedirhan Bey syan, bu dnemde
hem imparatorluun iinde ve hem de dnda byk yanklar uyandrn, bastrlmasndan solira Padiah Abdlmecid' e blgenin fatihi
unvan Meclis-i Vala tarafndan verilmitir.
Tanzimat'tan nce blgede mtesellimlik yapan ve yllardan beri
blgeyi ynetmi bulunan bir aileden gelen Bedirhan Bey, Redif askeri tekilatnn kurulmasndan sonra Redif miralay olmutu. Diyarbakr'da Tanzimat'n uygulanmas ile birlikte onun ynetiminde bulunan Cizre ve Midyat'n Diyarbakr'a balanmasna kar kan Musul
Valisi ile teden beri anlamazlklar bulunan Bedirhan Bey'in iliki14
Diyarbakr Valisi ile defterdan tarafndan Meclis-i Vala'ya sunulan raponn bir
maddesinde "Yurtluk-ocaklk" sorunu ele alnarak Palu ve Eil kazalannn baz kimselerin ellerinde iken, hazineye devredilip, aar bedelinin misline kanld, ayn
uygulamann Erzurum yresinde de yaplmas gerektii belirtiliyordu. Ayniyat Defteri
392, s. 147-148. . 15
Ayniyat Defteri 392, s. 150.
16
Ayniyat Defteri 411. s. 14-16. Yurtluk ve ocaklk zerine toprak tasarruf edenlerden
bir ksmna maa balanmas, bazlannn da kazalara "Mdr"olarak atanmalan ilemine balanmt. Erzurum Valisi ile Anadolu Ordusu mirine gnderilen Sadrazamlk yazsnda konu hakknda aynntlara yer verilmiti. Alnacak vergilerle ilgili nemli
aklamalar da yaplyordu.
155 Musa adrc
leri iyice bozulmutu. Musul Valisi Mehmed Paa, Cizre, Midyat ve

evresinin kendisine verilmesini istemekte, blge halk ise Bedirhan


Bey'in nderliinde Diyarbakr'a bal kalmay uygun bulmakta idi.
Ancak Mehmed Paa'nn srar ve basks sonunda Cizre kazas 1842
ylnda Musul Eyaleti'ne balanmt. Bedirhan Bey bunu kabul etmeyerek, valinin askerle kazasna girmesini nlemek iin hazrlklara girimitir. te yandan konu ile ilgili olarak Diyarbakr Valisi, Musul
Valisi ve Bedirhan Bey'le hklmet merkezi arasnda karlkl yazma ve sulamalar srdrlm, Meclis-i Vala, soruna eilmise de
olumlu sonu alnamamt.
Bu sorun devam ederken Hakkari'nin dalk blgesinde oturan
Nesturilerin vergi vermek istemeyerek Bedirhan'a kar ayaklandklarn gryoruz. Ancak, isyan ksa srede bastnlm, Nesturi ileri gelenlerinden bazlan kaarak Musul'a snmlard. Bu olay daha nce
blgeye misyoner gndermi olan ngiltere'nin Mu~ul konsolosluu
aracl ile hkUmet merkezine abartlarak aktarlm, Bedirhan
Bey'in cezalandnlmas istenmiti.
Uzun sreden beri Bedirhan Bey'in tutumundan da kaynaklanan
soruna kesin zm getirmek zere hklmet harekete gemitir. Diyarbakr, Sivas ve Musul valileriyle Anadolu Ordusu mirine emir
verilerek, gerekli nlemlerin alnp, blgenin denetim altna alnmas
istenmitir. Bar yollarla zm aranmaya devam edilmi, gr
birlii bir trl salanamamtr. zellikle ngiltere'nin de basksyla
Bedirhan'a kar zora bavurma yolu seilmitir. Anadolu Ordusu
Miri Osman Paa, Abdlmecid'in emri zerine yeteri derecede top
ve mhimmat olarak Cizre zerine yrm, ksa sren arpmalar
sonunda, Bedirhan Bey, iki olu ve arkadalanyla birlikte teslim olmulardr. stanbul'a gnderilen esirler padiahn huzuruna karlmlar, Bedirhan Bey, yaptklarndan pimanlk duyduunu, olup bitenlerin hkmete yanl aksettirildiini ifade ederek balanmasn
istemise de, Girit' e srlmekten kurtulamamt 17
Temmuz 184 7' de
isyann hastnlmasndan sonra blgede yeniden bir idari dzenleme
yaplmtr. Diyarbakr Eyaleti; Van, Mu, Hakkari sancaklaryla,
Cizre, Bohtan ve Mardin kazalarndan oluan yeni bir eyalete dntrlmtr. Musul Valisi Esad Paa o yrelerde grevde bulunmu olduundan bu yeni ve olduka geni topraklara sahip eyaletin valiliine
atand. Musul'a ise Belgrad Muhafz Vecihi Paa vali oldu ve buras
da Tanzimat'n uygulama alanna konuldu18

17
Nazmi Sevgen, "Krtler", Belgeler/e Trk Tarihi Dergisi (Mente Kitabevi, stanbul
1 968-1969) Say: 1 1-18'de konu ile ilgili belgelerin nemli bir ksm yaymlamntr.
Ayrca Ayniyat Defterlerinden 609 nolu olan dorudan doruya Bedirhan Bey syan
ile ilgili belgeleri kapsamaktadr. 18
Takvim-i Vekdyi, Defa 343, 345 ve 351 'de blgedeki gelimelerle ilgili bilgilerin
yan sra konuyla ilgili bir Hatt- Hmayun da yer almaktadr.
156 Tanzimat'n Uygulanmas ve Karlalan Glkler
Bu dzenleme ile birlikte ilk i olarak ran snnnda gvenliin
salanmas iin gerekli nlemler alnd. Erzurum-Van karayolunun
onann ve bakm iin gereklidenek ve izin kanld. Ne var ki Cizre

blgesinde Tanzimat'n uy~lania alanna konulmasnda byk zorluklarla karlald.. Bo sancan kaymakamlna getirilen Mustafa
Paa'nn mukataalan yerli ileri gelen ailelere ihale ettii mltezimlerin, haslatn yansn isteyip, ok fazla bedel aldkianna ilikin yaknmalar srp gitmitir. Szgelimi Musul'da bir haneden 50 kuru vergi
alnmakta iken Cizre'de 85 kuru istendii, stelik kaymakamn halka
angarya i grdrd Meclis-iVala'ya yaplan saysz bavurulardan
anlalmaktadr. Bunun zerine 3 Ocak 1849 tarihli bir sadrazamlk
yazs ile Mustafa Paa grevden alnm, yarglanmas iin valiye talimat verilmiti 19 te yandan blgedeki gebe airetleri denetim altna alma ya da yerleik yaama geirme abalan da baanszlkla sonulanmtr. zellikle airet reisierine maa balanarak, kendilerine
kaza mdrlerinin yaptklan grevlerin verilmesi, airet halkn vergi
verme ve asker olmaya ikna edememitir20

ran'la Trkiye arasnda konar ger olan airetlerin yreyi yayla


olarak kullanmalan byk bir sorundu. Valiler ve Anadolu Ordusu bu
sorunla uzun sre uramak zorunda kalmlard21 Sancak ve kaza snrlannda deiikliklerin yaplmas, ynetici deitirilmesi ve benzeri
nlemlere karn blgede can ve mal gvenlii uzun sre salanamad.Yrenin sosyo-ekonomik yaps, devrin ynetim anlay ve daha
baka nedenlerle Tanzimat'n ngrd dzen buralarda bir trl
gerekletirilemedi.
Trkiye'de Tanzimat'n uygulanmasnda ge kalnan bireyalet de
Trabzon'du. Geri 1841 ylnda burada uygulama yaplmak istenmi
ve saym iin merkezden bir grevli gnderilmiti. Ancak yrede bulunan kiizade ve hanedan mensubu aileleri e baz kimseler " ...
tedenberi vergi vermernee alm olmalanyla o makulelere vergi
tarh' uyamayacandan, kalaniann on, on iki gruba aynlarak ... " ver19
Ayniyat Defteri 413, s. 6.
20
Aynyat Defteri 415. s. 22. 1849 ylndan balanarak Haydaranl Aireti'nden Abdal
Aa'ya 500, Atmanl (Otmanl) Aas Ali'ye 200, Boyli Aas Yakub'a 300, ebdilli
Aa's Suud'a 200 kuru aylk balanmt. Yezidi taifesi reisierinden Cano'ya 200,
Hasananl Aireti Aas Zerko'ya 500 kuru aylk denmesinin kararlatnldn gryoruz.
21
1848 ylnda Hakkari Sanca eyalet merkezi yaplm, eski Trhala Mutasarrf Ziya
Paa vali olmutu. Ancak Vidin'e gitmesi gerektiinden yerine Ferik zzet Paa atanmt. Ksa bir sre sonra Tanzimat'n burada da uygulanmas iin gerekenler yerine
getirildi. Aynyat415. s. 7. Ltfi, VIII, s. 175.
Hakkari EyaJetine ran' dan "Y aylak" iin gelen airetlerin 1849-ylrda binden fazla
haneyi bulduu, bir sre nce Van'da iskan edilmeleri karar!atrtjan Haydaranl Aireti'nden 150 kadar hanenin bulunduklan yerden aynlarak ran~d~n gelenlere katldklan, bu durum karsnda ne yapmak gerektii hk1mete soruluyordu.
157 Musa adrc
gilendirilmeleri eyalet valisi ve saym memurundan istenmiti. Bunun
zerine blge halknn henz Tanzimat'n yararlann kavramad,
uygulamann ilerideki bir tarihe braklmas Meclis-i Vala'ca karar-

latnlyor. Padiahn onay alnarak uygulama erteleniyordu22


Grlyor ki yllar yl edindikleri alkanlklan ve imtiyazlan brakmak
istemeyen ayan ve erafn direnmesi karsnda Trabzon'da uygulama
ertelenmi tir. Ancak aradan alt yl getikten sonra Mart 184 7' de tekrar bu eyalette'Tanzimat'n yrrle konulmasna balanmtr23
Ne var ki Van, Erzurum, Diyarbakr ve ldr yrelerinde olduu
gibi burada da yurtluk ve ocaklk sahipleriyle baz tirnar erbab yeni
uygulamaya kar kmakta srar etmilerdir. 1848 yl boyunca merkezden gnderilen.emirlerde validen zora bavurmayarak konuma ve
inandrma yntemiyle tirnar sahiplerinin emekliye aynlmalannn salanmas, yurtluk-ocaklk iinin ise ileride zmlenecei vurgulanmakta idi.
Szn edebildiimiz bu glklere karn Tanzimat'n ilanndan
sonra geen on yllk sre uygulamann btn Trkiye'de yaplmasna
yetmiti. Devrin ulam zorluklar yan sra mparatorluun karlat
dier i ve d sorunlar, ekonomik glkler gz nnde tutulduunda
bu srenin pek de uzun olmadn syleyebiliriz.
22
Takvim-i Vekayi, Defa 216. 1841 yl banda Meclis-iVala karan ve padialn uygun grmesi zerine eski Galata Muhassl Azmi Efendi "Eslab- cerbeze ve dirayetten
olarak bu hususta ehil ve erbab grnm oldugundan" Trabzon Eyaleti saym ve yazm ileriyle grevlendirilmiti. Ancak 14 Nisan 1841 tarihli sadrazamlk yazs ile
blgede uygulama erteleniyordu. Ayniyat 373, s. 145.
23
Takvim-i Vekayi, Defa 333.
158 OSMANLI TANZMAT'I ZERNDE RUMEN ETKisi*
Radu R. Florescu
eviren: M. Celil elebi
Trkologlar, son yllarda gneydou Avrupal Romantik milliyeti
tarihilecin kasten grmezden geldii bir konunun, Balkan toplumlar
ve kurumlar zerindeki Osmanl etkisinin nemi zerinde duruyor.
Romanya'da ada dnrler bu konuya pek eilmediler. nsan, stanbul'daki arivlerin artk eriilebilir olmasna ramen Osmanl zerine zellikle de 19. yzyl zerine alanlarn olmamasna aryor.
nemli Trkiye uzmanlar, Prof. Decei, Guboglu ve Mehmet almalarn, kllanyla Trklere direnen Romanyal prenslerin, -Kazkl
Vlad gibi- Byk Steveh ve Dracula'nn kahramanlk dnemlerinin
balangc zerinde younlatrmlardr.
Burada riske girerek unu sylemeliyim1
: 19. yzyl boyunca
Fransa'nn, Rusya'nn ve hatta Byk Britanya'nn Romanya zerindeki etkileri hakknda pek ok ey yazlm olsa da, teknik olarak Romanya'nn hkmran olan Osmanl mparatorluu ile balarn ciddi
analiz konusu yaplmamas inanlr gibi deil. Bu konuda alan tek
saygn dnr adam G. G. Florescu, ama o da konuyu iki ayr devletin arasndaki diplomatik ilikiler olarak ele alarak olayn zn karyor2.
Bu makale "The Roman Impact Upon the Otoman Tanzimat", Gneydou Avrupa
Aratrmalar Dergisi, (1977- 1978), ss. 227- 238'den alnmtr.

1
rnein. Aurel Deccei, "Tratatal de Pace-Culhame- Incheiat Intre Sultanul Mehmet
II'si Stefan eel Mare, la 1479" Revista Istorica Romana I, 4, 1945, s.465-494; Mihail
Gubolu ve Mustafa Mehmet, Cronici Turcesti privind Tarile Romena, Bucharest, 1966. lk
ciltte 15. yzyldan 17. yzyla kadar Romanya topraklarnda Trk varlndan sz edilir.
2
G. G. Florescu "Gonstantinapol", Representattale Dip/omatice ale Romanie, c. I,
1859-1917, Bkre, 1957. Aynca bkz. G. G. Florescu, "L'Aspect Juridique des khatt-i
cherifs. Contribution' a l'Etde des Relations de I'Empire Ottoman avec !es
Principautes Roumaines", Studia er Acta Orientalia, Bkre, 1958, s.l27-l28; "Some
Aspects of the Struggle for the Formation of the Modem South Eastem European
States: Romanien Turkish Relations", Revue des Etudes du Sud-Est Europeen, 2, no l'2, Ocak-Haziran 1964 s. 187-214; "Nicolae Balcescu et la Porte Ottomane,
Contribution a l'Etde des Relations entre !es Pays Roumaines et l'Empire Ottoman",
Studia Acta et Orientalia, 4, 1962, s. 45-67.
159 Radu R. Florescu
zorluun byk ksm Rumen ta~hilerin Trk meslektalarnn
aksine, Bodan ve Eflak prensliklerinde yerli prensierin hkm srmeye devam etmesinin, yerli idarenin, yerli Boyar snfnn ve zerk
kilisenin rnek tekil ettii de facto bir zerklikten faydaland (18.
yzyldaki Yunan hakimiyeti istisna edilebilir) nclnden yola kmalarndan kaynaklanyor. Eyaletlerin ticari anlamalar imzalama ve
stanbul'a diplomatik temsilciler gnderme haklar vard3 . iddiaya
gre 15. yzylda Eflak'la imzalanm bu belirsiz kapitlasyonlarn bir
baka maddesine gre, Trklerin Romanya'ya yerleme izni yoktu.
Her ne kadar hara verilse de ve stanbul' da resmi bir tayin olsa da,
gl prensierin iktidara gelmesi, eyaletlerin sadakatini asgariye indiriyordu. Trk meslektalarnn bu olgularla ilgili yorumu biraz farkl:
Onlara gre Sultan Eflak-Bodan' paalk statsne indirmemeyi
semiti nk bu eyaJetleri rakip imparatorluklarla arasnda tampon
devletler olarak kullanmay tercih ediyordu.
Trkler tarafndan kabul edilen hkmdarlk [ sovereignry] kavram
ile Romanyallar tarafndan dikkatsiz bir ilgiyle zerinde durulan Sultan' n hkmranl [ suzerainry] ifadesinden doan bu kastl anlamazlk ve karklk, tarihsel aratrmalar, bununla balantl .bir Osmanl i sorunun mu yoksa iki ayr devlet arasnda diplomatik ilikileri mi tartyor olduumuz polemiinden daha ileri gtrmedi.
Trk tarihi konusunda uzman deilim ama Tanzimat ncesi ve
Tanzimat dnemlerini, kimi Osmanl Batllatrmaclarnn devleti
modemletirerek ve anayasal reform fikriyle oynayarak mparatorluu
tmyle dalmaktan kurtarmaya ynelik ciddi bir giriim olarak tanmlamam kimseyi artmaz. Bu aba geni anlamda Romanyallarn
tarihi asndan anlaml mdr? V eya Rumen Eya! etlerinin deneyimi
Tanzimatlarn ideolojik geliimi ve felsefelerinin uygulanmas ile bir
ekilde balantl mdr?
Birka yl nce Oxford'daki St. Anthony College' e, Byk Petro
dneminde Rus-Rumen ilikileri zerine bir makale vermi ve Rus askerleri Badan'n bakenti Jassy'ye iskarnbil oyunlarn ve Bat danslarn getirmiseler de, Petro dneminin en eski Batllamaclarndan
bazlarnn, aslnda Romanyal olduunu syleyerek Rusya tarihi al-

an meslektalarm artmtm. Bunlar arasnda Rusya'nn ilk Rnesans usul ansiklopedisti Prens Dimitrie Cantemir, ilk modem airi
Antioch Cantemir, ilk feministi Maria Cantemir ve Sibirya'nn kefnin ilk gerek corafyac ve haritacs, in'in Sibirya zerindeki teh3
stanbul'daki Romanya Prensliklerinin temsilcilikleri iin kullanlan "capuchehaia" kavram "kap" anlamndaki "Capu"dan (Osmanl Kap's) kaynaklanmtr. Farsa bir szck olan "ched"den meydana gelen " chehaio" szc ev anlamndadr ve "huda" sahip
anlamnda kullanlr. eitli anlam deiikliklerine urayan "capuchehaia" kapitlasyonlarn belirledii hkmran-vassal ilikisi balamnda Prensiikierin " bykelileri" veya
"maslahatgzan" anlamna gelmektedir. Representanstele Diplomatice, s. 56, dipnot 9.
160 Osmanl Tanzimat' zerinde Rumen Etkisi
didini kefeden Spathar Nicolae Milescu da vard4
. Bu beni Romanyal Batllamaclarn, Petro ncesi dnemde Bat Aydnlanmasnn
byk lde iinde bulunduklan sonucuna deil, Batllamay
Rusya'ya getirmekte arasarroller oynad:klannn aikar olduu sonucuna ulatrd. Rusya .szc Trkiye szc ile, 17. yzyl da 19.
yzylla deitirilirse; bu znde benim bu makalede gelitirmeye altm konuyu ortaya kartr.
ok aikar olarak grlen bir noktadan balamak istiyorum: ok
eletirilen 18. yzyldaki Yunan ynetimi srasnda, iki Rumen eyaletinde de Fanariot kurumlan Bat'ya yann bir pencere aarak, tam
sindinlemeyen Aydnlanma fikirleri ithal etti. Soutso'lar ve
Mavrocordato'lar ocuklanna Montesquieu'nn gler aynm kuramma gre zel dersler verdirmenin moda olduunu dndler ve
onlara 'Bonjourist'ler olarak yaftalanmalanna yetecek kadar Franszca
dayattlar. Az sayda Fanariot, serflerin zgrletirilmesine ve yasal
reformlara inand5 . ok daha fazlas, gvenlerinin ktye kullanldna ikna olduklannda, sulanmadan nce Paris'e kaarak kozmopolit yaknlanyla beraber daha iyi gnlerin gelmesini beklediler.
Frankomanya yalnzca Fanariot'lan deil onlarla evlilik balan kurmu Rumen Boyar snfn da etkiledi. 1756 Bkre'inin entelektelleri arasnda, bir yzyl sonrasnn Tanzimatlarndan daha ok kii
Franszca dnyor ve konuuyordu ve elimizde istatiksel bilgi olmasa da Sorbonneve College de France'a kaytl Rumen renciler
Trklerden fazlayd6
ster lml bir aydnlanma klnda olsun ister devrimin zgrlk,
eitlik ve kardelik idealleri olsun, Fransz fikirlerinin Romanya'ya
nfuzu, bunlarn ulusal bamszlk, anayasal hkmet ve toplumsal
reformu hedefleyen farkl siyasi programlar haline dnmesi bu makalede yer veremeyeceimiz kadar geni bir konudur.
phesiz Tanzimat olmayan bir reformcu olarak Sultan II.
Mahmud, 1821-22'deki devrimci kriz srasnda Rumen topraklannda
4
Dimitrie Cantemir ile ilgili en iyi eski alma: I Minea, Despre Dimitrie Cantemir,
Iasi,1962. Aynca daha yeni olarak bkz. P. P. Panaitescu, Dimitrie Cantemir. Viota si
Opera, Bkre 1958. Spathar Nicolae Milescu ile ilgili olarak bkz., "Despre 1egaturile
lui Nicolae Milescu Spatharul cu Rusia", Studii, nr.4 Ekin/Aralk 1950 ss.IB-120.
Maria Cantemir hakknda Lucia Bors'un yapt heyecan verici ama biraz romantik bir

biyografi almas vaJ. (Maria Cantemir, Bkre, 1940).


"Fenerli", Osmanl devletince Romanya'ya Prens olarak atanan Fenerli Rumiara atfen
(.n.). . ..
5
Baz tarihiler Prens N Mavrogheni gibi Fanariot'lann "demokratik eilimleri"nden
bahsederler veya Prens Alexander Ysilanti'ye yasalan sistematie balad iin bir
eit Fransz St. Louis gzyle bakarlar. Alexander Mavrocordat R. W. Seton-Watson
tarafndan kyl zgrlemesinin ncs olarak adlandnlr. R. W. Seton-Watson, A
History ofRoumanians, Cambridge, 1934, s. 143. Aynca bkz. Radu R. Florescu "The
Fanariot Regime in the Danubian Principalities", Balkan Studies, 1969.
161 Radu R. Florescu
reform sorunuyla kar karya geldi. Yunanl prensler, Bodan'da
patlak veren Hetairist ayaklanmaya kanarak, kendilerine 1711 'den
beri duyulan gveni kaybettiler. Yunan devriminin baanszl ve
yzyllarn "Bizansizm" deneyimiyi e, 1822 'de stanbul' a gelen EflakBodan Boyar delegasyonlan, Rumenierin ounun "Yunan gdmnde" olmadn ve yerel kar devrimin sadece Fanariotlann suiistimallerine ynelik olduunu sylediler. Prensiikierin tm arzusu, lkenin geleneksel zerkliine ve Sultan'a sadakate dayal status quo
ante 'nin yeniden inasyd. Bundan sonraki gelimelerden en olaanst olan, Sultan II. Mahmud eski muhafazakar Boyariann temsilcilerini grmezden gelerek, anayasal bir hkUmet kurmak stelen radikal orta snf carbonarilerin taleplerine cevap vermesi oldu . 1822
Anayasas'n onaylayarak, tpk Rusya'da anayasa yokken Finler'e ve
Lehler' e birer anayasa baleden I. Alexander gibi, II. Mahmud kendisini st rtl bir ekilde, mparatorluunun Rumen ksmnn anayasal imparatoru ilan etti. Bu, Milos Obrenovic'in despotik eilimlerinin, Srp Anayasas'nn benzeri yorumlarn engellemesi nedeniyle,
Avrupa Trkiye'sindeki tek rnekti.
Bylesi balanglar, her iki Rumen eyaletinde de 1831 'de
Reglement Organique'in yrrle girmesiyle hzland. Bu mehur
belgenin uygulanmasna ilikin tartmalara Trkler'in katlm ph'esiz azd, nk ncl tartmalarn ou St. Petersburg'daki Rus-Rumen Komisyonu'nda gerekleiyordu. Meru hkmran olarak Sultan
Mahmud gelimelerden haberdar ediliyor ve son tahlilde anayasay
onun onaylamas gerekiyordu. Buras yalnzca bir anayasa olm,.p,
ayn zamanda Petro'nun Rusya'daki reformlanndan daha ok yenilik
getiren idari, adli ve eitimsel adan bir btn olan Reglement'n erdemlerini -gler aynm, ounluk ynetimi, memurlarn yeniden saym, liyakate gre terfi, habeas corpus, eitim sistemi, ulusal milis
kuwetleri, tbbi rgtlenme, idari reform, v .s ...
7
- vmenin yeri deil.
Aslnda, 1876 tarihli Tanzimat Anayasas'nn pek ok maddesi,
1831 'den beri Tuna Prenslikleri 'nde mevcuttu. Rus prokonsl otoritelerinin kendilerinin balettii zgrlkleri, ksa zamanda farkl
bahanelerle geri alm ve Trk hkmranln lafzi dzeye indirgemi
olmalan o kadar da nemli deil.
Vurgulanmas gereken bir olgu da, 1830'lar ve 40'lar boyunca
yurtiinde ve yurtdnda biimlenmi olan bir hareket olan 1848 Ru-

men Devrimi nderlerinin, Trk otoritelerinin iyi niyetli tavrlaoyla


6
1822 "Anayasaclar" iin bkz. D.V.Barnoschi, Oringenele Democratei Romane:
Carvunarii, Jassy, 1922.
7
F1orescu, The Strnggle Against Russia, s. 138.
162 Osmanl Tanzimat' zerinde Rumen Etkisi
ar'n temsilcilerinin izledikleri baskc ve diktatrce politikalar arasnda, daima bir aynm yapm olmalandr8
Gelecekteki reformlann ncl olan reformlar, Sultan Abdlmecid'in emriyle 1839'da: Gulharie Bahesi'nde yrrle konuldu.
Bu olay, bir anlamda Tanzimat dneminin aln haber veriyor ve
Trk hkUmetinin ilerleme ve adalet yanls olduu grn
glendiriyordu. Tanzimat'n byk lde yaratcs olan ve Romanya'y iyi bildiini dnen Reit Paa, bir iyi niyet ilanyla
Tuna'da ve baka yerlerde Trk iktidann yeniden glendirilebilecei
zannetmi olabilir. Bir "Osmanlc" olsa da "Trk milliyetisi'
9
deildi. Rumen kltrel milliyetiliinin nemli bir siyasi gce dnmesini anlayabilmi deildi. Rumenler artk siyasi eitlik ve vatandalk haklanyla ilgilenmiyorlard. Milliyetilii anlamadndan, 'Byk
Romanya Program'lann -tam bamszl ve Transilvanya dahil tm
Rumence konuanlan lkeler yeniden birletirmeyi isteyen- srekli
yayan lon Bratianu'nun nderliindeki mstakbel 48'ilerin ateli radikal kanadna sempati duyamazd.
Radikallere ek olarak, Bkre'teki 1848 Devrimi'nin ndediini
ele alacak olan, I. Eliade Radulescu, lon Ghica ve Golescu kardeler
tarafndan ynetilen ok daha geni lmllar grubu vard. Onlann gznde, devrim daha ok gya koruyucu lke olan ama srekli
Reglement Organique'e tecavz eden Rusya'nn suiistimallerine ynelikti. Mays 'ta Rus taraftan idare asiler tarafndan devrildiinde, yeni
kurulan cumhuriyetin nderleri, Trklerin hassasiyetlerinden doan
rahatszlklann gidermek iin ellerinden geleni yaptlar. Daima bir
Trk dostu olanIon Ghica, uzlatnc bir grevle stanbul'a yolland10
Bkre'te, Sultan' ilerleme ve adil hkUmet fikirleriyle badatrmak
iin gereken her ey yapld. Reid'in yakn arkada olan stanbul'daki ngiliz Bykelisi Stratford Canning, Sultan'a aydnlanma
alayclnda ar'n nne gemesini nerdi . Trk elisi Sleyman, Temmuz'da Eflak'n bakentine ulap, yeni bir isimle devrimci
hkUmeti tandnda, bir zgrletirici olarak kutland ve selamland2. Sultan'n himayesinde liberal bir anayasaya ve toplumsal re8
Radu R. Florescu, "British Reactions to the Russian Regime in the Danubian
Principalities", Journal of Central European Affairs, Vol XXII, 1962.
9
Davison, Reform in,tle Ottoman Empire, s.96 .
10
C. Canzanisteanu, Dan Berindei, Marin Florescu, Vasile Niculae Revolutia Romana
din 1848, Bkre 1969, s. 243.

11
Statford Canning'den Palmerston'a, 19 Temmuz 1848, (F.0.78) 733.
12
Sleyman'n Bkre grevi, Stratford'un kendisinin de kabul ettii gibi zordu: Avrupa kamuoyunu hesaba katmal ve Osmanl mparatorluu'nun karlann devrimci
dalgann karsnda korumalyd. Eer mmkn olursa iddet kullanmndan kanmal
ve yine de baarl bir ayaklanmay itaate evirmeliydi. Boyariar dn vermeye ve
halk hayal knkhklan yaamaya raz etmeliydi. Statford Canning'den Palmerston'a,
163 Radu R. Florescu
form programna sahip bir Romanya Cumhuriyeti. Kim daha iyisini
dnebilir ki? Bu daha nce ilan edilen lml 1 822 Carbonarizmi ile
Reglement Organique'in Montesqieu tipi anayasaclnn evliliini
ok ayordu.
Osmanlcl, Rumen milliyetilii ve liberalizminin ikili gcyle
balama topyasnn, Kossouth 'un Macar Devrimi 'nin Habsburg mparatorluu'nun yaamn tehdit ettii Orta Avrupa'daki karklklar
yznden, uztin srmesi mmkn deildi. O ana kadar Batdaki anayasal hareketi destekiemi olan Lord Palmerstone, Orta Avrupa'daki
istikrarn Habsburg mparatorluu'nun sa kalmasn gerektirdiini
fark etti
13
. Bu yzden Rusya'nn Transilvanya'ya girerek Macar ayaklanmasn bastnnasna gz yumdu. Trkleri baskc Rusya'yla ibirlii yapmaktan vazgeinneye alan Stratford Canning'in nerilerine
ramen, lojistik durum Sultan'a seenek brakmyordu. Rus birlikleri
Transilvanya'ya giderken Eflak'tan da geerek iki isyan birden bastrdlar. Sultan, Rumen devrimcilere sahip kmamakla suland. Bu
kafa kartnc olaya dlen ironik ve trajik dipnot udur: 1848'te
Tuna'daki tek kanl olay, devrimin son gnlerinde Bkre'in eteklerinde Rumen ve Trk askerlerinin atmas oldu
14

Olas bir Rum en-Trk anlamasnn baarszlna ramen, lkelerinden kamak zorunda kalan pek ok 1848'cinin -rnein Eliade
Radulescu, Ion Ghica, hatta benim ailemin yeleri olan Florescu kardeler- Bat'ya srgne gitmekteuse Trk topran, stanbul ve
Bursa'y snak olarak semesini, iki lkenin lmllar arasndaki
olaanst iyi niyetin bir kant sayabiliriz. Bu arada Rumen srgnler
ya kiisel olarak ya da Le Courrier de Constantinople ve La Presse
d'Orient gibi gazetelerde yaynlanan makaleleri araclyla Tanzimat'n mstakbel devlet adamlaryla diyalogu srdrebiliyorlard.
Birka yl nce, Trk mparatorluunda dolaan, yalnzca Rumen
Prensliklerinde i reform meselesini deil ayn zamanda daha geni
olarak mparatorluun modemlemesi meselesini de ele alan ve bu
nderlerin her iki konuyla da ilgili olduunu gsteren, Rumenler tarafndan yazlm nemli makalelerin bir listesini yaptm15 Bu
19 Temmuz 1848, (F.0.78) 733. Aynca bkz. "Stratford Canning, Pa1merston ve 1848
Eflak Devrimi", Journal of Modern History, Vol. XXV, 1963.
13
F1orescu, The Struggle against Russia, ss. 212-213 ..

14
20 Ey1l'deki, bazen "Rumen tfaiyeciler Katliam" olarak anlan Trk-Rumen
silahl atmasnn bir Rumen versiyonu iin bkz. R. Crutzescu, Amintirile
Colonelului Lacusteanu, Bkre, 1935, ss. 167-169. Bu olay ngiliz Konsolosu
Colquhoun tarafndan "Bab- Ali'nin dirilen karlarnn lmcl bir hamlesi" olarak
tarif ediliyordu. Colquhoun'dan Stratford Carning'e, 28 Eyll 1848, F. O. 195, 321.
15
La Presse d'Orient'in Romanya ve Dou sorununa ilgisini Knm Sava'nn patlak
vermesi tetikledi. 4 Ocak 1855 tarihli bamakalede yle deniyor: "Les graves circonstances au milieu desquels l'avenir de l'Empire Ottoman et !es interets puissants
qui se rattachent a ses destines, necessitaient au jugement des hornn es !es plu eminent
164 Osmanl Tanzimat' zerinde Rumen Etldsi
makalelerin Reit'ler, Ali'ler ve Fuad'lar stnde etkisi olduu phe
gtrmez. Kimi Rumenler, zellikle Reid'in iyi bir arkada olanIon
Ghica (Samos beyi olduunda16), ilerlemeci fikirlerini uygulayabilecek konumlara geldiler. Bif'baka 1848 'ci, dikkatini Trk tannnn
modemletirilmesi zerinde younlatran Ion Ionescu de la Brad,
Gazette de Constantinople'deki makaleleriyle uzman sfat kazanarak,
kuramlarnn bir ksmn Dobruca 'da. Osmanl mparatorluu 'nun Tann Konseyi yesi ve daha sonra Teselya'da arkada Reid Paa'nn
mlklerinin idarecisi olarak uygulad 17 . Bkre'teki Iorga Enstits'nden meslektam Comelia Bodia'nn birka yl nce Revue de
Sud Est Europeen 'de kendisi hakknda bir makale yaynlad Moise
Nicoria gibi bakalan, bize yalnzca Tanzimat'n felsefesini kavramaya yarayan izienimler braktlar18 Baz 1848'ciler, kendi lkelerinin geleceini tartrken bile, Trklerle balantlann korunmasnda
srar ettiler. 1854 gibi ge bir tarihte bile, tannm bir kii olan
Dimitrie Bolintieanu, iki prensliin Sultan'n himayesi altnda birlemesini dnyor ve bylece Osmanlc federal zmn yolunu ayordu19. Bu Knm Sava'nn arifesinde Aa Tuna'nn nde gelenleri tarafndan kabul edilebilir bir forml olarak grlyordu. Trklerin yannda savaan bir Rumen lejyonundan bahsediyordu ve Eliade
Radiescu Bkre'te Trk kumandan mer Paa'nn yannda ksa bir
sre yer ald20. Avusturya igalinin acmasz gerekleri bile Rumen'lerin Trk dostluunu pek etkilemedi ve Trk otoriteleri de
de ce pays la publication d'un organe qui se consacre i l'etude serieuse de ces grands
problemes. Nous avons accepte non sans hesitation cette mission delicate. La Presse
d'Orient poursuit avec des elements nouveaux la publication de Courrier de Constantinople." [mparatorluun geleceinin iinde rpnd ciddi artlar ve onun yazgsyla
balantl gl karlar bu lkenin en deerli adamlannn bu byk sorunlann
incelenmesine adanacak bir yayn organn zorunlu klyor. Bu nazik grevi tereddtsz olmasa da kabul ettik. La Presse d'Orient yeni eler de katarak Courier de
Constantinople'un izini sryor.] Bundan sonra pek ok Rumen dergiye siyaset ve
idare alnndan teknik bilimsel alana uzanan eitli alanlarda ok sayda makale yazarak
katkda bulundular. La Press d 'Orient, 4 Ocak 1855.
16
Ion Ghica 1854'te Reid'in sranyla be yllna Samos Beyi oldu. Bir gymnasium kurma, yasalan siserne balama, seim reformu yapma, yollar ina etme (Bir Rumen mhendis,
A. Zane sorumluydu) vs. frsat buldu. Bu reformlar ona "Prens" unvann kazandrd ve
Ada tarihinde minnettarlkla anlyor. Ion Roman, /on Ghica, Opera, Bkre, 1967, s. 36.

17
Dan Badarau "Cu Privire la Activata tea lui Ion Ionescu de la Brandintre Anii 1848
1850. Calatoria Lui in Dobrogea si Dublul ei Scop Studia1 SisternuH de Ecconomie
Agrara din Aceasta Regiune" Studii, IX, 1956 Ekim-Kasm, s. 107-119. Aynca
Bkz.Ion Matci "Un Agronone Roumain dans L'Empire Ottoman Pendant les Annees
1849-59", 1932, Stitdia el Acta Orientalia, VII Bkre, 1968.
18
Comelia Bodea, "Les reflexions d'un Roumain sur I'epoque du Tanzimat en
Turquie", Revue Historique du sud Est Europeen 4-6 XIV, Nisan-Haziran 1937
19
/storia Rominiei, Bkre 1964 c. IV., s. 242.
20
Trk saflanndaki tek srgn mer Paa'nn yanndaki Eliade'ydi. Ama Avusturya
otoriteleri lkede kalmasna izin vermediler. Istoria Romimei, idem.
165 Radu R. Florescu
Avustuya otoriteleri tarafndan sktnlan Rumen bozgunculan koruyabildikleri kadar korudulal.
Krm Sava'nn bitmesi, byk lde Batl mttefikler tarafndan dikte edilen22
1856 Hatt- Hfmayun'un ilanyla Tanzimat'n ikinci
dnemini at. Eer "Kk Romanya Program"n (Sultan'n hkmranl altnda Eflak ve Badan'n birlemesi) benimseyerek "Osmanlclk" "Romanyaclk"la evlendirme frsat hala olsayd bile, bu frsat Tanzimatlann Prens Alexander Ion Cuza'nn kararl muhalefetiyle pe atld. Bu muhalefeti anlamlandrmak zor nk 1848'in aksine olayiann geliimini etkileyen zorlayc uluslararas koullar
yoktu. Gerekten de 1859'tan sonra hala Rumen anayasal geliiminin
etkisi altndaki Tanzimatlarla, Romanya'nn milliyeti nderleri arasnda giderek byyen bir uurum olutu ve bu uurumun almas giderek daha zor hale geldi. Hkmdarln enkaznn altna snan
Osmanl hkUmeti bo laflara itibar etti ve devekuu gibi kafasn
kuma gmd. Cuza'nn ikili seiminin ve ulusal bayran tannmasna,
pasaport ve madalya kanlmasna ve ulusal banka kurulmasna kar
muhalefet yrtt
23
Aynca Elizabeth zamannda tannm olan eyaletn ticaret anlamalan imzalama hakkna kar kyor ve 1838'deki
Balta Liman Ticaret Anlamas 'n yeniden onaylyordu. ou Bat
bakentindeki d temsilcilikleri, 1862 Londra Puan'nda bir Romanya
pavyonu kurma hakkla, Cuza'nn Birleik Prenslikleri ismi dnda
her adan bamszd 4

Amour propre'u ne kadar incinmi olursa olsun, Sultan


Abdlmecid, Cuza'y 1860 ve 61 'de iki kere nazike kabul etti
25
.
Cuza'nn stanbul'daki temsilcileri Costache Negri ve Bordenau ile
Ali Paa, Servet Efendi, Mehmet Rt ve yeni sultan Abdlaziz arasndaki ilikiler yalnzca dzgn deil, ayn zamanda samimiydi. Rumenler, anayasal hkUmet denetimleri sayesinde sklkla nerilerde

21
mer'in eski bir Avusturya tebaas olmas ilikileri daha da germi olabilir.
Florescu, The Struggle Againist Russia, s. 234.
22
"Batl mttefikler tarafndan dikte edilen" sz biraz abartl olabilir. Davison, Reform in the Ottoman Empire, s. 54.
23
Representantele Diplomatice, s.82-83.
24
Bir Rumen lkesinin imzalad ilk ticaret anlamas 1588'de Bodanl Topa! Peter
ve stanbul'daki ngiliz temsilcisi William Harebome arasnda imzaland. Topa! Peter
Murat III' e hara veriyorduysa da byle bir anlama imzalamaya aka yetkisi vard.
Nicolae Orga, A History of Angio-Romanian Relations, Bkre, 1931, s. 10.
ngiliz yaync David Urquehart Balta Liman Anlamas'nn ticari maddelerinin
Prensiikiere uygulanp uygulanamayacann tartld sralarda bu gr savunmutur. David Urquehart, Mystery of Danube, London, 1 851, s. 19.
zzet-i nefs (.n.).
25
Constantin C. Giurescu, Viata si opera lui Cuza Voda, Bkre, 1996, s.ll2. lk
ziyaretinden dnnde Cuza bu ziyaretini yalnzca bir 'nezaket ziyaret'i olarak nitelendirmitir. Dipnot I, s. 12.
166 Osmanl Tanzimat' zerinde Rumen Etkisi
bulunabilecek konumda oluyorlard. Bu iddiay daha da glendirebilirim. Trklerin anayasa almalan ile megul olduklan bir zamanda,
Cuza'nn liberalizmi ve t().Qlumsal refoJ1!llan aratnlmay hak eden
ilgin bir durum oluturuyordi. Daha sonra Osmanl' da da sorun
oluturacak konularla ilgifolmalan nedeniyle, Cuza'nun reformlanndan zellikle ikisi Tanzimatlann ilgisini ekiyordu. Biri Cuza'nn
Yunanllam bal manastrlann toprak-d [extraterritoria[j statsn
yok etmeye ynelik baanl giriimiydi. Trkler doal olarak protesto
ettiler ama modernleme srecinin bir paras olarak Yunan hiyerarisinin uygulad tekel durdurolmal ve zlmeliydi
26
tekisi ise Osmanl imparatorluu'nun da muzdarip olduu bir sorun yani Cuza'nn
lkesini, Bat konsolosluklannn toprak-d suiistimallerinden kurtarma sorunuydu27

1866'da Cuza'nn hkUmeti bir darbeyle devrildiinde, sorumlu


olan baz Tanzimatlann, hala Rumen milliyetilii ile Osmanl anayasalclnn uzlaabileceini dnmeleri olaanst bir iyimserlikti.
1871 'de bile hala, 1867'de Romanya'ya askeri ve d politika konulan
dnda tannan Avusturya-Macaristan'n ausgleich' benzeri bir
zerkliin, bir tr Alman konfederasyonu haline getirilmesinden oluan bir ynetim eklini kapsayan ngiliz-Trk plan vard28 .
Cuza'y kovma hareketi elbette kank bir meseleydi -dier etkenler bir yana Rumen Prens'in tanmsal ve toplumsal reformlan ok fazla
kiiyi rahatsz etmiti- ama Ian Bratianu'nun Bat'da baka bir hkmdar araynn sebeplerinden biri de Trkiye'ye olan bamlln
son izlerini silebilecek saygn bir hkmdar ailesi bulmakt. Bir

Hohenzollern'in Sultan'n tahtnn ayakucunda uzun sre oturmas


pek mmkn gzkmyordu.
Beklendii gibi Carol von Hohenzollern-Sigmaringen bo olan
prenslik taht iin aday gsterildiinde, Trkler kar ktlar ve hatta
bir ara askeri mdahale tehditleri savurdular. Ama sonunda onay geldiinde Sultan Abdlaziz, Prusya Kral 'nn kuzenini dengi kabul ederek, yanna oturttu29
Carol'un stanbul'daki temsilcisi A. Golescu'nun
raporlann Cuza'nn temsilcilerinin raporlann incelediim kadar dikkatle incelemedim; ama nceden var olan sorunlarla ilgili karlkl
protestolar devam etti. Yine de Trkler yeni Belika'y rnek alan
26
Davison, Refonn in the Ottoman Empire, s. 126.
27
Prensliklerde kapitlasyon rejiminin suiistimalleri iin baknz Florescu, The
Struggle Against Russia, s. i 8-:-63.
Uzlama (.n.)
28
Davison, Refonn in the Ottoman Empire, s. 290.
29
"Sultan onu [Charles'] karlamak iin odasnn kapsna kadar geldi. Sultan'n
oturaca sofr~n hemen yanna Prens iin bir sandalye yerletirilmiti, ama onu kiharca kenara itti ve bylece Prens Hkmrannn yanna oturdu." Sidney Whiteman,
Reminiscences of the KingofRoumania, New York, 1899, s. 43.
167 Radu R. Florescu
anayasaya ve Rumen ordusunun iyiletirilmesine ilgi gsterdiler ve
demiryolu inasn ok nemseyen Prusyal Prens'in etkinlii ve hasiretine hayran kaldlar30. 1876 Anayasas'nn ilan edilmesinin arifesinde Tanzimat'n daha nceki dnemlerinde olduu gibi La
Turquie'nin editr Bordenau ve eski 1848'i Gregory Ganescu gibi
Rumenler youn bir ekilde imparatorluk iin uygun bir anayasal zm retmeye altlar31
Bolintieanu'nun aksine bu adamlar artk lkelerini Trkiye'ye balayan federal zmler dnmyorlard, onlann dndkleri zmler imparatorluk dnda yer alan Romanya
iindi. Romanya'nn karlan asndan yrngeleri soydalann Kutzo Ulahlan, Makedonya Ulahlan ve hala Osmanl mparatorluunun bir parasn oluturanTuna Vilayeti'nde yaayan Rumenler- kapk k d b.. .. d 32
sayaca a ar uyuyor u .
1876 Tanzimat Anayasas'nn on dokuzuncu yzyl sonlanndaki
en etin Balkan krizlerinden biri hala srerken kabul edilmesinin ansszlk olduu sylenebilir. Ama en elverisiz koullarda bile Trk
devlet adamlan Romanya'y "Osmanl mparatorluu'nun kopartlamaz bir paras olan ayncalkl bir eyalet" olarak tarif etmekte inat ettiler. Bu kamuoyunu fkelendirmekle kalmad, Trkiye'ye kar husumetin patlamasn ve ulusal bamszln ilann hzlandrmakta
barda taran son damla oldu33
.
Tanzimat dnemi srasndaki Osmanl ilikilerinin bu ksa ama

karmak incelemesinden ne sonu karabiliriz?


zerinde durmak istediim ilk nokta bu makalede ok ak olarak
gzkyor. Tarih her iki taraf tarafndan ne kadar arptlsa da, bugn
yaayan Rumen ve Trkler arasndaki olaanst iyi niyet her zaman
iin varln korumu gzkyor. stanbul 'u kiisel ltiraslan iin bir
hile olarak kullanan prens ve boyarlardan deil, en eski baiann kurulmasndan beri, Sultan'a en sonunda tm yanllan dzeltecek
uzaktaki bir baba gzyle bakan kyllerden bahsediyorum. Romanya'nn en mehur tarihisi Nicolas Iorga, abartl olsa da arpc
bulduum, iinde gerein bir parasn olsun banndran bir yorumda
bulunur ve yoksullann grnte hep hakl olduu bir "Osmanl Demokrasisi"nden bahseder. yi niyet okluu dnldnde, bana
yle geliyor ki Tanzimatlar iki Tuna eyaletine Trk imparatorluunu
bir Gney Dou Avrupa Birleik Devletine dntrecek bir forml
30
Davison, Reform in the Ottoman Empire, s. 194.
31
Ganescu ve Jules Hansen'le ilgili olarak bkz. Les Coulisses de la Diplomatie, Paris,
1880, s. 319. La Turquie Tanzimatlann grlerine yakn duruyordu. Davison, Reform in the Ottoman Empire, s. 202.
32
dem, s. 151.
33
Representatele Diplamatice s. 93-94. Yine de Saffet Paa'nn Sultan'n hibir zaman
Romanya'nn anlamalardan gelen statsn deitirmek niyetine girmediini ilan ettii vurgulanmal.
168 Osmanl Tanzimat' zerinde Rumen Etkisi
sunmayarak hakiki bir frsat kardlar -tpk Byk Avusturya Birleik Devleti'nin yalnzca tamamen topik bir hayal olarak bir tarafa
atlamayaca gibi. Gerektende Habsburg mparatorluu'nun etnik
aznlklannn Kaisertreu duygulanyla Balkan halklannn Osmanlc
sadakatleri arasnda belirgin benzerlikler vardr. Geriye ynelik bir
soru sorulabilir ve bundan daha nce st kapal olarak bahsettim.
Rumen problemine politik adan uygulanabilir bir "Osmanlc" zm ne zamana kadar getirilebilirdi? Benim cevabm ayet 1871 'de
nerilen federalist zm nerisi, 1848'te gndeme getirilseydi, Rumen lmllann stne adayacann dnlebilecei. Cuza'nn ifte
seimine verilecek benzeri bir destein de ayn sonucu dourabileceini ima etmi olsam da, 1859 daha imdiden ok geti: ulusal bamszla ynelen gler ok mesafe kat etmiti. Habsburglann durumunda olduu gibi -bunu sylerken mparator Karl'n Birinci Dnya
Sava'nn son gnlerindeki son dakika tavizlerini dnyorum: trop
peu et surtout trop tard.
Balnn bu konuda aklayc olacan mit ederek, belki de bu
makalenin daha mnasip bir yn Tanzimat ideolojisinin biimlenmesinde Rumen etkisinin lsdr diyorum. Sorun kukusuz daha
uzunlamasna incelenmeyi hak ediyor. Trklerden en az yzyl ilerde
olan Rumen batllama deneyiminin -modem hkmet ve idare sanatnda bile birka on yl ndeydi- Fanariot dneminden 1866'da Belika Anayasas 'nn uygulanmasna kadar nemli bir deney okulu sa-

ladn ne sreceim. Hem gayri-Rumen hem de gayri-Trk bir bak asndan, Trklerin bu eyaletlerin zerk devletler olarak yaamasna izin vermesinin sebebinin Habsburg emperyalizmiyle aralannda
bir politik boluk brakmak deil, tam tersine -Byk Petro'dan alntlamak gerekirse- Sultan' n Bat 'ya bir "ak pencere" tutmay faydal
bulmasyd.
1831 'de Reglement Organique yrrle girmesinden sonra mstakbel Tanzimatlann modem hkmeti ibanda grmek iin ngiltere veya Fransa'ya gitmelerine gerek kalmad -tek yapmalan gereken
toplumsal ve ekonomik artiann Bat'dan ok daha yakn olduu Bkre ve Jassy'yi ziyaret etmekti. Tanzimat devlet adamlannn Rumen
laboratuar deneyini hangi lde incelerlikleri ak deil, ama pek ok
Tanzimat Rumen meseleleriyle ilgiliydi ve Reit "ktidara Romanya
sorunu yznden~ geldi ve Romanya sorunu yznden iktidardan
dt"34
Geerken 1865'te Trk adli konseyi reform edildiinde al, .
ok az ve bilhassa ok ge. (.n.).
34
"Reit iktidardan 31 Temmuz 1857'de, kendini ayn zamanda iktidara getiren Rumen sorunu yznden dt." Davison, Reform in the Ottoman Empire, s. 82.
169 Radu R. Florescu
d ismin Rumen Anayasas'nn ismiyle ayn olduunu (Reglement
Organique) not etmek ilgin
35

Bu ibirliinin bir baka yn farkl derecelerde Trkiye'yi inceleyen ve Trkiye'nin reformcu hareketinin saflannda yer alan pek ok
Rumen siyasi ahsiyeti ve teknokrat: bir ka isim saymak gerekirse
Ion Ghica, Ionescu de la Brad, Costache Negri, Bordenau ve
Constantin Ganescu. Her birinin nasl bir rol oynad konusu, hala tarihiler tarafndan aratnlmay bekliyor. Ama onlan Rusya batllamasnn ilk dnemlerindeki havarileri Cantemir ve Milescu'larla karlatrmak btnyle uygunsuz olmaz. En azndan onlara TANZMA TI sfatn ok grmemeliyiz.
35
Buradaki 36 no. 'lu dipnot metinde yok.
170 TANZiMAT' A YEN BiR BAKl: KUDS ViLAYET
Haim Gerher
eviren: Hakan Kaynar
Birok akademisyenin 19. yzyl Osmanl reformlanna ilikin gr olumsuzdur. Akademisyenlerin ou reformlarn fayda salayacak herhangi nemli bir deiiklii salamay baaramad sonucuna
ulamtr. 1839 ile 1856 Fermanlannda ve 1876 Anayasas'nda bulunan yksek ideallerin l birer belge olarak kaldna inanlr. Tanzimat adamlannn bu amalan genellikle gnlsz sultanlar, yozlam
brokrasi ve bencil yerel sekinlerden gelen direnle hkmsz klnmtr. Ayn zamanda kimi gzlemciler de bu reformlarn yapt baz
etkilere ierler. rnein eski siyasi kurumlar kaldrlyorken yerine
eskilerden bamsz olarak varln srdrebilecek hibir eyin ko-

nulmamasna zlrler. Karakteristik bir Osmanl kart yorum Tanzimat liderlerinin amalannn aksine reformlarn baya ve gln sonular dourduunu iddia eder. yle ki, eski Osmanl brokratnn yerini alan yan Batl yarl Doulu bu brokratlar, iki kltrle de alanmam ama giysileri ve davranlan bu ikisinin bir karm olan,
her eyden nce ok az cret ald iin agzl ve rvete dayanksz
insanlardr1
Bu makalenin amac, tamamyla yanl olmayan ama bununla birlikte nemli noktalan gzden karan bu fotorafn da gsterdii gibi,
Osmanl brokratik yapsnda meydana gelen nemli deiimleri tasvir etmektir. Bu makalede sadece Osmanl brokrasisi ile ilgilenileceinin alt izilmelidir. 19. yzylda hayatn dier ynleri de ele alnm
olsayd, elle tutulur bir deiimin ortaya ktn gstermek muhtemelen daha kolay olacakt. Ama o zaman d-a yabanc glerin nfuzu ve
benzerleri gibi, eitli deiimleri farkl nedenlere atfetmek metodolajik
bir problem olacakt. Sadece Osmanl brokrasisinin kendisini ele alan
almalarla harici faktrlerin muhtemelen dahili basky harekete geirdii pekiila iddia edilebilir. Fakat aada zedenecek olan bu deimelerden ou kesinlikle Tanzimat hareketinin kendi bana rettikleridir.
1
Bu grlerin bazlan Bemard Lewis'den iktihas edilmitir. B. Lewis, The Emergence of Modern Turkey, Londra, 1961, s. 128.
171 Haim Gerher
Bu alma hemen hemen reform hareketinin sonu olan 20. yzyl
balannda Kuds 'te Osmanl idaresini aynntl bir ekilde tasvir etme
abasnda olan nceki bir almann doal sonucudur
2
Bu ilk
almann en nemli kayna srail Devlet Arivlerindeki kk ama
deerli Osmanl ariviydi3 Bu arivin nemli bir ksm, 20. yzyl banda yldan fazla bir sreye yaylan Kuds idare meclisinin tutanaklanndan oluuyor. Bu yap muhtemelen Tanzimat dneminin
4
en
nemli reformlanndan biriydi. Haftada birok kez toplanr ve vilayet
eraf tarafndan gndeme tanan her eyi tartrd. lk almada ortaya kan manzarayla Tanzimat balangcndaki (kabaca 19. yzyln
ilk yansnda) Filistin'in Osmanl brokrasisini karlatrmak ok
daha aklayc olacaktr5

19. yzylda Osmanl hkmetinin Filistin'deki en nemli baans


kamu gvenliini salamada kaydettii tatminkar ilerlemedir. Bunun
yokluu aktr ki bir nceki dnemdeki geriteyiin en nemli nedenidir. Corafi manada lke, ky ovalan ve dalk alanlar olmak zere
kabaca ikiye aynlr. Ky blgeleri yerleim iin sahip olduklan potansiyelle dalk alanlan oktan geride brakm olsa da, Osmanl Filistini'ndeki ok nceki durum; dalar ok daha kalabalkken bu ovalanu neredeyse insansz olmasyd{ Kesinlikle bu durum kamusal gvenliin yokluuna zg bir karakteristiktir. te yandan, bu temel
gerektenden dolay, Osmanl hkmeti, Filistin ierisinde kanunsuz-

luu azahabilecek herhangi bir yerel gcn kendisini merkezi bir kuvvet olarak younlatrmasn engelleyecek kadar gl olduu aktr.
lkedeki kt gidiin aracs elbette ki gebelerdi. ln snnnda
yerlemi olan lkede, hkumet ne zaman askeri ve siyasi olarak gszlese gebe tecavzleri artard7 17. ve 18. yzyl balannda, gebe tecavzleri lkenin geni alanlannn harap olmaya balamasyla
sonuland. Her ne kadar gebeler dalk blgeye nfuz edemeselet
2
H. Gerber, "The Ottoman Administration of The Sanjaq of Jerusalem, 1890-1 908",
Asian and African Studies, 12, (1978), s. 33-76.
3
Bu arivin bir ksm hkUmet yazmalarndan oluuyorken dier bir ksm da Meclis dare belgelerinden olumaktadr. Bundan byle bu belgeler M.I. olarak anlacaktr 4
rnek iin Bkz. M. Ma'oz, Ottoman Reform in Syria and Palestine, 1840-1861,
Oxford, 1968, s.87-101.
5
Tanzimat ncesi brokrasi rneini tanmlarken, 17. yzyl ile 19. yzyln ilk yars
arasnda byk faklar olmadn varsayyorum. Bu eski yapy tanrolarken u kaynaklara dayandm: A. Cohen, Palestine n The 18'/ century, Jerusalem, 1973; Ma'oz,
Ottoman Reform,; M. Hoexter, "The Role Of Qays and Yaman Factions in Local
Political Divisiqn", Asia and African Studies, 9 (1973), s. 249-311; I. Al-Nimr, Tarihkh
Jabal Nablus wa'l-Balka, Nablus, 1961.
6
Bkz. W. Htteroth, "The Pattem of Settelment in Palestine in the XVI. Th Century",
ed: M. Ma'oz, Studies on Palestine During the Ottoman Period, Jerusalem, 1975, s. 3-10.
7
Osmanl dneminde Bedevilerin siyasi rol N. Sharon tarafndan urada tasvir
edilmitir: "The Political Role of Bedouins in Palestine in the Sixteenth and
Seventeenth Centuries", ed: Ma'oz, Studies ... , s. 11-30.
172 Tanzimat'a Yeni Bir Bak: Kuds Vilayeti
de, blgedeki dier faktrler Osmanl hkUmetinin otoritesini tamamyla sahte hale getiriyordu. Buradaki en nemli faktr isyankar kyler ve ayak blgelerinden oluan gl yerel sekinlerin sk sk iddetli ve neredeyse srekliofuak atmalanyd8 . Anarinin snnndaki
bu durum alr almaz potansiyel bir geliimin (ekonomik ya da politik) ortaya kaca adeta gz ard edilmitir.
Bu dnem, Osmanl hkUmetinin Tanzimat'n ilk reformlann yrrle koymaya balad 19. yzyl ortalannda sonra erdi. Osmanl
hkUmetinin temel abasnn ncelikle hakimiyet blgeleri zerindeki
gcn pekitirrnek olduu iyi bilinir. 1850 ve 60'larda bu yerel asi
glerin ou Osmanl ordusuyla bir dizi atmann sonucunda yok
edildi ya da en azndan nemsiz hale getirildi
9
Filistin'deki Osmanl
otoritesinin stnl de bir daha herhangi bir sorunla karlamad.
Ky ayaklannn ortadan kalkt dnem, nahiye yneticisi olan
md ir' e tamamyla bal, Osmanl ynetiminde uysal bir grevli olan
muhtar'larn onlarn yerini almasyla gereklemitir10
Osmanl ynetiminin kendi ierisinde ald en etkili nlemlerden
biri phesiz lke genelinde kurduu jandarma tekilatyd. "Jan-

darma", 19. yzyln ikinci yarsnda Osmanl brokratik kelime daarcna dier dillerden dn alnm birok kelimeden bijydi. 20.
yzyl balarnda, jandarmann vilayet hayatndaki olduka nemli
rol, meclis tutanaklannda ak bir biimde yanstlr. Kuds'te oturum izni iin bavuranlar kontrol eden jandarmayd . Kylerde muhtar seimi ileyiini denetleyen de onlard 2
dari meclisin tutanaklan bazen tek tarafl olabilir. Bu nedenle, ky
sekinlerinin aleyhine glenen Osmanl otoritesi hakknda, bu bak
asn onayiayan dier kaynaklar da nemlidir. 19. yzyl sonlarna
doru, gney salilindeki ovada, Yahudiler ve Araplar arasndaki arazi
tartmalan hakknda yazlan bir mektupta, kyn birinci adam
(Muhtar) ile Gaza valisi arasndaki ilikinin ak kayd vardr3 . Bu
muhtarlar tamamen valiye balyd. Dier ada kaynaklar bu iktidar
ilikisi hakknda daha ak szldr. Byle bir belge der ki:
Trk askerler Arap kyller iin czaml gibiydi. Her ikisi de btn
bir ky dehete drmek iin yeterliydi. Atlanyla gelir, kyde kalr
ve ellerinde kydeki herhangi biri iin dzenlenmi bir tutuklama emri
olurdu. ayak bu adam getirmeye zorlanr, getirmedii sre boyunca
askerler, kyllerden birinin ayan evine tad kmes hayvanla8 . r
Bkz. Hoexter, "The Role ofOays and Yaman Factors".
9
Bkz. Ma'oz, Ottoman Reform, s. 113-122.
10
Bkz. Gerber, s. 48 vd.
11
M.l. 1322 (Mali Yl) Karar No: 159.
12
Bkz. Gerber, s. 48.
13
Dnyanov, Ktavim Le-To/dot Hibat Tzion, c. 2, Tel Aviv, 1924, s. 660.
173 Haim Gerher
nn yiyecek, koyunlarn boazlayacak, ekerli kahvelerini iecekti ve
atlar da saman ve arpalar yiyecekti
14

Filistin'deki Osmanl idari tekilat ile yerel ky sekinleri arasndaki iktidar ilikilerindeki deiime ilikin bu manzara, G. Baer'in 9.
ve 20. yzylda ky liderlerine dair yapt almada ulat sonularla elimektedir15
Baer, Osmanllarn ky ayaklannn gcn
frenlerneyi de;ediklerini ama bunda baarl olamadklan sonucuna
ulamtr. Muhtann sadece idari bir grevli haline geldiini kabul
ederken ayak'dan muhtar'a bir deiimin olmadn belirtir
16
. Bu
nokta, en azndan ksmen de olsa dorudur. Bu sorun kesinlikle daha
ileri aratrmalar beklemektedir. Yukandaki gsterilen kaynaklardan
biri a0ak'n gc Osmanl tarafndan azaltlm bir grevli olduunu
syler

7
Snrl sayda ayak' n gcn koruduu ancak bunlarn
otoritelerine ok nadir bavurulduu en ok rastlanlan aklamadr.
Ayn zamanda, ky ynetimi (vergiler; toprak kaytlan ve toprak anlamazlklar ile eitli olaylarn rapor edilmesi vb.) muhtarlar tarafndan yrtlrd.
Bat Filistin'deki gebelerin gcnn yok edilmesi, ky
ayaklarnn gcnn yok edilmesinden daha az nemli bir ey deildi. En ak ada tasvirlerden biri Laurence Oliphant'n kaleminden aktarlanlardr. 883 ylnda, Oliphant lkenin gneyiyle ilgili u
gzlemleri yapar:
... Bedeviler kademel olarak rdn'n dousunda tutuluyorlar. lkenin daha yerleik ve daha refah iindeki ksmlarna komu Arap
kamplarn grmek giderek daha nedir hale geliyor
18

zellikle Esdraelon Ovas'nn konumu, Bedeviler tarafndan igal


edilmeye uygundu. Bu konuda Oliphant sylediklerine yle devam
eder.
Okurlar, Esdraelon Ovas'nn neredeyse btn dnmlerinde u anda
en yksek tarm faaliyetinde bulunduunu rendiklerinde aracaklardr. Tecrbe ettiim kadaryla yamac ve soyguncu kylerden olduka uzak olan ovay herhangi bir ynde atla silahsz olarak gemek
tamamyla gvenlidir. Kara adrlaryla ovann gney snrna kapatlamayan az sayda Bedevi, toprak fiyatlarnn ykselmesinden sorumlu olan deimez toprak aalarnn ynetiminde topraklar ileyen
insanlarn durumunu ktletirmek iin yama ve soygun yapmaya
balamt. Bedeviler, igal ettikleri topraklar iin toprak aalar tara14
B. Dinur, (ed.), Sefer Toldot Ha-Hagana, c.l, Tel Aviv, 1954, s. 61.
15
G. Baer, The Village Mukhtar in Palestine, Jerusalem, 1978, s.l2 vd. [branice] 16
a.g.e.
17
Bkz. 14. dipnot.
18
L. Oliphant, Haifa or Life in Modern Palestine, Edinburgh ve Londra, 1886, s. 61.
74 Tanzimat'a Yeni Bir Bak: Kuds Viltyeti
fndan acmaszca byk bir miktar demeye zorlanr, bu nedenle
kylerde yaayanlar ovann snrlan iinde gvendedir
19

Bedevilerin gcndekL.,iddetli azalmaya dair bu gzlem Beisan


Ovas 'ndaki bir Bedevi efinin 1913 ylnda iki Arap aratrmacyla
yapt rportajda tamamyla dorulanr. ef, gemite ne isterlerse
yapabildiklerini syler, ama 1913'te " veya drt bin kiinin lideri
olan efi kmsyorlar. zc ve can skc. ef, en basit grevlinin
kmsemesine boyun eiyor"20
.
Oliphant mevcut manzaray dile getiren tek Avrupal gzlemci

deildir. Ayn manzara, Osmanl hkUmetine zel bir sevgi gsterdiklerinden phelenilmeyecek eitli Siyonst aratrmaclar tarafndan da ortaya kondu. Nitekim, Y. Yelin, 1872 gibi erken bir tarihte,
muhtemelen biraz abartyor olsa da, Kuds ile rdn Nehri arasndaki
yolda Bedevi tehdidinin pratikte hi olmadn gzlemledi
21
1890 'da
Hissin, "Trk otoritesi gittike daha da glenmeye balad. Yava
yava vahi ayaklan snrlyor, hiilihazrda en isyankar airetlerden
vergileri topluyor ve hkmete itaate zorluyor" diyordu
22
Ve Usishkin, 1891 'de, u gzlemleri yapyordu:
Kuds yolunu on yl nce korumak iin kullanlan beki kulbelerinin
kalntlar hala duruyor. Ama grevliler imdi yok. Bugn iin, gece
karanlnda bile yolda bir tehlike yoktur
23
.
Btn bunlar daha sonralan Bat Filistin'de yol gvenliinin mkemmel olduunu dorulamay amalamyor. Ancak kronik hale gelmi olan gven yoksunluunun kesinlikle ortadan kaldmid grlyor ve bu da Osmanl hkUmeti tarafndan baanlmt.
Kuds meclisi tutanaklarnda, gebelere kar yaplan mcadeledeki baz nemli evrelere geni yer tutar. Nispeten ok sayda tutanak
Beersheba blgesiyle ilgilidir. 1900 ylnda Osmanl hkUmetinin
temkinli faaliyetleriyle bu blgede kurulmu sadece bir yerleim
vard24 Buradaki nfusun az olmasna karn, Kuds hari, burayla ilgili viHl.yetin dier blgelerinden daha fazla tutanak vardr. Bunun nedeni phesiz, Kuds ynetiminin Bedevi problemleriyle megul olmasyd. Buna ek olarak bir baka neden, baz durumlarda Kuds
meclisinin, Beersheba'daki yenilenmi mahkemenin bir temyiz yeri
olmasyd.
19
a.g.e., s. 59.
20
Mehmed Refik ve Mehmed Behet, Beirnt Viliiyeti, Beyrut, 1335; C. I, s. 417.
21
Dinur, s. 62.
22
23 a.g.e.
a.g.e.
24
Beershaba'nn kuruluu hakknda Bkz. Arif al-Arif, Tarikh Bir al-Sab 'Wakabailiha,
Jerusalem, 1934. Pek ok yerinde.
175 Haim Gerher
20. yzyl balannda Bedevi tehdidinin ortadan kaldnld yukanda izah edildi. Beersheba'nn kuruluunun anlam, gebelerin yaam tarzna yaplm derin bir mdahaleden daha fazlasn ifade eder.
Bu tarza yaplan ilk mdahalelerden biri toprak anlamazlklannda
arabuluculuktu. Kaynaklanmzda zikredilen nemli anlamazlklardan

biri, Azameh ve Tiyaha airetleri arasndadr. 20. yzyl balaonda bu


atma 40 ya da 50 yldr sryordu ve Kuds meclisi bununla defalarca ilgilenmiti. Bu anlamazlk birok kere airetler arasnda vahi
atmalann doruasma neden olmutu. 19. yzyl kapanrken,
vilayette bulunan yksek yneticilerden oluan bir komite Beersheba'ya gitti ve iki taraf arasnda arabuluculuk etti. Ne var ki, bu olayn
sonu deildi, ta ki topraklar tahrir edilineeye kadar. Bedevi efler iin,
topraklann kendi isimlerine tahrir edilmesi doal grnyordu ama
hkmet duruma farkl bakyordu25 Buradaki sorun, temeli dira ya da
airetin dolama blgesi olan Bedevilerin geleneksel toprak sahiplii
anlay ile kiisel olarak toprak tescili arasndaki atmayd. Birok
belgede, bu yeni anlayn Bedevilerin geleneksel dnya grne
nfuz ettii aktr. Birtakm belgeler, Azazmah airetinin elinde tuttuu bir para toprak zerindeki anlamazl kaydeder. Toprak mlkiyetinin yeteri kadar ak olmad konusunda Osmanl hkumetiyle
aralannda bir tartma kmtr. Bu olaya ilikin bir belge, Bedevilerin olduka youn bir ekilde topra ilediklerini, bu nedenle arada
bir buralan birka yllna terk edebileceklerini ve yine ayn nedenle
kanuni olarak kendilerinin mlkiyet hakknn doacan sylediklerini kaydeder. Ancak belgenin devamnda, Beersheba Kasabas 'nn
kurulmasndan beri Bedevi mlk sahiplerinin topra dzenli ve srekli iledikleri anlatlr. Sonu olarak ehirliliin tesisi evredeki gebelerin yerletirilmesinde grnr bir etkiye sahiptir
26
.
Beersheba blgesi Bedevilerin, Osmanl hkmetiyle hibir ekilde balantya gemedikleri tek yer deildi. Bir dier benzeri blge
Yahudi l'yd. Tutanaklanndan bu blgenin de Kuds meclisinin
toprak uyumazlklannda arabuluculuk ettii blgeye dahil olduunu
biliyoruz
27
Yahudi l'ndeki Bedevi gcnn yok olmasyla ilgili
olarak, bu noktay dorulayan kusursuz bir kayt Baldensperger tarafndan tutulmutur. Bu kayt, 1920'lerle ilgilidir ama bizim sorunumuza olduka uygundur.
Bu airetler kendilerini Arap olarak adlandrsalar da tannc gmenlerdir; balarda lk blgelerde yetitirdikleri ve ucuza sattklan salatalklarla Kuds ve Betlehem'in pazarlannda iyi tannrlar. u anda zararsz olsalar da elli yl kadar nce Yahudi l'ne snn olan btn
25
M.I., 1322, No: 824; No. 971.
26
M.I., 1323, No. 907.
27 -.
Omegn Bkz. M.I. 1322, No: 760.
176 Tanzimat'a Yeni Bir Bala: Kuds Viliiyeti
kylerde terr unsuruydular. Cemaatlerin blnm kk gruplar
arasnda her zaman kan davalan vard ve bunlar Rephaim Ovas 'nda,
Kuds'ten nce Beka'da, grevlileri ldrmekte olduka gzpektiler.
Bunlara vurolan tek ldfitc darbe, korkun Sheikh Saf-ej-jer'in

1865'te yakalanma~yl~ Kuds paas onu bir tabur askerin banda


Kuds'e getirdiinde vuruldu. Bundan sonra Ta'amry'nin gc byk
lde azald, tek imtiyazlan hepsinin yapt gibi adrlarda yaadka askerlikten muaf olmalaryd28.
Son cmledeki aklama genel olarak doru grnmyor. Kuds
meclisinin tutanaklan lkenin her tarafndaki Bedeviterin vergilerint
demeye baladn gsteriyor. Nitekim, bir belge Rashayda airetinin vergilerini dediini kaydeder
29
20. yzyl balangcnda
Ta'amira aireti tanmsal retiminin zerinde bir vergi demitir.
906- 907 yllannda bu vergi 600 Trk lirasna karlk geliyordu30

Bu dnemde kuzey Negev'de de Bedeviterin vergilerini dediklerine


dair eitli gstergeler vardr3 1

9. yzyln ikinci yansnda Osmanl hkUmetinin btn lke apnda denetimini pekitrmesi phesiz bu dnemdeki nemli deiimdir. Ama ayn zamanda baka deiiklikler de gerekleiyordu. Bu
deiimlerden biri, 9. yzyl balangc ile 20. yzyl balangc karlatrlnca, nemsenecek derecede okunur hale gelen Osmanl idaresinin grnndeki nemli farkllktr.
Tanzimat'n vilayetlerdeki ifadelerinden biri, kademel olarak oluan yeni idari yaplann ortaya kmas, zellikle "komn" ya da nahiye gibi yeni idari blgelerin oluturulmasyd. Baka yerlerde gsterdiim gibi, bu idari yaplann oluturulma yntemi vilayet kanunlannn emrettiinden ok farklyd32 20. yzyl balannda bu nahiyelerden Filistin'de ancak bir avu kadar vard ama dnem yenilerinin teekklnde bir hareketlenme dnemiydi. Bu yeni idari merkezlerin
kuruluunun daha modem bir idari almay gerektirdii basit bir gerektir. yle ki Tanzimat ncesi idaresi, dier eylerde de olduu gibi,
alelade vatandala olduka az balantya gemesiyle tannr. Nitekim,
A. Cohen'in 18. yzyl Filistin'ine dair kitabndan da, sancak dzeyinin altndaki idari blgelerin vergiyle ilgili olmak dnda zar zor anlamlandrlabildii anlalyor33 Filistin'de sancak daireleri en fazla
kasahada konulanmt. Bunun sonucu olarak alelade vatanda ok
28
Baldensperger, "The Immovable East", Palestine Exploration Fund Quarterly Statement, 1922, s. 65-66.
29
M .I. 1323, no. 453.
30
M.I. 1322, no. 340.
31
M.I. 1323, no. 927.
32
Bkz. Gerber, s. 35-37.
33
Mali bir terim olan mukata'a'nn en mhim ida birim olduunun belirtildii yer
iin Bkz. Cohen, s. 121.

177 Haim Gerher


nadir olarak bir Osmanl grevlisi gryordu. Bu phesiz ki 18. yzylda yannda birok avantaj da getiriyordu. Ama 20. yzyln banda
bu durum herhalde devam etmemitir.
Osmanl idaresinin almalanndaki modemlemede ak bir ilerlemenin grlebilecei bir baka yer, grevlilerin tutumu ve onlarn
siyasi ve brokratik davranlandr. Bu nokta iki ayn potada ele alnabilir. Birincisi idarecinin merkezi idare ve dieri ise idarecinin altnda
alan astlan karsndaki pozisyonudur. Her ikisinde de 19. ve 20.
yzyl balan arasndaki nemli fark grlebilir.
19. yzyln bandaki g anmas, merkezi hkmetin yerel
hkmetler zerindeki gcn ok azaltma benziyor. Dahas teorik
olarak vilayetler yeniden dzenlenip kkler daha byk bir bakasnn paras oluyorken pratikte bundan ok az sonu alnabildL Ayn
nedenle her ynetici kendi makamn belli bir grevi yerine getirmek
iin kendisine emanet edilmi bir ey olarak deil fakat kiisel mal
gibi gryordu34
. Bu bak as Osmanl yerel idaresinin atomizasyonu olarak adlandnlabilir. Her vilayet kendi dnyasnda yasama
faaliyetini yapyordu. Ve u kesindir ki 18. yzylda bu brokratik
model iin ve Dahir al-Umar ve Ahmet Cezar dnldnde en iyi
rneklerden birisi 18. yzyl Filistin'idir.
Ele alnan ikinci nokta politik hatta yasal eyalet yneticisi ile onun
astar arasndaki ilikidir. Klasik Osmanl mparatorluu, Max
Weber'i takip edersek patrimonyal bir idare olarak karakterize edilebilir35. Bunun anlam hkmdann i grenleri ayn zamanda saraynn
bir yesi ya da dier bir deyile onun patrimonyal akrabalandr. Her
ne kadar bu yasal stats olmasa da Ahmet Cezar'n igrenleri tam
yetkili kleler gibi ona tamamyla itaatkardlar. Onlar altklan sre
boyun<?a olduu kadar bu sre bitiminden sonra da onun adamlanydlar. Aslnda byle bir ayrmlama pratikte yoktu. 20. yzyln balanndaki Kuds'teki Osmanl idaresinin davranlan dikkatli bir ekilde
aratrlrsa vilayet brokrasisinin ikili modelinin Tanzimat dnemi
boyunca sprulp atldnn srpriz bir ekilde farkna vanlacaktr.
Ulalabilen bilgilerden Kuds'n idarecisinin dikkatli bir ekilde derecelendirilmi bir hiyerari iinde uysal bir brokrat olduu ok
aktr. Byle bir idareci, onu kimse yerinden ederneyecek olsa bile
kendisine ait olacak yar otonom bir beylii oluturmay hayal bile
edemezdi. Bu ilk aamada bir beklenti sorunuydu: 19. yzyl balarnda Cezar'n beklentisi, gcn ve otonomisini artrmaktan ok di34
rnek olarak Volney'in tasvirine Bkz. C.F. Voney, Travels Through Egypt and
Syria in the Years 1783, 1784, 1785,New York, 1798, c.II, s. 223-24.
35
Max Weber'in Osmanl tipi brokrasi ile modem demokratik brokrasi arasndaki
aynm bir karakteristii olarak igrenleri statleri zerine grlerinin bir zeti iin
Bkz. R. Bendix, Max W eber, New York, 1960, s. 423-431.
178 Tanzimat'a Yeni Bir Bak: Kuds Vilayeti
er bir eyalette daha nemli bir pozisyona atannakt. Byle bir beklenti 20. yfizy1l bandaki Ekrem Bey iin dnlemezdi. Fakat bek-

lentilerin esine geersek buayn zamanda brokratik yapnn bir sonucuydu. Cezar'n kendi k~utas altnda bir ordusu varken, Ekrem
Bey'in emri altnda tek bir askeri bile yoktu36
Cezar'n ayn anda
igrenleri onun diktatorya! isteinin ve hane halknn birer esiyken, Ekrem Bey, 20. yzyl balannda kendi igrenlerine hibir emir
veremezdi ve hibir durumda bu tr emirlerden ikayet edemezdi.
Buna ek olarak igrenlerini ok nadir iten kartabilirdi. Kendi hane
halkyla igrenlerinin arasndaki ayrlk bundan daha mkemmel
olamazd. Ve Weber'in modeli en azndan bu noktada bundan daha
mkemmel gerekleemezdi. Bu durumda hibir Tanzimat kanunu direk olarakbu konuyla ilikili olmasa da hemen hemen hi gze arpmayan bir ekilde Osmanl brokratik yaps dnme uratlmt.
Kuds Vilayeti'nde tatminkar bir ekilde modemize edilmi dier
bir idari yap da vergilendirmeydi. Vergilendirme, Tanzimat dneminden nce Osmanl mparatorluu'nu rahatsz eden zm zor sorunlardan birisiydi. Sorun sadece vergilendirme deil verginin toplanma ekli ve onun tanm vergisi sistemiyle ilgisiydi. ltizamn
Osmanl idari sisteminin en ar kusurlanndan birisi olduu geni
kabul gren bir grtr. 1839 Ferman'yla iltizamn feshi kkl bir
reform olarak dnlebilir37
. Fakat bu tr Osmanl fermanlan tamamyla etkisizdi
38
. Bununla beraber 20. yzyl balangcndaki toprak
vergisi kurumunun tanm bu kurumun gerekte etkisiz olduunu ok
ak hale getirir
39
19. yzyln ilk yansnda mltezimler kendi setikleri retim orannda vergi topluyorlard. Bu 20. yzyln bandaki durumdan ok uzaktr. Meclis tutanaklan iltizamn nceki halin glgesinde gre azaltldn ak ekilde ortaya koyar. Vilayetin geni alanlannda aslnda iltizan kullanlmyordu fakat kyller iin daha az
zahmetli ve muhtemelen hkmet iin daha karl, daha dzenli biimlerin kullanlmas bunu gsterir. Ve hatta iltizamn hala ok
kullanld blgelerde ittizama kan iftlii alacak bir aday grnmezdi. Tabii ki bu durum mltezimlerin etkili denetimi altndaki blgelerde ok rastlanan bir olgu deildi.
Topraklann vergilendirmesindeki bu dnmn eskisinden yenisine nasl dnt sorulabilir. Her eyden nce Osmanl hkumeti
iltizam daha modem bir ekle dnilinneyi deil btnyle kaldr36
En basit operasyon iin bile-jandarma nzasn almak zorundayd ve efi raz olmaya
zorlayacak bir yaptnn gc de yoktu. Bkz. Gerber, s. 41.
37
Bkz. Lewis, s. 105.
38
Bkz. G.Baer, "The Evolution of Private Lan Ownership in Egypt and the Fertile
Crescent", Studies in the Economic History of the Middle East, 1800-1814, at Ch.
Issawi, Chicago, 1966, s. 82.

39
Gerber, s. 64 vd.
179 Haim Gerher
may amalamt. 20. yzyl Filistin idaresinin dzenli ve etki dzeyinin deimesiyle karakterize edilmesi bu soruya cevapm gibi grnyor. rnein, m!tezime tabi iftiikierin balanmas bunun bir
gstergesidir.
Tanzimat ncesi dnemde iltizam ak artrmasnn nasl yapld
hi de ak deildir ancak el altndan yaplan dzenlemelerinin nemli
bir rol oynad tahmin edilebilir. phesiz 20. yzyl balannda da
aynsn yapyorlard fakat muhtemelen daha az lde. Ak artma
dzenli bir prosedre gre yaplyor ve sabit al ve kapan tarihi
bulunuyordu. Teklifler bazen dier eyaletlerden otoritelere telgrafla
ulatnlyordu. Bunlardan birinde, birinin teklifi belirtilen tarihten bir
gn sonra ular, bu yzden dikkate alnmaz ve kiralama szlemesi
usulne gre imzalanr. Teklif sahibi bakanla bavurarak kiralama df.neminin son gnnn padiahn tahta k gnne rastlarln ve bu
yzden bu gnn resmi tatil olduunu iddia eder. Vergi yasasnda byle
bir yoruma izin veren bir maddeye gre ricas kabul edilir
40
Bu btn
nceki Osmanl tarihindeki rneklerle karlatnldnda dzenli ve kesin bir prosedrn uygulandn gsteren kk bir rnektir.
Modernlemenin grnebilir olduu bir baka alan ise yasal sistemdi. Osmanl mparatorluu'nun geleneksel yasal sisteminin tam
olgunlamam bir sosyolojik analizine girmeksizin bu sistemin
nemli bir karakteristii dikkate deerdir ve gnmz almas iin
yerindedir
41
Bu, W eber'in slam hukuku analiziyle ilgilidir. W eber,
dnyadaki yasal sistemler iin drt kategori nerir
42
. Kendisi tarafndan "kad adaleti" olarak ekiilendirilen tipi, Weber, sadece slam durumu gibi genel bir grngnn prototipi olarak kullanyordu. Ne var
ki W eber'in tanm genel olarak slami sisteme gre 'deil tamamen
Osmanl uygulamasyla ilgili grnr. Kad adaleti ile Weber'in kastettii hakimin uygulamalanna bal olan kat rasyonel kurallarm olduu ama daha ok sezgilerine gre davrand bir yasal sistemdi. Sadece Osmanl mparatorluu kad tutanaklar okunarak bu sistemin
nitelii anlalabilir ve bu tasvir artc biimde kusursuzdur. Osmanl
kads kendisine rehberlik edecek yazl kanun kodlarna sahip deildi.
Tabi! ki bazlar olduka iyi dnlm ortodoks klavuzlam sahipt.
40
M.I. 1322, No: 827.
41
Osmanl yasal sisteminin sosyolojik analizine temel olacak kad mahkemesi kaytlan
henz ulalabilir deildir fakat buna fazlasyla ihtiya vardr. u an iin, burada ortaya
konan zet, yazann l 7. yzyl Bursa kad kaytianna dair yapt okumalara dayartmaktadr. Bu yaklamn olumas iin H. Ongan'n Ankara'nn Bir Numaral eriye

Sicili (Ankara, 974) ve Ankara 'nn ki Numaral eriye Sicili (Ankara, 974) adl kitaplan uygundur. Buradaki nemli teorik rehberim ise Lon Fuller'in The Anatamy of
Law (Pelikan Books, 971 ).
42
Gelecek referanslann verildii eser Max W eber, On Law in Economy and Society
(Oxford, 1969) s. 23 ve dn. 48.
180 Tanzimat'a Yeni Bir Bala: Kuds Vildyeti
Ancak yerel adetler kadar gz nne alnan bir devlet yasas (kanun)
da vard. Herhangi bir zgl durumda neye karar verecei tamamyla
ona balyd. Kararn kimsex_e aklamak zorunda deildi ve Osmanl
mahkemesi tutanaklarndak:i"ou karar temyiz edilmemiti. Osmanl
mparatorluu'nda-szde bir hrszn parmann kesilmesi ya da bir
kadrgada yllar boyu hizmet etmeye gnderilmesi eit oranda beklenebilir kararlard. Tamamen bundan-dolay kimse Osmanl yasal sisteminde profesyonel hukukular bulamaz
43
. Eer karara varma yntemini kimse zemezse, tahmine dayanan bir savunma da olmayacaktr. Terimin gerek anlamn da bir temyiz sistemi yoktu. Bazen bir
olayn daha yksek bir yasal otorite tarafndan gzden geirildii dorudur. Ama bu yeni bir mahkemenin etkisi olana dek zorlukla bir temyiz olarak kabul edilebilir. Kanunun eitli hassas noktalar zerine
mzakere ya da bir tartma olmadndan ilk mahkemeler (durumalar) gzden geirilmezdi.
Bu geleneksel yasal sistemin eitli ynlerle nemli deiimler geirdii dair ak iaretler vardr. Metodolajik problemler nedeniyle bu
deiimierin sadece imalar vard. Buradaki sorun Osmanl yeni yasal
sisteminin omurgas olan yeni tarz nizarn mahkemeleri zerine imdiye
kadar yaplm almalarda herhangi bir bilgiye rastlanlmamasdr.
Ama alternatif olarak kesinlikle bir mahkeme gibi almayan ama bununla birlikte yar adil bir yapya sahip ve baz ynleriyle tam anlamyla
bir mahkeme olan Kuds meclisi tutanaklannda baz anlaylar mevcuttur. Bu yapnn alma tarzndan, bunlarla eski tarz mahkemeler arasnda byk bir farklln ortaya kt aka grlebilir. ncelikle,
bazen meclis tutanaklannn nceki materyaliere yaplan atflar ve zellikle de eitli hukuk maddelerine yaplan atflar yznden anlalmas
zordur. stelik yasal yarglamann ekli yasal dnceyle birbirine
daha ok balyd. "zel koullar" anlaynn olaand durumlara
zg olduu birok belgede grlebilir. Bu, eski kad mahkemelerinin
adalet dncesinde tasavvur edilemeyecek bir anlayt. Bir mahkemenin rnek olarak bir dierine bavurmas dncesinin de olutuu grlebilir. Yazarn kendi mlkiyetinde olan bir belge de imparatorluun
herhangi bir yerinde belirli bir nizarn mahkemeye sunulmu bir temyiz
bavurusunun sonucudur. Bylece, temyizin oluumunun gerekten de
Tanzimat tarafndan kurulmu yeni malkernelerin pratiinde ortaya
kt olumlu bir ekilde kantlanm oldu.
Belediyeler, 19. yzyln son otuz ylnda ilk defa Tanzimat hareketi tarafndan ol4tuulan kurumlardan biriydi. eitli nemli noktalar belediye sorunuyla balantlyd ve bu kuum Filistin' deki Osmanl
43

Geici bir temele dayanan tam yetkili biri bulunsa da. Bu konuda Bkz. R. Jennings,
"The Offices of Vekil (Wakil) in 17'h Century Ottoman Sharia Courts", Studia
lslamica, 42 (1975), s. 147-149.
181 Haim Gerher
ynetiminin modernlemesini birden fazla ynyle gsterme imkan
salar. Birincisi, en azndan hkumetten ksmen bamsz belediyenin
tzel yasal bir yap olarak kurulmas bile her eyi kapsayan geleneksel Osmanl ynetimi balamnda bir devrimdi. Ve en azndan
Eisenstadt'n ,eolitik modernleme modeline gre ncekilere gre ok
daha karkt 4
.
kinci olarak, Osmanl Filistini'nde belediyenin nemli grevi .
hizmetlerin salanmasyd, burada modernlemenin nemli bir yan
gizlidir. ncs, 20. yzyl balannda Kuds'te belediye grevlilerinin tayin ynteminde demokratik seimlerle ilgin flrtler ortaya karlabilir; bunlar modem demokratik seimlerden olduka farkl olmalarna ramen, bir taklit olarak gzden kanlamaz.
slami yasal gelenei balan ierisinde belediyelerin kurulmasnn nemli bir devrim olduu dncesi vurgulanabilir. Ortodoks
Mslman hukuku bireyden baka yasal bir varlk tanmaz. Bundan
dolay baz aratrmaclar, slam'da ky ile ehir arasndaki aynm
imdiye kadar yadsyagelmilerdir. Bununla birlikte, Osmanl mparatorluu'nda (ve muhtemelen btn slam lkelerinde) Bat Avrupa
ehrindeki bir belediyenin ilevlerinin bir ksmnn, efn karsndaki
kad gibi kurumsal temsilciler tarafndan yerine getirildii unutulmamaldr. Birok idari grevi yerine getirmesinden de anlalaca ~erine kad 'nn sadece bir hakimden daha fazlas olduu aktr. Osmanl
hkumeti ile yerel halk arasnda balant salayan en nemli arac
oydu. ehir ynetimiyle ilgili yaynlanan sultan emirlerinde tek adres
o deildi fakat emirlerin ou, bu kurallan insanlara onun iletmesini
ya da bakalan tarafndan iletildiini gzlemesini istiyordu.
Bununla birlikte kad tabii ki beledi yetkeler iin gerek bir temsilci deildi. Benzeri yetkelerin slam'daki olmay, ortada bu sosyal
hizmetleri salayan bir devlet fikrinin btnyle eksik olduu gereinin altn izmeye olanak salyor. Bu geleneksel anlay Tanzimat
dnemiyle birlikte deimeye balad.
Filistin'de belediyeler ilk olarak 1860'larda ortaya kt. Kuds
Belediyesi'nin 1863'te, Jaffa Belediyesi'nin 1872'de kurulduunu
dair baz gstergeler vardr45 Hkmetten bamsz bir idari yap olarak belediyelerin var oluu ile ilgili lt ve iaretlerden biri kendilerine ayrlm bteleriydi. Bundan dolay, belediyelerin varolu temeli, onlarn kendi vergilerini kendi ehirlilerine ykleme yetenekleriydi. Burada 19. yzyl Msr belediyelerinin Avrupallarn vergi
demeyi reddetmelerinden dolay yzyln sonuna yakn bir zamana
dek kurulamadklarn hatrlatmak ilgin olacaktr. Bu sorun, M44
Bkz. S.N. Eisenstadt, Modernization, Protest and Change (Englewood Cliffs, 1966)
s. 2-3.
45
Ha-Havatzelet, c. 2, s. 18.

182 Tanzimat'a Yeni Bir Bak: Kuds Viliiyeti


sr'daki gibi gl yabanc kolonilerin olmad Filistin'de mevcut
d
-d46 eg .
20. yzyl baannda, h~["'"'belediyenin ~btesi Kuds meclisince
onaylanmak zorundayd. Bunlar hakkndaki baz mzakereler bu kurumun tutanaklannda mevcuttur. Bu btelerin ou tantanasz onaylanmtr ve bteterin kapsad miktann son derece dk olduu
aktr. Ama baz durumlarda bte onaylanmazd; meclisin vilayet
ynetiminde alacaklann belediye tarafndan toplanmasyla ortaya kan bir durumu engellemeye altn belgeler gsteriyor. Baka bir
deyile meclis sadece dengeli bteleri onaylayacakt. Bu belediyeleri
gelir iin bamsz kaynaklar bulmaya motive ediyordu. Bylece,
1907-08 yllan iin Beersheba Belediyesinin btesi 28. 000 piastre
idi ve szde gmenlere blgedeki topraklan satmak bu gelirin nemli
bir kayna olarak grlyordu. Bu durumda, bte sadece beklenti
byk bir miktan tatmin ettiinde onayland47 . Bu prosedr btelerin
sadece bir fikir deil gereki olduunu da kantlamaktadr.
Belediye yeleri bir tr halk seimiyle atanrd. Bu elbette ki Tanzimat hareketiyle orJ:aya kan bir ilkeydi. Seim usulen hem idari
hem de beledi meclis iin yaplyordu. Ve tabii ki modem aratrmacdann bu seimler hakknda kukulanmak gibi bir eilimi vardr. Ama
gerekte, Kuds, kendisinin gnlk yaamyla ilgili baz canl tasvirierin olmas bakmndan ansldr ve baka eylerin arasnda burada bu
seimlerin tasviri de bulunabilir. Bu seim iin en nemli kaynak,
imdiye kadar karlatndan daha yakn bir ilgiyi hak eden bu pitoresk kaytlar, Yahudi bir aratrmac olan David Yelin'ne aittir.
Yelin'e gre, yirmi be ve daha yal olup, elli Lira vergi deyen
herkes oy verebilirdi. Otuz ve daha yal olup yllk en az yz elli Lira
vergi deyenler de seime katlabilirdi48 Belediye meclisi, yans her
iki ylda deien on yeden oluuyordu. Seimlere sadece Osmanllar
katlabiliyor ve semenierin isim listesi baz zamanlarda belediye tarafndan duyuruluyordu. Yelin, 1200 kiinin katld 1858 seimini tasvir eder. Siyasi mcadelenin: doas olaanddr ve Yelin'in kelimeleri burada tamamyla alntlanmaya deer.
Seilmeyi isteyenlerin baars (hangi dinden olurlarsa olsunlar)
nemli biimde eitli gruplar arasnda genel bir mutabakata baldr
ve bu genel ;p.utabakat tanrnn da yardmyla, on yldr ehrimizde
mevcut. Gruplardan biri dier gruptan tilaneay seiyor bylece (bir
dahaki seimde) dier grup kendi adayna oy verecektir. Ve her za46
G. Baer, Studies in the Social History of Modem Egypt(Chicago, 1969) ss. 196-199.
47
M.I. 1323, no. 897.
48
D.Yelin, Yerushalayim shel tmo!, Jerusa1em, 1972, s. 202.
183 Haim Gerher
man, iki yl sonra galiplerin aa indiini, maluplarn yukar kt- .. .. 49
gn goruyoruz .

phesiz Yelin'in burada tasvir ettii nemli sekin aileleri arasndaki glerin ince ayaryd, baka kaynaklardan
50
da ortaya kan bu
dengenin hibir zaman ok resmi ve derin olduu dnlmemitir.
Oyun eskiydi ve imdi yeni kurumsal aralarla oynanyordu. Eski ile
yeninin i ielii, Yelin'in bu seimlerin kt sonularn anlatt u
kayttahala ok aktr:
ehrinzin meclisi iin yaplan seimler en sonunda sonuland ve
yeni yeler nihayet bu hafta toplanmaya baladlar. Ama bu kez olay .
her zaman olduu gibi kolayca sonulanmad. nk oy sandklarnn
almasndan on gn sonra hemelrilerimiz (vatandalarmz) hala
dengenin han_gi taraftan yana eileceini merakla bekliyorlard. Sorun,
Mslman hemelrilerimizin (vatandalarmz) arasndaki soy ktkleri slam'n ilk kurulduu zamanlara kadar giden iki aristokratik aile
olan Huseyni ve Halidi'lerdi. Eskiden beri bu ikisi arasndaki mcadele olduka byktr; ilerinden birinin gc stn olduunda,
denge kar ynde deiene, dieri gsz hale gelinceye kadar
nemli daireler onun oluna gider ve o emrederdi. Ve u gnlerde, birinci aile yllardr daha stn ve neredeyse belediyenin kurulduu
gnlerden beri ehir meclisi yllardr onlarn yelerinin elinde. Ancak
bu sefer, meclis bakannn yerini terketme zaman geldiinde, ikinci
aile btn glerini toplad ve iyi tannm yallarndan biriyle se'imde yer ald ve dier aile aday olarak nceki belediye bakannn
olunu ve kendilerinin tannm bir baka adamn aday olarak tayin
etti. Bir buuk ayda sonianan iddetli bir kampanyann ardndan bunlarn de seildi. Onlarla birlikte bir Mslman ve bizim milletimizden, meclisin srekli Musevi yelerinden birinin olu olan kii seildi ... Ve geriye sadece (yetkisi) kanunlarla ehir valisinin elinde olan
meclisin bakannn atanmasy la ilgili soru kald. V e sonra liste ekselanslar paaya gnderildi, ehrinzin btn byk adamlar karar iin
bekliyorlard. Ve derin dncelerden biraz sonra en sonunda Halidi
ailesinin il timasma karar verdi ve meclis bakan olarak Halidi Yasin
Efendi 'yi belirledi
51
.
Sylediimiz gibi, oyun olduu gibi kald ancak bu yeni kurallann
gzden karlmasn merulatrmaz. Toplumsal almalarda genellikle "nasl" olduu "ne" olduundan daha nemlidir ve bu phesiz
demokrasi ve diktatrlk arasndaki en nemli farktr.
Belediyelerle ilgili gelimelere dair bu kaytlar baz okurlara fazla
iyimser grnebilirse de bunun sebebi bizim yeni gelimelerin balangcn aramamzdr. Drste eklemeli ki baz ada yarglar bizden
49
a.g.e., s. 194.
50
Bkz. Gerber, s.61 vd.
51
Bkz. Yelin, s. 222-223.
184 Tanzimat 'a Yeni Bir Bala: Kuds Viliiyeti

daha acmaszdrlar. yle ki, byk savan arefesinde, Beyrut vilayeti


hakknda kitap yazan iki gen Filistinli, Nablus Belediyesi hakknda
konuurken olduka serttiler"'
--="!:'"-<
Biz dounun ins1!llll![l belediye kelimesinin doru anlamndan ok
uzaz. Bizim bak amza gre, belediye bakanl ayann yerini ve
gcn takviye etmeyi neeleyen bir dairedir... Belediye bakan, bakanl yerine getirmesine hibir itiraz olmayan meclis yeleri ile
birlikte tamamen nahiye, kaza ya da sancak idaresinin emri altndadr52.
Osmanl mparatorluu da dahil klasik slam devletlerinin sosyal
hizmetlere ok az bir ilgi gsterdii iyi bilinir
53
. Dini, tbbi ve eitim
hizmetleri her zaman olduu gibi, sk sk eitli mdahale biimlerine
tabi olmasna karn, idari bir yap olmayan vakf kurumlar tarafndan
karlandlar. Ama belediyelerin kurulmasyla birlikte btn gelenek-
sel slam lkelerinin ald bu temel tavr, sosyal hizmetleri salayan
devletin modem taahhtlerine yol vermeye balad. Bylece eitim,
salk hizmetleri, su tesisat gibi grevler yava yava vakflarn elin~
den alnd. Tanzimat insannn vakf kurumlarna dman olmas bir
rastlant deildir. Bu, btn geleneksel kurumlara atlm galibs en
sert tokatlardan biriydi. En azndan vakflarn bu hizmet fonksiyonunun doal olarak modem devlet kavramyla bir eliki dourduu gerei dnlrse bu tokat gerekliydi. Bu reform srecinin sonucu bir
refah devleti ya da benzeri bir ey deildi. Ancak burada nemli olan
Osmanl brokrasisinin deimi tavrn vurgulamaktr. A.na bu, gerekte, ok mtevazi bir deerlendirmedir; baz alanlardaki deiim
sadece tavrdaki deiimin ok tesine gitti. rnein eitimdeki deiimin gerekten devrimci bir zellikte olduu54
bilinir ve bu kesinlikle
sosyal hizmetlerdeki deiimin doal sonucudur.
20. yzyl balarnda Filistin'deki Osmanl idaresinin deiimine
dair bu makale, Shamir'in Suriye hakknda erken 1880'lere ilikin
bulgularyla55 ak bir eliki oluturuyor. ki vilayet arasndaki
farklarn, Suriye ve Filistin arasndaki doal farklar ne srlerek
aklanmas phelidir. Bu farkllk, tarihlerdeki farkllklarla aklanabilir grnyor. Bize gre, Osmanl reformlar, yava yava da olsa
52
Refik ve Behced, c. I, s. 1 2 1.
53
Bu mesela ehirdeki brun kamu binalanyla ortaya kmaktadr. HkUmetler tarafndan yaplsa bile bunlan paraca desteklemek iin hemen vakfa dnrurlyordu. Kusursuz bir rnek iin Bkz. H.nalck, "Istanbul", Encyclopedia of Islam, II. bask. 54
rnek olarak Bkz. J. S. Szyliowics, "Changes in the Recruitment and Career Lines
of Ottoman Provincial Administrators during the Nineteenth Century"; M. Ma'oz,
Studies, s. 268 vd.
55
Bkz. Sh. Shamir, "The Modernization of Syria; Problems and Solutions in the Early
Period of Abdlhamid", (ed.) W.Polk veR. Chambers, Beginnings ofModernization in

the Middle East, Chicago, I 968, s. 351-382.


185 Haim Gerher
henz tamamyla ak olmayan, ama doal olarak gittike artan, belki
"kuluka" olarak adlandrlabilecek, brokratik yntemlerle dnemin
en sonunda muratlarna erdiler. Birok nedenle, bu "kuluka" yntemlerini anlalabilir kelimelerle aklamak zor grnyor. Ama bunun mmkn olaca bir alan var: bu da eitimdir. Eitim kesinlikle
kendi kendine ilerleyen bir sretir. Modem eitim ilk kez olutuunda, fermanlardan ve politikalardan aka bamsz, zgr bir kuv- .
vetti.
Tartmaya kalan bir baka soru, dier Osmanl vilayetlerinden
farkl olarak Kuds Vilayeti'nin zel bir ynetim ekline sahip olup
olmaddr. Benzeri dnceler eitli zamanlarda iddia edildi
5
ve en
azndan bunda bir doruluk pay olmas da mmkn. Ancak byle
olsa bile, bu tezleri rtmeye yeterli deildir, btn olaslklarla birlikte Kuds muhtemelen srad olarak nitelendirilecek kadar istisnai
bir durumda deildi. Bu alma idareci ve yksek grevlilerle hatta
onlann faaliyetleriyle ilgilenmiyor. Dar bir adan analiz etmeye altmz ey, tarihiler tarafndan nemseyen kk brokratlar ve
onlann kastl olmayan tutum ve genelde bilinsiz ve otomatik davranlardr. Bu en dk brokratik seviyede Kuds ile dier vilayetler
arasnda bir fark olmas kesinlikle imkanszdr. Dahas, gzlemlenen ,
deiimler ok dolayl olarak Osmanl hkUmetince gerekletirilmitir. Bu Tanzimat'a eklenen daha sonra sadece yerel otoritelerce stlenilecek sosyal hizmetlerin son derece nemli yan olan belediyeler
konusunda, zellikle dorudur.
56
'!lek olarak Bkz., B. Abu-Manneh "The Rise of the Sanjak of Jerusalem in the Late
19'' Century", G. Ben-Dor (ed.), The Palestinians and the Middle East Question,
Ramat Gan, 1979, s. 25.
186 TANZiMAT'IN LK YILLARINDA MODERNLEME
HAREKETNN SuRiYE SiYASETi VE TOPLUMU
z:iNDEK EtKisi*
MosheMa'oz
eviren: H ayrettin Pnar
19. yzylda, Suriye Vilayeti'ndeki modernleme hareketi esasen,
radikal biimde yerel siyasetteki mevcut durumu [status quo] ve toplumsal yapy yeni ve ileri bir sisteme dnilinneyi amalayan, Bat
kaynakl bir reformlar dizisini ierir. Pratik adan bakldnda bu,
merkezden bamsz yerel glerin yerini merkezi otoritenin almas,
blgedeki halkn feodal beylere ya da aalara kar ykml olduklan
angaryann ortadan kaldnlmas ve Hkmete dorudan tabiiyetlerinin
balangc ve gayrimslim tebaann nceki statlerinden kurtanlarak,
Mslman nfusla eit hale getirilmesi anlamna gelmektedir.
Bu reformlara toplumun nemli bir kesimi aka itiraz etmekteydi; zellikle sahip olduklan haklan yitireceklerini dnen geleneksel ynetici snf. Bu nedenle, modernleme, toplumun byk blmnn arzusu hilafna uygulanmalyd ve modernleme ynetimi ve

sreci byk lde reformcu yetkililer ile eyaletlerdeki muhafazakar


ynetici elit arasndaki mcadele tarafndan belirlendi.
Modernleme sreci boyunca, Suriye Vilayeti eitli aamalardan
geti. 19. yzyln ikinci on ylndaki birinci aamada, byk Osmanl
reformcusu Sultan II. Mahmud tarafndan gerekletirilmesine karn,
yaplan reformlar birbirinden kopuk ve baanszd. Srekli olmayan
bir biimde alnan nlemlerin hedefi; baz idari bozukluklan ortadan
kaldrmak ve zellikle gerek ehirlerde gerek dadaki yerel gleri
dorudan Osmanl idaresi altna almaya dnkt. Bu tr nlemler, pek
ok Osmanl vilayetinde baanl olurken, Suriye'de deiimin karsnda yer alan g'ler tarafndan engellendi
1

Bu makale, ksa bir sre sonra Suriye ve Filistin 'de Osmanl Reformu, 1840-1861
Oxford, Ciarendon Press, bal altnda baslacak olan bir kitaptan ksaltlarak alnmtr.
1
Bkz. Konstantin el Paa, (ed.), Mezekkirat 't-tarihiyye Lbnan, tarihsiz, s. 100; H. L.
Bodman, Political Factions in Aleppo, 1760-1828, University ofNorth Carolina Press,
187 MosheMa'oz
Modernleme srecinin bir baka nemli ismi olan, Msr Paas
Mehmet Ali tarafndan Suriye'de gerekletirilen reformlarn ikinci
safhas da ayn ekilde Osmanl mparatorluu'nun pek ok blgesinde yaplanlardan farkldr. Ancak, 183 1 'den 1840 'a kadar sren bu
ikinci dnem, Suriye' deki reform yntemi zerinde ok derin bir etki
yapmtr. zellikle, yaplan reformlar uzunca bir sreden beri devam
eden bozulma ve a dla bir son vererek, Suriye tarhinde yeni bir
istikrar ve modernleme dneminin almasna neden olmutur. Byk
bir askeri gcn desteiyle brahim Paa tarafndan alnan sert nlemler sayesinde hayatn pek ok alannda nemli deiiklikler olmu
ve pek ok adan daha sonraki Osmanl Tanzimat'nn altyapsn hazrlamtr2. te yandan, brahim'in ynetimi, lkede kalc deiiklikleri baarmak iin ok ksayd ve onun yntemleri halkn reformlara
ciddi biimde dman olmasna neden olacak kadar sert ve acmaszd.
Gerekten de Msrllar, Suriye'den ekildikten hemen sonra eski
dzen yeniden canland, blgedeki halk tamamen kontrolden kt,
dalk blgelerde yaayanlar zerk yaam biimlerine geri dndler,
Bedevi kabileler krsal blgeleri byk bir saldrganlkla tahrip ettiler
ve gayrimslim tebaa nceden olduu gibi ikincil konurolarna dnmeleri iin zorlandlar3
.
Msrllarn blgeden srlmesi iin Suriyeliterin desteine ihtiya
duyan Osmanllar, halka ykl miktarda silah datm, vergi muafiyetleri ve baz blgelerde Mslmanlar arasndaki Hristiyan kart
duygular maniple etme gibi konularda olduka cesaretlendirici davrandlar 4
. Bu noktada, Trk Hkmeti, nceki rejim tarafndan modernleme asndan salanan grece rahat bir zemin zerinde ilerleme
ansn yitirdi ve kendi reform program olan Tanzimat'a, baz dezavantajlada balamak zorunda kald. Bu programn ilk aamasn kap-

1963, s. 128-136; hsan el Nimr, Tarih-i Cebel-i N ab/us ve '1-Balka am, 1938, s. 17175, 183-84, 195-99,219,235-36.
2
Suriye'deki Msr hakimiyeti iin bkz. Sleyman Ebu zzeddin, brahim Paafi Suriye, Beyrut, 1929; el Paa, Miizekkirat 't-tarihiyye; I. Hofman, Muhammad Ali in
Syria,' Baslmam Doktora Tezi, Hebrew niversitesi, Kuds, 1964; Bulus Karali
(ed.), Fthat- brahim Paa fi Filistin ve Lbnan ve Suriye, Harisa, 1937; Essad
Rstem, El Mahfitzat'l-melikiyye'l-Msriyye, 4.c., Beyrut, 1940, 43; S. N. Spyridon,
(ed.), Annals of Palestine 1821-41 Manuscript Monk Neophytus of Cyprus Kuds,
1938; W. R. Po lk, The Opening of South Lebanon 1788-1840, Cambridge, Mas. , 1963.
3
rnein bkz. Werry'den Ponsonby'e, Halep, 2 Austos 1841, Londra, Public Record
Office, FO 78/148; Young 'dan Ponsomby 'e, no. 28, Yafa, 16 Aralk 1841, FO 78/444;
Beaudin Tarafindan Yazlan Rapor, ll Temmuz 1842. Paris, Archives Nationales,
Affaires Etrangeres, am, I, no. 8; eriye Sicilleri, Yafa, no. 13, 17 Rebiylahir, 1258
(Mays 1842).
4
El Paa, M eza, ekkirat 't-tarihiyye, s. 210-12; A. Y. Kayat, A V o ice form Lebanon
(Londra, 1847), s. 276; Ahmed Ltfi, Tarih-i Ltfi, 8.c, (stanbul, 1290-1328), 6:19;
Rstem, Mahfuzat, 4:243, no. 6401; Young'dan Palmerston 'a, no. 5, Yafa, 25 Ocak
i841, FO 78/444.
18'8 Tanzimat'n lk Yllarnda Modernleme Hareketinin Suriye Siyaseti ...
sayan ve 1840'da balayp 1861 'e kadar sren dnem, belki de Suriye
vilayetindeki modernleme hareketinin en can alc ve belirleyici aral olmutur. -"'
Sultan Abdlmecid tarafndan 1839 v~ 1856 fermanlanyla ilan
edilen Tanzimat reformfarnn temel hedefi vard: Yan zerk ve fiilen bamsz yerel yneticileri merkezi otoritenin dorudan denetimi
altna almak, tebaamn sosyal ekonomik artlarn iyiletirmek ve en
nemlisi; Mslman, Hristiyan ve Yahudilerin eit yeler olduu
yeni bir Osmanl toplumu yaratmak.
Bu reformlarn Suriye'de uygulanmas grevi yerel ynetimin,
zellikle de blgenin genel idarecisi konumundaki valinin zerine
dmekteydi. Valinin konumu, yalnzca blgesindeki modernleme
hareketinin uygulanmasnda sahip olduu hayati rol asndan deil,
iinde tad nem asndan da analiz edilmeyi hak etmektedir. Ay- ~
nca, valilik makam, Osmanl reform siyasetinin en nemli hassasiyetlerinden birisidir.
Tanzimat siyasas tarada grevli nemli memurlar arasndaki dengeyi muhafaza ederek -zellikle valinin otoritesini kstlayarak-merkezi
otoritenin tara zerindeki hakimiyetini tesis etmenin yollarn aramtr.
Akas, bu trden bir uygulama Osmanl siyaset geleneinde yeni bir
olgu deildir ancak gemite Suriye'de fiili anlamda bamsz paalarn
gcnn artmas engellenememitir; oysa imdi, valiyi neredeyse
tamamen gsz bir konuma indirerek etkili bir uygulama meydana
getirilmitir. Yalnzca, sahip olduu otoriteyi blgesindeki g odaklan
zerinde sonuna kadar kullanamadndan deil5
; ayrca bulunduu
mevkie bir yl hatta bazen daha ksa bir sreliine tayin edildii iin6
gerekten de vali bu yeni politikann en madur olan kiisi dir.

5
Osmanl ariv belgeleri ile ilgili olarak bu ve devam eden notlarda u ksaltnalar
kullanlacaktr:
BA: stanbul Bavekalet Arivi
Cev.D.: Cevdet Dahiliye
Cev.Z.: Cevdet Zaptiye
r. D.: radeler Dahiliye
r. H.: radeler Hariciye
r.M.M.: radeler Meclis-i mahsus
r.M.V.: radeler Meclis-ivala
mein bkz. BA, r.MV., no. 9073, il Zilkade 1268 (Eyll 1852); Ceride-i Havadis,
no. 27, 22 Cemaziyelevvel 1277 (Aralk 1860); Calvert'ten Palmerston'a, no. 8, am,
29 Nisan 1850, F078/837.
6
am'daki valilerin sk skdeitirilmesi hussunda bkz. Wood'dan Palmerston'a, no.
13, 28 Nisan 1851; Selahaddin el-Mmejjid, Vldtu Dimekji'l-ahdi'f'Osmani, am,
1949, s. 91. Halep'teki durum iin bkz. Guys'un Raporu, 31 Mart 1843, AE, Halep, I,
no. 1; F.Taoutel, (ed.), Vesaiku't-tarihiyye Ha/ep, 3c., (Halep, 1958-2), 2:52; J. Finn,
Stirring Times, 2. c., (Londra, 1878), 1:160; 2:162-163. Ancak, Sidon ehri'ndeki durumun
farkllna dikkat etmek gerekir. mein, Namk Paa, l848'den 1856'ya kadar,
Beyrut Va-lisi olarak grev yapmtr. Bkz. Salnam e, 1264 (184 7 -1848) ve sonras.
189 MosheMa'oz
Valinin durumuna ilikin daha hayati olan nokta ise, Paalk'nda
bulunan ve kendisinden bamsz olan dier yksek rtbeli memurlarn, onun zerindeki tefti uygulamasdr. Kendi blgesinde bulunan
dzenli birlikler zerinde herhangi bir yetkisi bulunmadndan, paa
ounlukla grevlerini yerine getiremiyordu. Bu durumda vali, ounlukla etkisiz ve dzensiz svari gcne bavurma zorunda kalyordu; blgeqeki dzenli birlikler (nizam), emirlerini am'daki bakumandan olan seraskerden almaktay d 7

Seraskerlik makam, Tanzimat'n ilk yllannda Suriye'de uyguland ekliyle gerekten de Bab- Ali'nin merkezileme politikasnn
nemli bir yandr. Blgeyi, Msrllardan kurtarmak amacyla balatlan uygulama8
, 1S44-45'den itibaren brahim Paa'nn 1830'larda
Suriye'de zaptettii konuma benzer bir ekle evrilmi; seraskerlik
makamna getirilenler askeri fonksiyonlannn yan sra idari ilerle de
grevlendirilmitir9 1843'den sonra Osmanl Ordusunun yeniden yaplandnlmas ile birlikte yukandaki biimi ile seraskerlik makamna
Arabistan Ordusu'nun bakumandam olarak, Nisan 1844'de ilk kez
Namk Paa atanmtr10 Namk Paa'nn grevleri olduka fazla
olup, idari ve uygulama bakmdan pek ok ykmll vard: Blgedeki barn ve dzenin devamn salayarak, Bedevileri kontrol al- c
tnda tutmak1 1
, Bab- Ali tarafndan grevlendirildii ekli ile vergilerin toplanmasnda etkin olmak12
ve hatta gl ve nfuz sahibi etendiler ve ulemaya kar idarecilerin gcn artrmasn salamak 3
. Bir

baka deyile, serasker blgenin nemli sorunlarn halletmek ve yerel


yneticilerin grevlerini yerine getirebilmesi iin askeri destek salamakla grevlendirilmiti. Bu ekil<le, Bab- Ali u hedeflere ulamay umuyordu: Blgede yeni bir dzen kurmak, valinin gcn
snrlandrmak ve ayn zamanda Suriye'nin bakentten uzakl ve
hzl iletiim imkannn yokluunda blgesel bir merkezlleme oda
kurmak.
7
rnein bkz. Bazili, Siria i Palestina, 2:13; Finn, Stirring Times, I.l65, 257;
"Baker'dan Redcliffe, no. 3" iinde, Barker'dan Ciarendon 'a, no. 3 am, 10 ubat
1857, FO 78/1297. Engelhardt, La Turquie et le Tanzimat, 2.c. Paris, 1882-84), 1:107;
C.Macfarlane, Turkey and its Destiny, 2 c.
8
rnein bkz. Wood'dan Ponsonby'e no. 19., Beyrut, 28 Ekim 1840, FO 195/171;
Menton Tarafindan Yazlan Rapor, 13 Mart 1841, AE, am, I, no. ll; E. B. B. Baker,
Syria and Egypt under the Last Five Sultans of Turkey, 2 c. Londra, 1876, , 2:3 12;
Ltfi, Tarih, 7:46.
9
brahim Paa'nn gleri hakknda bkz. Rstem, Mahfuzat, 3:417-18, no. 5496.
1
Ceride-i Havadis, no. 1488, 17 Zilkade 1259 (Aralk 1843); Ahmet Cevdet, Tarih-i
Cevdet, stanbul, 1301-9, 2:223.
11
Namk Paa'nn raporu iin bkz.BA, Ir.H., no. 2295, 13 Ramazan 1263 (Austos
1847); ayrca bkz. Werry'den Canning'e no. 119. Halep, 14 Austos 1844, F0195/207.
12
BA, r. D., no. 8417/1, 15 Zilhicce 1263 (Kasm 1847). .
13
Wood'dan Aberdeen 'e, no. 15, am, 8 Mays 1844, FO 78/579.
190 Tanzimat'n lk Yllarnda Modernleme Hareketinin Suriye Siyaseti ...
Bu politika baarl olabilirdi -aslnda kimi durumlarda baarl olmutur-, ayet serasker ile vali arasnda tam bir ibirlii olsa ya da
bakumandan blgedeki dier paalar zerinde tam bir yetkiye sahip
olsayd. Kbrsl Paa gibiy;ni bir seraskerin tayini (1851-1852) mnasebeti ile Suriyevaliteri-ona danmaktan ve fikrini almaktan memnun olsalar da hukuki olarak seraskere bal deillerdi 14
Her vali, hukuki olarak kendi blgesinin genel -idarecisi olup, blgenin ynetsel
ileri ile ilgili olarak dorudan Bab- Ali 'ye kar sorumluydu. te
yandan, her paa, birliklerini toplamak iin bakumandana bal olmak arzusunda deildi; zellikle askeri hiyeraride seraskere eit bir
konumda -yani mir- ya da idari hiyerarinin en tepesindeki vezir payeterinden birine sahipse
15
. Ancak, serasker her paaln iilerine
mdahale ederken, blgesindeki bakumandanlk otoritesini yerletirmek amac ile sahip olduu en nemli g olan askeri gc kullanabilirdi. Bu, Namk Paa'nn grevde olduu uzun dnem (1844-49) ve
Kbrsl Paa (1851-52) tarafndan bavurulan bir yntemdi. Valilerin
otoritelerini korumak urunda vermi olduklan tm savama ramen,

her ikisi de hretli gemilerinden kaynaklanan avantajlarn kullanarak; kendilerini tm Suriye vilayetinin fiilen askeri ve sivil idarecileri konumuna getirdiler
16
Gerek Namk gerek Kbrsl Paalarn
mdahaleleri, bilhassa am'da gl ve srekli idi ve bu durum am
valisinin grevini brakmas ile sonuland 17 Bu, ksmen seraskerin
ak biimde am valisi zerindeki otoritesinin
18
ksmen de ehrin
hem vali hem de bakumandan asndan karargah nitelii tamasnn bir sonucuydu.
Valinin otoritesini dengeleyen dier bir memur ise defterdardr.
Defterdar, gelirlerin toplanmas ve giderlerin belirlenmesi ile ykml
olup, dorudan stanbul'daki Maliye Nazr'na bal idi. Tpk gemite olduu gibi defterdar, icra ettii grevler, idari adan bamsz
karakteri ve grece uzun dnemli grev sresi asndan olduka fazla
bir gce sahipti
19
rnein, alt kademedeki memurlarn maalannn
denmesi, paalktaki dzensiz birliklerin saysnn belirlenmesi ve
14
Wood'dan Canning'e, no. 2, am, 21 ubat 1852, FO 195/368.
15
Salname 1263 (1847) ve sonras. 16
Bkz. Jorelle TarafindanYazlan Rapor, 14 Ekim 1846, AE, Kuds, II, no. 18;
"Wood'dan Cannii(e,"no. 29" iinde, Wood'dan Palmerston 'a no. 30, am, 25 Kasm
1848, FO 78/761; "Werry'den Canning'e, no. 46, iinde, Werry'den Palmerston'a, no.
20, Ha1ep, 10 Aralk 1851, F0_78/871
17
Wood'dan Palmerston'a ~o. 22, am, 28 Austos 1848, FO 78/761; Wood'dan
Malmesbury'eno. 20, am, 29 Haziran 1852, FO 78/910.
18
Wood'danPalmerston'a, no. 20, am, Temmuz 1848FO 78/761.
1
~ Defterdar'n 18.yzyldaki nemli konumu iin bkz. H. A. R. Gibb ve H.Bowen,
. Islamic Society and the West Londra, 1950, 1.201; S. Shamir, The Azm Va/is ofSyria,
1724-85, (Baslmam Doktora tezi), Princeton, 1960, s. 227-228.
191 MosheMa'oz
askeri seferlere ya da dier masraflara ait demelerin yaplmas ya da
yaplmamas hususlannda yetki sahibi idi
20
.
Yeni idari yaplanmann ortaya kard bir dier organ, valinin
otoritesini daha da snrlandrmtr. Bu organ, teorik olarak valiye
yardm amac ile kuulmu olan memleket meclisleridir
21 , ancak daha
sonra greceimiz gibi Bab- Ali tarafndan kendisine verilen geni
yetkiler ve yerel nfuzu sayesinde meclisler, blgenin idari ilerini
aktif ekilde mdahalede bulunmular ve kararl bir ekilde modern-

leme srecine engel olmulardr.


Son olarak, idam cezasn uygulama ve sulular cezalandrma yetkisi de elinden alnan valinin kamu dzenini koumak asndan sahip
olduu meu zemin iyice daraltlmtr22 Btn bu gzetierne ve
kstlama yntemlerinin sonucu olarak, valilik makam, byk oranda
ilevsiz bir duuma indirgenmi ve akas reform hareketine darbe
indirilmitir23
.
1852 ylna gelindiinde Bab- Ali, bu anakronik merkezi idari
sistemin olumsuzluklarn fark ederek, valinin gcn arttrmaya ve
onu bir kez daha blgesinde etkin bir otorite haline getirmeye karar
verdi. 28 Kasm 1852 tarihli bir fermanla, taradaki meclisleri olduu
gibi, askeri ve mali grevleri de iine alacak ekilde btn idari kademeleri valinin denetimi altna koydu. Bu fermanla birlikte vali, dzenli birlikleri greve armak, maliye hesaplarn incelemek ve
memleket meclislerinin yelerini atamak ya da azietmek yetkileri ile
donat ld. Bunlara ilaveten, kaymakamlan ve mdrleri de kapsayacak
ekilde, brohatik hiyerari iinde yer alan alt kademedeki memurlan
ie alma ve iten el ektirme yetkisi balayan ferman, valiyi daha da
gl hale getirdi. Ayn zamanda, paann adli yetkileri kamu dzeninin devamn salamak amac ile olduka geniletildi; btn hafif
sulan stanbul' a danmadan infaz etme yetkisi verildi ve Bab-
Ali 'nin onayn almak art ile idam cezasn uygulama hakk tannd24. Buna karn 1852 Ferman, valinin otoritesinde kk de olsa
bir deiiklik yapt ki bu deiiklik onun balca muhalifleri ya da
20
Bkz.Wood'dan Aberdeen'e, no. ll, am, 1 Nisan 1844, FO 78/579; Rose'dan
Aberdeen'e, no. 2, Beyrut, 13 Mays 1845, FO, 78/618; A. A. Paton, The Modern
Syrias Londra, 1844, s. 204.
21
Engelhard, La Turquie et le Tanzimat, I:l07; II:283; A. Ubucini, Letters on Turkey, 2
c., Londra, 1856, I:45-46.
22
Engelhardt, La Turquie et le Tanzimat, I:I09, II:285-286; Finn 'den Ciarendon 'a no.
8, Kuds, 26 Nisan 1853, FO 78/963. -23 Bkz. BA. r. D., no. 14661,24 Zilkade 1267 (Eyll 1851); Wood'dan Malmesbury'e, no.
21, am, 30 Haziran 1852, FO 78/910; Essad Mansur, Tarih '! Naire Msr, 1924, s. 69.
24
1852 fermannn metni iin bkz. BA. Mhime Defter/eri, no. 258, s. 198-201; Yafa,
eriye Sicili, 9 Rebiylahir 1269 (Ocak 1853); Engelhardt, La Turquie et le Tanzimat,
I:109-10, II:286; E. Z. Karai, Osmanl Tarihi, V-VII Ankara, 1953-60,6:31-32.
192 Tanzimat'n lk Yllarnda Modernleme Hareketinin Suriye Siyaseti ...
paalk ierisinde kendi konumunda olanlarla karlatrldnda aka grlr.
Fermanla birlikte, defterdarn valinin zerindeki tefti hakk
ortadan kaldrld. Defterdarlk makam!, 1852 ylnda memleket
meclisinin bakanh He birletirilerek, hiyerari ierisinde ikinci ya
da nc dereceye getirildi; ortaya kan bu yeni yaplanma artk
valiye bir tehdit oluturmayacakt25
. Ayrca, 1 860 ylnda defter-

darlk makam, ekonomik nedenlerden tr geici olarak kaldrld


ve yerini muhasebeci ald26
; bununla birlikte birka ay sonra defterdar yeniden atand ancak bu defa daha az maa ve dk bir stat
ile
27

Bab- Ali, am Valilii ile birleme' karar alnca, Suriye' deki seraskerlerin etkinlii de 1853 'den sonra defterdarnkine benzer ekilde
azald28 . am'n dnda, seraskerin Suriye'deki paalklarn iilerine
mdahale yetkisi neredeyse tamamen elinden alnmasna ramen Suriye'deki en yksek askeri yetkili olmaya ve blgede bulunan dzenli
birlikler zerinde valinin yetkisini snrlandrma ya devam etmiti?9 .
Daha da nemlisi, 1852'den sonra da paann idari yetkileri memleket
meclisleri tarafndan snrlandrlmtr. Paann kendi paalnda otoritesini hissettirmesi 1852'den nce ve sonra byk oranda kiiliine
ve stanbul' dan elde edebilecei destein gcne balyd. Kararl ve
enerjik bir paa, Bab- AJi?den alaca destein gc ile muhaliflerine
kar durabilir, onlar kendisi ile ibirliine zorlayalilir ve hatta onlar
etkisizletirebilirdi. rnein, Halep'in nl valisi Esad Paa, 1842 gibi
erken bir tarihte bile grevini iyi yapmayan bir defterdarn yetkilerini
uhdesine alm ve yerine 1852 ylna kadar grevde kalacak olan mal
mdrn (daha alt kademedeki maliye memuru) getirmitir30 . Aym
ekilde, gl ve iktidar sahibi bir paa, dzenli birlikleri idaresi altna
alabilir
31
ve askeri komutay kendi emirlerine uymaya zorlayabilirdi;
ayrca meclisin yetki alann daraltacak ve muhalif eleri bastrabile25
Bkz. Salname 269-276 (1852-53-1859-60); aynca bkz. Outrey Tarafindan Yazlan
Rapor, 2 ubat 857, AE, am, IV, no. 26.
26
"Brant'tan Bulwer' e", am, 24 Ocak 860, iinde, Brant 'tan Russell 'a, no. 3 28
Ocak 860, FO 78/537; Salname 1277(1860-6), s. 79-80.
27
"Moore'dan Bulwer'e" 2 Nisin 1860, iinde, Moore'dan Russel/'a no. 6, Beyrut, 7
Nisan 1860, F078/1519; "Brant'tan Bulwer'e" 8 Nisan 1860, iinde, Brant'tan
Russel'a, no. 6, 21 NiS'an 1860, FO 78/1537.
28
BA, r.D., no. 916, 8aban)270 (Mays 1854).
29mein bkz. Finn'den Cla;endon'a no. 52, Kuds, 18 Austos 1856, FO 78/217;
"Barker'dan Redcliffe'e", no. 3, 3 ubat 1857, iinde, Barker'den Ciarendon 'a, no. 3,
Halep 10 ubat 1857, FO 7811297.
30
Bkz. BA, r. D., no. 2543, 17 Rebiylevvel 1258 (Nisan 842); Takvim-i V eka yi, no.
242, 6 Cemaziye1evvel 258 (Haziran 1842).
31
Bkz. Finn 'den Malmesbury'e, no. 20, Kuds, 19 Austos 1853, FO 7811383.
193 MosheMa'oz
cek yetkiye de sahipti

32
. Gerekten de Tanzimat'n ilk yllan boyunca
bu llere sahip pek ok paa, Suriye'deki paalklarda grev alm
ve dorudan Trk idaresinin kurulmasnda ve blgede reformlann hayata geirilmesinde kmsenemeyecek llerde katklarda bulunmutur. Ancak, bu tr yetenekli idarecilerin says aznlkta kalm ve
bazlan makamlannda allann dnda uzun sreler kalabilmilerse
de
33
pek ou ya stanbul'a geri anlm ya da baka blgelere grece ksa sreler iin tayin edilmilerdir34 Bu yzden, yetenekli bir
vali tarafndan salanan gelimelerin kendisinden sonra gelen yeteneksiz ya da sradan bir idareci yznden kesintiye uramas sk sk
yaanan bir gereklik olmutur.
te yandan, kimi yetenekli Trk paalann kendileri de muhafazakar olduklan iin baz yenilikleri yapmakta gnlsz davrandklan zellikle gayrimslim tebaaya vaat edilen eitlik hususunda_35
ve bu
yzden grevlerini isteksizce yaptklan grlmektedir. Ancak, yapmak istedikleri iler konusunda samimi alaniann da bu iler iin gereken, yeterli donanm ve imkandan yoksun olmalan da sk sk grlen
bir durumdur. Suriye'deki Osmanl kamu idaresi, byk oranda yetersiz ve rmt36; maliye ok kt bir haldeydi
37
ve askeri' birliklerin
bir ksm -dzensiz birlikler- gszd ve gvenilir deildi38 Gerekte, blgedeki ynetimin elindeki yegane etkili g, planl bir ekilde yerletirilmi, yeterli saydaki Trk birlikleriydi
39
Ancak, yeni
olaylar patlak verdiinde, zorunluluklar gerei ordu, mparatorluun
huzursuzluk kan blgelerine gitmek zorunda kalyor ve bu da ordu32
Bkz. "Wood'dan Wellesley'e", no. 16 iinde Wood'dan Aberdeen 'e, no. 17, am, 7
Aralk 1846, FO 78/660A; Finn 'den Malmesbury 'e, no. 21, Kuds, 19 Austos 1858 ,
FO 78/1383.
33
Bkz. Finn 'den Malmesbury'e, no. 21, Kuds, ll Kasm 1859, F078/1454.
34
Finn 'den Palmerston 'a no. 13, Kuds, 13 Temmuz 1847, 78/705.
35
"Wood'dan Canning'e", no. 20, iinde Wood'dan Palmerston 'a no. 23, am, 25 Eyll 1849, FO 78/801; aynca bkz. De Barrerce tarafindan yazlan rapor, 28 Mays
1850, AE, am, II, no. 6; Piskopos Gobat tarafindan yazlan rapor, 5 Austos 1841,
Misyoner Topluluu, Londra, CM/O. 28; Mikail Miaka, El Cevabu ala iktirahi'lahbab, MS no. 956.9, M39JA, 48532 A.U.B., s. 347.
36
rnein bkz. BA, r. MY., no. 14706, 14 Muharrem 1272 (Eylll855); Wood'dan
Aberden'e, no. 20, am, 4 Kasm 1844, F078/4417; Ceride-i Havadis, no. 107, 4 Ramazan 1258 (Ekim 1842); Bazili, Siria-i Palestina, II:5.

37
Bkz. Werry'de Bidwell'e (zel), Halep, 31 Aralk 1842, F078/497; "Wood'dan Can~
ning'e", no. 4, iinde Wood'dan Aberdeen 'e, no. 8, am, 21 Mart 1846, F078/660A; Segur
tarafindan yazlan rapor, 13 ubat 1851, AE, am, II, no. 5; Bazili, Siria i Palestina, II:7.
38
Bkz.BA, r. MY., no. 7787, 4 Rebiylevvel 1268 (Aralk 1851); BA, Cev. D., no.
5600, Rebiylahir 1274 (Kasm-Aralk 1857); Wood'dan Clarendon'a, no. 43, am, 4
Austos 1853, FO 78/959; "Rogers'tan Russel'a no. 24, am, 26 Austos 1861,
FO 78/1856
39
Bkz. BE, r. D., no6661, 27 Zilhicce 1262 (Aralk 1846); de Barrere tarafindan yazlan rapor 20 Temmuz 1858, AE, Kuds, VI, no. 9; Melek Hanm, Thirty Years in the
Harem, London, 1873, s. 86-89.
194 Tanzimat 'n lk Yllannda Modernleme Hareketinin Suriye Siyaseti ...
nun gcn azaltyordu. Tm bu faktrler, Tanzimat'n ilk yllan boyunca Suriye'de uygulanmaya allan modernleme hareketi zerinde ciddi etkiler yapmlardr. --:-~
Kent Politikalar - ehirlerde, Tanzimat'n ilk dnemi, yerel siyasa zerinde radikal
deiiklikleri de beraberinde getirmitir. Bir taraftan, ehir halk elindeki askeri gten yoksun braklarak ve kar konulmaz bir Osmanl
askeri stnl meydana getirilerek, deiik yerel g odaklannn
kendi aralanndaki ve Osmanl 'ya kar olan uzun ve kanl mcadelelerine bir son vermitir. Bu sre, 1850 ylnda byk can ve mal kaybna neden olan Halep'teki ayaklanma dnda kansz bir ekilde gerekletirilmitir 40

Dier taraftan da Osmanl ynetimini ve reformunu kesintiye uratacak gl yetkileriyle donatlan ve Tanzimat'n nemli idari yetkiler verdii meclis sayesinde geleneksel iktidar ilikileri yeniden dzenlenmitir. Esasnda, meclis iki ilevi gerekletirmesi iin oluturulmutu: Blgede temsili bir sistemin tohumlann atmak ve valinin
istibdadn ve zorbaln denetim altna almak. Ancak, bu uygulama,
merkeziyetilik ile adem-i merkeziyetilii ayn at altnda birletirme elikisi tayan bir politikayd. Yukanda da iaret edildii gibi
bu yntem, valiyi neredeyse tamamen gsz brakacak boyutlarda
otoritesini zayflatrken, ayn zamandaulema ve ayandan oluan eski
kliin meclisi ekillendirerek ve kontrol ederek onlann glerinin
iyice artmas ve tahkim edilmesini de beraberinde getirdi
41
Belki,
paann zorbal kontrol altna alnd; ancak bu sefer de onun yerine
gcn halktan aldn varsayan 15-20 kiilik temsilciler heyeti geti.
Paa, bu ynetici eliti, dier snflardan gelecek temsilcilerle deitiremiyordu; nk o, artk bir otokrat deildi ve ayn zamanda blgesini ynetmek iin geleneksel bir iktidar odana ihtiyac vard. Artk,
gemite olduu gibi Paa, yerel g odaklanndan birini kullanarak
gcn arttramazd nk Osmanl valisinin konumu, Suriye ehirlerinin ulema ve ayan karsnda Tanzimat uygulamalan nedeniyle gerilemiti (Paa'nn gerekletirdii uygulamalar, doalan gerei yu-

kanda bahsedilen gruplann her birinin karlan ya da dnceleri ile


uyumlu olmayabiliyordu). Vali ile bu yerel nfuz sahiplerinden herhangi birisi arasndaki ibirlii sklkla rastlanabilen bir durumdu,
zellikle yanl ynetim ve Bab- Ali'den gelen istekleri arptmak sz
konusu olduunda. Bunun dnda, bu iki unsur -ulema ve ayan- nerdeyse srekli bir ittifak halinde olup, sahip olduklan geni yerel n40
Halep syan ve altyaps hakknda bkz. Moshe Ma'oz, "Syrian Urban Politics in the
Tanzimat Period between 1840 and 1861", BSO, AS, vol. 29, no. 2 (1966), s. 292-297.
41
Meclis ve yetkileri hakknda bkz. A.g.m., s. 282-287.
195 MosheMa'oz
fuzu ve resmi yetkilerini paay etkisiz hale getirmek ve modernleme
ynndeki Osmanl abalarn sekteye uratmakta kullanyorlard42
.
Bu trden gze arpan gayr meru bir ibirlii rnei, Osmanl
modernleme hareketinin temel unsurlanndan birisi olan gayrmslim
tebaann stat.s ile ilgilidir. Ulema ve dier tutucu evreler, temsilci
ve dini kurumlarn liderleri olmalarndan kaynaklanan resn statlerini- kimi durumlarda Trk idarecilerinin sessiz kalarak verdikleri zmni
destei de arkalanna alarak, reayaya ihsan edilen eitliki haklan tahrip
etmekte kullanabilmilerdir43
. 1860 yinda am'daki Hristiyanlarn
katledilmesinde bu zmni ittifakn pay vardr; paa, olay onaylar biimde pasifkalrken ulemann ba katliam idare etmitir44 .
Tara Ynetimi
Suriye krsalnda -zellikle dalk blgelerde- Trk idaresi ehirlerdekinden daha zayft ve idare, byk lde yerel nfuz sahiplerine dayanmaktayd. Her ky, bir eyh tarafndan idare edilmekte
olup; krsal blgelerde eyh '1-meayih ya da nazr denilen grevliler
bulunmaktayd. Gerekte, bu yerel iktidar sahipleri kendi blgelerini
saysz Bedevi mttefikleri ile olduu kadar, saylar binlerce olabilen
silahl savalarn da yardmyla fiili olarak Trk otoritelerinden bamsz biimde yneten kk apl otokratlard45
.
lkede dorudan ynetimi tesis etmek amacyla her blge iin alnan farkl nlemlerin dmda Osrranllar, yerel zerklii hakimiyetleri
altna almak iin baz kesin ve geni nlemleri uygulamak zorundaydlar. Bunlardan birincisi, blgedeki liderleri ve onlarn askeri gcn
tasfiye etmek amacyla uygulamaya konulan, zorunlu askerlik ve silahszlandrma politikas dieri de blgedeki g sahiplerinin toplumsal ve ekonomik nfuzlarn temelindeki yan-feodal vergilendirme
sisteminin yerine dorudan vergilendirmenin konulmasdr. Ancak, bu
etin grevleri ksa bir sre iinde gerekletirebiirnek iin Su42
Paa ile meclis arasndaki iliki iin bkz. a.g.m., s. 287-292.
43
a.g.m., s. 291.
44
rnein bkz.BA. r. MV., no. 1950/2, 14 Cemaziyelevvei 1277 (Kasm 1860);

am'daki bir Mslman-Trk'n yazd bir mek.rubun kopyas iin bkz. Moore'dan
Russel/'a, no. 27, Beyrut, 4 Austos 1860, FO 7811519; Emir Abdlkadir ile yaplan
mlakatn zeti iin bkz. Moore'dan Russel/'a, no. 19, Beyrut, 8 Austos 1861, FO
7811586; Outrey tarafindan yazlan rapor, 12 Austos 1860, AE, am, VI, no. 91;
Anon, Kitabu'l-ahzan fi tarihi'-am ve Cebeli Lbnan, MS no. 956.9 K62 KA
A.U.B., 75, 88. Aynca bkz. Muhammed ebu Said el Hasibi, Hadisatu '1-Sittin, MS
no(4) 4668, Zahiriye Ktphanesi, am. am'daki olaylarn aynntl bir anlatm iin
bkz.Moshe Ma'oz, The Tanzimat in Syria and Palestine, 1840-61, (Baslmam Doktora Tezi), Oxford, 1966, s. 369-84.
45
Nablus'daki yerel silahl g 20.000'den fazla silahl kylye sahipti. Bkz.
"Finn'den Rose'a", Safed, 31 Ekim, iinde Rose'dan Palmerston 'a, no. 48, Beyrut 3
Kasm 1850, FO 78/836; el Nimr, Tarih-iCebeli Nablus, s. 286 vd.
196 Tanzimat'n ilk Yllarnda Modernleme Hareketinin Suriye Siyaseti ...
riye'deki Trk ordusu yeterli deildi46
ve bu nlemler aama aama
hayata geirilmek zorundayciL 1844-45'de Arabishn Ordusu'nun yeniden organizasyonu ve deiik paalklam bir dizi enerjik idarecinin
tayininden sonra bu etkin -ilemler alnabil di. 1846 ve 184 7' de pek
ok blgede baarl askeri operasyonlar yapld ve bu operasyonlar
zorunlu vergi toplamaya, nfuzlu yerel liderleri kontrol altna almaya
ve baz durumlarda Trk idarecilerinin onlarn yerini almasna yardm
etti
47
. Ancak, 1840'larn sonlarnda -Suriye'dek. Trk ordusunun byk blm ve yetenekli idarecilerin bazlannn yer deitirmesiyle
elde edilen kazanmlar da kaybedildi
48
.
1850'lerde dorudan ynetimi tekrar tesis etmek iin yeni bir dnem balad ve Drzilerin hakim olduu Havran dnda neredeyse
tm lkede genel bir zorunlu askere alma ilemi uyguland49 Dalk
blgelerdeki g odaklarn zayftatmaya dnk hi de kmsenemeyecek olan bu sre, ordunun byk blm blgeden ekilip, Krm
Sava'na yollandnda ciddi bir darbe yedi. Blgedeki eyhler iki ya
da yl boyunca, Hkmetin kurduu dzeni ykarak, kendi geleneksel otoritelerini yerletirmeye altlar. Bunun zerine, Trk otoriteler, blgenin kendi iindeki hassas dengelerini kullanarak sahip olduklar eski bir taktie -bl ve ynet- bavurdular ve kylleri zayfIatmak ve iktidar dengelerini ellerinde tutmak iin aralarnda bizipleri
birbirlerine kar kullandlar50
.
Krm Sava 'n mteakiben, yerel iktidar odaklarn tasfiye etmek
ve dalk blgeleri Osmanl 'nn dorudan kontrol altna almak amacyla yeni ve kararl bir dnem balad. zellikle, 1858-60 yllar arasnda younlaan bir dizi askeri operasyon sonucu Osmanllar, Suriye'nin dalk blgelerinde dorudan idarenin birinci nemli saflasn gerekletirebildi51
ancak yzyln sonuna kadar fill anlamda
zerk kalacak Drzi Cebel blgesi istisna olmak kaydyla52 .

46
1845 'de en yksek sayya ulatnda Nizarn yaklak 20.000 askere sahipti; 1850' de
!2.000; 1853'de 17.000; 1854-55'de biraz daha az; 1858-60'da yalnzca 7.000-8.000
asker vard.
47
rnein, bkz.BA, r.D., no. 6326, 25 Receb 1262 (Temmuz 1846); Finn 'den
Canning'e, no. 5, 27 Austos 1846, FO 195/2110.
48
Finn 'den Palmerston 'a, no. 22, Kuds, 17 Temmuz 1848, F078/755.
49
BA, r.D., no. 13158, 6 Zilhicce 1266 (Ekiml850); Calver'tan Palmerston 'a, no.
22, am, 26 Eylll850, F078/837; Misak, MS. s. 334.
50
rnein bkz. BA., r. D., no. 1545211, 10 Receb 1268 (Maysl852); Lyde'dan
Moore'a, Latakia Daglar, 1 Eylll855, FO 78/1116; el Nimr, Tarih-iCebeli Nablus,
s.268. _
51 .. - - - '
Omen bkz. BA, Ir. D., no28545, 13 evvall275 (Mays 1859); de Bm-rere tarafindan yazlan rapor, 1 Temmuz 1858, AE, Kuds, VI, no9; Mikail Musa Aluf el
Baalbaki, Tarihu Baalbek (Beyrut, 1908), s. 89-90.
52
Bkz. BA, r.D., no264!7/l, 9 aban 1274 (Mart 1858); H. H. Jessup, Fifty-three
Years in Syria, 2 c, New York, 1910, I:271; Ali Haydar Midhat, The Life of Medhat
Pasla Londra, 1903, s. 183-90.
197 MosheMa'oz
Tanzimat Dnemi boyunca, Osmanllann itaat altna atamadklan
dier bir yerel unsur da rdn ve Neceb'in dousundaki Suriye
l'nde yerleik, enejik Bedevi kabileleridir. Bedeviler zerinde de
Osmanl ynetimi, yine onlann arasndaki husumeti birbirlerine kar
kullanmay ya da arabuluculuk ederek taraflan yattrmaya dnk
geleneksel yntemleri uygulamay denedi; ancak bu yntemler her
zaman baanl olamyor ve ounlukla gebeleri daha saldrgan ve
kavgac hale getiriyordu53
te yandan, Bedevilerle olan mcadelede
ilk defa dorudan ve uzun erimli nlemler alnd: nemli oranda bir
g kullanm, l snnnn tahkimi ve gebe kabilderin yerletirilmesi; btn bunlar byk lde Halep blgesinde gerekletirildi54.
Bu yeni siyasa 1850'larda sistematik olarak hayata geirilmekle
birlikte, Bedevilerin gelecekte itaat altna alnmasnn zeminini oluturdu; ancak bu siyasa Suriye krsalma dalm, gelip geen yolculara
saldran ve ldren, hacca gidenler de dahil olmak zere kervanlan
yamalayan ve kk ehirlerin d mahallelerini tehdit eden Anaza ve
Banu Sakir (Anaza ve Banu Sakhr) gibi gl kabileleri pek etkilemedi
55
.
Toplumsal ve Ekonomik artlar
Ancak gebelerin saldrganlnn ana hedefi, her zaman olduu
gibi iddet, tahrip ve baskya maruz kylyd. Balann gelii ile birlikte srlerine otlak bulmak amac ile llerden akn eden bedevi kabileleri, her zaman kyleri yamalayp harap ediyorlard. Blll}a ilave-

ten, Bedevi reisieri kendi blgelerindeki kyler zerinde yaptklan koruyuculua karlk yllk olarak zorla belirli miktarda para ve tahl
alyorlard. Ancak, bu koruyuculuk kylleri ne dier Bedevi kabileterin aknlanndan ve basklanndan kurtanyor ve ne de koruyucunun
daha fazla istekte bulunmasna engel oluyordu56
darefe/lahlar ykc
Bedevilere kar koruyamad gibi dzenli birliklerin saldmianna ve
kylden meru olandan yksek oranda vergi alan agzl vergi ml53
Wood'dan Aberdeen'e, no. 26, am, 9 Austos 1845, FO 78/622; Sken'den
Malmesbury'e, no. 20, Ha1ep, 31 Mart 1859, FO 7811452.
54mein bkz.BA. r. D., no5297/2, 9 Cemaziye1evve1 1261 (Mays 1845); BA, r,
MV., no6119, 17 Rebiy1evve1 1267 (Ocak 1851); Segur tarafindan yazlan rapor, 2
Mart 1852, AE, Ha1ep, II, no. 40; Anon, Rambles in the Desert ofSyria Londra, 1864,
s. 295; aynca bkz. N.Lewis, "The Frontier of Settlement in Syria 1800-1950"
International Affairs, 31 (1955), no. 53.
55
Bkz. Yafa, eriye Sicili, no. 13, 13 Rebiy1ahir 1258 (Mays 1842); BA, r. D.,
no7690/07, 24 Cemaziye1ahir 1263 (Haziran 1847); Wood'dan Bidwel'e, no. I, am,
28 ubat 1843, FO 78/538; D.P. de Segur, La Syrie et les Bedouins sous
l'administration Turque Paris, 1855, s. 10, 19-20,31.
56
Bkz. "Barker'dan Redcliffe'e no. 3", iinde Barker'dan Ciarendon 'a, no. 3 Halep,
10 ubat 1857, FO 78/1297; Finn, Stirring Times, II:36; Segur, La Syrie, s. 10-12.
198 Tanzimat'n lk Yllarnda Modernleme Hareketinin Suriye Siyaseti ...
tezimlerine kar da koruyamamaktayd57 . Ayrca, Hac Kervan ya da
Krm Sava gibi zel durumlarda masraflan karlamak iin kyl-~
nn srtna ilave ykler bio!J1ekteydi
58
Tanzimat'la birlikte, gayrimeru ilan edilse de zaman zaman iki ayr ykmllk de kylye
yklenmekteydi; b.inlaf, algarya hizmetleri iin insan ve ha)'Van gc
temini ve askeri birlikler iin gda ve malzeme desteiydi59 Tanzimat'n lavetmesine karlk ykc etkilere sahip iltizam, vergi toplamann hala en etkin biimi olduundan, kylnn sefalet ve sknts
bir kat daha artmaktayd.
zellikle, dalk blgelerdeki kyler, bu ar vergilere kar koyabilmilerse de -kald ki bu blgelerdeki pek ok kyl dahi bu zorla
vergilendirmeden kaamazd-60
Suriye fellahlar doal olarak topyekn bu ar vergileri demilerdir. Bedevi basksyla birleince, bu durum kanlmaz biimde kylnn yoksullamasna ve vergi demeleri ve tohumluk iin borlanmasna neden olmaktayd. ehirlerde,
genellikle mltezimin adamlar olan tefeciler kimi durumlarda yllk
faiz oranlar %50'ye ulaan borlarla kylnn ykn ve sefaJetini
ikiye katlamaktayd61
1851 tarihli bir fermanla, fellahlar tefecilerden
korumaya dnk olarak, faizin yllk %8 ile snrlandrlmas ve meclise, kylye verilen borlar kontrol etmesi ve onlar smrye kar~
korumas emredilse de idarecilerin bu yndeki abalar bounayd6 .

Bununla birlikte, bu dzenlemeler hibir ekilde uygulanamad gibi


durumun daha da ktlemesine katkda bulundu; nk tefeci %8
faizi kabul etmedii gibi ald risk yznden eski oran daha da artrma eilimi iine girdi
63
. Sonuta, kyl tepeden tmaa bir bor ve
sefalet ukuruna yuvarlanarak, iflasa srklendi. Bu durumda kylnn bavuraca iki are vard. Topran terk edip, geimini baka bir
blge ya da ehirde temine almak veya bir mltezimin, tefecinin ya
57
Bkz."Wood'dan Canning'e, no. 13", iinde, Wood'dan Palmerston 'a no. 15, am,
21 Haziran 1849, FO 78/801; Jorelle tarafindan yazlan rapor, 1 Temmuz 1847, AE,
Kuds II, no. 34.
58
"Elias'da Werry'e Latikia, no. 6", iinde, Werry'den Malmesbury'e, no. 7, Halep, 29
Nisan 1852, FO 78/910; Finn, Stirring Times, 1:437, II:45.
59
FO: "Brant'tan Bulwer'a", iinde Brant'tan Russel/'a, no. 9, am, 8 Ekim 1859,
F078/1454; Taoute1, Yesaik, III:168.
60
rnein bkz. BA. Cev. D., no. 5575, Rebiylahir 1274 (Kasm-Aralk1857);
Werry'den Ponsonby'e, no.6~am, 10 Haziran 1841, FO 78/447.
61
Wood'dan Aberdeen 'e, no. 44, am, 29 Aralk 1845, FO 78/622; Paton, The Modern
Syrias, s. 40.
62
Yafa, Sicil, no. 18, 9 Cemaziyelevvel 1268 (Mart 1852); G. Aristarchi, Legislation
Ottomane, stanbul, 1873-88,1:45.
63
"Wood'dan Canning'e no. 2" iinde, .Wood'dan Palmerston 'a, no. 9, am, 20 Mart
1852, F078/910; Werry'den Granville 'e, no. 5, Halep, 10 Mart 1852, FO 78/910.
199 MosheMa'oz
da baka bir nfuz sahibi ehirlinin himayesi altna girerek onun k~racs olmak64
.
Btn bunlara dayanlarak, reform dneminde, Hkmetin can ve
mal gvenlii ve krsal blgelerde yaayanlarn hayat artlarn iyiletnneye dnk verdii szlere ramen Suriye fellahlannn iinde bulunduklar kt artlarda hemen hibir deiiklik olmad sylenebilir. ehirli nfus sz konusu edildiinde, gerekten de Suriye ehirlerinde kayda deer bir ilerleme olmutur ve hi phesiz bu Tanzimat'n byk baarlanndan birisidir. Kolluk glerinin etkinlii sayesinde, pek ok blgede asayi asndan ciddi gelimeler salanmtr65. Medeni, ceza ve ticaret davalarnabakmak zere tm lke apmda kurulan laik mahkemeler, adaleti salama ynnden atlm nemli
admlar olmakla birlikte, adalet mekanizmas tam bir yeterlilie kavuturulamamtr66. Btn bunlarn yan sra, Msr ynetiminin katld kadar eski dnemlerin mstebit ve keyfi paalarnn yerini daha
lml ve insani bir rejimin alm olduu da bir gerektir
67.

Bununla birlikte, Osmanl reforrnculan, yerel ticareti ve sanayii


olumsuz ynde etkileyen nemli sorunlara uygun areler retmekte
baarszdlar. Yllarn gvensizlii, kamu hizmetlerinin yetersizlii ve
para birimindeki dzensizlikler ticari aktivitelere zarar vermeye devam ediyordu68
Hkmetin yardm ile Suriye'nin d ticareti
canlanmasna karn bundan Mslmanlardan daha ok kk bir gayrimslim tabaka yararlanmtr69 . Ayrca, yabanc mallarn ithalndeki
art, sahil endindeki ehir ve kasabalarn gelimesini salam; ancak sre iinde blgedeki sanayiinin kmesine de neden olmutur.
Bu gelimeler, Suriye toplumunun omurgasn oluturan Mslman orta snf zanaatkarlarnn ve kk tccarlarn fakirlemesi ve
64
Bkz. "Wood'dan Canning'e, no. 2" iinde Wood'dan Palmerston 'a, no. 17, am, 29
Mays 1851, FO 78/872; "Halep zerine Genel Rapor" iinde Skene'den
Malmesbruy'a, no. 25, Halep, 17 Haziran 1858, FO 78!1389; A. Granott, The Land
Svstem in Palestine Londra, 1952, s. 58-60.
65
Bkz.BA. r. MV., no. 17203/5, 16 evval1274 (Mays 1858); Werry'den Canning'e,
no. I, Halep, 14 ubat 1846, FO 195/302; Taoutel, Vesaik, III:I54, 55, 158, 169.
66
AE, am, I, no. 10, 30 Aralk 1843; "Finn'den Palmerston'a, no. 21" iinde,
Finn 'den Canning'e no. 19, Kuds, 20 Temmuz 1847, FO 195/292; ayrca bkz.BA., r,
D., no. 16420,28 Rebiylevvel1269 (Ocak 1853).
67
AE, am, I, no. 10, 30 Aralk 1843; Werry'den Palmerston 'a, no. 21, Halep, 29 Aralk 1851, FO 78/871; Bazili, Siria i Palestina, II: 14-15, 20-21: Finn, Stirring Times,
I: 184, II:268.
68
Jorelle tarafindan yazlan rapor, 1 Temmuz 1847, AE, Kuds II, no. 34; "Ticaret
zerine Yazlm Rapor", iinde Brant'tan Russel/'a, no. 17 am, 13 Austos 1860,
FO 78!1437; Anon, Rambles in the Desert ofSyria, s. 59-60.
69
rnein bkz. "am Ticareti zerine Yazlm Rapor", iinde Brant'tan
Malmesbury'e, am, 12 Austos 1858, FO 78!1388; "Skene'den Bulwer'a, no. 27",
iinde Skene'den Russel/'a, no. 47, Halep, 4 Austos 1860, F078/1538.
200 Tanzimat'n lk Yllarnda Modernleme Hareketinin Suriye Siyaseti ...
yok olup gitmesini de beraberinde getirdi
70. ehirli nfusun alt
katmanlar ile birlikte bu snflar, paalar ve blgedeki sekinlerin zaman zaman ortaya kan i!J.t:J..iinden do~n kanunsuz vergilendirme
ve angaryadan, byk zarar grmlerdir.
Bu durum zellikle, -:-zenginlerin alt ve orta snflara gre daha az
dedikleri, ehirlerdeki temel vergi olan ferde'nin (ahsi vergi) alnmasnda aka bellidir. Sonu olarak, Suriye ehirlerinde ferdeye
tepki olarak ortaya kan iddet eylemlerinde ve Halep'te 1850 ylnda
patlak veren isyanda bu vergilendirme yntemi olaylarn temel nedenidir71. ehirlerdeki Mslman kitle, Trk idarecilerden Tanzimat'n
pratikleri ile uyum iinde olduu ve dier Osmanl viHiyetlerinde de
uygulandndan, ferdenin ahsi vergiden gelir vergisine dntrle-

rek, adaletsizliklerin giderilmesini talep ettiler. Ancak, memleket


meclislerini kendi otoriteleri altnda tutan ve Hkfrmete de vergi salnmas ve toplanmas konulannda yardm eden yerel nfuz sahipleri
bu yenilik talebine kar ktlar ve gerekten de yllarca bu uygulamay engellerneyi baarabildiler72 . Byk mlk ve toprak sahiplerinden oluan bu snf, aslnda yeni rejimden en fazla yararlanan guruptu;
yalnzca blgenin idaresinde byk pay sahibi olmalarndan deil ayn
zamanda sahip olduklan idari mevkileri hazinenin ve toplumun byk
blmnn aleyhine olacak ekilde, kendilerini zenginletirrnek uruna kullandiklan iin. Bunun, sahip olduklan iltizam hakk ve buday fyatlarnda yaptklar speklasyon sayesinde gerekletirebildiler73. Bu yzden modernleme dnemi boyunca, Mslman orta snf
ile zengin tabaka arasndaki uurum iyice derinleti.
Gayrmslimlerin Durumu
Giderek kronikleen bir uurum da zellikle, yeni rejim uygulamalar yznden, Suriye toplumundaki Mslmanlar ile Hristiyanlar
arasnda kt. Pek ok bakmdan, incelenen dnemde Hristiyanlar ve
Yahudiler yeni dzenden olduka yararlandlar; zellikle 1850'li yllardaki alma zgrl, ekonomik gelime ve nceki dnemlere
70
Werry'den Caning'e, no. 2, Halep, 14 ubat 1846, FO 195/207; Wood'dan
Ciarendon 'a, no. 16, am, 15 Mart 1854, FO 78/1028; Bazili, Siria i Palestina, II:7.
71
Bkz. Devoizy tarafindan yazlan rapor, 7 ubat 1844, AE, am, I, no. 12; el Paa,
Mzekkirat't Tarihiye, s. 245; Taoutel, Vesaik, III: 41; BA, ir. D., no. 13268/6, 1 Muharrem 1267 (Kasm 1850).
72
Werry'den Canning'e, no. 2, Halep, 14 ubat 1846, F0195/207; "Skene'den
Bulwer'a, " iinde Skene'den~Russel'a, no. 76, Halep, 15 Aralk 1860, FO 78/1538;
Geofroy tarafndan yazlan rapor, no. 5, 7 Mays 1853, AE, Halep, II, no. 5: Taoutel,
Vesaik, III: 109, 159, 161, 1852 ve 1853'de Bab- Ali'nin emri ile ferde'nin gelir vergisine dntrlp, vergi ad altnda alndna dikkat edilmelidir, BA, r. D., no. 15556, 1
evval 1268 (Termnuz 1852); BA, r.MV., no. 121222/4,4 Zilhicce 1269 (Eyll 1853).
73
Werry'den Canning'e, ne. 10. Halep, ll Temmuz 1846, FO 195/217; Finn, Stirring
Times, I: 438, 447-48; Taoutel, Vesaik, III: 99-101.
201 MosheMa'oz
gre sahip olduklan daha ileri bir hukuki stat noktalarnda. dari ilerdeki sz haklar giderek artyordu, adalet sistemi onlar daha fazla
tatmin ediyordu ve tam bir eitlik iinde olmasa da kendi temsilcileri
Mslman yelerle meclislerde yan yana grev yapyorlard74
Ancak,
esas itibar ile Hristiyan ve Yahudiler gerek yasa nnde gerek idari
adan Mslmanlara gre ikincil statdeydiler. Cizyeyi demeye devam ediyorlar ve orduda grev alamyorlard. 1855 ve 1856 yllannda
resmen bu uygulamalar kaldrlm olsa da aslnda, gaynmslim reaya
hala kabul edilmernekte ve askerlikten muafiyet iin cizye yerine uygulamaya konulduu ak olan bedel (muafiyet vergisi)'i demekteydiler. Ayrca, gayrimslimlerin Mslmanlara kar ehiideti, Mslmanlara ait mahkemelerde kabul edilmedii gibi pratikte dier mah-

kemelerde de pek itibar grmyordu75


.
Sklkla, Hristiyan ve Yahudilerin, devlet tarafndan kendilerine
ihsan edilen haklardan faydalanmalan, Mslman nfus tarafndan
engellendii gibi gayrimslim tebaa, zaman zaman Mslmanlar tarafndan uygulanan bask ve iddet eylemlerine de maruz kalyordu. Ancak, Mslmanlar, Yalurlilere kar genellikle lml ve hogrl
yaklarlarken, Hristiyanlar sz konusu olduunda derin bir husumet
k. - k d 76
ve n aga yor u . .
Mslmanlarn bu olumsuz duygulannn arkasnda yatan temel .
motif, Hristiyanlara verilen yeni dini serbestlikler ve onlarn sahip olduklar zenginliin yaratt kskanlkt. Bu olumsuz duygular, Hristiyanlarn kendilerine balanan haklan byk bir cesaretle kullanmalan yznden iyice iddetlenmekteydi. rnein Hristiyanlar, srekli ekilde kilise anlarn alabiliyor, ellerinde halan olduu halde
sokaklarda yry yapabiliyor, grkemli manastdar ve kiliseler ina
edebilyor ve Mslmanlada ayn giysileri giyebiliyorlard77
Aslnda, Mslman-Hristiyan gerginliinin asl nedeni siyasald;
nk Suriyeli Mslmanlar, Hristiyanlara balanan politik haklar
sonucu, blgedeki arlklarn kaybedeceklerini dnyorlard. Ay74
rnein bkz.BA. r. D., no. 10667, 16 Rebiylahir 1265 (Mart 1849); Finn'den
Palmerston'a, no. 1, Kuds, 1 Ocak 1859, FO 788/1454; Kleintarafndan yazlan rapor, 2 ubat 1852, CM/O, 41; Misak, MS., s. 350.
75
Bkz. "Barker'dan Redcliffe'e, no. 28", iinde Barker'dan Ciarendon 'a, no. 13, Halep, 30 Temmuz 1856, F078!1220; Outrey taraf.ndan yazlan rapor, no. 14, 16 Austos 1856, AE, am, IV.no. 14: Finn, Stirring Times, I: 172-173; Mansur, Naire, s.
287; Anon, Ramb/es in the Desert ofSyria, s. 58-59, 67.
76
rnein bkz. Lantivy tarafndan yazlan rapor, 10 Austos 1843, AE, Kuds, I, no.
16; "Werry'den Clarendon'a, no. 13, Halep, 12 Kasm 1853, FO 78/960; Gaza tarafndan yazlan rapor, 27 Temmuz 1855, srail Devlet Arivleri, Kuds'tekiPrusya Konsolosluu Arivi; Mansur, Naire, s. 88.
77
rnein bkz. Wood'dan Palmerston'a no. 7, am, 13 mart 1849, FO 78/801;
Geofroy tarafndan yazlan rapor, 23 Austos 1860, AE, Halep III, no. 2; Anon,
Ahval 'n-Nasara bade '1-harbi '!-Krm, MS no. 66, A.U.B., s. 28; J.L.Farley, The
Massacres in Syria Londra, 1861, s. 75.
202 Tanzimat'n lk Yllarnda Modernleme Hareketinin Suriye Siyaseti ...
nca, Yahudilerin tersine, Hristiyanlarn devlete olan sadakatierinden
phe ediyorlard78 . Bu kayg ve pheler, bir yandan Hristiyanlarn
cretkar davranlan ve yabMC harnil erin~ duyduklar sonsuz gvene
dayanrken79, dier taraftan da yabanclarn Hristiyanlar lehine olan
mdahaleleri bu duygulan iyice kabartyor ve iddetlendiriyordu. Son
olarak, Trk yetkililerin yabanc mdahalesine olan nefret dolu tavrlan ve askeri gcn yetersizlii, Mslmanlarn dmanca duygularn
kimi zaman byk bir iddetle aa karmalannn zeminini hazrlamaktayd80.

Gerekten de ilk kez Hristiyan kart duygulada rlm bir dizi


ayaklanma ve katliam olaylan aa kt; bunlar, 1 850' de Hal ep 'te,
1856'da Nablus'ta ve 1860'da en ciddi biimde am'da meydana
geldi. Bu olaylarda, Yahudilere dokunulmazken byk bir Hristiyan
kitle katledilmi, evleri ve kiliseleri yaklp yklmtr81 .
Bu vahim olaylar sonucu -zellikle am'da yaananlar- Hkumet,
Hristiyan kart duygulan engellemek amacyla Mslman ayaklannaclara kar sert cezalara bavurdu. Ancak, bu olaylarn Suriye Hristiyanlan zerinde brakt etki ok derin oldu; pek ou btn yabanc glere daha ok yaknlarken, bir ksm topraklarn terk ettiler, lkelerinde kalanlarn bir blm ise gelecekteki laik Suriye iin
araylara girdiler. Bu eilim, misyonerierin kurduu eitim ann da
desteiyle, Arap dilinin yeniden canlanmas ile birletirildi. Butrus
Rustani'nin liderliini yapt hareket, Osmanl mparatorluu iinde
kalarak Suriye'de yeni bir dnem balatmak (iflitah- asr- cedid-i Suriye) amac ile modem Suriye tarihinde ilk kez vatan sevgisi (hubb 'l
vatan) ve vatann evlatlan (ebna-yi vatan) gibi yurtseverlik kavramlarn kulland82 .
Ancak, bu yurtsever ve laik fikirler aslnda Osmanl modernleme
hareketinin ilkelerine benzemekteydi ve toplumlarn ve lkelerini tahrip ettiini dndkleri bu fikirlere, Suriye Mslmanlar henz hazr
deillerdi.
78
Rose'dan Canning'e, no. 25, Beyrut, 21 Mart 1842, FO 195/194; Outrey tarafndan
yazlan rapor, 23 Mays 1856, AE, am, IV. No. ll; Sanreczki tarafindan yazlan ra~or, Kuds, 1860, CM/0.63d, no. 514.
9
Bkz. BA. r. D., no. 462, 1257 (1841); Schlien tarafindan yazlan rapor, CM/065;
Wood'dan Palmerston 'a, no. 14, am, 8 Nisan 1848, FO 78/761; Misak, MS, s. 343 vd.
80
Bkz. 79 numaral dipnot; aynca bkz.BA. r.M.V., no. 5184, 19 Rebiylahir 1266
(Mart 1850); Ahval 'n-Nasara, s. 26-27.
81
Halep'teki olaylar hillnda bkz. Ma'oz, "Syrian Urban Politics", s. 295-96,
Nablus'daki olaylar hakknda bkz. Finn'den Clarendon'a, no. 21, Kuds, 10 Nisan
1856, FO 78/1217; de Barrere tarafindan yazlan rapor, 17 Mays 1856, AE, Kuds,
V, no. 9; Mansur, Naire, s. 88-89; el Nimr, Tarihu Cebeli Nablus, s. 270-71.
82
Bkz. Nafr-i Suriye (Beyrut, 1860-61), 25 Ekim 1860; A. Hourani, Arabic Thought
in the Liberal Age, 1798-1939, Londra, 1962, s. 101. Aynca bkz. elCinan (1870), no.
22, s. 674.
203 ..
U nc Blm
TANZiMAT VE OSMANLI
DiPLOMASS TANZiMAT DNEMNDE OSMANLI DiPLOMASiSNN
MODERNLEMEsi*
Roderic Davison
eviren: Hayrettin Pnar
Diplomasi 19. yzylda, Osmanl mparatorluu iin nceki dnemleri e karlatnldnda daha nemli bir hale gelmitir. Av-

rupa'nn dier byk devletleri ile karlatrldnda, imparatorluun gszl nedeniyle, topraklarn ve devletin karlarnn
korunmas, silahl glerin kullanmndan daha ok diplomasi ve
uzlama araylarna bal hale geldi. Diplomasi, hem Sultan hem de
Bab- Ali iin pek ok adan bir savunma arac idi. yle ki,
diplomasi sayesinde imparatorlua verilecek zararlar nlenebilir,
yardm elde edilebilir ve imparatorluun bir dizi reformlarla kendini gelitirdii ve Batl olma yoluna girdii konusunda Avrupal
gler ikna edilerek onlardan gelmesi ok arzulanan destek salanabilirdi.
Olaylarn basks altnda imparatorluk, geleneksel Osmanl yntemlerinden daha ok Batl tarzda bir diplomasi anlay gelitirebilmitir. Sultanlar, gemite de daima dier glerle olan ilikilerinde
arabulucular ve eliler kullanniard ancak bunlar daimi deillerdi.
II. Mahmud dneminden itibaren imparatorluk Avrupal devletlerin
yaptklar gibi dier byk glerin bakentlerin de daimi olarak yerlemek zere eliler gnderdiler. Ayrca, II. Mahmud dneminde
Re'is'l kttablk makam Hariciye Nezareti'ne dnt ve 1836 tarihinden sonra nazrn gzetiminde daha ok A vrupai tarzda rgtlenmi birnezaret gelimeye balad. Hariciye Nezareti'ne yeni bir tarza
sahip personel alnd ve bunlarn pek ou N ezaret bnyesinde alarak bu i iin eitildiler. Bu yeni kadro, Avrupai dnce ve yntemlere daha aina, ounlukla Franszca konuabilen ve Avrupal diplomatlada kolayca isarefe bulunabilen kiilerden olumaktayd 1
OsBu makale IX. Trk Tarih Kongresi (Ankara,l98l)'ne sunulan bildiriden alnmtr. 1
Carter V. Findley, Bureaucratic Reform in the Otoman Empire, The Sublime Porte:
1789-1922, Princeton, 1980, 4. Blm. Daimi eliliklerin kurulmasna dnk ilk g~ri207 Roderic Davison
manl diplomasisinin modernlemesindeki bu rgtsel boyut olduka
iyi bilinmektedir.
Yeni diplomatik yaplanmann iinde bulunduu yntem olduka
az bilinmektedir ancak bu nokta ok nemlidir. Ksa bir aratrmada
Osmanl diplomasisinin btn 19. yzyl boyunca ve hatta yalnzca
Tanzimat dnemindeki geliimini incelemek imkanszdr. Ancak, Osmanl diplomasisinin genel anlamda zelliklerinin belirtilmesi ve tahlil edilmesi de emek vermeye deer bir noktadr. Bu zellikler, bu yaz
boyunca yazann kendi tercihleri dorultusunda belirlenmitir. Bu ilkeler ve yntemlerin kayna, Osmanl diplomasisine ait belgelerden
elde edilecektir. Bu belgelerin bir blm baslmtr ancak nemli bir
blm halen basl halde deildir. ilkesel olarak kullanlan kaynak,
stanbul' da bulunan Dileri Bakanl Hazine-i Evrak Dairesi'ndeki
belgeler olacaktr.
Osmanl devlet adamlarnn ve diplomatlarnn politikalarna yn
veren en nemli etken, doal olarak mparatorluun korunmasnn gereklilii olmutur. Be defa Hariciye Nazrl yapm olan Fuad Paa,
btn Osmanl elilerine gndermi olduu talimatlarda "bir
hkmetin ilk ve en nemli grevinin kendi devletinin gvenliini gzetriek" olduunu vurgulamtr2. Gerekte, bu grevlilerin abalarnn byk blm, Osmanl topraklarnn kaybedilmesinin nlenmesi

ya da devletin topraklar zerindeki hkmranlk haklarnn gerek


aznlklar gerekse Avrupal gler tarafndan elinden alnmasn nlemeye dnk savanla yakndan ilgiliydi. 19. yzyln sonlarnda Osmanl politikasn analiz eden bir kiinin syledii gibi "var olmak ve
kendimizi korumak iin paralanmamza ve haklanmzn iL-,mesine izin vermemeliyiz"
3
.
kinci bir ilke, Osmanl mparatorluu, dinsel bir devlet olmasna
karn, dini her ne olursa olsun insanlarn iinde eite yaad bir
devletti. Tanzimat Dnemi boyunca devletin dilerinin temel dayana olarak slam'a olduka az vurgu yaplmt. Oysa nceleri, Osmanl diplomatlan tarafndan slami yap sk sk vurgulanlrd. 1 807
ylnda, re'is'l kttab "imparatorluk ynetiminin dayand en nemli
temelin eriat" olduunu belirtmiti. Re'is'l kttab, 1806-1812 Osmanl-Rus Harbi'nin ortaya kmasnda, slami hukuktan kaynaklaimler iin bkz. Ercmend Kuran, Avrupa 'da Osmanl karnet Eliliklerinin Kuruluu
ve lk Elilerin Siyasi Faaliyetleri, 1793-1821, Ankara, 1968.
2
20 Haziran 1867 tarihli genelge, Avusturya'da yaynland, Auswartige Angelegenheiten, Correspondenzen des Kaiserlickniglichen Ministeriun des Ausser, (Viena,
1868-1874), I 1867, s. 98.
3
Ali Paa'nn Siyasi Vasiyetnamesi, Coulommiers, 1910, s. 2. Bu vasiyetname, Ali
Paa tarafndan yazlmam 1870'ler ya da 1880'lerde Osmanl mparatorluu bnyesinde grev alm bir Avrupal tarafndan uydurulmutur. Benzer szler Ali Paa'nn 3
aban 1284/20 Kasm 1867 tarihli memorandumunda da mevcuttur. Bunun iin
bkz.Ali Fuad, Rical-i Mhimme-i Siyasiye, stanbul, 1928, s. 118-127.
208 Tanzimat Dneminde Osmanl Diplomasisinin Modernlemesi
nan, Rusya'ya kar konulmas gerektii ynndeki anlayn nemli
olduunu belirtmitir 4
. slami paradigmaya dnk bu tip referanslarn
d politikann temel dayana olmas eklindeki yaklamn Tanzimat
Ferman ve ardndan Knm-~ava nedeniyle Avrupal glerle yaplan ittifakla birlikte, Osmanl diplomatlannn kullandklar bir argman olmaktan kma yoluna girdii tespit edilir. Bunun yerine, Osmanl tebaasnn eitliine dnk vurgular daha n plana kmtr.
rnein, Knm Sava srasnda Paris 'teki Osmanl Bykelisi
Mehmed Cemi! Paa, Sultan Abdlmecid'den "Mslmanlarn imparatoru [ Empereur des Musulmans ]" yerine "tm tebaaya eit uzaklktaki Sultan" diye bahseder. Mehmed Cemi! Paa, bunun "Osmanllann
imparatoru [Empereur des Ottomans]" veya "Trkiye'nin imparatoru
[Empereur de Turquie]" ya da. "Majeste mparator [Sa Majeste
Imperiale]" eklinde anlalmas gerektiinin altn izer
5
. Bu, Osmanl mparatorluu'nun Avrupa'daki nemli devletlere benzer biimde, uluslararas ilikilerde sekler bir monari gibi hareket etmeye
balamas anlamna gelmekteydi. slam, Osmanl d politikasnda bir
ara olmaya devam ediyordu, ancak daha modem bir ekilde. slam, Os-

manl diplomatlan tarafndan, tpk Avrupa'nn dier devletlerinin yapt


gibi modem bir anlay olan kamuoyu kavramna dayandnlarak kullamlmaktayd. slami hukuk deil ancak slami bak as Osmanl hariciyesinin kullandklar bir arat. rnein, 1878 Berlin Kongresi'nden
sonra Teselya ve Yeniehir'in Yunanistan'a braklmas teklifedildiinde
Osmanl diplomatlan, blgede Mslman nfusun youn olarak bulunmas dolaysyla Mslman kamuoyunun bunu kabul etmeyeceini ileri
srmlerdi6. Temel vurgu, Osmanl mparatorluu'nun, iinde tm tebaann eit ekilde yaad modem bir devlet olduu eklindeydi. Ancak,
mslmanlarn en nemli grup olduu da nemli bir ilkeydi.
nc bir ilke ise, Osmanl mparatorluu'nun Avrupa Uyumu
[The Concert of Europe]'na dahil meru bir Avrupal devlet olduuydu. Aslnda, imparatorluk 14. yzyldan beri Avrupa' da nemli bir
gt, ancak hibir zaman Hristiyan monarilerin olutrduu kulbn bir yesi olmamt. Viyana Kongresi 'ne ya da daha sonra byk
devletlerin manarklan veya bakanlan tarafndan dzenlenen hibir
konferansa davet edilmemiti. Ancak, Tanzimat Ferman'ndan hemen
sonra Bab- Ali Mehmed Ali'ye kar olutrulan inisiyatifn bir sonucu olan Londra ve Boazlar Szlemeleri'ne Avrupa Devletler Sis4
Babakanlk Arivi, HatH Jjmayunlar no. 6971, 16 Zilkade 1221/25 Ocak 1807,
Halii nalck tarafndan evirilinitir iinde J.C.Hurewitz, The Middle East and North
Africa in World Politics: A Documentary Record, c.I New Haven, 1975, s. 176.
5
Archives du Minstere des Affaires Etrangeres (Paris), Memoires et Documents,
c.5 1 ,no. 16, Mehmed Cemi! 'den Harici ye Nazr "na, 20 Kasm 1855.
6
Abidin Paa'nn Avrupal devletlere notu, 26 Temmuz 1880. inde Edward Hertslet,
The Map ofEurope by Treaty, c.4 London, 1891, s. 2971.
209 Roderic Davison
temi'nin ortak bir yesi olarak imza koymutu. Daha da nemlisi, Knn Sava'n takiben, 1856 ylnda toplanan Paris Konferans'nda
Bab- Ali de dier Avrupal glerle birlikte temsil edilmiti.
Kongre'de imzalanan Paris Antiamas'nn 7. maddesine gre "Bab-
Ali Avrupa kamu hukukunun ve Avrupa Uyumu'nun iine dahil ediliyordu". Dahas, bundan sonra Osmanl devlet adamlan, Avrupal
dostlannn mparatorluun byk devletler tarafndan mnhasran
oluturulan bu kulpte meru bir Avrupal g olarak yer aldn
unutmalanna asla izin vermemitir. Batllar da bu gerei genellikle
kabul etmilerdi. 1868 ylnda Fransz Hariciye Nazn Cemil Paa'ya
"Trkiye'nin Paris Antiamas'na imza koyan bir g olarak Avrupa
Uyumu'na dahil edilirken, Yunanistan'n bu ayrcalklardan yararlanamadn" vurgulamt. Bu, Girit Sorunu'nun yan sra Yunanistan
ile Trkiye arasndaki dier anlamazlklada ilgili olarak byk devletlerce dzenlenecek bir konferansa Bab- Ali davet edilirken Yunanistan'n davet edilmeyecei anlamna gelmekteydi
7
Osmanl devlet
adamlannn Avrupa Uyumu'na eit bir ye olarak katlma yolundaki
srarlanna ramen dier yeler bunu kabul etmeye yanamamlardr.

Bu eitsizliin en nemli gstergesi, Osmanl topraklarnda yabanclara


verilen imtiyazlann yani kapitlasyonlann devam etmesiydi. Byle bir
ortamda Osmanl devlet adamlar, Avrupa Uyumu'ndan azami llerde yararlanmay denediler. Bir Osmanl memorandumunda yle
sylenir: "Paris Antiamas ile birlikte Bab- Ali, Avrupa ailesine kabul
edilmitir. Bu Bab- Ali ile Avrupal devletler arasnda uzun sreden
beri varolan kapitlasyonlara ilaveten Trkiye'de yaayan yabanclara
olaanst ayrcalkl konum vermekten baka bir ey deildir ... "
8
Drdnc ilkeye gre; varolan meru rejimler desteklenmeli ve
ulusuluun ya da self-determinasyon anlaynn bu rejimleri tasfiye
etmesine izin verilmemeliydi. nk, Osmanl mparatorluu, Trkler
de dahil olmak zere hibir etnisitenin toplumun %50'sinden fazlasn
oluturamad bir etnik aznlklar btnyd ve self-determinasyon
anlaynn kabul edilmesi, mparatorluun varlna ynelik ciddi bir
tehdit oluturmaktayd. Pek ok kez Hariciye Nazrl ve Sadrazamlk
yapm olan Ali Paa, mparatorluun herhangi bir blgesine verilecek
otonominin ok hzl bir ekilde dier blgelere de yaylaca korkusuyla bu duruma scak bakmyordu9 "Uluslarn st ste ylmas"
diye nitelendirdii ulus-devlet yaplarna Fuad Paa da pek scak bak7
Dileri Bakanl Hazine-i Evrak, Karton Siyasi 8,dosya 13 mkerrer, Cemi!
Paa'dan (Paris)Safvet Paa'ya (stanbul), no. 52911593, 24 Aralk 1868 (Bundan
sonra bu koleksiyona ait notlar, DBHE, S8, d.l3 gibi ksaltnalar eklinde verilecektir).
8
DBHE, S47,d.l, tarihsiz memorandum,muhtemelen 1890'lar.
9
DBHE, S6, d.l1, Ali Paa'dan Musurus Paa'ya gnderilen telgraf, 16 Ocak 1867.
210 Tanzimat Dneminde Osmanl Diplomasisinin Modernlemesi
mamaktayd10 Sonraki dnemlerde Hariciye Nazrl yapacak olan
Safvet Pa~a da byk devletlerin bir lkeyi mutlu etmek iin bir baka
lkeden t< prak koparmalarn ahlakszlk olarak nitelendirmekteydi.
Safvet Pa., Osmanl topraklitndan bir blmnn Yunanistan'a verilmesinin nedeninin ulu.suluk olgusu olduunu iddia ediyordu
11
Osmanl devlet adamlar, argmanlann gemie dayandrmyorlar ve
slami ynetim anlaynn en doru ynetim biimi olduu dncelerinde srar etmiyorlard. Bunun yerine, Osmanl ynetiminin meruiyeti ve btn devletler tarafndan tannan meru otorite olduu gereini modern-sekler kawamlarla aklayarak, bir hkmetin kendi
topraklannda kan bir isyan bastrmaktaki haklln savunuyorlard.
Ulusal kalkma bir isyand, yasadyd ve btn hkmetlerin dayand temel ilke olan yasa ve dzene dnk, tahripkar bir eylendi.
Osmanl devlet adamlannn politikalarn dayandrdklan beinci
dilek ise uluslararas hukukun tm devletler tarafndan amir kabul
edilmesinin zorunluluu idi. Bab- Ali'nin de iinde bulunduu Bat
uluslararas hukuku, stanbul 'un da gnlden destekledii status
quo'nun devanndan yanayd. 1860'larda Girit syan srasnda asiler,
bir yandan Yunanistan'dan destek alp, dier yandan Yunan eteleri

Osmanl Teselyas'na saldnrlarken; Fuad Paa, argnanlarn uluslararas hukuka dayandrmt. Fuad Paa, Yunanistan zgr bir lke ve
yurttalan da zgrce hareket eden bireyler olsalar bile uluslararas
hukuka uymak zorunda olduklarn belirtmekteydi. Devam ederek
unlar sylyordu: "Hibir lkeye, kendi hukukunu, uluslararas ilikilerdeki yegane dzenleyici g olan ve adna uluslarn hukuku -the
law of nations- denilen ortak yasann zerine karmas noktasnda
izin verilenez" 12
Dier pek ok durumda da Osmanl diplomatlan
uluslararas hukuku bir savunma arac olarak kullannlardr. Bu dier
devletlerin de makul grdkleri bir dayanakt.
Uluslararas hukuk ilkesiyle yakndan ilikili olup, Osmanllar iin
olduka nemli olan bir dier ilke de imzalanan anlamalara uyulmas
zorunluluu idi. Bu, Bat uluslararas hukukunun iine konulan ve Latince pacta sunt servanda terimiyle ifade edilen bir retiydi. Krm
Sava'ndan sonra bu ilke, Osmanl mparatorluu iin zellikle
nemli bir hal almt; nk Paris Antlamas, Osmanl asndan bakldnda grece uygun bir toprak dzenlemesi ile sonulanmt. Ali
Paa, bu konuda unu sylemiti: "Rusya'nn nefret ettii Paris Ant10
DBHE, S6, d.! I, Fuad Paa'dan Paris ve Londra'daki Osmanl elilerine, no.
I 8523/15, 27 ubat 1867.
11
DBHE,Sl85,d.D.Safvet Paa'dan Paris ve Londra'daki Osmanl elilerine, no.
52007/64, 8 Austos 1878.
12
DBHE, S37, d.13, Fuad Paa'dan Photiades(Atina)'e no. 18926/50,24 Nisan 1867.
211 Roderic Davison
lamas'n korumak iin elimizden gelen her eyi yapyoruz" 13 Bu
antlama ile, Rusya'nn Karadeniz'de sava donannas bulundurma ve
deniz ss kurma hakk elinden alnyordu; nitekim 1870 ylnda ar,
Antlamann bu maddesini tanmadn ilan ettiinde Bab- Ali bo
yere olsa da uluslararas anlamalann kutsall ilkesini vurguluyordu.
Ayn ekilde, dier anlamalar da Osmanl siyasas iin bir temel
oluturuyorlard. Efilk ve Bodan' baz kururnlann ortak olmas kaydyla ayr blgeier olarak tanyan 1858 Paris Konvansiyonu Bab- Ali
tarafndan da kabul edilmiti. 1866 ylnda Hohenzollem hanedanndan Karl, Efilk ve Bodan Birleik Prenslii'nin prensi seildiinde,
Bab- Ali daha nce imzalanan anlamalann -kastedilen 1858 Paris
Konvansiyonu idi- geerliliinin tasdik edilmesi art yerine getirilmeden Paris'te yeni bir konferansn toplanmasna kar kmt14.
1878'den sonra, Bab- Ali argmanlann Paris Antlamas;nn yerini
alan ve kendi karlan asndan bakldnda ok da elverili olmayan
Berlin Antamas 'na dayandrmtr. 20. yzylda da Bab- Ali, Berlin
Kongresi'ne diplomatik bir dayanak olarak referans etmekteydi. Nitekim, Bab- Ali resmi danman, "Berlin Kongresi, Trkiye'nin bugne kadar dier devletlerle olan ilikilerini dzenleyen bir Magna
Carta olarak dnlebilir" demitir15 .
Osmanl diplomasisinin tezlerini dayandrmas asndan, Paris
Antamas'nn (1856) bir maddesi zellikle aklanmaldr. Bu, Os-

manl mparatorluu'nun iilerine dier devletlerin kanamayaca


ilkesidir. Geriden bakldnda bu, Osmanl diplomasisinin dayand
yedinci bir ilke olarak dnebilir. Paris Antamas'nn 9. Maddesi,
1856 Hatt- Hmayunu'nun dier devletlere de bildirilmesi, "ad geen devletlerin, ister tek tek, ister toplu halde, Majeste Sultan'n kendi
tebaas ile olan ilikilerine ya da iilerindeki ynetim ekline mdahale hakkn tanmayaca'n belirtir
16
Avrupal devletler, pek ok
eyi bahane ederek gerek dini ya da etnik gruplar gerekse zel ahslar
lehine Osmanl iilerine mdahale ediyorlard. 1856'dan sonra Bab-
Ali, bir devletin dier devletin iilerine mdahale etmemesi gerektii
yolundaki argmanna anlamadan kaynaklanan bir destek bulmutu.
Bundan sonra, Osmanl diplomatan, Avrupal devletlerle olan ilikilerinde 1856 Antiamas'nn 9. maddesine sk sk atflarda bulunmulardr. Bir defasnda Cemil Paa, Fransz Hariciye Nazn'nn da "Paris
Antamas ile Osmanl mparatorluu 'nun mukaddes bir toprak p~r13
DBHE, S32, d. 45, Ali Paa'dan Safvet Paa(Paris)'ya telgraf, no. 16951/299, 28
Haziran 1868. Nefret kelimesini Ali Paa vurguluyor ..
14
DBHE, S30, d. 44, Ali Paa'dan Paris'teki eliye, no. 15962/87,27 ubat 1866.
15
Gabriel Noradounghian, Recueil d'Actes nternationaux de I'Empire Ottoman, Paris,
1897-1903, c.3, s. v. 16
Antlama metni iin, a.g.e., c. 3,s. 70-79.
212 Tanzimat Dneminde Osmanl Diplomasisinin Modernleme'si
as haline getirildiini ve bundan geri dnlmesine izin verilmeyecei" noktasna geldiini belirtir
1 7

Burada zikredilen yedi ilke de ada A vrupallara olduka tandk


gelen ve geerlilii kabul eifiien ilkelerdir.~Birinci ilke -Osmanl mparatorluu'nun btnlnn korunmas- yeni bir olgu deildir anacak geleneksel olduu kadar ayn zamanda modem bir olgudur da.
Dier alt ilke -ya da en azndan sunulu ekilleri- Tanzimat Dneminde gelitirilmitir: Mslman kamuoyuna yaplan zel bir vurgu
olmakla birlikte, tebaann eitlii anlay; Osmanl mparatorluu'nun
Avrupa Uyumu'nun bir yesi olmas; meru hkmetlerin korunmas
ve ulusu ayaklanmalara kar klmas; uluslararas hukukun stnl; anlamalann kutsallna duyulan sayg ve Osmanl iilerine
mdahale edilmemesi. Bu ilkeler iinde yalnzca sonuncusu- iilerine
mdahale etmeme ilkesi- btn Avrupal devletlerce ittifak halinde
kabul edilmemekteydi; nk Rusya ve Avusturya hala bunun yalnzca bir hak deil ayn zamanda bir dev de olduuna inanmaktaydlar. Avrupal byk devletlerin hepsinin ya da bir tanesinin bile uluslararas ilikilerinde bu ilkelere uygun davrandklan sylenemez. Bununla birlikte, Osmanl devlet adamlan ve diplomatlannn Avrupal
muadilieri ile ayn dili konutuklar ve ayn ilkelerden hareket ettikleri
sylenebilir. ilkeler, davranlar ve slfp asndan bakldnda Os-

manl diplomasisi modemleiyordu.


Osmanl devlet adamlan ve diplomatlar tarafndan kullanlan
yntemler Avrupa'daki siyasal duruma paralel olarak ekilleniyordu.
En nemli yntem, tamamen yeni olmamakla birlikte, Osmanl karlarn herhangi bir Avrupa gcnn desteini yanna alarak savunmaya dnkt. 19. yzylda Osmanl mparatorluu iin en byk
tehlike ve tehdit Rusya idi. 1871 'den sonra Almanya'ya dnen
Prusya, Avrupal gler arasnda Dou Sorunu ile en az ilgili olan lkeydi. Bu yzden, Bab- Ali, srekli biimde, ngiltere, Fransa ve
Avusturya'nn desteini aryordu. Bu devlet, 1856 ylnda aktif olarak, mparatorluun btnln ve bamszln garanti etmilerdi.
Ancak, bu szlerine sadk deillerdi. te yandan, Osmanl kaytlar,
mparatorluun bu sorunla ya da baka bir sorunla ilgili olarak, yukarda ad geen lkelerin destei ile ilgili ibarelerle doludur. Ayrca, bu
kaytlar, Osmanl devlet adamlarnn ngiliz desteinin dierlerine
gre daha nemli ve etkili olduuna zel bir vurgu yapan szlerini de.
naklederler. 1830'lardan itibaren, ngilizlerin kendi karlarnn mparatorluk'unki1erle aktn grmeleri sonucu, Osmanl devlet adamlan, bu destei elde etm:eyi baarmlardr. ngiliz desteine en iddetli
ekilde 1877-1878 Rus yenilgisinden sonra ihtiya duyulmu; ancak
17
DBHE, SS, d.13, Mkerrer, Cemi! Paa (Paris)' dan Safvet Paa'ya (stanbul), numarasz, 31 Aralk 1868.
213 Roderic Davison
bu konuda atekes ve bar grmeleri ile Berlin Kongresi srasnda
nemli bir hayal krkl yaanmtr18 Bunun yan sra, 1882'de
ngilizler tarafndan alnan Msr'n boaltlmayaca anlalnca, Osmanl devlet adamlar, "btn alternatifler denendikten sonra ngiliz
desteini aratrmak" gibi genel bir yntem benimsemilerdi.
artlar tamamen kontrolleri altnda olmad srece uluslararas
konferanslardap olabildiince kanma anlay, Osmanl diplomasisinin kulland ikinci bir yntemdir. Uluslararas ilikileri yrtmek
iin uluslararas bir inisiyatiften kanma anlay olduka tuhaf gibi
grnebilir. Ancak, uluslararas konferanslada ilgili bu Osmanl yaklam, tecrbeler sonucunda elde edilmitir. Avrupa'nn byk devletleri, konferanslarda bir araya geldiklerinde, Osmanl'dan eitli taleplerde bulunmak, reform istekleri yoluyla iilerine mdahale etmek
ya da ksmi bir paralanma iin plan yapmak eilimindeydiler. III.
Napoleon ve Cavour dneminde (1856-1870) konferanslar tam bir
tehlike idi; nk bu iki ulusu devlet adam, Avrupa haritasn deitirerek ktay yeniden ekillendirmeye dnk ve byk blm
Osmanl'nn aleyhine olan tutkulara sahipti
19
Hatta, Bab- Ali'nin
katlmad bir konferansta bile dier gler, imparatorluk aleyhine
kararlar alabilmekteydiler; bu yzden, Bab- Ali zaman zaman bu
konferanslar engellemeye dnk giriimlerde bulunuyordu. Yalnzca konferans gndeminin snrl olduu ve kararlarn bir entente
pn!alable'a20
uygun ekilde alnd durumlarda Bab- Ali uluslara-

ras bir konferanstan mutlu ayrlabiliyordu. Buna benzer bir rnek,


1864 ylnda Ali Paa'nn btn devletlerin temsilcilerini davet ettii
bir konferansla ilgilidir. Bu konferansta gndem Ali Paa ile EflakBodan Prensi Cuza arasnda varlan mutabakat ile snrlandrlm
ve Ali Paa'nn evinde toplanan konferans Bab- Ali lehine bir sonula noktalanmtr21
Modem alardaki btn devletlere zg olan nc bir yntem
de, basn yoluyla dier lkelerdeki kamuoyunu etkileme anlaydr.
1858 ylnda, Avrupa gazetelerindeki iftiralardan tr, Bab- Ali,
yurtdndaki elilerini baz temel problemlerde bilgilendirmek amacyla dzenli olarak karlacak haber bltenleri iin bir basn merkezi
kurdu22
Bu bltenierin yayn hayatlan dzensiz olmutur, kimisi yeni
yzylda yayn hayatndan kaldrlm ve yeniden yayn hayatna
18
DBHE, Sl20 ve S185 bu konuda pek ok belgeyi ihtiva eder.
19
rnein, Bab- Ali 1860 ylnda be byk devlet tarafndan toplanacak bir konferansa kar kmtr. DBHE, S46, d. 5.
20
On anlama protokol.
21
DBHE, S30, d. 36, Ali Paa'dan ngiltere, Fransa ve talya'daki Osmanl temsilcilerine gnderilen genelge, no. 10336/55, 29 Haziran 1864.
22
DBHE,S126, Mkerrer, Fuad Paa'dan Osmanl temsi1ciliklerine gnderilen genelge, no. 1910, 22 Aralk 1858.
214 Tanzimat Dneminde Osmanl Diplomasisinin Modernlemesi
dnmtr. Ayrca, Osmanl diplomatlar, Avrupa gazetelerinin
editrlerini kendi karlarna uygun yayn yapmalan konusunda nasl
elde edebileceklerini ve kendi haberlerini gazetelerde ve basn organlannda nasl yaynlatacaklanfi da renihilerdir. rnein, Londra'daki Osmanl elisi Musurus Pa~a, Reuters'a giden haberleri kendi
istedii ekilde yaynlatabilmitir2
Muhtemelen, Bab- Ali abalannda Avrupal devletlere oranla daha etkisizdi; ancak bu konuda olduka hzl bir ekilde Avrupa'yla onun terminolojisini kullanarak
mcadele etmeyi renmitir.
Bir defaya mahsus olmak zere kullanlan drdnc bir yntem de
Sultan'n iyi niyet dileklerini bildirmek zere yapt yurtd gezisidir. Avrupal monarklar, 19. yzylda gerek i amacyla gerek yalnzca
gezi amacyla birbirlerini ziyaret ediyorlard. Osmanl Sultanlar, geleneksel olarak yalnzca sava halinde orduya kumanda etmek iin
kendi snrlarnn dna kari ard. 187 6 ylnda nazriarnn srarl talepleri sonucunda Sultan Abdlaziz, Paris, Londra ve Viyana'y kapsayan ve bir mddet Almanya'da kald bir geziye kmt. Gezi ba/anl olmutu. Sultan olduka iyi izienimler brakm ve Fuad Paa da
Paris 'teki Rus etkisine karlk verebilmiti. Ancak, Abdlaziz hibir
zaman adalar olan ran ah Nasreddin ya da Msr Hidivi smail
gibi bir Avrupa seyahati alkanlna sahip olmamtr. Halefi Sultan

IL Abdlhamid ise kendi gvenliinden korktuu iin yurtd gezisine kmamtr. Bununla birlikte, II. Abdlhamid kendi yapt yazmalar yoluyla diplomatik faaliyetlerde etkin bir rol oynamtr; rnein 1878 ylnda Kralie Victoria'ya stanbul'a dnk Rus tehdidini
hertaraf etmek iin yazd mektupta olduu gibi
24
.
Osmanl devlet adamlar ve diplomatlar tarafndan d ilikileri
yrtmek amacyla kullanlan dier pek ok yntem vardr. Bunlarn
byk bir blm, Avrupa yntemlerinin taklit edilmesi olarak snflandnlabilir. Osmanl Hariciye Nazriar ve onlarn yabanc bakentlerdeki temsilcileri, ok gemeden resmi diplomatik notalar, kiisel iyi
niyet dilekleri, istenildiinde bir kopyas muhafaza edilebilen ve yabanc nazriar bilgilendirmeye dnk yazmalar, dzenli yazmalar,
konferanslada ilgili formaliteler, zet raporlar, tutanaklar, protokoller
ve buna benzer Avrupa diplomasi geleneinin dier usul ve inceliklerini benimsemilerdir. Osmanl nazriarnn ve temsilcilerinin bazlar,
diplomatik Franszca'nn doru ve kibar kullanmnda olduka mahirdiler. Diplomatik faaliyetlerin birer unsuru olan resepsiyonlar, ye23
DBHE,S12l,d.60, Mu~urus ~aa (Londra)' dan Safvet Paa (stanbul)'ya gnderilen
telgraf, no. 7245/207,25 Nisan 1878.
24
DBHE,S6,d.11, Fuad Paa(Londra)'dan Ali Paa'ya gnderilen zel ve gizli,
numarasz te1graf, 13 Temmuz 1867. Sultan Abdlhamid'in ngiltere Kraliesi'ne gnderdii telgraf mesaj, DBHE, Sl20, d.48, Server'den (stanbul) Musurus Paa'ya
(Londra) no. 50069/12, 10 Ocak 1878.
215 Roderic Davison
mekler, balolar ve incelikli notlar gibi Batl adedere aina hale geldiler. 1855 ylnda telgraf sisteminin stanbul'a kadar ulamas ile birlikte Osmanl diplomatlan bu aratan da zellikle ncelii oian mesajlan ve ifreli gizli yazlan gndermek amacyla yararlanmlardr.
stanbul'daki Hariciye Nezareti'nde belgelerin tasnifi, bunlann mzakere edilmesi, konulanna gre genel ya da zel kategorilere aynlmas,
zel yazmalann yaplmas, gelen ve giden yazmalann kaytlannn
tutulmas gibi' hususlarda byk llerde Bat tarznda bir rgtlenme
gerekletirilmitir. Hariciye Nezareti'nde evrakn matbu hale gelmesinin Nezaret'teki ileri ve evrak dolamn daha dzenli ve verimli
hale getirdiini grmek ilgintir
25
. Belgelerle ilgili ilemler sonulandnldnda paketlenip torbalara konuluyordu. Ancak, Hariciye~
Nezareti, belgelerin tasnifinde ve bulunmasnda byk kolaylk salayan dosya ve klasr kullanmna da balamtr. Tek tek ele alndnda btn bu uygulamalar basit meselelermi gibi grnebilir.
Ancak, bunlann hepsi bir araya geldiinde Avrupal byk devletlerin
dnyasnda Osmanl devlet adamlan ve diplomatlanna daha etkili alma olana vermekteydi. Bu, eer mparatorluun hayatta kalmas
isteniyorsa, ok almay gerektiren bir dnya idi.
Byk ounlukla 19. yzyldaki Avrupal modellerden etkilenen

ve benimsenen ve Tanzimat Dneminde gelitirilen Osmanl diplomasisinin bu ilkeleri, yntemleri ve teknikleri, uzun vadede Osmanl mparatorluu'nu korumay baaramamtr. Ancak, bunlar mparatorluun mrnn uzatlnasna ve 1914 ncesinde Avrupal devletlerce
etki altna alnan uluslararas devletler sisteminde Osmanl 'nn da yer
almasna katkda bulunmulardr.
25
Bu, usullerdeki deiimleri gsteren ve eyrek yzyl kapsayan (1861-1887) zel
bir koleksiyon iin bkz. DBHE, S53l, Bosna hakknda.216 P ALMERSTON VE OSMANLI REFORMU 1834-1839*
Frank Edgar Bailey
eviren: Yasemin Avc
Yakndou'da artan ngiliz ticaretine paralel olarak, bir d politikann ortaya kmas ilgintir. Bu politikada iki maksat vard; birincisi, Osmanl mparatorluu'nun toprak btnln d saldnlara
kar korumak, ikincisi, bu devletin zgr ve bamsz olmasn salayacak ekilde dahili geliimini tevik etmek. I 833 yl ve Osmanl
Devleti ile Rusya arasnda imzalanan Rnkar iskelesi Antlamas,
bahsedilen bu yeni politikann balangcn ifade eder. 1833'den nce
ngiliz J?ileri, Rusya'y Yakndou'da tehlikeli bir rakip olarak dnmedi. 'Cezayir' de byk bir denizan imparatorluk kurmaya henz balam olan Fransa, ngiliz ticareti ve Akdeniz yoluyla Dou 'ya
giden yeni ticaret yolu iin ok daha tehlikeliydi. Akdeniz'deki ngiliz
karlannn nemini anlamakta geciken ngiliz Dileri, 1834 ylna
kadar bu blgede yan-savunmac politikasna devam etti. Palmerston'un, ngiliz siyaseti iin Yakndou'nun deerini anlamaktaneden
bu kadar ge kaldn ve benimsedii politikann selefierinin politikasndan ne derece aynldn tam olarak kavramak iin miras ald
Dou politikasn ksaca gzden geirmek olduka yararldr.
Vikont Castlereagh, Ruslann Yunanllann karlan iin Sultan'n
topraklann igal etmesinin Avrupa'da genel bir savaa yol amas ihtimali dnda, Trkiye'nin gnenci ile imdiye kadar ok fazla ilgilenmemiti1. Dileri'ndeki halefi George Canning ise, ktasal olmaktan ziyade daha ok kresel bir ngiliz politikas grne sahipti ve
Trkiye'yi nceki on ylda ticaretin muazzam bir biimde artt Gney Amerika devletlerine kyasla nem bakmndan ikinci srada gryordu. Canning, saldr?anlara kar Trkiye'nin bamszln ga Bu makale, Frank Edgar Bailey, British Policy and Turkish Reform Movement, A
Study of Anglo Turkish Relations 1826-1855, Cambridge, Harvard niversitesi Press,
1942 adl eserin "Palmerston and Otoman Reform 1834-1839" blmnn evirisidir.
1
C. K. Webster, The ForeignPolicyofCastlereagh, 1815-1822, Londra, 1922, s. 255,343.
217 Frank Edgar Bailey
ranti altna almay reddetti; mesel e Rusya olduunda ise, ar ile ittifak
yaparak Rus niyetlerinin nne gemeyi tercih etti. ngiltere'nin 1827
ylnda Yunan meselesine kanmas, biri diplomatik dieri askeri iki
olayn sonucuydu. Bunlar, 1826 ylnda Wellington'un St. Petersburg'a yapt talihsiz ziyaret ve Canning'in lmnden (8 Austos
1827) sadece iki ay sonra, 20 Ekim 1827'de ortaya kan Navarin Sava'yd. Canning'in Trk severlii, Dileri'nde grev yapt sre

zarfnda btn ngiltere'ye yaylan Yunan hayranl akmnn etkisiyle tamamen yok oldu. Ksacas, Canning Trkiye'yi, ngiltere'nin
dandaki saysz karlanndan sadece biri, belki de nemsiz bir tanesi
gibi grerek aka iyimser bir politika takip ettt
Bunu takip eden ve sorunlarla dolu olan ara dnemde ngiliz Dileri, Castlereagh ve Canning'e uygun bir halef olarak Wellington'u
atamadan nce, ngiltere'nin Navarin'den beri Biib- All'nin gznde
srekli itibar kaybetmi olduunu fark ederek, stanbul' daki ngiliz
nfuzunu daha salam bir biimde yeniden tesis etmek istedi, ancak
Wellington bunun nasl yaplacan bilecek kadar iyi bir diplomat deildi. Wellington, Akdeniz'deki status quo'yu bozacak herhangi bir
deiikliin Trkiye'nin toprak btnln tehdit edebilecei gerekesiyle Franszlann Cezayir' e yapt kartmaya kar kt3 .
Wellington'un kabinesinde Dileri Sekreteri olan Aberdeen, amirinin Osmanl mparatorluu hakkndaki endielerine katlmyor, "uzun
zamandr beklenen zamann" artk geldiine ve "barbar gcn yaratt bu hantal yapnn, hibir yabanc veya hasmane tesir olmadan,
kendinezg doal k sebepleri yznden paralanmak" zere olduuna inanyordu4 Aberdeen bu dnemde, tpk 1844 ylnda olduu
gibi, Osmanl Devleti'nin yeniden yaplandrlmasyla pek fazla ilgili
deildi, daha ok kanlmaz k ortaya ktnda paralada ne yaplacann kararlatnlmasn istiyordu. Cezayir meselesinde ise, kmekte olan Osmanl mparatorluu'nu dolayl bir biimde desteklerneyi deil, daha ziyade Fransa'nn byyen hrslann kontrol altna
almay istemiti.
Wellington 1829 ve 1830 ylna kadar, Cezayir'in Fransa'ya verilmesini engellemek iin aba gstermeye devam etti. Fransa'nn mdahalesi kesinletiinde ise, Biib- All'deki ngiliz elisi Gordon'a talimat veren Aberdeen, Cezayir Days 'nn Fransa ile ihtilafn sona er2
Cambridge History of British Foreign Policy, II, s. 86.
3
J. E. Swain, The Strugglefor the Control oftle Mediterranean prior to 1848, a Study
of Anglo-French Relations, Boston, 1933, s. 60.
4
Aberdeen-Gordon, 31 Kasm 1828, F. O. 78/179. A. H. Gordon, Earl of Aberdeen,
Londra, 1893, s. 85-86 iinde. Gordon amirinin souk politikasn yerinde bulmuyor,
T.kiye'nin devamnn salanmas iin ngiltere'nin kesin destek vermesini istiyordu.
F O. 195/85, Gordon-Aberdeen, 2, 5 Ocak 1830.
218 Palmerston ve Osmanl Reformu
dirmesini salamak konusunda Sultan'n ikna edilmesini istedi
5
Cezayir'in igalini engelleyemeyen ngiltere, bundan sonra Fransa'nn hareket sahasn ve etkisir.>snrlamaya:__ alt6 Aberdeen, Mart
1830'da, Poligac'a Fransz planlannn "iddet kullanarak cezalandrma deil" yerel-otofiteffin yok edilmesi anlamna geldiini sylyordu7. ngilizlerin Sultan'n hkmranlna ynelik bu tecavze
kar protestolar devam etti, fakat Stuart'n konferans teklifi Paris'te
kabul grmedi. X. Charles'n Haziran 1830 tarihindeki bir devrimle

tahtan indirilmesi zerine, Fransz milli saldrganl Belika 'ya ve


Ren blgesine yneldi. ngiltere, bu blgedeki karlar yznden Akdeniz' de olup bitenlere geici bir sre gz yumdu. Bu durum8
, Trkiye'nin gnenci konusundaki ilgisizlii gstermesi bakmndan dikkate deerdir. Palmerston'un selefleri, Osmanl Devleti'nin desteklenmesi ya da stanbul' da ngiliz nfuzunun glendirilmesi konusunda belirli bir politika izlemekten uzakt, onlar sadece Osmanl
Devleti'nin paralanmasn9 Akdeniz'deki karlan tehlikeye sokan,
fakat ayn zamanda genel savaa yol aabilecek bir sre olarak ertelemek istediler
10

ngilizler arasnda ilk kez Dou sorununun kkenine inen Stratford


Canning ve David Urquart't. Canning'in, 1832 ylnda Trkiye'ye
yapt ziyaret, Osmanl ynetiminin yenilenmesi gerektiine dair
inancn daha da glendirdi, ngiltere'nin Trklere lkelerini yeniden
dzene sokmalar iin yardm etmesini ok istiyordu
11
7 Mart 1832
tarihinde Palmerston'a yazarak, Sultan'n ksmen baarl olan idari
slahatarn anlatt ve yeni bir idari sistemin, etkili bir ordunun, mail
slahatn gerekliliini vurgulad. "Sanrm vakit gelmek zeredir veya
gelmitir bile" diyerek yle bitiriyordu, "bu lke hakknda kesin bir
politika izgisi belirlenmeli ve bu politika dzenli bir biimde takip
edilmelidir. Osmanl mparatorluu ak bir biimde hzla kmektedir ve Hristiyan uygarl asndan bakldnda tek ans bu mparatorluu bir sre daha bir arada tutmaktr"12
5
F. O. 78/88, Aberdeen-Gordon, 20 Ocak 1830.
6
F. O. Fransa 27/405, Aberdeen-Stuart, Haziran 830. 7
F. O. 27/405, Aberdeen-Stuart, 5 Mart 1830.
8
Bu kriz srasnda ngiliz politikasnn aynntl olarak incelenmesi iin, bkz. Swain,
op. cit., V. Blm
9
Gordon Trkiye'nin yeniden yaplandrlmas iin d yardmn gerekli olduuna inanyordu, ancak ne Wellitfgton ne de Aberdeen bu inanc paylamyordu. Bkz. F. O. 78/181
Gordon-Aberdeen, Kasm ve 5 Aralk 1829; Wellington, Despatches VI, 92. 10
Sir Robert Peel, daha 7 Mart 1832 tarihinde, Akdeniz'deki Fransz saldrganlnn
devam etmesi halinde barn karmmasnn olduka pheli olduunu bildinniti.
Hansard's Parlimentary Debates, Series III (1804-1920), X, 1229.
11
S. Lane-Possle, The Life of the Right Honorable Sraiford Canning, Viscount
Stratford de Redcliff, ... from His Memoirs and Private and Official Papers, II. Cilt,
Londra 1888, 74.
12
F. O. 78/209, Carning-Palmerston, 12, 7 Mart 832.
219 Frank Edgar Bailey

Canning, 17 Mays 1832'de


13
bu kez yle yazyordu; "Sultan ve
onun en ok gvendii birka destekisi mparatorluun gszln her geen gn biraz daha iyi fark etmektedirler. Askeri tekilatn
tamamlanmas iin kendilerine zaman kazandracak ve imdiki slahatlann salam ilkelere oturtmalan konusunda tavsiyelerde bulunacak bir yabanc mttefik tarafndan desteklenmeleri gerektiini daha
iyi anlamaktadrlar". Canning, Rusya'ya kar gvensizliini tekrarladktan sonra yle diyordu; "ayet bu devlet ile ittifak yaparlarsa
korku ve umutsuzluk yznden olacaktr". Canning, bir yl iinde ortaya kan olaylar neticesinde, diplomasi yetenei yannda kehanet
yeteneini de kazanm gibiydi. Canning'in 19 Aralk 1832 tarihli
uzun muhtras Dou sorunu hakkndaki grlerini aynntl olarak
ortaya koyurordu, ancak bu muhtra Dileri Sekreterlii 'ni harekete
geiremedi
1

Ayn esnada Urquart yle yazyordu; "Trkiye'nin siyasi vaziyeti


bir kriz halini almtr, inanyorum ki bu kriz eer lehinde olursa, hzl
bir biimde yeniden yaplanmasn salayacak, eer aleyhinde olursa,
hzla kne neden olacaktr; Rusya'nn uzun, gayretli ve imdiye
kadar gayet }?aanl olan almalan bu suretle tam bir baanyla talanm ya da btnyle boa gitmi olur
15
Ne var ki Urguart'n bu yazs bile Dilerini etkilemedi.
nceki blmterin birinde belirtildii gibi
16
, Rnkar iskelesi AntIamas ile Rusya 'nn Trkiye zerinde kurduu hakimiyet, pek ok
ngiliz'in Dou sorununun ngiliz siyasetindeki nemini fark etmesine
yol at 17 Anlamay takip eden yllarda pek ok kii Bab- Ali'nin
gurur knc bir biimde boyun emesini 18
esefle karlad, buna kar
13
F. O. 78/210, Canning-Palmerston, 34, Gizli, 17 Mays 1832.
14
Muhtrann kenarnda yazl notlar, Palmeston'un belirli bir Trk politikasndan ne
kadar uzak olduunu gstermektedir. Bk. Ek I.
15
Urquart, Turkey and /ts Resources, Its Municipal Organization, ... Prospects of
English Commerce in the East, ete., Londra, 1833, s. 218. ,
16
Kr. Blm I, s. 59 v.d. Palmerston, 1833 ylnda kark Dou sorunu hakknda ok
ey rendi ve bu konuda nemli bir tecrbe kazand. H. C. F. Bell;'Lord Palmerston,
New York, 1936, I, s. 180.
17
Bu dnemden nce ngilizlerin byk bir ounluu Trkiye ile ilgili meselelerde ya
kaytszd ya da slahatlarn baanya ulaacan sanmyordu, en iyi politikann Sul-

tan' ke ya da aydn despotizme gtren yolda yalnz brakmak olduu dnlyor, bunun mitsiz durumdaki Osmanl Devleti'nden daha fazla ngilizlere avantaj
salayacana inanlyordu. Bir tccar tarafndan 183 5 ylnda Londra' da yazlan
Turkey and Russia balkl kitap Trkiye'ye kar gsterilen yeni tutumun tipik bir rneidir. Kitabn yazar u istekle szlerini tamamlar: "ngiltere'nin Rusya'ya Osmanl
mparatorluu'nun bamszlnn kendi dostluu iin art olduunu bildirmesini
salayn." Loc. cit., s. 37.
18
Sultan'n baz onur nianlann slamiyetn emirlerine aykn olmasna ramen kabul
etmeye zorlanmas Rusya'nn Bab- Ali zerindeki hakimiyetine iyi bir rnektir. Sultan, teklif edilen nianlan kabul ederken halkn tepkisini yattrmak iin suikast tehdidi gerekesiyle harekete geirdii polisi kullanmak zorunda kald. F. O. 78/252,
220 Palmerston ve Osmanl Reformu
pek bir ey yapmayan Palmerston ise izleyecei politikay belirlemeye
alyordu. Kral IV. William, 1834 ylnda Parlamento'nun al
iin yapt konumada "b.~mparatorluun (Trkiye) dier devletlerle olan ilikisinde, gelecekteki.istikrar ve bamszln etkileyecek
herhangi bir deiiklii:n',...heydana gelmesini istemediini bildirdi
19

Palmerston, bu konumaya "Osmanl mparatorluu'nun siyasi btnl ve bamszlnn korunmas bu lkenin karlan ve Avrupa'daki g dengesinin korunmas iin son derece nemlidir" diye
cevap verdi
20
Buna ramen, ngiliz Dileri 1834 ylnda Rusya'nn
Dou'daki gcne teslim olmu gibiydi. Bir yl sonra 1835'de,
Rusya'nn saldrganlna kar duyulan tepki daha ak bir ekilde
ifade edilmere baland.. Basn gizli kalm duygulann da vurolmasn salad2 Times gazetesi 1835'den beri Rusya'ya kar yeterli savunmann yaplmasn istemekteydi
22
. Bu kiilerin ounun aklnda
Trkiye deil, Hindistan vard. Rusya'nn ngiltere'yi hibir ekilde
Hindistan'daki mlklerinden yoksun brakamayacan bilmelerine
ramen " ... yine de Hindistan' daki topraklanmzn gvenliini tam
olarak salamak iin, devlet adamlanmzn aklna gelebilecek her
trl ihtiyat tedbirine bavurulmaldr ... "
23
deniyordu.
Bir politikaya ihtiya duymak ve bir politika tasarlamak, birbirinden ayn eylerdi. Palmerston olduka temkinli bir biimde hareket
etti, niyetlerini aka herkesin anlamas iin iki yldan fazla bir zaman geti. De Broglie'nin de desteini alarak, Rusya'nn bundan sonraki saldrgan hareketlerine gerekirse g kullanarak karlk verileceini ima etti ve Hnkar iskelesi Antiamas'n tanmak istemedi
24

Bundan sonra, "1834 ylnda Drtl ittifak inzalad. Bu anlama bir


yl nce (Eyll 1833) Mnchengrlitz Kongresi ile Kutsal ittifak yine-

kr
25 k . leyen Rusya, Avusturya ve Prnsya oto atlanna ar Ing tere,
Fransa, spanya ve Portekiz'deki anayasal hkUmetleri ortak savunma
iin biraraya getiriyordu".
Porsonby-Wellington, 18, 28 Ocak 1835, 22, ll ubat 1835. Trkiye'nin Rusya karsnda itaatini gsteren dier rnekler iin bkz. C. B. Elliot, Travels in the Three Great
Empires of Austria, Russia and Turkey, 2 Cilt, Philadelphia, 1839, I, s. 131; London
Times, 1 Ocak 1836,28 Ocak 1836, 16 ubat 1836, 17 ubat 1836,30 Mart 1836.
19
Hansard, op. cit., 2l.Cilt, 4 ubat 1834, s. 3.
20
Hansard, op. cil., 21.Cilt, s. 105.
21
D. Ross, Opinions of the European on the Eastern Question, Londra, 1836, s. xi.
22
Kr. I. Blm s. 56,59. .
23
M. Marrnont, The Present State of the Turkish Empire, Londra, 1839, s. 307. Bell'e
gre, Palnerston Mehfiet Ali'nin maksatlarn ar'nkiler kadar endieyle karlyordu.
Mehmet Ali'nin hem Svey'i hem de karayolunu kontrol etmesine msaade edilnemeliydi. Msr'n saldrganln nlemenin en iyi yolu Trk donanmasn ve ordusunu
modemize etrnekti. Bylece, Palmerston 'un Yakn Dau 'ya aktif mdahale politikas ksmen Konya'dan gelen haberler neticesinde ortaya kt. Kr. Bell, op cit., I, 181.
24
F. O. 65/206, Palmerston-Bligh, 101, 6 Aralk 1833.
25
Cambridge History of British Foreign Policy, II, 289.
221 Frank Edgar Bailey
Bu srada Akdeniz flosunu takviye eden Palmerston, Sultan'n
Rusya'ya kar destee ihtiyac olacan dnerek Yakndou donanmasnn Bab- Ali'deki ngiliz elisinin yetkisi dorultusunda hareket etmesini istedi
26
Palmerston sava beklentisi iinde deildi27, fakat her trl ihtimale kar hazrlkl olmak istiyordu.
Rusya ile daha nce naslsak yine yleyiz, birbirimizden nefret ediyor,
birbirimize dilerimizi gsteriyoruz, ancak hibirimiz sava istemiyoruz. Dou meseleleri hakknda kurduklan son balant hibir ey deilse de kafidir. Ancak tehlikeli bir ey yapmadklan iin imdilik bizim
tarafmzdan da yaplm bir ey yoktur. Sultan tarafndan davet edilnedike Trkiye'~e geri dnemezler, Sultan Mehmet Ali tarafndan tekrar
saldnya uramaz ise onlan davet etmeyecektir; ancak Mehmet Ali donanmamzn sonunda onu durduracam bildii iin bizim istediimiz
sre boyunca harekete gemeyecektir. ... Bizim Yakndou'daki politikamz telasz olmak, ancak hazrlkl bulunmaktr28
.
Tetikte bekleyerek ban olma politikas, nihayet olumlu bir hareket politikasna dnt. Kukusuz Palmerston 1833 Anlamas'n
tasvip etmedi
29

ve Trkiye'nin daha fazla paralanmasna izin vermeneye kararlyd. Ayrca, Rusya'nn buradaki nfuzu snrlanmadka,
Osmanl Devleti zerindeki ngiliz etkisini glendiremeyeceini ve
Bab- Ali'nin kazanlmas iin en iyi yolun ar'dan uzak durarak,
26
Sekreter Stanley-Tmamiral Rowley, 31 Ocak 1834. F. O. 78/234, PalmerstonPonsonby, 10 Mart 1834 iinde. 1835 ylnda Wellington tarafndan iptal edilmitir;
kr. F. O. 781151 Wellington-Ponsonby, 16 Mart 1835; 1840'a kadar birbiri arkasna
ortaya kan eitli durumlarda tekrarlanmtr. Kr. C. W. Crawley "Anglo-Russian
Relations, 1815-1840", CambridgeHistorical Journal, III. Cilt, s. 62.
27
Rus tehdidi sz konusu olduunda Palmerston, ne "etraf telaa veren" ne de "gereksiz yere korkuya neden olan" kiiydi. Ibid., s. 52.
28
Henry Lytton Bulwer, The Life of Henry John Temple, Viscount Palmerston, 2 Cilt,
Philadelphia, 1871, II, s. 182-183. Bu szler sadece sonraki aylarda ngiliz politikasnn genel hatlann belirlemesi bakmndan deil, Palmerston 'un d mesel el erde donanmann deerini anladn gstermesi bakmndan da ilgintir, nk Palmerston
nihayet genel sava ancak Mehmet Ali'ye ve Sultan'a tesir etmek kaydyla engelleyebileceini grmtr. Paimerston Rusya'nn gcnden hi korkmad. 10 Mart 1835'te
kardei William'a yle yazmt: "Gerek u ki Rusya byk bir arlatandr, ngiltere
onun stne gidecek olsa, bir seferde onu yann yzyl geriye itebiliriz. Fakat kibirli ve
kstah Nikola bunu biliyor, ngiltere'nin ona kar koymak iin kesin kararl ve tam
hazrlkl olduunu anladn da kibirine ve kstahlna her zaman gem vuracaktr."
Palmerston-Temple, 10 Mart 1835, Bulwer, op.cit., III, 5. Lord Durham, 1835 yaznda
istanbul'dan St. Petersburg'a yapt yolculuktan sonra, "ar'n istese bile stanbul'u
almaya yetecek kadar bir kuvveti hemen harekete geirecek gce sahip olmadn anlamt". Durham'n Rusya Devleti Hakknda Raporu, 1836, S. J. Reid, Life and Lerters
of the First Earl of Durham, 1792-1840, 2 Cilt, Londra, 1906, II, s. 29 v.d. iinde.
Pa1merston 1833'den sonra, "St. Petersburg'daki Durham ile stanbul'daki Porsonby
arasndaki dengeyi" muhafaza etti. Crawley, "Anglo-Russian Relations." op.cit., s. 49.
29
Palmerston 4 ubat !833'de Albay Campbell'e gnderdii genel talimatlarda, Sultan'n toprak kaybetmek zorunda kalm olmasn zntyle karladn dile getirdi.
F. O. 78/226, Palmerston-Campbell, 4 ubat 1833.
222 Palmerston ve Osmanl Reformu
Osmanl slahatn desteklemek olduunu da anlamt, nk gl
bir ar karsnda ancak kuvvetli bir devlet bamszln ispat edebilirdi30.
Sultan, 1826 ylnda Yenieri Ocann kal dmimasndan sonra,
devleti yeniden yaplaridriila abalarn srdrmse de Navarin Sava ve Yunan meselesinden doan 1837-1839 Rus Sava yznden
ok byk bir baar elde edememiti. Yunanistan'n bamszln
tayin eden ve Rus-Osmanl Savan sona erdiren Edirne Antamas'nn (1839) imzalanmasndan sonra slahat meselesini yeniden ele
ald. Eyaletlerdeki derebeylik yaplann ortadan kaldrld. Devlet grevlilerinin asl vazifelerinde daha ok sorumluluk yklenecekleri modem bir kabine iin ilk esaslan oluturdu. Rveti ortadan kaldrmak
iin tedbirler ald31 Bir pasaport sistemi kuruldu. Gemilerin gvenlii
iin kylarda belli noktalara fener kuleleri ina edildi. Daha kat bir

karantina sistemine geilerek, kolera ve dier hastalklarn kontrol


iin daha iyi yntemler gelitirildi. 1 830 ylnda ordunun ve donanmann eitimi iin bir Harp Okulu ve bir Tp Okulu kuruldu32
Mahmud,
siahat fikirlerini halkn aniayabilecek lde bilgilenmesini salamak
iin yeni matbaa makinalarnn getirilmesini tevik etti
33
1831 ylnda,
Fransz yaymc Monsieur Alexander Blacque'n34 yardmyla, La
Moniteur Ottoman adyla bir resmi gazete kanlmaya baland.
lgilenilen meselderin eitliliini ve Sultan'n bitmek bilmez
enerjisini ispatlayan bu dzenlemeler, mparatorluun kt durumunda somut bir iyileme yaratmad35 . Bu reformlar kn gerek
30
Bu politika 1833 ve 1834 yllannda geiitirilmi olsa da 1838 ylna kadar tam olarak
uygulanmad. Kr. P. E. Mosely, Russian Diplomacy and the Opening of the Eastern
Question in 1838 and 1839, Cambridge (Mass.), 1934, s. 93.
31
II. Mahmud, paalann tayinleri dolaysyla verilen hediyeleri kabul etmedi ve daha
alt kademedekilerin de byle yapmasn istedi. R. Walsh, A Residence in
Constantinople, 2 Cilt, Londra, 1836, II, 307, A.B.C.F.M Report, 1839, s. 64. Aynca,
merkezi hkUmet grevlilerin maalann da sabit hale getirdi. G. Rosen, Geschichte
der Trkei vom Siege der Refoem im Jahre 1826 bis zum Pariser Tractat vom Jahre
1856, 2 Cilt, Liepzig, 1866-1867, I, s. 271. Aralk 1839'dan itibaren paalara sabit maalar baland. Kr. Blm V, s. 198.
32
Rosen, op. cit., I, 205-207.
33
Daha nce dandan getirilen kitaplar artk stanbul'da baslyordu. A. Emin, 1828'e
kadar Trkiye'de 80 kitabn hasldn tahmin etmektedir; 1830 ve 1842 yllan arasnda ise 188 kitap basld. Kr. A. Emin, Development of Modern Turkey as Measured
by lts Press, New York, 1914, s. 25, 27. ada yazarlar, bu teebbsleri aydn bir kamuoyu oluturmak bakmndan olduka olumlu karlamtr. Kr .. Missionary Herald,
28. Cilt, 1832, s. 244 veWalsh; op. cit., II, s. 279.
34
B1acque, 1825 ylnda zmir'e gitti ve burada Spectateur de'Orient'i kurdu (daha
sonra bu gazete Courrier de Smyrne adn ald). Sultan Mahmud ile dostluu 1836 ylnda Malta'da lmesine kadar devam etti. EchodeL 'orient adl bir baka gazete, M.
Bargigli tarafndan 1838 ylnda kanld. 35
F. O. 195/86, Gordon-Aberdeen, 66, 21 Austos 1830. Gordon, Mahmud'un idari
siahat iin esas tekil edecek bir plan olmadn zntyle dile getirmitir.
223 Frank Edgar Bailey
kaynan ortadan kaldrmyor, sadece yzeydeki atlaklar saklyordu. Mahmud 'un saltanat boyunca, Sultan tarafndan titizlikle tasarlanm bir programdan bahsetmek mmkn deildi.
Trkiye, teniden kuvvet kazanmaya balad srada ortaya kan
Rus Sava3 yznden iflas etti
37
. Ekonomisi kanklk iindeydi.
Mahmud'un Yenieri Oca'nn kaldnlmasndan sonra kurduu ordu

yeniden dz;;nlenmeliydi. Bu sebeplerden dolay, Sultan'n otoritesine eyaletlerde sayg duyulmuyordu. 1831 ylnda Arnavutlar isyan
etti. Mahmud'un yeterli askeri gc olmasa da Sadrazam bu kibirli
dallann isyann bastrd. Kendi zayflklann ya da dmanlannn
gcn gz ard eden Trkfer, devletin iine dt felaketleri hkmdarlarnn aceleci ve kt tasarlanm slahatanna balyor, ona
kar hissettikleri gveni giderek yitiriyorlard38
Ancak byk bir ounluk, ayn zamanda inanlannn hamisi olan Sultan'a balyd, bu
kanaat bilen Mahmud planlann uygulamaya devam etti.
Mahmud'un pek ok reformu byk bir soruna yaplan kk
mdahalelerde
9
Mahmud'un en byk zayfl buydu. Mehmet
Ali 'nin yapm olduu gibi belirli bir Batllama program benimsernek konusunda kararsz kald ve enerjisini nemsiz reformlara harcad. Fazlaca srarl, inat ve dik kafalyd, stanbul'un kaybetmekte
olduu gc yeniden kazanmay o kadar ok istiyordu ki daha az abayla nasl daha ok ey elde edebileceini dnemiyordu. Yabanc
bir devletin yardm bu noktada nemli olabilirdi. D yardmn gereklilii, hem lke iindeki hem de lke dndki ngilizler tarafndan kabul grd. 1834 ylnda McCulloch, daha ok ipek, incir, zm
ve ya zerindeki gmriik duvarlannn aa ekilmesiyle meydana
gelen ticaret artn deerlendirdikten sonra anlaml bir ekilde yle
sylyordu; "aslnda, lkenin her yerinde dzen ve istikrann temini
36
Sultan ile ar arasnda Trkiye'yi be yl nceki Edirne Anlamas'nn balaycindan kurtaracak olan antlama ancak 29 Ocak 1844 tarihinde imzalanabildi. Bu
yeni anlama ile ar btn kazanmlanndan vazgeti, fakat Akkla blgesini boaltmann karlnda drt milyon duka tazminat ald. Rusya tazminatn tamamen denmesine kadar Silistre blgesini kefalet olarak elinde tuttu. British Foreign and State
Papers, XXVI, s. 1245-1248.
37
Reform Navarin Sava'ndan nce daha kolayd. Kr. F. O. 352/24, Canning to
Palmerston, "zel", 14 ubat 1832.
38
Ross, op. cit., s. 231-232. Dikkatli gzlemleriyle nl Marmont, 1834'te Trkiye'yi
kasvetli bir tasvir! e yle anlatr. "Eskiden suiistimaller imdikinden ok fazlay d ve
keyfi muamelelere daha ok rastlanrd, ancak o zamanlar sadece Hristiyanlar bu ktlklere maruz kalyordu, nk Trkler Y enierilerin ortadan kaldnlmasna kadar
g ve zenginliklerini muhafaza ettiler; fakat imdi ayn ala1may ve biarelii yaayarak dierleri gibi ac ekiyorlar. Halkn imdiki vaziyetinin tabii bir sonucu, topran
ekilmesindeki ihmaldir, Trkler ailelerin geimine ve vergilerin denmesine yetecek
kadarrnn elde edilmesini kafi grdler." Marmont, op. cit., s. 190.
39
rnein, kyafetlerde yaplan deiiklikler ok nemli deildi, yine de "doulu giyim biimi halk Avrupallardan ayran byk bir engeldi ... " Walsh, op. cit., II, s. 318.
224 Palmerston ve Osmanl Reformu
kadar ticaret artna katkda bulunabilecek baka birey yoktur. Fakat korkatz ki bu Osmanl hkmetinin yeteneinin stndedir. m-

paratorluu imdiki k dm"umuna geti:._en suistimali er, halkn nyarg ve alkanlklanyla balantldr ve Trk toplumunun yapsndan kaynaklanr grmiekTedir. Eer durum byle ise o ok fazla istenilen reform ieriden deil dandan gelmelidir"
40
ayet Palmerston, araclan vastasyla Sultan'i bir ya da iki problem zerinde
younlamaya ikna edebilseydi, Trkiye yeniden gl bir devlet haline gelecekti.
Aslnda 1832-33 krizi gizli bir ltuftu, nk hem ngiltere'nin harekete gemesini salad, hem de Sultan'a imdiye kadarki reform politikasnn pek baant olmadn gsterdi ve bu suretle onu d tavsiyelere daha ak hale getirdi. Bylece ngiliz Dileri Bakan, elisi
vastasyla, Trkiye'nin ihtiyacnn anayasal reform olmadm, sadece devlet ynetiminin, ordu ve donanmann en ok da mali ynetimin acilen glendirilmesi gerektiini ifade ettiinde, Sultan ngiliz
grn kabullenmeye her zamankinden daha ok hazrd.
Trkiye'de gl bir ynetimin nndeki en byk engel kamu
hizmetleri sorunuydu. Eyaletlerdeki durum daha kt olsa da merkezi
hkumet bile rveti memurlada doluydu. Mahmud ounlukla bu
kiilerin hkmette yksek mevkilere gelmesine engel oldu, bu suretle
kabinenin ve meclisin temiz kalmasn saladysa da bunlar hilla re40
J. R. McCulloch, A Dictionary, Practical, Thearetic al, and Histarical of Commerce
and Commercial Navigation, Londra, 1834, s. 395. Aynca bkz. "The Diplomacy of
Russia", British and Foreign Review, I. Cilt, I, 1835, s. 135. Daha Mays 1833 tarihinde Trkiye'nin lehinde d mdahale yaplmas, Ponsonby tarafndan deil de onun
emrindekilerden biri olan Trabzon Viskonsl James Brant tarafndan ortaya atlmt.
Brant yle diyordu; "bir fenal gstermek uygun bir are bulmaktan daha kolaydr.
Fakat ben Sultan'n hkmetini glendirmek iin hkinet sisteminin deitirilmesi
gerektiini sylemeden edemem. Bu hkmet gelimi bir devletin himayesi altna
alnmal ve kendi menfaatleri neyi gerektiriyorsa sadece onu yapmas salanmaldr.
Bu lke neredeyse baka hibir rnei olmayacak kadar zengindir, ancak kaynaklan
yok edilmitir, sahip olmas gereken hazine hk1metin uygun ynetimi salayanamas, hkmetin ve emrinde alan paalann, yneticilerin ve dier memurlann zararl tekelci sistemi ve basks yznden kullanlamamaktadr. Biib- Ali'nin gerekli
himayeyi kabul etmesini salamann ne kadar zor olacan ve bu olmadan gelimi bir
hkmet sistemi yaratmann ne kadar imkansz olduunu biliyorum. Bamsz bir hkmdan belirli bir ynetim biimini benimsemeye zorlamann ne kadar nazik bir konu
olduunun da farkndaym. Fakat salam bir hkmet kuraca iin bu tip mdahalenin
lkeyi nemli i sorunlardan ':ve sonunda Rusya'nn eline gemekden kurtaracak tek
are olduuna dair kuvvetli bir inancm var. ayet mdahale uygun ve elverili bulunmaz ise o halde Ruslamakta olan bir lkenin ngiliz karlann nasl etkileyeceini ve
bu olay meydana geldiinde kariann nasl en iyi ekilde korunacan dnmenin en
azndan vakti gelmi demektir". Rusya'nn olas grleri vs. hakknda Trabzon Viskonsl James Brant tarafndan yazilan 26 Mart 1833 tarihli gzlemler, F. O. 78/223,
Ponsonby-Palmerston, I, 22 Mays 1833 iinde.
225 Frank Edgar Bailey
formun nnde byk bir engeldi, tpk Urquart'n istemeyerek kabul
ettii gibi;

ayet gerekten Trkiye'deki yeni tekilat akla, zekaya ve herhangi


bir merkezi hk1metin samimi arzusuna dayal olsayd durum umutsuz olmazd. En ufak bir eref veya vatanseverlik belirtisi olmakszn
aka rvet yeme, kara cehalet, kklemi irtikap ve adam kayrmaclk onun,zellikleridir
41

unu da belirtmek gerekir ki Sultan dier pek ok mutlakyeti hkmdar gibi, devleti iin tasarladklann kendisine saklad, bu yzden
hayal knklna urayan birka yetenekli, hrsl ve drst devlet
adam mevkilerini kendi kartanna kulland. Mahmud'un ncln
izieyecek bir grup aydn devlet adamnn varl yann iin gerekliydi42. Bu gerekleene kadar Mahmud reformlan kendi bana
ynlendirecekti. Akla yatkn bir ynetim sistemi kurmaya alm olsayd, gerekten modem bir devletin temellerini kurduu iin mkemmel deilse de daha iyi bir reformcu olacakt. Ne yazk ki Mahmud orduyla ilgileurneyi daha ncelikli grd.
1829 ve 1833 felaketlerinin ardnda yeni bir ordu kurularak donanm gerekletirildi, fakat bu ordunun eitimi eksikti. Sultan yeni ordunun Avrupa kyafetlerini ve taktiklerini benimsemesini istedi, ancak
nceki sisteme fazla taraftar olmayan genler dnda herkes bu politikay muhalefetle karlad. Eski askerlerin yeni birliklere dahil edilmesi sadece durumu daha da ktletirdi. Trkler, zellikle devletin
varln tehdit eden bir gce kar savatklannda doal olarak iyi askerdiler, ancak bu askerler iyi ynetilmiyordu. Sava kuvvetlerin
yetitirilmesi iin zamana ihtiya vard, fakat askerleri eitecek ve
onlan sava alannda idare edecek subaylar daha nemliydi. Mahmud
bu eksiklii fark ederek birka askeri okul kurmutu. 1829'dan sonra,
kabiliyedi ve zeki subaylann yetitirilmesi iin yeni okullar kurmak-.
tan baka mevcut okullardaki eitimi de gelitirdi43
.
Askeri tekilat hakknda olduka ikna edici gzlemleri olan
Marmount, I 834 'deki durumu yle aklamaktayd:
41
Urquart, Turkey and !ts Resources, s. 1 17. Yukandaki cmle kitabn dzeltilmi
basksnda mrekkeple karalanmtr.
42
Marmont, Trkiye'nin bunlardan hibirine sahip olmadn iddia etmekteydi. Bu bir
mbalaa olsa da "Trkiye'de kaynaklan ortaya karmaya ve idare etmeye elverili
bir ynetimin olmad" belki de doruydu. Marmont, op.cit., s. 1 O 1.
43
Sultan'n urunda aba sarf ettii en byk ama, lke ierisinde otoritesini muhafaza edebilecek ve durumu dzeltinesini salayabilecek kapasitede bir askeri g
oluturmakt, yabanc lkelerle karlatnlrsa byle bir askeri gce imdilik sahip deildi. F. O. 78/209, Canning-Palmerston, 2, Gizli, 7 Mart 1832 .
. 226 Palmerston ve Osmanl Reformu
Osmanl ordusunun yetersizlii kabul edilmitir ve bunun
aadaki sebepten dolay olduu dnlmektedir.
1. Askere alma usulffiin yanll;4!!.
2. Zeki subaylarn ~iklii; ve

3. Taktiklerin hatal olmas.


Bunlar giderilebilecek eksikliklerdir, gemite btn Hristiyanl
tehdit ederken elde ettikleri muhteem zaferleri hatrlarsak, iyi tekilatianm ve zekice ynetilen bir orduya sahip olur olmaz kuzeydeki
komulanna meydan okuyacaklanndan emin olabiliriz, nk son savalannda yenilgiye uram olsalar bile Trk halknn cesaretinden
kukulanmak iin ortada bir neden yoktur
45
.
Avrupa'daki dier btn devletlerin ordulannda kdeni belirleyen iki
unsur vardr: soy ve liyakat. Birincisi, akl gelitirecek iyi bir eitim
iin frsatlar salayan yksek sosyal mevkiye; ikincisi ise, gemiteki
hizmetlerin kazandrd bilgi ve tecrbeye dayanr. Trkiye'deki sosyal dzende snflar yoktur, bir sucunun olu genellikle ayn eitimi
alan bir vezirin oluyla eittir. Bu sebeple, yetkiyle donatlm
olanlarm arasnda da kabul edilmi bir ncelik sras yoktur ve sz
edilen eitlik sadece kaprisle kazanlm otoritenin bakalan tarafndan
kabul grmesini engeller
46

Trkiye'de askeri mevki iin g, gayret ve cesaretin zorunlu olmas


manta aykn grnmez, daha aadaki daha zayf ve korkak olan,
bakalannn zihninde herhangi bir stnlk kazanmas tasavvur
edilemeyen kiidir47

Bu durumun bir sonucu olarak, sadece sradan askerler deil, ordu


komutanlar da halk kalabalnn iinden seilmektedir, ordu komutanlan bazen yukanyla balantlan sayesinde bu konuma gelirler, ancak daha ounlukla yetki sahibi olanlarn kaprisine gre seilirler.
te bu Trk ordusunun imdiki bozuk durumunun en nemli arnillerinden biridir; kabiliyetsiz kiileri sorumluluk gerektiren mevkilere
atamak bir bozukluk ise, gerekten hak edenlerin . sadece kapris ve
adam kayrmaclk yznden bu tr mevkilerden uzak kalmas ayn
ekilde ktdr. te yandan devlet idaresinde bu duruma o kadar sk
rastlanr ki devlet grevlileri mevkilerini asla salam grmezler ve bu
yzden ne kendilerine gvenider ne de dierlerinin saygsn elde
ederler. Devlet grevlilerine gsterilen bu muamele devam ettike
Trk ordusu hibir zaman herhangi bir stnlk kazanamaz
48

44
Bab- Ali'nin askeri rtbeleri teyit etmek iin sk sk yapt kabul merasimleri son
derece rahatsz ediciydi. F. O. 78/236, Parsonby-Palmerston, 55, 14 Mays 1834.
45
Marnont, op.cit., s. 324.
46
Ibid., s. 63.
47
Ibid., s. 67.
48

Marnont, op.cit., s. 328-329. Frank Edgar Bailey


Mareal Marmont'a
49
gre, Trk ordusundaki bu bozukluklan
ortadan kaldrmak mmknd, ilk olarak kendisine bal askerlerin
gven ve saygsn kazanabilecek yetenekli subaylar yetitirilmeliydi;
itaat, disiplin ve dzenin temini iin bu bir n artt. kinci olarak, terfiler liyakate gre yaplmalyd ve anya kaan adam kayrmacl
ortadan kaldnlmalyd. nc olarak, her alt ayda bir iki tabura aynlabilecek bir alay modelinin oluturulabilirdi. Bunlar, tmyle yeni
bir ordunun kurulmasndan nce atlmas gereken ilk admlard, bunun
gereklemesi iin belki on yl gerekliydi ama sonu ok daha tatmin
edici olabilirdi. Askeri otoritelere gre, Trklerin takip ettii Fransz
harp usul, ngiliz ya da Prusyallara uygun olduu gibi Trklere uygun deildi. Ksacas, ordunun tekilat, personel, taktik ve donanm
bakmndan btnyle yeniden yaplandnlmas gerekliydi. Donanma
Sultan'n askeri kuvvetiefinin sadece kk bir blmn tekil etse
de ordu iin sylenen her ey donanma iin de geerliydi.
Sultan, daha 1834 ylnda bir milis kuvvetinin (redif)
50
oluturulmasn istedi. Bu savunma plannn amalan aylar nce u ekilde
zetlenmiti:
1. lkeyi d saldrlardan koruyarak, mparatorluun her tarafnda
halkn refahn ve gvenliini salayan vastalar arttrmak.
2. lkenin zirai servetini hibir ekilde azaltnadan bu maksada ulamak.
. 3. Sava ktnda askerlerin geliigzel ve aceleyle orduya alnmasn nlemek; telaa neden olabilecek her trl uygunsuzluu
hertaraf etmek.
4. Halk skntya sokacak gereksiz masraflar iin belli bir sreye
yaymak.
[Fermanda sylendii zere] Padiah Hazretleri, halk bu ar yklerden kurtarmak ve nfusun azalmas felaketini nlemek, ayrca
mktedir ve iyi tekiladanm ok sayda askeri birlikler sayesinde
Osmanl lkesinin birliini muhafaza etmek iin, bundan sonra salkl her Mslmann silah kullanmay renmesini ve askeri talimden
gemesini istemektedir: Bu talimi herkes, kendi kasabasn terk etmeden ve kendi iinin gereklerini ihmal etmeden, sadece bo zamanlarnda yapmaldr51

49
lbid., s. 64 v.d.
5
F. O. 78/236, Porsonby-Palmerston, 55, 14 Mays 1834.
51
Le Moniteur Ottoman, 10 Ocak 1834, 82, Ross, op. cit., s. 103 iinde. Kavas (polis)
tekilatnn kurulmas grevini dorudan doruya Serasker Paa'ya veren Hatt- Hmiiy1n iin bkz. Le Moniteur Ottoman, 78, 22 Ocak 1834, F. O. 78/235, PorsonbyPalmerston, 25, 1 Mart 1835 iinde.

228 Palmerston ve Osmanl Reformu


Bu ileri doru atlm byk bir admd, ancak Sultan'n Msr'daki
gl valisine kar duralilmesi iin hala yaplmas gereken ok ey
vard52
Devletin iindeki saysiibozl.lkluklar ve Mahmud'un beklenmedik
durumlar yznden ~tii skntlar gz nne alndnda, reform
alannda herhangi bir baan kazanp kazanmad phelidir. Dunmu
bilen pek ok ada gzlemcinin de belirttii gibi, onun kadar azimli
olmayan bir hkmdar cesaretini daha banda kaybetmi olabilirdi
53
.
Urquart, herhangi bir yabanc devlet tarafndan desteklenmedike
Trkiye'nin yeniden yaplanmas konusunda pek umutlu deildi. Mareal Marmont ise Trkiye'nin durumunu deerlendirdikten sonra,
"Trkiye'de doru ve adil bir sistem kurma olana olmadna gre,
imdiki intizamszlk devam edecektir" diyordu54

Hk1metin ihtiyalan yeni istismarlara bahane tekil edecek ekilde


her geen gn artacaktr, bu istismarlar Sultan'n temsilcilerinin sahip
olduu g dorultusunda oalacak ve bu kiiler devletin ihtiyalann karladklann syleyerek yetkileri altndaki herkesi yamalayacaktr. Eyaletlerde gerekli dzenin salamas iin stanbul'daki tahtta
liderlik yetenei tayan biri otunnaldr, bu kii kendini imdiki Sultan'n evresindeki gibi sefil bir kalabalktan uzak tutabilecek lde
kiisel gayrete sahip olmaldr. Bu vasflar tayan bir hkmdar bile
bir grup aydn ve yetenekli adamn yardmna ihtiya duyar, bunlar
kendi milletinin sadece duygulann deil, yeteneklerini de tanyan ve
bu yeteneklerden lkenin yararna olabilecek bir biimde faydalanabilen kiiler olmaldr. Ksacas, zorunlu koullar btnyle eksiktir ve
oluturulmas da mmkn deildir55 .
52
Devletin mdafas ve ordunun durumu iin bkz. H. Von Moltke, Briefe ber
Zustiinde und Begebenheiten in der Turkei aus den Jahren 1835 bis 1839, Berlin,
1841. Moltke, Trk ordusunda 1839 ylnda 80.000 asker olduunu tahmin etmektedir.
Aynca kr. A. Slade, Records of Travel in Turkey and Greece, 1826-1831, Londra,
1833, IL Cilt. Ek I.
53
"Yenieri ocann ortadan kaldnlmas, lkenin birliini salayan dahili ba yok
etti, devleti gszletiren bir basky ortadan kaldrdysa da uzunca bir sredir kendi
iindeki zayftatc unsurlara kar durmasn salayan bir gten de malrum etti. isyan
baanl olmu, muhalefet alkanlklan gelitirilmitir, hkUmet gszletirilmi, otoritesi aailiinntr ve imdi gerekten sylenebilir ki siyasi tekilat fel olmutur;
otorite Sultan'n ya da Mehmet Ali'nin, kiminadna tatbik edilirse edilsin sadece biimsel olacaktr, bu kuca vcut eklemlerinde ortak hissiyat, hakim bir zihniyet ve ortak
hareket gc tamadan hayata balanmak durumundadr." Urquart, Turkey and !ts
Resources, reklam yazis. 54
Marmont, op.cit., s. 191.
55
Marmont, op.cit., s. 190-191. Pek ok Fransz gibi Marmont da Mehmet Ali'yi
destekiemi ve Trkiye ile Msr arasndaki tezattan etkilenmitir. "Trkiye'deki te-

kilat eksikliklerini gidermek iin gerekli olanlar birden bire Msr' da ortaya kmtr ... ". Marmont, Mahmud'un Mehmet Ali'yi yenilgiye uratmas halinde Msr'n eski
durumuna dneceine inanyordu.
229 Frank Edgar Bailey
Marmont, kitabnn sonlarna doru meselenin bu szlerle abartlm olduunu yle kabul etmektedir:
Trkiye'nin yeniden yaplandrlmas, ancak Rusya'nn karsnda bamszln korumasn salayacak fiziksel gce sahip olmasyla, can
ve mal gvenliini temin edecek, tarm ve ticareti gelitirecek bir ynetim sistemini benimsernesiyle mmkndr. Toprak sahiplerine sabit
vergiler dnda kendilerinden herhangi bir ey istenmeyeceine ve
emeklerinin karln gerei gibi alacaklarna dair gvence verildiinde tarm muhakkak geliecektir; bu gvencenin ortaya konmas
iin paalara ve onlara bal olanlara devlet hazinesinden verilen dzenli trnar gelirleri dnda daha az deme yaplmal ve halk smren
devlet memurlar iin iddetli cezalar konulmaldr56
Aktr ki bu slahat ncelikle stanbul'da ve Trk nfusun ounlukta olduu yakn eyaletlerde uygulanmalyd, ayn zamanda bu slahatta d mdahale de olmamalyd57

Marmont, sonu olarak, "Trkiye'deki ordu ve donanmann olduka iyi bir mevkiye getirilebileceine, bu amalar dorultusunda
Trkiye'ye yardm edebilecek en mktedir devletin ngiltere olduuna ... Trkiye'nin ngiliz mdahalesinden korkmak yerine mitlennesi gerektiine ve nihayet hibir devletin ngiltere'nin niletini btnyle ktleyemeyeceine" inandn belirtmektedir
5
Mareal
Marmont tarafndan bu grler ileri srld srada Palmerston durumu mtalaa ediyordu, sonunda yeni ordunun kurulmasnda Trkiye'ye yardm etmenin ngiltere'nin karlarna uygun deceine karar verdi, Trkiye bu ordu sayesinde Rusya ve Mehmet'e kar kendini
koruyabilirdi.
Trkiye'yi desteklemek iin yaplacak en iyi eyin reformlanna
yardm etmek olduuna inanan59
Palmerston, ordusunu ve maliyesini
dzene sokuncaya kadar Sultan'n Mehmet'le bar iinde kalmasn
56
Ibid., s. 323. Mamont, sayfa 319'da amacnn "Osmanl devletinin yeniden heybetli
bir imparatorluk haline gelebileceini" kantlamak olduunu iddia etmektedir.
57
Bu dnemde Suriye ve Filistin Mehmet'in penesine derken kuzeydeki eyaJetler
Rusya ve A vustuya'nn mdahalesine maruz kald.
58
Mamont, op.cit., s. 333, "ngiltere, Trkiye'nin yeniden yaplandnlmasna tesir etmek bakmndan btn devletler iinde en yetkin olandr, ancak Bab- Ali'nin de kukuland gibi, konumundan dolay belki de niyetlerinde pek fazla drst grnmyor
olabilir... . yleyse byk bir gayretle bu meselenin stne gidecek olursa, Trkiye
Rusya'nn elinden hala kurtanlabilir, Rusya'nn imdiki ama ve gayretleri ne olursa
olsun gelecek iin beklentileri Osmanl mparatorluu'nun kyle gerekleecek

eylerdir". Yarbay Frederick Smith K. A. H.'nn 1832 ylndaki beyanat. Ibid.


Introduction, s. iv.
59
Harold Temperley, "British Policy towards Parlimentay Rule and Constitutionalism in
Turkey (1830-1914)", Cambridge Histarical Journal, IV. Cilt, 2, Londra, 1933, s. 156 .
. 230 Palmerston ve Osmanl Reformu
istiyordu60
Palmerston bu dnemde Trkiye'deki askeri ve mali reformla ilgilendii kadar anayasal gelimeyle ilgilenmiyor gibiydi; askeri ve mali reform saye~ill9e Trkiye k_playca Rusya'nn hakimiyetinden kurtulacak, ngiltere ise Yakndou'da daha rahat hareket edecekti. Bu gr dorul'fusunda Porsonby'nin Osmanl nazrlarn aklc
bir dzen, ordu ve donanma tekilat, mali ve idari sistem kurmak konusunda bir sredir baaryla devam eden almalan daha byk bir
gayret ve azimle srdrmeleri
61
iin tevik etmesi istendi. Palmerston'un Trkiye'deki askeri gelimeye gsterdii ilgi asl sorun olarak
bunu grmesinden mi kaynaklanyordu, yoksa askeri konulardaki merakndan ve sava tecrbesinden dolay myd, bunu tespit etmek zordur.
Trklerin yeni olan her eyi ounlukla doal bir rahatszlkla karlyor olmas, Osmanl kurumlarnn reformunu isteyen yabanc devletleri byk bir ustalkla hareket etmek zorunda brakt. Bu mutlak
zorunluluun Trklerin tekilatlarn deitirmesini salayan en gl
etken olduunu hi kimse Palmerston kadar iyi anlayamad. 1834 ve
1835 yllarnda ngiliz yardmnn daha etkin olmas iin ne yaplmas
gerektiine pek karar veremedi, ancak dorudan hareket etmek yerine
dolayl hareket tarzn tercih ederek akllca davrand. Palmerston'a
gre, Bab- Ali'nin yabanc devletler ile mparatorluktaki dik kafal
paalar karsndaki gszl nedeniyle Trk ordusu btnyle yeniden tekilatlandrlmalyd. Osmanl otoritelerini modem donanmn
ve eitimli liderlerin gereklilii konusunda ikna etmek Konya olayndan sonra zor deildi, nk bu felaket Batl yntemleri benimsemi
olan Mehmet'in stnln gsteren sabit bir kantt.
Palmerston, Sultan'a yeni ordusu iin silah ve tehizat vermeyi
teklif ettiyse
62
de Sultan'n ilerine ok fazla mdahale eder gibi
grnmeden Trklere askeri eitmenler salamak zordu. Palmerston'un ordunun eitimi iin subay gndermeye ynelik ilk teklifi Reis
Efendi tarafndan geri evrildi
63
. Aralk 1834'de Palmerston grevinden ayrlnca onun yerine muhafazakar Peel bakanl altnda alan
W eliington ald. Be ay sonra Whig partisi tekrar iktidara geldiinde,
Melbourne Palmerston'u yeniden Dileri Bakanl'na getirdi. ubat
1835 tarihinde Osmanl Seraskeri, Londra'daki Osmanl sefri araclyla ngiliz ordusunda kullanlan tfeklerden rnekler istedi
64
, bir ay

6
F. O. 78/251, Palmerston-Ponsonby, 40, 4 Kasm 1835. Palmerston, Mehmet'e de
Bab- Ali' den aynimak ve bamszln ilan etmek suretiyle status quo 'yu bozmamasn tavsiye etti. Palmerston- Campell, 14, 26 Ekim 1834.
61
F. O. 78/251, Pa1merstoncPonsonby, 3, 8 Aralk 1835.
62
"Eer Trk hkUmeti yeni ordulann iin silah isteyecek olursa, Majeste'nin
hkUmeti lkedeki stoklanndan onlara gereken miktan hem de uygun bir fiyatta temin
edebilir." F. O. 78/234, Palmerston-Porsonby, 24, l Haziran 1834.
63
F. O. 78/237, Ponsonby-Palmerston, 15, 16 Austos 1834. Osmanl ordusunda eitimli subay ihtiyac konusnda bkz. Marmont, op.cit., s. 329-330.
64
F. O. 78/268, Namic-Wellington, 3 ubat 1835.
231 . Frank Edgar Bailey
sonra ise bir grup yetenekli rencinin W oolwich, Portsmouth ve
Sandhurst'daki akademilere girmesi iin izin verilmesini talep etti
65 .
Bu teklif sz konusu Trklerin yal olmas66
yznden reddediidiyse
de Bab- All'nin nerilere ak olduunu gsteriyordu. Palmerston,
Dileri Bakanl'na geri dnmesi zerine bir deneme yapmaya karar
verdi. 1835 ylnda ngiliz hizmetinde bir Polonyal subay olan
Chrzanowski'yi, .nasl karlanacandan emin olmasa da, Sultan'n
hizmetindeki iae subayl birliine bal olaca dncesiyle stanbul'a gnderdi. Palmerston, Chrzanowski araclyla Trkiye'deki
gelimelerden haberdar olmay ve "milis ordusunun yeniden yaplandnlmas"67 iin tasanlar hazrlamay umuyordu.
Hemen hemen ayn sralarda, Wellington'un redettii, birka gen
Trk'n Woolwich'de eitim grmelerine izin verilmesi iin Nuri
Efendi 'nin yapt talep Dileri Bakanl tarafndan memnuniyetle
kariland68 Chrzanowski'den sonra, Kaptan DuPlat ve Yarbay
Considine askeri tekilatlanmaya yardm etmek zere Trkiye'ye gitti.
Fakat Palmerston'un planlan stanbul'da kabul grmedi. Chrzanowski
stanbul'da bir sre daha
69
kald, ancak kendisiyle fazla ilgilenen olmad70. Considine ise stanbul' da karaya ktktan birka ay sonra,
Trk ordusunda bir eitici olmaktan teye geemeyeceini anlaynca
ngiltere'ye geri dnd. Palmerston onu tekrar Trkiye'ye geri dnmek konusunda ikna ettiyse de Anadolu'yu incelemek zere kt bir
yolculuktan baka pek bir ey yapmad. DuPlat, Osmanl Avrupas ile
ilgili bir rapor hazrlad, fakat bu rapor ok baanl deildi. Mahmud,
meseleye yaklam ve kiilii sayesinde takdirini ve gvenini
71
kazanan Holmuth von Moltke'nin yardmn kabul ~tmeyi tercih etti. 1837
ylnn sonuna gelindiinde Palmerston 'un gnderdii askeri heyetierin pek kymeti olmad ortaya kmt. Palmerston'un yardm tekli-

65
F. O. 78/268, Namic-Wellington, 28 Mart 1835.
66
F. O. 78/268, Wellington-Namic, 8 Nisan 1835.
67
F. O. 78/251, Palmerston-Ponsonby, 7 ve 29 Mart 1836. Bu reformlar hakknda aynntl deerlendirmeler iin kr. F. S. Rodkey, "Lord Palmerston and the Rejuvenation
of Turkey, 1830-1841," Journal of Modern History, Aralk, 1929, s. 570-593.
68
F. O. 78/251, Palnerston-Nuri, 26 Mays 1835.
69
1836 ylnda Chrzanowski Anadolu'ya gnderildi. F. O. 78/271, PalmerstonPonsonby, 7 ve 29 Mart 1836.
7
Clrzanowski raporunda yle diyordu; "ngiltere'nin bu lkedeki nfuzu daha nce
nemsiz ve belirsizdi, ancak hibir zaman u anki kadar kt bir durumda olmamt. .. ". F. O. 78/309, Fraser-Backhouse, 3 ubat 1837. Ayrca kr. Chrzanowski'nin
Hatrat, F. O. 196/145, Palmerston-Ponsonby, 8, 6 Ocak 1838.
71
Moltke ve onun Prusyal arkadalan askeri bir unvan olmadan hizmet ettiler. Bab-
Ali'nin ngiliz subaylann altrmak isterneyiinin dier sebepleri yleydi; birincisi,
Bab- Ali sisteminin deitirilmesini istemiyordu; ikincisi, Rusya ve Fransa'nn benzeri
taleplerde bulunmasndan korkuyordu. Kr. F. O. 195/142, Ponsonby-Palmerston, 272,
7 Kasm 1837.
232 Palmerston ve Osmanl Reformu
fnin reddedilmesinde Ruslarn ne derece etkili olduklann saptamak
zordur, ancak ksmen de olsa bu meseleden sorumlu olduklan aktr.
Ne var ki PalmerstonJ;tm1en umudunu yitirecek biri deildi72,
"hasta adam" salna kavuturacak baka areler vard. Bu
dnemde Osmanl dotianmas ordudan ok daha kt durumdayd73
P~nsonby Sultan' dan ngiliz subaylarnn komutasna verilmek zere
iki sava gemisi istedi (10 Mays 1838), bu gemilerde gen Trkler
deniz subayl mesleini renecekti74 Bu talep yerine getirilmedi.
Palmerston, Haziran 1838'de harp donanmasn glendinneye
yardm etmek zere bir bahriye heyeti gnderneyi teklif etti
75
Bab-
Ali teklifi kabul etti, fakat ngiliz deniz subaylar, Walker, Legard,
Massie ve Foote stanbul'a geldiklerinde daha ok ordu subaylar
gibi karilandlar76 Trk donanmasnn bir blm ngiliz filosuyla
birlikte Dou Akdeniz'de seyrettiyse de bundan baka pek bir ey
yaplmad.
Bu hususta harcanan abalarn baarszlkla sonulanmas Palmerston'u yldrnad. En sonunda baanl olacana inanan Palmerston'un o zamanki kaygs Yakndou'da savan ortaya kmasn nlemekti; savatan kanlmas gerekiyordu, nk sava sadece imdiye kadar elde edilenleri ortadan kaldrnakla kalmayacak, ayn zamanda Sultan'n Rusya ile ittifak ve Fransa'nn Mehmet Ali'yi desteklemesi dolaysyla genel bir atmay da beraberinde getirecekti.
Bu dnceleri zihninde tayan Dileri Sekreteri, Bab- Ali'nin

Londra'daki temsilcisi Ahmed Fethi Paa'nn Sultan' her bakmdan


ordu stnlne sahibi olan Mehmet' e kar saldrya gememesi iin
uyarnasm istedi. Bab- Ali byle bir savata feci bir hezimete uramayabilirdi, ancak mparatorluu zayflayarak Rus hakimiyetine daha
ok maruz kalabilirdi. Palmerston'a gre, "Sultan'n, Mehmet Ali'yi
kendi imkanlaryla yenilgiye uratacak kadar gl olmas iin btn
gayretini ordusunu ve donanmasn tekilatlandrnaya, gelirlerini arttrnaya sarf etmeliydi"
77
Palmerston, Bab- Ali'ye profesyonel bir
ordu
78
yerine gnlllerden oluan, Trkler kadar Hristiyanlarn da
katld bir ordu kurmasn zellikle nerdi. Bunun gibi milli bir ordu
72
F. O. 78/300, Palmerston-Ponsonby, 61,4 Austos 1837.
73
F. O. 78/328b, Ponsonby-Palmerston, 12, 8 Ocak 1838.
M
F. O. 78/331, Ponsonby-Palmerston, 119, 10 Mays 1838.
75
F. O. 78/329a, Palme:ston-Ponsonby, 146, 25 Temmuz 1838 ve F. O. 78/349, Dileri Bakanl'ndan Deniz Kuvvetleri Komutanl'na, 3 Austos 1838.
76
Rusya'nn protestanlar bu tekiitin geri evrilnesinde ksmen etkiliydi. Kr. Mosely,
of'cit., s. I 13.
7
F. O. 78/329a, Palmerston-Ponsonby, 185, 15 Eyll 1838.
78
Orduya asker alma devam etse de 1843 ylna kadar etkin bir uygulama gelitirilemedi. Kr. H. M. V. Temperley, England and the Near East; The Crimea, Londra
1936, s. 404, 48. dipnot.
233 Frank Edgar Bailey
Sultan'n kendine bal olanlar ile anlamazla dt durumlarda,
devletin gvenliini temin etmek konusunda daha etkili olabilirdi
79

Trkiye'nin askeri durumunun dzeltilmesi Palmerston'un ncelikli arzusu olsa da Bab- Ali'yi skntya sokan dier ihtiyalan da
gz ard etmedi. Aslnda Trk ordusunun yeniden tekilatlandnlmas,
dier baz deiikliklerle birlikte ezamanl olarak gerekletirilmedike baanya ulaamazd. Ban zamanlannda ortalama byklkteki
bir orduyu bile beslemek, giydirmek ve donanmn gerekletirmek
pahalya mal oluyordu80
, stelik daha ncede belirtildii gibi
Mahmud'un saltahatnn son yllan olaanst gelimelere sahne olmutu. Palmerston, Rusya'yla yaplan savan Trk hazinesine ar bir
yk getirdiini, savan ardndan kan isyanlar ve zellikle 1833 ylnda Mehmet'e kar srdrlen mcadele dolaysyla bu skntnn
stesinden gelinemediini kabul ediyordu. Trkiye zengin bir lkeydi,

ancak imdiye kadar hazineye ulaan bu kadar az vergiyle Sultan'n


ynetimin srekli artan masraflann karlamas zordu81
ngiliz Dileri, pek ok kez en az askeri tekilatanma kadar mali reformun da
gerekli olduunu belirtmiti.
79
1834 ylnda Mahmud, milli ordu snra gnderildii zamanlar i gvenlii salamak
zere yedek milis kuvveti (redif taburlar) kurmutu. F. O. 78/236, P~nsonbyPalmerston, 55, 14 Mays 1834 ve 95, 24 Temmuz 1834, (F. O. 78/237). E. Cadalvime
ve E. Barrault, Deux Annees de I'historie d'orient, 1839-1840, 2 Cilt, Paris, 1840,
II, 49.
80
Marmont, raporunda Sultan'n orduyla ilgili meselelere asla ilgisiz kalmadn yazmtr. Mareal 1833 ylnda dncelerini yle belirtir: "Trk askerleri olduka anslyd. Erzaklan bol ve kaliteliydi, gnde bir kez et yiyor, iki kez orba iiyorlard, dolaysyla Avrupa'daki dier ordulardan ok daha iyi besleniyorlard. Cephanelikleri silahla doluydu ve askeri blklerin byk rezervleri vard. Her askerin aylk 20 kuru
maa vard; bu cretin tamarn ona kalyordu, nk ksmen bile olsa deme yapmamak yasakt. Ksacas, askerlerin refahn arttrabilmek iin her ey yaplnt."
Marmont, op. cit. s. 61. Maa demeleri ve yeni tehizat ihtiyac yznden, byk bir
milli ordunun kurulmas zaten kt durumdaki hazine iin ar bir klfetti.
81
Asrlk mali bozukluklarn, mesela (paalann zorla elde ettikleri) haksz kazanlann
yol at ekonomik soruqlar, 1839 ylnda ilan edilen Glhane Hatt- eriii'nin arnillerinden biriydi. Sultan'n 1838-1839 yllannda karlat kritik mali durumun dzeltilebilmesi iin gl bir ynetim artt. John MacGregor, Commercial Statistics, a
Digest of the Productive Resources, Commercial Legislation, ... of all the Nations, 5
Cilt, Londra, 1850, II, s. 166. Ponsonby, 1837 ylndaki raporunda yle diyordu:
"Osmanl hazinesi bo, ... yeni sarayda devarn eden alma, ... para ihtiyac yznden
geici olarak durdurulmutu. Tccardan alnan mallarn bedellerinin denmesi ve benzeri masraflar iin Nazrlar tarafndan hazineye verilen talimatlar yerine getirilemedi,
bunun neden olarak gsterilen ey ise paraszlkt." F. O. 78/306, PonsonbyPalmerston, 298, 21 Kasm 1837. Bab- Ali'nin gelir ve giderleri iin bkz. M. A.
Ubicini, Letterson Turkey, 2 Cilt, Londra, 1856, I, 13 ve 14. Temperley, 1837 ylnda
toplam gelirin 8.000.000 sterlin olduunu tahmin etmektedir. Kr. Temperley, The
Crimea, s. 405, 53. dipnot.
.234 Palmerston ve Osmanl Reformu
Sultan, vergilerin paalardan bamsz, ancak onlarla ibirlii yaparak alan memurlar tarafndan toplanmasn ernretti
82
. Sultan'n
vergi t!lplama usulndeki bozukluklar fark ettiini gsteren bu karar,
"greve uygun kiilerin b1filiamamas ya da baka sebepler yznden" hibir zaman-uygulamnad. " ... Paalar ile mltezimlerin agzll ve adaletsizlii hibir zaman imdiki gibi fazla olmamt"83 .
Bu adaletsizlikler, dolaysz bir biimde retim miktarnn dmesine
ve halkn fakirlemesine neden oldu. Marmont, "Trkler, tpk Hristiyanlar gibi topran ilennesini ihmal ediyorlar, nk kendi emeklerinin meyvesini bakalarnn toplayaca~n ve her yerde nfusun azalmakta olduunu biliyorlar" diye yazar

8
.
Nisan 1834 'te baka bir ferman ilfm edilerek hara ortadan kaldrld ve eskiden hara toplayanlarn yerine mslmanlardan ve reaya 'dan oluan bir komisyon getirildi. Bu komisyon cretsiz olarak
alacandan vergilerin toplanmas iin yaplan btn demeler feshedildi. Ayn zamanda, reaya snfa ayrlarak her snf iin belirli
bir vergi miktar tayin edildi
85
Bu fermann reaya tarafndan
memnuniyetle karilandn sylemeye gerek yoktur. 1834 ve 1839
yllar arasnda, Palmerston elisi Lord Ponsonby araclyla srekli
olarak Sultan ' mali sistemde daha baka reformlar yapmaya tevik
etti, ordu ve donanmann salam bir temel zerine yerletirilmesi iin
bunun gerekli olduunu sylyordu
86

Ancak askeri ve mali dzenin yenilenmesinden daha ok gerekli


olan gl bir devletin kurulmas ve muhafaza edilmesiydi. Merkezi
hkmetin ynetim biiminin de tmyle deimesi gerekiyordu87
Bu
82
Le Moniteur Ottoman, 78, 22 Ocak 1834, F. O. 78/255, Ponsonby-Palmerston, 25, 1 Mart
1834 iinde. Bu ve 21 ubat 1838 tarihli dier Hatt- Hm1y1n, eyaletlerdeki vergi
memurlan arasnda grlen en kt suistimalieri ortadan kaldrmak maksadyla ilfu edildi.
83
Marmont, op.cit., s. 92.
84
lbid.
85
Le Moniteur Ottoman, 81, 26 Nisan 1834, Ross, op. cit., s. 88 iinde. Vergi miktan
snflara gre 15, 30 ve 60 kuru olarak belirlendi. Ubicini, Letters, I, s. 269.
86
Bu konuda ilk uyan Haziran 1834 tarihinde yapld. "lkedeki mali dzenlemeler
askeri dzenlemelerden daha az nemli deildir; umulur ki Bab- Ali gelirlerin toplanmasn belli bir dzen ve sistemle gerekletirmek, askeri gc etkin hale getirecek vastalan temin etmek maksadyla dikkatini bu konuya yneltecektir." F. O. 78/234,
Palmerston-Ponsonby, 24, 1 Haziran 1834.
87
B. A. Juchereau deSaint Denys, Historie de l'Empire Ottoman, 1792-1844, 2 Cilt,
Paris, 1844, IV, s. 310-311. Carning daha 1832 ylnda idari slahatn temel olduunu
anlad. Ayn yln Mart ayndaki yazsnda yle diyordu: "Bu lkede byk bir milli
,qrd.inun kurulmasn engelleyen asl ve belki de en byk zorluk, btnyle yeni bir
idari sistemin ayn esnada benimsenmesi lzumundan kaynaklanmaktadr. Byle bir
temel olmadan, Sultan'n gerekten gl ve etkin bir askeri yap kurmak yolunda sarf
ettii tm abalar boa kacaktr. Yabanc devletlerle yaplan Kapitlasyon Anlamalan ve daha da nemlisi Sultan'n Rusya ile yapt savalar gz nne alnnasa dahi
dini inanca dayal ypranm bir ,tekilatn getirdii zorluklar ve imparatorluk nfusunun birbiriyle uyumsuz unsurlardan olumas Sultan'n yolunu yeterince tkamtr.
235 Frank Edgar Bailey

sorunu zmek zere, 1834 yaznda stanbul'da devlet ileri gelenlerinin katld bir toplant yapld. Grmelerden sonra mesele Meclis
tarafndan da ele alnd, fakat konuyla ilgili geni bilgi toplamaktan
teye geilmedi
88
. 1836 ylnda, paalann yetkisini daha da snrlamak
ve mparatorluun idari birliini glendirmek iin harcanan abalar
da baanl deildi89 .
Pek ok kii, Trkiye'nin yeniden yaplandnlmas iin Urquart'n
ska bahsettii meclis prensibinin daha stteki tekilatlarda da geerli
olmas gerektiini dnyordu; Ross'a gre, bu "kalpteki kann beyinde dolamas kadar gerekliydi"
90
yle devam eder:
Avrupa'da, hatta Trkiye'de bile, birok kiinin bu prensibin gelitirilmesiyle mparatorluun paralanacandan korktuunu biliyoruz.
Geree dayanan salam bir kanaat ile yle karlk veriyoruz, Yenierilerin ortadan kaldnlmas bu prensibin gelitirilmesi sayesinde olmutur ve bu suretle imparatorluk kurtanlmtr. Aynca yok edilmi
olann yerine geecek baka bir fiziki kuvvet olmad srada Sultan'n
hkmdarln muhafaza eden ey de ite bu prensiptir.
Ynetirnde dzenin salanmas, yalnzca yetkinin doru bir biimde datlmasyla ve adam kayrmacln ortadan kaldnlmasyla
mmknd. Devlet memurlannn ve hazine gelirlerinden pay alan kiilerin says bir hayli fazlayd. Tasarruf yaplabilmesi iin ncelikle
bu memuriyederin azaltlmas gerekiyordu. stelik bu memurlann
byk bir ounluunu kavaslar, yani polis memurlan oluturuyordu,
kanunlara uymayanara gsterdikleri muamele tarzndan dolay bunlarn grevine son verilmeliydi; Trk hukukuna gre, dier gayrimsDolaysyla bu kadar nemli ve tehlikeli bir grevin ne ekilde baarlabileciini tasavvur etmek zordur .... " "Cevaplanmas gereken en nemli soru udur: Bu slahatlar
mevcut idari sisteme adapte etmek ne lde mmkndr, bu siahatlar olmadan lkenin maliyesi ve ordusu ayn ekilde yetersiz olmaz m?" F. O. Canning-Palmerston, 12,
7 Mart, 1832. 1833 krizinden sonra Palmerston da ayn gr benimsedi. Haziran
1834'te Dileri Sekreteri yle diyordu, "ngiliz hkmeti Osmanl mparatorluu'nun bamszln ve toprak btnln mUhafaza etmesini bu kadar ok istediine gre, bu devletin dahili kaynaklarn gelitiriyor olmasn memnuniyetle karlamaktayz, devletin bamszln srekli klabiirnek iin bu yeterlidir". "Ekselans, bu
sebeple bir sre nce balatlan siahat hareketine azimle devam edilmesi iin Trk
hkmetini tevik etmek bakmndan elinizdeki btn olanaklar kullannalsnz. Dier devletlerin kskanlk ya da baz karlar dolaysyla Trkiye'nin dahili tekilatnda
salam bir temel kurmak iin harcad abalar boa karmak istemelerine ramen
bunu yapmalsnz." F. O. 78/234, Palmerston-Ponsonby, 24, 1 Haziran, 1834.
88
La Moniteur Ottoman, 86, 30 Austos, 1834, Ross, op. cit., s. 105 iinde.
89
E. Cadalvene-E. Barrauit, Deux Am~es de l'histoire d20rient, 1839-1840, 2 Cilt, Paris, 1840, Il, s. 49. "Rvetin olmad temiz bir ynetimin kurulmasna engel olan en
nemli kusur Osmanl hkmetinin gszlyd. Devletin temelden glendirilmesi
gerekiyordu, bylece eyalet temsilcileri, paalar ve dier grevliler zerinde daha etkin

bir idari kontrol salanbilirdi...." Ubicini, Letters, Il, 439.


90
Ross, op. cit., s. 23.
236 Palmerston ve Osmanl Reformu
limlerin en aas olarak kabul edilen Yahudilere kar zellikle ok
sert davranyorlard. Bu konuda baka rnekler de verilebilir.
Ksacas, 1830'1u yllarda Trkiye'nin kkl bir onanma ihtiyac
vard, bu yzden Sultan rmdiye kadar yaptklanndan baka bir ey
yapanam olmakla sulanamazd. Resmi Trk gazetesi Le Moniteur
Ottoman, meseleyi mbalaasz biimde yle aklar:
Trk hkUmetinin reform almalann ardan almas gerekli slahatlarn nazariyesi meselesinden dolay deildi, bu durum slahatiann
ayrntlarndan ve uygulama sorunundan kaynaklanyordu. lkeyi iyi
tanyan herkes hk1metin bu meseledeki yavaln mazur grecektir.
Btn bir sistemin ilk sadeliine dntrlmesi, baz lkelerde grlen aprak sistemlerin kurulmasndan ok daha fazla alma ve
tasavvur gerektirir; temel amak ailan temeli doldurmaktan daha zordur. Hk1metin gizlilik iinde tasarlad planlan ortaya karmak bizim vazifemiz deildir, ancak bu birka yl ierisinde hk1metin yapt balca iler ksaca gzden geirilirse, lzumlu baz ilerin neden
yaplmadn anlayabiliriz
91

Yukandaki szler, "Trk hkmetinin yava almas" iin hibir


ekilde mazeret tekil etmiyorsa da siahat iindeki asl meseleyi yani
temeli doldurmadan nce dzeltmek gerektiini ifade etmektedir.
Bu dnemdeki ngiliz-Trk ilikilerini inceleyen renciler iin,
Palmerston'un Osmanl Devleti'nde anayasal reformu neden aka
desteklemedii uzun bir sredir elikili bir sorudur. Arivlerde bu
nemli soruya aklk getirebilecek herhangi bir ey yoktur. Palmerston, politikalann be~endii Dileri'ndeki selefi George Canning'in aksine, Avrupa'da
2
merutiyetin samimi bir taraftanyd, fakat
hibir zaman ne bu fikrin Trkiye'de yerlemesini salamaya alt
ne de Trk ynetimindeki topraklarda bu fikri destekledi. 1835 ylnda
yan-bamsz Srhistan Prensi Milo, anayasal bir devlet kurmay
taahht etmek zorunda brakld. Hem ar hem de Sultan tarafndan
bu anayasa kabul edilmise de Palmerston, Milo'un despotizmini
destekledi
93
Palmerston 1848 ylnda Macarlann anayasal zgrlk
isteine de destek verdi, Papa'nn ve dier hkmdarlann devrimleri
engellemek iin anayasalar bahetnelerini tavsiye etti, ancak Trkiye
sz konusu olduunda politikas hep aynyd94.
Palmerston'a gre, Trkiye'deki bozukluklan dzeltecek en iyi
are anayasal hkmet deil aydn despotizmdi, bu yzden Tr91
Le Moniteur Ottoman, Rqss_, ap. cit., s. 75-76 iinde.
92

spanya, Portekiz, Yunanistan ve Piedmont'ta. .


93
Temperley, "British Policy" ap. cit., s. 158. Ayncakr. Harold Temperley, History
ofSerbia, Londra, 1919, s. 222-23.
94
"Majestelerinin hkumeti, Sultan'a Papa IX. Pius rneini takip etmesini ve Osmanl
mparatorluu'na anayasal talimatlar bahetmesini tavsiye etmemitir." F. O. 65/360,
Palmerston-Buchanan, 102, 20 Nisan 1849.
237 Frank Edgar Bailey
kiye'deki reformlara verdii destek elikiliydi, anayasa meselesinde
ise ilgisiz kald (eer bu ilgisizlik gerek bir muhalefet deil ise )
95
.
Anayasal hkmetin dzgn alahilmesi iin aydn bir kamuoyu tarafndan desteklenen drst, korkusuz ve yetenekli lideriere ihtiya vard,
bunlarn hibiri Trkiye'de mevcut deildi. Bu artlar salannazsa
Trkiye'de anayasal hkmet tehlikeli olurdu. Keza, David Urquart da
Trkiye'de anayasann tesisini vurgulamak konusunda ok fazla srarl
deildi. 1833 ylnda Urquart bu dncesini yle aklamt:
Osmanl mparatorluu 'nun yeniden yaplandrlmasnn ihtimalleri
hakknda sadece son, fakat olduka nemli, bir szm var. Avrupa'da
tamamen cahil kabul edilecekbir kii sadece drstl sayesinde
Trkiye'de mkemmel ve yetenekli bir ynetici olabilir. nk o kiinin stesinden gelmesi gereken temel meseleler, takip etmesi gereken parti fikirleri, uymas gereken kanun maddeleri yoktur, zaten idari
ve mail meselelerle ilgili olarak karar vermek zorunda da deildir, sadece kar ilikilerinin doal ileyiine mdahaleyi nledii zaman
yetkisini doru olarak kullanm olur. yleyse, Avrupallar yanl bir
lt kullanarak Trklerin idari yetenei hakknda yanl bir yargya
m vardlar, Trkiye'yi evreleyen nemli tehlikelere yenilerini mi
eklediler, dier dnceler de sebepsiz yere Avrupallarn haksz nyarglarndan m kaynakland. ayet bir Avrupal, bir Fransz bakan
gibi, ynetme . sanatn gmrk fyatlarn belirlemek ve "mamller
iin gereken yasaklar ticaretin gerektirdii serbestiyetle rttrmek"
olarak anlyorsa, bu tr bilgiyi ocuksu bo szler olarak gren Osmanl'nn yeteneksiz olduuna karar verecektir. Bazlar ise belki de
bu cahilane kanaati sadece kynetsiz tecrbenin kazandrd bilgi
uzmanlna kar isabetli bir korunma olarak kabul ederler.
Hkmetin dier btn dairelerinde de ayn eyi gzlemlemek mmkndr. Bir Trk slahalsnn sermaye ya da banka tekelleri, iflas
kanunlar, fera muamelesinin srlar ve irket haklar hakknda bilgilenneye ihtiyac yoktur. Tartlmas ya da dzeltilmesi gereken, miras alma usullerini belirleyen kanunlar veya byk evlat hakkn dzenleyen kurallar mevcut deildir. Aslnda hibir sistematik bozukluktan bahsedilemez, sadece slabatnn maksadnda drst ve kararl
olmas gerekir. Her konuda kanun ne diyorsa onu yapmak yoluyla, paraya eski deerini yeniden kazandrmal veya daha ok parann kynet
yitirmesini nlemelidir, adli yetkiyi idari yetkiden ayrmak suretiyle
asayiin ba sorumlusu olan paalarn yalnzca gerek vazifelerini
yapmalanni salamaldr. Ayrca orduyu yeniden dzenlemelidir ve

ordudaki tm siahatlar tamamlanmaldr. Hepsinden daha nemlisi,


din\' sebeplerden dolay gayrimslimlere ya da meclisiere ynelik kanun karmaktan kanmasdr. Sonradan daha st temsil\' heyetierin
tekil edilmesini salayacak meclisler kurulursa, sistem daha iyi bir
duruma getirilecek ve zaten mevcut olan salam temel zerinde ykseltilebilecektir. Gereksiz mdahele bu iin tamamlanmasn gecikti95
Temperley, "British Policy", op. cit., s. 158.
238 Palmerston ve Osmanl Reformu
rebilir ve kanuni zorlamalar dahi bu konuda ok fazla ie yaramayacaktr96.
Palmerston'un Osmanl,~ahatlanna gsterdii ilgi Temperley tarafndan ok gzel zetlenmitir. yle yazar;
Aslnda pek fazla phe etmemek gerekir ki onun (Palmerston'un)
Trkiye'deki en byk istei ekonominin dzeltilmesiydi, bu sayede
donanmann ve ordunun iyiletifilmesi ise en byk amacyd. Bir
Trk parlamentosu, donanmann ve ordunun daha iyi duruma getirilmesi iin belki de ok gerekli deildi. Muhtemelen bu sebepten dolay, Palmerston hibir zaman Trkiye'de parlamentoya taraftar olmad. Bunun bir baka sebebi de gerekten gerekli oluncaya kadar
Trkiye'de deiiklii desteklemenin yanl olduuna inanmasyd. ...
Doal olarak ngiltere'de parlamento reformuna kar ok istekli deildi ve bu hususta Trkiye'de de tam anlamyla sakin bir hareketsizlii tercih etti
97

Palmerston'un Trkiye'deki merutiyet meselesine gsterdii ilgisizlik aslnda ilgin bir tutumdu, ama yzyln geri kalan yllannda takip edilecek ilkeyi belirlemesi bakmndan nemliydi. Liberal ya da
muhafazaki'ir olsun, Palmerston'un Dileri'ndeki halefleri, Disraeli,
Lansdowne, Derby ve Salisbury de ayn siyaseti izlemiler, Gladstone
gibi, meruti rejimin Hristiyanlan Mslmanlarn merhametine daha
ok muhta edeceine inanmlardr. Anayasay Trkiye'nin geri kalmln dzeltecek iyi bir yntem olarak destekleyen ilk Dileri
Sekreteri 1908 ylnda Sir Edward Grey' di.
Palmerston'un Trkiye'nin i meseleleriyle ilgili olarak j:>enimsedii politika, 1839-1841 yllan arasndaki diplomatl kadar baarl
olmad, yine de bu politika belirli bir ngrden yoksun deildi ve durum hakknda yeterli bilgi birikimin olutuunu gsteriyordu.
Palmerston, 1834-41 yllannda uygulad siyaseti eer Dileri Bakan olarak kanyerinin ilk yllarnda benimsemi olsayd ortaya nasl
bir sonu kabileceini dnmek ilgin olur. Rusya'y engellemi ve
Rnkar iskelesi Antiamas'n durdurabilmitir, ancak Rusya'nn tehdidi olmasayd, Palmerston'un program bu kadar byk bir gayretle
yrtlemeyecekti, Trkiye ise yeni dncelere bu kadar ak olmayacakt. Trkiye'deki i slahat destekierken bir taraftan da d meselelerle ilgili baz hedeflerini gerekletirmeye alt phesizdir, bu
ayrnt Dileri Sekreterinin 1839-1841 yllan arasndaki diplomasisini baarl kilan ve sonuta Trkiye'yi ar'n hakimiyetinden kurtaran eydir. Glhane Hatt- erif'ni ve onunla ilgili olaylan mzakere

etmeden nce Lord Poiionby'nin ve David Urquart'n Tanzimat zerindeki etkisini deerlendirmek daha yerinde olur.
96
Urquart, Turkey and /ts Resources, s. 121-122.
97
Temper!ey, "British Policy", op. cit., s. 165.
239 Frank Edgar Bailey
Genellikle, Lord Ponsonby'nin Trkiye'nin i slahatma ok fazla
tesir etmedii dnlr, ancak stanbul Bykelisini bu hususta
btnyle etkisiz saymak mmkn deildir; Ponsonby'nin etkisi dolayl olmasna ramen nemlidir, dolayl olduu iin de bu etkiyi deerlendirmek zordur. ll Aralk 183298
tarihinde Ponsonby'e verilen
ilk direktifterio elimizde olmamas yznden, yapt icraatlarla amirinin ondan istediklerinin ne kadarn karladn saptamak zordur.
Dileri Bakanll'ndan Ponsonby'e zaman zaman zel direktifler
gnderildiyse de ilk direktifterio yokluu byk bir eksikliktir. Her
bykelinin temel vazifesi devlet ilerini yrtrken bir yandan da
ngiliz prestijini muhafaza etmektir, phesiz Ponsonby'e verilen grev de buydu. "Sultan'n yanl taraflara ynelmesini engellemek ve
bunun yerine ngiltere'ye byk bir gven beslemesini salamak" kesinlikle kolay bir grev deildi. Fakat 1855 ylnn Aralk aynda
Ponsonby, bu grevi ksmen yerine getirmi olduunu dnyordu99
Ponsonby'nin amirine gnderdii raporlan inceleyen herkes, Trkiye'nin refahnn ngiliz karlarna uygun dtne dair samimi iddialardan etkilenecektir. Ocak 1838'de Ponsonby Palmerston'u yle
yazyordu, "Bab- Ali'nin nazrlanna her zaman unu syledim; Osmanl mparatorluu'nun refahnn ve dier baanlarnn lkemin karlar iin gerekli olduunu dnyorum, iki lke belli lde hemen hemen ayn siyaseti yrtmektedir, bu yzden samirniyet ve
evkle Bab- Ali'nin karlarna bal kaldm ve ynetimin i6iletirilmesine vesile olacak her meselede yardma hazr oldum"
10
Bunun
gibi, Ticaret Antiamas'nn kesinlemesinden sonraki aylarda, iki
lke arasndaki eski taahhtlerin101
yeni anlamalarla kaldniucaya
kadar devam etmesini srarla istedi. Nihayet Ponsonby'nin en byk
baars olan Ticaret Antlamas, ngiltere uruna Trkiye'nin kurtanlmasn ne kadar ok istediini gsteren bir baka rnektir.
Trkiye'yi ngiliz ticaretinin danya ailan kaps olarak elinde
tutmak istemesi elinin Rusya'ya kar ar bir korku hissetmesine yol
amtr. Ponsonby'nin 1833-1841 yllan arasnda Dileri Bakanl
ile yapt yazmalarnda dikkat ekici bir baka husus da budur.
Ponsonby'nin Rus kartl Trk severliinden daha glyd, bu
98
Bu tarihe kadar Napoli'de Bykeli olan Ponsonby, 27 Kasm 1832 tarihinde
atand. Kendisineverilen direktifler ne Bykelilik Arivi'nde (F. O. 78/220) ne de
konsolosluk belgeleri iinde bulunamamtr. (F. O. 195/109).
99

F. O. 78/256, Ponsonby-Palmerston, 23,29 Aralk 1835.


10
F. O. 78/329b, Ponsonby-Palmerston, 10, 8 Ocak 1838.
101
"Eer Sultan, bu sistemin (tekelciliin) dzeltilmesi konusunda ngiltere tarafndan
nerilen tedbirleri kabul etmez ve sistem devam ederse Osmanl mparatorluu'nun
sonu gelecektir, Majeste'nin hkmeti ticari imtiyazlarn ve vatandalarnn karlarn
muhakkak korumal, Bab- Ali'nin iki lke arasnda imzalanan kapitlasyonlann ve
anlamalann ortaya koyduu tm sorumluluklar yerine getirmesinde srar etmelidir."
F. O. 78/330, Ponsonby-Palmerston, 101, 21 Nisan 1838.
240 Palmerston ve Osmanl Reformu
yzden Rusya'nn Trkiye'deki nfuzunu krmak ve ngiltere'nin itibann hak ettii konuma getirmek iin daha dolaysz yntemler kullanmak zorunda kald. Mays 1833 'de stanbul'a geliinden ksa bir
sre sonra, halii Trk sulartnda dolaan'Rus donanmasn protesto
eden Fransz heyetin~ k~tld. Ponsonby Rnkar iskelesi Antamas'nn herkes tarafndan renilmesinden sonra bile, 1833 antlamasnn Rusya'nn boazlardaki hakimiyetini teyit ettiini, onu Yakndou'da gl bir konuma getirdiini vurguluyor, Ruslann ne fiilen ne de fkren iyi niyetli olmadklann ifade ediyordu.
Aslnda Ponsonby'nin politikasnda iki ama var gibidir; birincisi,
Rusya'nn Trklerin gzndeki itibar kaybetmesini salamak; ikincisi
Dilerini ar'a kar harekete geirmek. Rusya'nn eyaletlerde yerlemekte olduunu, ar'n Albay Chesney'nin Frat Nehri'ni Kzldeniz yoluna muhtemel bir alternatif haline getirmek iin yapt almalan engellemek maksadyla Mehmet Ali ile ibirlii yaptn kantlamaya alt. ngiltere ile Rusya arasnda bir tr g denemesi
yapmak amacyla bir ngiliz taeirinin tutuklanmasn salamaya alt. erkezistan'daki Rus iddialann gndeme tamak isteyerek Bell
ve Company'i Vixen'i Sohumkale'ye gndermek konusunda cesaretlendirdi. Fakat Rusya ile sava ihtimalini gze alamayan ngiliz Dileri, temsilcisinin hatasna kurban gitmek istemeyerek bu meseleyi
ar'la ban yoldan zd102

ngiliz Dileri hibir zaman elisi kadar Rus tehlikesinden emin


olmad. Bununla beraber, Ponsonby'nin srekli olarak Rus tehlikesinden sz etmesi ngiltere'nin Bab- Ali zerinde yeniden nfuz kazanmas iin yntemlerin gelitirmesini salad. Ponsonby'nin fkirleri 103
Kral IV. William tarafndan dikkate deer bulunarak destekleniyordu,
ancak Dileri'nin daha yumuak bir siyasete
104
sk skya bal ol102
Bu meselenin aynntlan iin kr. V. J. Puyear, International Economics and the
Diplomacy of the Near East, a Study of British Commercial Policy in the Levaht, 18341853, Stanford, 1935, s. 49 vd.
103
Ponsonby kanlmaz grd ngiliz-Rus savanda Trkiye'nin gl bir siper
olacan dnyordu. 1834 ylnda, Sultan'n devletindeki potansiyele iaret ettikten
sonra, "Trkiye eer iyi ynetilebilseydi, Rusya'ya kar savaa girildiinde istedii-

miz veya muhta olduumuz btn destei bize kazandracakt" diye yazyordu. F. O.
78/240, Ponsonby-Palmerston, 187, 25 Kasm 1834. "ngiltere, Trkiye'yi savunma ve
ynlendirme karann aka ifade etmeyi ne zaman uygun grrse, Trkiye o zaman
ngiltere tarafndan daha kolayca ynetilebilir. F. O. 78/255, Ponsonby-Palmerston,
I 78, 27 Eyll 1835. "{...) ngiltere'nin asl maksad Osmanl mparatorluu'nun gcn arttrmak ve pekitirmektir, ( ... )" Ponsonby-Pisani, I 7 Mays 1835, F. O. 78/253,
Ponsonby-Palmerston, lo, 3. Haziran 1835 iinde. ayet Rusya'nn saldrganl
ngiltere ve Fransa'nn ortak bir bildirisi ile (bunu Avusturya da kabul ederdi) durdunlamazsa, o zaman ngiltere'nin Trkiye'nin birliini konrnak iin g kullanmaya
hazr olmas gerekir. F. O. 78/277, Ponsonby-Palmerston, I 94, I 9 Ekim I 836.
104
Ponsonby, 1836 ylnda Konsolos Brant'a u direktif verdi; "bu kii (Rusya'nn
temsilcisi) Rus ticaretini ya da dier milletierin ticaretini etkileyebilecek veya bulun241 Frank Edgar Bailey
mas eliyi ileden karyordu. Ponsonby, ngiltere'nin kendi maksatlarn gerekletirebilmesi iin, Osmanl Devleti 'nin reformu konusunda, istendiinde yardm etmek kaydyla, Sultan' kendi davasnda
serbest brakmasnn daha ok ie yarayacana inanyordu.
Yukandaki sebeplerden dolay, Ponsonby Palmerston'un gnderdii askeri heyetleri desteklemedi, belki de bu heyetierin Trkler tarafndan nasl karlanacan biliyordu. yl sonra, Palmerston 'un
Trk ordusunu 've donanmasn dzenleme t~ebbslerinin sonusuz
kalmasyla hevesi knlan ngiliz elisi baka yntemlere bavurdu.
1838 ylnda nfuzunu kullanarak ngiltere ile Trkiye arasnda daha
yakn bir iliki kurmak maksadyla ngiliz sermayedarlarnn
3.000.000 sterlin deerinde kredi amalarn salamaya alt.
Ponsonby, Sultan'n kesin olarak ngiltere'ye baml haJe gelmesiyle
ngiltere'nin itibarn ykseltmenin mmkn olabileceini dnyordu. Ne var ki kredi iinden hibir ey kmad, nk dileri muamelenin gereklemesine itiraz etmese de Ponsonby en sonunda krediyi teminat altna almay kabul etmedi
105
, ngiliz bankerler ise bu
teminat olmadan paralarn tehlikeye atmak istemediler.
Ponsonby, 1834'de ve tekrar 1837 ylnda ngiliz hkmetinin,
Mehmet Ali'ye kar kurulacak bir ngiliz-Trk ittifak tasansn kabul
etmesini nerdi. Ponsonby'e gre, ayet ngiltere Sultan'a kendi valisini
yenmesi iin yardm ederse, stanbul'da ngiliz nfusu daha ok glenecek ve ar boazlarn kontroln brakmak zorunda kalacakt. Ponsonby Karadeniz'de dolaacak bir ngiliz donanmasnn Rusya'nn
Mehmet Ali'ye yardm etmesini kesinlikle engelleyeceinden ernindi
106
.
Bunlardan hibir ey kmasa da Sultan'n Rus tehlikesi hakknda artan
endieleri, Ponsonby'in bu konuda daha ok aba gstermesini salad.
1833-1839 yllan arasnda, Ponsonby'e zaman zaman Yakndou'da barn saland yolunda yanl teminatlar veriliyordu. Bununla beraber, Dileri'nden gelen ve buraya gnderilen yazmalar
incelendiinde, Ponsonby'nin amirinin direktiflerine pek de istemeyerek uyduu anlalacaktr, nk Ponsonby Msr'a ynelik bir Trk

saldrsnn (elbette ngiliz donannas tarafndan destektenmi olarak)


ngiltere'nin nfuzunu kuvvetlendirmekten baka ar'n gcn de
k b'l - . !07
ra ecegne nannt .
duunuz blgede Rusya'nn siyasi nfuzunu glendirebilecek herhangi bir ey yapyor mu dikkatle izleyin". Ancak Brant'n, hkUmeti herhangi bir biimde balayacak
eyler yapmas gerektiini de kibarca ilave etti. F. O. 78/289, Palmerston-Brant, 7, 19
Kasm 1836.
105
F. O. 78/391, Palmerston-Ponsonby, 279,30 Aralk 1840.
106
F. O. 78/238, Ponsonby-Palmerston, 15 Eyll 1834 ve F. O. 78/305, PonsonbyPalmerston, 182,8 Austos 1837.
107
Mettemich, Sultan'n 1838-1839 yllanndaki sava tutumundan ksmen Ponsonby
sorumludur demitir. Metemich-Appony, 2 Mays, 1839. Prince de Mettemich,
Memoires, 8 Cilt, Paris, 1844-1846, VI, 365-366. Temperley, 1839 ylnda Sultan'n
242 Palmerston ve Osmanl Reformu
Palmerston, Ponsonby'nin sava politikasna yalnzca bir defa
destek vermi gibidir, o da kendi Dou politikasn tam olarak yrrle sok adan ncedir..-. Haziran 1834'te Koramiral Sir Joseph
Rowley, o:as bir Rus saldrnrna kar stanbul'un savunulmasna yardm edilmesi dorultusunda gizli bir emir ald, ancak Trk hkUmetinin bu yardma ihtiya duymas ve ngiliz BFkelisi Lord
Ponsonby araclyla--bunu bildirmesi gerekiyordu10
te yandan,
ar Trkiye ile ilgili olarak elindeki bo eki paraya evinneye alacak kadar akll bir diplomatt 109 ; byle bir siyasetin ngiltere'yi sava
noktasna getireceini bilen Rusya, Fransa, Avusturya ve Prnsya nasl
hareket ederse etsin Trkiye kendiliinden paralanncaya dek sessiz
kalmaya karar verdi
110
Ksacas, Rusya 1830'lu yllarda, 1870 ylndan sonraki dnemde olduka popler olan bir tr "bar szma" politikas izledi. Palmerston bu esnada (1834), Rusya ile yaplacak bir
savan111
ngiltere'ye avantaj salayacan dnenierin arasndayd,
yine de Rusya'yla savaa neden olabilecek bir ey yapmadan veya
sylemeden nce daha kurnaz ve aklc bir politika izledi.
yleyse, btn bunlardan karlabilecek en makul sonu udur;
Ponsonby'nin Tanzimat'a katks ok nemli deildi, ancak baz cesur
tasanlar ngiliz Dileri'nin uzun vadede daha etkili olan aklc bir
politika gelitirmesini salad. Daha nce belirtildii gibi, ngiltere ile
Trkiye arasndaki dostluu ve ekonomik ilikileri gelitirmesi bakMehmet'e saldm1asn salayan Ponsonby'dir diyenlerle ayn fkirde deildir.
Temperley'e gre, Ponsonby status quo'dan memnun deildi ve Suriye'de Mehmet
Ali'ye kar honutsuzluk yaratmak istiyordu, fakat sava balayana kadar aslnda sava istememiti. Temperley, The Crimea, s. 423-425.
os F. O. Trkiye 78/234, Palmerston-Ponsonby, 10 Mart 1834 (gizli). Ponsonby Haziran aynda, Rusya'nn Hnkar iskelesi Antiamas'n yrrle sokabilmek maksa-

dyla yeniden savaa girmesi iin Sultan' tevik etmekte olduunu rapor etti. Eli
bunu nlemek ve sava karsa Trkiye'yi korumak iin, donannay kullanmasn
salayacak gc elde etmek istiyordu. F. O. 78/224, Ponsonby-Palmerston, 35, 12
Haziran 1834. Rusya, Sultan'n 1834 ylnn sonbahannda Mehmet Ali'ye kar saldnya geme tasansn desteklemeyince, Rus niyetleri hakkndaki byk korku azald,
bylece Wellington donanmann kullanlmasyla ilgili genel direktifleri bir yl sonra
i~tal etti. F. O. Turkey 78/251, Wellington-Ponsonby, 16 Mart, 1835.
9
Rusya "ancak herhangi bir arpmann ortaya kmasn nleyerek" Trkiye'de
baanl olabilirdi. British and Fareing Review, Ross, op.cit., s. 480-482 iinde.
Mosely, op.cit., s. 20.
o "Rusya, Trkiye'nin ngiliz donanmasn anakkale ve stanbul Boaz'na sokmamak iin ibirlii yapacak kadar kendisine tabi hale geldiinden emin olmadka Hindistan' daki smrgeleriihize kar aka harekete gemeye cesaret edemez. ngiltere,
Rusya'nn bunu yapma ihtimaline kar, Karadeniz'e gl bir donanma gndererek,
Ruslann hareket hattn tehlikeye sokabilir ve Indus'a doru ilerlemelerine engel olabilir. te yandan, Hnkar iskelesi Antiamas ne kadar uzun sre yrrlkte kalrsa,
ngiliz donarmas o kadar sre Boazlardan geemeyecek, Rusya istila ve saldn maksadn gerekletirmek iin serbest olacaktr". Marmont, op.cit., s. 319-320.
1
"Olas bir sava ngiltere'ye itiraz edilemeyecek kadar olumlu avantajlar salar",
British and Foreign Review, Ross, op.cit., s. 480-482 iinde.
243 Frank Edgar Bailey
nndan olduka nemli olan 1838 Balta Liman Antiamas aslnda
Ponsonby'nin eseriydi. Reid Paa'nn 1838 ylndaki Londra seyahati, ksmen de olsa yine Ponsonby'nin sayesinde gerekleti. Eli,
Reid'in Londra'da bulunmasnn "ngiltere ile Trkiye arasnda yakn
bir iliki kurulmasna ve 1833 Rus-Trk Anlamas'nn hkmsz
kalmasna yol aabileceine" inanyordu112 te yandan Ponsonby'nin
stanbul' da kald dnemde, Sultan 'n nezdinde ngiliz itibar giderek
arttysa bunu Lord Ponsonby'den ziyade Londra'nn becerikli ynetimi salamtr.
Tanzimat zerinde ayn ekilde dolayl fakat yine de nemli bir etkiye sahip olan dier ngiliz, David Urquart (1805-1807) idi. Yunanistan 'n Trkiye' den tamamen ayrlmasna yardm edecek komisyona
ye olarak, ilk defa yurtdna gnderildii tarihten (1831) lmne
kadar Dou meselelerinde uzmand. Trklerin mutlak gvenini ka3 . .
zanm olmas , onu Londra le Istanbul arasnda araclk yapacak
kadar gl bir konuma getirdi. Palmerston'un istei dorultusunda
1832 ve 1833 yllannda Trkiye'deki ticari imkanlar inceledi 1 4 ve
Turkey and !ts Resources (1833/
15
balyla yaynlanan raporu geni
bir kitle tarafndan okundu.
Urquart, Ponsonby gibi Rusya'ya kar an bir korku hissediyordu, ancak Trkiye'nin karlarn ngiliz halknn kadaryla birleti~~lol~nd~ki g~yretlerinde Rus kar~ olmaktan zi_?'ade T~k s~ver d 1 Turkye'nn neredeyse snrsz br pazar oldugunu ve ngltere'nin bu pazar kendi yaranna kullanabileceini herkesten daha iyi

anlad. Rusya'nn Trkiye'yi elde etmesi halinde dnya hakimiyetini


ele geirebiceine dikkat ekti. Yazlarn okuyan ngilizler, "Trkiye'nin topraklarndan, denizlerinden, konumundan, zenginliinden,
kaynaklan ve silahlanndan, saldn ya da koruma amal olarak istifade etmek mmkn m? Trkiye Rusya'nn tarafna m, yoksa ngiltere'nin tarafna m geecek?" gibi sorular sormaya baladlar117
112
Mosely, op.cit, s. 94.
i
13
Urquart Trk arkadalan tarafndan "Davud Bey" diye anlyordu. 114
F. O. 78/239, Ponsonby-Palmerston, 159, ll Ekim 1834, dosya 1.
115
Urquart'n tezi yleydi; Mahmud'un Yenieri Ocan kaldrmas Trkiye'de
siahatlan mmkn hale getirdi, Trkiye'de zaten mevcut olan kendi kendini ynetme
prensiplerinin gelitirilmesi iin Trkiye'nin yardma ihtiyac vard ve bu yardm en
iyi ekilde ngiltere salayabilirdi; Trkiye'nin kaynaklan gelitirilebilirse, ngiltere'nin ticaretten kazan elde etmesi mmkn olacakt. 116
"Urquart'n, Rus kartl daha ok Trk sever olmasndan kaynaklanyordu, ancak
Palmerston'un ve Ponsonby'nin Trk severlii sadece Rus kart olmalan yzndendi." G. H. Bolsover, "David Urquart and the Eastern Question, 1833-1837",
Journal of Modern History, Aralk 1936, s. 466. Aynca kr. Crawley, "Anglo-Russian
Relations", op.cit., s. 62-66.
117
"The Diplomacy ofRussia", British and Fareing Review, op.cit, s. 133.
244 Palmerston ve Osmanl Reformu
Aynca Urquart, Trkiye'nin devamnn veya knn Avrupa'daki status quo'nun muhafazasna bal olduunu biliyordu
118
.
ngiltere'nin Rusya ile arasn amaya almas ve Ponsonby'le anlaamamas119 yznden 183"/"" ylnda120 Stanbul Bykelilii'ndeki
birinci sekreterlik grevinden alnd. Londra'ya dndkten sonra, ngilizleri Dou Sorunu'nda daha aktifhale getirmek isteyen Portfolio adl
dergide yazmaya balad. Bu dergideki makaleleri ngiliz kamuoyu zerinde olduka etkili oldu. Ross'a gre, Urquart'n "aynntl aratrmalan
daha nce olduka aprak olan konunun daha iyi anialmasn salam, Osmanl mparatorluu'nun kurumlar, knn nedenleri ve
yeniden yaplanmann imkanlan hakknda yeni bilgiler vermitir" 121 .
te yandan Trkiye'deki reformlara Urquart'n yapt en byk
katk, kmekte olan mparatorluun yeniden hayata dndrlebileceine gerekten inanm olmasyd. 1833 ylndaki yazsnda yle
syler:
Bab- Ali ile Arnavutlar arasndaki atma esnasnda Amavutluk'a ve
Trkiye'nin Avrupa'daki topraklarnn byk bir blmne yaptm
yolculuktan sonra, 1831 ylnda ngiltere'ye dndm zaman bu lkede skunetin tekrar salanacan ya da Trk ynetiminin devam
edeceini pek sanmyordum. Fakat bir ka ay sonra Trkiye'ye tekrar
gittiimde, lkenin hemen her blgesini ziyaret ettim ve meydana gelen inanlmaz deiimi grnce gerekten ok ardm. Bylece Tr-

kiye'nin kt kaderinin nasl deitirilebileceini, Sultan'n Rumlar


118
"Trkiye'nin konumu, bu ikenin karlarn Avrupa'daki btn byk devletlerin
ya da hi olmazsa be tanesinden drdnn karlanyla birletirir. Biri kendi menfaati
iin Trkiye'de anari yaratmak zorundadr, dieri dzen ve sk1neti muhafaza etmek
ister, ama bu daha despotik bir ynetim altnda olmaldr. ncs, bo yere anlamsz
bir biimde onu hem desteklemeye hem de paralamaya alr. Sadece drdncs
onun birliini korumak ve ondaki bozukluklan dzeltmek konusunda hayrsever ve
dolaysz bir istek gsterir, ne yazk ki tam olarak tespit edilmi belirli bir amacn olmamas yznden ya hazrlkszdr ya da mdahale etmekte ge kalmtr. imdiki
halde Trkiye'nin gelecekteki durumu d siyasete baldr ve olaylar bu lkenin muhafaza edilmesinin veya paralannasnn eref mi yoksa utan m, ya da kar m yoksa
zarar m getireceini gsterecektir. Bu husustaki kesin kanaat, aadaki sayfalann yazarm bylesine kritik bir dnemde yeniden yaplanna asndan Trkiye'nin sahip olduu imkanlar hakkndaki grlerini yaynlamaya sevk eden eydir ... " Urquart,
Turkey and /ts Resources, s. vi. Kitabn Urquart tarafndan karilan dzeltilmi basksnda "anari" kelimesinin zerine kurun kalemle yazlm bir R harfi, "biri" kelimesinin stne A harfi, "nc"den sonra parantez iinde bir F harfi ve "drdnc"nn
stne bir B harfi konulmutur. Urquart'n bu kitab ve dier kitaplan okunduktan
sonra, lkeler iin kullanlan ksaltnalar gereksiz grnr.
119
Urquart'n "deli" olduuu~dnen Ponsonby onun grevden alnnasm istedi. F.
O. 78/301, Ponsonby-Palmerston, 10 Ocak 1837.
120
Urquart Vixen meselesinde gnah keisi gibi grld, ancak Ponsonby de bu meselede ayn derecede suluydu. Kr. Bolsover, "David Urquart", op.cit, s. 466.
121
Ross, op.cit., s. 27. Bolsover, Urquart'n hibir eyden ekinnediini syleyerek
onun byk bir diplomat olmasn engelleyen bu zelliin bir siyaset yazan iin deerli
bir vasf olduunu ne srer. Kr. Bolsover, "David Urquart", op.cit., s. 467.
245 Frank Edgar Bailey
ve gayrimslim halk kendisine nasl balayabileceini ciddi olarak
sorgulamaya baladm, her tarafta bu balln izlerine rastlyordum.
te o zaman basit meclis kurumlannn deerini ve oluturduklan siyasi tekilatn salad imkanlar aka fark ettim
122

Urguart'n bu kanaat byk bir ihtimalle bakalann da etkileyecek ve ngiltere'nin gereken destei vermesini kolaylatracakt.
Urguart tarafndan Osmanl Devleti'nin yeniden yaplandrlmas
hakknda ne srlen fkirlein samimiyeti, hem reticiye hem de iiye ayn ekilde hitap ediyordu. Raporlannda gerek maksatlann gizlerneye almaz, tam tersine "idari engellerin, lkenin kaynaklann gn
ndan saklayan ticari yasaklann kaldnlmas" halinde Trkiye'nin
"ngiliz imalatlannn gznde dnyann en byk pazan"
123
olabileceini en ksa ekilde ifade ederdi. Urguart bu maksada eriilmesi iin,
sadece Trkiye'deki tekelcilik sisteminin kaldnlmasn deil, ayn zamanda ngiliz mailanna konan fyatlarm drlmesini de istiyordu,

bylece ngiliz imalatlanndan satn almak Trkler iin daha avantajl


olacakt 124
Belki de ngiltere'nin Trkiye'deki maddi karlann
Urguart kadar aklkla ortaya koyan baka bir ngiliz daha yoktu, yine
de bu durum Urguart'n ya da onu destekleyenlerin Osmanl mparatorluu'nun yeniden yaplandmimas konusundaki kararlln bozmad.
Urguart, Rus saldrganlnn Yakndou ticareti ve Hindistan yolu
iin en byk tehlike olduunu savundu. O da tpk Ponsonby gibi,
Osmanl Devleti'ni iyice zayftatmak maksadyla Rusya'nn Mehmet
Ali 'yi srekli olarak isyana tevik ettiine inanyor, dierlerini de
122
Urquart, Turkey and !ts Resources, s. 1-2.
123
"Baan iin bizim n artmz olan retken halk fazlasyla mevcuttur ve bu lkenin
salayaca snrsz imkanlar ucuz malzemeyi mi esirgeyecek? Pamuk, kaliteli ipek,
ttn, yn, ila, msr, ya, kenevir, ham ipek ve mum ya retimi iin deniz yolu tamaclnn doal imkilnlarla gerekletirilmesi gerekir ve bu lkede deniz yoluyla
tamaclk yapmak ayak baslmam bir yolda yrmek kadar kolaydr. Alm-satm
imkanlan retimi daha ucuz hale getirir, imdilerde bu rnlerin bol miktarda satn
alnd lkelerin hibirinde bu kadar elverili ortam yoktur. Bu lkenin ormanlan ve
bitmez tkennez madenieri baka bir yerde bulunamayacak kadar doal kaynaklar sunar ... yleyse, Trkiye'nin ticareti snrlamalardan (idari engellerden) kurtulduunda
retim bir hayli artacak, btn dnyada hammadde fyatlan decek ve ticarette Amerika'nn kefine benzer (karlatrma yaplacak kadar nemli baka bir olay olmad
iin) bir devrim gerekleecektir". Urquart'n Raporu, F. O. 78/239, PonsonbyPalmerston, 159, 1 I Ekim 1834 iinde.
124
"Trkiye'nin bizim rnlerimizin giriini kolaylatrmas karlnda, ngiltere de
Trkiye'deki retimin yaranna olacak baz imtiyazlar tanr ise bu sayede buradaki
kontrolmz Trkiye'yi glendirecek kadar arttrm ya da daha ucuz hammadde
iin byk bir kaynak veya byk bir pazar elde etmi oluruz. te yandan, dier devletlerin u an iin fark etmedii ancak bundan sonra rekabet ve ekime konusu olacak
avantajlan biz nceden grebilirsek, bu lkenin gelecekteki baansndan elde edilebilecek asl kan kendimize saklayabiliriz, byle bir tedbir yukandakilerden ok daha
faydal olur." Urguat'm Raporu, Joc.cit,.
246 Palmerston ve Osmanl Reformu
buna ikna etmeye alyordu125 Bu dnceler, Dou meselelerinde.
Urquart' bir otorite olarak gren ngiliz halknn byk ounluu tarafndan kabul grd. Hkfi~t sz konus.:!J olduunda ise, sonunda
Dileri Sekreteri ile ilikisini tanamen kesmesine neden olan dmanlk; Urquart'n diplmam grevine son verilmesinden iki yl nce
(1837) aka ortaya kmt. Geri o srada Urquart, IV. William'n
sekreteri Sir Henry Taylor ile kurduu yakn dostluk sayesinde amirinin Dou siyasetinde hala belirli bir etkiye sahipti.
Urquart'n Osmanl mparatorluu ile yakn ekonomik ilikiler kurulmasn tavsiye etmesi sebebe dayanmaktayd; birincisi, bu ngiliz imalatsnn yararna olacakt; ikincisi, Trkiye'nin glendirilmesini salayacakt; son olarak ise, gl bir Trkiye Dou Akdeniz'de
Rusya'ya kar tampon devlet vazifesi grecekti
126

Portfolio'nun
editrnn, 1838 Anlamas'n ngiltere iin bir zafer olarak grdn, bu zaferde bylesine byk bir pa~a sahip olmaktan dolay gurur duyduunu sylemeye gerek yoktur
1 7
Ayn yl ran hakknda kan bir anlamazlk yznden, Urquart'n Rusya'ya kar gsterdii
tepki Dileri'nin tepkisinden daha sert oldu. Palmerston Nesselrode'un aklamalarn kabul ettiyse de Urquart ngiltere'nin haksz
yere sulandn savundu128
Bundan sonra, Dileri Sekreteri ile eski
temsilcisi arasndaki iliki bir daha dzelmedi, yine de Palmerston
Urquart'n dncelerini hibir zaman btnyle gz ard etmedi.
Urquart ve Ponsonby Rus saldrganlna kar kmaya devam ettii halde, Palmerston Sultan'n en gl dmannn ar deil, Mehmet Ali olduuna inanyordu. Palmerston 1830'lu yllar boyunca, IL
Mahmud ile onun isyankar valisi arasnda kanlmaz gibi grnen
atmaya engel olmak iin elinden gelen hereyi yapt. Bu Ponsonby'nin Yakndou problemi hakkndaki kiisel grlerine ters
dmesi yznden gerekletirilmesi zor bir politikayd. Ponsonby
Msir tehdidinin devam etmesi halinde Osmanl mparatorluu'nun
"paralara ayrlaca"n dnyordu. Eli, Sultan ile Mehmet Ali
arasndaki sava "Trklerin kolayca atlatabilecekleri ateli bir hastalk"129 gibi grd. Tam tedavi iin Trkiye'nin sadece "moral gc"ne
125
Portfolio, I, 7, s. 16. Urquart, Trkiye'nin 1833 ylnda olduu gibi ok hzl bir gelime gstermesi halinde Rusya'nn bu gelimeyi o ya da bu ekilde geciktirmeye
altn savunuyordu. Bu krizde Rus saldrganlnn durdurulmas iin Dou Akdeniz'e gnderilecek bir ngiliz donanmasnn tek bana yeterli olacandan emindi.
126
"Sur le contrle commercial que l'Angleterre possede vis-a vis de la Russie,",
Portfolio, II, s. 37-44.
127
Bu anlama Urquart'n fikirlerinden yola klarak gerekletirildi, ancak anlamay
imzalayan Ponsonby olduu iin itiban o kazand. Bolsover, "David Urquart", op.cit.,
s. 462. Aynca kr. Temperley, The Crimea, s. 406, 62. dipnot. .
128
Rus kabinesinin 20 Ekim 1838 tarihli bildirisinin tahlili iin bkz. David Urquart, An
Aflpea/ against Faction, London, 1843.
19
F. O. 78/255, Ponsonby-Palmerston, 186, 11 Ekim 1835.
247 Frank Edgar Bailey
ihtiyac vard. ngiltere Sultan' kendi emri altndakilere kar destekleyerek bunu temin edebilirdi
130
. Palmerston, dmanln yeniden ortaya kmasna engel olmak iin Yakndou'daki temsilcilerinden tekrar tekrar hem Sultan hem de Mehmet zerindeki nfuzlarn kullanmalarn istedi
131

.
Ponsonby, Haziran 1834'deki raporunda Sultan'n sz konusu tehlikelere aldrmadan yeniden sava amaya karar verini olduu yazyordu. Palmerston, elisinin atmay nlemesini emretmekle kalmad132, ayrca Eyll aynda Deniz Kuvvetleri Komutanl'nn, Trk
donanmasn izlemesi ve Mehmet Ali'nin kuvvetleriyle atmaya
girmeyi denemesi halinde bu donannay geri dndrmesi iin bir ngiliz filosu gndermesini istedi
133
ar'n kart bir sava olmasa
bile Yakndou'da savan nne geilmeliydi. Genel bir sava belki
g dengesini ortadan kaldrmazd, ancak Trkiye Mahmud'un balatt reformlar daha ileriye gtrlene kadar savan hibir trne
dayanamazd.
Daha nce ifade edildii zere, ngiltere'nin slahat bir sultana
verebilecei maddi yardmn kymeti ok byk deildi. Trk ordusunun iyiletirilmesi hususunda Moltke'nin ynetimindeki Prusyallarn,
Rus ve ngiliz komisyonlannn ortak almalanndan daha baarl olduklar akt. Geri, ngiliz Dilerinin verdii manevi destek de ok
nemliydi
134
Mahmud izledii siyasetin ngiltere tarafndan desteklendiine kanaat getirince, donanma, ordu ve mali sistemdeki bozukluklar dzeltmek iin daha byk bir gayretle almaya balad. Bu
noktada Mahmud'un amac Palmerston'un amacndan ok farklyd.
Dileri Sekreteri Trkiye'yi Rusya'ya kar korumak iin glendirmek istemiti, halbuki Sultan'n asl maksad Mehmet'in itaat altna
alnmasn salayacak kadar glenmi olmakt. Drt yl iinde
Mahmud kendini hazr hissetti.
I 83 7 ylna gelindiinde Dou sorunu hakknda devletler arasndaki gruplamalar deimiti. Avusturya ve Prnsya'nn Rusya'ya kar
daha pheci bir tutum taknmasyla birlikte, Mnchengratz Antla13
F. O. 78/277, Ponsonby-Palmerston, 194, 19 Ekim 1836. Aynca kr. F. O. 78/332,
Ponsonby-Palmerston, 5 Eyll, 3 Ekim, 9 Kasm ve 31 Aralk 1838.
131
Palmerston Sultan'a ittifak nerisinde de bulunduysa da Mahmud'un Mehmet
Ali'ye sava amasn istemedii iin bu ittifak gerekletirmekten kand. Mosely,
op.cit., s. 123.
132
F. O. 78/234, Palmerston-Ponsonby, 41, 23 Austos 1834.
133
F. O. 78/250, Dileri-Deniz Kuvvetleri Komutanl, 19 Eyll 1834. Prens
Mettemich de ayn ekilde, Sultan'n idari slahatianna yardm etmenin en iyi yolu
"onu d politikayla megul olmaktan kurtarmaktr, bunun iin ngiltere ile Rusya arasndaki mcadelenin sona ermesi gerekir ... " diye dnyordu. F. O. 195/130, LambPalmerston, 6, 5 Austos 1836.
134
ngiltere Trkiye'nin gvenliini temin etmek maksadyla Malta'daki donannay
takviye etmiti. Bu Ponsonby'nin Sultan'a ska hatrlatt bir husustu.

248 Palmerston ve Osmanl Reformu


mas geerliliini kaybetmeye balad. Keza Bat Avrupa devletleri,
yani Fransa ve ngiltere, birbirlerine eskisinden daha uzakt, Fransa
daha ak bir biimde Mehmet'in tarafn tutuyordu. Btn bu deiikliklerin farknda olan Mahmud, Nisan 1837'de Msr'a kar bir ittifak yapmak iin ngilteye'ye bavurdu135 Palmerston bu neriyi reddetse de verdii cevapta Trkiye'nin Suriye'yi tek bana geri alacak
kadar gl olmasn istediini syledi
136
Felaketi sezen Mehmet, Suriye' deki savunmasn glendirerek karlk verdi.
Palmerston, daha 1838 ylnda Msr'daki ngiliz Bakonsolosu
Albay Patrick Campell'in Trk topraklanna saldrmamas konusunda
Mehmet'i uyarmasn ve Mehmet'in ~eni askeri hazrlklan hakknda
kendisine bilgi vermesini istemiti 13 Rus mdahalesinin yakn olduu ortaya knca (Mays 1838) Palmerston, Fransa ile dostluunu
yeniledi ve ar'n hkmetine uyanda bulunarak ngiltere'nin
Rusya'nn 1833'deki hareketlerini tekrarlamasn, gerekirse g kullanmak suretiyle engelleyebileceini syledi
138
Palmerston, Mahmud
ile Mehmet arasndaki dmanl~n Rusya'ya Boazlan ele geirme
frsat vermesinden korkuyordu13
Son olarak, Yakndou sorununun
btnyle zlmesi iin Londra'da be devletin katlaca bir konferans dzenlenmesini teklif etti
140
Btn bunlar, Palmerston 'un 1833
135
G. H. Bolsover, "Great Britain, Russia and the Eastem Question 1832-1841 ",Tarih
Aratrma Enstits 'nde zetlerren tez, Bul/etin, XI. Cilt, 32, Kasm 1933, s. 131.
136
Palmerston Mahmud'un durumunu bilmesine ramen, savaa gireceinden korkarak
onu valisine kar desteklerneyi reddetti. Bunun yerine, Bab- Ali'ye yeni kaleler ina
etmesini ve ordu subaylann daha etkin bir biimde yetitirmesini tavsiye etti. F. O.
78/307, Palmerston-Vaughan, 29, ll Mays 1837.
137
British Foreign and State Papers, XXVI, 26, s. 694. Palmerston'un Mehmet'in
aleyhinde olduu akt. Bu Msrl onu ok rahatsz ediyordu, nk onun elindeki silahlar Trkiye'deki slahat geciktirmiti, Mehmet'in Kzldeniz ve ran Krfezi'nde
kazand zaferler ise ngiltere'nin Hindistan'daki hakimiyetini tehlikeye atmt.
Palmerston, 3 Haziran 1838 tarihinde Graville'e yazd yazda byk bir gayretle
Mehmet'e kar Sultan' desteklemeye kararl olduunu syledi. E. Ashley, The Life
and Correspondence of Henry John Temple, Viscount Palmerston, 2 Cilt. London,
1879, I. S. 355.
138
F. O. 78/272, Lamb-Palmerston, 72, 8 Eylll838.
139
Mosely, op.cit., s. 71.
140

Palmerston Mehmet Ali'nin tehditierinin, Bab- Ali'nin ngiltere, Fransa, Avusturya, Prusya'ya bavurmasna, Rusya'nn "Osmanl mparatorluu'nun birlik ve bamszln temin etmek iin Bab- Ali ile ibirlii yapmasna" yol atna inanyordu. Palmerston'a gre, Rusya Hnkar iskelesi Antiamas'na aykn olaca gerekesiyle buna kar kamazd, nk Sultan tehlikelerin mmkn olduu kadar ok sayda dostluk gerektirdiini syleyerek bu itirazlam cevap verebilirdi. te yandan, bu
nerinin asl maksad Rusya'nn 1833 Antiamas'n yriirle koymasn veya bunun
yerine baka bir dzenleme getirmesini nlemekti. Palmerston, Rus-Trk Antiamas'n geersiz klmann en iyi yolu "bu anlamay benzeri nitelikte daha genel bir
anlama ile birletirmektir ... " diye dnyordu. F. O. 78/329a, Palmerston-Ponsonby,
#185, 15 Eyll 1838. Kr. Bell, op.cit., I. S. 294. Palmerston, bir konferansn Rusya'ya
mani olacan dnd. Mosely, op.cit., s. 93.
249 Frank Edgar Bailey
Antamas'nn yrrle sokulmasna engel olmak iin bavurduu
yntemlerdi. Konferans fikri gereklemedi, nk Mehmet'in tam
bamszlk isteinden vazgemesi zerine
141
Rusya'nn gsterdii tavr ortada tartlacak bir ey brakmad 142 . stelik Sultan hibir ekilde taviz vermek istemiyordu, bu yzden Dou sorununun baaryla
tartlmas mmkn deildi. Kukusuz 1838 ylnda uzlamann salanamamas, daha ok Sultan'n yabanc danmanlar arasnda fikir
birliinin olmamas yzndendi. Rusya'ya da kar olduu kadar
Mehmet Ali'ye de kar olan Ponsonby, Sultan'n gszln, nazrlarnn yetersizliini ve Rusya'nn maksatlarn bilmesine ramen
Mahmud'un saldrgan isteklerine engel olmad 143 Fransz Amiral
Roussin, Sultan' vazgeirmeye alt. ayet bu ikisi sorunu engelleyebilmek iin ibirlii yapm olsalard, 1839 felaketi asla gerekleemeyecekti.
Sav~ Sultan ile Paa arasnda nihayet 1839 yl baharnda ortaya
kt. Metternich hemen Viyana'da gayriresmi bir konferansn gereklemesini nerirken, Fransa ve ngiltere Ruslarn stanbul'a mdahale
etmesini engellemek iin ibirliine gitti. ngiliz-Fransz ittifak karsnda belirli bir hareket iine girmekten korkan Avusturya'nn tereddtl politikas Rusya'y tamamen yalnz brakt. Mehmet'in 25 Haziran 1839 tarihinde Nizip'te kazand zafer
144
, donanmann skenderiye'de teslim edilmesi ve Sultan'n lm Trkiye iin tam bir malubiyet ifadesi oldu.
Palmerston 1839 ylnda, 1833 'deki gibi, sadece seyretmekle yetinmedi. Dileri Sekreteri hi vakit kaybetmeden Dou'da barn
temini iin Suriye'nin iadesinin art olduunu ilan etti. Bununla birlikte donanmann Boazlara geri dnmesi iin direktif de verdi
145
27
Haziran'da stanbul'daki yabanc eliler, Trkiye'nin bamszln
ve toprak btnln destekleyen ortak bir bildiri yaynladlar.
Fransa'nn Mehmet'e duyduu sempati o kadar glyd ki Suriye'nin iadesi konusunda Palmerston'la anlaamad. Kendisine mu-

141
Mehmet lmllk gstererek, Avrupa meselelerinde sz sahibi olaniann desteini
kazanmak istedi. Bunun iin atmaya konu olan blgeden ordulann geri ekmeyi
teklif etti ve Trklerin de ayn eyi yapmasn, aynca Msr'n ve istila ettii blgenin
byk bir blmnn babadan oula geen bir mlkiyet biiminde kendisine verilmesini art kotu. Bu Mehmet'in 1841 ylnda fiilen elde edecei eydi. 142
Bolsover, "Great Britain, Russia and Eastem Question", op.cit, s. 131. Rusya,
konferans fikrini kabul etmiti, nk Palmerston'la anlaarak onun Fransa ile ittifak
yapmasn nlemek istiyordu. ar, ngiltere ile savaa girmeden Hnkar iskelesi AntIamas'n koruyamayacan biliyordu, fakat bu anlama byle bir bedele demezdi.
Beli, op.cit, I. s. 298.
143
F. O. 195/159, Ponsonby-Palmerston, 149, 19 Haziran, 1839. kr. 107. dipnot, s. 160.
144
Trkiye'nin bu savataki durumu hakknda btn detaylar iin bkz. Moltke, op.cit,
6<1 s. 3 78-40 . 14
' Rodkey, op.cit., s. lll.
250 Palmerston ve Osmanl Reformu
halefet edenler arasndaki anlaamazl sezen ar, ngiliz Dileri
Bakan'nn tasansn desteklemek zere Brunnow'u Londra'ya gnderdi. 1833 Antiamas 'ndarevazgemek istediini ifade eden Nikola,
Palmerston'un Kar~deQjz'i_bir "mare clausum" (kapal deniz) olarak
kabul etmesini art kotu. Avusturya tarafndan desteklenen Palmerston bu teklifi kabul etmek istemiyordu
146

Ancak Dileri Bakan, ne kendi hkumeti ne de Fransz hkUmeti


tarafndan destekleniyordu. Kabinedeki meslektalann, Fransa olmadan harekete gemeye raz edemedi. Fransa hamisi olduu Mehmet
Ali'yi Sultan'a ynelik saldrlann bitirmesi iin zorlayabilirdi, ancak
bu konuda Fransa'nn ikna edilmesinin imkansz olduunu anlad.
Boazlarn kapatlmas meselesi hibir zaman bu kadar deiken bir
sorun haline gelmemiti. En sonunda, Palmerston hi istemedii halde
Suriye'nin paylalmasn teklif etmek zorunda kald. Avusturya bu neriyi desteklediyse de Fransa kar kt. Bunun zerine, Palmerston
Avustury8., Rusya ve Prnsya'nn ngiltere ile bir szleme imzalamasn
salad (15 Temmuz 1840), buna gre Msr ve Akka'nn ynetimi babadan ola geecek biimde mr boyu Mehmet Ali 'ye verilecek, ancak Suriye de Trkiye'ye iade edilecekti. Sultan sava halinde olmad
zaman, Boazlar kapal olacakt. Bu noktaya gelmek aslnda hi kolay
olmad; Palmerston bu szleme imzalanmaz ise Dou'daki kargaann
devam edeceini sylediinde, yani meslektalanna147
rktc seenei gsterdiinde, Rnkar iskelesi Antiamas'nn yinelenme ltimaline deinneye gerek kalmadan kabinesinin desteini elde etti. Boazlar Antiamas nihayet 13 Temmuz 1841 tarihinde imzaland 148
1838-1839 sava ve bunu takip eden kriz, genellikle Osmanl
Devleti'ndeki slahat hareketini yavalatan bir aksilik gibi dnlmt, IL Mahmud'un
149

Nizip felaketinden bir hafta sonra (29 Temmuz 1839) Trkiye'nin en kt dnemlerinden birini yaad srada
lmesi ise karmak duygulada karland. Bazlan iin bu srad
Sultan'n 150 lm bir felaketti, bazlar ise farkl nitelikler tayan
146
"1 839 ylnda Palmerston, tpk gerek bir Canning taraftan gibi davranarak, Rusya
ile ibirlii yapmak suretiyle 8 Haziran tarihli Rnkar iskelesi Anlamas sayesinde
Rusya'nn Trkiye'de kazand hareket zgrlnn Avrupa'daki ban tehdit etmesini nlemek istedi." R. L. Baker "Palmerston on the Treaty of Unkiar Skelessi,"
English Histarical Review, 43. Cilt, 1928,s.84
147
Bu kiilerden bazlar, Mehmet ile ittifak yaplmasn istiyordu.
148
Palmerston'un lke iinde ve dnda engellere kar kazand zaferler iin bkz.
Bell, op.cit., I, 14. Blr, Tem;erley, The Crimea, II. Kitap, 4. ve 5. blm.
149
Mahmud ldnde elli drt yandayd. Zamansz lmnde (akcier ve karacier
hastalklan yznden) kukusuz son yllarndaki baarszlklann ve alkol bamllnn etkisi bykt. "Sultan Mahmud'un yaam ona derin aclar yaatt. Onun hayatndaki en byk gaye halknn yeniden douunu gerekletirmekti, bu husustaki baanszlk onun lm demekti." Moltke, op. cit., s. 407.
150
Juchereau de Saint Denys, op.cit., 5, 204. Moltke'ye gre Mahmud ok farkl bir
hkmdar deildi, nk reformlannn baansz olduunu dnyordu. Moltke,
251 Frank Edgar Bailey
baka bir hkmdann ynetimiyle daha byk reformlarn gerekletirileceini umuyordu. Bu srada Londra'da grevii olan Sadrazam
Reid Paa'ya gre, kibirli, marur ve vg merakls Sultan'n lm
adeta gizli bir ltuf gibiydi, "Sultan Mahmud'un lm Bab- Ali ynetiminin asrlk hastalna are olarak grlebilir" diye yazd. Reid,
Mahmud 'un zaman zaman byk gayret ve aba gsterdiini inkar
etmese de kendi politikalarn kabul etmeyen kiilere sertlikle muamele etme alkanln tepkiyle karlyordu. Bu kiilerden biri de pek
ok kez kendisi olmutu. Mahmud'un slahatarn ise yalnzca "eski
istibdata yeni kstlamalar"151
getirme iddias olarak kabul etti. Reid,
Mahmud'un adaletli olmad iin byk bir hkmdar olamarln ve
1826'da Yenieri Oca'nn kaldnlmasndan sonra kendi vekilierinin
tavsiyelerine uymay reddetmesi yznden slahatn geciktiini yazd.
Reid 1839 ylnda mparatorluktaki genel honutsuzluu Sultan'n
"tahamml edilmez istibdatnn" bir sonucu olarak grd, zaten baka
trl bir aklama yapmas da beklenemezdi
152
.
Yine de Reid'in II. Mahmud hakkndaki fikirlerini ciddi bir biimde eletirmeden kabul etmemek gerekir, nk gayet iyi bilindii
gibi Bat Avrupa'ya yapt yolculuk ve buradaki almalan onu o
derece eitmitir ki hkmdannn istibdatn kabul etmesi mmkn
deildir. Reid'in fikirlerini Osmanl mparatorluu'nda nemli ahsi
menfaatleri olmayan dier adalannn dnceleri ile kyaslamak

gerekir. Mehmet Ali'nin olu brahim Paa, Sultan'n arkasnda bir


ey brakmamasndan en ok sorumlu olan kiiydi. Paa, Mahmud'un
baarsz olmasnn sebebi, babasnn aksine, "medeniyeti yanl telakki etmesi dir" diyordu
153
.
II. Mahmud bitmek bilmez bir gayretle alt, ancak her zaman
devlet ricalinin154
tesirinden uzak kalamad, stelik "ne ansszlklann
op.cit., Letter 66, s. 407-420. Aynca kr. E. Spencer, Travels in European Turkey in
1850, 2 Cilt, Londra, 1851, I, s. 260-261.
s Reid Paa'nn Hatrat, Ek III, s. 271.
52 lbid.
53 "Trkiye, ilerleme ve g1enme iin gerekli kaynaklan hiila kendi bnyesinde tama.lctadr, ancak bunlann iyi ynlendirilmesi gerekir. Biib- Ali medeniyeti yanl telakki etnitir; bir millete apolet ve dar pantolon giydirerek yenileme hizmetini balatamazsnz. Elbiselerden balamak yerine halkn zihniyetini aydnlatnalan gerekirdi;
kyafet hibir zaman topaJ birini salam bir adam yapmayacaktr. Bize bakn her trl
okula sahibiz, genlerimizi Avrupa'ya eitim iin gnderdik. Biz deTrk'z, ama bizim dncelerimizi ynlendirecek yetenekteki kiilerin fikirlerini kabul ettik. Halbuki
Biib- Ali kendisinin olmayan fikirleri dikkate almaz. Onlann adamlan ok iyi asker
olabilirler ama yneticileri ( .... ) ilerini idare edebilecek tek adamlan eski Sadrazain
Must~fa Reid Paa'yd ( .... ) Reid'in onlann elinde maruz kald muameleyi gryorsunuz ... " M. Alexander Pisani'nin 10 Mart 1833 tarihinde Ktahya'da brahim
Paa ile yapt mlakat raporu tezkeresi, F. O. 78/209, Canning-Palmerston, 12, 7
Mart 1832 iinde.
54 F. O. 781209, Canning-Palmerston, 12, 7 Mart 1832.
252 Palmerston ve Osmanl Reformu
ne de hkUmet adaletsizliklerinin deitirebildii" 155 bir kararlla sahipti, dolaysyla saltanat boyunca ok ey baaramam olmasna
ramen daha etkin bir devletin temellerini att 156 Yenieri Oca'nn
kaldrlmasnn ardndan belTHi bir program gelitirmi olsayd, Sultan'n reformlar ok dahrbaarl olacakt. 1839 ylnda, Marmont
yle yazyordu:
(Islahatlarn) n btn Avrupa'ya yaylmtr, Sultan'n yeni bir dzen kurduu ve Trkiye'de yeni bir uygarlk a at dnlmektedir, halbuki aslnda Yenieri Oca 'nn kaldrlmasndan ve yeni bir
askeri gcn oluturulmasndan baka bir ey gerekletirilmemitir.
Birincisi yararl ve nemli bir iti, dolaysyla Sultan byk bir vgy hak etmektedir. Ancak Y enierilerin yerini alan birliklerin kendilerinden bekleneni yapmalar mmkn deildir, nk bu siahatlar
nvaniarn ve kyafetlerin deimesi gibi sadece nemsiz konularda
gereklemitir. Bylece, sark yasaklanm, Reis Efendi ismini "Hariciye Nazr" olarak deitirmi, Sadrazarnn yetkisi snrlanm, baz
eyaletlerin kapsad alan deimi ve orduya alnan askerler paalarn
keyfi istei dorultusunda seilmitir ...
157
Mahmud'un saltanat boyunca Trkiye'de yaayan bir baka kii
ise yle yazyordu:
Mahmud'un saltanat sresince, eskiden saraya zg olan ihtiam ve

yaama biimi ortadan kalkmtr. Birka devlet dairesinde grlen tasarruf ve sadelik gerekten artcdr. Harcamalar eski masraflarn
bete birine drlmtr. Paalarn yaam ve lm yetkisi ortadan
ss Ubicini, Letters, II, 110.
s6
"Bir Trk mparatorluu mevcut olduu srece onun eseri yaayacak ve yaamaya
devam edecektir. Yaptklan unutulamaz, aksine cesur atlmlan ve baarlan gelecek nesillerin varl iin bir ldr ve bu l onun baanlanyla hatrlanmasn salayacaktr."
Ross, op. cit., II, s. 301. Robert Koleji'nin kurucusu ve misyoner Cyns Hamlin, 1 Kasm
1 839 tarihinde zlerek yle yazd; "Mahmud slahatlarndan hibirini gelitirememitir,
yle ki bu slahatiann tamamlanmas ve muhafaza edilmesi iin hiila onun bireysel ve cesaretli gayretine ihtiya vardr". Missionary Herald, 36. Cilt, 1840, s. 173.
s? Marmont, op. cit., s. 91. Aa yukar ayn dnemde (1833), kesinlikle bir II.
Mahmud hayran olan David Urquart yle diyordu: " .... Yenierilerin imha edilmesi
halkn zerinde bir imek etkisi yaratt. Sultanlan alan bir melek gibi ortaya kt;
onda en olaanst gzel talih, arelerin azami bolluuyla, amaz kararllk ve hunhar
mizala birlemi gibiydi; yle ki ancak onunki gibi bir kiilik terre darbe indirebilirdi. Lakin zalim bir cellat, bir kyl kulbesine onun durumunu incelemek, kulbenin
tamiri iin imkanlar aratrmak, okullar ve kiliseler kurmay taahht etnek (ya da en
azndan byle yapt yazld) iin girerken grldnde, Rumiann ve Hristiyan halkn lgnca sevgisine mazhar olmas alacak bir ey deil midir? Ya da Trklerin gururunu adamakll kran tedbirler ald iin, gayrimslim halkn gvenini ve sadakatini
elde etmesi, daha da nemlisi bu yzden Trk ya da Avrupal inat yarglar tarafndan alklanmas ilgin deil midir? Mahmud, IV. Mehmet'den beri btn Sultaniann
balca maksad olan eyi gerekletirmitir; Yenieri Oca'nn kaldrlmas, derebeylerin yok edilmesi, fetledildii gnlerde bile Bab- Ali'nin egemenliini reddetini
olan Arnavutluk'un ba edirilmesini". Urquart, Turkey and !ts Resources, s. 115.
253 Frank Edgar Bailey
kalkmtr. Hristiyanlar daha nce kendilerini skntya sokan klfetlerden ve yasaklardan kurtulmutur. Yunanistan, Arnavutluk, Eflak,
Bodan ve Srbistan'dan gelen katklarn tamamen kaybedilmesine,
Msr, Suriye, Erzurum ve Kars'tan (bu blgelerin tamam hemen hemen imparatorluun yarsn oluturuyordu) yllarca bir eyin gelmemesine ramen, devlet hazinesi hala yeni tekilatn gerektirdii masraflar kartayabilecek durumdadr. Siyas sulular ve isyanclar sadece affeditnemi ayn zamanda, siyasi durumlar lsnde himaye
altna alnmtr. stanbul'daki hapishaneler botur. Topkap Saray'nn kaplarnda asl duran ba gremezsiniz. Birok akademi
Sultan tarafndan kurulmu ve masraflar karlanmtr. Bu kurulularda u an yedi bin gen eitim grmektedir. Bu eitim, yksek bilim
dallarn kapsama iddiasnda bulunmadan, genleri toplumun faydal
ve saygdeer yeleri haline getirmek, onlar ehliyetli devlet grevlileri yapmak iin fevkalade iyi tasarlanmtr. Baz blmlerde, genlerin tm el sanatlar renmektedir, bylece bo zamanlarn dotdurmakta ve alarak elde ettikleri kar kendi durumlarn iyiletirmek
iin kullanmaktadrlar. Bunlar deimeyecek gereklerdir, Avrupa'da
bilinmemesi Avrupallarn bunlar renme zahmetine katianmayacak
olmas yzndendir
158

Bunlar o dnemi yaam kiilerin grleridir. Tarihiler II.


Mahmud'a kar biraz daha naziktir. Onun saltanat yllarn bir yzyln kazandrd bak asyla deerlendiren gnmz aratrmaclan,
bilhassa eitimli Trkler arasnda slahatn mmkn olduuna dair fkrin olumasn, 19. yzyl'daki dier sultanlar iinde en ok Mahmud'un saladn ve sonraki gelimelerde bu yeni ruh durumunun
etkili olduunu genellikle kabul etmektedirler. Yenieri Oca 'nn
kaldnlmas, yeni bir ordunun kurulmas ve ferdi hakiann geniletilmesi gerekten nemli icraatlard. Yollarn geniletilmesi, posta hizmeti ve hazinenin zenginletirilmesi daha modem bir devlet ynnde
atlm admlard. Ne var ki, daha uzun yaam olsayd, ykmay rendii kadar ina etmeyi de renmi olacakt. Bu gn herkes kabul
etmektedir ki yapc reformlann mmkn olmas iin "merkezi otoritenin muktedirliine engel olan imparatorluk iindeki eitli g158
Ross. op. cit., s. 223. "Trkiye, her yerde byk skntlarla karlarran yenileme
hareketine itirak etmektedir. Maceral bir gidie kendini kaptrm deildir, aksine
kendini tartmakta ve kuvvetlerini denemektedir, iyice dnerek maksadin ne olmas
gerektiine karar verdiinde ve bu kuvvetlerle nereye varacan kefettiinde bunlan
byk bir gayretle kullanacaktr. Msaade edin Avrupa'nn tatl zehirlerinden kendini
saknsn. zin verin de eski kurunianna ve halknn ahlaki yapsna bir kez dia gvensin, topluma eski diriliini ve etkinliini kazandrsn, toplumun ayaklan altnda duran zenginlie zgrce sahip kmasn salasn. ok yaknda hakkndaki kehanetlerin
aksine, ihtiam ve gce tekrar sahip olduunu grecektir. Bylece mparatorluu 'nun
paylalmas sorunu ortadan kalkacak, bunun yerine onun yaptklannn taklit edilmesi
ve dostluunun kazanlmas mesele olacaktr." Ibid., s. 130.
254 Palmerston ve Osmanl Reformu
leri .... "
159
ortadan kaldrmak artt ve bu II. Mahmud tarafndan
gerekletirildi.
Ancak ne Mahmud sade~kcyd ne de onun slahatlar yalnzca
devletteki en kt _ suisjim_!!lleri ortadan kaldrmt. Dier taraftan,
Mahmud'un baz slahatlar olduka yetersiz olsa da Glhane Hatt-
erifinin vaatlerini nceden duyuruyordu. Bunun iki arpc rnei
vardr; tebasnn can gvenliini temin etmeyi arzu etmesi, mtesellimlerin, aa ve paalarn, kadnn ya da herhangi bir hakimin
onayn almadan160
yetkilei altndaki halk cezalandrmalarna engel
olma isteini daha da kuwetlendirdi. Ayrca malkln edilen kiilerin
mallarn msadere etmeyi reddetmesi, Sultan'n can ve nal gvenliini ayn lde nerusediini ifade ediyordu161 . Mahmud hibir zaman bu dncelerini, Abdlmecit'in 3 Kasm 1839 tarihinde yapt
gibi yksek sesle ifade etmemise de ahsen yaptklan aklndan geenleri yeterince ortaya koymutur. Orduda ve kurduu askeri okullarda162 Franszca~ geerli hale getirmesi 1836 ylnda iki Divan
yesinin nvann 63
deitirmesi, kk deiiklikler olsa da devlete
batl bir nitelik kazandrmak istediini ifade ediyordu.
Temperley'e gre, Mahmud baarlarn "kendi gc ve gayreti"

ile gerekletirmi "hakiki bir slahat hkmdard"164 . ok az kii


Mahmud'un byk sultanlardan biri olduunu kabul etmektedir,
nk Mahmud'un slahatlar olduka "kt tasarlanm ve birbiriyle
tutarl omayan" slahatlard 165 . Yine de " ... zaman zaman ortaya kan
iddetli fkesi bir tarafa, ( ... )saray mensuplarnn pervasz rahatln
kmseyen, ( ... )adaletli bir kiiydi, ( ... )miras ald istibdatn
omuzuna ykledii ar klfeti allmam bir gayretle tad"166
.
Yunanistan, Suriye ve Msr'n kayb nedeniyle istibdat alan daralm
olsa da miras ald istibdat ynetimini kuwetlendirmi olduundan
phe yoktur ve bunu byk engellere
167, yani asi paalara, isyanc
halka, muhafazakar Trklere ve zellikle komu devletlerin agzll ve brsna ramen yapmtr. 19. yzylda Mahmud'dan nce
159
Cambridge Modern History, X, s. 548.
160
Walsh, op. cit. , II. S. 307.
161
Ibid., s. 308; Ubicini, Letters, I, 129n;
162
Missionary Herald, 33. Cilt, 1837, s. 403.
163
Kahya Bey' e bundan sonra DahiliyeNazn denildi, Reis Efendi ise HariciyeNazn
oldu. A.B.C.F.M., Report, 1837, s. 50.
164
Temperley, "British Policy", op.cit., s. 158; Aynca kr. A. V. La Jonquiere, Histoire
de l'Empire Otoman depuis des originesjusqu 'au traite de Berlin, Paris, 1881, II. 429.
165
F. Schevill, History of Balkan Peninsula, New York, 1933, s. 348.
166
Ibid., s. 345. Mahmud aslnda pahal stiller ya da sahte tavrlada ilgilenmeyen bir
askerdi.
167
Ubicini, Mahmud'un yenmek zorunda kald engellerin daha yksek olduunu,
dolaysyla onun Rusya'nn I. Petro'sundan daha byk olduunu savundu. Ubicini,
Letters, s. 8-9.
255 Frank Edgar Bailey
hibir Sultan meseleyi bu kadar gayretle ele alp stne gitmedi, bu
adan II. Mahmud gerek bir slahat ve b~k bir sultand 168 Osmanl mparatorluu'nun bu byk Petro'su1 9
yaklak 40 yl sonra
gelecek gerek Tanzimat' hazrlad. Petro'nun bir yzyl nceki baanlan da ayn ekilde II. Katherina'nn zaferlerini mmkn klmt.
Sonu olarak, Palmerston'un politikasnn Haziran 1839 tarihine
kadar Trkiye ve Tanzimat zerinde yaratt asl etki hakknda ne
sylenebilir? Palmerston'un "ngiltere'nin belirledii artlara uygun"
olmadka son derece snrl ve savunma maksatl bir ittifaka dahi
kar kmas, ayrca "slahatlann hazrlanmas srasnda tavsiyelerde
bulunarak, ( ... ) bylece Trklerin kendi kendilerine yardm etmelerini

salamay" nermesi, meselenin esasna belki de ok uygun olmayabilir. Bir yazar, onun pofitikasn "uza /liremeyen" ve "daima mspet" olmayan bir politika diye adlandnr17 Palmerston'unki gibi incelikti bir politikadan bahsederken bu tip genellemeler yapmaktan kanmak gerekir. Palmerston'un baansn tam olarak deerlendirmek
iin yaplacak tek ey, Trkiye'nin 1839 ylndaki durumunu
Palmerston'un be yl nce mit ettikleriyle karlatrmaktr. Daha
nce belirtildii gibi, 1833 krizinden sonra Palmerston, hem Ruslarn
Trklerle ilgili meseldere yeniden mdahale etmesini nlemeye hem
de eer mmkn olabilir ise, Ruslarn RnkaT iskelesi Antiamas sayesinde ele geirdikleri hakimiyeti ortadan kaldrmaya alt. Bunun
gereklemesi iin Yakndou'da barn muhafaza edilmesi ve ngiliz
itibarnn arttnlmas artt. Bu adan bakldnda, Palmerston'un politikasnn baarl olduuna hkmedilmelidir. Mahmud ile Mehmet Ali
arasnda kanlmaz savan 1839 ylna kadar ertelenmi olmas, daha
ok Palmerston'un abalar ve ngiltere'nin Sultan', St. Petersburg'dan
ziyade Londra 'ya yneiten dostane tutumu sayesinde olmutur1 71

Dier taraftan, Palmerston'un Trkiye'yi yeniden canlandrmak


iin hazrlad planlar Sultan tarafndan tam olarak onaylanmad ve
bu yzden baarl olamad. ngiltere her ekilde (balayc bir ngilizTrk antiamas yapmak haricinde) yardma hazr olduunu ortaya
koymu olsa da 1830'lu yllarda yaplan stahatlar kesinlikle Mahmud'un slahatlanyd. Sonraki iki yl zarfnda, Palmerston nihayet
Rusya'nn Trkiye'deki etkisini krmay baard ve bylece Trkiye'nin bamsz bir devlet olarak devamn salad. Bu durum n168
"Mahmud yaad sre boyunca, 'Sultan en iyi reformcudur' dncesinin en iyi
kantyd." Temperley, "British Policy", op.cit., s. 159.
169
Walsh'a gre Mahmud Byk Petro'dan daha bykt, nk (1826'dan sonra) sadece tebaasn deil, kendi kendini de itaat ettirmiti. Walsh, op.cit., II. 319.
170
Puryear, International Economics, s.I02, 12.
171
Mr. Puryear bile 1838 ylnn "( ... ) nceki be yldan btnyle farkl olarak ( ... )
ngilizlerin stanbul'daki hakimiyet yllanndan biri" olduunu kabul eder. Puryear,
International Economics, s. 71.
256 Palmerston ve Osmanl Reformu
giltere'yi Bab- Ali nezdinde ilk sraya karnakla kalmad, ayn zamanda daha kapsaml slahatlarn yaplmasn da yol at 172

Palmerston'un politikasm 1839-1841--yllar arasnda ulat baar, dorudan doruyl!_ ~eki be ylda yaptklar ile balantldr.
Lord Palmerston, 1834 ve 1839 yllar arasnda, Trkiye'nin varln
srdrmesinin ngiltere'nin gelecei iin ne kadar nemli olduunu
rendi 173 Ayn yllarda, Bab- Ali ngiltere'nin gcn ve Osmanl
Devleti'nin birliini muhafaza etmek istediini fark etmiti 174 yleyse bu dnem, Osmanl mparatorluu'nun birliinin ngiliz d politikasnda belirgin bir unsur haline geldii dnerndi

175
Bundan sonra
Trkiye ngiltere'nin muhafaza etmeye alt g dengesinde
nemli bir faktr oldu. ok az kiinin inkar edecei gibi, Lord
Palmerston 'un en kalc baars buydu, fakat baka baarlan da vard.
Dileri Bakan'nn 1839 Glhane Hatt- erifi'nin zerinde etkisini
ayr bir blmde incelemek gerekir
176

172
Bu muhakkak ki Dileri Sekreteri'nin amalarndan biriydi, nk Palmerston
Trk Devleti'nin "yorgun bir beden", "l bir gvde" olduuna inanmad. Eer Trkiye "on yllk bir ban" elde edebiimi olsayd, "kukusuz yeniden gl bir devlet
olmamas iin ortada baka bir sebep kalmayacakt,( ... )". Bulwer, op.cit., II. 298-299.
173
Puryear, International Economics, s. 1.
174
Baker, op.cit., s. 84.
175
Temperley, "British Policy", op.cit., s. 56. 176
"Palmerston, Rus k~rt Urquart'n sylediklerine cevap vermek iin, Mart 848
tarihinde yapt ksa fa)<at anlaml konumada; bann en byk gvencesinin kalc
bir g dengesi kurmak, baka'bir deyile, herhangi bir devletin dnya hakimiyetini ele
geirecek duruma gelmesini engellemek olduunu syledi. O zaman en ok Rusya ve
Fransa'nn hrslan onu endielendiriyordu. Dolaysyla Rus saldrganlna engel
olunmas iin kuzeyde Danimarka ve Almanya'nn, daha da nemlisi gneyde Avusturya ve Trk imparatorluklannn gl olmasnn gerektiini ve bu devletlerle uzlamaya varlmasn_ doru olacan dnyordu." Cambridge History of British
Fareing Policy, II, s. 336.
257 1839 GLHANE IlATT-I HMAYiJNU VE D
POLTKADAKi BOVUTLARI*
A. D. Noviev
eviren: Darhan Hdrali
1839 senesi Trkiye tarihi asndan 30 yldan fazla sren ve Tanzimat- Hayriye diye adlandnlan reformlarn balangc olmas hasebiyle ayr bir nem arz etmektedir. Bu reformlar devletin gelimesi
iin kanlmaz olup zorunlu ihtiyalardan domutu. Devletin ileri
grl elit tabakas, zellikle Bat'da bizzat bulunarak Avrupa devletlerinin iktisadi yaplanmalan ve medeni-kltrel hayatlann yakn.:
dan izleme frsatn bulan st brokratlar, Bat tarznda bir yaplanmaya gemek iin gerekli reformlar yaplmadan Trkiye'nin ilerlemesinin sz konusu olmayaca kanaatine vardlar. Bunlann iinde en
nde gelen isimlerden birisi olup Paris ve Londra bykelilikleri
yaptktan sonra ve 1837'de Hariciye nazrlna atanan Mustafa Reit
Paa reform hareketlerinin banda bulunuyordu. 1826 ylnda reformlan balatm olan Sultan II. Mahmud onu bizzat destekiemi ve
1838 senesinde kurulan zel komisyon Tanzimat Ferman zerine almaya balamt.
Yukanda gsterilen sebeplerden baka aynca 1839 senesinde vuku
bulan bir hadise de bunda olduka etkili olmu, d politika ve harici

olaylar Tanzimat Ferman'n adeta kanlmaz hale sokmutu. Zikredilen yln 24 Haziran'nda Trkiye, Msr valisi Mehmet Ali Paa
karsnda malubiyete urayarak byk bir darbe yemit ve devletin
bundan sonraki kaderi artk, bu sava durdurarak antlama artlarn
belirleyen ngiltere, Rusya, Fransa, Avusturya ve Prusya. Devletlerinin eline gemitir. Ad geen devletlerden Fransa, Mehmet Ali Paa'y aktan destekiemi ve Paa onlarn yardmyla iktisadi siyasi,
idari ve medeni reformlar gerekletirmiti. Devletin st tabakasnn
dmanca tavrlan~a nigmen ngiltere'de bile, Msr valisini reformcu
olarak tanyan ve destekleyen taraftarlan az deildi. te bu ortamda
Batl devletlerin sempatisini ve gvenini kazanmak ve bylece Meh' Tyurkologieskii sbornik ANSSSR, tnstitut V ast. zd. Nauka Moskova, 1972. s.
382-395. Bu makale ilmi Aratrmalar Dergisi say 5 (stanbul, l997)'den alnmtr.
259 A. D. Noviev
met Ali Paa'y gzden drebilmek iin Mustafa Reit Paa reformlarn zaruriyetini anlamt 1
O, Bab- Ali'nin de ayn Msr valisi gibi,
liberal ve ada bir rejim kurabileceini Avrupa'ya gstermek gerektii kanaatini tayordu2
Reform meselelerini Londra'da bulunduu sralarda Palmerston'la
mzakere eden M. Reit Paa, vatanna dnnce bunlarn tatbike koyulacana dair ona sz vermiti3 . HariciyeNazn olunca Padiah' reformlara ikna etmeye giriip hazrlklarn tamamlamaya balad. Nihayet muhafazakar rakiplerini de aarak, Padiah' a reformlarla ilgili
Hatt- erif ilan ettirdi. Bu tarihi olay 3 Kasm 1839 senesinde gerekleti. Ferman, okunduu yerden dolay Glhane Hatt- Hmaynu
olarak adlandrlmtr. Ferman'n okunnas esnasnda eitli misafir ve
davetliler arasnda yabanc devletlerin stanbul' daki sefirleri de bulunmakta idi. Bununla Padiah Trkiye'nin yeni reformlara adm attn
btn dnyaya, zellikle Avrupa'ya resmi olarak ilan etmi oldu.
Glhane Hatt- Hmaynu, btn tebaann din, mezhep ve rk gzetilmeksizin kanun nndeki eitliini salad. Hristiyan Avrupa'nn
dikkatini celbedebilmek iin, Mustafa Reid Paa zellikle bu konuya
ehemmiyet vermekteydi
4
Ferman Bat Avrupa devletlerince memnuniyetle karland5
. Proke-Osten'in ahsi gzlemlerine gre, Glhane Hatt- Hmaynu esas amacna ulamt. Reid Paa gz nnde
bulundurulacak ve gvenilecek d lkeleri ve ksmi olarak da imparatorluk ierisinde g kazanmaya balayan muhtar devletleri kabullenmiti6. ada olan, Rus elisi K. Bazili'nin kanaatince, Hatt- erifin ba mimar M. Reid Paa, yaplaca vaadedilen artlara kanun
nnde Hristiyan'n Mslman'la eit kabul edilecei maddesini eklemekle Avrupa kamuoyu ve brokrasisinin sempatisini kazanm ve
"ngiltere hkumetinin de zel sevgisine nail olmutu"7 .
Reform vaatleriyle uzaktan veya yakndan ilgilenen drt devletten
(ngiltere, Fransa, Rusya, Avustrya) sadece ikisi Glhane Hatt'n
olumlu karladlar.
1

G. Rozen, /storya Turtsii ot podbed reform v 1826 godu da Parijskoa traktata v


1856 godu Vdvuh, astgah Per s nem IL SPb, 1872, s. 16-1 7; Ed Engelhardt, La Turquie et le Tanzimat ou histoire des refo"rmes dans l 'Empire Ottoman depvis 1826
Jusqu 'i nas jours, c. I, Paris, 1882, s. 29; Prokesch -Osten, Mehmet Ali Vize- Knig
vonAegyptenAus meinem Tagebuche, 1826-1841, Viyana, 1877, s. 133.
2
B. Lewis, TheEmergenceofModem Turkey, Londra-NewYork-Toronto, 1966, s. 105.
3
Prokesch-Osten, a.g.e., s. 126.
4
R. Kaynar, Mustafa Reid Paa ve Tanzimat, Ankara, 1954, s. 99.
5
Ed Enge1hardt, La Turquie et le Tanzimat, s. 29; S. Bilse!, Tanzimatn Harici Siyaseti-Tanzimat, Ankara 1940, s. 2.
6
Prokesch-Osten, a.g.e., s. 128-129.
7
K. Bazi! i, Siriya i Palestina pod turelsim pravitel 'stuom v islorieskom i politieskom
otnoeniyah, M., 1962, s. 186.
260 1839 Glhane Hatt- Hmayunu ve D Politikadaki Boyutlan
ngiltere hkUmeti, ferman ncelikle kendi anti-Rus (Rus kart)
politikas asndan deerlendirdi.
Rusya'nn, Ortadou'daki menfaatlerine ters den ve ayrca kendisini Hindistan'a balayar-yollan tehdit eden hareketlerini dikkate
alan ngiltere hkmeti -reformlar sonucu Trkiye'nin yeniden g
kuvvet kazanmasn ve Ortadou' da Rus kart politika izlemesini
beklemekteydi. ngiltere, Hatt- Hmayn'un Mslmanlada gayrimslimlerin eitliini salamasyla, Rusya'nn dindalan ve rkdalan
Ortodoks Slavlan koruma bahanesiyle Trkiye'nin iilerine kanmasnn nihayet son bulacan ummaktayd. Bylece, onlarn hesaplarna gre Rusya'nn Ortadou'daki nfuzunun zayflamas, ngiltere'nin Trkiye'de etkili olmasna yol aacakt8 Palmerston'a gre, Glhane Hatt- Hmaynu'nda ilan edilen iyi niyetli aklamalar Osmanl
Devleti 'nin medeni Hristiyan devletler ailesine dahil olabilmesi iin
kafi idi
9
.
Fransa'daki egemen gruplar da Glhane Hatt sonucunda Rusya'nn Ortadou'da zayflayaca ve bunun da kendilerini mspet
gelimelere gtrecei kanaatini tamaktayd. Bu sebeple, bilhassa
Hatt- Hmay1n'un Mslmanlada gayrimslimlerin eitliini ilan
eden maddesini sevinle karladlar10 S. Tatiev bu durumu u satrlada nakl etmektedir: "ngiliz ve Fransz basn Glhane Hatt 'n bayram enliiyle karladlar ve onun mimar Mustafa Reid Paa 'y
gklere kartt. Bat basn Trkiye'nin yeniden douunu ittifakla
selamladlar ve byk liberal deimeler yolundaki gelecei hakknda
kehanette bulundular"
11

Glhane Hatt- Hmay1nu'nun yanklan konusunda G. Rozen ise

unlar yazmaktadr: Bu ferman, mimarn sadece yurtdnda deil,


ieride de hakl karmt. Kamuoyu u geree dikkat etmedi: "Gzel kanunlar kartmak kolaydr. Ama birka satrla, kkleini, devletin ve toplumun her ynne nfuz etmi olan bozuk idareyi, zayfl
ve her eit sama eilimleri deitirmek olduka zordur. Herkes iyi
niyeti, ta' iin banda kabul etmeye hazrd, tek szle herkes altn
dadan mitliydi. Liberal naznn (Mustafa Reid Paa) ve Sultan
Abdlmecid'in Avrupa basnnda, zellikle ngiltere'de ismi, Msr
Valisi Mehmet Ali Paa hakkndaki vglerle kyaslannaya
balad"12
8
T. nal, 1700'den I958'e Kadar Trk Siyasi Tarihi, 2. Bask. Ankara, 1958, s. 121;
T. Z. Tunaya, Trkiye'nin Siyasi Hayatnda Batllama Hareketleri, stanbul, 1960,
s. 37.
9
S. Tatiev, Kneniayapolitika imparatora Nikolaya Pervoa SPb., 1887, s. 578.
10 ..
T. Una!, a.g.e., s. 37.
T. Tatiev, a.g.e., s. 578.
z G. Rozen, a.g.e., b IL s. 20.
261 A. D. Noviev
Bilhassa Fransz basn Glhane Hatt- Hmaynu'nu scak karlad ve Mustafa Reid Paa'y ven ifadeleri de esirgemedi. L 'Univers
gazetesi 26 Kasm 1939 saysnda Osmanl teb'as saylan btn
Mslman halkiara vaat edilen bir takm siyasi haklar yerine getirildii takdirde, kanlmaz bir takm nemli deiikliklere yol aacan
ve Trkiye'yi ada medeniyete tayacak olan kuruniann temelini
oluturacan, bu byk iin Reid Paa'nn hayrl faaliyetlerinin ve
aydnlatc dncelerinin semeresi olacan yazd13
Dier bir Fransz gazetesi, La Presse, Glhane Hatt- Hma-
ynu'nu gerek orijinal anayasa olarak nitelendirmekte ve yle devam etmektedir: "Bu, eksikliklerden annm bir ada anayasa deildir. Bununla beraber, iyi hazrlanm ve Osmanl mparatorluu'nu
uygulamalardan kurtaracak kanunlara sahip olmasyla deerlidir. Bu
hareketin dier Dou halkianna da tesirini gsterecei phesizdir" 14
La Siecle gazetesi ise 9 Kasm 1939 saysnda Glhane Ferman'nn ilan trenini genie haber vererek metoini yalnlad ve onu
"itimai ve idari sistemde inklap" olarak deerlendirdi 1
Le National gazetesi de ferman sadece i deil, d politika asndan da deerlendirirken onu "anayasal hareket", "Trkiye'nin siyasi
ve itimai ilerlemesinin teminat", "A vrupai tarzdaki inklap" olarak
nitelendirmekteydi. Gazetenin kanaatine gre, fermann nemi Trkiye'de Mehmet Ali Paa'y endielendirecek yeniliklere, inklaplara
nclk etmesinden ileri gelmektedir
16

Glhane Hatt 'n, kansz ve byk bir inklap olarak nitelendiren


Le Temps "Sultan Mslmaniann siyasi ve sosyal rejimlerini Batl
devletlerin dayand temel ilkelere ykseltti.", diye yazd. Hatta Glhane Ferman'nn Trkiye'nin byk Avrupa ailesine dahil olmasn-

daki nemi
17
hakkndaki dncelerini beyan etmekten de kendisini
alkoyamad.
Aynca, Fransz basnnda Glhane Ferman'nn nsan Haklan Beyannamesi'nin bir benzeri olduu ve iki byk ilkeye, yani eitlik ve
adalet ilkesine dayandn ileri sren fikirler de yer almakta idi
18

ngiliz basn ise deerlendirmelerinde biraz daha ciddi idi.


Fakat bir takm gazeteler ferman yine olumlu ve byk bir olay
olarak deerlendirdi. The Times "Sultan hazretleri kendi devletini yeniden kurdu. Osmanl Devleti tarafndan bugne kadar bilinmeyen bir
13
S. E. Siyavugil, Tanzimat'n Fransz Efkr- Umumiyesinde Uyandrd Akisler,
Tanzimat Kll., istanbul, 1940, s. 4.
14
a.g.e., s. 4.
15
a.g.e., s. 4-5.
16
a.g.e., s. 6.
17
a.y.
18
a.g.e., s. 7.
262 1839 Glhane Hatt- Hmay(mu ve D Politikadaki Boyutlan
sistem oluturdu. Eer o bu yoldan giderse bu ok gzel olacak. Bunun byle olacan mit etmekteyiz."
19
diye yazd.
Avusturya'da ise egelllsn gruplar G!hane Hatt'ni zahirde alkiyar gzkse!er bile esasnda onun ilerici temel ilkelerini tenkit etmekte, knamakta:ydlar. Mettemich, 3 Aralk 1839 tarihinde stanbul'daki Avusturya sefri Sturmer'e u yazy gndermiti: "Sultan, yaknlarda bir merasirnde zahiri dnenler iin anayasa hkmnde olan,
ancak ii derinlemesine ve daha pratik dnen kiiler iin temel ilkeler beyannamesi deerinde olan ferman ilan etmi ... " Anayasalar
olumsuz olarak adlandran (onun kanaatince Anayasalar bu 50 sene
zarfnda, 1789 Fransz ihtilali'nde Avrupa'ya ok belalar getirmitir.)
Mettemich yle devam ediyor: "Abdlmecid'in yapmak istedii ve
yapt iler olduka doru ve dahiyanedir. O kendi idari temellerine
hizmet edecek ilkeleri ilan etti. Bu ilkeler btn devletlerin en byk
kanunlar olan dini kanunlara dayanmaktadr". Mettemich, Sturmer'e
Avusturya Saray adna Sultan'n son ferman hakkndaki olumlu duygularn dile getirerek bunlar divana iletmesini tavsiye ederken, sadece Trk gerici ve muhafazakarlara kar lml olmasn da tlyor
ve yle diyordu: "Reit Paa'yla aramzdaki kkl dostlua dayanarak ve ona sadece hayr dualarda bulunarak biz Sultann taht iin
olumlu ve faydal olan her eyi -onun devletinin gelimesi ve glen-

mesiyle ilgili grdmz her eyi-alklamaya hazrz."20


.
Bunu takiben Mettemich, Avusturya Prensi Glhane Hatt 'nn btn ilerici ilkelerini reddettiinden Sturmer'e Osmanl Devleti'nin yeniden rgtlenmesi ve yaplanmas konusundaki kendi fikirlerini teferruatl anlatt.
Mettemich Glhane Ferman 'nn Padiah'n, tahtn salamlatrmak iin ilan edildiini izah etmek iin byk gayret sarf etti. Padiah'a ve Reid Paa'ya Avrupa medeniyetinden Trk devlet messeselerinin yapsyla uyumayan yenilikler getiren kararlarn alnmamas
konusunda srarl tavsiyelerde bulundu. Bunun sonucu hep kt olmutur. Bu sebeple Mettemich, II. Mahmud'u tenkitle anmaktadr.
19
a.g.e., s. 2.
20
Memoires, documents et ecrits divers laisses par le Prince de Metternich, Chancelier de Cour et d'Btat Publie's par son fils le Prince Richard de Metternich ...
Deuxieme partie. L 'Ere de paix, (1816-1848), L. VI, Paris, 1883 (dalee-Mettemich,
Memoires) s. 378-379~ Nemetskoe izd: Aus Mettemich's nachgelassenen Papieren.
Nerowsgegeben von dem Sohne des Staatskanzlers Frsten Richard Mettemich
Winneburg ... Bd., 6. Wien, 1883 (dalee-Mettemich, Papieren). Almanca basmnda
dkmann aslnda Mettemich'in Sturmer'e yazd mektubun Franszeast da bulunmaktadr. Mektubun Trkesi iin bk. Hfz Timur, Trkiye 'de Abdlmecid'in slahat
haklanda Metternich 'den stanbul'da Baran von Sturmer 'e sb., Sb. Tanzimat, stanbul, 1940.
263 A. D. Noviev
Onun kanaatine gre, IL Mahmud'un en byk hatas daha ok ekle
taklp kalmas, iin asln nemsememesidir
1

Mettemich, Osmanl Devleti'nin esasnn slami anlayla kurulduunu gstermektedir. Osmanl Devleti hayatta kalabilmek ve geliebilmek iin iyilemenin arelerini kendi varlnn ekirdei olan i
ynetirnde aramal ve ondan sonra slami yapsn koruyup uygun bulduu ve faydal grd yabanc unsurlada birletirmelidir. Birletirme veya uyuma meselesinde ise, Divan ok ince ve dikkatli aratrma yaparak onlarn kendi ilkeleriyle badap badamadna karar
vermelidir.
Mettemich Reid Paa'y, Avrupal uzmanlar Osmanl lkelerine
davet etmekten sakndrmaktadr. Onun kanaatince, yeni ordunun eitimi iin yabanc askeri lkesine davet eden II. Mahmud hata yapmtr. Neticede, devlet az veya ok Avrupai tarzda giyinmi asker ve subaya sahiptir. Ancak o eski Trk ordusunu datnakla yenisini tekrar
kurarnad ve o, ondan byk bir orduya sahip olamad22 .
O srarla Trkiye'nin kendi benliine ve kltrne sadk kalmasn
tavsiye etmektedir. Reit Paa'ya da devlet eer gl olmak istiyorsa
ncelikle kendi deerlerine sahip olmasnn art olduunu belirtmekteydi. Mettemich, srarla "Mslman kaln" diye tekrarlamaktayd.
Tavsiyelerini, yle srdrmtr: "En iyi messesenin ve en iyi
hkmetin ls lkenin gelenek, grenek, hukuk ve maddi manevi

deerleriyle uyumasdr ki hayata tatbik edilebilsin"


23
.
Mettemich'in ifadelerinden de anlalyor ki Avusturya'daki egemen gruplar Glhane Ferman'na ve burada yer alan refonrllara olumsuz bakmaktaydlar. Evet, o zaman Avusturya'y yneten muhafazakar asil gruplardan baka trl cevap beklemekte biraz zor olurdu
24
.
2 Bu Metternich'in Il. Mahmud'un reformlanna kar ilk tenkidi deildir. Paris'teki
Avusturya Sefiri Apponi'ye 3 Temmuz 1839 tarihinde, Glhane Hatt'ndan 4 ay nce
yazd mektupla, hiilihazrdaki Osmanl Devleti'nin kt durumunun nceki reformlar
sonucunda olutuunu ifade etmitir. "Eski sistem dald, yenisi ise aldatmacadan ibaret. Hibir zaman paralanmamas gereken eyin yerini boluk ald". Metternich, II.
Mahmud'un ida yapnn Avrupa! tarzda yeniden rgtlenmesini salamaya almasn knamaktadr. (Metternich Memoires, s. 370; Metternich, Papieren, s. 350).
22
Herhalde, Metternich burada 1826 Yenieri'nin ortadan kaldnlmasn kastetmektedir. Ancak burada tarihi bir gerei dikkate almamaktadr: Yenieri ordusu
kendi aske yeteneklerini oktan kaybetmitir. Feodal spahiler de kendi nemini yitirmilerdi ki II. Mahmud bunu dzeltmeye gitti. Daha detayl bilgi ve IL Mahmud'un
reformlan iin baknz. G. Rozen, a.g.e., II, Novoevremya b. 1 L., 1968, s. 134-150
ve 216-274.
23
Metternich, Memoires, s. 379-385.
24
Hatta Avusturya ansiklopedilerinde bile Meternich kendi d politikasn kutsal ittifaka dayandran, tutucu ve gerici olarak tasvir edilmektedir. Ayn zamanda Yunanliann kurtulu savana kar kmtr ve Avusturya'nn paralanmasna sebep olmutur,
i politikada Metternich demokrasinin, liberalizmin ve btn milli hareketlerin amansz dman olmutur. ( Osterreich Lexicon, Bd 2, Viyana, 1966, s. 758).
264 1839 Glhane Hatt- Hm{yUnu ve D Politikadaki Boyutlan
Mettemich, bu fermanda Sultan'n yetkilerini snrlayc ve (onun iin,
kutsal ittifakn kuruculanndan biri olarak, bu olay son derece rahatsz
edici idi) Trk derebeylerinin (feodal) haklann zedeleyici kararlan
grd ve benzer grup~rl~kendisi de Avusturya'da ayn durumla karlaaca endiesini tayordu25

Rusya'nn elit ve egemen gruplan ise ferman olumsuz karladlar,


hatta olay bir komedi olarak niteleridirdiler. G. Rozen, "stanbul'daki
btn sefrler arasnda sadece Butenov bu komedi yi 'tasvip etmedi."'
di ye kaydetmektedir
26
.
ar'n elisi ok gizli bir ekilde hazrlanm olan ferman elde etmek istiyordu. Butenov, Mustafa Reid Paa'nn hareketlerini izlemeye, gzetmeye hususi bir zen gstermekteydi. Sefr, btn bunlan
Nesselrod'a anlatrken; eer Reid Paa'nn bu hareketini nceden
kestirebileydim, o zaman belki onu olaya harici bir boyut kazandran
yabanc sefrleri trene davet etmekten vazgeirme konusunda ikna

edebilirdim, diye yazyor. Elilerin trende hazr bulunmalan,


Butenov'un ifadesine gre, Glhane Hatt'na uluslararas nitelik kazandrd27. Demek ki, Butenov ferman treninin hazrlklann daha nceden renebilseydi Mustafa Reid Paa'nn yapmak istedii ve baard olayn d politikaya yansmasn nlemeye alacakt.
Beyrut'taki Rus konsolosu, ar I. Nikola'nn sadk hizmetisi K.
Bazili, Glhane Ferman'na her eyden nce yksek hakimiyetin snrlandnlmas nazanyla bakt. Bunda da o, Mustafa Reid Paa'y
sulu bulmaktayd. K. Bazili'nin yazdna gre, onun telkiniyle ve
Sultan Mahmud \m kurduu sistemi yeni ve baanl bir ekilde gelitirme bahanesiyle nazrlann (bakanlann) yksek nfuzuyla hakimiyeti
Glhane Hatt- Hmaynu diye adlandran anayasal parodiyle
snrlandrma y baardlar ... "
28
.
Bazili'nin kanaatine gre, bu ferman Sultan Abdlmecid'in sadece
kendi kar ve menfaatlerini dnen nazrlan tarafndan hazrlamtr.
Zira onlar, sadece kendi karlann dnmekte ve snrsz zenginliklerinin emniyetini agzllkle ve hrsla savunmaktaydlar. Bunun
iin de devletin tek iyilik kayna ve birletiricisi olan hkmetin ve
25
Padiah ikna etmeye alan Mettemich, ona baanlannn smn kendine ait
politikalarda aramas gerektiini sylyordu: Biz zamann balad btn iyilikleri
almaya ve benimsemeye altk, bunun yansra kendi grlerimize uymayan eylerden de uzak kalmay 'ihmal etmedik. Neticede, Avusturya dier Avrupa devletlerinin
denedii deiiklik ve yeniliklerden uzak kalmay tercih etti. (Mettemich, Memoires, t.
IV, s. 385). Bilindii gibi, tarih bu hilekar tutucu prensi acmasz cezaya arptrd.
1848 Mart aynda Avusturya'da ihtiliH koptu ve Mettemich ngiltere'ye kaarak hayatn zor kurtard. 26
G. Rozen, a.g.e., t. II, s. 20, "Komedi" kelimesini Rozen trnak iinde vermi olup,
bu tabir tamamiyle Butenov'a aittir.
27
AVPR, 1839, MD, fond, Kanselyarya, d 47, N. 304.
28
K. Bazi! i, a.g.e., s. 181.
265 A. D. Noviev
hkmdann zayf olmasn istemekteydiler. Glhane Ferman yamal
boha gibi grnyordu. Bu da hkmetin, dolaysyla onun yksek
hkmdannn zayfln apak ve bilinli olarak da yanstmaktayd29. Glhane Hatt'na kar oluan Rus kamuoyunun olumsuz
tepkisinin baka bir nedeni de fennann Osmanl Devleti zerinde ngiltere ve Fransa etkisinin artmasna ve Rusya etkisinin azalmasna
yol aaca dncesi idi.
Tarihi S. Tatiev sonralan fennandaki mslmanlada gayrimslimler arasndaki eitlik maddesinin Sultana, Londra ve Viyana tarafndan yazdrldn yazd30. Baka bir deerli Rus d politikas tarihisi S. Jiarev, bu konuya daha belirgin yaklamlarda bulundu. Onun
kaydettiine gre, Avrupa hariciyesi Rusya 'nn dou hristiyanlan
zerindeki himaye haklarn "azaltarak" Balkan halklarnn iinde bulunduklar ar artlardan Rusya'nn deil, "Avrupal devletlerin ve

Sultann kendi craatlar sonucu kurtulacaklarna dair imaj oluturmaya alyorlard". Bunun bir gstergesi ve teminat olarak da
Londra ve Viyana daha 1839 sonlarna doru dou Hristiyanlannn
hamisi olarak Trk hkUmetine Glhane'de Hatt- Hmayunu ilan ettirdi. Trk hkmeti Londra ve Viyana'nn da etkisiyle craatta deil,
szde bile olsa Hristiyan eyaJetlerinde artarda esasl reformlar yapacan vaat ederek taihte ilk defa Osmanl tebaasndaki vatandalarn
her sahada eitliini ilan etmi oldu31

ngiltere ve Fransa kamuoyunun ve idarelerinin olumlu karladklar Glhane Ferman'ndaki reformlar, egemen gruplan mutlakyeti asilzadelerden oluan Avusturya ile kyl ve byk toprak sahiplerinden oluan Rusya'nn olumsuz karlamalar gayet tabii idi.
Bununla birlikte, ngiltere ve Fransa'nn tutumunun her eyden
nce bu devletlerdeki hakim elit tabakann tamamen menfaate dayal
siyasi ve iktisadi emellerinden ileri gelmekte olduunu belirtelim.
Yine, ngiltere'nin bu meselelerle megul olan egemen gruplan kendi
anda Yakn ve Ortadou'nun tartmasz en byk refonncusu olan
Mehmet Ali Paa'nn amansz dman idiler. ngiltere ve Fransa, temeli Glhane Hatt- Hmayunu'na dayanan reformlarn semeresini
vaktiyle Trkiye'den daha ok grd. ada Trk tarihi profesr T.
Z. Tunaya, Trk refonnlaryla ilgili Batl devletlerin siyasi tutumlarn yazarken, "Batl byk devletler Osmanl zerine stnlk kaza29
K. Bazili a.g.e., s. 184. Trkiye'nin durumunu iyi bilen, tecrbeli ve olayiann canl
ahidi byle bir kiinin Glhane Hatt 'n byle nitelendirmesi, dorusu hayret verici dir.
Tabii, o byle bir kanaate fermann saltanat snrlandrmasyla varmtr. Zira fermana
olduka kar kan ve hibir eyle snrlandnlmayacak mutlak saltanat savunmaktayd. nk dayana kendi hkmdan I. Nikola olan kutsal ittifakn doktrini de
byle idi.
30
S. Tatiev, a.g.e., s. 577.
31
S. Jiarev, Russkaya politikaya v. Vostonom voprose, t. Il, M 1896, s. 3.
266 1839 Glhane Hatt- Hm.-yUnu ve D Politikadald Boyutlan
nr kazanmaz nce Sultann danmanln yaptlar, sonra inisiyatifi
ele geirince reformlarn gayesine de karmaya baladlar. Bu mdahale ve engellemeler zam~nla diktatrlk derecesinde baskya dnt; btn bunlar Bat ii''edeniyeti adn~ yaplmaktayd, ama ie gelince Batl byk devfetterin kadaryla aklk kazanyordu"32 Glhane Hatt- Hmayunu'nu harici boyutlarna bakp incelediimiz zaman o dnemin artlannda Sultan'la Mehmet Ali Paa'y bartrabilecek iken Mehmet Ali Paa'nn bu meseleye yaklam ve tutumu ile
alakah olarak byle olmamtr. Sultan'la Msr Valisi'nin ilikileri
tamamen Osmanl Devleti'nin i meselesidir. Hakikatte ise, bilindii
gibi Mehmet Ali Paa Sultan'dan bamsz idi ve ona kar dman
cephesinin devlet bakan ve askeri rakibi gibi tavr sergiliyordu. te
yandan Vali'nin hareketi Hatt- Hmayun'un hazrlanndaki tek sebep olarak gsterilmese bile, fermann ilann hzlandrmada balca
etken olmutur.

6 Aralk 1839'da btn eyalet valilerine Glhane Hatt'nn tam


metni ve ilan merasimi hakknda geni bilgi veren Padiah ferman
ulam bulunuyordu. Ferman valilerden Glhane Hatt'nn eyaletteki
btn teb'aya ulatnlmasn ve uygulanmasn, kurallara uymayanlarn da cezalandrlmasn emrediyordu33

6 Aralk I 839 tarihinde Mehmet Ali Paa'ya da bir ferman gnderildi. Fermanla birlikte buyruldu34
da gnderilmiti. Msr valisine
Sadrazam Hsrev Paa'nn emri gnderilmiti. Bylece Hsrev Paa
Sultan'n Mehmet Ali Paa'y sradan bir eyalet valisi' olarak grdn ve, onun da dier valiler gibi emre uymas gerektiini hatrlatmak
istiyordu.
Mehmet Ali Paa'dan iddetle nefret eden Hsrev Paa dmann
elinden karmamak iin bu frsat kullanmak istiyordu. Mehmet Ali
Paa da ona ayn tarzda cevap vermiti. "Saygdeer Paann malumu
zere" diye balayan Sadrazam 'n mehur buyruu yle devam ediyordu: Temeli adil kanunlara dayandnlarak dalice kurulan istikrarl
dzen olmakszn herhangi bir devlette mkemmel idarenin gerekletirilmesinden ve halkn refahndan, huzurundan bahsedemeyiz. Ancak kendisini art arda gelien olaylarn ve engellerin muazzam penesinde bulan Osmanl Devleti byle bir dzeni gerekletirebilecek frsat bulamad. Fakat devletinin terakkisini ve teb'asnn selametini can
u gnlden isteyen Sultan Hatt- erif ilan ederek, her tarafa benzer
fermanlar gnderip devletin cra kelerinde dahi onun uygulanmasn istemektedir.
32
T. z. Tunaya, a.g.e., s. 37.
33
Firman circulaire adresse av Gouverneurs des provinces .. , - G. Noradounghian,
Recueil d'actes internationaux de J'Empire Otoman, t. II, 1789-1856, Paris, 1900, s.
290-294.
34
"Buyruldu" Sadrazam'n emridir. (Eskiden eyalet valileri, beylerbeyide verebilirdi).
267 A. D. Noviev
Aynca Sultan bu fermanlarn Mehmet Ali Paa ve olu brahim
Paa'ya da gnderilmesinin zamretine inanm ve bunun iin Kamil
Paa'y grevlendirmiti.
Fermann ieriiyle tantktan sonra Paa idareye ve diyanete yeni
bir canllk, devlete istikrar ve terakki, halka selamet vs. vaat eden -ki
kendisinin her zaman yapmaya alt- reformlarn temeli olan kanunlar grd. Mektubun son blmnde ise Sadrazam, Paa 'nn kendisi ve olu brahim Paa'dan idaresindeki btn halka Sultan fermannn duyurolmasn salamasn isteyerek muhtevas Hatt- Hmayun' da belirtilen bu hayrl ilkelerin hayata geirilmesi konusunda
kendisine kar hsn- tevecch, byk mitleri olduunu ifade etmektedir35.
Buyruun genel muhtevasn Hsrev Paa'nn Glhane Ferman'nda vaat edilen hayrl icraatlann Mehmet Ali Paa idaresindeki
topraklarda yaplmad iddias tekil etmekteydi.

Mehmet Ali Paa, Hsrev Paa'nn mektubundaki bu hicivli ifadeleri anlamakta glk ekmedi ve bunun altnda kalmayarak ayn
tarzda bir cevap hazrlamaya balad. 5 Ocak 1840 tarihinde Sadrazam'a cevap mektubunu gnderdi. Paa, Sadrazam'a Kamil Paa'nn
elinden iki nsha ferman aldn bildirmekteydi. Sultann fermanna
kar sonsuz sayglarn arz eden Paa, bir nshasn Suriye ve Adana'nn balca ehir yerleim merkezlerini idare etmekte olan brahim Paa'ya, kopyasn ise Cidde'ye gnderdiine dair haber veriyordu. Aynca, Kahire'de Yksek Divan Meclisi'nin toplanacan ve buraya kadlann, mftlerin, ulemann, eyhlerin, imamlarn, katiplerin, ehreminilerin ve Avrupa devletlerinin konsoloslaryla gayrimslim gruplarn temsilcilerinin davet edileceini mjdeliyordu. Bu mecliste yce
fermann en iten sonsuz sayglada sesli olarak okunacan, bunu
mteakip Sultan'n am, erefi ve devletin bekas iin dualar edileceini bildiriyordu.
Grnte yumuak olan byle bir girizgahtan sonra Mehmet Ali
Paa, bundan sonraki satrlarda Sadrazam'a yaplmak istenilenlere
nce kendilerinden balamalar gerektiini hatrlatmaktadr. O ncelikle fermanda belirtilen reformlarn Trkiye'de hibir zaman uygulanmadn, kanlmaz artlara ramen tedbirlerin alnmadn vurguluyordu. Bundan dolay, itaatkar, ihlasl ve ihtimaml olmalarna
ramen Osmanl nazrlarnn btn aba ve almalarnn boa gittiini ifade etmekte ve yle devam etmektedir: Bulunduum lkede
ise, mal, can, rz ve hayat gvencesi benim senelerce sren ura ve
almalarm sonucunda yava yava ve kkl olarak temin edilmitir.
Kimse hakknda aykr olarak idam cezasna arptnlmad; gl ve
35
Bouyrouldu du Grand Vizir ii Mdfmed Ali Pacha, Gouvemeur de l'Egypte, pour la
promulgation du precedent Hatt-Cherif -G. Noradounghian, Recueil, t Il. s. 295-296.
268 1839 Glhane Hatt- HmfyUnu ve D Politikadaki Boyutlan
kuvvetli hibir zaman zayfn hakkna tecavz edemez; mlk msaderesi, para cezas ve zorunlu alma cezas veya zel emirlerle bunlar
tayin etmek veya snrlanQL:pak, kan dav_fls hi grnmez; ve nihayet,
her varis kendine ayrlm miras alma hakkna sahiptir.
Bundan sonra MelrmerAli Paa, lkesinin ihtiya ve artlarna uygun bulduu birka maddeyi uygulamaya baladndan, rnein,
daha nceleri kanunla yrrlkte olan mecburi be senelik askeri hizmetin bundan sonra 15 seneye uzatlacandan ve dier hayrl craatlarn da uygulanacandan bahsediyor.
Glhane Hatt- Hmayunu'yla ilan edilen reformlarn kendi teb'as
zerinde oktan uygulandn ve epeyce yol alndn ifade eden
Mehmet Ali Paa'nn cevabi mektubu, stanbul'da Padiah ve bilhassa
Hsrev Paa tarafndan yeterince anlalacakt.
Sultanla tartmamak ve onunla temel konularda anlamak isteyen
Vali mektubunu saygl ve sadakatli cmlelerle bitirmiti. kiyzl ve
mlayim kla giren Paa, karlat zorluklardan dolay bekledii
neticeyi henz tamamen elde edemediine dikkat ekti. Dolaysyla
Sultan'n desteini alp "Hatt- erif' diye adlandrlan anl reformlar da gerekletirerek gcn iki katna karacakt36
htiyar Paa ikiyzllk yapt. O Bat tarz reformlarn Trkiye' de

yaplmasna kar idi. Aratrc tarihi Rozen'in de ifade ettii gibi,


Mehmed Ali Paa Glhane Hatt'nn ilann nyargyla deerlendirdi
ve btn bunlar kendine yneltilmi darbe olarak nitelendirdi
37
Gerekten de, II. Mahmud'la aralarnda anlamazlk kt zaman Mehmet Ali Paa, Trkler ve dier Mslmanlar nezdinde Sultan' gzden
drmek iin elinden gelen her eyi yapmt. O Sultan kafirlerin takipisi ve taklitisi olarak tasvir ederek sliim'a ihanet etmekle itharn
etti. Onun olu brahim Paa Trkiye seferinde Trk muhafazakarlarnn odak noktas ve hamisi durumuna gelmi yenilik kart btn
gleri, tutucular ve hayatta kalan yenierileri kendi etrafna toplamay baarmt.
3 Kasm 183 9 tarihli reform kararlarnn kendi aleyhine gelierek
Trkiye'nin Bat nezdindeki itibarnn artacan fark eden Msr Valisi, ayrca Hatt- Hmayi'n'un kendi teb'as olan birok insan Padiah tarafna celbedebilecei endiesini tamaktayd. Bilhassa, son zamanlarda kendine kar sk sk ayaklanan Halep ve am paalarnn
durumu ciddi tehlike arz etmekteydi
38
.
Glhane Hatt+ eriii'nin yanklarn incelediimiz zaman, onun
Trkiye'nin d poljtikas~ asndan Batl devletlere olumlu etki ettii
36
Acte responsif de Mehmed Ali Pacha d'Egypte, av Grand-Vizir, assurant l'execution
du Hatt-Cherif de Glhane, En date du 5 janvier 1840,- G. Noradounghian, Recueil,
t II, s. 296-298.
37
G. Rozen, a.g.e., c. II, s. 21.
38
Cevdet Pasa, Tezakir, 1-12. Yay.: Cavid Baysun, Ankara, 1953, s. 7-8.
269 A. D. Noviev
grlmektedir. Ancak Fransa'nn da desteini arkasna alan Mehmet
Ali Paa'nn srarl hareketleri zerine ferman, lkenin i politikasn
ayn apta etkileyemedi. Trk Sultan 'nn ve Reid Paa 'nn ulamak
istedii amaca hep kar cepheden bakan Mehmet Ali Paa nazannda
devlet ve onun muazzam teb'as hep gz ard edilmitir.
270 Drdnc Blm
TANZiMAT VE YNETMDE
MODERNLEME DivAN- HMAYiN'DAN MECLis-i MEB'UsAN' A
OSMANLI MPARATORLUGU'NDA YASAMA
Mehmet V. Seyitdanlo/u
Bilindii zere, tarihin en eski antik dnemlerinden gnmze
dein uzanan srete, hkmdarlar, ister Batl toplumlardan olsun,
ister Doulu toplumlardan olsun, devlet ynetiminde danma kurullanndan, meclislerden yararlanmlardr. Antik Yunan kent meclislerinden, kabile, ky ihtiyar meclislerine oradan da gnmz
modern parlamentoianna uzanan bu karar alma sreci, otoriter
ynetim tarzlarnn uyguland farkl corafya ve kltrlerde de
varolmutur. Ynetme erkinin doas gerei hkmdarlar ve y-

neticiler, doru karar almak, sorumluluu paylamak, karar daha geni gruplara benimseterek taraftar salamak, uygulanabilirliini kolaylatrmak ve nihayet onu merulatrmak (hukuksallatrmak)
amacyla verecekleri kararn kolektif akln szgecinden gemesi gereini hibir zaman gz ard etmemilerdir. Bu nedenle de meclisler
ya da danma kurullar devlet ynetiminin bir "olmazsa olmaz" olmutur.
Kukusuz, Osmanl mparatorluu da bu olgudan uzak dnlemez. Trkler, gerek Orta Asya'da bulunduklar evrede kurduklar
devletlerde ve gerekse Arap dnyas ierisine girdikten sonra kurduklan devletlerde danma kurullarna sahip olmulardr. Bilindii gibi,
Osmanl mparatorluu'nun ana danma meclisi Divan- Hmay1n'dur1. Trkler, Mslmanl benimsernelerinden sonra da Arap1
Meclis geleneimizin derin kklerine indiimizde, karmza Orta Asya Trk
devletlerindeki Kunltay ve Toy meclisleri kar. Devletin en nemli kararlannn alnd bu danma organlan, hakandan sonra yrtme ve yasarnada etkin olan ynetim
organlan idiler. Osmanllarda ve Trklerde meclis gelenei konusunda aynntl bilgi
iin bkz. Ahmet Mumcu: Divan- Hmayun, Ankara 986. Baheddin ge!, Trklerde
Devlet Anlay, Ankara, 1982; brahim Kafesolu, "Eski Trklerde Devlet Meclisi
Toy", I. Milli Trkoloji Kongresi, stanbul, 1980 iinde, ss. 205-209; zkan zgi,
"Hunlar Gktrkler ve Uygurlarda Geleneksel Festival ve Elenceler", i . Tarih Dergisi, say 3, stanbul, 977, ss. 29-36; Mehmet Saray, Trk Devletlerinde Meclis
(Parlamento Demokratik Dnce ve Atatrk, Ankara, 999.
273 Mehmet V. Seyitdanlolu
lardan "divan" geleneini alarak, zellikle Abbasi divan sistemini Seluklular ve Anadolu Seluklulan yoluyla srdrmlerdir2
Osmanl mparatorluu ynetiminde yzyllarca danma kunllann ad olarak kullanlm olan "divan", "ura", "meclis", "meveret", gibi kavramiann etimolojik kkenierine baktmzda da bu etkiyi ak bir biimde grrz. "Divan" kelimesi ilk kez Ararnice'den
Farsa'ya gemi, oradan da Arapa'ya nfUz etmitir. Farsa'da mali
kaytlann tutulduu defter ve bu ilerin grld devlet dairesi
anlamnda kullanlan bu kelime, Trke'ye de geerek yine kurul ve
toplant kavramn belirtir ver biimde kullanlmtr. "Meclis" kavram da Arapa oturmak manasma gelen "cls" kelimesinden treyerek, konumak, bir ii grmek, mzakere etmek amacyla bir araya
gelmi topluluk anlamn tamaktadr. "Meclis" szcnn bir dier
anlam da "devlet ilerinin grlmesi iin bir bakann ynetiminde,
belirli bir saydan oluan resmi hey'et"tir. Meclis kavramn ieren bir
dier szck de phesiz "ra"dr. Toplant yaplan yer, meclis toplamak, danma toplants yapmak gibi anlamlarda kullanlan Arapa
kkenli bir terimdir
3
Yine danmak, sylemek anlamna gelen ve
Arapa "alayak" kknden treyen "meveret" terimi de meclis szcyle yakn anlam tayan ve Osmanl mparatorluu'nun alt yz
yl sren mr boyunca danma organlan ve meclisleri iin kullanlan
geleneksel kavram ve terimlerdendir.
Osmanl mparatorluu'nda yasama, yrtme ve yarg erklerini

kullanlmas asndan konuyu ele aldmzda, bu kuvvetlerin kullanlmasnn mutlak egemen olan "hkmdar"da olduunu grrz. Sadrazam, onun mutlak vekili olarak, mhr- hmayn'u elinde bulundurduU srece bu erkleri onun adna kullanma yetkisine sahiptir. Ancak
uygulamada gerek padiahn ve gerekse mutlak vekili sadrazarnn bu
yetkileri Divan- Hmayn denilen yksek bir kurul organ ile paylat
ve onun araclyla yrtt grlr. Fatih dneminde kuruniaarak
XVI. Yzylda en gelikin ve fonksiyonel eklini alan Divan- Hmayn'un mparatorluun balangcnda, Osman Bey dneminden itibaren
varlna dair bilgiler bulunmaktadr. Divan- Hmayn XVII. Yzyldan itibaren giderek nemini kaybetmi, bununla birlikte, imparatorluun sonuna kadar sembolik bir biimde varln srdrmtr .
2
Bu konuda deerli bir tartma iin bkz.Ahmet Mumcu, a.g.e., ss. 1 1-20.
3
emseddin Sami, Kamus- Trki, istanbul, 1317, s. 1393; Ferit Develiolu, Osmanlca Trke Ansiklopedik Lugat, Ankara, 1982, s. 710. Aynca bu konuda aynntl bilgi
iin bkz. Mumcu, a.g.e., ss. 1-5; Mehmet Seyitdanlolu, Tanzimat Devrinde Meclis-i
Vdld 1838-1868, Ankara, 1999, ss. 1-3.
4
Divan- Hmayn hakknda aynntl bilgi iin bkz. Mumcu, a.g.e.; smail Hakk
Uzunarl, Osmanl Devleti'nin Merkez ve Bahriye Tekilat, Ankara, 1984, ss. ll 1 O; lber Ortay l, Trkiye dare Tarihi, Ankara, 1 979; Mehmet pirli, "Klasik Dnem
Osmanl Devlet Tekilat", E. hsanolu (der.), Osmanl Devleti ve Medeniyeti Tarihi,
cilt I, istanbul, 1994 iinde, ss. 158-188.
274 Divan- Hmayun 'dan Meclis-i Meb 'usan 'a Osmanl mparatorluu 'nda ...
Fonksiyonel adan, Divan- Hmayfin kuruluundan itibaren btn kanunlarm grlp karara baland, rfi hukuk kurallannn
konuldu. bir yasama organdr. Bunun yan sra, sadrazam bakanlnda Kutbealt Vezirlerinten oluan bu meclis bir kabine gibi i ve
d devlet hayatn ilgil~mdiren btn karariann alnarak yrrle konulduu bir yrtme organ niteliindedir ve yrtme yetkisine sahiptir. Aynca, vezirlerin yan sra yeleri arasnda bulunan Anadolu ve
Rumeli Kadaskerleri, Nianc ve Defterdar ile adli, idari ve mali yarg
ilerine de bakar ve yksek bir yarg organ olarak ilev grrd. Sadrazam bakanlnda toplanan Divan- Hmayfin, yasama, yrtme ve
yarg fonksiyonlann hkmdar adna yrtrd. Kuvvetler birlii
esasna dayanan Divfm- Hmayfin'un btn bu kararlan ancak, parliahn onayndan getikten sonra yrrle konulabilirdi
5

Osmanl mparatorluu'nda Divan- Hmayfin'un yannda ve onun


tamamlaycs olarak almakta olan baka divanlar da bulunuyordu.
Bunlar, kindi Divan, aramba Divan ve Cuma Divan'dr. Divan-
Hmayfin'un toplantlan bittikten sonra ikindi vakitlerinde toplanan
kindi Divan, Divan- Hmayfin toplantlannda bitirilemeyen veya
burada grlmeyen konulann ele alnd bir meclistir. Sadrazann
bakanlnda toplanan bu kurul, zellikle XVII. Yzyldan sonra Divan- Hmayfin'un etkisi ve gc azaldktan sonra nem kazanm,
devlet ynetiminde fonksiyonu artan sadrazamlk kurumu ile birlikte

yetkileri ve merkezi idaredeki rol de artmtr. XIX. Yzyln gl


Bab- Ali'si biraz da glenen sadrazam ve kindi Divan'nn yeni
batan biimlenmesiyle domutur denilebilir
6
. imparatorluk merkez
idaresinde bulunan bir dier meclis Cuma Divan 'dr. Sadrazann
bakanlnda kadaskerlerin katlmyla toplanan, er''i ve rfi karariann verildii ayn zamanda "Huzur Murafaas"da denilen bu kurul,
yksek bir temyiz mahkemesi niteliini tard. Bunlann yan sra, her
aramba gn dzenli olarak toplanan aramba Divan da yksek
bir mahkeme gibi almasnn yan sra bakent stanbul 'un ynetimi
ve onun yerel (belediye) sorunlanyla ilgilenen bir organ olarak ilev
grrd7

Klasik dnem Osmanl'sndaki bir dier nemli meclis de Meclis-i


Meveret'dir Meclis-i Meveret, Divan- Hmayfin'dan farkl olarak,
kendisine bal bir brokrasisi ve kalemleri (brolar) olmayan, dzenli ve belirli bir mekanda toplanmayan bir zellik gstermektedir.
Divan- Hmayfin ptomatik olarak toplanarak, gnlk devlet hayat
ierisinde yer alrken, bu meclis farkl bir prosedrde toplanmaktayd.
5
Divan- Hmay1n'un yetki ve fonksiyonlar iin bkz. Mumcu, a.g.e.
6
Bu konuda aynntl bilgi iin bkz. Seyitdanlolu, a.g.e., s. 15-16; Mumcu, a.g.e.;
pirli, a.g.e.
7
Bu divanlar iin bkz. Uzunarl, a.g.e., s.138-140; Mumcu, a.g.e., s. 147-149.
275 Mehmet V. Seyitdanlolu
Meclis-i Meveret, mparatorluun kuruluundan itibaren olaanst
dnemlerde ve ancak, padiahn hatt- hmayunu ile fevkalade durumlarda toplanmaktayd. Divan- Hmayn'dan farkl olarak geni
bir katlm ile, halen grevde olan devlet adamlannn yan sra emekli
devlet adamlannn anld, geni katlml bir danma kuruluydu.
Savaa ve bana karar vermek gibi son derece nemli i ve d meseleler grlrd. Aynca, padiahn ani lm zerine, padiah iradesi olmakszn topland da olurdu. I. Murad'n lmnden sonra
devlet ileri gelenlerinin Meclis-i Meveret'i toplayarak ehzade
Bayezd'n tahta geirilmesinin kararlatnld toplant bu trdendi.
phesiz bu tr toplantlan pek seyrek olmaktayd. Alnan kararlar
ancak padiahn onayndan getikten sonra yrrle konulabilirdi.
Meclis-i Meveret, Divan- Hmayn'un nemini kaybetmesinden
sonra zellikle III. Selim (1789-1807) dneminde olduka sk toplanmaya balanmtr. Nizam- Cedid reformlannn sk sk toplanan meveret meclislerinde kararlatnld bilinmektedir
8
Yine II. Mahmud'un (1808-1839) tahtta bulunduu dnem, zellikle II. Mahmud'un slahatlan, bu meclisin toplantlannda karara balanmtr.
Tanzimat Dnemi Meclisleri
3 Kasm 1839 tarihi Osmanl mparatorluu iin son derece nemli

bir tarihsel dnemeci iaret eder. Bu tarihsel dneme, Tanzimat Ferman ya da Ghane Hatt- Hmaynu ile ifadesini bulan, yeni bir hukuk ve ynetim anlaann egemen olmas yolunda atlm bir ilk adm
olmas bakmndan nemlidir
9
. Mustafa Reit Paa tarafndan hazr8
Meclis-i Meveret Hakknda aynntl bilgi iin bkz. Mumcu, a.g:e. s. 157-172.
Stanford Shaw, Between Old and New, The Ottoman Empire Under Sultan Selim lll
1789-1807, Cambridge, 1971. S. Shaw, Osmanl mparatorluu ve Modern Trkiye, c.
I, stanbul, 1983. Lewis Bernard, "Meweret", . . Edebiyat Fakltesi Dergisi, say 12,
stanbul, 1981-82, ss. 775-782; Carter Findley, "Madijis AL-UHURA", Encyclopaedia oflslam, 2. Bask, Leiden, 1986, ss. 1082-1086; E. Z. Kara!, Osmanl Tarihi,
c.V,Ankara, 1983, ss. 60-63; Yusuf Akura, Osmanl Devletinin Dalma Devri, Ankara, 1940. Niyazi Berkes, Trkiye'de ada/ama, Ankara, 1978, ss. 87-92; Mus2
adrc, Osmanl Trkiyesi Ynetiminde Yenilikler 1826-1856, Ankara, 1979 (Baslmam doentlik tezi).
9
Tanzimat Ferman'nn incelenmesi ve metni iin bkz. Maarif VekUeti, Tanzimat, I,
stanbul, 1940, ss 48-49; E. Z. Kara!, Osmanl Tarihi, cilt V, Ankara, 1983; Roderic
Davison, Osmanl mparatorluu 'nda Reform, 2 cilt, Ankara, 1997, ss. 1-198; Ercment Kuran, "Trk adatamas ve Tanzimat'n Yeri", Trk ada/amas, Ankara, 1997. Niyazi Berkes Trkiye'de ada/ama, Ankara 1978. ss. 207-246;
Stanford Shaw, Osmanl mparatorluu ve Modern Trkiye, 2. Cilt, stanbul, 1983, ss.
86-216; lber Ortayl, mparatorluun En Uzun Yzyl, Ankara, 1987; Carter Findley,
Bureaucratic Reform in the Ottoman Empire, The Sublime Porte 1789-1922 ,
Princeton, 1980. H. Dursun Yldz, 150. Yldnm Uluslar aras Sempozyumu, Ankara 31 Ekim- 3 Kasm 1989. Ankara, 1994. Tanzimat'n 150. Yldnm Uluslararas
Sempozyumu (Bildiriler), Ankara, 1991. Uygur Kocabaolu, "Maruz-u aker-i
276 Divan- Hmayun 'dan Meclis-i M eb 'us an 'a Osmanl mparatorluu 'nda ...
lanarak ilan edilen Tanzimat Ferman ile modern hukuk anlayna geilmesi hedeflenmekteydi. Ferman ana prensip zerinde durmaktayd. Birincisi, Osmanl vatandalannn can, mal ve rz gvenliinin
salanmasyd. kincisi, herkesirt geliriyle orantl vergi vermesini
salayacak dzenlemelerirr yaplmas ve nc olarak da askerlik
ykmllnn adil bir ekilde yaplmasn salamakt. Tanzimat
Ferman'nn hkmlerinin ilan herhangi bir halk hareketi veya alttan
gelen bir zorlama ile olmam, padiah bu hkmlere uyacan bildirmiti. Yani ferman sultan tarafndan tebaaya verilmi bir irade-i
seniyye, bir ltuftu. Bu ynyle o bir charte, yani bir fermand ve bir
anayasa nitelii tamyordu.
te yandan, can, mal ve rz dokunulmazl, adil ve eit vergi, adil
askerlik ykmll gibi temel hak ve zgrlklere yer veriyor olmas nedeniyle, anayasal zellikler tayan yar anayasal (semiconstitutional) bir belgeydi
10
Osmanl vatandalarnhak ve grevler
ynnden eit gren byle bir metnin, yan anayasal bir zellik tamas esasn glendiren ve fermanda vurgulanan bir dier ve ok
nemli unsur da bu prensipierin uygulanmasn, gcn ve varln

Tanzimat Ferman'ndan alan bir meclise vermi olmasdr. Tanzimat


Ferman'nda Meclis-i Vala-y Alkam- Adiiye adyla kurulmu olan
bu meclisin grevleri u ekilde ifade edilmektedir:
... tebaa-i Saltanat- seniyyemizden olan ehl-i slam ve milel-i sa'ire
bu msaadat- aMnemize bilii-istisna mahziir olmak zere can ve rz
ve niimus ve mal maddelerinden hlan-i er'! iktiziisnca kiiffe-i memiilik-i mahr1samz ahiilisine taraf- aMnemizden emniyet-i kiimile
verilmi ve dier hususlara dahi ittifak- iirii ile karar verilmesi liizm
gelmi olmala Meclis-i Valii-y Alkam- Adiiye dahi hzfrmu mertebe teksir olunarak ve vkeliiy rical-i Devlet-i Aliyyemiz dahi ba'z
t'ayin olunacak eyyiimda orada ictimii ederek ve cmlesi efkar ve
mtalaatn hi ekinmeyb serbeste syleyerek ibu emniyet-i can
ve mal ve t'ayin-i vergi hususlanna dii'ir kaviinin-i mukteziyye bir
tarafdan kararladnlp ...
11
Grld gibi hkmdar yetkilerini kendi arzusuyla snriandrarak [auto-limitation], Meclis-i Vala-y Alkam- Adiiye adyla kurulmu olan bu meclise devrediyordu.
te Tanzimat Ferman ile girilen bu yeni evrede Osmanl mparatorluu'nda yasama erki, gcn yan anayasal bir belgeden alan, yananayasal bir danma meclisine braklyordu. Bu meclise Tanzimat
Kem'ineleridir ki", ki Arada Bir Derede mfaya Gelmez Tarih Yazlar, Ankara, 1997,
ss. 15-21.
10
Mehmet Seyitdanlolu, Tanzimat Devrinde Meclis-iVala 1838-1868, Ankara 1999,
2. Bask, ss. 40-41.
11
Seyitdanloalu, a.g.e., ss. 41.
277 Mehmet V. Seyitdanlwlu
Ferman'nn prensiplerini uygulama ve bunlara uygun kanunlarn karlmas yetkisi verilerek, bir reform meclisi nitelii kazandnlmaktayd.Bu tarihten sonra, mparatorluun bu en uzun yzylnda yasama, yrtme ve yarg glerinin ayrlmas ve modem parlamentoya
geite ilk admlar atlmt oluyordu.
Meclis-i Valii-y Alkam- Adiiye Tanzimat'n ilanndan hemen
nce 24 Mart 1838 tarihinde II. Mahmud (1808-1839) tarafndan kuruldu. Meclisin kurulma gerekelerinin banda, ilan dnlen Tanzimat'n uygulanmas gelmekteydi. te yandan, mparatorluun kuruluundan beri varolan geleneksel Divan- Hmayiln ile olaanst
durumlarn meclisi olmakla birlikte sk sk toplanmaya balanm bulunan Meclis-i Meveret'in erklerini kaybetmi olmalan ve dzenli
yeleri mekan ve brokrasisi olan bir meclis ihtiyac, pratikte bu yeni
meclisi gerekli klan faktrler arasndayd 12

Meclis-i Vala'nn yan sra Dar- ura-y Bab- Ali adyla kurulan
bir dier meclis de sadrazama danmanlk yapmak zere bir "minisro
meclisi" olarak kurulmutu (24 Mart 1838). Bunlarn yan sra, 1836
ylnda askeri reformlar uygulayp kararlatrmak zere Dar- ura-y
Askeri adnda bir dier danma meclisi daha kuruluyordu.
Yukanda belirttiimiz gibi, 3 Kasm 1839'da Sultan Abdlmecid

(1839-1861) Tanzimat Ferman'n ilan ettiinde elinde II. Mahmud'un


kurduu pu meclis bulunuyordu. Tanzimat Ferman'nda Meclis-i
Vala'nn yetki ve grevleri arttrlm, ye says geniletilerek, devlet
ynetiminde merkezi ve gl bir konuma getirilmiti.
Tanzimat'n ilanyla kurulan bir dier nemli meclis de Meclis-i
Ali-i Umumi olmutur. Meclis-i Hass- Umumi ya da Meclis-iVala-y
Umumi de denilen bu meclis, Pazar ve aramba gnler haftada iki
defa toplanacakt. Meclis-i Ali-i Umumi'nin belirli bir itz bulunmamaktayd (ilk nizamnamesi 1854 ylnda hazrlanmtr) ve
Meclis-i Vala'nn alma artlar ierisinde mzakerelerini yrtecekti. Bu meclis, sadrazam bakanlnda, Meclis-i Vala yeleri,
rtbe-i ula ve rtbe-i sani'den yksek dereceli memurlarla, mazul veya
emekli olmu devlet adamlannn katlmlaryla toplanmaktayd. Kimi
zaman ye saysnn yze varan rakamlara ulat oluyordu.
Meclis-i Umumi grev, yetki ve ileyii bakmndan olduka geni
yetkilerle donatlmt. ki tr grevi bulunmaktayd .. Birincisi tpk
geleneksel Meclis-i Meveret'de olduu gibi olaanst durumlarda
ve geni ye says ile olmaktayd. rnein 3 Eyll 1854 'de toplanan
ve Tanzimat'n uygulanmas meselesini gren Meclis-i Umumi'ye
vkela, ulema, ma'zl vzera ve sa'ir me'murin ... milel-i selase pat12
Meclis-i Vala hakknda aynntl bigi iin bkz. Seyitdanlolu, a.g.e. Aynca dnemin
idari reformlan iin bkz. Ali Akyldz, Tanzimat Dnemi Osmanl Merkez Tekilatnda
Reform 1836-1856, stanbul, 1993.
278 Divan- Hmayun 'dan Meclis-i M eb 'us an 'a Osmanl mparatorluu 'nda ...
rikleriyle, halarnba ve b'az mu'tebaran- millet dahi celb ve
da'vet ... " olunmulard. Meclis-i Umumi bu ynyle temsili bir nitelik arzetmekteydi. Meclisin jkinci ve srekli grevi ise, Meclis-i
V ala 'nn ald kararlarn cblr "senato" gibi incelenip onaylanmasyd13. - Her iki meclisin de kararlan ancak, hkmdann onayndan getikten sonra yrrle konulabilmekteydi. Ancak, uygulamada, 1839-76
yllan arasnda, gerek Sultan Abdlmecid ve gerekse Sultan Abdlaziz bu meclisierin kararlarn bir iki istisna dnda uygulamlardr14

Meclis-i Viila-y Alkam- Adliye, Tanzimat Dnemi boyunca


monolitik bir yap gstermemi, zellikle Bab- Ali yksek brokrasisi
arasndaki iktidar ekimelerinden etkilenmitir. Bu etkilenme, gerek
meclisin bakan ve yelerinin atanma ve grevden alnmalarndaki istikrarszlklar krklemesi ve gerekse meclisin blnme ve birletirmelerle yapsal deiikliklere uramas sonucunu dourmutur.
Bu nedenle 26 Eyll 1854 'de Meclis-i Ali-i Tanzimat ve Meclis-i
Viila-y Alkam- Adiiye adalanyla iki meclise blnd. 1861 ylnda
yeniden birletirilerek, tek bnyeli bir hale getirilen Meclis-i Vala,
1868 ylnda son olarak ura-y Devlet ve Divan- Alkam- Adiiye
isimleriyle ikiye aynlmtr15
1839-1876 dneminde Meclis-iVala'y ilevsel olarak ele alrsak,
yle bir tabioyla karlanz. Osmanl mparatorluu bu evrede yasama, yrtme ve yarg glerinin aynid modem bir devlet yapsna
doru hzla yol almtr. Mustafa Reit Paa, Ali ve Fuad Paalar gibi

gl sadrazamlar ynetiminde Bab- Ali yani Osmanl kabnesi yrtme gcnn kullanmnda olduka bamsz bir izgi izleyebilmi. tir. Meclis-i V ala ise yasama ve yarg glerini, yriitmeden ayn ve
nispeten bamsz olarak yrtmeyi baarmtr. zellikle, I 854- i 861
yllan iki bnyeli yaps ile bu ilevlerini daha belirgin bir biimde
uygulayabilmitir. Meclis-i Ali-i Tanzimat, 1854-61 yllar arasnda,
kendisine tannan ok geni yetkiler ile alm, nceden de kendisine
hkumet tarafndan gnderilen konular griirken, bu dnemde
Meclis-i Tanzimat olarak kendi uygun grd konular ele alabilmitir. Ayrca hkmet yelerini istedii takdirde sorgulama ve hatta
gerekirse yarglama yetkisine de sahip olabilmi, gnmz modem
parlamentolarnda grlen geni yetkileri kullanabilmitir. Ayn dnemde, Mecli-i Vala ise yarg gcn kullanmakta neredeyse tamamen bamsz olabilmitir.
13
Meclis-i Ali-i Umumi'nin kUruluu ve fonksiyonlan hakknda bkz. Seyitdanlolu,
a.g.e., ss. 67-77; Akyldz, a.g.e., ss. 185-188.
14
Bu konuda aynntl bilgi ve tartma iin bkz. Seyitdanlolu, a.g.e., ss. 113-128,
"Meclis-i V ala-y Alkam- Adiiye'nin Yetkileri" balkl blme baknz. 15
Seyitdanlolu, a.g.e., ss. 35-65.
279 Mehmet V. Seyitdanlwlu
1868'de ura-y Devlet ve Divan- Alkam- Adiiye'nin kurulularna gelindiinde ise, Sultan Abdlaziz, Osmanl tarihinde ilk kez
kuvvetler aynl prensibini dile getirdii irade-i seniyyesini yaynlayarak ura-y Devlet'in kuruluunu ilan etmekteydi: " ... ziyade lzi'mu olan slahatn biri dahi mesalih-i hukukiyyenin, umi'r- mlkiye
ve hkmet-i icra'iyyeden tefriki husi'su olub bu madde-i mu'tenabihann dahi bir an evvel yoluna konulmas ... "
16
Sultan Abdlaziz, ok nem verdii bu iki meclisin bana Mithat
Paa ve Ahmed Cevdet Paa gibi iki sekin devlet adamn getirmiti.
1876 I. Merutiyet Meclisi'ne kadar bu yetkiler bu iki meclis tarafndan kullanld. Tanzimat Dnemi meclisleri hakknda sonu olarak
unlan syleyebiliriz ki, bu dnemde atlan bu kurumsal admlar yetersiz olsa da I. Merutiyet'e giden yolda nemli mihenk talan olmulardr. I. Merutiyet, phesiz hakl olarak, Yeni Osmanllar . Cemiyeti'nin, Namk Kemal, Ziya Paa, Ali Suavi ve Mithat Paa'nn gayret
ve muhalefetlerinin bir sonucu olarak ilan edilmise de, Tanzimat Dnemi meclislerinin varlklannn bu yoldaki ilev ve rollerini gz ard etmemek gerei de bilimsel bir olgu olarak karmzda durmaktadr.
Bu dnemde Meclis-iVala'nn yan sra, merkezi hkmet kurumIar da danma kurulu ve meclis geleneinden uzak dnlmemelidir. Sultan II. Mahmud ile balayan, Osmanl kabinesi veya hkmet
oluturma gayretleri, Tanzimat Dnemi'nin gl Bab- Ali'si ile doruk noktasna ulamt. Kurulan nezaretler (bakanlklar) ise her biri
birer uzmanlk kurullan olan Nezaret Meclisleri ile donatlmtr.
Bunlarn ilki daha nce de belirttiimiz gibi Dar- ura-y Askeri'dir
(1836). 1838 ylnda Osmanl sanayi ve tanmn kalkndrmak zere
Sanayi ve Ticaret Meclisi kuruldu. Daha sonra ad Meclis-i Umi'r-

Nafa olarak deitirildi. Meclis-i Muhasebe-i Maliye, 1840'da Maliye


Nezareti bnyesinde, mali slahatn yrtlmesini gzetmek iin kuruldu. Meclis-i Maarif-i Umi'miye (1845) Osmanl eitimini yeni hiyerarik yaps ierisinde modemletirme amacn tayordu. Meclis-i
Umi'r- Shhiye, Meclis-i Zabtiye, Meclis-i Tophane-i Amire, Meclis-i
Bahriye, Meclis-i Meadin, Meclis-i Rsi'mat, Meclis-i Haza'in, Meclis-i Karatina, Meclis Ziraat, Meclis-i Es'ar gibi belirli uzmanlk
alanlarnda alan ve uzmanlardan oluan reform meclisleri kuruldu.Btn bu .meclisler. Meclis-i Vala'ya bal olarak almakta,
nihai karar burada verilmekteydi
17
.
Tanzimat Dnemi 'nde kurulduunu grdmz bir dier meclis
tr de geici olarak belirli bir dnem iin kurulanlardr. Gerekli g16
Seyitdanlolu, a.g.e., ss. 57.
17
Bu meclisler hakknda aynntl bilgi iin bkz. Seyitdanlolu, a.g.e. Seyitdanlolu,
"Parlamento Geleneimiz erevesinde Tanzimat Meclisleri", Trkiye Gnl,
say 8, Kasm 989, ss. 60-64. Ali Akyldz, a.g.e., ss. 79-291.
280 Divan- Hmayun 'dan Meclis-i Meb 'usan 'a Osmanl mparatorluu 'nda ...
rld hallerde, sorun zlnceye kadar oluturulan bu meclislerden en nls 1845 ylnda Mecalis-i 'mfuiye adyla kurulmulardr.
Tm imparatorluk dzeyinde, yol, su, kpr vb. Bayndrlk ve imar
faaliyetlerini planlayp uygUlayacak olan'bu meclisler, grevleri bittikten sonra datlmlarrur. 1850-51 yl btesini hazrlamak amacyla kurulan Meclis-i Muvakkat da grevli olduu bte an kapatmak almalanndan sonra datlmtr18
Tanzimat Ferman'nda yaplmas dnlen bir baka nemli reform
da eit, adil ve gelirle orantl vergi alnmas konusuydu. Bu ise eyalet ve
vilayet baznda yeni reformlara gerek gsteren byk bir uygulama olmutur. Tanzimatlar bu amala 1840 ylnda Muhasslk Meclisleri'ni
kurdular. Muhassl bakanlnda, iki katip, kad, mft, zabit ve meclisin
bal bulunduu blgenin ileri gelenlerinden drt kii meclisin yeleri
idiler. Yrede gayrimslim cemaat varsabunlan temsilen metropolit veya
kocabalarndan iki temsilci de bu meclisin yeliine atanyorlard.
1842'de vergi reformunun baanszla uramas zerine bu meclisler
kapatlmtr. Yerlerine Byk Meclis adyla, valiye blge sorunlan zerine danmanlk yapmak zere yenileri kuruldu. 1849 yl ise Eyalet
Meclisleri'nin ayn amala kurulduu yl oldu19

25 ubat 1856'da Tanzimat reformlannn yetersiz kalmas ve Avrupal devletlerin basklan sonucu Isiahat Ferman ilan olunmutu20
Bu fernian Tanzimat Ferman 'nda ngrlen reformlan geniletmek
ve zellikle gayrimslim tebaann devlet ynetiminde daha geni
oranda yer almas amacn tamaktayd. Permanda gayrimslim tebaann gerek merkez ynetirnde ve gerekse vilalet ve tara idare meclislerinde ye bul undurmalan benimsenmiti 1
Bylelikle, ynetim
daha geni ve katlmc bir yapya kavuacak ve gayrimslim tebaann

hamiliini stlenen Avrupal devletlerin de mdahaleleri engellenebiIecekti. mparatorluun Balkan (Bosna-Hersek, Bulgaristan, Ni) ve
Ortadou topraklannda (Suriye, Lbnan) Mslman. ve gayrimslim
tebaa arasnda kan anlamazlklar, Avrupa mdahalesiyle, kopua
18
Seyitdanlolu, "Tanzimat Dnemi imar Meclisleri", OTAM, say 3, Ocak, 1992, ss.
323-332. Abdllatif ener, Tanzimat Dnemi Osmanl Vergi Sistemi, Ankara, 1990.
19
Osmanl mparatorluu'nun tara ynetimi zerine aynntl bilgi iin bkz. Musa adrc Tanzimat Dneminde Anadolu Kentlerinin Sosyal ve Ekonomik Yaplar, Ankara,
1991. Abdlltif ener, a.g.e.
20
Isiahat Ferman hakknda bkz. Roderic Davison, Osmanl mparatorluu 'nda Refonn, ev.: Osman Aknbay, 2 cilt, istanbul, 1997; Bemard Lewis, Modern Trkiye'nin Douu, Ankara, 1984; Enver Ziya Kara!, Osmanl Tarihi, c. V, Ankara, 1983;
Ercment Kuran "Osmanl mparatorluunda Yenileme Hareketleri", Trk Dnyas El
Kitab, cilt I. Ankara, 1 992. Hukuksal adan bir deerlendirme iin aynca bkz.
Glnihai Bozkurt, Bat Hukukunun Trkiye'de Benimsenmesi, Osmanl Devleti'nden
Trkiye Cumhuriyeti'ne Resepsiyon Sreci (1839-1939), Ankara, 1996. .
21
Aynntl bilgi iin bkz. Glnihai Bozkurt, Gayrimslim Osmanl Vatandalarnn
Hukuki Durmu (1839-1941), Ankara 1989.
281 Mehmet V. Seyitdanlolu
eilim gsteren bir gelime gsterrnee balamt. 7 Kasm 1864 'de
bu kt gidii durdurmak zere Tuna Vilayeti Nizamnamesi hazrland. Bu nizarnname ile imparatorluk ynetimi, vilayet, liva (sancak),
kaza ve karye (ky) olmak zere idari birimlere aynlmt. ViH1yetin
ynetiminde, valinin bakanlnda toplanacak olan Vilayet dare
Meclisi, Liva dare Meclisi, Kaza dare Meclisi ve kylerde ihtiyar
meclisleri oluturuldu. Vilayet dare Meclisi, valinin dnda hakim,
mektupu, defterdar, hariciye memuru, mft ve gayrimslimleri
temsilen ruhan liderler ve halk tarafndan seilen ikisi Mslim, ikisi
gayrimslim ye olmak zere drt halk temsilcisinden oluuyordu. Bu
meclisler her kadernede ayn ye yapsyla tekil edileceklerdi. Vilayet
ynetimindeki bu yap I 867 dzenlemesi ve I 87 I Vilayet Nizamnamesi'nde de korunmutu22
Tanzimat Dnemi 'nde, merkezi dzeydeki eitli derecelerdeki
meclisierin yan sra, vilayet ynetiminde de, stelik halk temsilcilerinin seim yoluyla geldii, kademel bir meclis hiyerarisi oluturulmutu. zellikle Vilayet Meclislerinde seimle gelen yelerin bulunmas, temsili meclis sistemine giden parlamenter merutiyet yolunda nemli admlar olarak grlmelidir.
Meclis-i Meb'usan
Yeni Osmanllarn 1865 ylndan itibaren balattklan muhalefet,
gerek yurt iinde ve gerekse yurt dnda Merutiyet ve parlamento
isteklerini n plana karmt. Mustafa Faz! Paa, Namk Kemal,
Ziya Paa ve Ali Suavi'nin Hrriyet, Muhbir gazetelerindeki yazlarnda zellikle Meveret Meclislerini rnek gstererek, bir millet
meclisi kurulmasn istemeleri, Osmanl mparatorluu'nu parlamenter
monariye gtren bir ivme kazand23

Yeni Osmanllar, dalmakta


olan ok uluslu mparatorluu, seim yoluyla, mslim, gayrimslim
tm tebaann temsilcilerinin oluturduu bir millet meclisi yoluyla ynetilmesinin kurtaraca grndeydiler. 1876 ylnn ite ve dta
alkantl gelimeleri sonucunda II. Abdlhamid (1876-1909) ve Mithat Paa'nn anlamalan ilk anayasamz Kanin- Esasi-ye ve Meclis-i
Ayan ve seimle gelen Meclis-i Meb'Csan'dan oluan 1. Merutiyet'in
22
Musa adrc, a.g.e.; lber Ortayl, Tanzimattan Sonra Mahalli dareler, Ankara,
974. Ali Haydar Mithat, Mithat Paa, Hayat- Siyasiyesi, Hidemft, Merifa Hayat,
Tabsra-i bret, stanbul, 1325, ss. 22-54. Aynca bkz. Uluslararas Mithat Paa Semineri, Bildiriler ve Tartmalar, Edirne 8-10 Mays 984, Ankara, 986. Mehmet
Seyitdanlolu "Yerel Ynetim Metinleri III: Tuna Vilayeti Nizamnanesi'!ada Yerel Ynetimler", cilt 5, say2, Mart, 996, ss. 67-81.
23
Kemal Karpat, Trk Demokrasi Tarihi, stanbul, 967; erif Mardin, Yeni Osmanl
D ncesinin Douu, stanbul, 996; erif Mardin, Trk Modernlemesi: Makaleler
4, stanbul, 991.
282 Divan- Hmayun 'dan Meclis-i Meb 'usan 'a Osmanl mparatorluu 'nda ...
Meclis-i Umumi'sine yolu at24 . Bylelikle Tanzimat'la birlikte doup gelien yasama, yrtme ve yarg glerinin bamszl yolunda
nemli bir adm daha atlmo oluyordu. K-ukusuz, bu gelimelerde ve
Meclis-i Meb'usaq'n yye__yapsnn olumasnda Vilayet Meclislerinin
seimle gelen yelerirn varl 1839'dan bu yana harcanan abalann
pek de boa gitmediini gstermekteydi
25
. Ne var ki, bu gelime
1878'e kadar srd, Meclis-i Meb;usan'n kapatlmas ve Abdlhamid'in otuz yl sren ynetimi, yeni domu ve emeklemekte olan
parlamento geleneimiz iin derin ve uzun sren bir kopu getirdi.
Doan Jn Trk muhalefetinin 1908'den sonra getirdii yeni parlamento26 ise ittihad ve Terakki egemenlii ve Enver, Tal'at, Cemal
Paalar triumviral ile son buldu. II. Merutiyet Meclis-i
Meb'usan'nda salkl bir yasamann ve parlamenter sistemin gelimesini daha uzak bir gelecee doru itti.
24
I. Merutiyet Meclisi iin bkz. Hakk Tank Us, Meclis-i Mebitsfn 1293-1877 Zabt
Ceridesi, 2 cilt, stanbul, 1939. Trkiye'de Demokrasi Hareketleri Konferans 6-8 Kasm 1985, Ankara. Ii. . Edebiyat Fakltesi Dergisi, cilt 4, say 1, 1986. Roderic
Davison, a.g.e.; Kanu11-u Esasi'nin 100. Yl, Ankara, 1978; Blent Tanr, Osmanl
Trk Anayasal Gelimeleri (/789-1980), stanbul, 1996.
25
lber Ortayl, "lk Osmanl Parlamentosu ve Osmanl Milletlerinin Temsil", Kanun-u
Esasi'nin 100. Yl, Ankara, 1978 iinde, ss. 169-182. Mehmet Seyitdanlolu, "Parlamento Geleneimiz erevesinde Tanzimat Meclisleri", Trkiye Gnl, say 8, Kasm 1989, ss. 60-65.
26
Sina Akin, Jn Trkler ve ittihad ve Terakki, Ankara, 1 987; Aykut Kansu, 1908
Devrimi, istanbul, 1995.
283 OSMANLI KANILARYASINDA REFORM: TANZiMAT

DEVRi OSMANLI DieLOMATKASININ BAZI YNLERi*


/her Ortayl
Tanzimat asr; gerek diplomatika, yani vesikalarn kaleme aln
biimi, gerekse bununla ilgili olarak brokratik ilemlerin sre ve
usul bakmndan kayda deer bir dnemdir. Bu kayda deerlik her
eyden nce brokratik byme ve modernleme asrnn esas vehelerini tetkik ve kavrama lzmundan ileri gelmektedir. Buna ramen
Tanzimat dnemi Osmanl paleografsi (ki kaligrafde sadelik ve standartlk dneminin paleografsidir) ve hele diplomatikas, meseleyi aydnlatan mstakil tetkikler yle dursun, kk monograflere bile
konu olmamtr. XV-XVII. asrlarn Osmanl diplomatikas ve paleografisi belki yaratt problemler asndan, Osmanl tetkikleri arasnda daha geni lde yer tuttuu halde, modemleen Osmanl brokrasisinin ilemleri, yazmalar kaleme alnndaki kompozisyon
ve yazma dili henz bu lde bir ilgiyi ekmemitir. Dolaysyla
imdiki teebbsmz, sadece tenkit ve ilaveleri bekleyen mtevazi
bir teebbs olarak grlmeli dir.
Tanzimat asr, brokratik tekilat nitelerinde kadro ve ilem hacminin byd, idari-mali-askeri ynden merkeziyetiliin artt bir
dnemdir. 1840'l yllarda bile merkezde ve tara tekilatnda, yeni
tekil edilen nezaret ubelerinde istihdam edilen memur saysnn arttn, mevcutlarda bazen maliyenin mzayaka sebebiyle kadro indirimi istemesine ramen bu emrin zaruret dolaysyla hemen hi yerine
getirilmediini biliyoruz
1
Dier yandan kaleme rak olma geleneinin devam etmesine ramen, Tanzimat'n ilk dnemlerinden itibaren
kurulan mekteblerde okuyanlarn, yaa yetikin genler olarak brokraside istihdam gibi modem bir kadrolama sisteminin hakim olmaa
balad grlecektir. lem saysnn artmas, kadrolarn bymesi
ve yeni gelenlerin kalemde deil, daha ok okulda eitim grm olmalar kanlmaz olarak bir sonucu da beraberinde getirmitir; stan* Bu makale, Tarih Boyunca PaleografYa ve Diplomatik Semineri 30 Nisan-2 Mays
1986, Bildiriler, stanbul, 1 986' dan alnmtr. 1
. Ortayl, Tanzimattan Sonra Mahalli dareler, Ankara, TODAIE, 1974, s. 5.
285 lber Ortayl
dart imlii, yaz dili ve ifadede sadelik ve hzl i kannaa ynelik bir
telif usul. nk artan i hacmi ve memur ihtiyacna binaen artan
kadrolar; artk ilk genliini gzel kaligrafi, (hsn- hatt) orijinal
slb ve her ofisin hazrlad kayda gre divani veya siyakat gibi renimi zaman ve zel emek isteyen faaliyetlere ayracak bir gen memur zmresinin var olmasma imkan vermemekteydi. Modem brokrasilerde edebi ve sanatl ifade, sanat rnei y;aziar deil, bol i karacak bir kalem gc, yazmalarda ak, anlalr bir ifade ve slub istenmektedir. Bu gibi bir geiime sadece Tanzimat devri Osmanl brokrasisine zg deildir. Rusya ve Avusturya gibi XVIII. Yzyln
modemleen brokrasilerinde de ayn tip gelimeler grlmtr.
Devrin devlet ve fikir adamarnn eserlerinde de yaz dilinin sadelemesini, standart ak sl1b ve ifadenin kullanlmasn tavsiye eden bu
gibi ifadeleri grmek mmkndr. Byle bir ifadeyi Akif Paa'nn

Tabsrasmda, rakibi olan Pertev Paa'nn genliinde tercme kalemindeki yazmalarda gsterdii zaaf tasvir eden u ifadesinde grz: "Gya hiyel-i nurda kitabeti bilir gibi ise de, odada bulunduumuz hengamda reis-i esbak CanibEfendi 'mksirdir' deyu tahriratn
beenmez idi. Fakat giderek maiyetlerinde bulunduu zevat bunun
uzun uzun msveddatn grdke- karaltsndan rkb tashih ve
tenkih bida'a-i iktidarlar olmadndan zihn-i hame-i hod- pesendanesine her ne gelir ise yazmakta serbest olmala tamam -katib-i
mayerid- olmudu'..
zl, ak ifade ve ak bir imiaya duyulan ihtiya, yazmalarn
dilini ve hatta kaligrafiyi de etkileyecektir. Merkeziyeti ynetim demek, merkezi hkmetin yazlarnn lkenin cra kelerinde okunup
anlalmas ve asl nemlisi bu en cra kedeki ofisierin her trl kayt ve ileminin tarada daha st mercide ve hatta bakentteki ofislerde
kontrol ve takip edilinesi demektir. Mesela siyakatla kaleme alnan
bir mali vesikadaki corafi mekan isimlerinin, hatta ahs isimlerinin
bylesine yatayna ve dikeyine genilemi bir brokratik ortamda
okuma ve kontrol glkleri yarataca ve terk edilecei aktr. Arivlerimizde, merkeziyeti bir vetireden geen devlet brokrasisi kaytlarnn bu vak'aya paralel bir kayt sistemine yaz ve ifade deiimine urad grlmektedir. Tanzimat brokrasisi umumiyede nesih
dediimiz hatt eidini tercih etmektedir. Bununla birlikte zel olarak
ferman ve beratlarla da divani yaznn kullanlmas dolaysyla gen
memurlarn bu yaz eidini de bilmeleri nemli bir vasfd. Nitekim
zellikle byk ehirlerdeki orta dereceli okullarda divani yaznn retilen yaz eidi olduunu, Tarik gazetesindeki 7 Austos 1886 tarihli bir ilanda "Dersaadet rdiye mekteblerinde divani ve rk'a talim
ettirecek birka muallim istihdam iin msabaka almasndan" anla2
Tabsra-i AkifPaa, Konstantiniye 1300,4. defa, s. 76-77.
286 1
Osmanl Kan/myasnda R<:fonn: Tanzimat Devri Osmanl ...
yabiliriz. Gene imkan bulunduka rdiyelerde sls yaz hocalan da
istihdam edilip retiliyordu3 .
XIX. yzyl tarihimize-fut zengin ve klasik dnemden mahiyet ve
tasnife farkl vesikalar .burada zikre ne imkan vardr, ne de yeridir.
Arivimizde diplomatik ve paleografya asndan en zengin ve tipik
rnekleri ihtiva eden kaynan H. 1255/1310 tarihleri arasndaki
irade'ler tasnifi oidugunu belirtelim. rade tasnifine giren belgeler,
iiemin gerei olarak, en alt birimden yazian yazdan, veya tebaa-i
Osmaniden kimselerin yazd arzuhalden balayarak, merkez veya
tara tekilatnda kaza ve livadan veya mesela ehremaneti'nden yazlan bir belgenin nezarette veya Meclis-i Vala'da nasl mzakere edilip ne gibi karar verildiini bildiren mazbata ve Sadaretn arz tezkiresiyle meselenin Mabeyn-i humayna arzedilmesiyle alnan iradeyi de
erh olarak ihtiva eder (rade hamii). Ksacas bir konudaki irade bazen bir hayli kabank lefleriyle birlikte bulunmakta ve bize btn brokratik hiyerarideki ilem ve sre hakknda her ynden bilgi vermektedir. Bylece XIX. yzyl Osmanl brokrasisinin kitabeti,
titlatr ve ilemler hakknda hiyerarik kademelerde alnan kararlar

bu zengin tasnifte izlenebilmektedk rade tasnifinin bizatihi kendisi


de Osmanl brokrasisinin ihtisaslamas hakknda yeterli fikir vermektedir. Bu belgelerde, kitabetin zellii kadar, kullanlan kat
cinslerini bile renmek mmkn olmaktadr.
Tanzimat Dnemi Yazmalarnda Dil ve slb
Tetkike kolaylk ve imkan v:eren malzemenin bolluuna ramen,
bugne kadar hakkyla ineelenmeyen Tanzimat devri diplomatikas ve
resmi yazma edebiyat; edebiyat tarihilerimiz ve dilcilerimizin de
srarla ihmal ettikleri bir konudur. Konunun idare tarihimiz kadar
kltr ve edebiyat tarihimiz asndan da neminin olduu aktr. Bu
konuya girerken ilk nce yazma dili zerinde o ada kaleme alnan
baz basl eserleri ele alalm. Bu eserler resmi yazma kurallann
aklayan ve baz gzel yaz rnekleri veren eserlerdir. (H.l259)
1843-44 ylnda baslan Tanzimat dnemi bann nl devlet adam
Akif Paa'nn Mne 'at' bu konuda nemli bir giritir. O, zellikle
resmi yazma ve mektuplar iin bir rnek olan bu mneat biraz da
siyasi polemik iin bir araya getinnitir. Devrinde iki basks yaplan
eserin, sada solda ce yazma kopyalanna da halen rastlanmaktadr
(Mesela Kiel niv. MenzeL Koleksiyonu- M.S.ori/394). AkifPaa'nn
Tabsra'daki fikirleri ve tasvirleri bu klliyit ile bir ararda ele alnrsa,
Tanzimat devri devlet adamlannn brokrasi dili ve yazmalann s3
Aye en, "100 Yl nce Basn Tarih ve Toplum Austos 1986 s. 35; Babakanlk
Arivi (BA), rade- Dahiliye (i.D) Nr. 27010. (67a 1274).
287 lber Ortayl
lfbunu mtaala eden yeni bir mnevver zmresi olduunu grrz
4

Devre ait yazma ve nesir rnekleri ihtiva eden defter yazma mecmualar adeta her eski ailenin muhallefat iinde yer alr. Gene Cevdet
Paa'nn Tezfikir'in 40. tezkiresinde kendi kaleminden, dilin sadelenesi zerindeki fikirleri n planda brokratik yazmalarn slahna
yneliktir. Cevdet Paa Meclis-i Vala ve urd-y Devlet'teki memuriyeti srasnda bu konuya dikkat etmi, bizzat kaleme ald saysz layiha, nizam'name ve mazbatada bu grlerini tatbik etmi ve maiyetine de tatbik ettirmitir. Gene Meclis-i Vd/d-y Ahkam- Adliyye'deki
reislii zamannda Tanzimat devrinin nl devlet adamlanndan
Mehmed Sadk Rfat Paa'nn bu konuda deerini muhafaza etmi bir
rehber eser verdiini biliyoruz. (H.l275/M.l858-59) tarihli Glbin-i
na adl risalesi elkab (titulature) ile devlet adamlarna yazlacak yaz
rneklerini ve anahtar ifadeleri ihtiva eden bir el kitabdr5 Daha sonraki kuak diyeceimiz, Hamidiye dnemi devlet adamlar arasnda da
bu gelenek devam etti. Trabzon ve Ankara valiliklerinde bulunan aire
Leyla Hamnn zevci Sm Paa, iyi air olmamakla beraber, ina yani
nesir alannda devrinin kuvvetli bir kalemiydi. Paa, resmi yazma
edebiyatnn gzel rneklerini vermi, idare hayatnda da maiyyetini
bu yolda tevik ve hatta zorlayarak, adeta brokrasinin retmeni olmutur. En gzel mektub ve nutuklann 1886 (H.1303) tarihinde
Mek!Ubat adl eserinde toplayp bastrmtr. Gene ayn dnemin devlet adamlanndan Mahmud Celaleddin Paa'nn Mneat- Mahmud

Celaleddin Paa adl derlernesi de (H.1312) 1895 tarihli olup, bu


alanda kayda deer rehber kitaplardand{ Resmi yazma edebiyatmzn bu rnek derlemeleri dnda Mebaniy '!-na, Beldgat- Osmaniye, Se.fine-i Beldgat ve Talim-i Edebiyat gibi Trke gramer kurallan ve yazma sl1bunu reten el kitaplarna deinmiyoruz7 Bunlar
daha ok dilci ve edebiyatlann tetkikine aktr. u kadann syleyelim ki, Tanzimat adam iin edebiyat artk sadece iirden ibaret olmayp, hangi konuda olursa olsun gzel yazmaktr ve doru, zl bir
neslr sanatdr. Devlet yazmalannda da bu tr bir nesir sanatnn inkiaf ettirildiini ve ina sanatnn gemi yzyllara gre prestijinin
ve neminin arttn sylemek mmkndr. Bu XIX. Yzyl mnevverlerinin yeni bir boyutudur. 4
Mneat- Akif sene 1259, Cevdet Paa'nn bu konudaki fikirleri iin bkz. . Turan
"Cevdet Paann Kltr Tarihimizdeki Yeri", Ahmed Cevdet Paa Semineri, stanbul
1986, s. 18-20.
5
Rfat Paa, Glbin-i na, stanbull257, s. 52.
6
Mekt2biit- Srr Paa, stanbul 1303, Mnea 't- Mahmud Celaleddin Paa,
Dersaadet 1312.
7
Aluned Cevdet, Belagat- Osmaniye, stanbul I 326; Sleyman Paa, Mebaniy '!na, 2 cild, stanbul, 1289.
288 Osmanl Kanlaryasnda Rifonn: Tanzimat Devri Osmanl ...
Vesikalarda izlediimiz brokratik ilem usulne gre, vilayet kademesinin alt biriminden gelen arzuhal veya mlki amirin yazs, valiyi vilayetin bir mazbatasyta"'merkeze gftderildiinde, mevzu'a gre
ya Dahiliye nazn_ sadare.te arz etmekte ve mtalaasn bildirmekte
veya duruma gre Meclis-i Vala-y Alkam- Adliyede grlerek karar mazbata ile saclarete sunulmakta, sadaretn arz tezkiresiyle de
Mabeyn-i hmayna arz edilen mesele; ayn tezkire zerine mabeynin
yazd erhle, (rade hamii) irade-yi seniyye km olmaktadr.
Tanzimat dnemi boyunca Meclis-i Vala, grevleri son derecede
ykl veya alan geni bir kurulutur. Davalarn temyizi, memurlann
yarglanmas, kararname ve nizamnamelerin kaleme alnmas gibi yan
terii grevler dnda; falan tekkenin ianesi, filan ky camiinin onanm, gayrimslim cemaatlerin nemli i ve meselelerinin zm, tayin-teif, bte hazrlanmas veya tartlmas nemli ve nemsiz bayndrlk grevleri ve hatta baz yksek memurlarn zel hayatlannn
denetimi ve disiplin cezas verilmesi gibi ilemleri sayabiliriz. (Sonuncuya bir rnek; Alaaddinpaazade Celal Bey'in, zevcesine eziyet
ettii gerekesiyle te'dib'inin" kararlatnlmasdr.8
) Bu yzden Meclis-i Vala'nn ilemleri hi deilse Tanzimat dneminin ilk yirmi yl
boyunca (aslnda bu devreyi Glhane Ferman'nn ncesinden alyoruz) itimai, hukuki, kltrel ve idari hayatmz bakmndan en zengin
vesikalar ihtiva etmektedir. Ali ve Fuat Paa'lar zamannda ve ardndan II. Abdlhamit dneminde, devlet ofislerinde ihtisaslamann artmasyla iradetasnifide yeni blmleurneler ve Osmanl diplomatikas

bakmndan yeni zellikler arz etmektedir.


lem Hz
Bir arzuhalin tara veya merkezde hiyerarinin alt basamandaki
bir ofisin balad iin en yksek makama kadar ulap, menfi-msbet
bir neticeye balanmasnn ne kadar zaman ald; daha baka bir deyile ofisierin yazmalannn yrtme ve karar alma srecinin hznn
ne olduu, sorusuna da cevap aramak gerekir. rade tasnifndeki mstakil tomariann bazlan ele alnarak, rneklerle bu soruya cevap verilebilir.Alnan rneklerin genilii lsnde daha kesin tasnifler ve
cevaplar elde edilecei tabiidir. Mesela Silistre valisi Tosun Paa'nn
27 Cemaziyelahr 1268 tarihinde (18 Nisan 1852) merkeze yazd ve
Rumeli vilayetlerinde vali ve memurlann adam dvmek veya bask
yapmak gibi gayr-i ~anun! bir tarz- idare izlediklerini ihbar eden tezkiresi 15 Recebde Meclis-i V ala' da gr! p karara balanm ve 27
Recebde bu ilemi men eden umum Rumeli vilayetlerine hitaben, genelge mahiyetinde bir irade-i seniyye kmtr. Paann tezkiresiyle
8
BA, rade Meclis-iVala (-MV) Nr. 42341.
289 lber Ortayl
iradenin tarihi arasndaki sre bir aydr9 Bir baka tipik rnek Bab-
An tercmanlarndan Salhak Ebro Bey'in bir gazete karmak iin
yapt mracaattr. Meclis-i Viiiii'nn bu konudaki grn ihtiva
eden mazbata 29 Receb 1267 tarihlidir. (30 Mays 1851). Sadaretn
arz tezkiresi ise 4 Receb 1268 ve irade-i seniyyenin tarihi 5 Recebdir.
Aa yukar bir yl sren izin muamelesi, gazete karma konusunda
Bab- All'nin genel hassasiyetiyle ilgili bir durumdur
10
Buna karlk
lkenin u veya bu kesinde bulunan mesk1kiit veya asar- atika'dan
merkezin haberdar edilmesi, bulunann hazineye alnmas ve bulanlara
hisse verilmesi (te bir) gibi bir muamele genellikle saysz rneklerden anlald~ zere bir ay zarfnda hatta bazen onbe gnde sonuIanmaktadr1 . Gene maarife ilikin uygulamalarda da bir srat gze
arpyor. Darlmu'allimin talebesinin imtihanla alnmas ve baarsziann sratle ayklanp okuldan alnmalanna ve mnasib ilere yerletirilmelerine dair bir karar, o ylki programn uygulanabilmesine
bina'en 9 Safer 1267 tarihinde Meclis-i Maarif-i Umumiye'de grlm ve mazbata Meclis-i Viiiii'da 22 Safer 1267'de (27 Aralk
1850) karara balanarak 28 Saferde de irade-i seniyye kmtr. lem
20 gn iinde tamamlanmtr12.
Telgraf ile grlen baz acil iler dnda, bir yerdeki huzursuzluk
veya ekime gibi konularda abuk zme ve karara balanmaktayd.
Mesela Sarn nahiyesi halknn vergi vermemek iin direndikleri, Vali
Paa hazretleri tarafndan 2 Cemaziyelevvel 1267 (5 Marta 185I)'de
rapor edilmi ve kar tedbiri ieren irade ayn 9'unda bir hafta iinde
kmtr13 Bu gibi acilen karara balanan ilemler dnda, cari muamelelerin de fazla gecikmedii grlyor. Karann geciktii konular
umumi politikaya ait meselelerdir. Mesela Ticaret naznnn "slah-
sanayi" raporlanndan biri 2 Safer 1266 (18 Aralk 1849) tarihini tayor. lgili Meclis-i Vala mazbatas ise 21 Receb 1266 (2 Haziran

1850) tarihini tamaktadr14. Yani raporun grlp tasdiki ve sadarete arz alt ay srmtr. Buna karlk bakent halknn veya taradaki ahalinin ikayetlerinin abuk grtp karara balandn syleyebiliriz. 16 Muharrem 1267 (21 Kasm 1850) tarihli bir mazbata,
Gksu'da arlatan bir eyh hakkndaki Zabtiye Nezareti tarafndan
derhal derdest edilmesine, semt halknn ikayetini karara balyor15.
Bu gibi dilekeler, sama konulan ihtiva etseler dahi, ciddiyede ve
abuka grlrlerdi.
9
-MV, Nr.5340.
10
i-MV,Nr. 8257.
11
-MV,Nr. 8023.
12
i-MV,Nr. 6008.
13
rade Dahiliye, (-D) Nr. 14616.
14
-MV, 21 B 1266/Nr. 5050.
15
-MV, 16 Muharrem 1267 Nr.5733 ve; rade-Hariciye, (_H) Nr.3902.
290 1

Osmanl Kanlaryasmda Reform: Tanzimat Devri Osmanl ...


1850 ylnda Rumeli vilayetleri bir olayla alkaland. Gya bir
Rum kadn ve . meczub bir ocuk rya grmler ve Meryem Ana
kendilerine Y ahudilerdei alveri etmemeleri, ykk manastdan
onarmalann tenbiG. etmi. Trhala, Selanik, Yanya'dan dilekeler
yamaya balam ve konu sratle karara ve zme balanmtr.
Yine bunun gibi, gayr-i mslim cemaatlerle ilgili kritik meselelerde de
sratli bir yazma, karar alma ve uygulama mekanizmas gze arpmaktadr. Bursa'da Trkmenky Ermenilerinin Fransz propagandas
sonucu katolisizme girmeleri, Ermeni patriinin 6 Rebi 'lahir 1268
(8 ubat 852) tarihli bir tezkiresi yle ikayetine sebeb olmu; konunun teftiine derhal karar verilmi ve sadaretn arz tezkiresi zerine
irade-i seniyye ile Bab- Ali Tercme Odasndan Enis Beyin blgeye
mfetti olarak gnderilmesi emredilmitir16
Btn bu ilemler patrin ikayetinden itibaren bir ay bile gemeden tamamlanmtr. Bundan baka salk ve karantina tedbirlerine ilikin muamelat da hzl
yryordu. Edirne vilayetindeki ocuklara salgna kar iek as
yaptnlmas iin, Vali Mehmed Esat Paa'nn Cemaziyelevvel 1268
(25 ubat 1852) tarihli tezkiresi, Dahiliye nazn ve sadrazam ve
Mabeyn-i Hmayun izgisini izleyerek 18 Cemaziyelevvelde yani 15
gn iinde sonuca ulamtr17 Hkumet merkezindeki ofisler arasn-

daki yazmalar mesafe yokluu dolaysyla da daha hzl yrmekte,


hele Meclis-i Vala'da grlmeden nezaretlerden bitecek iler daha
abuk karara balanmaktadr. Maliyedeki tkanmalar ise, merkeziyeti
mali sistemi kurmak gibi zor bir safhadan geen XIX. Yzyl Osmanl
brokrasisi iin kanlmaz ve normal aksamalar saylmaldr. Mamafih brokrasinin ilem hz ve muamelat srecini anlamak iin bu gibi
yzlerce rnein dkmnn ve tasnifinin yaplmasnn gerektii
aktr.
V esikalarn Muhteva Analizi
Tanzimat dnemi yazmalannda; elkab (titulature) yaznn kaleme
aln plan, tarihierne ve tasnif, nihayet kaligrafi, dil, uslub ve kullanlan malzeme asndan yaplacak incelemelerin hem gl hem de
kolayl vardr. Klasik devir Osmanl brokratik gelenei bir lde
srmekle beraber; yeni bir yazma dili, uslubu, tasnifleme ve yaz
pliin, muamelat ve kayt sisteminin sz konusu olmas, malzemenin
zenginlik ve eitlilii tasnif ve genellerneyi gletirmektedir. Bununla birlikte gene mal.~emenin okluu da daha shhatli mukayeseler
yapma ve geneliemelerde bulunmaya imkan vermektedir.
II. Mahmud devrinde rnei daha nce adeta Byk Petro
Rusya'snda grld biimde, memuriyet dereceleri tesbit edilmi;
16
-H, Nr. 4433.
17
BA i-Dahiliye, 4 Ca 1268 ve 18 Ca 1268, Nr.l5861.
291 Iber Ortayl
ilmiye, askeriye ve mlkiye silkinde mabih rtbeler ve bunlarn unvan ve yazmalardaki hitab biimleri belirlenmitir. Bu standart elkab
(titulature)'n daha sonralar devlet tekilatndaki yeni dzenleme ve
genilemelerle baz ilaveler ald biliniyor. Tesbit edilen standart
elkab ve bitaba ramen, Tanzimatn ilk dnemindeki yazmalarda,
makamn anonimlii pek gz nne alnmadan ast ve st veya eit
rtbedekiler arasnda kalem akirdlii geleneine dayanan bir ahsiletirmeyle; "kanndam, olum efendin" gibi hitabiann eklendii grlmektedir. Mesela, 23 Safer 1256 (26Nisan 1840) tarihli arz tezkiresinde sadarerten mabeyn bakitabetine hitab biimi "saadetl
mekremetl, mrvvetl karnda- a'azzu ekremim, mir-i muhterem
hazretleri" eklindedir18
Gene 4 evval 1256 (29 Kasm 1841) tarihli
arz tezkiresinde "seniyyl'l-himema, kerim' ima, devletl, inayetl,
atufetl, olum efendim hazretleri" gibi bir hitab grlr
19
Henz
anonimleen ilikilerin kurulmakta olduu bir brokraside, tesbit edilen elkab ve hitab biimlerine ramen; kalem akranl, ya ve kdem
sras, mazideki stadlk-akirdlik gibi kalntlarn bir gelenein devam olarak kendini ne kard grlr. Fakat ksa zaman sonra bu
tr hitabetin kalkt grlecektir. Genelde sadaret mabeyne 'atfetlu
efendim hazretleri' gibi bir hitabla yazar. Tanzimat brokrasisi elkabda makamn ahsiliini gz nnde tutma ve uslbda edebiyat
endiesini ksa zamanda terk etmi, makama bal standart anonim

titulatr kullannaa balamtr. Hkmdann elkab onun verdii


ferman ve hatt- hmayunlarda, heratarda gelenee sadk olarak devam etmektedir; ancak makam- hilafet daha kuvvetle belirtilmektedir.
Yazmalarda hkmdar iin kullanlan elkab ele alalm; Cenab-
cihandari, hazret-i cihandari, gibi elkab yannda irade-yi seniyyeye
arzedilen evrakda standart ifade; 'her ne vechile emr ferman- hazret-i ehinahi erefsnuh buyrulur ise ... ' eklindedir. Yaplan veya
yaplacak her i veya olumlu vaziyet ifade edilmeden nce: 'saye-i
evket-vaye-i hazret-i padiahi' deyimi yer alr. Yazmann konusu
eitime ve kltre ilikinse hkmdardan; 'saye-i maarif-vaye-i hazret-i padiahi' adiiye veya yeni bir nizamn vaz'na ilikinse 'saye-i
ma'dalet-vaye-i cenab- cihandan .. .' veya gvenlie, isyan bastrmaya ait konularsa 'saye-i asayi-vaye-i ... hazret-i mlkane .. .' veya
bir cemaate bir hak, imtiyaz veya izin veriliyor veya birini maa ve
rtbesi arttnlyor veya maa .balanyorsa, 'saye-i ihsan-vaye-yi
cenab- tae-dan' gibi uygun deyimler kullanlarak hkmdar zikredilmi olur. Baz vakit hilafet nvannn belirtilmesi iin hkmdar
"zat- kudsiyet-i tacdari" diye zikredilir. Mabeyne yazlan arz tezkirelerinde sadrazarnn yukarda zikredilen hrmetkar elkab ile mabeyn
18
BA Cevdet Belediye Nr. 16602. Bk. Belge I, st izili ibare.
19
BA -Dahiliye, Nr.397. Bk. Belge II, st izili ibare.
292 Osmanl Kan/myasnda Refonn: Tanzimat Devri Osmanl ...
bakitabetine hi tab etmesi, hkmdar evine olan saygdan dolaydr.
Yoksa irade knca mabeyn tarafndan tezkireye dlen erh, btn
astiarn stlere hitab gilJi,;ma'ruz-u aker-i kemineleridir ki .. ' ifadesiyle balar. Bu iradenin erhi (hamii); 'reside-i dest-i tazim olan,
ibi tezkire-yi seniye-i asaraneleri, manzfr-u ali-i hazret-i ahane
buyurulmu ... ' gibi bir ifade ile balar. radenin k (sadr) iin
kullanlan baka bir ifadede de sadrazann elkah yledir: 'ziver-i
dest-i izaz olan ibu tezkire-i samiyye-yi hidivaneleriyle zikrolunan
mazbata manzfr-u ma'il.li-mevfur-u hazret-i padiahi buyurulmu ... '
burada 'asarane' yerine 'hidivane' deyimi kullanlyo?0
.
Tanzimat devrinde Avrupa hkmdarlarnn hepsine, birbiri ardndan 'padiah' unvanyla yazlnaa baland 14 Receb 1266 (26 Mays
1850)'da Sardunya kralna 'unvan- padifhi' takrir olunmas ve 3 Safer 1266 (19 Aralk 1849) da spanya ve sve krallarna ayn unvann
takrir olunmas irade-i seniyye ile kesinleti21 Zaten ngiltere, Fransa
krallar, Rusya ar, Avusturya imparatoru, Prnsya kral gibi eskiden
muahede yaplan lkelerin hkmdarlar iin "padiah" unvan kullanlagelmekteydi. mtiyazl beyliklerin bandaki yan-bamsz hkmdarlardan Msr hidivi iin 'hidivane' tabiri, Srp prensi iin de
yazmalarda 'ekselans' deil 'altesse' tabirinin kullanlmas n
planda Rusya sefaretinin iltimasyle istenmitir22 Prens Trk dili zerine yazlrken 'sadakat-mizan bey' diye hitabedilirdi.
Astdan ste, rnein nezaretler ve Meclis-i Vala'dan sarlarete
'devletlf efendim' diye hitab edilir. Bu gibi mazbata ve tezkirelerde
'maruz-u aker-i kemineleridir ki' ifadesiyle mesele arzedilir. Sadra-

zam paadan mesela; 'ne vechiyle emr-i irade-i seniyye-i vekalet


penahileri' titriyle sz edilir. Sarlarete arz edilen mesele iin ulu '1-emr
deil fakat 'men lel '1-emr' diye irade ve karar beklenir. Yeni kan
kanun ve nizamnamelere, 'tapu nizarnname-i mstahseni' veya 'usul-
mehasini' gibi deyimlerle atfta bulunulur. Tanzimat dneminden
'Tanzimat- Hayriye' olarak sz edilir. Bu daha ok yazmalarda
Sultan Abdlmecid devri iin kullanlan bir deyim olmutur. Tanzimat' da; vilayetlerde valiler, mutasamf, kaymakam (mdir) sonralar
memleket meclisleri azas, nazrlar, resa-y ruhaniye, patrikhane
meclis azalar mhr kullanyordu. Mhr kullananlar zamanla arttrld, hatta cem.at kocabalar ve muhtarlara da irade ile mhr verdirildi ve darbhanede hazrlattnlarak gnderildi. Bu sebeple mhr
imza yerine kullanlrd23 .
20
BA -MV,8R 1282 Nr.24264. Bk. Belge III, alt izili ibare.
21
BA -H Nr. 2907 ve Nr. 3199; Kayseri eriyye Siceli Nr. 225, 14 Ra 1243 tarihli tereke tesbit hkm.
22
BA, -H Nr. 1152 (2 safer 1260).
23
. Ortayl age., s.98 ve Cevdet- Dahiliye Nr.10147.
293 lber Ortayl
Avrupa diplomasisinin tersine, Franszca kaleme alnan Harici ye
evraknda hariciye naznna 'monseigneur' diye hitab edildii grlr.
Sadece hidiv ve sadrazarnlara 'son altesse' diye hitab edilmektedir.
(monseigneur hitab kardnailere ve feodal dnemde de suzeraine
beylere kullam!rd. Bu terimin aristokratik rtbelerin olmad Osmanl toplumunda standart bir kullanm iin pratik bir bulu olduunu
belirtmek gerekir. Mesela, Londra setiri Kostaki Efendi_Hariciye nazn Fuat Efendiye byle hitab etmektedir. (13 Janvier 1853 tarihli)
24

"Tanzimat balarnda, Avrupa brokrasisindeki rnek izlenerek yksek dereceli memurlara hamili olduklan madalyalar ve nian zikredilerek hitab edildii de griilmektedir: "mlhakatiyle zmir valisi olub,
Mecidiye ni[m- ziyrinnm birinci rtbesini hriiz ve hami! olan vezirim Mehmed Reid Paa iclalehuya .. ve rtbe-i saniye snf- evvel
mtemayizi eshabndan eyalet-i merkume muhasebecisi .. " veya "Kuds- erif sanca mutasamf olub, Mecidiye nian- ziyannn ikinci
rtbesini haiz ve halim olan Sreyya Paa .. " gibi unvan ve elkab kullanlrd25. Bundan sonra da gelenek srntr: "Efiihim-i vkela-y
saltanat seniyyemden zmir vilayeti valisi olub, imtiyaz nian-
humayfnu ve murassa Osmani ve birinci rtbe Mecidi nian-
ziyanlarn haiz ve harnil olan sadr- esbak Kamil Paa iclalehuya ... "
Memuriyet rtbelerine ve silkine gre, memurlarn elkabyla zikredildii grlr; 'Maliye nazr atufetlu efendi', ' .. valisi devletl1 paa
hazretleri' gibi.. lniye iin 'faziletlu efendi hazretleri', 'refetlu
efendi' vs. gibi... Bu rtbe ve unvanlar; ilmiye, askeriye ve mlkiye
snflar iin paralel bir biimde tesbit edilmiti. Bu nvaniarn hepsi,

hitab tarzlar ast ve st durumunda nasl hitap edilecei nizarnname


gereidir ve salnamelerde de yer almtr. Rtbe ve nvaniarn bu ekilde yeniden tasnif ve belirlenmesi baarl bir biimde yrtlmtr. Bu konuda resmi grn ne olduunu da biliyoruz ki ylece
zetleyebiliriz: "Evamir-i hkmet bir merkezden her tarafa dalmak
iin ve bu vesait dahi amiriyet ve memuriyetn derecatn ta 'yin eden
bir silsile-i tertib ihtiyac- kati gsterdii iin, kurun-u ahire
hkumetlerinde rtbe mes'elesi meydana km ve kurun-u vustadan
sonra spanya ve Fransa gibi baz memalik-i garbiyede ruhhan takm
idare ilerini dahi istila eyledii ve meslek-i ruhbaniyetde ise zaten bir
silsile-i merftib bulunduu gibi bir nev'i asakir-i ruhhaniye
hkmnde olan valyeler dahi rtbeli imtiyazl bir snf- mahsus
bulunduu cihetle bu usul o tarihlerde hidemat- mlkiyeye memur
olanlara da ta'mim edilmitir. Bu minval zere Osmanl devletinde de
rtbenin yenieriterin hudusiyle beraber zuhur ettiini mteakiben
24
BA -H. Nr. 4632.
25
BA Yahud ve Karai difteri Nr. 18, s.l53 (1279- Evast- aban ve ayn defter s.l58
(25 Rebi ' 'I-evvel 1317).
294 Osmanl Kanlaryasnda Riform: Tanzimat Devri Osmanl ...
mlkiyye'ye ve Sultan Sleyman- Kanuni devrinde ilmiyeye de intikal ettiini" sylyor. IL Mahmud devrinde bu alanda nemli bir reform balad. 1248/1832cooesjnde kethda bey, hazine-i amire defterdan ve reis efendi ve mukata 'at nazr'n; rtbe-i ula yani
'saadetlu' ve avuba ve tersane ve tabhane eminleri'ne rtbe-i saniye yani 'izzetl1' ve beyliki ve rnektilbi-i sad.ret ve amedi-i dfv.n-
hum.yun'a ise rtbe-i salise yani 're'fetlu"ve rtbe-i rabie ile hamise
sahiplerine ise 'Ftvetlu' gibi unvan ve elkab verildi. Fakat daha
Tanzimat dnemine girerken bata saydmz bu drt riemuriyetin
ofisleri geniletilip nezaretler haline geiirilince; efendilikle yad olunmak zere rtbeleri mirlik ve vezarete ykseltilmi, ilk nazr
olarak zikredilmilerdir. 1261/1845'de ise rtbe-i bala 'atufetlu'
unvaniyle ihdas edildi
26
Elkab ve unvan bilinmeyen bir husus olmadndan burada uzun boylu ele alacak deiliz. zetle zerinde durmak
istediimiz udur; Sultan Mahmud devrinde sade bir biimde be snf
zere ihdas edilen rtbe ve elkab, brokrasideki byme, ofisierin genilemesiyle, hiyeraride doan deiikliklerle bu karakterini kukusuz muhafaza edemezdi ve Sultan Abdlaziz dnemi balayncaya kadar ofisler ve memur says ve hiyerarik dzenleme bir arada deiti
ve rtbe ve elkab saysnda art oldu. lmiye-mlkiyye ve askeriyedeki dereceler paralel bir biimde, yazmalardaki unvan ve hitabet ast
ve st iin kesim bir ekilde tesbit edildi. Bu listelerin Devlet salnamelerinde de yer aldn ve titizlikle uyulduunu sylemek mmkndr. Tanzimat'la birlikte yazmalardaki unvan ve hitabiarn sadeletii grlyor. Esasen aristokratik kalntlar olmayan merkeziyeti bir
devlette kadrolarn standart bir biimde dikeyine ve yatayna tesbiti
alannda Tanzimat Ynetimi baarl ve sade bir sonu salamtr di-

yebiliriz. Her halkarda Avrupa monarileri iinde Rus arl ve


Osmanl Devleti yazmalarda en basite indirgenmi unvan ve
hitabiar kullanyorlard. Bu brokrasilerde makamn gerei bir elkab
kullanlrd. Bunun merkeziyeti bir ynetim geleneiyle yakndan ilgisi vardr. nk irsi asaletin feodaliteden beri baz kalntlar
titlatrde grlr. Avrupa devletlerinde bir bykeli hariciye nazrna rapor yazarken, sadece makamn deil, o kiinin asalet derecesini
de kulland titulatrde dikkate almak zorundadr. Bu Rusya ve Osmanlya gre sadece memuriyet derecesine gre belirlenen elkab yannda ahsi bir durum yaratr.
"'
Vesikalarda Metin_Muhtevas
Klasik Osmanl dnemindeki du' a (invocatio ), elkab (intitulatio ),
maznun (narratio), meyyide-meyyide bildirgesi (sanetio) gibi b26
Cebel-i Lbnan Salnamesi, s.SS-60.
295 lber Ortayl
lmlenme mmkn mdr sorusunun cevab 'hayr' olacaktr. Tanzimat dneminde kan hatt- hmayunlar ve heratiarda dahi kHisik biim byk lde muhafaza edilmekte ise de; artk byle bir blmlenme ve slubun nemli lde deitii grlr. Normal tezkireler,
iradeler ve diplomatik yazmada ise invocatio (du'a) veya uzunca bir
intitulatio ( elkab) gze arpmaz. Hele narratio dediimiz, ksa maznundan sonra sanctio gibi bir blm yoktur. Bu devlet hayatnda
kavaid ve nizamatn tatbik ve bildirmesiyle ilgili usUldeki deimeden
ileri gelir. Klasik devrin fermanlan, beratlan, adaletname ve yasaknameleri her biri balbana bir kaide vaz'eden, bir kaideyi tenkid
eden, aklayan adeta mstakil kanun metinleridir. Oysa Tanzimat ynetiminin kaide ve kurallan bellidir. Nizamnameler, korlifiye edilmi
kurallar btn olup baslmaktadr. Brokrasi cari ilemleri nndeki
kurallara gre yrtr, byle bir ( sanctio) meyyide bildirimine aynca
ihtiya yoktur. Kukusuz, Sultan Abdlaziz devrinde kan Ferman-
Adalet veya nceki Isiahat Ferman gibisinden hatt- hmayunlar; yeni
normlar koyan, tenkid eden hukuki belgeler olup, bunlarda klasik biim muhafaza edilmitir. Tayin ve tevcih ilemlerine ilikin beratlar
da byledir. Burada kaligraf bile klasik devirdeki gibi. muhafaza
edilmitir, byk lde divani yaz kullanlmaktadr. Ama rnein,
Osmanl muadehedeleri klasik dnemdeki ahidname formunu ve
muhtevasn brakm, devletler hukukunun standart kurallanna uygun
bir biim ve dille telif edilmektedir.
Tanzimat dnemi yazmalarnda, vesikay tarihierne konusunda da
deiiklik balar. Zaten artk sadaret ve saltanat makam dnda mhr kullanlan bu belgelerde "alamet-i erife itimad klasz" gibi bir
ibare yer almamaktadr. Tarihierne de yazl olarak deil rakamladr.
Ay adlar ksaltmalarla verilir. Ra veya Za (Rebiylevvel ve Zilka'de
karl) gibi ... Evail, evast evahr gibi decade'larla tarihlendirme
yaplmaz. hacmi artm, evrakn daha detayl gndelik tarihlendirilmesi esas olmutur. Mali vesikalara prensip olarak Gregoryen aylada tarihlendirilir ve gne takvimi yani rumi yl kullanlr. Hariciye
evraknda ve yabanc devletlerin verdii notlarn tercmesinde dahi

miladi tarih kullanlr. (Oysa eski ahidnamelerde bazen bu Hristiyanlarn takviminde Yunosa'nn 23'dr gibi bir senkronizasyona bavurmaktadr ve tasrih edilmektedir) Hatta d ilikileri ilgilendiren i
yazmalarda, yani raporlarda bile miladi ayn ve yln kullanldn
gryoruz. Mesela Cezayir-i Seba ceneralinin (yedi adalar cumhuriyeti bakannn) Preveze'ye gelip, baz kimselerle yrtt temaslar,
Preveze mdr merkeze rapor ettiinde, tezkirenin byle tarihlendiriirlii grlr
27

27
-D. Nr.4622 ve -H. Nr. 4118.
296 Osmanl Kanzlaryasznda Reform: Tanzimat Devri Osmanl ...
Kullanlan kat cinsleri endstri mamulatdr, bir yenilik olarak
zmir kat fabrikas mamulat da 1267/1851-52 tarihinden beri kullanlyor, bu arada bir iradeyi"Seniyye ile esnafa datlmas ve aklam-
ahaneye alnmasen:ediliyor28 . Gene bildiimiz eser-i cedid kad
(aslnda ikiye blnerek) en yaygn olarak kullanlan malzemedir.
Bundan baka normal kadn iki misli byklndeki ald-i hmayun katlan umumiyede dilekekad olarak kullanlyor. Bunlann
varidat bir tr dileke harc yerine gemektedir. Baz ynlerine deinmee altmz, Tanzimat brokrasisinde en byk yeniliklerden
biri de evrakn tasnif ve saklanmasnn sadece ofisiere gre deil, fakat daha detayl konulara gre de dosyalanp ve cildenerek saklanmasdr. Bylece 'Yunan defteri, Girit defteri veya Bulgaristan ve Msr
defteri' gibi konulu yazmalar klliyat kmakta, hatta "Mlteciler
dosyas" gibi 1849 mltecilerin ilerini, geici bir olay olmasna ramen, ayn olarak dosyafamak gibisinden modem bir tasnif ve dosyalama sisteminin ortaya ktn gryoruz. Gerek dahili ve harid meseleler, gerekse mail meselelerde yaratlan bu yeni tasnif ve dosyalamalann ise henz arivlerimizde gn yzne tamamen aktn syleyemeyiz. Aslnda XIX. Yzyl dosyalamas ayniyle korunmal ve arivlerimizde de bylece istifadeye almaldr.
Yazmalarda kullanlan kadn ebad ve hangi ofiste yazlm ise
o dairenin balnn matbu' olarak her kadn banda bulunmas
gibi tedbirlere de bavurulmutur ki, bunlar modem bir dosyalama
sistemine ynelik tedbirlerdir. Mesela 14 Safer 1272 (Ekim 1855) tarihli bir irade ile kullanlacak kadn ebad ve ait olduklan ubeyi
gsteren: "Daire-i Umr-u Hariciye) veya "Bab- All-Daire-i Umr-u
Dahiliye" gibi balklar ilenmi katlar rnek olarak merkez ve tara
tekilatma yollanm ve bu rnek zere hazrlanan kada yazmaiann yaplmas irade edilmiti29
.
28
Osman Ersoy, XVIII. ve XIX Yzyllarda Trkiyede Kft, Ankara, ADTCF yay.,
1963. BA. -MV Selh-i Receb 1270/Nr. 12150 zmit(?) fabrikalannda imal olunan kfdn allam- ahane ile esnafa verilmesine dair.
9
-D, N r 22632(14 sefer 1272)
297 -----~

Beinci Blm
TANZMATILAR
VE
TANZiMAT TANZiMAT ADAMI VE TANZiMAT TOPLUMU*
--~--~
/her Ortayl
Keecizare Fuat Paa'ya ait bir nkte vardr; muhaliflerinden mrai bir kii, Bab- Ali'nin parke denerek geniletilen caddesini ver
ve pek mnasib bir i yapldn syler. Paa da, "bize atlan talarla
dettik" cevabn verir. Gerekten de Tanzimat yneticilerine ok
talar atlm, onlar da bu talan bir devri bina etmek iin kullanmlardr. Ilml ve uzlatnc bir yol izleyerek kar grtleri bile planlann gerekletirmek iin hizmete aldlar. Onlara gre bugnn muhalifi yannn alma arkadayd. Tanzimat'n nc kadrosu ne
geldikleri meslek ve dnya gr, ne de toplumsal kkenieri bakmndan birbirine benzemeyen kiilerden oluur; aralannda bir uyum
vard, ama birlik olduu sylenemez, Bab- Ali diktatrlerinin
birbirleriyle ekimeleri baz zaman parlarnanter Avrupa rejimi erin~
deki iktidar ve muhalefet partilerinin srtmesini aratacak derecedeydi. A. Cevdet Paa gibi Sleymaniye Medreselerindeki yob~zlan
mat etmi medrese bilgini ile, sefarethanelere yetimi Reit Paa,
arbal Ali Paa ile nktedan ve lafn saknmaz Fuat Paa hep birlikte bir devri yaratmlardr. Tanzimatlar; 19. yzyln ortalannda
reformlann geleneksel bir devletin kadrolanyla eitli dil ve dinden
gruplann att bir ortamda yrtmek zorundaydlar. Muhalifleri
oktu, ama hi kimsenin bumunu kanatmadan, zgrln kstlamadan eski bir imparatorluu adatama yoluna kardlar.
Tanzimat hareketini baz ada yabanc gzlemciler "legislationyasama" faaliyeti olarak yorumlamlardr1 Gerekten de Tanzimat
hareketi, kanun egemenliini kurma ve ynetimi yeniden dzenleme,
olarak grlyor ve anlalyordu. Tanzimat nderlerinin kendileri de
giriimlerinin amacn ve yntemini ayn biimde deerlendiriyorlard.
Tanzimat hareketi bir devrimin atmosferini ve dnya grn tamyordu. Tanzimat yneticileri kiiliklerinde tutuculuk ve pragmatik reformculuu birletirmi; dnya grleri, davran biimleri ve politi*Bu yaz yazann, mparatorluun En Uzun Yzyl, 2. Bask, stanbul, 1978'nin Yedinci Blm'nden alnmtr. .
1
George Young, Co rp de Droit Ottoman I, Oxford, 1905, s. XII.
301 lber Ortayl
kalanyla 19. yzyl Osmanl toplumundaki yeni insann tipik temsiicileri veya ncleri olmulardr. Ancak bu yeni Osmanl tipinin byk
lde eski toplumun Efendisinin yaam tarzn, dnya grn bilinli biimde devam ettirdii de aktr.
Mustafa Reit Paa, A. Cevdet Paa, Ali ve Fuat Paalardan oluan
Tanzimat drtls, iktidan tutucu ve grnte reformcu bir kadrodan
devraldlar. Bu devir-teslim, eskilerin gzden dmesi ve bir keye
itilmeleriyle gerekleti. Temkinli, hatta rkek Mehmed Emin Rauf
Paa yeni dneme uyum salayamamt. Paa genliinde ilk sadrazaml srasnda, reform giriimleri yznden Halet Efendi'nin k-

krtmasyla Sultan Mahmud'un hmna uram ve son anda padiah,


paann yakklln kastederek; "kallavi kendisine pek yakyor"*
diye cann balamt. htiyar M. Emin Rauf Paa radikal giriimlere kar isteksizliini; "artk bu kallavi bizi kurtaramaz" szyle
ifade ederdi. Tanzimat dneminin eledii dier devlet bykleri, elli
be yldr vezaret rtbesini tayan ve "eyh 'u! vzera" denilen Hsrev
Paa, birbirlerinin kuyusunu kazan Akif Paa ve Pertev Paa gibi
vezirlerdi. Hsrev Paa gizli bir tutucuydu, Mehmed Ali olayndaki
gelimelerde hrsnn ve hatalannn pay grldnden Tekirda'a
srgne gnderildi. Akif Paa ise rakibi Pertev Paa'nn katline neden
oldu. Pertev Paa Bab- Ali brokrasisini Bat dillerine ve Avrupa tipi
diplomasiye aan nclerden saylr. Rakibi Yozgat/ Hac Akif Paa
ise aslnda klasik brokrasinin yenilie ayak uydurabilen yelerindendi. zellikle yazma dilinin sadelemesinde ve genel olarak sade
Trke kullanlmasnda byk rol olan rehber kitablar kaleme aldn ( Tabsra ve Mneat') biliyoruz. Hatta nesrinin ve iirinin sadeliiyle ve bu konudaki fikirleriyle onu Tanzimat edebiyatnn ve btn
bir 19. yzyl brokrasisinin ncs olarak grenler vardr. Bat dillerinin hibirini bilmezdi, Pertev Paa'dan da kalemdeki genlik
yllanndan beri nefret ederdi. Onu "ngiliz politikasn kendi ikbaline
alet eden biri" olarak nitelendirirdi. Gazeteci Churchill 'in hapsi ile
balayan diplomatik kriz srasnda2; Pertev Paa aleyhinde her entrikay evirdi ve nihayet Pertev Paa aziedilip idam edildiinde, olayn
balca kkrtcs olarak onu grdler. II. Mahmud devrinde bu son
kanl entrika idi ve Pertev Paa siyasetin katledilen son Osmanl veziri
oldu. Pertev Paa'dan sonra AkifPaa'nn da yldz snd ve srgne
gnderildi
3
Artk meydan Pertev Paa'nn yetitirmesi olan ve yeni
devrin politikacs Mustafa Reit Paa'ya kalmt.
Reit Paa, Sultan Mahmud dnemi Bab- All brokrasisinin gen
yelerindendi. Kaleme ald belgelerdeki yaz ve anlatm padiahn
Kallavi, sadrazamiann giydii kavuk.
2
O. Kololu, Miyop ril Olay, Ankara 1986, s. 105, 123.
3
Abdurralunan eref, Tarih Musahabeleri (Konumalar), stanbul 978, s. 8.
302 . Tanzimat Adam ve Tanzimat Toplumu
houna gitmi, koruyucusu Pertev Paa tarafndan padiaha vlmt. Buraya kadar klasik Osmanl kalemiyye snfnn yetenekli bir
yesiyle kar karyayz.~:Refomcu hkmdar bu yetenekli gencin
Franszca renmesini ister, Reit Bey ise padiahm bu emrini yerine
getirdiinde, artk yem devir brokrasisinin ncs olacak bir kiilikti.
rendii dille d dnyay tanmt. Bab- Ali'de sratle ykselen
Reit Bey, 1834'de Paris elisi, sorira Londra elisi, ardndan hariciye
mstean ve az sonra da vezirlik rtbesiyle Hariciye nazn oldu. IL
Mahmud'un lmnde hariciyenazrl stnde kalarak Londra elisiydi ve dner dnmez Tanzimat Ferman'n ilan ettirdi
4
. 1857'de 61

yanda lene kadar be kere Osmanl Devleti'nin sadrazan olmu;


hariciye nazrl, valilik, Meclis-i Vala, Meclis-i Tanzimat reisiikieri
gibi Bab- All'nin yksek grevlerinde bulunmutu. Tanzimat
dneminin dier nlleri de onun getii yolu izlediler. 19. yzyln
yksek brokratlan, bugn sadrazam, yann nazr, brgn vali, sonra
gene sadrazam olabilirlerdi. Ama her grevde devlet ynetimini ok
yakndan etkilerlikleri bir gerektir. All ve Fuad Paalarn daha sonra
Midhat Paa'nn, A. Vefik Paa'nn ve yaam izgilerindeki bu
paralellik 19. yzyln devlet adamlnda kurumsallam gibiydi.
Reit Paa'nn yanda Ahmed Cevdet Paa daha ilgin bir hayat
izgisine sahipti. Yzyl nce yaasa, ilmiyye snfnn en nde gelen
yelerinden biri olarak kalacak Cevdet Paa; ilmiyye snfndaki yksek rtbesinden, yani kazaskerlikten mlkiyye snfna gei yapm,
vezir olmutu. Osmanl tarihinde ilmiyye snfndan mlkiyye snfna
gei yapanlar az da olsa vard fakat byle yksek bir rtbeden gei
tek olaydr5 ve Tanzimat reformlannn ilmiyye snfnn gc ve
dnya gr aleyhine gelitiini ve laik brokrasi ve dnya grnn berikilerin nne getiinin canl bir meidir. Cevdet Paa, Tanzimat dneminin yeniliki heyecann veya d dnyaya dnkln
deil, tutuculuunu, lmlln temsil eder. Btn yazdklannda ve
dncelerinde Ortodoks bir Snni-Hanefi olduu aktr. slamiyet
onca hibir reformu gerektirmeyecek kadar stn bir dzen getirmitir, ilk mderrisliinde Suleymaniye Medreselerinin saldrgan ve az
kalabalk softalann susturup sayglann kazanacak kadar bilgisi glyd. Ulik brokrasiye gei yapmadan nce biraz Franszca rendi,
Avrupa hukukunu gya rendi, Hammer tarihini okudu. Yazd tarih eski vakanvislerin yntem olarak ilerisinde, ama ada tarihiliin gerisindedir. rs,. ve 19. yzyl balarnda Balkanlardaki ulusalc
hareketleri-Arabistan. V~habllerinin isyann nasl deerlendirdiini
grmtk ama bunlara bakarak Cevdet Paa'y saf veya ann ok
4
a.g.e., s. 51 vd.
5
R. L. Chambers "The Education of a Nineteenth-Centuy Ottoman Alim, A. Cevdet
Paa", IJMES, 4, s. 464.
303 lber Ortayl
gerisinde bir adam olarak nitelernek mmkn deildir. Paann ynetici olarak yazd tefti raporlar, hazrlad nizamnameler zaman
zaman tarihiliinin ok tesinde bir gzlem ve deerlendirme yeteneine sahip olduunu gsterir. Cevdet Paa 19. yzyln, her bildiini
ve dndn yapmayan, smn mezara gtren devlet adamlarna
tipik rnektir. Bizzat kaleme ald Tarih-i Cevdet'deki bilgi ve yorumlar eserin muhtelif basklannda kanlm veya deitirilmitir;
nedeni resmi sansr deil, paann kendi sansrdr. Cevdet Paa, yneticilik sz konusu olduunda, tutuculuuna ramen grlerinden
taviz vermeye ekinmemitir. Bu; tutumu eyyamclndan deil, Tanzimat adamnn "hikmet-i hkumet" anlayndan ileri gelir. Kendisiyle ayn ylda doan ve ayn ad tayan Tanzimat deyrinin yetitirdii bir baka, devlet adammzla hi geinemezdi*. Midhat Paa'yla
vilayet ynetiminin reformunu hazrlayan ynetmelikleri birlikte ha-

zrlamlard. Birinin hukukuluu, brnn baarl yneticilii birbirini tamamlyordu. Mustafa Reid ve Ali Paalar sahneden ekildikten sonra Tanzimat devrinin yetitirdii bu iki parlak sima nce 1876
Kanun-u, Esasisi hazrlanrken komisyonda birbirlerine hakaret ettiler,
ardndan mcadele Yldz'daki tertiptenmi mahkemede noktaland.
Cevdet Paa rakibinden "farfara, bir iin sonunu getiremez" diye sz
edecek kadar kin duyuyordu6
. Uygun bir ortamda birlikte alan bu
insanlar, Tanzimat dneminin bykleri sahneden ekilince kaptlar
ve Osmanl aydn kuann onulmaz hastal ikisini de sard. Midhat
Paa sahneden ekildikten sonra, Cevdet Paa'nn da byk itibar grd sylenemez, o da bir kenara itildi. Cevdet Paa, Ali ve Fuat Paalan eletirirken de zaman zaman ly kanp galiz bir sllu kullanr. Reit Paa'nn devlete ok adam yetitirip, Ali Paa'nn ise
adan yetitirmek yle dursun, "yetiecek adamlara engel olduu"
sloganyla sze girip, Reit Paa'nn tercme odasnda gayrimslim
memur tutmadn, Ali Paa'nn ise oraya Ermenileri doldurduu gibi
szlerle eletirilerini srdrr. Fuat Paa'nn ise "familyasnn rz- namusu konusunda laubali" olduu dedikodusunu da yapar. Bu laubaliliin nedeni ona gre Fuat Paa'nn kaynpederinin Nuseyri taifesinden
olmasd/. Gerekte yaam tarzlan ve familyalarnn yaam tarzlan da
birbirinden pek farkl olmad halde, Cevdet Paa, grup ekimesinde
ii lszle vardrm grnyor. Ne var ki ayn "adamlar bir vilayetteki ayaklanmann hastnlmas veya falan kurumun yeniden dzenlenmesi gibi sorunlarda bu" tr ekimeleri bir yana brakr ve birbirleriyle ayn masann etrafna otururlard. Cevdet Paa'nn Avrupa
* Midhat Paa'nn da Cevdet Paa'nn da ad Ahnet'di. Biri Midhat adn kalemde,
br Cevdet' i medresede almtr. 6
M. z. Pakaln, Son Sadrazam/ar, cilt T, s. 351, Memduh Paa," Kuwet-i ikbal, Aliimet-i Zeval, stanbul, 1329 H., s. 5.
7
Cevdet Paa, Ma 'rnziit, haz.: Y. Halacolu, stanbul, 1980, s. 2.
304 Tanzimat Adam ve Tanzimat Toplumu
tarihi ve hukuku alanndaki bilgisi, Dou tarihi, slam felsefesi ve fkh alanndaki geni bilgisini ssleyecek derecedeydi. Bu bilgileri
muhafazakar tezlerini savunurken kullanrd. Cevdet Paa'nn tarih
bilgisi sistemli ileyen hukuku mantyla bir arada, onun Osmanl
tarihiliinde vazge~lm~z bir yer almasnn nedenidir. . Fransz
htilftli'ne karyd aria ngiliz parlamantarizminin ar ar olguulap
gelien messeselerine duyduu hayranl satrlannda grmek mmkndr. yi anlad Arapa kaynaklar arasnda klasik bavuru eserlerinin tesinde; Hristiyanlk tarihiyle, eskiala ilgili olanlarn bile
etd etmi, Avrupa tarihini ksmen o devirde yaplan evirilerden ve
ksmen de Franszca genel kaynaklardan renmitir. Byk
Petro'nun Rusya'da strelitzleri (yani kapkulu tfeki askerler) ve IL
Mahmud'un yenierilii kaldrmasn u zekice benzetmeyle analiz
eder; "Y enieriliin kaldmimas dahi strelitz askerinin kaldnlmasna
benzer. Lakin yenieri devlet-i aliyyenin kalbinde bir seretan (kanser)
idi. Strelitzler ise Rusya'nn srtnda ur ... Yenierilik kalknca, idarenin
her sahasnda devaml siahat gerekti, Rusya ise askeri slahada ii ta-

mamlad." Devam eder; Rusya ve bizde siahat hkmdarlk tarafndan,


ngiltere'de ise zadegan tarafndan yaplp merutiyete dnm, Fransa'da ise, alt tabaka tarafndan yaplp Cumhuriyet kurulmutur, der
8

Cevdet Paa zellikle M; Reit Paa'ya sadk olduundan ve devrin


gereini anladndan Tanzimat hareketine hizmet etmitir. Ancak yukanda deindiimiz baz halde taassubu ve saldrganl da aan dnceleri ve sli'bu nedeniyle, Tanzimat hareketinin ve her trl yeniliin karsndaki evrelerin benimsedii tek Tanzimat devlet adam
oldu. Cevdet Paa'nn kz FatmaAliye Hanm kaleme ald "Cevdet
Paa ve Zaman" adl kitapta
9
M. Reit Paa ve Cevdet Paa ikilisiyle
Ali ve Fuat Paalar arasndaki ekimeyi, ikincilerin Fransz politikasna taraftar olmalarna balar. FatmaAliye Hanm'n bu vehmi kendisini okuyanlan ve okuyanlarn yazdm okuyanlan bugne kadar
yanltmtr. ngiliz veya Fransz politikasn kullanmak gibi hner,
daha dorusu hner gsterisini Tanzimatlar sk sk tekrarlamlardr
ama ileri bir elilie kaplanarak yrtmedikleri aktr. Cevdet
Paa'nn kz FatmaAliye Hanm Tanzimat dneminin aydn kadn tipine bir rnektir. O devrio aydn gruplaryla grr, zellikle diplomat eierini veya stanbul'u ziyaret eden sekin yabanc hanmlan
evine davet eder, davetten ve konuulanlardan hkumeti haberdar
ederdi. Glnar Hanm diye bilinen Rusya'l Kontes Lebedov(a) da
Yldz'ajumal edilen bu tr ziyaretilerdendi
10
Kazaskerlikten gelme,
muhafazakar vezir Cevdet Paa; Osmanl modernlemesinin iki nc
8
Cevdet, Tezdkfr, yay. Baysun, 40, s. 217-219.
9
Fatma Aliye, Ahmet Cevdet Paa ve Zaman, Dersaadet, Kanaat Matbaas, 1332.
10
Babakanlk Ariv- Yldz Evrak- 31-27/5 1271 79 (27 R. 1309- 1891).
305 lber Ortayl
aydn kadnnn Fatma Aliye ve Emine Semiyye hanmlarn babasdr.
Kzlannn her ikisinin de Farsa, Araba ve zellikle Franszca renmelerine dikkat etmi, onlarn edebiyat ve tarihle ilgilenmelerinden
gurur duymutur. Cevdet Paa kzlannn bu zel eitimi aslnda Osmanl geleneinde rastlanan bir olguydu. 15. yzyldan beri bilgileri
ve airlikleriyle gze arpan yksek tabaka kadnlan daha ok ulema
efendilerin kzlanyd. rnein 18. yzyl airelerinden Fitnat Hanm,
Ebuishakzadeler denen tannm ulema hanedanndand. Cevdet Paa'nn eine yazd mektublar arbal fakat muhabbet dolu mektuplard
ve Paa bunlarda okkanl evlilie kar olduunu kuvvetle, belirtir
11

Osmanl modernleme asnnn aydn tipleri arasnda, Cevdet


Paa'ya gre br uta yer alan iki ilgin sima Ahmed Vefik Paa ve

emseddin Sami (Fraeri) Bey'dir. Her ikisi de Avrupa dillerindeki


bilgileri ve bat tipi eitimleriyle tannr. Tiyatrocu Ahmed V efik
Paa, Fransa'da okuyan, Franszeast yannda aileden gelme Rumca'y
da ok iyi bilen, bunun dnda Avrupa ve Dou dillerinin bir dizisinde de hneri olan bir aydnd. idarecilik hayat zikzaklar gsterir:
olayl ve baarl valilik ve elilikleri, ksa sadrazaml (bavekil unvanyla) datlmasnda rol olan ilk Osmanl mebuslar meclisi reislii
onun- siyasi kariyeri hakknda hkm vermeyi gletiren grevlerdir.
Hazrcevapl ve baz halde patavatszl yannda; Trk dili ve tarihine zaman zaman slamiyet erevesi dnda eilen, davranlarnda
da bu Trkln gsteren biriydi. Bir Trk ulususu deildi ama
imparatorluun asl unsurunun Trkler olduuna inanmt, 18. yzyln baz Ruslan gibi, Osmanl ekonomisini korumann, yerli tketim
rnleri kullanmak ve ithal rnlerini satn alnamakla mmkn olacana inanr bunu kendisi yerli rn tketerek kantlamak isterdi.
Ahmed Vefik Paa'nn Tanzimat aydnlan kua iinde iktisadi sorunlarla en fazla ilgilenmesinin ve baz konularda bilgili olmasnn;
onun Avrupa iktisadi dncesinin izlendii bir messesede yani Bab Ali Tercme odasnda yetimesinden ileri geldii hakl olarak ileri
srlmektedir. Son zamanlardaki tetkikler onun genlik yllarnda,
Britanya sefaretinden Henry Layard sayesinde Ricardo, Hume ve
Smith gibi iktisatlan da rendiini gstermektedir
12
Paa Trk diline dknd; ynetim ve eitimde Trke'ye stnlk tanmak konusundaki sranndan, bazen bu politikay devlet ricali arasnda adeta
tek bana srdrmek babasna da olsa vazgememitir. Paa, Macar
Trkolog gnacz Kunosz'u halk edebiyat aratrmalanna yneltecek
11
Mbahat Ktkolu, "Cevdet Paa ve Aile i Mnasebetleri", Ahmed Cevdet Paa
Semineri, stanbul I 986, s. 199-221. Mjgfu Cunbur, "Osmanl Divan aireleri", Atatrk Kltr Kurumu Konferans, Mart 1986, yaknda kitap olarak kacaktr 12
ktisadi dnce tarihimiz zerinde son zamanda etrafl bir kritik getiren kaynak:
Ahmed Gner Sayar, Osmanl ktisat Dncesinin ada/amas, stanbul, 1986,
s. 284.
306 Tanzimat Adam ve Tanzimat Toplumu
ve destekleyecek kadar, divan kltrnn dnda halk edebiyat ve
saatna tutkundu. Ahmed Vefk Paa bu gr ve tutkuya ada Avru 'a edebiyatndaki eilimler dolaysyla m sahip olmutu, yoksa
Tazimat adamnn lkeniiiittn toplumsal snflann ve renk renk
dil ve dinlerdeki gruplarn tanyan eitim ve memuriyet hayat
dolaysyla m ulamt. Kesin {;evap verecek aratrmalar yok ama
galiba her ikisi de bunda etkendi. Tanzimatn Osmanl okumuu, geni
imparatorluu daha aratrmac ve daha bilinli bir gzlemci olarak
tanyordu. Ahmed Vefk Paa'ya ait saysz anekdot, 19. yzyln Batl ama ayn zamanda inat bir Trk aydnn portresini tamamlar.
Ahmed Vefk Paa'nn Moliere adaptasyonlan dnda, szlk
almalan konann bir Trkologlar dergah haline gelmesine neden
olmutu. Konuulan Trke'nin yazlmas konusunda Tanzimat aydnlannn ou gibi o da kararlyd ve nemli hizmette bulundu. Mo-

dernleme asrnn dier Bat eitimi grm ve aratrmac aydn


emseddin Sami' dir. emseddin Sami kiiliinde dua! (ikili) bir
ulusuluu da temsil eder. Arnavutluk'un nl Fraeri hanedanndand. 19. yzyln Osmanl Balkanlardaki, memur ve aydnlan n
nemli bir ksm Trke, Rumca ve Arnavuta'y birlikte bilirdi
13

emseddin Sami ise grd eitimin her aamasnda bu dili de


mkebmel okuryazar olarak rendi. Yunancas yannda Bat dillerini
de rendi. Bugn hala kullandmz Trk dilinin en iyi szlklerinden biri (Kaamus-u Trki) Franszca - Trke szlk ve gene modas
gemeyen ansiklopedilerimizden Kaamu 's al Atam onun yorulmak
bilmeyen kiiliinin rnleridir. Ansiklopedisinin ilgili maddelerinde,
emseddin Sami'nin Trk ve Arnavut ulusuluunu ayn derecede benimsedii grlr. Orhun yaztlann Trkeye evirme denemesi yannda "Kutadgu Bilig" zerine de incelemesi vardr, Arnavutluk'un
bir gn bamsz olacana inanyordu ama bir Osmanl yurtseveriydi.
Osmanl vatan onun iin bir vatan- umumi idi. Osmanl ulusuluu
anlay slami bir temel zerinde deil, Bat deerleri zerine kurul;nutu. Onun kard Sabah gazetesi, imparatorluun sonuna kadar,
yaayan en uzun mrl bir gazete olmu ve n planda byle bir fikir
ikliminin propagandas iin kurulmutur. lk Trk romann kaleme
ald gibi (Taauk-i Talat ve Fitnat) ilk Arnavut tiyatro eserlerinden
birini de (Besa yahut Ahde Vefa) o yazd. Edebi ynden pek parlak
rnekler olmamakla, beraber, bu eserlerden zellikle ikincisinde Arnavut ulusuluu gze arpar
14
emseddin Sami Bey 19. yzyln
hristiyan ve mslman Arap dnderi gibi, ulusuluu yannda
13
George Gawych "Tolerant Dimensions of Cultural Pluralism in the Ottoman
Empire: The Allanian Community", IJMES, 15/1933, s. 521-522'de Sicill-i Umumiye
gre, Kmelideki memurlarm% 22'sinin her dili, fazladan% 10 kadarnn Bulgarca'y da bildii anlalmaktadr. (19. yzyl ortalar). 14
Gawyeh, a.g.m., s. 523-527.
307 lber Ortayl
umumi bir Osmanl vatannn gereine inanan onu seven bir yurtseverdi. Hatta emseddin Sami de bu Osmanl yurtseverlii iinde bulunduu tarihi zaman ynnden daha gldr denebilir. Bu nedenle
emseddin Sami bu Osmanl yurtseverlii iinde Arnavutlarn ve
Trklerin tarihi, dili ve kltrel sorunlaryla yakndan ilgilenmitir.
Bugnk latin harfleri esasna dayal Arnavut alfabesi onun eseri olduu gibi (1886'da) 1900'de de Arnavut gramerini neretti. Ama bunun yanbainda slah edilmi, yani Trk fonetiine uydurolmu biimde Arap harfleriyle Trke yazmak onun edebiyat ve dil tarihimizdeki yerini almasna neden olan bir tarafdr. zellikle Kaamus-u
Trki'de Arap harflerini Trk fonetiine uydurarak; bu yan etimolojik
szlkde, baz yeni harfler kullanm ve imiada yeni bir rnek getirmiti. Bu. imiann sadece kendi kullanmyla snrl kalmadn, son
devir Osmanl ve hatta arlk Rusya mslman mekteblerindeki yeni

uygulamalara benzediini belirtmek gerekir. emseddin Sami'nin


"Besa" adl oyunu 1874'de Gll Agah'un Osmanl Dram kumpanyasnda sahneye kondu. Bu bir rastlant deildi. Trk dilini tiyatroya getirmee alan Ermeni asll Osmanl aktr, bir Arnavut oyununun
Trke' sini sahneliyordu. 19. yzyln Osmanl aydnlar, sanatn ve
bilimin her dalnda dedelerinin yaad ayr kompartmanlar
terkediyor ve Osmanllk dzeyinde bir araya geliyorlard. Bu eilimin
gazetecilik, edebiyat ve tiyatro alannda baarl baarsz rnekleri
oktur. Baranyan Agop gibi iki dilde gazete karanlar; Milran ve
Hersamyan gibi Trk basn hayatnda yerini alanlar; Serkis Karakoyan, Aristarebi Bey gibi Osmanl hukuk mevzuatnda ve tarihinde
kalc almalar yapanlar, 19. yzyl Osmanl aydnnn ilgin
rneklendir. Bu rneklerin iinde gerekten kalc almalar yapanlar
ve 19 yzyl Osmanl kltrnn nde gelen simalar da yardr. Kum
asll Osmanl vali ve hariciye nazriarndan Sava Paa'nn kaleme ald "slam Hukuku" o gnden bugne enok bavurulan mracaat kitaplarndandr15. Nihayet Osmanl milletleri birbirinin diline ilgi duymaya da balamt. Trke-Rumca-Ermenice szlkler yannda, dili
kolay tarafndan retmeyi amalayan, popler uslbla yazlm
Vehbi 'nin "tuhfe"si tarznda manzum eserler de vard. Fevzi 'nil,
Tuhfet'ul Uak' bunlardan biri olup Rumca retmeyi amalyordu 16 :
Nam- Hudadr Teos, ademede antropos
Dervie dir asketis, evliya ad ayos.
Trke renimi ise her dili konuan ve her dilden okumular arasnda yaylyordu. Dier yandan sadece mslmanlar deil, gayrims15
Orijinali Franszca olan bu eserin son basks, slam Hukuku-Nazar~yat Haklanda
bir Etd, c. 1-2, Diyanet leri Bask. yay. Ankara 1955.
16
A. Sm Levend, Divan Edebiyat, s. 637.
308 Tanzimat Adam ve Tanzimat Toplumu
lim cemaatler da bu dnemde dini eitim kurumlannn dnda; ada
dnyay tanmak iin laik eitim kurumlann gelitiriyorlard. Bat dilleri yaylyordu, Bab- AH'4eo Tercme odas dilerinin, hatta btn
devlet tekilatnn en nemli ofislerinden biri ve gelecei parlak memurlar yetitiren olmlu-derecesindeydi; "Tercme odasnn ileri gnden gne arttndan, mevcut hulefaden (memurlardan) tercmeye kabiliyeti olan alt kiinin tahsil iin Paris ve Londra'ya gnderilmesi..."
1 840'l ve 1850' yllarda en ok rastlanan irade meklerinde~dir17
Devrin resmi yazmalannda; "Tercme odas politika ve dilerinin
nemli bir kalemidir. Sefaretlerde alacaklarn garb dillerine vakf
olmas ve Avrupa'nn durumunu yakndan tanmalan gereklidir" deniyor ve bu ofiste Mslman memurlarn yetitirilmesine zel bir gayret
sarfediliyordu. Bu tutumda bir aynnclk kadar, Bat dilleri ve kltrne en kapal kalan unsurun yani Trklerin yetitirilmek istenmesinin
de rol vard.
Tanzimat devri aydn, Avrupa politikasn ve ynetimin modernlemesini Metternich zihniyetiyle benimseyen bir gruptu. Metternich'in "imparatorluun d politikadaki gc, iteki dzeninin
salamlna baldr" sz onlarn dsturuydu. Bu telkinleri benim-

seyenlerin biri Viyana elimiz Sadk Rifat Paa, ikincisi Cevdet


Paa'dr. Cevdet Paa'nn deyiiyle; Yunanistan meselesinde Devlet-i
aliyye prens Mettemich'in ahsnda pek gzel bir avukat bulmutu18
Ulusuluun ve ulusal hareketlerin dman Mettemich Osmanl idari
ve mal! reformlarn takdirkar bir bakla izliyordu. Burada Tanzimat
olaynn gnmzdeki yorumlarndan birinin nasl bir muammaya dayand da dikkatimizi ekmektedir. Hatrlanaca zere Mustafa Reit
(Paa) Bey'in Londra elilii srasnda ngiliz devlet adamlarnn telkinlerinin tesiri ile Tanzimat iliin ettirdii pek de delil olmadan ileri
srlmektedir. Tanzimat Ferman ve ferman izleyen reformlar, Metternich gibi tutucu bir Avrupa liderinin mi, yoksa 1822'den beri ngiliz politikasna hkmeden Canning gibi Iiberallerin mi etkisiyle
oluturulmaktadr? Hem hepsinin, hem hibirisinin diye cevap vermek
gerekir. Tanzimat devlet adam imparatorluun gerekleriyle, d
devlet adamlannn yorumlarn ve kendi grlerini tartarak hareket
etmekteydi.
Tanzimat adam; Mslmanlar kadar gayrimslimleri de kapsayan
bir Osmanllk hviyetine sahipti. mparatorluun brokrasisinde Bat
dilleri kadar, Trke'yi de dzgn yazan ve konuan bu gayrimslimlere her kademe ve rtbede rastlamak mmknd. Osmanllk yeni bir
yurtsevedikti ve gayrimslimlerin iinde hkmdara ve devlete sada17
Bab. Ar. rad. -Har. No: 6191,4 Muh. 1272/Ey1l 1855.
18
Cevdet. Tarih, c. XII, s. 214 vd. erif Mardin, The Genesis of Youug Ottoman
Tlought, Princeton, 1962, s, 178.
309 Iber Ortayl
kat iinde hizmet eden, Osmanllk kimliini benimseyenlerin parlak,
temsilcileri hi de az deildi. Uzun yllar Londra bykeliliini parlak bir bilanoyla kapatan Kosta/d Musufus Paa bunlann banda gelir; Paa ilk Atina eliliindeki diplomatik manevralanyla, Yunan ulusalclannn nefretini ekmi ve btn hayat bir kolunun sakat kalmasyla sonulanan bir suikaste uramt 19
. Zamanla Osmanl aydn
Tercme odas dnda Mekteb-i Sultani (Galatasaray) Mekteb-i Mlkiyye, Tbbiye gibi okullardan da yetimeye balad. imparatorluk yklrken bu eitim ortam Osmanl yurtsevediini yeterince yayabilmi
miydi, cevab olumsuzdur. Fakat Osmanl Devleti ortadan kalktktan
sonra da uzun bir sre Balkanlar ve Ortadou lkelerinde Trk dilini
konuup yazan, Osmanl diye betimlenen elit bir kltr ve yaam tarzn srdren gruplara rastland. Osmanllk, aslnda imparatorluun
son yzylnn bir olgusudur; geni halk kitlelerine hibir zaman yaylmad, yaylmas da dnlmedi. Ama bilimde, sanatta, politika ve
basn hayatnda imparatorluun son yzyl bu renkle kapand.
Tanzimat nsan yzyllar boyu kmsenerek baklan Beyolu'na
adm atmt. Lamartine'nin tara kasabalanna benzettii szde k
semt Beyolu, ta binalanyla stanbul 'un ahap mahallelerine tepeden
bakard. Avrupa'ya zenen aydnlann bulutuu yabanc kitaplan,
Avrupa mamulat satlan maazalanyla Beyolu, stanbullu Trk'n
yasanmda Avrupa'ya aralanan bir kapyd. Cafeleri, restoranlan ve

otelleriyle nihayet apartman hayatyla ... stanbullu Beyolu'na ok


sonralan tanmaya balad. Tanma artp, Beyolu 'na aynlan saatler
ve gnler oaldka; Beyolu da tiyatrosuyla, tketim zevkiyle, sefahatiyle Avrupa taras olmaktan kp Osmanllat.
Tanzimat grubun alafranga sadrazan olarak bilinen Mehmed
Emin Ali .Paa, Msrars esnafndan bir attarn oludur. Attar akamlan aJ"nn kapsn kapattndan muhalifleri kendisine, bevvabn -kapcnn olu derlerdi. Diktatr sadrazan tarihteki bir di~er diktatr sadrazamlakarlatrarak yeren airintalamas nldr
2
;
Kapczade ile Kprlnn fark budur,
Birisi ald Giridi, birisi verdi bugn ...
Gerekte Girid'i vermemi, o gnn koullan iinde kurtarm saylrd. Diplomasi mesleine Reid Paa gibi yan gei yapmt. Franszca'y kendisi renmiti, ksa srelerleViyana ve Londra eliliklerinde almt. Reid Paa'nn elinden tutmasyla Londra eliliine,
sonra haridye mstearlna tayin edilmi ve o sadrazam olunca da
19
Sinan Kuneralp, "Bir Osmanl Diplomat- Kostaki Musurus Paa", Bel/eten, 1970/3,
s. 429.
20
Abdurrahman eref, a.g.e., s. 61
310 Tanzimat Adam ve Tanzimat Toplumu
hariciye nazn olmutu. Be kere sadrazamlk, sekiz defa hariciye nazrl yapt. zmir, Bursa valiliklerinde bulundu. Bab- Ali'nin Reid
Paa' dan sonra ikinci diktatr o oldu, amma Bab- Ali'yi de sarayn
ve btn lkenin diktatr haline getirdi. Sadaret makamna Sultan
Abdlaziz bile sayg steimek zorundayd, protokolde ve resmi ilikilerde Bab- Ali'yi temsil edei kendisine kar, en hafif saygszla
kesinlikle msaade etmezdi. Ali Paa'nn sadrazaml srasnda ynetim ve hukuk alannda Tanzimat dneminin en kalc dzenlemeleri
gerekletirildi. Bu reformlar gerekletirilirken A vrupailann oyununa gelinmedii, tersine lkenin askeri ve mali zaafna ramen Avrupa mdahalesini en aza indirecek bir yntem izlendii grlr. Bu
arbal, dnerek eyleme geen, en ar kararlan ve cezalan bile
souk bir tebessmle belli eden adarnn yakn alma arkada; nktedan, deli dolu Fuat Paa'yd. nl ulema ailesi Keecizadeler'den
geliyordu ve tb renimi grmt. Fransz dilini kelime oyunlan ve
nkteler yapacak kadar iyi bilirdi. Ani karar ve uygulamalanna ramen, 1861 Suriye olaylanndan mlteciler sorununa vanncaya dek,
btn glklerin ustaca zmnde pay byktr. Ali Paa'yla akrand ama onunkinden ok farkl bir toplumsal evrede yetimiti.
Birbirine zt karakterlerdeki bu iki adam birbirleriyle ayn politikay
izlediler. Daha dorusu Ali Paa, A. Cevdet Paa gibi frenleyici bir
adamn bulundugt ortamda, Fuat Paa'danvazgeemezdi. Ali ve Fuat
Paalar ynetirnde birbirlerinin srekli halef-selefi olan aynlmaz bir
ikiliydiler.
Tanzimat brokrasisinde ilikiler henz anonimlemekteydi. Klasik Osmanl brokrasisinde aday memurlar kaleme rak olarak gir-

diklerinde kendilerine meslei reten amire bir usta, bir baba gibi
balanr; birlikte alp ykseldikleri akranlanyla kurduklan kardelik ilikisi ise hayat boyu srerdi. Bu yzyze ilikilerin modern bir
kurumsallama iinde zamanla kaybolaca akt. Ancak Tanzimat
brokratlannn ilikilerinde ve gruplamalannda eski gelenek etiket
devam etnitir, hatta resmi yazmalarda bile bunu gzlernek mmkndr. Bir sadrazam, mabeyn bakatibine yazd arz tezkiresinde
eer byle bir yaknlklan varsa "devletlu atfedu olum efendim hazretleri" veya "kannda- a'azz-u erkemim-en sevgili kymetli kardeim" gibi bir hitabta bulunurdu. Resmi belgelere kadar yansyan bu
eilimin politika ve ynetimdeki gruplamalarda balca etken olacana kuku yoktu. '
Tanzimat broknsisin,in yabanc dil bilen, d dnyay izieyebilen
yetenekli yeleri yannda; yeni devrin kltrel atmosferine, alma
yntemlerine uyum salayamayanlannn da bulunduu aktr. Bylelerinin iinde yabanc dili yanl yazp konuanlar, koltuunun altnda laf ola Franszca gazetelerle dolaanlar, kaynld grevlerde gln iler yapanlar boldu. Ahmet Midhat Efendi'nin "Felatun Bey ve
311 lber Ortayl
Rakm Efendi" adl roman, 19. yzyln, modemleen brokrasisinde
gerekten yetenekli, okuyan ve yabanc dil renen Rakm Efendi'yle,
tembel, gsterii ve yeni hayat yzeyden taklit eden Felatun Bey'in
kiiliklerinde bu iki tip memuru konu almaktadr. Felatun Bey tipi
memurlarn canl rnei o devrin Hariciye terifatlanndan Kamil
Bey'di. Bu kii Franszeast'nn glnl ile tannm olanlardand.
1867 ylnda .yeni kurulan Beyolu Altnc Belediye Dairesi reisliine
tayin edilmiti. Fuat Paa'nn bacana olduundan, yeteneksizliine
ramen bu gibi grevlere kayrlrm. Kamil Bey, devrinde Frenk
mukallidi diye bilinirmi *. Franszca'y az bildii halde devaml Franszca deyimler kullanmaya alrm "iler atallat" demek iin "les
affaires so nt devenue fourchette" veya "Ol babda irade efendimindir-a
cette rorte l 'irade est li monseigneur" gibi gln evirileriyle nlym2 . Tanzimatn bandan beri brokrasi yelerinden, paazadelerden Kamil Bey gibileri, yenilie kar tepki duyanlar tarafndan devaml hicvedilmitir ve halen hicvedilmektedir. Bu nedenle siyasal
edebiyatmza yerlemi bir deyim olan "Tanzimat tipi" Tanzimatlarn sadece bir gurubunu daha dorusu ikinci snfn meydana getirenler iin kullanlabilir. Gerekte Tanzimat tipi, bizim toplumumuzda
kendi kendini yetitiren, eletren ve yeni ufuklar aramaya balayan
insann ilk meidir. Tanzimat insannn oluumunda gelenein, pay
vardr ama gelenei deitirme gelenei, Tanzimatlarla balamtr
denilebilir.
Budapete'de Tuna kysnda irin bir meydan Jozef Bem adn tar. Meydanda general Josef Bey'in bir heykeli vardr. Macar halk,
]848'de Kossuth'un nderliinde Avusturya'ya kar yaptklar
cumhuriyeti devrime gnll olarak katlan Polonya lejyonu komutannn ansna bu heykeli dikmi ve kran borcunu bildirmitir. General Jozef Bem, Osmanl ordusunun nl Murat Paa'sdr. Osmanl
lkesine snan Polonyal, Macar ve talyan devrimci birliklerinin bir
ksm geri yurtlarna veya baka lkelere gitmi, bir ksm da din de-

itirip Osmanl hizmetine girmilerdi. Bu yeni Osmanl lar, 17. yzyldan beri Alman prensliklerinde, Rusya'da grld gibi orduya ve
sivil idareye hizmet sunan, baka lkelerin maceraperest kk asilzadelerinden ok farklydlar, yeni lkelerine derin bir ballkla hizmet
etmiler, Tanzimat reformlarnn yrtlmesine yetenekleriyle katkda
bulunmulardr. Bir bakma 1930'larda Nazizmden kaarak Trkiye'ye snan Alman bilim adamlarnn niversiteye yaptklan
hizmete benzer bir durum sz konusudur. Ancak 1849 Polonya-Macar
* Roquefort peyniri yemeden sofradan kalknarnay Frenk uygarl sandndan dolay,
peyniri hi sevmeyen Sadrazam M. Reit Paa tarafndan muaheze edilmi. 21
Osman Nuri; Mecelle-i Umur-u Belediyye, c. I, s. 1421-1422.
312 Tanzimat Adam ve Tanzimat Toplumu
mltecileri sadece Osmanl ordusuna deil, sivil brokrasiye ve kltr
hayatna da yararl hizmetler. sundular.
Ordusunun kuruluu tamamlanmam ve reformun getirdii sanc
ve skntlar iindeki Osiiaiii devleti Avusturya ve Rusya'nn hasklanna ramen mltecileri geri vermedi. Sultan Abdlmecid; Tuna kysndaki kalelere snan ve bata Kossuth olmak zere btn Macar
hkUmet yelerinin, Polanya-Macar komutanlarnn bulunduu binlerce kiiye, kendilerinin ve ailelerinin hayat ve ereflerinin teminat
altnda olduunu, istedikleri lkeye gidebileceklerini, Osmanl hizmetine girenierin de rtbe ve mesleklerine uygun grevlere atanacaklarlll
mlteciler komiseri olarak grevli olan Ahmed Vefik Bey (Paa)
araclyla bildirdi. Mlteci subaylarn bir ksm Vidin'de Mslmanla gemilerdi. General Kmetty (smail Paa), Kont Roswadowski (Hamza bey), Polanya-Macar kuvvetleri komutan General
Bem (Murat Paa), Michael Czaikowsky (Sadk Paa), Zanitski
(Osman), Stein (Ferhat Paa), Borzscki (Mustafa Celaleddin Paa), Baron Stein (Ferhat Paa) Seweryn Bielinski (Serasker Nihat Paa),
Wladislaw Czaikowsky (Muzaffer Paa) olarak hizmete girdiler
22
. Bem
yani Murat Paa Tuna'nn sa kolundaki kuvvetlerin komutan, Czaikowsky de (Sadk Paa) yeni kurulacak Kazak alaylarnn komutan
olarak tayin edildiler. Ferhat Paa (Baron Stein) ise, smail Paa ve
Sefer Paa (Kossielski) ile Kazak polonez olaylaryla Kafkas cephesinde Ruslara kar grevlendirildi. Bu liste din deitirerek Osmanl
hizmetine girt(p Macar, ve Polonyallarn tamamn iermez
23
. Bunun
dnda sanayi ve eitimde grev alan ve din deitirmeden orduda da
yararlanlanlar vardr. Topuluktan haritacla, matematik eitiminden veterinerlie veya ressamla kadar 19. yzyl Osmanl hayatna
birtakm yeniliklerio girmesinde mltecilerin pay olduu aktr.
Franciszek Sokolski, Edirne Nafia mdryd. Antony Antonowicz
telgraf bamfettii oldu. Jablonovski hekimdi. Bizzat Midhat
Paa'nn Tuna ve Badat'taki baarl valiliklerinde, yannda bulunan
ve "Kara Avc" diye bilinenKarol Brzozowski'nin pay nemlidir
24

Midhat Paa'nn kurduu sanayi mekteplerinde dePolonyal ve Macar


teknisyenierin retmenlik yapt biliniyor. Hulasa en yksek rtbelisinden en kne kadar Osmanl modemlemesi mlteciler saye~
sinde yararl kadrolar kazanmt.
IL Mahmud dneminden beri Osmanl ordusu zellikle Prnsya'dan
uzman getirtiyordu. Ancak bu Prusyallarn reforma ne derecede canla
22
Enrieo de Leone, L'lmpero Ottomano ne! Primo Periade delle Riforme, Milano
1967, s. 189-191 ve233-34.
23
st Haus HofSta Archiv, PA XII Trkei fog 27, 2 Jeanner 1850 ve ayn karton fog
445. tamama yakn bir liste vardr. Ancak Mslman isimleri iermez.
24
Ortayl, "Midhat Paann Vilayet Ynetimindeki Kadrolar", Midhat Paa Semineri,
Ankara, 1986, s. 228.
313 lber Ortayl
bala hizmet ettikleri phelidir, 1830 devrimi srasnda nce ngiltere'ye snan sonra Osmanl lkesine gelen General Chrzanawski
Wojceh ve maiyetindeki iki Polonyal subayn Osmanl hizmetine
alnmasn Avusturya-Rusya ve Prusya iddetle protesto etmilerdi.
Prusya elisi Knigsmark, bu olay zerine Prnsya'dan askeri uzman
yoHanamayaca tehdidini savurmutu. Osmanl 'ya gerekten hizmet
edenler byk devletleri rahatsz ediyordu. Bab- Ali, 1831 'de
srgndeki-Polanya hkUmetini yani Polonya Milli Komitesi 'ni
tanm ve komitenin Bab- Ali nezdindeki temsilcisine eli muamelesi yapmt25 Polonez ve Macar asll Osmanl paalar ve memurlar sadece kendileri deil, evlilik yaptklar ve akraba olduklar
evreye de yeni bir hayat tarz getirdiler. 19. yzyln Osmanl yksek
snf arasnda ulusalc bir Batllama bu evrede balad*. Tanzimat
toplumunu, daha dorusu yeni snf oluturan nc grup, MacarPolanya mltecileriydi.
19. yzylda stanbul ve byk liman ehirlerinde yeni bir hayat
balad. Bu yeni hayat tarz, sadece kagir konaklar, Avrupa mobilyas
ve alafranga sofra adab olarak zetlenemez. Kadnlar eitim gryordu. Gazete ve dergi okunuyordu, asl nemlisi roman okunuyordu.
Ka~g byk lde devam etmekle beraber, yksek snfn kadn
toplum hayatna giriyordu; gezinti yerlerinde kadn-erkek flrt balamt. Baz tekkelere kadnlar da devam ediyordu. Eczahane ve doktorun yannda eski gelenekler de sryordu. stanbul halk Beyolu'ndaki hekimden, irkye oradan eczahaneye tanr olmutu.
mparatorie Eugenie stanbul'dayken Kksu Kasr'n Sultan Abdlaziz'le ziyarete gitmi; Padiah mparatorieye kolunu yermiti. Bu
manzarayi ayrda toplanp seyreden kalabalk arasndaki alafranga
zevat, ikisini kolkola grmekten pek memnun olmutu. Boazdaki
mehtap sefalar, sayfiyedeki kklerde kadnh erkekli saz sz meclisleri tutucu evrelerin ve A. Cevdet Paa gibilerin dedikodu ve eletirilerine neden oluyorsa da yeni hayat, bildii gibi devam ediyordu.
Alafrangalk laik eitimin ve laik brokrasinin derece derece benimsedii bir hayat tarzyd. Eski devirde ince yaam, ulema snfnn byklerine zgyd, imdi ise sivil brokrasi modem ve pahal yaam

biimine nclk ediyordu. Osmanl aydnlar medreseli-mektepli


25
Nigar Anafarta, Osmanl mparatorluu ile Lehistan Arasndaki Mnasebetlerle lgili Tarihi Belgeler, basm yeri ve tarihi yok (muhtemelen 1980). Topkap Saray arivi
belgelerinden E 7835 kitap 5, 97, s. 98 vd. N. Gyn, "1849 Macar Mltecileri ve
Bunlann Ktahya ve Haleb'te Yerletirilmeleri", Trk Macar Kltr Mnasebetleri,
.. Ed. Fak., 1976, s. 173-179.
Mustafa Celaleddin Paa'nn ilk ulusalc kitab ve dnceleri ortaya attn grmtk. Olu Ferik Enver Paa da ayn yolu izlemiti. Bu gibi aileler ocuklanna verdikleri eitim ve ka-gden uzak yaantlanyla da st tabakann modernlemesine yakn
bir rnek oldular.
314 Tanzimat Adam ve Tanzimat Toplumu
diye ikiye aynlmt. Yava yava mektepli ve alayl aynn da balayacakt. Diplama ve dzenli eitim 19. yzyl Osmanl adamnn hayatn genlik yllarnda <::tlf.!leyen ve yol aynmn belirleyen iki kuvvetli toplumsal kurumdu. Osmanl aydnnn bu dnemde ok okuyup
yazdm sylemekgti!. 1822-1842 arasnda 250 kadar eserin basld, btn Tanzimat dneminde basl kitabn birka bini gemedii
biliniyor
26
, oysa Byk Petro dneminden Ekim Devrimi'ne kadar
Rusya'da 200 bini akn kitap baslmt. Osmanl aydn, klasik dnemin baz geleneklerini de atmad. Gnn mcadelesi, Avrupa edebiyatnn izlenmesi, giderek Bat siyasal dncesine ilgi yannda,
tarikatiere ilgi de vard. Arasra bir tekkenin havasna snp bir tr
tecerrd (meditation)la hayatn alkantlanndan uzaklamak; tekke iiri ve tasavvuf'un tarihiyle ilgilenmek yeni bir modayd. M evievilik ve
Bektailik gibi tarikadarla Mslmanlar kadar; gayrimslim, okumu
zmrenin de balan vard. Bizzat G~n Osmanllar denen muhalif
grubun Bektallie liberal bir nitelik atfedip sempati duyduklan bi . . 27
nyor ..
Szl kltr gelenei yaamaya devam ediyordu. Avrupa romanlar, dnderi okunur, dostlara anlatlr, notlar tutulur, tekrarlanrd.
Sivil asker olsun 19. yzyl Osmanl aydn byk imparatorluu bir
ucundan br ucuna gezerek; grerek renir ve erken olgunlard.
Dnce ve davranlannda sanldnn aksine renklilik ve esneklik
vard. Siviller de, askerler de benzer konulan ileyip, benzer eyleri
renerek laik eitimden geerlerdi. Tara, hayatnda muallim ve zabit
beraberlii 19. yzyl aydn eitiminin ve kltrnn temelini ve atsn olutururdu. Toplumsal ve kltrel deiimin belirgin bir
ksenophobique (yabanc dman) tepki yarattna kuku yoktur. Ancak 19. yzyl ortalannda Osmanl aydnlar, Bat hayat tarzna ve Bat
kltrne belirli bir rahatlkla yaklaabiliyorlard. Bu yaklanada
kltrn temeline inmeden onu pragmatik bir tutumla uygulamann
pay olduu kadar, lkenin bamszlnn da rol vardr. Osmanl lkesinde slamclk bile Bat kurumlarna ve Bat kltrne kar, Hind
Mslmanlar, Rusya Mslmanlar kadar pheci ve itici bir eilim
iinde deildi. 31 Mart olaylarnn kkrtcs saylan Dervi Vahdeti'nin Volkan gazetesinde ngiliz parlamantarizminin ve demokra-

sisinin kurumlarn benimseyerek savunduu aktr.


Bir toplumda deime baladnda bu deiim ngrlen alanlar
kadar, ngrlmeyen alanlara da srar. Osmanl toplumu belki ok
kkl bir deiim geirmiyordu ama modernleme toplumun herkesitine ve her kurumumi srad. Osmanl aile yaps ve Osmanl kadn
da bu gelimelerin dnda kalmad.
26
Ubicini, Lettres sur la Turquie, s. 72- 73 ve 75-176. S. Shaw, a.g.e., s. 28. 27
Irene Melikoff"I'Ordre des Bektai apres 826", Turciea, XV/983, s. 55- 70.
315 lber Ortayl
Tanzimat dneminde Osmanl kadnnn hayatnda kayda deer gelimeler balamaktadr, hayat ayr bir renge brnmtr. Bu renk deiikliini sadece modadan, gnlk yaamdan, tketim kalplarndaki
farkllamadan, yabanc dil renmek veya piyano almak gibi yeni
zevklerden ibaret, grmemek gerekir. 19. yzylda Osmanl lkelerinde tarmda, eitimde grlen baz yapsal deimeler ve btn dnyann yaad haberleme ve teknolojideki devrimin Osmanl topraklarna da yansmas, klasik aile yapsn byk ehir kadar krsal
alanda da yava yava deiim geirmeye zorlayacaktr. Nihayet Ortadou lkelerinde kadnn zgrlemesi sorunu bu dnemin modernleme ideolojilerinde nemli yer tutar. slamc modernlemeci akmdan, liberal dneeye kadar btn Ortadou dnrleri; klasik ailenin yaps, kadnn toplumsal yeri zerinde duruyor ve deiikli neriyorlard. Liberal Bat dncesinin etkisindeki emseddin Sami, kadn
eitlii ve zgrl zerinde yazmadan nce Namk Kemal kadnn
eitlii zerine ilk klan modem slamc bir adan yapyordu28 .
mparatorluun zmir, Beyrut Selanik gibi liman ehirlerinde ve Rumeli'deki baz merkezlerin nfusundaki gze arpan byme dolaysyla aile yapsnda da modenlemenin balamas kanlmazd. Anadolu ktasnda da, Trkiye'nin sosyal tarihi iin nemli bir deime
balamaktayd. ukurova, Amik, Mara yrelerinde airetlerin iskilm
nedeniyle gebe nfus yeni hayata gemekteydi. Nihayet yzyln
ortasnda Ege blgesi, ardndan ukurova'da balayan monokltrel
tarmn yaratt toprak iilii krsal kesimdeki ailerlin geimini ve
yapsn etkilerneye balayan gelimelerdi. Krsal kesimde bu dnm balatan faktrlerden biri de 1858 (H. 1274) tarihli Arazi Kanunname'sidir. Kanunnamenin ok abuk ve etkin bir biimde zel
mlkiyet dzenini gerekletirdiini, hele kk ve orta snf iftilii
glendiren etkileri olduunu sylemek gtr. Ama tarm topraklarnn mlkiyeti ve miras konularnda yenilikler getirmedii de sylenemez. Bu kanunla ilenen topraklann tapulandrmas ve miras yoluyla
intikali ister istemez krsal kesimdeki byk aileyi paralayacak bir
sreci balatt. Bundan baka arazinin miras yoluyla intikalinde kz
evlat da erkeklerle eit pay alacakt ki bu, hukuki ynden nemli bir
gelimedir. Dier yandan krsal blgelerden lkenin stanbul, Beyrut,
Selanik gibi byk ehirlerine yaplan gte de niteliksel bir deiim
gzlenmektedir. Daha nce byk ehre bekar nfus g eder ve ksmen mevsimlik olarak kalrken artk eitli nedenlerle, aile glerinin
balad grlyor. stanbul 'un sudara yakn kesiminde, Hali civarnda ilk gecekondulama balamaktayd. Bu olgular ehirlerme ve

28
A. Tietze "The Study ofOitoman Literature", Int. Journal ofTurkish Studies, 1981,
v. 2, Nr. I, s. 50-51.
316 Tanzimat Adam ve Tanzimat Toplumu
ekirdek aileye geiin balangc olarak nitelernek abartma saylmamaldr.
Tanzimat dneminin getirdii sosyo-kltrel deiim hi deilse
st ve orta tabaka kadnnil toplumsal hayata giriini hazrlayan altn
bir dnem olmutur. Modem slamc dnrler ok kan evliliinin
kalkmasna ya da snrlandrlmasna ynelik yeni yorumlar getirirlerken, gerek Osmanl lkesinde, gerek dier Ortadou lkelerinde ve
Rusya periferisindeki dnr ve yazarlar eski aile yaps ve evlenme
geleneklerine kar kampanya amlard. brahim inasi Bey modem
tiyatromuzun ilk eseri saylan* "air Evlenmesi"~de biraz, naiv bir
uslfbla eski evlilik geleneklerini yererken, Azeri dramaturjisinin kurucusu Mirza Fethali Ahmdov ve izleyicileri tiyatro yaptlarnda slam
kadnnin kapal hayatn, pederahi aile dzenini, kz ocuklannn cahil braklnasn en etkin biimde yeriyorlard. 1880'lerde Rusya
Mslmanlarndan bir grup kadn, Alem Nisvan adl bir kadn gazetesi
kararak feminist hareketi yaygnlatrmak abasndaydlar. Tanzimat
maarifinin en nemli giriimlerinden biri, ortaretim alannda inas
rdiyeleri aarak kz ocuklannn eitim olanan gelitirmek olmutur. Kz ocuklarnn saylarnn artmas ve 19. yzyl sonunda
eitim derecesinin liseye kadar ykselmesi ise yeni bir meslek grubunun ortaya kn salad, Muallime hanmlar ... Kadnn zgr alma hayatna girii, Trkiye tarihinde sanayiden nce eitim alannda olmutur ki, bu gelime gnmz Trkiye'sinde kadnn brokrasdeki gl durumunun bir nedenidir
29

Tanzimat dnemindeki kltrel alrula ortaya kan yeni aydn


grubunun yeleri arasnda st snftan kadnlara da rastlanmaktadr.
Cevdet Paa'nn kz FatmaAliye Hanm, air Nigar Hanm bu tip aydnlarn prototipidir. Byk kentlerde kadn evin dna kmtr. Boazii'ndeki mehtap gezilerinden, Beyolu'ndaki alverilere kadar
birok yerde kadnn toplumsal hayata giriini, Tanzimatn devlet
adamlarndan Cevdet Paa, zenperestliin ve muaakann artmas ola'inasi'nin "air Evlenmesi" adl komedisi bizim modem tiyatromuzun ilk eseri deildir. Fahir z 1958'de Viyana'da yazma bir Trke oyun bulmutur. "Pabuu-Kefger
Ahmed'in Maceralan" diye zedenecek bu oyundan daha bagka veya eskileri de bulunabilir, ancak inasi'nin oyunu o devirde temsil edilen ve tutunan ilk tiyatro oyunu
olma zelliini korumaktadr. 29
Birinci Dnya Sava baladnda baz nezaretlerde kadn memur istihdamna balanmt. Balkan Sava'nda ise kadnamele taburlan tekil edilerek kadniann kol iiliine ekildiide grlr. Bkz. Zafer Topra1., Trkiyede Milli ktisat, Ankara, 1982, s.
316,341,312. .
Osmanl i~paratorluunun son dneminde Darlfnun 'un muhtelif ubelerinde, baz
yabanc yksek okullarda kz rencilerin bulunmas, kziann eitimindeki gelimenin
yaratt olaanst bir durumdur. nk o devirde Avrupa ve Kuzey Amerika'nn
baz niversitelerinde ya tamamen ya da baz ubelere kz renci kabul edilmedii,

ders ve seminer izleyenierin ise diploma snavianna kabul edilmedii bilinmektedir.


317 lber Ortayl
rak nitelendirir
30
Sanayileme ve kentlemenin yavalna ramen
toplumda kadnn 19. yzyldan beri lml bir zgrleme srecine
girdii grlyor. Sanayileen Avrupa'da kadn, zgrlnn bedelini ok pahal demi, toplumsal hayatta yeni glklerle karlamtr. Benzer bir gelime lkemiz kadn iin henz balamaktadr
ama koullarn farkllndan dolay Trkiye'de kadnn zgrlk iin
dedii bedelin, Avrupal kadnnki kadar ar olduu sylenemez. Bu
farkl koullar, yakn tarihimizdekijeformlann sanayilemeden nce
zgrlk iin uygun bir zemin hazrlana:sndan ileri gelmektedir.
Tanzimat dneminin devlet adamlar, yrrlkteki aile hukuku ve
evleome geleneklerinin sor.unlar yarattnn farkndaydlar. Bu konudaki yasama programlan Sadrazam M. Emin All Paa'nn Fransz Medeni Kanunu 'nu kabul etme giriimine kadar varmaktadr ama toplumsal yap buna msait olmadndan geleneksel evlilii dzenlemek iin
baz ferman ve tenbihler karnakla yetinmilerdir. Bu ferman ve
tenbihler, esas olarak; evleome srasnda balk demeyi (asaklamakta, ar masraflarn yaplmasn nlemek istemekteyde . Tanzimatlar, balk, kaln gibi evlenmeyi gletiren adetlerden holanmyorlard. kan tenbihler bu gelenei yasaklamak amacndayd; ayrca
btn lkede de bu adetin ne derecede yaygn olduu aratnlmt.
Daha 1840 ylnda Ermenek ilesinde "kz bal namiyle alnan
mebaliin tahkiki" Bab~ All'den emredilmiti32 Kukusuz ferman ve
tenbihlerin yaayan gelenekleri ortadan kaldrd sylenemez ama
bunlarn aile hayatndaki belirli gelimeleri yanstt da aktr. Tanzimat dneminde hi deilse ehirli nfus arasnda ekonomik ve
sosyal zorunluluklarla eski geleneklerin ve ok kar evliliinin adamakll geriledii' ve ho kartanmad bilinmektedir.
19. yzylda lkenin byk ehirlerinin de fiziki dokusunda ve yaam biiminde deimeler grld. Saray, Bab- Ali denen sadrazam
kona, Sleymaniye'deki Aa Kaps ve eyhlislamlk'tan baka
belli bal resmi bina tanmayan stanbul'un bir blm nezaretler,
30
A. Cevdet Paa, Ma'n1ziit, s. 9-10.
31
erafettn Turan, "Tanzimat Devrinde Evlenme", ve Dnce Dergisi, XXII/182,
stanbul, Ekim 1956, s.l4-15.
32
Bab, Ar. rad.- Va/ii, Nr: 124. lO Receb 12561 Eyll 1840.
Osmanl toplumunda muhteliftoplumsal tabaka ve blgelerdeki aile tiplerinin gnlk
yaay sosyo-kltrel davran kalplan, tketim ve kazanlan henz ciddi aratrma
konusu olmamtr. zellikle sosyal deiimin hzland 19. yzyl iin bu aratrmalann snrl saydaki hatrat, her yerde pek dzenli olmayan nfus kaytlan, seyahatnameler ve kukusuz romaniann ve hikayeterin taranarak yaplmas gerekmektedir.
Hseyin Rahmi Grpnar veya Ahmet Rasim'in eserleri, 19. yzyl halk hayatn anlamamza yarayacak meddal hikayeleri kmsenmeyecek kaynaklardr. Trkiye btn
Ortadou'da son yzylda ekonomik ynden en hzl deiim geiren lkedir. Bu dei-

irnde sadece tanrusal-snai gelime deil, nemli lde hukuk reformlan sosyo-kltrel reformlar da etkin olmutur.
318 Tanzimat Adam ve Tanzimat Toplumu
devlet daireleriyle donand. Beyolu ise bankalar ve ticarethaneler,
maazalar, restoran ve afelerle doldu. stanbul'un her yerinde kagir
okullar, karakollar gibi 19. yzyln mimari zevkini yanstan yaplar
ykseldi. Nihayet A vrupa~~n ilk metrlanndan biri olan "Tnel"
Karaky ve Beyolu arasmda iletmeye ald. 19. yzylda Boaz'n
iki yakasnda, Adalar' da, amlca ve Kadky'de sayfye hatt balad.
nceleri sadece aziedilmi devletlulann, Rum balktiann yaad
uzak Boaz kyleri vapurlann gidip geldii mevsimlik oturolan
semtler halinde stanbul 'la btnletiler. Byk ehirlerde varlkl,
ortahalli ve fakirierin oturduu semtler birbirinden aynlmaa balad.
Beyrut, zmir, Selanik gibi zengin liman ehirleri de stanbul'la birlikte ayn deiim srecine girdiler. Bab- Ali dzgn parke deli
caddeleri, hkUmet binalaoyla imparatorluun idare merkezi olduunu gsteriyordu. 19. yzylda stanbul devaml kaldnm, suyolu inaat ve geniletilen caddelerle bir antiye grnm ald. Baanlamasa bile stanbul ilk defa plana gre dzenlenmek isteniyordu. lk
park (Tepeba) bu dnemde yapld. Kayklann felaket gn gelip
atmt. Karaky ve Eminn kpryle baland, ehirde iskeleler
aras vapur seferleri balad. Sayfiye yerleri iinde Yeniky-Tarabya
yazlk sefarethanelerin ve ykselen Rum bujuvazisinin semtiydi. Beyolu Taksim' e doru geliti. 20. yzyln banda Gmsuyu, Ayaspaa gibi semtler her dinden ve dilden zengin stanbullutann apartrnan yaamna getii blgeydi.
Geleneksel Osmanl ehrindeki mahalle, henz snf ve stat farkna gre biimtenmi bir mekan deildi. Bir paann kona karsnda,
kk bir evkaf katibinin aboyal kk evi, ilmiyye ricalinden bir
efendinin kaanesinin yanbanda mahalle suyolcusunun kulbesi
bulunur, btn bu insanlar birbirleriyle hergn karlar, belirli bir
sosyal dayanma, sayg ve himaye kurallan iinde yaarlard. Ayn
tarz hayat gayrimslimlerin ehrin kenar blgelerine sktnlm mahallelerinde de grlrd: Ama bazlannn artan servetleri konak ve
k binalara, bu k bina ve konaklar sklaan semtlere ylmaya balaynca; cemaat ruhunun yaad eski mahalleler de nitelik deitirmeye balad. Aksaray'n tesi orta halli ve fakirierin semti oldu.
Tpk Avrupa'nn byk bakentlerinde olduu gibi, ayn sosyal snfIann yaad mahallelerde, farkl bir argo ve ive geliti. 19. yzyln
stanbul'unda henz ilmiyye snfnn nde gelen efendilerinin, byk
memur ve paalann yaad Fatih'"Aksaray-Laleli semtinde stanbul
ivesinin (aznn) en makbul konuuluyordu. Kasmpaa sakinlerinin ivesi, KaragrlliikMahallesi'nin gelenekleri kmsenirdi. Yangnlann silip sprd ehirde zengin konaklan ahap da olsa yangn
duvarlan ve geni bahelerle evriliyor veya kilgir bina mimarisi
geliiyordu. Gerekte I 8. yzyldan beri Osmanl mimarisi A vrupa'nn etkisi altndayd. 18-19. yzyl stanbul'unun baz kasr ve
319 lber Ortayl
kkleri, Nuruosmaniye Camii, Selimiye Klas gibi yaplar Osmanl
Barok mimarisinin rnekleri diye betimlenir. Kukusuz Barok mimari

ve sanat iin gerekli koullarn Osmanl toplumunda olup olmad


tartlacak konudur, kald ki Avrupa'da Barok dev"in kayna ve nitelii de halen iyi anialp tarif edilmi deildir. Ancak bu yzylda orta
Avrupa barok'unun tamamlanm bir uslb olarak baz ynleriyle Osmanl lkesini etkiledii de aktr. Osmanl baroku denen mimari'nin33 zellikleri 18. ve 19. yzylda sadec~ bakentte reil, taradaki
baz kamusal yaplarda ve ayan konaklarnda bile grlr. 19, yzyln
nl Ermeni mimarlar Balyanlar, bu ortamn yaratp zenginletird
aileydi. Balyanlar bir yzyl boyu Do lmabahe Saray 'ndan, Nuruosmaniye Camii'ne ve Beylerbeyi Saray'na kadar onlarca binay
yapmlardr. Mara ve Kozan arasndaki Belen kynden kan,
1730'lardan beri faal olan bu aile; stanbul'un Beyazt Kulesi, Benciler, raan Saray gibi yaplaryla ehre damgasn vurmutur34 .
Balyan'lar yerel ssleme, oymaclk, camclk gibi geleneksel sanatlar
yeni yap teknikleri ile kaynatrmlardr. Ortaya kan eklektik mimari, 19. yzyla zg beeniyi, erisi ve dorusu ile en geni biimde
yanstr. Balyan ailesi geleneksel inaat ustalndan modern mimari
eitimine ve mimarla geii temsil etmekteydiler. Yaptklar eserler
ampir, barok, rokokonun izlerini tamakla beraber; 19. yzyln zgn Osmanl mimarisi say lmaktadr. Bu yzylda stanbul 'un modern
mimarisine damgasm vuran bir dier mimar grubu Fossati'lerdir.
Fossati'lerin gnmze kalan eserleri azdr. svireli olan Fossati'ler,
Milano Brera akademisinde yetimitir. Akademi 19. yzylda tamamen Rusya arl 'nn zevk ve talebine gre eitim yapyordu nk
mezun mimarlara orada i bulunuyordu. Neornesans dediimiz
uslbta alan Fossati'lerden Giuseppe, 1830'larda stanbul'da yanan
Rus sefarethanesini yeniden yapmaya balyor ve 1849'da bitiriyor. O
devre gre gzellii ve grkeminden dolay yeni binann ar'n stan~
bul'daki mstakbel saray olarak tasarland dedikodusuda kmt.
Fossati'lerin Osmanl mimarisine girileri Ayasofya'nn tamiriyle
balad. Ayasofya'nn atlaklarndan dolay tamiri gerekiyordu. Sultan
Abdlmecid Balyan'lara iltifat etmeyerek tamir iini Fossati'lere vermi ve Temmuz 1849'da Ayasofya'nn onarm bitmiti .. Sultan
Abdlmecid bu arada mozaikleri kazyp resmeden Fossati'ye bu
33
Osmanl baroku deyimini kullanan ve 8. yzyldan itibaren byle bir nitelerneyi yapan C. E. Arssvendir (bks. L'Art Tur.c-) veya Trk Sanat, stanbul 970. Bu konudaki
bir tartma iin Doan Kuban, "Osmanl Mimarisinde Barok ve Rokoko", Trk ve slam Sanat zerine Denemeler, stanbul, 932, s. 5 vd., Ortay l, "stanbul'da Barok",
stanbul'dan Sayfalar, stanbul 986, s. 9-28. 34
Pars Tulac; 1
* "Osmanl Mimarisini Batllatran Balyan Aiesi", Yllar Boyu Tarih,
ubat 1983, s. 39-42. Semavi Eyice'nin Balyanlarm kkenini Belen olarak gstermesine karlk P. Tulac Kayseri'yi gstermektedir(?)
320 Tanzimat Adam ve Tanzimat Toplumu
mozaikleri bastrmas iin para yardmnda da bulunmu ve Ayasofya
mozaiklerinin ilk basks bylece yaplmtr. Fossati'lerin yaplan yneticileri etkilediinden Dari}lfnun ( sonr~ki Adiiye) binasnn yapm
kendilerine veriliyor. Arkadan ran elili i de onlara yaptrlyor35

Fossati'ler bylelikle TanZimat Trkiyesi'ndeki mimari ile Rusya'daki


mimarinin benzemesini salaiulardr. Midhat Paa'nn vali olarak
oturduu Rusuk'taki konak ile Kars'taki Rus valinin konann
benzerlii bir rasiant deildir. Bu ortaklkta; neornesans slbun
grkemi byk rol oynamaktadr. Kamusal binalar ve sayl konaklann dnda, ehirler henz yangnlarn silip sprd ahap yaplardan vazgeebiimi deildi. zmir, Selanik gibi ehirler ve stanbul'da Beyolu'nda dar bir blge kilgir konut mimarisine ancak gemiti. Tanzimatn nderi olan Reid Paa daha 1830'lardan Londra
eliliindeyken kilgir yaplarn arttrlmas ve bunun iin inaat ustas
yetitirilmesi gerei zerinde durmutu36 Ancak toplum henz pahal
konut yapmna geecek durumda deildi.
19. yzyln Osmanl toplumu bir aray ve yneli iinde idi. Bu
yneli ve arayda 20. yzyl banda olduu gibi ulusal nitelii saptamak, Avrupa sanat ile yerel veya ulusal (?) zelliklerin sentezini
yapmak gibi endieler henz ar basmamt. Tanzimat dneminin
mimarisinde olduu gibi edebiyatnda da yerellik kendiliinden yaam ve etkisini srdrmtr. eker Ahmet Paa' da, Osman Harndi
Bey'de grld gibi Bat resmi ile Trk sanatnn sentezini yapma
bilinci veya endiesi yoktur. Kukusuz Osman Harndi Bey de setii
konularn dnda, empresyonist okul ierisinde szde kendine zg
yanlar olan bir Trk okulu yaratabilmi deildir. Tanzimat edebiyatnn yazar ve airi de, pek bilincinde olmadan geleneksel-klasik Osmanl nesrinin ve iirinin biimini korumutur. 20. yzyl bandaki
milli edebiyat "milli" szn ve "milliyetilii" kulland iin byle
nitelendiriliyor, yoksa z ve biim ynnden 19. yzyl Trk edebiyatmdan daha milli olduu tartmaldr. Tanzimat romannn meddal
hikayelerinin uslb ve biimini koruduu hatta konularn bile "Hanerli Hanm", "Sansar Mustafa" gibi meddal hikayelerinden kaynakland, Namk Kemal, Ahmet Midhat, Samipaazade Sezai gibi yazarlarda bu geleneksel yapnn ar bast edebiyat tarihilerimiz tarafndan da belirlenmitir37 .
Tanzimat devri Trk edebiyatnn 19. yzyl dnya edebiyat
iinde sekin bir"yeri olamaz; bu edebiyat bizi yanstt iin analizi
gereken bir konu, bir s9rundur. Biim ynnden bu edebiyat ar bir
35
Semavi Eyics, "Fossater", stanbul Ansiklopedisi, c. XI, s. 5818*23.
36
Ortayl, Tanzimattan Sonra Mahalli dareler, s. 113.
37
Gzin Dirio, Trk Romannn Douu, stanbul, 1973. P. N. Boratav, Fo/klor ve
Edebiyat, Adam yay., 1982, s. 310-312; Berna Moran, "Ak Hikayeleri ve lk Romanlanmz", Eletiri, Ocak 1983, s. 34-41.
321 lber Ortayl
evrim geirdii halde, ierik ynnden ani bir nitelik deimesi geirir. N. Kemal, Ahmet Midhat, Mehmet Murat, inasi; roman, tiyatro
ve iir dalnda halk retmenlii yapmaktadrlar, rnein Mehmet
Murat "Turfanda m, Turfa m" adl romannda ahlak retmenlii
(tekzib-i ahlak-ahlak dzeltme) roln stlenmekte bunu bir roman
tr olarak savunmaktadr. Yzyln sonunda (1890-91) yazd bu ro-

manda yazar; askerlik, memuriyet, aile hayat gibi kurumlan ilkel bir
anlatrola tek tek ele alp eletinnektedir38
. Biim ve uslbdaki ilkelliine ramen Tanzimat yazan toplum retmenliine erkenden girimi ve kendisinde siyasal-toplumsal bir misyon grmtr. Ne var ki
ayn edebiyatn 19. yzyln sonunda; Avrupa edebiyatnn ustalk dzeyini temsil eden Rus edebiyatma aldn etmeden iirde Fransz
parnassien'lerinin sembolizmini izleyip tamamen biimci bir nitelie
brnd aktr.
Tanzimat edebiyat yeni bir ierikle kltr tarihimizde yerini ald.
Ama bu edebiyatn bir eksiklii vard; flolojik bir bilgiye dayanan
edebiyat tarihi almalar olduka yetersizdi ve hatta yaynlanan eski
metinler bile byle bir yetenein henz yerlemediini gsteriyordu.
Edebiyatn byle bir ortamdaki en byk eksiklii de kukusuz edebiyat eletirisi alannda duyuldu. Tanzimat dneminin edebiyat eletirileri ok kere bir polemie ve ardndan Bab- Ali'deki srtmelere dnt. inasi ile sonraki sadrazam Said Bey (Paa) arasnda Tasvir-i
Efkar ve Ceride-i Havadis'te geen tartma bunun bir rneidir. Eski
ve yeni edebiyat arasndaki uslb, dil ve nazm tekniklerine ilikin bir
dier tartma ifan Paa ve Namk Kemal arasnda oldu. Dorusu Namk Kemal Tanzimat edebiyatma hakim olan yeni dnceyi savundu
ama yeni edebiyatn biime ilikin sorunlan alannda rfan Paa'nn
haksz olduunu sylemek bugn de pek kolay grnmyor. Tanzimat
dneminin edebiyat dalnda en nemli eletinneni Ziya Paa' dr. Trk
iirinin ne olmas gerektii gibi bir soruyu ortaya atm ve Divan edebiyatnn ilk sert ve yapsal eletirisini yapmt. Ona gre her ulusun
iirinde o dilin zelliklerine bal zgn bir katiye ve vezin dzeni
olmalyd. Divan iiri bu ynyle bize yabancdr diyordu. Ziya Paa
konuulan dilin edebiyat dili olmas ve halk iirinin vezin ve tekniklerinin benimsenmesi konusunda ilk ciddi eletiriyle dnem iinde bu
tarz balatm saylabilir. Tanzimat edebiyat Avrupa edebiyatndau
eviriyle balad. Bu roman, hikayeyi, iiri ve giderek tarihilie ait
eserleri kapsad; ama eletiriye ve Avrupa dncesinin rnek
38
Gzin Dino, Tanzimattan Sonra Edebiyafta Gerekilie Doru, A..D.T.F. yay.,
Ankara 1954, s. 34-37.
Cevdet Kudret, Trk Edebiyatnda Hikaye ve Roman (1859-1959), Bilgi yay., Ankara
1971, s. 125-129.
322 Tanzimat Adam ve Tanzimat Toplumu
olabilecek ciddi edebiyat tarihine ait aratrmalan, eviri listesinin dnda kald. Bu dlama bugn de sregidiyor.
Tanzimat aydn Avrupa ve Dnya tarihiyle ilgilenmeye balad.
Bu ilgi, Tanzimat ad..mn bulunduu zaman ve mekan saptama bilincinin rnyd. Avrupa tarihine ait baz derleme ve eviri eserler
haslnaya balad. 1854'de (H. 1270) muhtemelen Tercme odas memurlanndan biri, "Byk Petro Tarihi"ni kaleme ald. Klasik Osmanl
dneminde de zaman zaman Avrupa tarihine ait ksa eviri verisaleler
kaleme alnm veya Peevi';in yapt gibi Avrupa tarihinde atflarda
bulunulmutu. Ama 19. yzylda Avrupa tarihine olan ilgi, Osmanl
toplumunun konumunu ve geleceini anlamak asndan gelimek-

teydi. Hatta yneticiler, baz Avrupal yazarlara, Trk tarihine ilikin


yorumlanndan, dolay mkafat da vermekte idile?
9
Bunun dnda,
Avrupa toplumunu dzenini ve geliimini salamak ve Osmanlyla
karlatrmasn yapmak gibi bir tarihi dneeye de ulald. rnein Cevdet Paa Ortaa Avrupa tarihinden szederken, feodalite,roi
tahlil etmekte ve onu Osmanl trnar rejimiyle karlatrmaktadr 0

Ona gre feodalite zulme dayanan ve Roma kleci dzeninin sadece


haffletilmi bir biimidir. Cevdet Paa Avrupa tarihi zerinde edindii bilgileri, Osmanl toplumunun; yapsn ve geleceini saptamak
asndan deerlendirmelere tabi tutmaktadr. Tanzimat dnemi boyunca dier aydnlar tarafndan da izlenen bu yntemin; rnein
amatr bir yazar olmakla beraber Mustafa Celaleddin Paa tarafndan
"les Turcs anciens et modernes"de Trk rknn Avrupa ve Dnya tarihindeki orijinal roln saptamak gibi ideolojik bir nitelie brndn de belirtmek gerekir. Ancak, Tanzimat adamnn tarihe bakndaki bu nemli deinelim ve dnsel gelimenin; Avrupa ve Dnya
tarihini ana kaynaklardan renme ve bilimsel bir aratrma yntemine ulatn sylemek mmkn deildir. Esasen 19. yzyln tarihi
dncesi, ada Trkiye'ye bu alanda olduka zayfbir miras brakmtr ve Trkiye'de tarihilik Dnya tarihi konusunda halen kayda
deer bir gelimegsterememitir.
Tanzimat adam tarihe baknda ve bilgi edinmede belirli bir serikronizasyonu kavrad gibi; yaad dnyay bir lde kendi dilinin
ve dininin boyutlan dnda da anlamak ve renmek aamasna ulamtr. Bu dzey eskia tarihine ve arkeolojiye uyanan ilgi
dolaysyla grlmektedir. Aralk 1847'de Kuds mutasarnf Gazze
sancanda Akalon denen mevkide bulunan bin yllk (yanl bir
tarihlendirmeydi) bir sfenksden ekte rapor ve eskizle Bab- Ali'yi
39
Bab. Ar. rad- Har. Nr: 2893, sene 1266 "Fransa'nn Viyana'daki setirinin yeeni
Msy Bumon'un kaleme ald drt ciltlik Avrupa tarihine mnderecati dolaysiyle." 4
Cevdet, Tarih, c. I, s. I 92. bkz. mit Meri, Cevdet Paann Cemiyet ve Devlet Gr, stanbul 1975, s. 59.
323 lber Ortayl
haberdar etmekteydi
41
Bu gibi raporlar o yllarda hemen birok
vilayetten yazlm olup, daha nceki bir genelgenin gerei yerine
getirilmekteydi. Toplanan eski eserler St. rene kilisesinde kurulan
mzeye naklediliyordu. Osmanl mzecilii ilk admlarn atyordu.
Ahmet Vefik Bey (Paa) ve Safvet Paa'nn maarif nazrikiar zamannda vilayetlerde eski eser toplama faaliyeti daha da hzland.
Trablusgarb valisi Ali Rza Paa, Selanik valisi Sabri Paa, Girit'te
mutasarrf Kostaki Adossides Paa, Konya valisi Abdurrahman Paa
eski eser toplayanlar arasnda en nde gelenlerdendi. Bir yandan da
mzelerin ilk kataloglar da hazrlanmaya balamt42
. Eski eser me-

rak sanldndan daha geni bir evreye yaylmt. leride Yunan


Muharebesi komutanlarndan Dmeke Sava galibi Gazi Edhem Paa
sava ganimeti olarak Mze-i hmayuna baz deerli paralar getirecektir. Austos 1880'de bugnk Arkeoloji mzesi (Mze-i hmayun) ald. Osmanl arkeologlar ksa zamanda nmizmatikden,
epigrafye kadar ilgili dallarda uzmanlar kardlar; kataloglardan bazlarn hazrladlar. Nihayet Sayda'da bulunan lahidlerle ve raporuyla
Osman Harndi Bey'in ahsnda Osmanl arkeolojisi uluslararas bilim
dnyasna ve yayn hayatna da girdi. Osmanl aydn, arkeoloji ve
mzecilik alannda imkanlarn tesinde baar gstermi ve Tanzimatn bandan beri nemli admlar atlmtr. Bu gelime eski toplumdaki sanat ve kltr anlayna bir tepkiyi de ienlekteydi. Osmanl arkeologlar Mezopotamya, Suriye, Lbnan'da yaptklan kazlada stanbul'abugn dnyann en zengin mzelerinden ikisini (Arkeoloji ve Eski ark Eserleri) hediye ettiler ve Cumhuriyet dnemine
de bu alanda zengin bir deneyim ve bilgi birikimi braktlar. 19. yzyl
arkeolojisi Trkiye'de sadece bir bilim olarak deil; hem Bat'nn eser
yamaclna direnen, hem de kltr deiiminin ncln yapan
bir dnce ve tutum olarak dodu ve geliti.
Tanzimat toplumunun aydn ansiklopedisyen olma isteindedir.
Devlet adamndan, yazarna bu toplumun sekinleri; tiyatrodan gazeteye, mimariden flolojiye ve doa bilimine kadar her konuya el atma
ve dzenleme abasndadr. lk roman yazar olan emseddin Sami,
ilk szlkleri ve ansiklopediyi de ortaya koymutur. Sadrazam A
Paa, Gll Agop 'un Osmanl tiyatrosunu devletin finanse etmesini
gerekli grm ve baz temsilleri de tevik iin izlemitir. A. V efk
Paa, tiyatro evinnenliinden szlkle kadar her alana el atmt.
Modernleme abasndaki bir toplumda bunlar doal ve faydal eilimlerdir. Ancak 19. yzyla kadar Trk toplumunun Bat kltrne
olan yabancl kendisini zellikle tarihilikte, iktisatta ve toplumbi41
Bab. Ar. rad-Dah. No: 8060 ve 8207.
42
Simavi Eyice "Arkeo!oji Mzesi ve Kuruluu", Tanzimattan Cumhuriyete Trkiye
Ansiklopedisi, c. VI, s. 1596-1603.
324 Tanzimat Adam ve Tanzimat Toplumu
limde gstermektedir. Bilinen ilk iktisat kitab 1830'larda dzenlenen
bir elyazmas olup, 1850'lerde baz risaleler bunu izlemitir. Ancak
iktisat bilgisi de tpk Avrupa tarihi gibi Tercme odas mensuplarnn
aktarmac derlemelerindeiColumaktayd43 . Yzyln ikinci yansnda
Ahmed Midhat Efend~ Olannes Sakzl gibi iktisadi dneeye daha
yonmcu yaklamlar da grld. Tanzimat dnemi Osmanl toplumunda bilgi birikimi, aratrnay rgtleme ve kurumlatrma abas
ile snrl kalmtr. Mart 1864'de Ceniyeti lmiyye-yi Osmaniye ilk
ktbhaneyi aana kadar bakentte ve tara ehirlerinde ktbhane,
yazmalarn yld vakf depolar demekti. Tarih yazclar iin dzenlenmi arivler yoktu ve Osmanl tarihilii halen vekayinamelere
dayanyordu. 19. yzylda Trkiye'de tarihiliin bu yzden nemli
atlmlar yapp bilimsel temele oturduunu sylemek mmkn deildir. Bununla beraber Maarif Nazr Mnif Efendi (Paa) ilk ktbha-

neleri dzenledi. Devlet arivinden yararlanlmaya ve baz kiitbhanelerin ilkel de olsa kataloglar hazrlanmaya balad. Yzyln sonunda referans kitapl ve derleme ktbhane kurumu fikir ve giriim
olarak Osmanl aydnlar arasnda yerlemiti. 19. yzylda Osmanl
mparatorluu reform hareketine, misyoner bir tarih bilinciyle balam deildi. Tanzimat hareketinin devrim olarak balamadnn bir
gstergesi de budur. Tanzimat Trkiye tarihinde devrim deil, devrim
hazrlayc sonular douran bir harekettir.
Buraya kadar portresini ve bulunduu ortam izmeye altmz
Osmanl aydnna, bir aydn grubu diyebilir miyiz. Kukusuz evet. Bu
aydn grubu aslnda devletin maal kadrolarn oluturan memurlard.
Arkalarnda uzun bir siyasal dn ve rgtlenme gelenei yoktu.
Ama aydn grubu bu dnemde artk toplumunu gzleme; eletirme ve
gelecei programlama aamasna geldi. Bu nedenledir ki 19. yzylda
imparatorlukta bir aydn grubu dodu diyebiliyoruz. Bu aydn grubu
n planda Trk aydnlarm bir ksm da imparatorluktan kopan uluslarn, ulusal aydn grubunun nc grubunu oluturmaktadr.
Tanzimat devlet adamlarnn ilk kuann pragmatik reformculuu, bir kuak sonra siyasal ideolojiye, grup ve kii ekinesi programl bir siyasal muhalefete dnt. Must~fa Reid Paa'nn aydn
mutlakyetiliiyle balayan dnem, Midhat Paa'nn anayasaclyla
noktaland. 1860'larda Osmanl dnce hayatnn en nde gelen
kiisi, laik-ulusu dneeli olan inasi44
, onun yan banda modernlemeci-slamc Namk Kemal ve slamclkla laiklik, Trklkle Os43
ktisat bilimiyle ilgili bilin~n ~n eski yazma, l 830'lara ait olup mtercimi belli deil- dir.
Daha ok genel kavramlar ve Malthus nazariyesi zerinde durmaktadr. lgili
yazma yaknda tarafmzdan yaynlanacaktr. Ortayl, "Osmanllarda lk Telif ktisat
Elyazmas", YAPIT, 46/1, 1983. Ahmed Sayar, Osmanl ktisat Dncesinin ada/amas, s. 275-293
44
Berkes, Trkiye'de ada/ama, Bilgi yay., Ankara, 1973, s. 252.
325 lber Ortayl
manlclk arasnda gidip gelen Ali Suavi idi. Osmanl dnr henz
ak seik siyasal ideolojisini ve programn belirlemi deildi. Siyasal
dnce ve muhalefet emekleme devrinde olmasna ramen, gelimelere bakldnda Osmanl lkesinin geleneksel siyaset ve hayat tarzndan kt anlahyordu. Bundan sonra Osmanl toplumunu
modernleme olaynn kalplan iinde, deerlendirmek kanlmazd.
Modernlemeye tepkiler de kukusuz glenmiti. Modernleen her
toplumda yeniye tepki doal bir olaydr: Avrupa uygarlna yz elli
sene nce giren Rusya'da bile Aksakov; "geriye dnelim" diye hayknyordu. adatamann getirdii bunalm Rusya' daki kadar iddetli
olmasa da, Osmanl toplumunda da tepki yaratt. lk anda yneticiler
de muhalefetin rengini ve niteliini anlayamadlar. nk Osmanl
toplumundaki her olay ve kurum gibi, siyasal dnce ve siyasal muhalefet de deimiti.
Sonu
Takvim-i Vekayi'nin45

6 ubat 1866 tarihli nshasnda hkUmet


tarafndan, Paris'teki muhalifler aleyhinde ierii ve sl1bu ilgin bir
bildiri yaynlanmt; "Paris'te kurulan bir fesad cemiyetinin yelerinin tede beride kkrtclk ve dedikodu yapt, hkUmet aleyhinde
bulunmann kendilerine zaran dakunaca ihtar edildii halde, rezil
kiilerden oluan ismi geen cemiyetin yelerinin baz zadegan aleyhinde iftira dolu mektup ve imzasz mazbatalar bastnp dattklan,
alaklk ve rezaletlerini, herkesin bildii bu gibilere inanlnamas gerektii" tenbih ve ilan ediliyordu. Sz edilenlerin Gen Osmanllar
olduu akt.
All Paa'nn Bab- Ali'de kurduu otoriter ynetimden nefret eden
ler "istibdat"tan sz etmee balamlard. stibdat sz "despotisme"
karl kullanlr olmutu. Oysa daha elli yl nce bir Osmanl efendisi iin "istibdat" slam lkesindeki bir yneticinin olaan ynetimini
ifadede kullanlabilecek bir szd. slamc siyasal kuramda istibdat terimi gl ve doru ynetimle zdetir*. eyhlislam Mehmet Ziya'ddin Efendi'nin verdii, Sultan Abdlhamid'in ha'l fetvasnda istibdat sulamas yoktu. stibdat szn Gen Trk politikaclan kullanyordu. Tanzimat reformlan Osmanl aydnlarn ayn bir dnya ve ynetim anlayna gtrmt.
Sultan Abdlmecid ynetimine kar bir darbe giriimi bastnlmt. Tarihimizde Kuleli Yakas olarak bilinen bu olayn gerek bir
hkUmet darbesi giriimi olup olmad henz bilinmiyor. Ondan
baka darbecilerin siyasal tutumlan da ak deildir, tutucu bir dn45
Takvim-i Vekayi, 832 Nr. 1288-20 Ramazan.
*istibdat -Utinlerin dietator'u gibi gl ynetimi ifade eder. tyrannie karl olan
zulm ve zalim gibi kavrarnlardr.
326 Tanzimat Adam ve Tanzimat Toplumu
ceyle mi, yoksa anayasac demokrat bir eilimle mi hkmete kar
kmlard? kinci bir darbe giriimi de l865'1erde oluan ttifak-
Hamiyyet adl bir gruptan~~di. Osmanl ~oplumu siyasal gruplamalar dnemine girmiti. Bu gruplamalar, 19. yzyl dnyasndaki siyasal ideolojilerin tutarl veya tutarsz bileimi olan programlar etrafnda
olumaktaydlar ancak siyasal modernleme srecine girildii aktr.
1840'larda Tanzimattiann yaratt d politikada uyum -ve anlamaya- dayanan ortam, yerini siyasal kutuptamaya terkediyordu.
1860'lann muhalifleri henz laik ulusalc ideolojiye veya billurlam
radikal grlere sahip deildiler. Kendilerini Gen Osmanllar olarak
adlandnyorlard ama Avrupa; ihtiyar imparatorlua yeni bir ruh ve
hayat vermek isteyen bu gruplan "Jeune Tre" diye adlandrd. Jn
Trklk zgn bir siyasal kimlikti. Khneyen monarilere kar ayaklanan, direnen btn lkelerin muhalifleri bu isimle anld. Portekizli
Jr Trkler gibi ...
Modem an toplumlan artk tarihi yaamayp, yapyorlard. Tanzimat aydn da tutucu yneticisinden muhalif yazanna kadar ada
dnyada var olmak iin deirnek ve olaylara yn vermek gerektiini
anlamt. Gelenei korumak iin onun bilincinde olmak gerekir. Varln srdrebilmek iin Osmanl aydn geleneini ve ortamn farkl
anlayla da olsa deerlendirmeye ve eletirmeye balamt. Edebiyat

zevkinden ynetime Avrupa politikasndan modernlemenin yntem


ve lsne kadar birok konu tartlyorrlu hem de kahvehane sohbetiyle deil basn ve yayn araclyla ...
Eyll 1871 'de Ali Paa ldnde Gen Osmanllar Avrupa'dan
dnmeyi umuyorlard. Onlara gre diktatr sadrazarnn sahneden ekilmesi yeni gelimeler yaratacakt. Ayn yl Bulgarlar bamsz-kilise
iin verdikleri mcadeleyi kazanmlar ve ulusal kiliselerini, yani
Bulgar Eksarhln kurarak Fener Patrikhanesinin denetiminden kmlard. imdi daha radikal bir mcadeleye geebilirlerdi. Haziran
1872'de Namk Kemal stanbul'da bret gazetesini karmaya balad.
Gazetede; Osmanl vatansevedii ve "meveret usul" deyimiyle,
meruti rejimin getirilmesi gibi dnceler ileniyordu.
Bab- Au diktatoryasnn Ali Paa'nn kiiliine bal olmad
anlald. Mahmud Nedim Paa'nn sadrazaml yeni dnceler kadar brokrasinin muhalif kanad iin de daha boucuydu. Balkanlarda
ulusuluk nihai hedefe doru harekete gemiti. Temmuz 1875'de
Bosna Hersek'de "ayaklanma balad. Kt ynetim ve ekserisi
Mslman olan yerli topqk sahiplerinin basks nedeniyle kyller de
bu ayaklanmaya katlyordu. Ardndan ayn olaylar Bulgaristan'a srad. Ekim I875'de Mahmud Nedim Paa Osmanl borlannn denmesini durdurdu, yani ilk mofatoryumu ilan etti. Bu d devletlerin hi
ho karlamad bir gelimeydi. 6 Mays 1876'da Selanik'deki bir
olay byd ve Fransa ve Almanya konsoloslannn ldrlmesiyle,
327 lber Ortayl
sonuland. Sulularn d basklarla yarglanp, idam edilmesi bu sefer Mslman halk galeyana getirdi..
10 Mays 1876'da Fatih, Bayezid, Sleymaniye Medreselerinin
talebesi Bab- Ali'ye yrdler. Sadrazam Mahmud Nedim Paa'nn
ve eyhlislamn aziini istiyorlard. Sonralan Sultan IL Abdlhamid
bu isyan Midhat Paa'nn hazrladn ileri srmse de, ayaklanma
herhangi bir . ynetici veya politikacdan bamsz ve kendiliinden
olumu grnmektedir, iki gn sonra Sadrazam ve eyhlislam azledildi. Mtercim Rd Paa sadarete, Hseyin Avni Paa seraskerlie
ve Hasan Hayrullah efendi eyhlislamla getirildi. Yeni kabine ile
padiah arasnda soukluk devam ediyordu. Midhat Paa da ura-y
Devlete getirilmiti. Veliahd Murad Efendi'nin bu grubun favorisi olduu biliniyordu.
Birka yl dolduran u olaylar meruti rejimin getirilmesi veya
benzeri bir gelimenin sonucuydu, birka kiinin kafasnda aniden
oluan bir tasarnn bir tesadf ve oldu bittiyle sahneleurnesi veya dardan yabanclarn tertiplerlikleri bir olay deildi. 1876 Mays sonunda Hseyin Avni Paa, Kayserili Ahmed Paa (bahriye nazn) Askeri mektebler nazn Sleyman Paa'dan oluan darbeci asker grubu
Do lmabahe Saray 'n kuatt. Sultan Abdlaziz ha '1 edildi ve Haziran
banda Sultan V. Murad tahta kt. Liberal fkirli padiahn hkmdarl uzun srmedi. Bu arada Sultan Abdlaziz intihar etti. Baz yetersiz delillerle o gnden bugne dk padiah darbeci takmn ldrd hep tekrarlanr. Gerekte ileri srlen bu gibi deliller kadar
baka ada deliller de bu olayn gerek olmadn, Sultan II.
Abdlhamid'in Midhat Paa'y ortadan kaldrmak iin hazrlad uy-

durma bir isnad, iftira olduunu tekrarlar. rnein, Mabeynci Fahri


Bey'in kaleme ald fbretnmd adli anlar byle bilinen bir tank belgedir46. Bu karklkda Sultan V. Murad'n tahtta kalamayacak kadar
hasta olduu anlald ve tahttan indirildi.
Beklenmeyen taht aday Il. Abdlhamid liberal darbeci gruba anayasay ilan edecei teminatn verdi. Aslnda i ve d zorunluluklar
karsnda kimsede direnecek cesaret yoktu. Bulgaristan olaylar yznden, Rumeli'de beynelmil el kontrol kurulmasn isteyen byk
devlet elileri, stanbul'da bir konferans toplamlard. isyan ve sava
tehlikesi ufuktaki mali iflas grntsyle birlemiti. 1876 ylnn
Aralk aynda, imparatorluk yneticileri anayasay ilan eden top sesleriyle bu zorluklara meydan okuyor gibiydi.
Osmanl imparatorluunun anayasal, monari sistemine geii,
Balkan Slavlannn (Bosna-Hersek ve Bulgaristan olaylar) ayaklanmalar ile (1875) 1877 Osmanl-Rus sava arasndaki devreyi kapsar
gibi grnr. Gerekten de Bab- Ali brokrasisinin mutlak hkm46
Yeni harflerle basm, bretnum., yay.: B. S. Baykal, Ankara, TTK, 1968.
328 Tanzimat Adam ve Tanzimat Toplumu
ranl, ksa parlarnanter dnem sresince devlet ve toplum hayatndan
ekilmi gibiydi. Bu dnemin ksa sren deneyimi Trkiye'nin
toplumsal siyasal hayatnda~ne olursa olsun nemli bir yenilikti ve
gelecein inklablarn ~z!:!ayan bir aamayd. Tarihi dnemlendirme
abalar her zaman iin bir hata pay tar ama byle bir usul izlersek;
19. yzyl bandan itibareri Osmanl Devleti'nin reform asr diyebileceimiz dnem, yerini artk inkl~b asrna devrediyor, diyebiliriz.
Trkiye'nin siyasal hayatnda fikir hareketlerinde yapsal bir deime
balamt. Merutiyet hareketi padiahn deil, yukarda da belirttiimiz gibi aslnda Bab- All'nin mutlakyetiliine kar, gene Bab-
Ali'nin bir kadrosu tarafndan baarlmt. Aslnda Sultan Abdlmecid ve Aldlaziz devrinin, Sultan IL Abdlhamid dnemine
gre farkl bir yan, hkmdarn kiisel diktatoryasndan ok, sadrazamlarn ve etrafndaki kadronun aydn dikta dnemi olmasyd. Bab-
Ali ynetirnde ehliyet ve etkililiini yitirdii an (bu Mahmud Nedim
Paa saclaretine rast gelmektedir) husumeti zerine ekmitir.
Merutiyete gei bir byk ihtilalle deil, gene ynetici grubun
iindeki bir baka grubun bakaldrmasyla gerekletirilmitir, bu
dorudur. Bu ilgin grnm, gnmz tarihiliinde deiik yorumlamalara neden olmaktadr. Bir yoruma gre; haris brokratlarn darbesi ve bir sapknlktr. Bir baka yoruma gre; devletin devlet iinde
gerekletirdii bir dnmdr. Birinci yorum sahipleri genellikle
imparatorluu mahva gtren bir gayriciddi hareketten; ikinci grup ise
tabandan gelmeyen ve demokratik bir gelenek yaratmayan, yzeysel
bir reformdan sz ederler.
Brokratlarn bir ksm bu hareketin ncln niin yapmtr
sorusumin cevabn geni bir tarihi ve corafi platformda aramak gerekir. Bu olay sadece iki grup brokratn birbiriyle basit bir ekimesinin veya saray hedefleyen bir iktidar hrsnn sonucu deildir. Y aanan an ve lkenin gereklerinden kopuk bir aydn brokrat
fantazisinin eseri hi deildir. ok gen yalarndan beri Bab- All b-

rokrasisinin havasnda yetien memurlarn merutiyet gibi bir ideal etrafnda toplanarak muhalefet yapmalarnn nedenlerini, n planda imparatorluun o gnk corafyasnn ve siyasal havasnn renkliliinde
aramak, 18. yzyldan beri Balkanlarda grlen gelimelerin etkisini
unutmamak gerekir. Balka.'llar o zaman Osmanl lkeleriydi ve stanbul'a rnein Orta ~nadolu'dan daha yaknd. Trkiye tarihinde ortaya atlan ilk anayasa tasarsda Balkanlardaki ulusu hareketin eseridir. 1867 ylndaAvusturya-Macaristan monarisinin anayasa rneini
izleyen, Bulgar gizli merkez komitesi; Sultan Abdlaziz'e Osmanl
mparatorluu ve Bulgar arl ifte tacndan oluan bir- hkmdarlk teklif etti. Bu ifte monaride sultan; hem Osmanl sultan hem
Bulgar ar olacakt. Bulgaristan'n nasl ynetileceini ngren 21
maddelik bir federe Bulgar anayasas bu teklife eklenmiti. Metnin 6
329 lber Ortayl
maddesi Bulgar kilisesinin bamszlyla ilgili olup, ilk 15 maddesi
ise Bulgaristan 'n parlarnanter bir rejimle, nasl ynetileceini
dzenlemekteydi
47
, Anayasal monari istekleri Bab- Ali'nin dnda
Osmanl mparatorluu 'nun birok evrelerinde yaygnlamaktayd.
Anayasac hareketin gelimesini bu nedenle iki odak etrafnda gzlernek durumundayz. Birinci nokta; brokrasinin iinde yer alan muhalif bir gn.bun, devlet ve topluma baklan ve ideolojileriyle Tanzimat dneminin birinci kuandan aynlan "Gen Osmanllar" dediimiz bir grubun varldr. Gen Osmanllar aslnda nasl bir gruptu.
Merutiyet hareketiyle ilgilerinin derecesi neydi gibi bir soruyu burada
aynntlara girmeden ceyaplamalyz. 1850'lerdeki mahiyeti karanlkta
kalan Kuleli Yakas'n gz nne almazsak, 1860'lardan beri siyasal
muhalefetin oluup, biimlendiini sylemek mmkndr. Kukusuz
bu muhalefetin yeleri birbirinden farkl dncelere sahip olacaklardr. Hibir byk veya kk apta hareketin yeleri toptanc bir dnce eleinden geirilemez. Bu grup bir p&rti oluturmamtr ama
Osmanl brokrasisinin iinde muhalif dncelerin olumasnda etkili
olmulardr. kinci nokta; deindiimiz zere dorudan doruya Balkan ulusuluudur. Merutiyeti darbeyi zorlayan i ve dtaki basklar ve gelimelerde; imparatorluun iindeki bu yz yllk akmn ve
hareketlerin byk pay yardr. Aziziye dneminin bir kntyle kapanmasnda Balkanlardaki bu hareketin nihai perdesinin yani ayaklanmalann pay byktr. Aralk 1876'da anayasay ilan eden toplann
atlmasnda bir pay olan Avrupa basks da bu ayaklanmann sonucu
sahneye kmt. Ancak merutiyet rejimini buna ramen bazlannn
ileri srl gibi bir Avrupa reetesinin eseri deildir. Byk lde
Osmanl kafasnn eseridir. Aslnda Avrupa, merutiyet rejimi ve parlamento ile hi ilgili deildir. Rusya byle bir rejimin dmanyd,
Avusturya da antipatyle karlyordu. ngiltere ve Fransa ise bu rejimi
Osmanllam yaktrmyodard, hatta parlamentonun kurulup alabileceine bile inanlan yoktu. Merutiyetin bir are olduu Rumeli
vilayetlerinde valilik yapp iyi idarenin byle, gelebileceine inanan
Midhat Paa gibi sivil brokratlann ve belki benzer gzlem ve sonulan edinmi askerlerin kafasnda vard. Anayasann ilan ile Avrupa

basksnn iddeti bir mddet iin nlenmi olabilirdi ama tamamen,


nlenemediini Rusya ile kacak sava ve Avusturya'nn olumsuz tutumu gstermitir. Anayasal hareket bizim siyasal modernleme tarihimizdeki ilk siyasal muhalefet grubuyla, yani Gen Osmanllarla birlikte anlr.
Osmanl mparatorluu 'nun modem siyasal fikir ve eylem tarihinde Yeni Osmanllar dediimiz grup, ilk bakta kendine zg gr47
Bulgarsko Vuzrqjdane-Christomatiya po storiya na, Bulgarca ed. H. Hristov, N.
Gencev, c. 2, Sofa 1969, s. 324-332'de bu metin yer almaktadr.
330 Tanzimat Adam ve Tanzimat Toplumu
nen; ama Ortadou ve ngiliz ve Fransz mslman kolonilerinde benzerleri bulunan dnce ve eylem adamlanndan oluan bir gruptur.
yeni Osmanllar deyiminin t_ranszcaya tercmesi Gen Osmanllar
anlamnda "Jeunes Ottoman~'' olmaldr. Fakat Avrupallar arasnda
Osmanlnn, ulus niteienesi olarak bir anlam olmadndan, "Gen
Trkler-Jeunes Turcs" evirisi yaygnlam ve inparatorluktaki rgtl siyasal muhalefet hareketleri bu deyimle anlagelmitir*. Oysa
19. yzyl ortalarndan balayarak imparatorluun yklma kadar sren btn siyasal muhalefeti bir potada deerlendirmenin bir anlam
ve olana yoktur. Bizim tarihiliimizde yaplan, yeni Osmanllar ve
Gen Trkler aynn bu nedenle zaman kadar, ideolojiterin ve rgtlenmelerin ve eylemin niteliini belirleyen izgiler asndan da gerekli, doru bir aynmdr.
Sultan Abdlaziz dneminin Yeni Osmanllan, II. Abdlhamid dneminin Gen Trkler diye tandmz muhalifkuann aksine; rgtlenme ve gizli siyasal faaliyet alannda ustala, hatta belirli prensipiere
ulaabilmi bir grup deildi. Grubun iinde ideolojiden ok ideolojiler
vard. Bu ideolojiler de aslnda kesin izgilere ve tutarl aklamalara
gelecek gibi deildi. Yeni Osmanllarn siyasi fikirleri daha ok anayasal monari etrafnda toplanmaktayd. Fakat bu anayasaclk konusunda
da onlarn asgari mtereklerini tesbit zordur. Ksacas Yeni Osmanllar
siyasal programlannda belirli izgiler olan ve politik eylemlerinde uyum
salanu aydnlar deildiler. Ancak aydndlar ve muhalefetleri bataki
yneticiden ok var olan siyasi rejime ve lkenin yaad hayata kaiyd. Yani Gen Osmanllar artk toplumsal bir bilin sahibi olan tarihe ve
gelecee zgrce bakmya balayan Osmanl aydnlanyd.
Yeni Osmanllar Avrupa dnyasn ve siyasal dnn salkl bir
biimde belki tanmyorlard. Brokrasinin hrsl, iddial yeleriydiler.
Osmanl klasik kltr ile tan khklan kadar Avrupa dnyasn tanmasalar da, Bat 'ya eski devrin Trklerinden daha ok ilgi duyuyorlard. Mcadele ve muhalefet biimlerinde, eski brokrasinin kalnts
olan kiisel ekime ve entrikaya da rastlanr. Nihayet Yeni OsmanhIann dnceleri; anayasac liberalizmin izgilerinden, modemst
slamcla, hatta olgunlamam bir Trkle ve sosyalizme kadar
eitli grleri ieren renkli bir yelpaze oluturur. Daha da ilginci
btn bu grlere oun ayn kiide rastlanabilmesidir. Ama yeni Osnanllar hareketinin tarihi nemi, sonraki siyasal fikir ve rgtlenmelerin onlarn miras zerinde serpilip yaamalandr.
Yeni Osmanllar bir ba.kma brokrasinin st katnanianna kar di-

renie geen memurlar topluluudur. Dier yandan aydn despotizmi


denen dnemi kapatan Abdlaziz'in son yllarndaki bulran bu mu Bu terimi Paris'de Gen Osmanllann hamisi Mustafa Faz! Paa'nn kulland kabul
gren bir mtearifedir.
J31 lber Ortayl
halefeti glendirmitir. Gayrimemnun gen brokratlar arasnda her
zaman grlen klasik tipteki muhalefetin, artk modem bir siyasal ierik kazannaa baladn belirtmek gerekir. Muhalefet, artk brokrasinin bir grubunun br grupla yrtt tipik siyasal eletiri ve
gruplama haline dnyordu. "Usul- meveret" diye zetleneo
parlamantarizm zlemi byle bir gelimenin ifadesidir.
Yeni Os~anllar grubu ve hareketi tarihilik ve dn hayatmzda
farkl deerlendirmelere konu olmutur. Klasik gr; Yeni Osmanllarn merutiyet ve insan haklarnn, getirilmesi konusundaki mcadelelerinin yceltilmesidir. Burada bir tr dz tarih izgisinden, belli
bir tarihsel amaca ve aamaya ynelik yorumculuktan sz edebiliriz.
Bu yorumun tepkisi de gene ayn yntemi izleyen farkl bir renk
niteliindedir; Yeni Osmanllar hareketinin Avrupa'nn oyunca olduu gibi tezler, abartl dm olaylarla conspirative bir tarihi slubuyla kaleme alnmtr. Bu yorumlarn herbirinin mutlaka belli bir
dnya grne angaje olmadn da belirtmek gerekir.
Yeni Osmanllar hareketinin kronolojisi henz tam ve salkl olarak tesbit edilebilmi deildir. Yeni Osmanllar hareketi ve grubun
yeleri birka klasiklemi incelemenin ve Ebzziya Tevfik gibi ada gzlemcilerin anlattklaryla snrl kalmaktadr. Yeni Osmanllarn 1876'da Osmanl anayasasnn ilfmna katlm dereceleri bile henz
yeterince-aydnlanm deildir. Anayasa fikrinin olumasnda ve yaylmasnda bu aydnlarn pay nemlidir ama Meruti rejimi gerekletiren askeri darbede (yani Sultan Abdlaziz'in ha'li) byle bir ideale uzak insanlarn rol de nemliydi. Bu son olayda Midhat Paa
nc grubun iinde adeta tek liberal (liberalist deil) olarak kalmaktadr. Nihayet Yeni Osmanllarn zamanla muhalefeti brakp, dzenle
btnleen ve btnlemeye hazr kapkullar olduu hkm de; Namk Kemal, Ziya Paa, Ali Suavi, Mizanc Murat, Ebzziya Tevfik,
apanolu Agah Bey, Reat Nuri Bey, Beir Fuat ve Ahmed Midhat
gibi renkli bir grubun fikri yaplar ve eylemleri yakndan, incelendiinde, dorusu ok tartlr bir deerlendirmedir. Liberal bir ortama
ve parlamantarizme duyulan zlernin saltanata kar kmak demek
olmad; hatta bu dnrlerin kiminde parlamantarizm ve liberalizmin bizimkinden uzak anlam ve armlar yaratt grlmektedir.
19. yzyln aydn; reform ve Bat kavramiarna kukusuz bizden
farkl yaklamlar iindeydi. Ama bu yaklamlar bir yerde bizim bugnk dnmzn de temelini oluturmaktadr. En azndan ilk kuak Osmanl aydn, kinci merutiyeti gerekletiren Gen Trklerden
daha geleneki dnce kalplarna sahiptiler. Ama onlarn ncsydler. Zaten Trkiye tarihinde Birinci ve kinci Merutiyet devirleri
diye bir ayrm; kltrel ve siyasal dnce ve rgtlenme ynnden
grlen farkll belirleyen bir dnemlendirmedir ve tarihi iin bu
332 Tanzimat Adam ve Tanzimat Toplumu
adan anlam ifade eden bir aynmdr. Yoksa hukuki ynden 1876'da

ilan edilen anayasa imparatorluk yklana kadar yaamtr.


Yeni Osmanllar Osmanl.homparatorluu 'nun geni mekann kapsayan bir siyasal muhalefet rgt olmadndan, ilerinde Balkanl
uluslardan hatta imparatorlUun dier blgelerinden yeler yoktu. Bu
muhalefet grubunun yurtdndaki eylemlerini de ada Rusyal devrimcilerin Avrupa'daki muhalefet hareketine benzetrnek mmkn deildir. Yeni Osmanllar formel bir gizli rgt deildi. Avrupa'da despot ynetimi eletiren ilk muhalif gazete Muhbir kmadan nce baz
muhalif bildiriler dattklar da anlalyor*. Btn bunlarn dnda;
Yeni Osmanllarn Trkiye tarihindeki yerlerini parlamantarizm mcadelesi ile snrlandrmamalyz. Bu aydn kua; edebiyattan gazetecilie, orta eitimden ocuk terbiyesine, tarihten ekonomiye kadar
her alana el atm, en azndan 19. yzyl toplumunun dikkatini bu konulara ekmilerdir. Yanl veya doru, belki eksik bilgi ve yorumlada; Osmanl toplumundaki kurumlarn deimesi gerektiini, bunlarn Avrupa uygarl karsndaki konumunu tartmlardr. Muhafazakar dnediler bile Osmanl toplumsal kurumlarn tmyle gzden geirmi eletirmitir. Yaklamlarnda ister batc, ister Bat'ya
kar olsunlar; Osmanl dn hayatna Bat 'y getiren ve tartan ncler olduklarna kuku yoktur. Bu tutum ve faaliyetin 18. yzyldaki
gibi mimari, moda ve doabilimleri aktannnn tesinde, Bat'ya btncl bir yaklam olduu grlr. Bu tartmayla birlikte Yeni Osnanllar, toplumlannda yeni bir aray balatan aydnlard. Bu aydnlar ve Osmanl mparatorluu'nun 19. yzyln, Osmanl corafyasyla birlikte deerlendirdike Merutiyet olay daha iyi aydnlanmaktadr. Siyasal tarih yazclmzla, Merutiyet rejimini bir rastlant, dar bir grubun darbesi olarak deerlendirmek, toplumsal ve siyasal geliim izgisindeki yerini kmsemek az rastlanan bir kan deil.
Bu kannn iki noksan deerlendirmeye dayandn sylemek mmkndr. Monarilerden anayasal dzene, gei olayn rnekleriyle geni ve mukayeseli bir biimde ineelememek birinci nedendir. kincisi
Osmanl mparatorluu'nu bugnk Trkiye halknn imparatorluu
sayp, geni snrlar iindeki corafYa paralarnn ve etnik gruplarn
durumundaki farkllklar, farkl gelimeleri incelememektir. e dnk [ ethno-centric] yaklam, 19. yzyl Osmanl tarihini incelemeye
ve deerlendirmeye en nemli engeldir. nk gnmzdeki tarihilerin tersine, 19. yilzylda imparatorluu ynetenlerin gz ve dikkati
her an iin ister istemef;,_dou Trakya ve Kk Asya'nn telerine
ynelikti. Nihayet parlarnanter monariye gei olgusu, ngiltere ve
19. yzyl Fransas rnekleriyle snrl deildir.
Blmn basndaki Takvim-i Vekdyi'de zikredilen olay.
333 /her Ortayl
19. yzylda mutlak monariyi deitiren anayasal gelimelerin
birok lkede byle, dar gruplar tarafndan balatlmas sadece Osmanl lkesine zg deildir. Dou Avrupa lkelerinde, 19. yzyln
devrim hareketleri, zellikle eski sekinler arasnda balam ve ok
kere de onlann nclnde gerekletirilmitir.
Osmanl anayasal hareketi de dar bir grup tarafndan baarlmt. Hazrlanan anay~ tasla gerekte despotizme, birok kapy ak brakyordu. Ama Prof. Tunaya'mn deyimiyle; Midhat Paa ve etraf da bu ak-

sak anayasa ile gelecein gelimelerine kapy bir daha kapanmamak


zere amlard. O gn balayan ve bugne kadar sren bir anayasa romantizmi toplumsal siyasette hrudm olmutur. Anayasa ile her sorunun
zmlenecei ve toplumsal, siyasal gelimenin bu sayede salanacana
inanlmtr. Yzyl akn deneyim bunun byle olmadn gstermitir
ama bir bakma her anayasa ve anayasal hareketin daha ileri zlemler yarattn ve gelimeler dourduu da grlmektedir.
Yaygn olarak tekrarlanan bir yanl da; 1876 anayasasnn Belika
anayasasndan uyarlanarak kaleme alnddr. Oysa komisyon hemen
hemen o zamann mevcut btn anayasalann gzden geirmitir.
Hatta Sait Faa Fransz cumhuriyet anayasasm evirmi ve cumhurbakan yerine padiahn unvann koymutu. Ortaya kan taslak bu
nedenle bize zg bir metindi. Sadece bir karma metin olmas nedeniyle deil, hibir yerde grlmeyen hkmleri vard; mesela Padiaha, kamu selameti iin srgn yetkisi veren ve temel zgrlkler ve
yarg gvencesiyle badamayan 113. madde gibi.
19 Mart 1877'de toplanan ilk Osmanl parlamentosu, etnik dini ynden o an kozmopolit Avrupa imparatorluklarnn parlamentolannda
bjle grlmeyen bir renklilie sahipti. Mebusan Meclisi'nin bu kozmopolit yaps yznden Merutiyetin imparatorluu ykma gtrecei, o gnden bugne ok tekrarlanan bir slogandr. Parlamento olsa da olmasa da
sadece Hristiyan Balkan uluslannn deil, Arap, Trk ve Arnavut ulusalclnn da, gelieceine kuku yoktur. Zaten tarih, balangta Osmanlc bir erevede konfederatif programlar neren Arnavut ve Arap
ulusalclklann kanlmaz bir biimde bamszlk istemeye itmitir.
Avrupa'nn iktisadi, kltrel ve toplumsal ynden en geri kalm
imparatorluu anayasal monariye kendinden daha gelimi Rusya
arl 'ndan nce geiyordu. Bu siyasal sramay hazrlayan refo'nnlann lkenin siyasal kltrnde de nemli bir gelime yarattn
kabul etmek gerekir. Gnmz Trkiye'sinin bilinle deerlendirmesi
gereken Osmanl miras budur.
334 MUSTAFA REiD PAA VE YEN AYDIN TiPi*
Mehmet Kaplan
Tanzimat Ferman Trk tarihinde yeni bir devrio balangcn ifade
eder. kmekte olan Osmanl Devleti'ne bu ferman ile yeni bir dzen
verilmeye allr. Tanzimat Ferman'nn muhtevas, uygulanmas,
sebepleri ve neticeleri zerinde ok durulmutur, daha da durulacaktr.
Tanzimat Ferman'nda ileri srln fikirleredebiyatada tesir ettii
iin, bir edebiyat tetkikisi olarak, Glhane Hatt- Hmayunu beni de
yakndan ilgilendirmitir. Bilindii zere brahim inasi Efendi, Byk Reid Paa'nn yetitirmesidir ve ona hayrandr. Byk Reid
Paa nasl bu eseri ile Trk tarihinde yeni bir devir amsa, inasi de
Trk edebiyatnda yeni bir devir amtr.
nemli olan sadece Byk Reid Paa'nn inasi'yi himaye etmesi
deil, inasi'nin eserlerinde Byk Reid Paa'nn fikirlerini ifade etmesi ve Namk Kemal vastasyla daha sonra gelen nesillere aktarlmasdr. Ben, bildirimde, bu mnasebetler zerinde durmak istiyorum.
Bilindii zere, inasi kasidelerinde Byk Reid Paa'y ver. Bu
kasideler ekil bakmndan eski kasidelere benzese de, muhteva bakmndan onlardan tamamyla farkldr. Bu kasidelerde nemli olan,

Byk Reid Paa'nn, adeta yeni bir dinin, "medeniyet dininin resul" olarak yceltilmesidir. Bence bu bak tarz nemlidir. Edebiyada yeni bir devir, yeni bir fikir, yeni bir insan tipi ve yeni bir slup
balar. Fikrin temsilcisi ve slubun yaratcs insan olduu iin, ben bu
nokta zerinde durmakta, Byk Reid Paa'nn tarihi ahsiyet ve rolnn daha iyi aydnlatlaca kanaatindeyim.
Byk Reid Paa, inasi'nin de ok iyi grd gibi, "yeni bir insan tipi"dir. Eseri, tamamyla baarl olmasa bile, temsil ettii insan
tipi olarak, son derece manaldr.
Nedir Byk Reit Paa 'nn yeni bir insan tipi olarak tad
mana? O, kendisinden sonra Trk tarihine ekil veren "yeni aydn tipi"nin ilk meidir. Yeni Trk tarihine, Byk Reid Paa' dan itibaren, onun gibi Batl, ada fikirleri temsil eden aydnlar ekil verirler.
Bu yaz, Mustafa Reid Paa ve Dnemi Semineri Bildiri/eri: Ankara 13-14 Mart
1985, Ankara, TTK Yaynlan, 1987, s. l3-1520'den alnmtr.
335 Mehmet Kaplan
Bu tipin nemini anlamak iin, daha nce Trk tarihinde rol oynayan insan tiplerini ksaca gzden geirmemizin gerekli olduuna kaniim. Zira yeni bir insan tipi, yenilik vasfn, ancak kendisini
ncekilerden ayran zelliklerle belli eder. O, yeni olduu iin, adalan tarafndan da yadrganr, yahut yceltilir. Onun balca vasf,
"sradan bir insan" olmaydr.
Byk Reid Paa'y tavsif ederken, "yeni aydn tipi" tabirini kullandm. Tanzimat ncesi Trk toplumunda iki aydn tipi vardr: Medreseden yetien ''ulema" ve tekkeden gelen "veli". Bunlar devlete hakim olan "maddi iktidar"a kar, "manevi iktidar" temsil ederler.
Ulema snf eriatn uygulaycs olarak, toplum iinde nemli bir yer
tutar. Medresede okutulan ilimler, onlara fikri ve zihni bir otorite salar. Dini esaslara gre doruyu ve yanl, iyiyi ve kty, meru ve
gayr meru olan anlar tayin ederler. Dine dayanan bu "manevi otorite"nin "maddi iktidar" eitli konularda aydnlatt, hatta ona snr
izdii muhakkaktr. Osmanl Devleti "ulema snf" sayesinde, devrine gre "medeni bir devlet" haline gelmitir. sHl.miyet'ten nceki
T:k toplumunda "maddi iktidar"a kar "manevi iktidar'' temsil eden
byle bir snf yoktu. O devirde topluma ekil veren, hemen hemen tek
bana ok ve kl, yani maddi iktidard. Yazl vesikalar olmad iin,
eski Trk dini hakknda fazla bir ey bilmiyoruz. O devirde de rf ve
adetin maddi iktidara ekil verdii tahmin edilebilir.
Osmanl Devleti, sadece klca deil, kitaba da deer veren bir
devlettir. Medrese ve ulema snfnn bu devletin teekklnde ve gelimesinde byk bir rol oynad inkar edilemez. Fakat ulema snfna
acaba bugn anlalan manada "aydn" denilebilir mi? Medrese 6 cnellikle akli ve nakli ilimleri olduu gibi tekrarlayan bir kltr messesesidir. Ulema snf aklndan ziyade hafzasn kullanr. O, yeni ve ahsi
bir fikir ileri srmeyi bir "bid'at" telakki eder. Tanzimat'tan sonra
Bat rneine gre yetien Trk aydnnn balca zellii "akl"a deer
vermesi ve yeni fikirler ileri srmekten korkmamasdr. Eskinin tam tersine bu devirde "terakki" ve "hrriyet" fikirlerine byk nem verilir.
Bu devirde edebiyatta "yenilik" ve "ojinalite" en byk deer saylr.
Tanzimat ncesi Trk toplumunda "veli" veya "dervi" tipi de,

"maddi iktidar" a kar "manevi iktidar" temsil etmesi bakmndan


nemli bir rol oynar. Onlar kendilerini Tanr'ya daha yakn grerek,
sadece "maddi iktidar" sahiplerinden deil, "ulema" snfndan da stn sayarlar. Ulema, veliye nazaran daha ziyade kitaba, akla ve kaideye baldr. Ulema, maddi iktidar ile anlamakta mahzur grmez,
hatta onun gayrimeru davranlarn kitaba uydurarak merulatrr.
V eli tipi kendisini mutlak ekilde "maddi iktidar" n dnda grr,
hatta ondan stn sayar. Mevlana, Hac Bekta V eli, Emir Sultan,
Hac Bayram V eli, Akemseddin gibi velilerin menakbnameleri, onlarn "maddi iktidar"a kar aldklan tenkiti stn tavrlan gsteren
336 Mustafa Reid Paa ve Yeni Aydm Tipi
anekdotlarla doludur. V eliler, cezbeli insanlardr. Onlar fikir ve hareketleri ile akl aarlar. Fuad Kprl 'ye gre veliler, eski amanlarn
bir devamdrlar. Bu fikir bir dereceye kadar doru olabilir. Fakat slami devirde veliler, ilhamlattn Kur'an'dan alrlar. Tekke ve tarikatlarn, dini duygulan il~mek suretiyle ok zengin bir edebiyat vcuda
getirdiklerini, velileriri de eski Trk toplumunda ulema snf gibi
"maddi iktidar" snrlandrc bir rol oynadklarn biliyoruz.
Tanzimat'tan sonra yetien "yeni aydn tipi"de toplum iinde
oynad rol bakmndan, ulema ve veli tipine yaklar. O da "maddi
iktidar" a kar, snrlandnc, aydnlatc, tenkit edeci bir rol oynar.
Fakat, o, manevi gcn insanlan aan Tanr'dan deil, dorudan
doruya kendisinde bulunan manevi gten, "akl"dan, "hrriyet"
duygusundan ve "vicdan"ndan alr.
Reid Paa ite kendisinden sonra saylan gittike artan bu "yeni
aydn tipi"nin ilk rneidir. inasi kasidelerinde Reid Paa'y verken, onun temsil etmi olduu deerleri aka belirtir ve yceltir.
imdi bu kasidelerde ortaya konulan kavramlar ve kymetler zerinde durabiliriz.
inasi, 1274 tarihli kasidesinin bir beytinde Tanzimat Ferman'nda
sz konusu olan kavram aynen alr:
em'idir kalhimizin ciin ile mill namus
Hfz iin biid- sistemden olur adlin fiinus
Tanzimat Ferman 'nda Reid Paa, bu deerlerden bahsederken
yle der:
... dnyada candan ve rz u namustan eazz bir ey olmadndan, bir
adam onlar tehlikede grdke, hilkat-i zatiye ve cibilliyet-i
ftryesinden hyiinete meyil olmasa bile, muhafaza-i can namusu
iin elbette baz suretiere teebbs edecei ve bu dahi devlet ve memlekete muzr olageldii msellem olduu misillf, bilakis, can ve namusundan emin olduu halde dahi sdku stikametten ayrlamayaca
ve ii ve gc hemen devlet ve milletine hsn-i hizmetten olaca dahi
bedihl ve zahirdir ve emniyet-i mal kaziyesinin fkdiin halinde ise,
herkes ne devlet ve ne milletine snnayp ve ne imar- mlke baknayp endie ve ztraptan hali olmad misiii u aksi takdirinde, yani emva! ve emiakinden emniyet-i kamilesi olduu halde dahi, kendi ii ile
tevsi-i daire-i taayyle urap ve kendisinde gn-be-gn devlet ve
millet gayreti ve vatan muhabbeti artp, ona gre hsn-i hareketle alaca bheden aziidedir
1


.'
Reid Paa bu cmlelerinde vatandan devlet ile olan mnasebetini ferdi ve beeri deeriere dayandnyor. Devlet, fertlerin en aziz
bildii deerleri korumak suretiyle, kendi varln da kuvvetlendirmi
1
Metin iin Bkz. Yeni Trk Edebiyat Anto/ojisi I (1839-1865) haz. M. Kaplan. .
Enginn, B. Emi!, stanbul, Edebiyat Fak. Matbaas, 1974, s. 1-2.
337 Mehmet Kaplan
oluyor. Burada arlk noktasnn devletten ferde kaymas ve ferdin
temel kymetlerine nem verilmesi dikkat ekicidir.
Tanzimat'tan sonra Trk aydnlar, daha sonra "vatanda haklar"
ad verilen bu kavramlar zerinde ok durmulardr. inasi, Tercman- ahval mukaddimesinde halk ile devlet arasndaki mnasebetten
bahsederken u ilgi ekici cmleyi kullanr:
Madem ki bir hey' et-i itinaiyeden yaayan halk bunca vazaif-i kanuniye
ile mkeeftir, elbette ki kalen ve kalemen kendi vatannn meniifine
dair beyan- efidir etmei cmle-i hukuk- muktesebesinden addeyler
2

inasi bu cmlesi ile Tanzimat Ferman'nda fertle devlet arasnda


kurulan mnasebetin manasn geniletiyor. Bunca "vazaif-i kanuniye
ile mkellef olan" vatandan, kendi vatannn menfaatleri hakknda
fikir beyan etmesini "mkteseb bir hak" olarak gsteriyor. inasi'nin
yazlannda sosyal ve politik kavramlarla ilgili kelimelerin kadrosu geniler. Yukardaki cmlede geen "halk" kelimesi geliigzel kullanlmamtr. inasi'nin yazlarnda bu kelimenin bir arl vardr. inasi halkn da dndn gstermek iin ataszlerini toplar ve onlara '~hikmet-i avam" adn verir. Yaz dilini "herkesin anlayaca" bir
seviyeye indirmeye alr. air Evlenmesi adl oyununda mahalle
halkn sahneye karr ve kendi diliyle konuturur. inasi 1273 tarihli
kasidesinde Reid Paa'ya:.
Eya alali-i fazln rels cumhfuu
Diye hitap eder. Padiahlk messesesinin hakim olduu bir devirde, nde gelen bir devlet adamna, halka yapt hizmet dolaysyla
"reis-i cumhur" diye hitap etmesi, byk bir cesaret saylsa gerektir.
"Yeni aydn tipi"nin balca zelliklerinden birisi, "halktan yana"
olmasdr. inasi'nin kasidesinde ton ve mana bakmndan daha
cr'etli olan bir beyit daha vardr:
Bir tknamedir insana senin kanunun
Bildirir haddini Sultan'a senin kanunun
"Yeni aydn tipi" dnce gc ile maddi iktidara kar koyan, ona,
"haddini bildiren" insandr. Yukandaki beytin ikinci msranda bu fikir
aka belirtilmitir. Birinci msrada kullanlan "tkname" kelimesi de
kavram bakamndan dikkat ekicidir. "Itkname" klenin azad edildiini
bildiren yaz manasma gelir. inasi bu tabir ile Reid Paa'nn Tanzimat
Ferman ile insan hrriyete kavuturmu olduunu belirtiyor.
inasi, "hrriyet"ten ok "kanun" kavram zerinde durur. "Hrriyet" kavramn ve kelimesini rencisi Namk Kemal bayrak haline
getirir.

2
a.g.e., s. 51 1.
338 Mustafi Reid Paa ve Yeni Aydn Tipi
inasi'nin Reid Paa'y verken zerinde en ok durduu kavram
"aki"dr. Birinci kasidesinin girizgahnda inasi "akl"n insan hayatn ia oynad rol ve dei belirtir. nsan iyi ile kty akl vastasyla birbirinden ayn{; _
Ziya-y akl ile tefrik-i hsn kbh olunur
Toplum iinde kuvvetli olanlar zayflar ezmeye kalkarlar. Bu
cebri men iin "akl- beerkanun koyar". Bunun adna bazlar "diyanet" adn verirler. nemli olan kanun vastasyla insanlarn ezilmesine engel olmaktr. inasi'ye gre Reid Paa'nn bykl de bundan ileri gelir. O akll bir insandr. inasi eski kasidelere yaraan bir
ifade ile Byk Reid Paa'y Newton ve Eflatun lle karlatrarak
yle der:
Adi hsann lp biemez Newton'lar
Akl- irfann derk eyleyemez Eflatun'lar
Burada verilen rnekler, Bat'da akllarnn stnl ile tannm
olan kiilerdir.
Sen gibi akl olan kan dkerek gn m srer
Veeh-i namusuna ol kan ile dzgn m srer
Seyitinde "akl", "kan"a kar stn bir deer olarak gsterilmitir.
Daha nce de belirtmi olduum gibi aydnn gc "akl"ndan gelir. Aydn "kan" a yani zulme "akl" ile kar koyar.
"Akl"n nemli taraflarndan biri de, aydnlatc gc ile insan
"taassub"un karanlndan kurtarmasdr. inasi, Byk Reid Paa'y
bu bakmdan da bir kurtanc olarak karlyor:
Olmu insana taassub bir onulmaz illet
Hsn-i tedbirin ile krtulur andan millet
Baka bir beyitinde inasi, "medeniyet" ile "taassubu" karlatrarak yle diyor:
Aceb midir medeniyet resiil dense sana
Vciid- mu'cizin eyler taassubu tahzir
kinci kasidesinde de inasi Reid Paa'y "medeniyet peygamberi" olarak yceltir:
Sensin ol falr- cihan- medeniyet ki hernan
Ahdinin vakt-i saadet bilir ebna-y zaman
Bu beyitte kullanlan "fahr- cihan" ve "vakt-i saadet" tabirleri
Hazret-i Muhammed ile ilgilidir. inasi bu tabirleri Reid Paa iin
kullanmaktan ekinmez.
inasi'nin din karsnda ald tavr da dikkati ekicidir. Eski airler gibi inasi de Tann 'y ven bir "Mnacaat" yazmtr. Devrine
339 Mehmet Kaplan
gre ok sade olan bu "Mnacaat", onu ilk okuduu zaman henz inasi'yi ahsen tanmayan Namk Kemal'e ok tesir etmi, Namk Kemal, bu tesir ile gitmi, inasi ile tanm ve onun tilmizi olmutur.
inasi'nin "mnacaat" sadece dil ve usl1p bakmndan deil, muhteva bakmndan da Divan airlerinin mnacaatlarndan farkldr. inasi Tanr'nn varlk ve birliine kainat mahede etmek suretiyle
akl yoluyla ular.

V ahdet-i ziitna aklmca ahadet lazm


Diyen inasi, kainatn sonsuzluunu, yldzlar alemini seyrederek
Tann'nn varlna inanr. Tanr'nn emriyle kimi sabit, kimi seyyar
olan yldzlardan her biri onun varlna birer "berhan- Mnir"dir. inasi "Mnacaat"nda Kur'an'dan ve peygamberlerden bahsetmez. Bunun sebebini Reid Paa iin yazm olduu birinci kasidenin u
beyitinde buluruz:
Kitabsz grlr sun' - sfmi-i ezell
Tutar hayatn iihid vcfid- Hakk'a darir
Felsefede buna "ontolojik delil" ad verilir. Kainatn ve insann
varl Tanr 'nn varlna bir delil dir; kitaba ihtiya yoktur.
Tanr 'ya ve kainata bu bak tarz da "yeni aydn tipi"ni eskilerden
ayrr. Tanzimat'tan sonraki Trk edebiyatnda Ziya Paa ve Abdlhak
Hamid, iirlerinde Tann'ya temaa yoluyla ularlar.
inasi'nin kasidesinde son derece dikkate deer bir beyit daha vardr. Bu beyitinde inasi, ada Varoluu flozoflara yaklaan bir ekilde kader ile hrriyet kavramlarn birletirir:
Kader dedikleri halkn muriid- Hakk'dr kim
Ezelden etti bizi her umfirda tahyir
Bu beyte gre Tanr insan ezelden hr yaratmtr. nsanolu kaderini bizzat kendisinin yapm olduu tercihlerle yaratr. "Tahyir" kelimesinin lugat manas "iki ey arasnda birini seme durumunda brakm" demektir. yi ile kty akl tefrik ettiine gre, akl ile hrriyet
arasnda sk bir mnasebet vardr.
inasi'nin tilmizi Namk Kemal'de "akl" ile "hrriyet" arasnd~
mnasebet bularak, mehur Hrriyet Kasidesi'nde zalime:
Ne mmkn zulm ile bidiid ile imha-y hrriyet
al idrilki kaldr muktedirsen iidemiyyetten
Diye haykrr.
Trkede "aydn" veya "mnevver" kelimesi ile kartanan "intellectuel" kelimesinin kk olan "intellect"de akl, zihin ve idrak manalarna gelir. "Intelligentsia" aydnlar snf, aydnlar takm demektir.
340 Mustqfi Reid Paa ve Yeni Aydn Tipi
"Aydn" kavram ve "aydnlar sosyolojisi" zerinde ok deerli bir
aratrma yapan Prof. Dr. Sabri lgener, aydnlarn toplum hayatnda
oynarlklan rolleri yle sralar: -~c"!r_~- '
Kltr deiimine nclk etmek, deieni daha popler ve yaygn
hiHe getirmek, yeni bTr zevkin ve sli'bun ncln srdrmek, halkn, politik, sosyal tercihlerini etkilemek.
Daha sonra bunlara u faaliyetleri de ilave eder:
Milli ve milletleraras modeller kurmak, sosyal gelimeleri etkilemek,
politik roller oynamak
3

Byk Reid Paa'nn Trk toplumunda politik, sosyal, hatta kltrel bir deiimin ncln yaptna hi phe yoktur. Byk
Reid Paa bir edebiyat deil, bir devlet adamdr. Fakat, o konumamda ortaya koymaya altm gibi, .ahsiyet ve fikirleriyle edebiyatada tesir etmitir. Cevdet Paa, Byk Reit Paa'nn bugn araya
giren yenilikler dolaysyla unutulan, fakat devrinin aydnlanna tesir

eden nemli bir yan zerinde de durur: Yaz dilinde yeni bir sh1p yaratmak! Cevdet Paa bu konuda aynen yle diyor:
Mneatmz tarz- raniyiina taklid yolunda olup sebk-i iniimz
muhaveriitmza asla uymaz. Yazdmz sylediimize ve sylediimiz yazdmza benzemez. Ekseriya seci ve ciniis- lafzi urunda
szn kuvveti feda edilir. Bu tarz zere mesiilih-i devlete dair uzunca bir
layiha ya takrir kaleme alnsa tumturilk- eltaz arasnda maksad- asli
gaib ve szn tesiri zayi olur. Reid Paa ise kitabetce sade ve beligane
bir meslek-i cedid ittihaz etti. Vadi-i nada bir yeni r at. Kttiibn
ou ana taklid eyledi. Hariciye N azn Ali Efendi ile Divan- Hmayun
tercmanlndan arnedi olan Fuad Efendi -ki ikisi dahi sonra vezir ve
sadrazam olan mehur Ali ve Fuad Paalardr- anlar dahi bu yolda Reid
Paa'nn isrine iktifa ile akran u emsallerine !aik olmular idi. Ben de bu
yolu beendim ve bu tarz zere ina-y kelama heves ettim ve anlarn
encmen"i lfet ve musiihabetlerini kendime mekteb-i edeb ittihaz eyledim. Sanki yeniden mektebe baladm4

slup deimesi yeni bir zihniyete tekabl eder; dil ve edebiyat


zerinde nemli bir rol oynar. Reid Paa'n~n getirdii slup deimesi "halklk" ve "adalama" kavramlan ile yakndan ilgilidir.
Reid Paa getirdii yeni fikirleri herkesin anlayaca sade bir dille
halka yaymak istiyordu.
Bata inasi ohhak zere, ou yazar olan "kalem efendileri" Reid
Paa'nn hem fikirl~rini,,hem de ush1bunu benimsediler. Buna gre,