Delft University Press

onnoAvino en ontwerp:
GVN
f':nlf'llvl'inht © 1980
ir. J. Oosterhoff
part of this baak may be
reproduced in any farm by
print, microfilm or
any means without
written fr0m the
Tweede druk
De over de Garabit, 1880-1884
114
De Home Insurance te
116
Het Palais des Machines te 1881-1889
118
De Eiffeltoren te 1881-1889 120
De over de Firth of Forth 1882-1890 122
De Monadnock HIIIII1I,nn te Chicago, 1889-1891 124
De Reliance ..,. ....... " UA 1894-1895 126
De over de Tiber te Rome 1909-1911 128
De Jahrhunderthalle te Breslau, 1911-1912 130
De Woolworth l:Sulidllng te New Vork, 1911-1913 134
De kerk Notre Dame du Raincy 1922-1923 136
Parijs, 1923 138
De koepelschalen te Jena, 1922-1924 140
Het opslaggeo1oww te Chiasso, 1924-1925 142
De Cruseilles, 1925-1928 144
De over de Elorn bij 1926-1930 146
De over het dal van de Schiers,1929-1930 148
De State RuilrlÎ'nn te New Vork, 1929-1931 150
De over de Hudson te New Vork 1921-1931 152
De over de haven te S\fI'1niS:l.\f 1924-1932 154
8
De kaatsbaan te Madrid, 1934-1935 156
De van Nervi, 1935-1941 158
CONSTRUCTEURS
Jean HOc101ltlhA Perronet, 1708-1794 162
Thomas Telford, 1757-1834 164
Paxton, 1803-1865 168
Robert "" ... ".nho .... c'n .... 1803-1859 170
John Augustus Hn,Ahllnn 1806-1869 172
Isambard Innnnll'n Brunei, 1806-1859 176
Josef Monier, 1823-1906 180
Gustave Eiffel, 1832-1923 182
William le Baron _ ..... rH ... '" 1832-1907 186
1= .. "", ............. ., HemlebiQue, 1842-1921 190
Emil Mörsch, 1872-1950 194
Robert Mail/art, 1872-1940 196
Freyssinet, 1879-1962 200
Pier Nervi, 1891 204
Eduardo 1899-1961 208
literatuur 214
Herkomst van de illustraties 215
9
Van oudsher is het bouwen
een belangrijk middel
ae'welest om een cultuur te
Het is een
cultuuruiting die
door zijn
en waarvan vaak veel
is bewaard, hetzij door in
stand bouwwerken,
Dit
voorde
maar ook voor de
bouwtechniek die zich
uiteindelijk in de
vorm van constructies.
Bovendien de
van de
ontwikkeling van de
bouwtechniek een
rI.e·rnnern beeld,
dan dat van de bouwkunst
omdat vele bouwwerken
ontstonden los van
kunststromingen.
Constructies hebben hun
utiliteit en wortelen op
een andere in het
sociale, economische en
politieke leven dan de
bouwkunst het
Daarom is het van
ook de technische
van de historie van het
bouwen te bestuderen.
Daarbij zijn vooral de
ontwikkelingen sinds het
van de industriële
revolutie omstreeks 1775
nuttig voor een beter
van de huidige stand van
bouwtechniek. Vooral in de
no ..... eeuw ligt de
van het moderne
construeren. Het is
verrassend te ontdekken dat
veel, waarvan men zou
menendathetaeleStelllK
eigendom van onze is,
reeds in de eeuw tot
stand kwam. al dit
waarin de
en de
niet
technisch
waren,
is het bestuderen ten volle
waard.
10
Deze hebben
het Adviesbureau voor
Bouwtechniek, dat in 1978
vijfentwintig jaar bestond,
doen besluiten om ter
nollononhoi,rl daarvan nu
eens niet het v",,,\.4''''''''
\lolrC::"'hllno,n maar om
door middel van een boek,
dat licht wil werpen
verleden, en
anderen tot nadenken Ie
....... ",rl","'" over de historische
basis van het
construeren.
.. ,:>Ir<:.nrl niet
de korte titel
de inhoud
van dit boek te dekken. In de
eerste ermee
OelaOl81d constructies van
bouwwerken, niet alleen van
maar ook van
andere bouwwerken uit de
civiele techniek
ons weer hebben tot
bruggen. Dat deze laatste
houdt verband
feit dat
',..1"'on' .. 'n',.. .. "\o'" hierin
zo \.&U"U"'"II'
hebben
de aard van hun
de
dan bij gebouwen
is. In de
.. zijn de
constructies te splitsen in
twee hoofddelen: ten eerste
het deel, dat men wel als
aanduidt
... "'·'....,,.," .. 0 taak heeft
\.4'Vuuuvv voor omvallen,
inctt"'\l"ton en andere schade
te behoeden en het hiertoe
stabiel en voldoende sterk en
stijf moet maken; daarnaast
het andere
ho::>ll!:Innriilro::> deel dat in
no,otclzalal< voor de
scheidende functies
!:InIA/;:;:J,no::> de aard van de
werkzaamheden van het
Adviesbureau voor
Bouwtechniek was het
de nadruk te leggen
op
Aan de gaven we dan
ook mee het onderschrift
"Momenten uit de
geschiedenis van het
overspannen en
ondersteunen" .
Het boek, dat nu voor u ligt,
heeft niet meer dan
een te zijn. Het
wil door van
voorbeelden de aandacht
een, zeer
kader waarbinnen
aan deze fragmenten een
kan worden gegeven.
We meenden dat niet
volstaan moest worden met
het alleen maar geven van
voorbeelden van
bouwwerken waarvan de
constructie uit historisch
oogpunt interessant is.
Wellicht van meer
mensen aan
wier deze constructies
ontsproten en de tIjdigeest
waarin ze werkten.
is, naast een deel over
"Constructies", ook een deel
gewijd aan "Constructeurs"
in de vorm van
van
de in het boek
opgenomen constructies zijn
geen Nederlandse
voorbeelden. Hiermee is al
aangeduid dat Nederland op
het van de
bouwconstructies historisch
nimmer toonaangevend is
Waarschijnlijk is
onze degelijke volksaard er
mede debet aan dat we ons
op dit nooit in
vond meer
handel. Onze
kathedralen - Domkerk te
Utrecht en de Sint Jan in Den
Bosch - interessant maar
noch de noch de
en
!\lo .. ,n,:>nc is de
van
in de 1ge
eeuw voor Nederland
nimmer samenvattend
beschreven en ontbreken bij
een eerste inventarisatie ook
belangrijke Zo
schijnt het
dan oooel'vlElkkiae no,no,,,orlC
te \lOI'tr .. "n""n
rI on n..arY1, rl zoals met
een
van de ..... ,.., ................
alleen met
beschouwingen maar dat
tevens poogt om zich door
middel van het een
beeld te van de
oi"",oncl"'l"!:lr ... en de
kwaliteit van een bouwwerk
en onderdelen.
van zeer
"t"'.onl ..... .. ,rlO aard. het
onderdeel "Constructeurs"
was de situatie anders. Hier
werden voor iedere
levensbeschrijving meestal
slechts enkele bronnen
qelraalapleE!qa die aan het
Aan
van boek is een overzicht
gegeven van de
literatuur met een
karakter die het voor
lezer, die zich niet met
deze materie bezig
rnr\rlQ,liik' maakt
op
de historische ontwikkeling
van het construeren.
Het vanzelf dat bij de
samenstelling van het boek
het niet alleen de auteur was
die het werk deed. In dit
verband moeten worden
nonnOn-1.rl de Delftse
Pers, die alle
verzamelde een aantal
gegevens, met name die
welke hebben op
de van
constructeurs. Voorts werd
ook

van candidaat-civiel
die hierdoor in
nQII:::3n/"II"IIk'O mate een
bijdrage aan het
opvullen van de vele leemten
in onze kennis van de
geschiedenis van de
bouwtechniek.
voor
Bouwtechniek te noemen.
Uiteraard heeft de auteur tijd
moeten besteden aan de
"'''' ..... onci,olli .... ''' van het boek
maar hij dit met
genoegen, uit voor het
Vandaar ook
aan het
met name aan
bestuursleden,
T. Tjebbes,
Barends, ir.
heren ir.
F.J.B.
Pestman,
ing. M.C.M. van
Maarschalkerwaart, ir. A.
en ir. G.J. Carree
die hun kennelijke
interesse mij de onmisbare
steun gaven om dit werk tot
een einde te t'\ ..
Prof. ir. J. Oosierhoff
11
de beschrijvingen van
constructies is een keuze
""0.,"1",,,,,.., uit een grote
bouwwerken.
Deze keuze werd op
grond van het voor de
ontwikkeling van de
bouwtechniek. Het
illustraties van een nlct""l"ilO
+,"<:>,..,..,.,,,,, ..... +0.1'"\ of, zoals de
,..,nr!ol'"tlto:::.l van het boek
momenten uit de
no:::.c::rl'lo:::.r!o:::.nlC:: van het
en
Het is op zijn
om, hieraan
voorafgaande, een kort
overzicht te geven van de
ontwikkeling van de
bouwtechniek teneinde
samenhang aan de
beschreven constructies te
We hebben, evenals
de keuze van de
is ons
hierbij beperkt tot de
ontwikkelingen in de
westerse wereld en het
oosten.
12
oude tijd,
de nieuwe tijd en de
nieuwste tijd) de
die ..... OI'll'v'lan
nOJNl'"c.n7'On watolC)Oaller
begrensd dan normaal de

de
Meer aandacht dan aan de
andere is in het
,..,\"u".,.irht besteed aan de
nieuwste geschiedenis,
vanaf 1775 omdat de
industriële revolutie en de
daarmee
opkomst van de
de
voornaamste inleiding
vormen op het moderne
construeren.
I ndien bij een
wordt non,.."om,r!
het van
\I,....lfon"" ........ van het bouwwerk.
Die en
constructeurs, waarvan in dit
boek nadere
Steen- en houtconstructies
Vóór de nieuwste
tot 1775,
waren steen en hout de
was
een ijzeren \AI!:>no,nln,.,
kwamen alleen voor
Romeinen in het westeiliik:e
rijk, dus tot omstreeks
500 nCo
Van de houtconstructies
helaas slechts
overgebleven,
alle van na 1000 nCo De
reden hiervoor is dat hout
slecht bestand is
weersinvloeden, brand en
aantasting door insecten, om
de belangrijkste oorzaken te
noemen waardoor de oudere
constructies in de der
verloren gegaan. Van
construeren met hout
vóór 1000 nC is dan ook
oel:ret<K€iIIiK weinig bekend.
Hoewel er zeker in die
belangrijke houtconstructies
moeten zijn het
die ons in
de oude tijd de weg van het
construeren
Piramiden
De cultuur van het
Egyptische Nijldal heeft ons
onder meer de
geschonken.
koningsgraven, die
gedurende het Oude
(3000-2450 in het
noordelijk van het
tot stand kwamen,
werden ontwikkeld uit de
mastaba's, rec;mnoeKllae
met steile wanden
waarin meestal vele
Uit een oogpunt van
en
zijn de
nauwelijks
Het grote
technische probleem was het
transport van
natuursteenblokken met
vaak
afmetingen, soms over
water, naar hun plaats in het
bouwwerk.
Primitieve monumenten
In komen vele
monumenten voor,
stammend uit primitieve
culturen en uit
voor graven, soms
ze ook een rol in de
eredienst. In ons
de hunebedden
hiervan voorbeelden. Het
bekendst zijn de
monumenten in
in het
'"7""""'"'' het monument van
300
Ook hier treft weer de
die men zich
getroosten om
de immense
natuursteenblokken, soms
op hun
temeer daar
een
gemeenschap die nauwelijks
bij machte moet zijn ae1iNeiBst
zich de meest
bestaansmiddelen te
verschaffen.
De Egyptische tornn,ol",
stammen uit het Rijk
(bloeitijd 3000-2450 vC) met
als centrum de hoofdstad
Memphis en het Nieuwe
(bloeitijd 1600-1200 met
als centrum Thebe. Uit
Midden Rijk (bloeitijd
2200-1800 vC) geen
tornn,ol", uit het Oude
in het
te Sakkara
Van de
Tornn''''I''' uit het Nieuwe
zijn bekendst die te
Luxor en te Karnak en de
I"r\T.::-Tolmnol", te Aboe Simbel
de van Amon te
Karnak':' is er geen
van grote r"fj"' ... ""n"'nn'nr'o ....
De grootste afstanden van
de zuilen 8 m
hart op de
van de
€ door de grote
dikte van de zuilen veel
kleiner is. Ook hier vallen
weer op de grote afmetingen
van de
natuursteenelementen zoals
de monoliete dakplaten en
architraafbalken en de
die het moet
om dit
op te richten.
De Griekse waren
oorspronkelijk van hout. In
de latere stenen is
de van
ook terug te
voeren op houtconstructies.
De belangrijkste Griekse
werden in de 5e
eeuw vC
\lr\''''''l''h.oolrlo,n ervan de
Apollotempel, de
Theseiontempel en het
13
Parthenon':' te Athene, de
Aphaeatempel te Aegina en
van de van de
Griekse op
Sicilië die te Paestum,
en De
tempel moet die van
Olympius te
Agrigentum 0-409 vC) zijn
geweest, met een oppervlak
van 53x11 0 m en zuilen meer
dan 17 m met een
diameter van m. Wat bij de
Griekse tempels in technisch
nn'",,'l"'lht vooral is de
trommels
zeer nauwkeurig elkaar
zonder dat werd
van mrlrtF!lw)AflAn
Romeinse tempels
hebben hun vormen en
constructies in het
ontleend aan de
bekendste zoals de
Saturnustempel en de
:nr'''''f''\,r'rli!lt.::>rYlln",,' te Rome en
stammen
14
Gewelven
In en andere
bouwwerken van de culturen
van het Nabije
Oosten en de Grieken
kwamen
van
architraven, stenen lateien
met, uit de aard van het
materiaal, slechts beperkte
Weliswaar was
gewelfbouw in deze
culturen niet onbekend maar
hij werd gebruikt.
Eén van de vroegste
voorbeelden van f'1""'IAlolTl"\,nl
met is het
van Atreus te
1325 vC), een
koepel met een diameter van
14,6 m, uit
natuursteenblokken in
horizontale ringen waarbij
iedere volgende ring ten
nn'7'l"'li'"Ito van de
Irtl"110n,rto naar binnen
Eerst bij de Romeinen I<wam
de gewelfbouw tot volle
ontplooiing, zowel voor
tongewelven als KOI9DE:JIS.
materialen werden
baksteen en beton
De vorm was
halve r'.,.-",,,,, .. n,nn
bekendste
koepel van Pantheon te
Rome';' 25 nC) met een
" ..""",,,,,1'1,,..,,,, diameter van 43,4 m,
een overspanning die in
steenachtig materiaal eerst
werd overtroffen door de
aeW8IDe!ndlbe!tolnK()el)elvan
Breslau';' (191
diameter van m. Een
ander voorbeeld was het dak
van de basilica van
Maxentius te Rome
isaew'el\len van m.
waarvan
bewaard
het in de
stenen van de
Romeinen, waarvan enkele
met
(tot ca 30
de aandacht trekken.
de acht
over de te Rome
in de buitengewesten de
brug over de Taag te
Alcantara (ca 105 moet
worden genoemd met twee
van ca
30 m, 60 m boven de rivier.
Voorts bouwden de
Romeinen een aantal
onder anderen
over de Gard bij NÎmes':' (ca
20 vC) en te Segovia 100
In beide gevallen
ha' .... h"'n we te maken met
slanke constructies,
van
natuursteenblokken, zonder
tussenkomst van mortel op
elkaar
De middeleeuwen 500-1500
Na de ineenstorting van het
West-Romeinse Rijk
omstreeks 500 nC verdween
de hoogontwikkelde
Romeinse bouwtechniek in
Ze vond haar
\lr .. n..t"7.:::d·tinn in het
met als
centrum en
uitstralingen naar het
westen, met name in Italië,
als de byzantijnse keizers
daar tijdelijk macht
uitoefenden.
Een voorbeeld van de
voortzetting van de
Romeinse traditie in de
middeleeuwen is de Hagia
Sofia te Constantinopel':'
ataledeKt met een op
wijze
ondersteunde met
een diameter van m.
Andere voorbeelden van
bouwwerken
St te Ravenna
en de San Marco te Venetië
1085). Kenmerkend voor
is in
op
Kerkhallen
Wat aan no,,,,nn,,,,llEo
bouwwerken diep van
doortrokken
nO'·Ir.r'.::> van anarchie
was er in de ge
eeuw een De
romaanse bracht
nieuwe bouwvormen en
constructieprincipes die een
inleiding vormden de
gothiek. Ze was met
ornament, in het
met OA!:::IO"fAn
muurvlakken. 1-1,1·= .. ''1",0 ... '"
indien ze werden gebruikt,
staken slechts weinig naar
buiten. In het interieur was
echter reeds de rijzigheid te
onderkennen die in de
l'"Ir.lrnIC,k" tot een 1"\ r.,"\I'"I1'on ,
zou worden no'" .... '''' .. ri
wordt begrensd
door weliswaar nog
fors van doorsnede, en
aTOleaeKt door stenen
ri\AI"' ... c'ri ............. e'no'ria de halve
De
van het
werd
een stelsel
met relatief dunne
Omstreeks 1150 werden in
""'hIV""II,( de eerste kerken in
stijl gebouwd.
Innlo\l,OO'" een eeuw later
wat de
" ....... t.o"h ....''''t'n'''''' ... betreft,
een met de
bouw van de kathedraal te
Beauvais ':' 1247)
waarvan de top van
ca 48 m boven de
Andere bekende
kathedralen in
zijn die te
Reims, St ... ",<:>1·chl
Amiens. ':' De
haar slanke
hoogte van
43 m), één van de gaafste
voorbeelden van gothische
constructie.
De gothische
wordt gekenmerkt door een
opdeling in
hallen, zulks in '1"<:>1"'<:>1'"1,,,,1',,>11
tot de bij de !-I ..... m"'.' ... "',...,
het ....,"·.,."r'TI ..... "o
waren niet
opmerkelijk breed, de
meeste kathedralen
tussen ca 14 m, in
Beauvais ca 5,5 m.
was het doel van
nr.1rh,c,,,,n,,, bouwmeesters.
De van grote
werd versterkt door de
be1:rel<Ke,IlIK no.·,nl"'''' breedte
van de en het
gebruik van de spitsboog als
doorsnede van de
kruisgewelven. Aan de
,iton"7iirlo stonden
steunberen, boven de
zijbeuken als
luchtbogen die aan de
nA'ifllAI\lt=>,n van de
middenbeuk de
zijdelingse steun moesten
verlenen. Boven de gewelven
werd de middenbeuk
,.,1'1'11 ori.", Ld' met houten
zwaar
kapspanten met
een driehoekige vorm.
Uit middeleeuwen zijn
vele stenen en
enkele houten
bewaard 1'1",1"\lo',/on
Na de van het
West-Romeinse raakten
de meeste in de
loop van de verval.
Eerst in de 1 eeuw werden
er, vooral onder invloed van
de kerk, door enkele
orden nieuwe
\..ICIUV ..... VV'u. Een
voorbeeld hiervan is
over de Rhone te
Ll.\/llnn.nn (Pont St Bénézet, ca
In dit boek is de
van London
als een voorbeeld
behandeld New
London ).
Vooral in werden in de
middeleeuwen enkele fraaie
stenen gebouwd
zoals de Vecchio over
de Arno te Florence
1340), de
te Verona (1
over de Adda te
(1 de laatste met een
f"\\,,:::.rcn<:>nnlnn van niet
minder dan m. Voor het
eerst werden in Italië, onder
anderen te Verona,
van de
n"'llt"""IE<'I\II"\ .. ,.,"' .....,O boog
\lnLnOYlC de Romeinse
de segmentboog
gebruikt die een beter
doorstromingsprofiel
Van de bewaard gebleven
houten bruggen is het
bekendst de Kapellbrücke te
Luzern (1 door haar
bestand
15
Omstreeks 1450 ontstond in
Italië de renaissance, de
\A/<>,rl<>"I"I,,>hr\r. .. van ku nsten
op klassieke
culturen van Grieken en
Romeinen. De nieuwe stijl
zich snel over
In de
architectuur keerde de
centraal bouw
daarmee de
16
beschreven: die van de Dom
te Florence':' van de
Sint Pieter te (1590)
en van St Paul's Cathedral te
(171 Daarvan is
de eerste, nog de
middeleeuwen u"'", .... v ..... , ....
technisch de meest
interessante. Voor het eerst
werden een binnen- en een
buitenschaal die
door ribben
werden aeKOIDDI31a
voorde
Ook de mohammedaanse
qods(jienst gebruikte voor
moskeeën de
centraal bouw als
en daarmee de
centrale na,rrnrlln,n
eeuw werden door
bouwmeester Sinan in
een aantal
u,"""""vv'u. onder anderen de
te Edirne met
een van m en de
Sulleymanije te Istanbul
558) met een diameter van
m.
Behalve deze stenen koepels
werden er in dit tijdperk ook
vele houten koepels
"r-:ln JUl vv I' bijvoorbeeld de
deslnvalideste
(ca 1700).
In
een
stenen "" .... ,...,..,,"' .... \,.lvIJVI-IVVU
met name van Jean
I-lr.rtr.lni"l,o Perronet':' over de
Seine en de Pont
de la Concorde te
Perronet voerde een aantal
\lAI-hA,tAr'lnr1cnin,onder
andere smalle
waardoor de
doorstroomopening
werd verbeterd.
had de
over de Taft te
(1 met een
overspanning van ca 43 m
die eerst na twee
instortingen stand hield.
Vele houten werden
in deze tijd gebouwd.
Bekend zijn die van de
1"101"",.,..,,01"10"'" Johann Ulrich en
Grubenmann, onder
anderen over de bij
Schaffhausen':' (1
van 51 en
en over de Limmat bij
778,
61 m). Het
\lr..""l"h,oLOlrl<>,n van
springwerken uit vele staven
samengesteld. Opmerkelijk is
daarom de die Johann
Ulrich in 1796 over de Glatt
bouwde,
weliswaar slechts met een
overspanning van 28 m, een
combinatie van twee
De industriële revolutie
Omstreeks 1750 begon in
de ontwikkeling
die men de industriële
revolutie noemt en die
wellicht het van de
wereld meer veranderd
dan de Franse revolutie van
1789. Twee factoren
SUII:-!E!IUHrJ in de aanvang een
t'\ol!<:>nrt .. "Lro rol: de
van de
mede onder de
invloed van nieuwe
atzetç;lebleclen in de
verworven koloniën, en de
ontwikkeling van de
mijnbouw en de
Deze
een groot
aantal uitvindingen,
vooral op het
van de
De familie
Darby te Coalbrookdale
(West-Engeland)
ontwikkelde in de 18e eeuw
de methode om ruwijzer te
winnen met cokes en James
Watt bracht in 1764 als
An,eorrliA!-\l'rln de
I n I- nrt Ol <:> n,r1
ontstonden de grote
industriesteden, vooral daar
waar steenkool en ""'<:'1"0"1''''
werden gevonden,
Midlands en
Deze
dicht zeehavens waar de
import van grondstoffen,
bijvoorbeeld katoen, en de
vond.
De industriële revolutie gaf
tevens de stoot tot een snelle
ontplooiing van de civiele
techniek. Er waren
transportwegen nodig voor
het vervoer van grondstoffen
en producten. Aanvankelijk
waren dat kanalen en
landwegen. Na Î 825 kwamen
de daarbij. Voor
de hield dit in
de bouw van sluizen,
en
Voorts moesten er
gebouwen voor de industrie
en voor het verkeer, vooral
spoorwegstations, worden
gebouwd, terwijl de zich
ontwikkelende handel vroeg
om markthallen,
en later
tentoonstellingsgebouwen.
IJzerconsiructies
De 1ge eeuw is de eeuw van
het Het
aoed,delels de traditionele
steen- en houtconstructies
het beton
890 als
constructiemateriaal van
betekenis werd.
De snelle ontplooiing van het
gebruik van ijzer was vooral
te danken aan de vinding van
het smelten van ijzererts met
van cokes. Voorheen
houtskool
dat echter in
schaars werd
door toenemende
Het gebruik van
het mogelijk
winnen en
het daardoor economisch
bruikbaar te maken voor
constructies,
voor machines,
maar ook voor en
Het voornaamste
n ..
was daarna het \/0 1"1 A 111 ,1"'1 '''I'.o,n
van de onzuiverheden uit het
Reeds in Î 784
Henry Cort de
PUaaeIC)VEm in waarbij de
i70"""'!:lCC,<:> door roeren in
."""" .. ."Lr,n,rt werd
die de
II",,, .. h,orian bonden.
Hierdoor ontstond welijzer.
Omstreeks 1855 ontstond het
onder
meer door een \/olrl!:j,nir,,,
het koolstofgehalte
kwaliteit ontstond die staal
werd Daarnaast
kwam
Siemens-Martinoven tot
ontwikkeling schroot
en erts werden
Het verwerken van
tot "<:II1"n"I'\r1,
geschikt voor de
vervaardiging van
constructies, I'1"''''''lnlo,rlrlic in
de 18e eeuw nog door
smeden. In de eerste helft
van de 1ge eeuw kwam het
walsproces tot
Daarnaast bleef gedurende
de Î ge eeuw het
van grote betekenis.
Omstreeks 1800 werd het
nieuwe materiaal voor de
bouw van fabrieken gebruikt.
De toen gebruikelijke
textielfabrieken waren alle
vaak
hoog.
Voorheen deze
gebouwen stenen binnen- en
buitenmuren en houten
vloeren. Vooral de
binnenmuren vormden een
voorde
opstelllniq van machines
terwijl branden
voorkwamen die de
houtconstructies
verwoestten. Dit leidde tot
de van een
constructie waarbij de zware
stenen buitenmuren werden
f'lch<:llnrllh!:j'::ltrl en in het
kolommen
en balken verschenen
waartussen vloeren van
ere,ar,,,,,,,'h",, .... materiaal. Een
voorbeeld van deze
is de nog
te
nQl3bC)dem en zeer
waren om grote
raamopeningen te vormen.
Ze vonden daarom vooral
toEmalSS!lnq in winkels en
17
Een ander voorbeeld van het
Algemeen wordt in de
literatuur de
chocoladefabriek Ménier te
Noisiel-sur-Marne':' (1
rlonr.orn,rj als het eerste
vArrlilAoiinO!OAhollW meteen
van
het
Saulnier in zijn
beschrijvingen van het werk
er blijk van zich niet
bewust te
een
overzicht van de voordelen
van het skelet en
vel'm()ecleliik de bouw
voor zijn
bedrijf (1 een
van deze
Ook het Crystal
van 1851 te Londen':',
gedeeltelijk een
had een
18
I"II"!ln.::,nr110 stenen muren.
Het voorbeeld
hiervan, één van de laatste,
is de Monadnock
16 bouwlagen hoog
AI SDc>ediQ
van
kolommenskelet inzien. De
Home Insurance
(1 ontworpen door
William Le Baron Jenney':',
12 was het
een
vnllAClIO skelet. Eerst
York het
van Chicago. In
1913 werd de Woolworth
voltooid, 55
bouwlagen en 232 m hoog.
Omstreeks 1930 volgden nog
twee zeer hoge gebouwen,
de Building (1
en de State Building':'
931, m De
bleef tot 1 het
gebouw ter wereld.
De ontwikkeling van
ijzerconstructies voor hallen
werd door de bouw
van Deze
waren in de 18e eeuw nog
bouwsels van
mflftsE!lwerk en hout, met
slechts weinig
Vooral naar
ideeën van Claudius
London deden de kassen
met lichte constructies van
en hout hun intrede. In
bouwde
glaskoepel
Yorkshire,
van 30,5 m en
kolommen, <> ....
glasroeden.
Brittannië op dit
leidend was ook
daarbuiten een aantal
opmerkelijke kassen
gebouwd.
Daartoe behoort de
""I"",..,t,,,-,..,I,,,,,,,, in de Jardin des
Plantes te
In was Joseph
Paxton':' de
ontwerper van
plantenkassen. Op het
landgoed van de Hertog van
Devonshire te Chatsworth,
ten zuiden van Sheffield,
bouwde onder meer de
Great (1840),
met de architect
Burton, en het Lily House
(1849). Burton ontwierp,
samen met de
Richard Turner, fraaie
in Kew Gardens
(1
Deze
de Inlj:\iliinn
het te
Londen':' (1851, ten behoeve
van de eerste internationale
van
van industrie en
het
van Paxton.
De nieuwsoortige
constructie van ijzer, hout en
glas, gebouwd met
onderdelen op een
maatschema, was niet
stap vooruit op het
van de bouwtechniek
maar gaf ook nieuwe
impulsen aan de architectuur
van de 1ge eeuw die in
hoofdzaak was
oude
Palace vond vele
navolgingen, onder anderen
in New York, Dublin,
München en Amsterdam. Ze
ondergingen alle het lot van
het Londense Palace
dat in 1936 door werd
verwoest.
I n de tweede helft van de 1ge
vele
met
het licht zoals:
- markthallen: de centrale
markthallen,
Smithfield Meat
Londen (1 vooral van
vanwege het
ornamentale gebruik van
er waren
Londen
(1 1867,1
en 1900), Wenen
Philadelphia (1976)
en (1893) met vele
interessante de
tentoonstelling van
kan als de apotheose
van het bouwen met
worden beschouwd, met het
Palais des Machines':' en de
Eiffeltoren':'; op de
tentoonstelling van 1900
waren reeds vele """""",\1\1',",'
van gewapend beton.
het waar
industrialisatie van
begon. Eerst in 1796 werd ze
aevollad door twee andere
te
en over de te
Interessant
was eveneens het nntlAl,:.rn
dat Telford':' in 1801
waren ook de
gletllzerem aquaducten die
ontwikkelde en
waarvan de bekendste de
is.
over het dal
Wales':' (1
ontwerp J.A. I-4n,Onllnl"'l
brug over de Ohio te
Cincinnati
over de
New (1931
overspanning 1 m,
ontwerp Othmar H. Ammann,
en de brug over de Golden
Gate te San Francisco
(1937), 1260 m.
Voor het spoorwegverkeer
werden slechts bij
Ilt7nn/"iQrinn hangbruggen
gebruikt. Ze waren daarvoor
in het niet
was wel de
een
echter slechts werden
gebouwd, voornamelijk omdat
het teveel materiaal
Een bekend voorbeeld was
de Britannia over de
Menai Strait':'
gebouwd
Robert 1'ol"',,",.on,,,, ... n'·'
andere van een
voorkomend type was
de Albert over
de Tamar (1
gebouwd naar een ontwerp
van l.K.
Veel werden in de tweede
helft van de 1ge eeuw
gebouwd.
Nauw hieraan verwant waren
de
van mis.
Vanaf 1870 werden ook
bruggen met
voor grotere
gebruikt.
hiervan
over de te St
(1 drie overspanningen
van ca 150 m, ontwerp
James Buchanan Eads; de
over de
Garabit':' (1884),
,,,,,,,,, .. ,,, .... -:>nn,,nrt 162 m,
de
over de East
(1917),
298 m,
ontwerp Lindenthai;
de Bayonne Bridge over de
Kill van Kuil te New Vork
(1931), 496 m,
ontwerp a.H. de
over de haven van
..... \ln.'<;>\1··· (1932),
overspanning 503 m.
Houtconstructies
De houtconstructies bleven
in de nieuwste tijd ondanks
de concurrentie van het
de hangwerken,
schoorwerken en
in
aanmerkelijk
verbeterd, met een
gebruik van materiaal.
voorbeeld van een grotere
houtconstructie van dit type
is de van de rijschool te
(181 een
zevenvoudig hangwerk met
een overspanning van
ca 45 m.
Daarnaast kwamen de
houten .. lt'C'n", .... ·to ....
ontwikkeling,
combinatie met
staven voor de nolt"I"\I.rlra,n
delen. Ze hadden
VU'.AI\,.l'GI stavenschema's
schoor-en
", .... ,rin'·1\AI,,,, .. lt'on en leenden
voor
volgens de wetten van de
mechanica. Eén van de
eerste vormen was het
In de
0 .. 0,"',...1"'10 Staten, een
gebied, kwamen vele
cn,::.n1'T" .. ,on tot stand. Ze
werden genoemd naar de
zoals Town,
en Howe.
19
De houten bOloqlCOlnstJI
weg.
in de 1 eeuw was
door Philibert de l'Orme een
en,::. nTT\ln,O ontwi kkeld,
uit schenkels in
twee of meer lagen staand
tegen elkaar met
.. iO'1,n""nrlo stootnaden.
aan deze
een aantal bezwaren
kleefden vergden veel
hout en waren I"\.."no,"no,,,n
verbonden
bouten erdoor en beugels
eromheen. Een voorbeeld
hiervan is het
aZllncleb,ouw te Marac bij
20
Een aantal op zichzelf
staande nieuwe
waren aan het einde van de
1ge en het van de 20e
eeuw die van
(vakwerkbogen),
volwandige boogspanten
Lrtl"\l"\ .. ",rloI"110 met een
of meer
diagonaal 'I"\r,oO'1,rto
en de lamellendaken
gebruikt).
Gedurende de eerste helft
van de 1ge eeuw werden in
vele houten bruggen
Zo
waren er van de van l.K.
Brunei':' een aantal houten
in
",,,",,o,,,, ... rt met een zeer
opbouw. Na 1850
kwamen in belangrijke
wegen houten
meer voor als
blijvend werk. In Duitsland
werden houten
spoorbruggen na 1856
slechts toegestaan als
In
bleef men echter
ook na 1850 houten
spoorbruggen bouwen,
vooral in houtrijke streken.
Een voorbeeld van een
Amerikaanse houten
de Colossus Bridge over
Schuylkill
(1812),
Steen constructies
Naast het en later het
behielden
steenconstructies in de
nieuwste tijd hun
toepassingsgebied. 1-11"\07'::'0"
de geschiedschrijving ook de
nadruk op
\linriil"lfH:l,n en hun
tot ver in de
20e eeuw waren voor het
normale gebouw rinH,t:,nrllo
muren van
baksteen metselwerk de
meest economische
constructie. Dit met
name voor de woningbouw.
Ook pasten de
waarvoor
eerste is, een
voorkeur voor steen ten
...... .,·7' .... h1'o van ijzer bestaan.
werd
in
voorbeeld van
een met een
overspanning (61
Grosvenor Bridge te
Engeland (1833). In
Duitsland werd in 1904
voltooid de stenen brug over
het Syratal te Plauen met een
van 90 m. Er
Nadat Romeinse
betontechniek verloren was
waren er eerst aan
eind van de 1ge eeuw
belangrijke nieuwe
ontwikkelingen.
Als bindmiddel beschikte
men voorheen voornamelijk
over luchtkalk, van
zuivere kalksteen door
branden en blussen. De
mortels waren bestemd voor
metsel- en nU::lle'l'QI"\,OIO,'U
waren niet
water. Als kalksteen een
of kunstmatige
toeslag van klei heeft onstaat
er na branden en blussen of
een bindmiddel dat
een mortel die wel
water is en
onder water kan
verharden. Wordt het
de
de bindmiddelen
gebruikt om beton te
dat bestand was
tegen water- en
weersinvloeden, vooral bij
waterbouwkundig werk.
Eerst de eeuwwisseling
kwam
tot nn·tnl' ... ,.....' ........
de beroemde 1"("\.::,,1"'\,,\ ..... '1"0<:>
de Fransman Lambot
omstreeks 1850 maakte,
werd de ontwikkeling van het
beheerst
Fransen,
en François
Monier';', een tuinman, vond
dat hij sterke constructies
\lor'k'rj;)on als een
vlechtwerk van
combineerde
cementmortel. dit
toe bij manden,
waterreservoirs. Deze
vond
vanaf 1850, eerste patent
kwam pas in 1867. De
hebben
Scandinavië en In
Duitsland was het de
Gustav Adolf
die de
was
voor de RI!I<sclag
(1
met
Regierungsbaumeister
Matthias Koenen, die zich
later verbond aan de
bouwonderneming
und Freytag. Deze
ontwikkelde de theorie van
het nO'\AI<::Inonnno'tnn
Van grotere betekenis dan
Monier, die
had van de van
in beton, is voor het
met beton
waarvan het meest
kenmerkende de monoliete
ondel'sléigt>all<en en
kolommen waren
verdwenen.
HennebiaLle bouwde een
op met
over de
wereld en een
centraal bureau te dat
de ontwerpen en
nOlr'::Hi'Onlnrlon maakte. De
was
er
ontwerpen
bouwtijden.
Het succes van de
gewapend betonconstructie
was, naast de lagere kosten
ten nn'7il"hto
haar
brand
en in
1906 San Francisco door
aewaDendbeton waren
gebouwd, stand. de
wedelroclbouw wilde men nog
ae1Nal:>erld beton
Soortgelijke
O'-\I""l"ln"'On waren er in
Baltimore na een brand
in de binnenstad 1904.
Een nieuwe nn'hAIlIrI",::.I .... " ..
de schalenbouw, vanaf
In Jena werd door de Firma
Zeiss in met
debouw'onldernl3mlna
Dyckerhoff und Widmann
een ontwikkeld
in de vorm van een halve bol
waarbij voor het eerst de
betonschaal voorkwam.
het voorgespannen
ontplooiing, vooral door
toedoen van de Fransman
I-re::'\lc::t'c:nnAt'·,. Deze
was een vel31zlldla
Naast bruggen nn1r\AII.:::o.-n
o.m. in 1923 de
luchtschiphallen
vliegveld Orly
vouwwerken in nn, ..... I"1\/"""'rYl
met een .... !:In
80 m en een
van 56 m.
..... "'lee .... t"' .... van Monier en
een grote rol.
waren er ook
andere bouwwijzen zoals die
van Melan en Möller. Bekend
in de Monier is de
brug over de bij
Grünwald in de <"\""f"IO\lln1'1
van München van met
een overspanning van 70 m
(ontwerp Emil
Hennebique bereikte zijn
n\ll:::orc::tn<::lnninf"l bij de
over de
911 (100
trok
de
was 40 m bij
de brug van Caille
Cruseilles in de Haute
(1
21
die de
bouwden. had
oorspronkelijk een
van ongeveer 231 x m en
een hoogte van 146 m; de
hebben een
van ongeveer 52°. Ze
De is
uit natuursteenblokken, voor
het deel kalksteen.
Ze is zoals men zou
verwachten in
horizontale doch
bestaat uit een kern met zeer
Opmerkelijk is de aTCleKKInO
van de koningskamer met
lagen granietplaten boven
elkaar met vrije ruimten
ertussen; hierboven bevindt
zich een gewelf, gevormd
door hellende granietplaten
die paarsgewijs tegen elkaar
steunen. Zulke gewelven
bevinden zich ook boven de
aan de
van de piramide en boven
. één der
In technisch opzicht zijn van
de bouw van de piramiden
de transportproblemen wel
het meest
Dat de
Egyptenaren deze meester
werden is slechts
verklaarbaar door een
overvloedige inzet van
mankracht. De Griekse
de van Gizeh
2 situatie
3 de
4 doorsnede
5 ingangspartij
6 de
2
3
4
5
23
in
rAnr,Qn'tYlc;!rr,Q cirkels.
Uiteindelijk bestond het, van
buiten naar binnen, uit de
\/AIf"1Q,nf"1Q delen.
Een wal van 2 m op
een diameter van ongeveer
98 m. Het materiaal ervoor
werd ontleend aan een
ontgraving aan de
buitenzijde waarvoor
neolithische
werden
hertengeweien en
schouderbladen van ossen.
24
Op een cirkel met een
diameter van ongeveer 30 m
stonden de 'sarsens' ,
zandsteenblokken waarvan
er 30 staand werden
qelPlaatst. Deze hebben een
van ca 4 m boven de
f'HA/!:lI"Cf"1,nAII"Cr'OrIQ van
ongeveer' 1 x 2 m. Hun

ongeveer ton. Hierop
lagen horizontale
zandsteen blokken met een
lengte van 3,2 m,
aaneensluitend door
van en
Binnen de sarsens stond een
dubbele cirkel van blauwe
dolerietkeien, de
'bluestones' . De is
4 m lang en
In het centrum van het
monument stonden in
met de
Binnen de trilithons was nog
een kleiner van
bluestones. hierin
stond de bijna 5 m
Altar Stone.
overzicht
2 de trilithons
3 de sarsens en de
bluestones
Buiten het monument
de Heel Stone en de Avenue.
De Heel Stone is een kei met
een van ca 36 ton en
een van ruim 7 m
waarvan ruim 1 m in de
grond. \1\1<>"'''''''1''1"1'
bedoeld om de van
mi'ri.71 .... mor·7r'li'\c::r'nf'<>r'n aan te
geven. De Avenue ging over
een afstand van ca 3 km naar
het Ze
..... ..... ,,.\I,, ... ,..,.',... door wallen
op een afstand
van 12 m. De weg was
vermoedelijk bedoeld ten
behoeve van de ceremoniële
aanvoer van stenen.
tijd na de
piramiden Het is
een veel ruwer bouwwerk en
daarmee het
van de
die het
Het meest
opmerkelijk wel de
2.
3
25
Het schathuis van Atreus te
Mykene, ook bekend als de
tombe van
bestaat uit een schatkamer,
I'"'lrk".::.II\lf'\f'mlnC overwelfde
van
De schatkamer, waarvan de
naam is van de
ClrICrlnr'rYI,m.::.n van de
overledenen, die erin
OP,qelJOI'oe'n werden, was
onder meer
bronzen rozetten, en diende
voorde
dodencultus.
De naast
de schatkamer, een in de
rots uitgehouwen ruimte met
een van
8,2 x m en een hoogte
van 5,8 m. De dromos is 35 m
26
lang, heeft een breedte van
6,4 m en wordt geflankeerd
door natuurstenen wanden
met een hoogte tot 13,7 m en
een dikte tot 3 m. Daarachter
zijn nog muren van kleisteen.
van KOISPI91b0U
met een in\lllcr''I(1inc
van 13,4 m, is opoeOOUW'd
34
natuursteenblokken. De
zijn horizontaal
UCliCU'U. Iedere
Inrlcn,nC naar binnen.
Zijn draagvermogen ontleent
het gewelf aan het feit dat
iedere laag een ring
vormt. In de kunnen
daardoor v,n,",v".""hi"o,n
ontstaan, veroorzaakt door
het gewicht van de erboven
gelegen en de
aanvullingsgrond. In
C!f'\lmnnlnIC beschrijvingen
wordt de naam
Juist is deze
na.,,,,rnlr"\r'I niet want de
krachten is
nc·,.cnrnc als die een
waarvan de
oe'welts1tenlen onder een
beide
2 de top van de
3 de voet van de
2
De tempel van de
Amon te Karnak in
nabijheid van Thebe, de
hoofdstad van het
Midden Rijk, is de
grootste van de Egyptische
tempels. Hij is gebouwd
onder vele koningen. De
zelf heeft een
oppervlak van 366 x11 0 m en
is, te zamen met andere
en een meer,
'-'",-'.1,<;«;<,':>, op een immens
dat omsloten is door
een muur met een dikte van
6 tot 9 m. bestaat uit een
aantal hoven en hallen
waarvan de
de grote zuilen hal,
hypostilium, is.
28
De zuilen hal werd
gebouwd onder
de koningen Sethos I en
Ramses 11, in de 13e eeuw
vC. Ze meet ,n\A,onrU".,
ongeveer 1 03 x52 m en is
verdeeld in een
middenhal en twee
zijhallen.
Het dak bestaat uit
natuursteenplaten via
architraafbalken steunen op
134 zuilen, in 16
rijen.
De zuilen in de zijhallen
staan op onderlinge
afstanden van ca 5 x 5 m. Ze
in kapitelen met de
vorm van de ae:sloten
van de papyrusbloem. In
middenhal staan twee
zuilen op een
afstand van ca 8 m. In
rijen staan de zuilen ca 7 m
hart hart. Ze zijn 21 m
hoog, beneden een
diameter van 3,6 m en
dragen ".,0., ......... <:, ... ,.,10.
van de
boven met
een van 6 m. de
middenzuilen steunen
vierkante blokken
architraafbalken, bestaande
uit twee delen, ieder met een
doorsnede van ca 1,2 x1,9 m
en een van 7 m. Het
verhoogde middengedeelte
van het dak wordt zijdelings
afgesloten door
2 interieur van de zuilenhal
3 de constructie van het
1I&:>/"hf1,f1lf"/r#t:> midden deel
4 de huidige toestand
Het Parthenon, gebouwd op
de Acropolis, was niet
bestemd voor de normale
eredienst doch gewijd aan
Athena Parthenos, de maagd
Athena. Als werd hij
gebruikt als De
architecten waren en
Callicrates, Phidias was de
beeldhouwer.
De tempel, die een zuiver
voorbeeld is van de dorische
bouwstijl en, voor wat de
natuursteen betreft,
in wit marmer werd
uitgevoerd, staat op een drie
treden hoge onderbouw
met een
oppervlak van 30,9 x 69,5 m.
De tempelvloer
met inbegrip van
voorportalen lag twee
treden hoger.
In het oostelijke voorportaal
(pronaos) leidde de
hoofdtoegang naar de naos,
een ruimte van 19,2 x 29,8 m,
waarin aan drie zijden
dorische kolonnaden
stonden met zuilen in twee
30
boven elkaar. Aan
langszijde stonden
tien kolommen, aan de
westzijde de
hoekkolommen inbegrepen.
De onderste zuilen droegen
een bordes, de bovenste
zuilen architraafbalken
de houten dakbalken
Dicht het
westeinde van de naos stond
het beeld van Athene
Parthenos, het voetstuk
inbegrepen 12,8 m hoog. Het
kassettenplafond was van
hout. Vermoedelijk kwam
daglicht alleen binnen door
de grote deuren wanneer
deze waren.
De naos en het parthenon
waren omsloten door 1,2 m
dikke muren van
natuursteenblokken. De
gehele tempel was omringd
door een gang (peristyle),
breed 2,7 m aan de
lanlOS:ZIIClen en 3,3 m aan de
en westzijde. Rond
deze gang stonden
kolonnaden met 17 zuilen
aan de en 8 zuilen aan
de korte de
hoekkolommen ; .... h,,.... ...... ,....r',.......,
Deze zuilen stonden op
onderlinge afstanden van
3,7 m tot 4,4 m hart op hart,
hadden aan de voet een
diameter van ca 1 ,9 m en aan
de van ca 1,5 m. Via
droegen ze een
3,4 m hoge rand, zoals
gebruikelijk verdeeld in een
architraaf, een fries en een
kroonlijst. Aan de korte
werd het dak
met pedimenten,
ca 20 m hoog,
uit een tympan en
een kroonlijst met een helling
van 13,5°. De architraven
waren opgebouwd uit drie
delen met een totale breedte
van ca 1 ,8 m en een
van ca 1,4 m.
De zuilen bestonden uit
grote trommels met een
hoogte van ca 0,9 m en een
gewicht van ca 6000 kg. De
verbinding van de
.... behoefde niet te
voldoen aan de hoge eisen,
die aan de slankere ionische
en korinthische zuilen
werden en waar
werden
het Parthenon
werden alleen de randen van
de onder- en bovenvlakken
van de trommels
bewerkt. Hier
de
2 de ruïne
3 de oorspronkelijke
tempel
3
overdracht van de
zonder tussenkomst
van een mortelvoeg. Om het
onderling verschuiven van
de trommels te gaan
werden in het twee
nauw in
gaten in de trommels. In één
ervan was een cilindrische
houten doorn met een
diameter van 4 cm
aangebracht, in de andere
was een cilindrisch gat
gemaakt waarin de doorn
paste. De trommels konden
bij het stellen dus ten
opzichte van elkaar worden
gedraaid.
De tempel bleef tot het eind
van de 17e eeuw in stand, na
als
chris1:elljke kerk en moskee
In 1687,
bij de van Athene
door de Venetianen, werd
als en
richtte een grote
schade aan. Ook in 1826
leed het Parthenon zeer
onder een bombardement
zodat thans slechts een
ruïne is 1"\\""'t'I'Ioh,lo\/On
2
31
4
5
32
8
9
4 en
5 zuilen
6 de constructie
7 isometrie
8 doorsnede over het
tympan
9 opbouw van een zuil
De Romeinen beschikten
over een ver ontwikkeld
stelsel van ... ,,,.n
voor hun steden, niet alleen
in Italië maar ook in de
daarbuiten. Een
onderdeel van het
w8lter'Ieldirlasiteisei waren de
Enkele zijn
De
hovonric-to hiervan is het
over de Gard bij
in Zuid-Frankrijk. Het
werd ca 20 vC
onder Keizer en
diende voor de aanvoer van
water dat op ongeveer
kilometer van NÎmes
werd opgevangen.
dat het nog in
................... ,+;.-, .... "1 ..... eeuw als
",.,"' .... .,.o,,,lrl diende voor
"'''''.I''\I''+ ........... liil,· ..... bouwwerken.
overzÎcht
2 aanzicht en
doorsnede
- - - - - - - - - - - - - - - - - - ~ - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - ~ - - - - - - ~ 2
I. 1('/7 2.
35
Het Pantheon, de tempel
aller werd gebouwd
onder Keizer Hadrianus. Het
bestaat uit een
de portico, en een rotonde.
De laatste is met
een diameter van
m en wanden met een
van ca 6,5 m. Op deze
trommel rust een
halfbolvormige koepel
waarin kassettevormige
uitsparingen
<:l<:l,,,,..,,,,n"<:ll"'t,,? en die in de top
heeft met een
diameter van 8,2 m; de dikte
van het bovendeel van het
is ca 1 ,0 m.
hebben
onderling verschillende
grove toElslêwrnal:enalEln
36
middelpunt van de
liggen, het lichtst
bouwers 7f"1I'nrIOn nlt::,nY1IO."
Met de
Pantheon de
Romeinen klaarblijkelijk
grenzen voor het
die moeilijk
waren overschrijden. Eerst
in 1912 werd met een
materiaal een
grotere koepel gebouwd, die
van de Jahrhunderthalle te
Breslau, met een
diameter van 65 m in
nO\AI'=' ..... ." .. ,rl beton.
2
exterieur IIn"rU:::,Me> Piranesi
2 horizontale doorsnede
3 verticale doorsnede
4 interieur
5 de kassetten
6 exterieur
4
5
6
37
De
onder
door de bouwmeesters
Anthemius van Tralies en
Isidorus van MUete. Het was
tot aan de val van
Constantinopel in 1453 het
holl!lnr1l"iik'c'to bouwwerk van
Daarna
als
Inr1o,.',r"'ht Thans is
De kerk heeft een schip,
bestaande uit een centrale
ruimte van 32,6 x32,6 m
waaraan ten oosten en
westen halfcirkelvormige
ruimten grenzen. Rondom
het schip zijn zijbeuken met
op de verdieping een
rondgaande galerij.
De centrale ruimte wordt
afgedekt met een
halfbolvormige koepel op
met een
r1 l!l rTl <:l,fo" van 32,6 m en een
hoogte in de top van 54,8 m
boven de vloer. In de voet
van de zijn 40
lichtopeningen uitgespaard.
Koepel en pendentieven
steunen aan vier zijden op
brede, halfcirkelvormige
bogen. De spatkrachten van
deze worden in
nr"", .. rilaliiLra en zuidelijke
door grote
van de centrale ruimte
worden aan ieder van deze
zijden de krachten verder
op twee
Het materiaal is in hoofdzaak
baksteenmetselwerk,
bekleed met marmer in vele
kleuren of, voor wat betreft
de Voor
de centrale zijn in het
onderste deel van
ca 69 x 69 cm, dik 5 cm,
met mCirtE!lv()eClen
van ongeveer dezelfde
De zijn niet naar het
van de bol
maar hebben een
de
en
Enkele jaren na de inwijding
in 537 stortte de koepel in
ten gevolge van een
aardbeving. de herbouw
werd ze 6 m
2
exterieur
2 interieur
3
4 doorsnede
5 constructiesysteem
3
5
De bouw van de kathedraal
te Amiens, één van de
aaiars'te voorbeelden van de
gothische bouwstijl, week af
van gebruikelijk
was: in plaats van met het
koor werd, naar een ontwerp
van Robert de Luzarches,
met het dat
in voltooid was. In
tijdvak 1236-1270 werd
onder leiding van vader en
zoon Thomas en de
Cormont het koor
Later (1366-1
de
slankheid
van constructie van deze
kathedraal vooral uit de
pijlerafmetingen die
aanmerkelijk kleiner zijn dan
die van de acht eerder
begonnen te
Reims hoewel deze een
hoogte heeft.
Het koor, dat een inwendige
breedte van ca 46 m heeft,
bezit een krans van zeven
De nok van het houten dak
ligt 60 m boven de grond. De
slanke houten vieringtoren
steekt daarboven nog 55 m
uit.
Om twee luchtbogen boven
elkaar te werd de
boog, die het gewelf schoort.
met een kolonnade
verhoogd. het koor bleek
dit voldoende. Aan de rechte
van het koor echter,
waar de rtQ\A10lftil"l
groter slaagde deze
niet. Er ontstond
een uitbuiging zodat in de
15e eeuw verzwaringsbogen
onder de bestaande
luchtbogen moesten worden
aangebracht.
overzicht
2 exterieur
3 interieur
4 met
5
6 isometrie
2
3
Op de plaats
"""""'Y\.,,,,n staat nog steeds een
romaanse kerk van 997.
Klaarblijkelijk heeft de
gothische bouwwijze in
Beauvais technisch
van het hoge en
bouwen waren
bereikt.
42
De kathedraal is de hoogste
van de kerken. De
top van ca 48
m boven de vloer (in
ca 43 m). Enkele jaren na de
voltooiing van het koor
traden er bedenkelijke
en scheuren
stortten de
I'lA',MAI\lj:l,n in; hun val
verwoestten ze de
aan
schade
herbouw van het koor
(1 werd het aantal
pijlers en werden
de slanke steunberen door
een netwerk van
staven verbonden om
zijdelings uitwijken te
voorkomen. Ook daarna
werden nog
Het transept werd in de 16e
eeuw gebouwd. de
met het koor was
f"ln,Qnt"lAI/IIQi'k'TQ toren
Ook deze poging
Omdat de
steun van het
nnt'nr!:11<' bezweek de
toren in 1573. werd niet
herbouwd.
exterieur
2 interieur
3 steunberen, luchtbogen,
koppelingen
4
5 doorsnede
6 isometrie van een travée
2
3
4
VII
c
De koepel van de Dom te
Florence, ontworpen door en
ut-!uuuvvu onder leiding van
Filippo
Brunelleschi, is één van de
eerste van de
bouwkunst van de
renaissance. Brunelleschi
werd ongetwijfeld
..... .. ,"'".·rl door het
"r.,-" .. h"''''llrl van het Pantheon,
bestudeerde een
in Rome omstreeks
1400.
Aanwezig waren in het
van de 15e eeuw reeds
schip en een tambour in de
vorm van een achthoek met
een ingeschreven cirkel van
42,0 m en een van ca
55 m, het
octagon. Brunelleschi
aClce[)telerdle de "' ......hth' .... "',iJ"r.ö
.... I"',H"',,"',., ... ,-I van de
44
onderbouw als f'1o,nrnÖTr"C>I"'1"1
basis voor de
ofschoon hij zich,
constructieve nr.,nr'I,,,ör'U-,nn
ervan bewust moet zijn
dat een achthoekige
een opgave
hö·töIL·önrlo dan een
op basis van een cirkel.
De koepel is één van de
eerste dubbelschalige. Als
voornaamste reden
Brunelleschi hiervoor dat de
buitenste schaal de
ribben, een
werken. Hierdoor
men een sterke en stijve
constructie zonder dat deze
al te massaal werd.
Aan de voet is de koepel
massief, met een dikte van
4,3 m over een hoogte van
3 m. Deze voet is van
natuursteen met een toplaag
van grote kalksteenblokken,
onderling verbonden door
ankers. Boven de
massieve voet beginnen de
gewelven. Ze
over een hoogte van 3,7 m
van zandsteen,
daarboven, tot de lantaarn,
in hoofdzaak van baksteen.
Het binnengewelf is aan de
voet 2,2 m dik, aan de top 2,Om.
Voor het buitengewelf
deze maten
0,9 en 0,7 m. De .. "n, na"..,.,
van het binnengewelf en
buitenzijde van het
buitengewelf
concentrische
Daardoor neemt de breedte
van de ruimte tussen de
nAIMA,I\lI=!n toe van 1,2 maan
voet tot 1 ,5 m aan de top.
2
Evenals bij de gewelven
neemt de breedte van de
ribben af van de voet naar de
voor de hoofdribben van
tot 2,1 m, voor de
tussenribben van 1,7 tot
1,1 m. Het
de ribben
door een
horizontale
die boogvormig op de
hoofdribben aansluiten.
Verder komen in de
vijf cirkels van
tot 10 cm,
verbonden door
ankers. Tussen
bevinden zich twee
horizontale ..... ""Io .. "on
onderling door
trappen. Op de hoogte van
deze galerijen zijn
in de ribben
Er is dus een hecht
van horizontale en verticale
koppelingen
Bovendien moet
Brunelleschi zich bewust
geweest van de
KOE!pells. Hij
voet, een
ring aan, uit
delen, reikend van rib tot rib,
in het dus 24. Ze zijn
7,0 m en hebben een
f"l,...,... .. "'no,f"lo van 30 x 34 cm.
ze verbonden
een achttal spanten,
1 exterieur van de domkerk
2
3 exterieur van de koepel
I'"\Q("unlnor'f"lo aan de voet van
de en bestemd voor
het dragen van werkvloeren
en de van het
bovenste deel van
metselwerk. Het onderste
metselwerk, ongeveer tot
halve van de koepel,
werd zonder
rechtstreekse steun; in het
onderste vierde qec)eeme
werden de stenen
horizontaal
oordeelde ,...nrlQIrt'ct,,,,,
eerst nodig als de stenen een
van 30° bereikten. De
keuze van de als
vorm van de moet
mede
De bouw van de
duurde van 1420 tot
lantaarn kwam
1446, in het
De
4
46
4 opbouw van de
constructie
5
5
-;:Dom
p
5 · 1 ~ n 2 .
C
I /
~ /
I\..,
, J
41
oeiDe. van
De Sint Pieterskerk heeft de
vorm van een kruis.
Centraal is de
overdekt met de d i e " ~
gebouwd is naar een
ontwerp van Michelangelo
Buonarroti. Deze werd in
1546,op
bouwmeester van de
Pieterskerk. Eerder was er al
I"\n'hAu::.rn van Bramante,
r<" .. '·n""ni .... :::.arl"'l op het
met tOE!VOeOllno
van een kolonnade en een
lantaarn. De onderbouw van
de werd vóór de dood
hol<>nrtOIII"'l in 1564
van
48
De vorm van de is niet
een halve bol maar
vermoedelijk om
weerstand te kunnen
bieden aan de last van de
zware lantaarn. heeft een
overspanning van ,9 m;
het binnengewelf heeft een
kruinhoogte van ca 29 m
boven de voet; de kruin ligt
102 m boven de vloer van de
kerk. De totale tot de
top van de lantaarn, is ca
138 m.
Het is aan de
voet met een dikte
van 2,7 m tot een van
ca 14 m. Daarboven splitst
het zich in twee schalen, een
binnenschaal met een dikte
van 1,5 m en een
buitenschaal, dik 0,7 m. De
schalen verbonden door
16 ribben, in
toenemen tot 5,2 m de top.
Naast het van de
beide schalen ze vooral
bedoeld om de te
De gewelven zijn
•• y"""".,...."".,... in baksteen, de
in natuursteen.
staat op een
vr\ll ..... n,nnrla bestaande uit 16
ieder aan de
';+,.., .... ..,.iirl,... zichtbaar als een
zuilen paar. Via tongewelven
worden de lasten naar vier
grote deze
hebben een grondvlak van
ca 18 x 18 m, waarvan een
hoek is Uit- en
Om aan de
in het onderste deel van de
weerstand te kunnen
de bouw
,..,,,,,-i,,,,,lt,.... drie
2
3
de constructie I"\nt .. ""rlonrlo
krachten en de \lO.'\I ....... n"I.nr.an
die zij zouden veroorzaken.
Zij waren een
bijdrage tot de
van de mechanica van de
bouwconstructies. Het
onderzoek
<:><:>'"'ic .. ".,'"',.... tot
het .... no,n van nog een
aantal ringen aan de
IITon711"O van de in
1743 en 1744.
Evenals de van de
Dom te Florence is een
steigerwerk
dat boven de voet
Ook
exterieur
2 interieur
3 doorsnede
4 de ringen van 1743-48
4
49
7
5 opbouw van de
constructie
6 plattegrond
7 doorsnede van een
8
50
I
f
---'----.-----_.-
I
/
on
I
vetlo n..
1;I4J .
8
51
St Paul's Cathedral werd
gebouwd naar een ontwerp
van Wren. De
pla,tte,qrcmd van de kerk is
kruis waarvan de
is overdekt met een
constructie ervan
bel,taé:tt uit drie delen:
- een binnenschaal van
baksteenmetselwerk, dik 46
cm, op een cirkelvormige
met een
r1l::lmFl!tAr van 30,8 m;
- een
eveneens van
baksteenmetselwerk dik
46 cm, die tot hoofdtaak
heeft de lantaarn te rI .. "" .... ön·
52
De van het
ligt m, die van de
kegelschaal 81,6 m boven de
vloer. De totale tot
de bovenkant van kruis
de lantaarn, is 108,5 m
de vloer.
en
en aan de voet
van de houten buitenkoepel
komen voor.
Deze bovenbouw
staat op een kolonnade
waarvan de zuilen naar
binnen hellen. Er zijn 32
zuilen waarvan er 16
qel<ocloeid tot dubbelzuilen
weerstand te
kunnen bieden aan rotatie
van de bovenbouw. Aan de
voet van de kolonnade staan
34,2 m.
Het opmerkelijke van de
constructie is het gebruik
van een voor het
dragen van lantaarn.
Wren, die ook een bekend
was, moet zich
dat een
......... is om de
.... ..
een zware lantaarn te
en dat een hiervoor
meest lichaam is.
2
3
4
exterieur
2 interieur
CS
3 doorsnede en \
4 opbouw van de
constructie
De rivier de Taft in
Zuid-Wales kon in de 18e
eeuw bij grote waterafvoer
een wilde stroom zijn waarin
bruggen zich moeilijk
staande konden houden. In
1746 de metselaar
William opdracht
om bij de plaats Pont-y-Pridd
een brug over de Taft te
bouwen die tenminste zeven
jaar zou blijven staan.
54
eerste had een
aantal pijlers in
(vermoedelijk
het slechts twee en twee
maanden uit. Edwards
maakte hieruit de
dat slechts
Taft in één
oe:Sleloe eisen zou
De overspanning
nnr1o\/o,:l1'" 43 m
De derde brug
ongeveer dezelfde vorm
maar de boven de
werd \lO.· ....... ,'"'I"\?
was een slanke
constructie: de dikte van het
metselwerk was in de top
slechts 75 cm. Om de
belasting op de boog beter te
verdelen werd in het midden
meer aanvullingsmateriaal
De belasting bij
lr1odnrion werd
\/o.· ........ 'nl"l'''' .. 1"1 door in
dwarsrichting aan beide
zijden drie cilindrische
openingen aan te ....... "'nr.on
Ook werd daar houtskool als
aanvullingsmateriaal
gebruikt.
Edwards overtrof hiermee de
overzicht
2
Door de eeuwen heen er
houten
soms met ,.,,.,n.,.ianlii
overspanningen,
zijn bewaard
gebleven, Het materiaal is
ver'aanKISlIllKer dan steen, ten
.:..:.'nt!:Ietinn door
en kan
het de tand des tijds minder
doorstaan. Ook de
brug over de Rijn bij
Schaffhausen kon de
ondergang niet
1799 werd ze door
in brand
Ze was echter zo
legendarisch dat in de
literatuur veel over haar
l\1\1t'Ac::rnIAî1IAnll:; terug te
vinden is.
door \lQlrT.:.nn,nr,Qn
doorgaande bouten en
omgaande De
werd, zoals in tijd
gebruikelijk, afgedekt met
een houten om
haar tegen
te beschermen.
model
2 plattegrond en aanzicht
c
Fig-_ Q.
----------------------:;
De Pont de
ontworpen door
Rodolphe Perronet, nooaste
ingenieur van het
Ponts et Chaussées en één
der eerste directeuren van
de Ecole des Ponts et
Chaussées.
Het was een stenen met
vijf van 39,0 m,
met een
breedte van m. In twee
,....,...,·711"'InTQ,n heeft ze
.. O kenmerken, te
weten de gewelfvorm en de
slankheid van de
Perronet was de eerste
ingenieur die slanke
gebruikte. de
Neuilly was verhouding
tussen de en de
Voorheen
werden hiervoor waarden
aangenomen, variërend van
ongeveer 4 tot 6. Het gevolg
kwamen in
aan deze
bezwaren Het
werd echter wel noodzakelijk
om de vijf bogen qelijkl:ijdiiq
te bouwen ten
noodzakelijke evenwicht te
verzekeren. Ook moesten de
formelen worden
ho·tnc.on onder
grote publieke n.OI<:ln,neT'OIlI
plaats vond op 14 augustus
1772. Het nadeel datde
pijlers niet aan eenzijdige
1
druk van de OAWA!IVF!n
weerstand bieden
met het gevaar van
voortschrijdende i ... "'·t ...... ,-ti,..",..
werd door Perronet
niet zwaar
Dat de ................. , ... ""'nfoCl.n
hadden
brug tot 1
toen ze moest maken
voor een stalen boogbrug
met één "" ..... ,"' ...............
1 overzicht
2 gewelf met koehoorns
3 formee/constructie
59
in
centrum van 1\-",::,,,,,,,,,.,,,'"11
\/nl,nor"" de nieuwe methode
de eerste
ter wereld
het
John
en Abraham
De laatste was ook de
bouwer van de
naast
spant is
uit drie
De onderste
staven, die een vollediqe
halve cirkel vormen, in
twee delen gegoten en
hebben een massieve
doorsnede van niet minder
dan 15 x 28 cm. Op de
rust het
sarnenqlesteld uit
De met het bouwen
was nog gering.
Voor verbindingen viel
men terug op wat
gebruikelijk was bij
houtconstructies:
zwaluwstaarten en wiggen.
Bouten werden niet gebruikt.
een
overspanning van 40 m had.
2
3
4
5
6
,."c,tIlC1""r' heeft de tand
doorstaan. Na
is de
het
2
de oorspronkelijke
toestand
de huidige toestand
aanzicht
de voet van de
details
details
3
5
6
4
61
Bijna twintig jaar na de brug
te Coalbrookdale werd in
Sunderland een
boogbrug over
gebouwd met een
van 72 men
van ca 30 m
boven water. Ze
onderscheidde zich van de
Ironbridge vooral door het
van kleine
olc,rn."n1'on die,
verbonden door welijzeren
staven, de boogspanten
vormden die de rivier
overspanden. Er lagen zes
van zulke boogspanten naast
elkaar.
62
De die een
navolging van de stenen
gewelfbouw, werd
ontwikkeld door de
Amerikaan Thomas Paine,
beter bekend als politicus en
vrijheidsstrijder. Hij wilde er
een mee bouwen over
de te
en liet in
elementen voor een
het uitbreken
van de Franse revolutie
reisde Paine naar
Rowland Burton nam
idee en de elementen over
en bouwde er naar een
ontwerp van de
Robert Wilson de
Sunderland mee.
overzicht
2 de constructie
3 de m(Jlnt::'H1p.
2
De industriële revolutie, die
in de tussen 1770 en
1830
vond, kwam tot uiting
in de textielindustrie, die
haar centrum had in de
werd ze in
fabrieken met stenen muren
en houten vloeren, vaak
meerdere hoog.
Aan deze
kleefden vele bezwaren.
Branden kwamen veel voor; stenen buitenmuren werden
de vloeren waren doordrenkt
met olie waarmee de
machines werden rte::>':;:,m,e::>e::>,'rl
brandbare waar zoals vlas,
wol, katoen en textiel was in
overvloed en
bovendien werd er met
kaarslantaarns en
en Marshall. Drie
kolommen
\lal-riolon de fabriek in vier
beuken, ieder ca 2,9 m
breed. Deze beuken werden
overspannen door
balken op nnrle::>rllrlrte::>
afstanden van 3,2 m
waartussen bakstenen
De middelste
VI'"'IIII'"'I",m,onl'll is aan de
voorzien van open frames
om de voor de
machines door te laten.
De fabriek is thans nog in
als mouterij.
interieur
2 aanzicht
doorsnede,
plattegrond
2
plan at 2 st
65
De tweede helft van de
achttiende eeuw was de
van de ontwikkeling
verkeerswezen in
I-nnt:>ll:Irln en Wales. Door de
industrialisatie werden
voor
"""''',nrlc'i',.,U.cH'\ en producten
noodzal<elilK. Aan deze
behoefte werd aanvankelijk
vooral voldaan door de
van kanalen. Zo werd
in onder leiding van
Thomas Telford een
kanalenstelsel dat
de rivieren Dee, Severn en
met elkaar in
\/t:>lrnllnnlnn bracht. Het
kanaal hiervan
was Canal dat
door een heuvelachtig
Chirk,
stenen
Onder meer
doch was
hiermee niet. Om het lekken
van een stenen kanaal te
" ..... _ .. v ... ,.,,,.'" en de breedte van
tot een
minimum koos
hier de nieuwe oplossing
van een kanaal op
stenen
deel van het dal ligt
40 m onder het
waterpeil van het kanaal.
Het kanaal heeft
een van 3,6 m
waarvan 1,4 m door een
in wordt
genomen zodat voor de
sctleEmv'aart 2,2 m overblijft.
Het kanaal wordt in iedere
ondersteund
1
2
3
4
5
6
7
overzicht
doorsnede
pijlers en bogen
de
en
het kanaal
3 4
6
5
7
in hout met een
van ca 104 m
nOCTn,nn ze de 'Ir"""""".nn",
elementen:
- onder het houten wegdek
vijf gelamineerde qel)OClen
balken, 1
- aan iedere
bij de oplegging
dan in het midden;
- aan de uiteinden van de
vakwerkliggers ijzeren
trekbanden, aan
de laatste van
de bovenranden en
verankerd in de
- vanuit de als
Zoals veel constructies uit
de helft van de
negentiende eeuw werden
enkele
door elkaar
-de
de
in de
Ze ging in
brand verloren.
Nimmer werd er meer een
soortgelijke brug gebouwd.
1 overzicht
2 aanzicht
69
70
Voor grotere
r\\I,,, .. ,,,nnnn,nrl0n werden
schoorwerken
en gebruikt, de
meeste met een ingewikkeld
stavenpatroon, waarvan de
hangwerken het meest
voorkwamen. Hun
uitwendige vorm was als
een driehoek; ter
van de dakvoet was
een trekbalk aanwezig die
door verbonden
werden met de dakbalken.
Naar het aantal
werden de n!:lInr1\AlOlrI<O,n
enkelvoudig,
drievoudig enz. nn'nl"\."' ........ n
Een bekend voorbeeld van
een hangwerk is de van
de rijschool te Moskou,
1817 naar een
ontwerp van de Fransman De
Bétancourt. Het was een
hangwerk met
een overspanning van ca
45 m. De kap werd in vijf
maanden door 400
timmerlieden U'-:""''''II''
overzicht
2 aanzicht en doorsnede
van de spanten
2
71
De ontwikkeling van de
houten bo
'
oa:SDî3.nt:en
de Franse
........ , .. "'o .. y de l'Orme die in de
16e eeuw bogen
samenstelde uit houten
schenkels. Deze constructie
was geschikt voor beperkte
Voor
was ze
De Franse genie-kolonel Emy
stond in het van de 1ge
eeuw voor de opgave om
72
onder meer exercitiehallen te
bouwen. Hierbij waren de
eisen dat de hallen an'::>"7iiirl",
breed moesten
geen
in de mochten nat"\hc.n
omdat deze de exercities
zouden hinderen. Emy
ontwikkelde hiervoor
van 50 en
100 m.
1
is en haanhouten verbonden
waren met de kapbalken van
de platte dakvlakken
deze balken en de KalPst:nleln
ook nog versterkt waren
door met en
bouten
balkhout.
2 de bogen van de /'Orme
en
3 te
4 overzicht
5 details
6 andere ontwerpen van
4
6
5
13
Het zich in het
1ge eeuw snel ...... nh.,iiuuc!c.nr1lc::.
verkeer in Groot Brittannië
maakte een
verbinding Londen en
Dublin Deze
weg voerde onder meer van
de westkust van Wales naar
het.eiland en moest
hiertoe de Menai
passeren, een zeestraat met
snelle De
weg werd onder
leiding van Telford
die ook het voor de
Menai
74
niet In
1808 was de
Staten een kettinghangbrug
over de Merrimac gebouwd
met een overspanning van
73 m, terwijl in 1816 in
Philadelphia de eerste
kabelhangbrug werd
gebouwd met een
van 124 m. In
Samuel Brown een
bouwwijze voor
ketti ng hang bruggen,
volgens welke in 1820 de
Union over de Tweed
bij ontstond met een
van 135 m.
1
...... nhA":.rr\ f"Iclm <::I <::I Il'T voor een
hangbrug over de
Runcorn, in de omgeving van
Liverpool, met een
middenoverspanning van ca
300 m en twee
vele
steunen op stenen en
bogen. De brug aan vier
hoofdkettingen, waarvan
twee midden boven het
en twee
we,ooeK. Iedere
bestond weer
werden vervangen twee
stalen opzij van het
1 overzicht
2 toestand
3 toestand
4 pijler
3
WElOCleK waardoor de voor
verkeer hinderlijke
midden kettingen konden
verdwijnen.
Ook de rijdekconstructie
werd vernieuwd zodat van de
oorspronkelijke brug nog
slechts de stenen pijlers en
zijn
Van een
brug, echter met
die
2
4
15
van die van een
grootstedelijke brug. In de
Middeleeuwen was ze de
die de City of
met de zuidelijke
oever van de Thames
verbond. Ze was een
schakel in de
van de stad met
het continent. Zonder deze
brug kon Londen niet
wereldstad zijn.
Reeds in de Romeinse tijd,
onder Aulus Plautius, was er
een houten brug. Zeker is
dat er ook in de 1 Oe eeuw
een versterkte houten brug
was waaromheen zich
verscheidene
76
krijgsgevechten aTs;oeelClen
herhaaldelijk
n!:l!::InnIQ met verwoesting van
brug.
ze
slechte staat
van St
en belast
beheer van de
tot de conclusie kwam dat
bouw van een nieuwe stenen
brug de enige
oplossing zou
brug, die later zou
zijn onder de naam Old
London Bridge, werd
gebouwd van 1176 tot 1209.
De totale was ca
280 m, de breedte ca 8 m. Ze
had 20 openingen
waaronder één met een
ophaalbrug. De
overspanningen werden tot
stand gebracht door middel
van spitsboog gewelven van
verschillende vorm en
De openingen
van ongeveer 8
De pijlers stonden op 19
kunstmatige eilanden met in
plattegrond de vorm van een
schip (starlings). Deze waren
zo breed dat ze een
obstakel waren voor de
t"1A1tllnAhA\hlAt"1 lnn inde
In openingen
waren de stroomsnelheden
zeer groot.
De brug naast een
kapel en twee versterkte
torens, huizen en winkels; uit
de huren hiervan werden de
onderhoudskosten
bestreden.
Vele malen werd de
de loop der tijden
De ophaalbrug \/Q,-I"'I\./oo,n
1577. In het midden van de
rivier kwam een bredere
doorvaartopening.
Omstreeks 1600 werden in
de
waterwielen
o.a. voor het van
koren en het verpompen van
water. Verscheidene malen
werd de bebouwing door
brand verwoest o.a. in 1632
en 1666. Uiteindelijk werd de
Aan de van het
verkeer ten gevolge van de
industriële ontwikkeling viel
ook Old London ten
offer. Er werden vele
voorstellen voor
2
Uiteindelijk werd ,het ontwerp
geaccepteerd dat John
Rennie, samen met
in 1821 Het
na de dood van Rennie
Sr in 1821, tussen
1824 en 1831 onder
van zijn zoon Sir John
Rennie.
De nieuwe brug werd
westelijk van Old London
Ze had
oorspronkelijk een breedte
van ca 16 m en spande over
"''''' ....... " .... ,.,,''' ..... waarvan de
waren
het had een
pijl van 8,2 m en een dikte in
de van 1,5 m. De pijlers,
m, waren
gefundeerd op houten palen
en werden opgetrokken
binnen kofferdammen.
Beneden water werd
zandsteen
daarboven was het
tl1'\AIc.nrl'l"1iO van grijs graniet
Devonshire en
Deze brug, die later werd
verbreed, werd in 1972
vervangen door een brug
van voorgespannen beton
met drie De oude
brug verkocht naar de
Verenigde Staten en
opnieuw in een
kunstmatig meer bij Havasu
City in Arizona.
Old London
2 eilandpijlers
3 oude en nieuwe
naast elkaar, ca
4 New London Bridge
5
3
4
5
71
In de 1ge eeuw was er de
landadel veel
h,..,l"'n' .... "',1"oll'nn voor tuinen.
Onder meer waren voor het
kweken van
Een belangrijke tot
deze ontwikkeling van
Paxton, tuinman in
van de
Devonshire
1 .... ..,'1"11"1'1"\0,1"1 te ten
van Sheffield. Hij
18
bouwde lichte constructies
van hout, ijzer en met
be\Neleal)ar'eramenen
maakte
John
van de door
Loudon
Ontwikkelde
ridge-and-furrow-constructie,
waarbij het glas in een
vouwvorm was geplaatst.
Hierdoor werden de
ochtend- en de avondzon
beter I n deze
was tevens de
aNoervanregen-en
condensatiewater verwerkt.
De belangrijkste kas op
Chatsworth was de grote
plantenkas
Conservatory), door Paxton
ontworpen in c!:!I'nQn\A,IOl"llnnn
met de architect Demetrius
Burton. Het t"\r",",ov',,,
37 x 83 m, de
Het middendeel was
omzoomd door '-IOC, U 1.'-""
kolommen, die gelamineerde
houten bOOO:SDi3.nten
waarop het
ridge-and-furrow glasdak
met houten roeden rustte.
Rondom was een
aangebracht, op
consoles aan de kolommen.
Ook de zijbeuken waren
overdekt met houten
exterieur
2 details
2
79
De in de Royal
Botanie Gardens te Kew
(Palm Stove) werd
ontworpen door de architect
Demetrius Burton en de
Richard Turner. De
Pla.tte,qrcma heeft een
centraal gedeelte met een
oppervlak van 42 x 30 m. De
totale van de kas is
110 m. De middenruimte is
omgeven door
kolommen die
l"or,el",,,,t,,,,,,,, .. ,,,n dienen. exterieur
rusten de
boogspanten die de 2 interieur
middenruimte en de zijruimte
overspannen. De gordingen 3 interieur
zijn gietijzeren buizen waarin
zich ijzeren staven bevinden
die naderhand zijn
De
is 19 m hoog
ongeveer 2 m
lantaarn.
4 plattegrond
5 doorsnede
3
81
met een
van 18,3 m en een hoogte
van 22,6 m. de omtrek
waren in vier
kantoren geplaatst met op de
verdiepingen galerijen.
spanten,
door eenzelfde
aantal gietijzeren kolommen
waaraan ook de consoles
voor de waren
Alle elementen waren
geornamenteerd. Men was
overigens goed op de
van de technische
van gietwerk. Om
scheurvorming te
waren er geen
kanten terwijl het materiaal
rond boutgaten was verdikt.
interieur
2 kolommen, hO,I"I"",.,,,,, ... ,.,..,,..,rl
3 kolommen, eerste
4 kolommen, tweede galerij
5
2
3
4
5
83
Nadat in Engeland in 1825 de
eerste spoorlijn, van
Stockton naar Darlington, in
was gesteld vond er
een snelle ontwikkeling van
het spoorwegnet
Omstreeks 1840 werd
besloten om een betere
verbinding met Ierland tot
stand te brengen. In Chester,
te'n zuiden van Liverpool,
werd aan het bestaande net
een nieuwe lijn
die via de Dlaat:::;en
en Bangor, dus
noordkust van Wales, over
het eiland Anglesey naar de
haven voerde,
was. Ook hier men,
evenals Telford omstreeks
1815, voor de opgave om de
Menai Strait te overbruggen.
Met de bouw van deze
werd Robert Stephenson,
zoon van de
spoorwegingenieur George
Stephenson, belast. Hij werd
hierin door
William en Eaton
Hodgkinson.
van
Er
waren bezwaren: de
eigenaar van de wilde
niet meewerken en
werd ook niet stijf genoeg
geacht (er werd nog een
geopperd om de
spoorwagens zonder
locomotief met paarden over
de te trekken, ,.."".., ... ,...,..,....".,..
een uitzonderlijke
handeling in die tijd). Voorts
waren de toegangen niet
geschikt voor
Daarom werd besloten tot de
bouw van een ter
plaatse van de
in het ZUlioellilKe
de zeestraat die toch al als
een obstakel in de engte lag
en waarbij er twee
overspanningen van 140 m
waren te overwinnen.
bovenranden kon verbinden
met platen. Later deed men
dit ook voor de onderranden
zodat een grote
met
.. Of"hi"h,..,.,"'I/i,.. ..... doorsnede
ontstond.
kwam bij
gedachte op deze
kokerligger ook alleen, dus
zonder hangkettingen, wel
sterk en stijf
De pijlers .. ,"' ........
inmiddels zo
opgetrokken dat een
hangondersteuning nog
zou
2
Uiteindelijk ontstond een
brug bestaande uit twee
kokers, ieder voor één
met twee
van
140 m en twee
zijoverspanningen van ieder
70 m. De totale hoogte van
de kokers was 9,2 m. De
onder- en bovenranden
werden met plaat tot cellen
gevormd. De zijwanden
bestonden uit enkele plaat.
Het was moeilijk om
welijzeren platen van
voldoende lengte te krijgen;
uiteindelijk werden lengten
van 3,66 m (12 feet) gebruikt.
De wandplaten, die slechts
0,61 m (2 feet) breed waren,
werden in de zijwanden
werden staand verwerkt. De
stuiken werden gemaakt met
behulp van aan de
binnen- en de die
tevens voor de I/Cy'CTIII\llrlf1
van de wand 7r"'f1rllcn
Omdat de ....".,i'-Irl"nr',..,," ....
last van de
de bouw voor de
Cl"f"\oe, n\l'aa I"t vrij moesten
worden gehouden werden
deze bruggen op de oever
gebouwd en hoog water
met pontons ingevaren.
Daarna werden ze met vijzels
op de
bleef tot 1970 in
Toen raakte een
dak,dathaartegen
weersinvloeden moest
beschermen, in brand en
ze dusdanige
vervormingen dat ze
afgebroken moest worden.
overzicht
85
4
4 doorsneden en
aanzichten
5
86
6 de ""'irlrl"" ... ,.." ....... C""<:'M_
ningen in aanbouw
5
6
I n het midden van de 1ge
eeuw werden in de
Verenigde Staten vele
gebouwen van
voorzien. De
hoVOlnri,"to ontwerpers
hiervan waren James
en Daniel B.
Bogardus was het type van
de
eversharp
D01tlocjen en verschillende
meetinstrumenten. In de
tweede helft van de dertiger
maakte reizen naar
Daar ontstond het
88
idee om met name de
architectuurvormen van de
renaissance te vertalen in
In 1840
een
f"'Iolo.f"'1lon op de hoek
van en Duane
Street, dat, naar zijn
was
waarvan de
h ..... t;n' ..... rI."-tn die voor het
van Harper and
Printing Company
te New Vork was (gebouwd
1854, afgebroken 1920).
1
maar
ze tevens in zijn
fabriek te New Vork, de
Architectural Iron Works.
Reeds in 1842 maakte hij in
Boston een
Nadat er
wantrouwen was in
constructie kwam het publiek
al tot de ontdekking
dat ze zeer was
voor het van grote
en dus
""'''''1"\(',,'1'''\,0011"'1 voor winkels
eta,laales. In 1846
graanelevatoren e.d.
bouwwijze werd n"IQQCT!:I1
gebruikt voor gebouwen met
twee tot zes bouwlagen met
een van 9
tot 14 ft en meestal met
kolomafstanden van 6 ft. Het
belangrijkste werk kwam tot
stand tussen 1850 en 1870.
Het bekendst is het
winkelgebouw voor E.V.
Haughwout and Company
(architect J.P. Gaynor, 1857)
dat nu nog te zien is op de
hoek van Broadway en
Broome St reet in het Cast
Iron District van Manhattan.
1 de fabriek van James
Bogardus, New York,
1847
2 Harper and Brothers
Building, New York, 1854
3 Haughwout Building,
New York, 1857,
overzicht
4 Haughwout Building,
deel van de
2
3 4
89
Pal ace werd
in het Park
behoeve van
internationale
van industrie- en
kunstnijverheidsprodukten
die in 1851 in Londen werd
gehouden.
en 1 m breed, en was
van opbouw,
met vijf van
verschillende hoogte met
vlakke daken. In het midden
van de was een ca 22
m brede dwarsbeuk met een
tonvormig dak, bedoeld om
enkele bomen van het
Park te behouden.
Voor het van de
plaats van
bouwelementen werd
Voorde
kolomafstanden binnen het
2
was de maat 24 ft
m). In de gevel werd
interieur
hrLlnr,an van het
3 exterieur
90
deze maat verdeeld in drie
delen van 8 ft. De glasruiten
hadden een breedte van 1 ft
en een van 4 ft.
waren in
opgebouwd uit
slechts drie
standaardelementen met een
breedte van 8 ft. Glas was
het voornaamste
4 de verbinding tussen
nit:ltii'7ol'on kolommen
5 de van het transept
U<JUUUVV was
uit een
no.",,,,, .. v? aantal
elementsoorten,
\/r.r.n'f"'IQ,Lrf"l,I'Y'I<:>n uit een hoog
niveau van standaardisatie
en serievorming. Mede door
de materiaalkeuze - ijzer,
glas en hout - was het
demontabel.
- Het ontwerp werd gemaakt
in tien
juni Einde
de aannemers Fox en
6 interieur van het transept
7 de montage van de
houten boogspanten
Henderson op het werk. Op
1 mei 1851 kon de
tentoonstelling,
door
\1;"+,, ... ;..., worden rta",nonrl
deze zeer korte
te bedenken dat bijvoorbeeld
de hoeveelheid
glas eenderde van de
jaarproduktie van
Engeland was.
In 1852 werd, zoals reeds
de bouw was voorzien, het
Crystal Palace
en in een aangepaste vorm
op de heuvels van Sydenham
in het zuiden van Londen
herbouwd als een permanent
en
evenementencentrum.
Er waren vele navolgingen
onder meer in New Vork,
Dublin, München en
Amsterdam. 30 november
1936 onderg ing het
Pal ace het lot van alle
2
3
6
7
5
91
Station werd
als eindstation van
Great Western Railway in
Londen. Het was een
ontwerp van Isambard
Kingdom Brunei die hiervoor
samenwerkte met de
architect Matthew Digby
Het station had
nn,"..,,",,·nnlrol,,,1r drie (r<:>,"\r"\c.n
in de eeuw is nog een
vierde toegevoegd.
De drie oorspronkelijke
zijn totaal ruim 72 m
De overspanningen
niet de
grootst, 31,3 m. De
worden door
welijzeren booaSD:an1:en
een I-vormige en
een elliptische vorm
(eigenlijk bestaat de kromme
uit c(rkelbogen). De
cn'!:Inl
f
on rusten op
\I<:lII!\A/,,,, .. lrllrt,nolrC' in
van de perrons
die om de spanten
ondersteund door
kolommen. Deze
onderen toe breed
boogspanten van
dezelfde soort constructie
als die van de hallen.
interieur
2 één van de traversen
3 ornamenten van de
spanten
3
93
De Albert die
de Tamar 5 km ten noorden
van kruist, werd
ontworpen door en
IItr!{:l\II"1{:lr'r! onder leiding van
,n,...,...",.,.,. Brunei in
Nadat
oplossingen met meer
waren overwogen
besloten tot
was dat het
in diep water tot
beperkt. Vanwege
geldmiddelen zou
slechts voor enkel
spoor worden gebouwd.
94
De fundering van de
middenpijler werd tot stand
gebracht met van een
ijzeren caisson en
verhoogde luchtdruk. Het
was één van de eerste
van de
f'"Y10T .... r" .... "" van de
Voor de uitvoering van de
fundering werd een
pla,atlllZeren cilinder gebruikt
met een middellijn van ca
waarin een
"",-,'u'-Jun .... en die in
stond met een
1 ,2 m gang onderin en
aan de omtrek van de grote
cilinder. Deze was de
werkkamer in eerste fase
van de uitvoering.
zou afsluiten om
hieruit het water te kunnen
pompen. Daarna zou in de
droge en zonder \I{:lI'l"Ir""'rilriO
luchtdruk de grond kunnen
worden verwijderd en het
OeinOI:::lIOde metselwerk
kunnen worden
Dit
al waren er Y{:lrl{:lI1,CI<:Ir1c.n
zoals een

dooreen
h.f"'I,I"'\f'1\/f"'IrrITl met een
11 ..... "''''"''''"'0 doorsnede, breed
m, hoog 3,7 m, door
middel van verticale staven
verbonden met twee
hangkettingen, aan iedere
van de buis één. Deze
verbinden de uiteinden van
de buis. Tussen de verticalen
diagonalen
van de buis en die van
De breedte van de buis werd
mede doorde
breedte van het van
vrije ruimte van
spoorbaan. De vorm van de
doorsnede werd ook
ingegeven door de vereiste
zijdelingse van de
in verband met
Wlrld[)el,astmQ en uitknikken
Iedere
twee
elkaar.
afwisselend 14
schakels naast elkaar, ieder
met een doorsnede van 25 x
178 mmo De hOI::>tdlllaaelrs
te beschouwen als
combinaties van een
De Royal Albert was
het laatste
BruneI.
inzet voor
daardoor ,..., .....
van zijn grote
de
overleed hij
enkele na de
opening van de brug door
Prins Albert op 3 mei 1859.
overzicht
2 aanzichten, doorsneden
TH E ROYAL ALS ERT SRI DGE
.- .'" .....
- -.- .

2
95
3 doorsnede over de
3
4 oDVII;ze/'en van een
5 het '''IA'ClnN.r,c> van de
buis
4
96
5
97
Reeds În 1851 werd, naar
een ontwerp van de
architecten Victor Baltard en
Félix Cal let, met
de bouw van de nieuwe
markthallen in het centrum
Ze waren
steenconstructies. In juni
1853 werd de bouw
deels omdat de
de Poli ce
bezwaren had omdat ze
onvoldoende was
bij de
van de bouw
maar vooral omdat de
zich tegen de
constructie
keerde. De
richtte zich meer op
waarvan
enkele spoorwegstations
interessante voorbeelden
98
van
Haussmann
('Ou Ou fer! Rien que du
fer') bemoeiden zich er
persoonlijk mee.
was dat het reeds
weer werd
!:lfl"1oh.-rd,·on en dat Baltard en
een nieuw plan
maakten, hoofdzakelijk
basis van de materialen
en hout.
zjjn
oostelijke deel
eerst, van 1854 tot 1857,
later het deel, tot
1866). Er waren
hallen, met een u,'"', .. "" ... ...,.· .....
met een rec:mno,eKloe
plattegrond. Het
opgezet op een m<:l,<:l'l":>\lc,to,orn
van 2 x 2 m,
van de kramen. De
"i,., ... I/ .......... 4· ..... hallen hadden een
van 54 x 54 m. In
gevels stonden de
kolommen op onderlinge
afstanden van 6 m. Centraal
in iedere hal was een
vierkant van 30 x 30 m
gevormd met een verhoogd
dak, omzoomd door
kolommen, eveneens
afstanden van 6 m.
rechthoekige hallen de
middenruimte een oppervlak
van 30 x 18 m. De hallen
waren onderling gescheiden
door 15 m brede overdekte
straten. Onder de hallen
waren kelders, waarvan het
dek bestond uit nA'WAI\fe::.n
van metselwerk, steunende
op diagonaal liggende
T-vormige ijzeren balken die
weer droegen op qIElw;zer'en
kolommen met een
kruisvormige doorsnede.
Het skelet was opgebouwd
uit slechts enkele typen
elementen van giet- en
De vullingen waren
van metselwerk, keramiek,
glas en voor wat het dak
betreft van hout.
De gietijzeren kolommen
stonden op sokkels. Tot de
lE"",nit,nl""n waren de
rond, in het
bovenste deel
Daarboven waren de
kolommen vierkant om er
met of consoles
op te kunnen aansluiten. In
het van de
maken.
De tussen de op 6 m
van elkaar staande
kolommen stonden op een
basement van rode
zandsteen. Beneden
ho ..... ,. ... 'nc'n ze met een
ua!llocJerlde baksteenmuur
steen
was
Deze was
Rfcledekt met een band van
zandsteen. Daarboven was
een boogvormig afgesloten
veld, verticaal verdeeld door
van I-vormig
waren in het
onderste deel houten
vensters met daarboven een
fries van dun plaatijzer. De
ruimte was opgevuld
In 1971 men met de
afbraak van de hallen, die
moesten maken voor
een winkelcentrum. Om een
te behouden aan
situatie
2 overzicht van het
complex
2
99
3
4
100
3 exterieur
4 interieur
5 details
6 doorsnede
5
101
St Pancras Station werd
"""""'"VVI' voor de Midland
Company. Het werk
stond onder leiding van
William Henry Barlow, de
ingenieur van
de maatschappij, die voor
het ontwerp van de
kapconstructie werd
bijgestaan door R.M. Ordish,
een in daken en
bruggen
ingenieur.
Omdat de nieuwe spoorlijn
over het Grand Union Canal
moest worden gevoerd
kwamen de rails ongeveer
6 m boven de omringende
straten te De ruimte
onder de perrons werd benut
als opslagkelder,
aanvankelijk voor een
bierbrouwerij.
hal, met een
h .. ",.arf'ta van 75 m en een
van 210 m, een
kap zonder
tussensteunpunten. Het
werd de grootste
dakoverspanning van die tijd
en bleef dat tot de bouw van
het Pal a is des Machines te
in 1889.
Het skelet van het dak
bestaat uit 25
vakwerkboogspanten op
onderlinge afstanden van ca
9 m, onderling verbonden
door vakwerkgordingen,
waarop secundaire
/'''''''''1""1''''1'1'0'' rusten. Grote
van het dak met
glas bedekt. Over het
dak
verzekeren.
De hoofdspanten hebben
een overspanning van
73,2 m. Aan de voet begint
de boog met een cirkel met
een straal van 17,4 m
(gemeten op de binnenzijde
van het Deze straal is
klein ten van die
van de rest van het (op
11 m gaat de
over in een cirkel met een
straal van 48,8 m) om bij de
een maximale
De
aan
bedoeild om dit'
te beschermen tegen roet en
stoom.
De spanten beginnen aan de
voet met een dicht gedeelte.
De voeten zijn ingeklemd in
de onderbouw. Verder naar
boven wordt het spant
voortgezet als een
vakwerkconstructie met
kruisende en
randen, gevormd uit twee
2
staan. Hierdoor werd een
vrijheid voor het
van de sporen
Barlow had een aantal
redenen om aan zijn
n'l'".o",,, .. voor te stellen
hal in keer te
overspannen. Eén ervan was
dat bij het van
tussensteunpunten in de
kelder grotere
komen
die de van biervaten
zou verstoren. Bovendien
zouden deze kolommen voor
een deel moeten
worden op dek van de
tunnel van de Metropolitan
Railway, die onder de
trein hal lag. Voorts konden
in het kelderdek op
wijze de
trekbanden van de grote
spanten worden verwerkt. De
trekkrachten hierin zouden
betrekkelijk klein zijn
",:>nlA,'.o"o de
van de
de
van
moeten worden rlO\AlOI"I<,T
Dooq:splmten met
t .. .ovh':>nri.o., boven de
sporen. Hemelwaterafvoeren
in de hal zouden dan
noodzakelijk Het
belangrijkste was wellicht de
vrijheid die men verkreeg
voor het van sporen
en perrons.
exterieur
2 interieur
3
103
4
5
104
4
5 dwarsdoorsnede
6 kelder
6
105
..... van de
Ménier te
Noisiel-sur-Marne in 1872
wordt het eerste
te zijn met
\!n!!Aliin skelet van
kolommen en balken.
De fabriek, die in 1825 werd
opgericht, had een
gebouwencom plex aan de
Marne. Eén der
was dwars over Marne
gesitueerd. Dit gebouw werd
in 1872 vervangen door
nieuwbouw naar een
ontwerp van Jules Saulnier.
Het werd opgetrokken op
bestaande pijlers met
toevoeging van een nieuwe
Vanwege het belang
van het voor de
fabriek en ook door de
werd aan
een aandacht
voor industriële
in die tijd
zeldzaam was.
Tussen
in rivier, bevonden
drie turbines die de
machines in het gebouw
aandreven. In de kelderlaag
bevonden zich de
1
De vier grote kokerbalken
waren opgebouwd uit
met een dikte van 16 mm en
nrr\tiolon 100 x 100 mm;
hun was 72 cm. De
middelste balken de
kolommen, de
\/II'"'IOn::.n van de tweede en de
derde laag ondersteunden;
de buitenste de
langsgevels. Aan
uiteinden van het gebouw
waren kokerbalken in
dwarsrichting, die de
Wl'"'ln\A,I'.:lnlrlc.n droegen.
een klam plaag,
dik 7 cm. Als verbinding
tussen de beide
dienden grijze die in
de zichtbaar waren en
waarvan het patroon dat van
de Voor
het werd in
ruime mate gemaakt
van kleur; de hoofdkleur was
doorweven met zwart,
rood en rl"'nv," ...... ,...,'"
De gevelstijlen waren
I-profielen met ongelijke
flenzen; de brede flens was
in het metselwerk
opgenomen, de smalle was
aan de zichtbaar.
Het I-profiel kwam in twee
voor: met een kleinere
en een grote doorsnede. Dit
laatste type werd gebruikt ter
van de hoofdliggers
de vloeren en was
uit
met aan de
ertussen en aan de
een bulbprofiel,
dat uit de muur stak en bij de
.. li,...,,... ..... , .. ,", naar binnen was
gebogen als onderdeel van
een console.
De vloeren waren
baksteenaew'elfiestussen
in
van het
heC'tr.nrilon bij de
...... ,.., .... van de tweede en de
vierde laag uit twee
onderling gekoppelde
I-balken, hoog ca 20 cm, en
de vloer van de derde
laag, waarop zware
machines waren opgesteld,
uit kokerbalken, gevormd uit
plaat en hoekprofielen, hoog
ca 40 cm.
Om vrijheid bij de opstellina
van de maaimachines te
hebben was de derde laag
vrij van kolommen. De vloer
van de was daarom
via trekstaven
aan de dakspanten,
Het is niet op welke
wijze de van het
gebouw was verzekerd, De
dwarsspanten, gevormd door
de gevelkolommen,
binnenkolommen en
hoofdliggers met hun
console-achtige
hoek\ferbindingen, maken de
indruk aan horizontale
krachten weerstand te
hebben kunnen bieden,
hoewel de kolom loze derde
bouwlaag hierin een zwakke
schakel was. In de praktijk
zullen de vloeren wel als
hebben gewerkt die
h'"' .. i..", ....... krachten
overbrachten naar de
buitenwanden. Deze waren
in hun vlak stabiel, niet
alleen het stelsel
Uit de beschrijvingen van
Saulnier van het werk blijkt
niet dat hij het van
een dragende
markthallen te en die
nu ook in verdiepingbouw
werd toegepast.
exterieur
2 situatie
2
107
3
5
3 constructie,
perspectieftekening
4 constructieschema
5 overzicht
6
7 en
8 details van de
6
7
8
109
2
die Brooklyn met
verbindt, werd
naar een ontwerp
van John Augustus
Toen deze kort na
de aanvang van de bouw aan
de van een
werd zjjn zoon
belast
Met haar
middenoverspanning van
486,3 m en twee
brugtype.
waren de
John Roebling over
Niagara (1855, overspanning
110
m) en over de Ohio te
Cincinnati (1866,
overspanning 322,4
bouwde,
de zorg die
aan de CTIIITn,QlrI
door het ,n\l("\o"on
heeft een
II".,IOr11"1,,..,0 breedte van
25,9 m en was verdeeld in
banen: twee I"1Oi"r.I'Y\i" .. n,"""v'rt
en tramverkeer,
voor nOI'ovon,
die
van
te maken, deels om
dlliatéltleivoeaentekunnen
maken. Twee scharnieren
bij de torens,
midden van de
Dit
1 aanzicht
2 overzicht
3 aanzicht tegen een toren
vanafhet·/OI-nr,nr,nQ
voetpad
4 doorsnede
3
wordt hierdoor de
hoofd constructie statisch
beDai81d en dus op
te
berekenen het
middenscharnier
veroorzaakte secundaire
iinc,o!c.n die
gaven breuk van
verscheidene
120 n.."nn,CH·'"
vervangen.
De kabels hebben, een
elk weer
uit 278
.. staaldraden met
een diameter van 4,6 mmo
Het materiaal van de draden
is kroezenstaal, één van de
beste staalsoorten van die
torens en in twee
ankerblokken aan de einden
van de I n ieder van
deze met een
gewicht van ca 60 000 ton,
een van 26,5 m en
aan de voet
x 39,3 m,
van kalksteen en
naar horizontaal atclet>OClen
Aan de uiteinden ervan
de van de
De torens,
boven h""""''''A,,,,,i'o,rnc,,1
gebouwd van KalKS!teein
graniet. Ter van hoog
water hebben ze een
doorsnede van 18,0 x 42,7 m.
4
111
werkkamer met vernis
bestreken. De zijwanden van
de caisson waren het dak
2,5 m breed; aan de
onderzijde waren ze smal en
in een
schoen, breed
m. Het dak werd
ondersteund door
wanden in rt\AI'<:Il'e'l'lr'l"ltl
de werkkamer in zes
verdeelde. In het dak
bevonden zich een aantal
schachten; twee met een
diameter van ca 1 m met
luchtsluizen voor het
transport van de arbeiders,
twee met een van
ca 0,5 m voor de aanvoer van
bouwstoffen en twee met een
doorsnede van ca 2 x 2 m
voor het afvoeren van
en
De laatste waren
gevuld met water en
112
mondden ca 0,5 m onder de
onderkant van de werkkamer
uit. Het in deze
schachten moest evenwicht
maken met de waterhoogte
buiten de caisson. Was dit
niet het dan kwam
uitstoting van de
samengeperste lucht voor,
de blow-outs.
malen dit
waarbij water, modder en
stenen tot hoogte
werden en de
caisson enkele
decimeters zakte.
Ook kwam er brand voor.
Eenmaal werd het dak
hierdoor zo
<><> .... ""',t"',,,t dat de werkkamer
water moest worden
gezet.
Het op diepte
de Br()ok:lvrl-Cé3.is:50n
vorderde
Vooral de vele
in de bodem waren ",,,,,ct,irtO
obstakels.
het aantal
StElrTCle"'81Ien toenam werd
de dan ook niet
geheel tot de rots
maar bleef hij
zandbodem
Beide caissons werden met
beton en metselwerk gevuld
en vormden zo een hechte
fundering voor de beide
torens.
Hoe sterk Washington
1-l,-"ol"1,lInrl ook was, het leiden
rt""',.,,,,,,II,V werk bleek
Deels
5 de caisson
6 montage
7
8
9 landhoofd
6
7_--
113
Tussen 1860 en 1890 kwam
in het Massif Central in
de 'mijnbouw tot
Voor het
transport van erts en kolen
114
het Garabit Viaduct ligt
1'\1"\"'°"/°""125 m boven het
en er kunnen sterke
winden heersen. Om de
grootte van de wirldt)el.Elstina
op constructies in het
algemeen vast te kunnen
stellen stichtte Eiffel een
netwerk van
meteorologische stations
door heel Frankrijk en
verzamelde hij gedurende
een aantal
Hierdoor
de './C, .. V'.., .....
per
..,,,,, .. tI'\O ook van de trein
behoort, te verminderen.
bOI:::>q:SD<mt.en lopen
naar toe; aan
de hun afstand
19,8 m, bij de top 6,4 m. Deze
1 overzicht
2 schema
3 en
4 voet van de boog
5
.....
om
vakwerkpijlers, de
toeritten steunen, in
aelJOClen randen rechte.
voor deze
nllr,nl::l!:ll" minder """'f"'1!:l!ntc.
vorm is de overgang van
gietijzer, waarmee aeDoaen
vormen zeer goed nO',.,.,"''''VT
kunnen worden, op staal dat
in deze
De rnl"'l.nr!:lrt..:ll
over
4
5
115
De Home Insurance
te gebouwd naar
een ontwerp van William Le
Baron en
George B. Whitney, was een
belangrijke tot de
ontwikkeling van hoge
en van het
bleek
dat het een volledig
11"7", .. ",1'01,0'1' bevatte.
was in
hoofcjzalak een rechthoek
met van ca 42 en 30 m.
Er waren oorspronkelijk tien
lIl\Jvll=I('jAn waaraan in
twee werden
van de constructie nQnQl'l<r
moest worden in \/Qlrl"\!:l,nrl
met de slechte
minimum aan qemEltslalde
binnenwanden.
In de twee onderste
bouwlagen kwamen in de
rustiek bewerkte
pijlers
voor. waren de
penanten, met een normale
breedte van 1,07 m, van rode
baksteen rond qIEnll;1:er'en
kolommen,
hadden
afmetingen. De
borstweringstroken hadden
onder en boven
natuurstenen banden en
vullingen van baksteen of
terracotta. Langs enkele
vloeren kwamen bredere
banden voor.
S T R U T U R L DETAILS OF THE HO
116
E INSURAN E BUILDIN
2
3
bestond uit
kolomvoeten
van ca 3,8 m
onder Ze rustten
op een droge kleilaag
waaronder een meer
samendrukbare "''''''00.'-4
In verband hiermee
dat de zettingen
nor"\OI'IET moesten blijven en
constructie tijdens de
moest zijn dat
geen zou
Uiteindelijk bleken
701rTlr,nC,n na afloop van de
nn,nO'l/0'"'' 6 cm te
van maximaal
n","n"ot.c,n pijlers in de
nnnArC::Y'j;> bouwlagen, met
een dikte van 1,2 m aan de
voet en 0,8 m aan de top,
waren met de buitenmuren,
aan de
de
De kolommen in de
gevelpenanten waren van
gietijzer,
met een holle .. o ....'h ... ht"\,ovi ..... ..."
doorsnede, in
afnemend van onder naar
boven (op de
waren de 1It11,lcH1rlino
254 x 356 mm, op
negende 203 x 305 mm).
Niet overal was de
uniform.
Meestal kwamen in de
hnrc::t\Alt:l,nr,n kokerbalken
voor, uit twee
I-balken, hoog ca 30 cm,
waaronder een meestal
massieve latei,
12 cm, 61 cm,
over volle van de
gevel. Deze nn.rl""rc::t,QI
van de borstwering, de
ramen met de
en de gemetselde penanten
rustten op consoles aan de
kolommen.
Vanuit de gevelkolommen
liepen dezelfde soort
kokerbalken als in de
naar de tegenoverliggende
binnenkolom. De
vloerconstructie werd
gevormd door ca 20 cm
secundaire I-balken op
nrl,Ql'lilnf'1lo afstanden van ca
1,5 m, waartussen vloeren
van holle baksteen.
De bouw werd
ijzeren balken.
bouw werd h",'::oln'ton om,
boven de zesde bouwlaag,
over te gaan balken van
Bessemer Voor
bruggen was al eerder staal
gebruikt, het was echter voor
het eerst dat dit in de
Verenigde Staten in
De binnenkolommen waren
van cirkelvormig
van met een
wanddikte van 6,4 cm en een
uitwendige diameter van
38,1 cm in de onderste
lagen. Ze waren
verdiepinghoog,
van de fundering
door
dak
en waren onderling
verbonden door vierkante
kop- en VOE;)tDllatEm
waartussen een lood plaat,
'--
11
TIJ::>
.
,
lrop

en bouten. De brandwerende
belkledlnla bestond uit
verticale staven .. "" • .."ri.,.,. ...,,· 0 6
mm met een en
Hierdoor werd
ca 4 cm aan de
diameter van de qIEltIl;1!:eren
kolom
• Aan de stabiliteit van het
skelet werd geen 1'"\II''7n."\,..", .. 'O
aandacht besteed,
samenstel van kolommen en
hoofdbalken, met hun niet al
te boutverbindingen,
hiervoor klaarblijkelijk
voldoende Zonder
ook de
de
de weinige
binnenwanden
en vooral de massieve
buitenmuren de
belendingen een bijdrage
hebben nala\l''''' ......
4
·jP..lAH SHOW1NI7"'plrR3 J-'iONC'OLlIl';NB AN.n Ç'/71DERS . .ETC .. \
exterieur
2 details van het skelet (uit
het onderzoek van 1931)
3 ontmoeting van een
met vloer-
4 details
117
In de 1ge eeuw werden in
een aantal landen
van
producten van ambacht en
industrie Tot
1850 deze
op nationale
In 1851 vond in
de eerste
internationale
plaats die door vele andere
werd gevolgd. Het bekendst
werden de
wereldtentoonstellingen te
achtereenvolgens in
1 1867,1878,188gen
1900. Uit een oogpunt van
bouwen is wellicht de
tentoonstelling van 1889 het
meest van belang. Niet alleen
verrees toen de Eiffeltoren,
maar ook werd het Palais des
Machines Ur.I'-'LJI-lVV'-I.
Het was bedoeld om
een overzicht te geven van
de technische ontwikkeling
118
1
mensen.
Het was ontworpen
door architect
Charles-Louis Ferdinand
Dutert; de constructeur was
Victor Contamin. De hal had
bestond uit
driescharnierkniespanten
met hoeken, met
van
van 43,5 m.
I"\nrlol"lIr,,,o spantafstand
op hart, met
één middentravee
van m en twee
eindtraveeën van 25,3 m.
De spanten waren
verticale stand op afstanden
van 10,0 m, waartussen
secundaire
I-profiel, per
stuks. Daarover lagen weer
de van U-profiel
die
Windverbanden kwamen
voor in de middelste drie en
in de buitenste drie traveeën
aan beide zijden van de hal.
Aan de waren de
hoofdspanten nnl"io',.lIr ......
verbonden door
vakwerkliggers, die tevens
de galerijvloer en
door de bogenrij boven de
Het dakvlak bestond voor het
"l"r,n1"cta deel uit Ook de
vl"\ .... nc.n van de en de
hadden
Naar alle
dus
';I"\,,,,r7Irh,tl". Er was veel
architectuur; in
de hal dan ook
Slechts een
enkeling noemde het een
daad van artistiek sadisme.
1 exterieur
2 interieur, overzicht
3 spantvoet
4
5 hoofdspant
6 doorsnede over het
hoofdspant
2
4
5
r
la
6
770
----. -t:;40
l
la
119
Voordat Gustave Eiffel zijn
toren van 300 m in
bouwde hadden reeds
anderen plannen gemaakt
voor torens van 1000 voet
Zo maakte de
Trevithick in
een n\II::>I'!f,.orl<::! aio Daal
ontwerp voor een QlEHII:zet'en
toren met een hoogte van
304,8 m en een diameter van
30 m aan de voet. De
Amerikanen Clarke en
Reeves maakten in 1874 ter
gelegenheid van de
wereldtentoonstelling te
voor
een toren van 000 voet,
bestaande uit een
cilinder met een t"i''''fY'ICl,tO''
van 9 m, naar een
verankeringsring met een
diameter van 45 m. Voorts
boden de Fransen Sebillot en
Bourdais in 1881 een plan
aan voor een gemetselde
cilindervormige toren van
1000 voet die door middel
van een sterke
120
1
van deze kwam
echter tot verwerkelijking.
Reeds in 1884 op
het bureau van
medewerkers
Koechlin en de
Sauvestre aan plannen voor
een toren die de
Het plan omvatte een toren
van ruim 300 m met
drie hoofdvloeren. eerste
vloer 57,6 mboven
terrein, een /"\ ... '1'\.01'\11<:>
van 70,7 x 70,7 m en bevatte
en vier
in het midden
was een vide van 33 x 33 m
2
waardoor men vanaf de
grond het van de
toren tot de vloer kon
zien. Deze vloer, gelegen op
115,7 m mat
37,6 x 37,6 m en bevatte
de tor.tr"\.r"\ncto,lIil"'"
1",,,",,,.. .. ,<:>1'1",1"'<:> aeIDlaats:t: tevens
bevatte hij grote liggers
die de schijven van de liften
Tussen de tweede
en de derde vloer bevond
zich nog een vloer die onder
meer machinerie voor de
liften herbergde. Tenslotte
werd de derde vloer nog
een
waarvan het met
een diameter van 1,7 m, op
300 m lag. Daarboven was
alleen nog een
bi i ksemafleider.
De vier voeten van de toren
zijn gelegen binnen een
vierkant van 115 x 115 m. Ze
hebben ieder een grondvlak
van 15 x 15 m. Van hieruit
op onder
hoeken van 45° met de
diagonalen van het vierkant.
Deze hebben rechte
randen;
boven eerste vloer
de kromming van de
buitenvlakken van de toren.
Ter van de eerste
vloer de pijlers
\lo,"nl"',n..-.,<:>n door
",..,tF\."., ... vli .... ,nol'c:- die de vloer
door stijve
\lO,',..\I''"t",nnon met de pijlers,
nr.lrT","C .... vormen die
om weerstand te
aan horizontale
krachten. Bij de eerste
plannen was het de
bedoeling om de stabiliteit
door middel van bogen te
verwezenlijken. In het
definitieve ontwerp zijn de
bogen echter slechts
decoratieve vullingen.
Boven de eerste vloer
de een gebogen vorm
overzicht
2 schema
3 knooppunt
4 één van de voeten
5 het onderste in
aanbouw
3
en vermindert hun
doorsnede- tot ongeveer
10 x10 m bij de tweede vloer.
Daarboven de
pijlers zich tot één
De hoofdvorm van de toren
is op de krachten
die erin optreden ten gevolge
van windbelasting. Deze
werd op twee
manieren in .. ",Von,nrt
gebracht: door een
horizontale kracht van 300
per m2 rtoi'l'l"\ffon
nnlnAr'\lI!:I'!< over de volle
van de toren of door
een variërende kracht, aan
de voet groot 200 /m
2
en
aan de top 400 Voor
beide moet de
ap.ngenomen windkracht
ruimschoots voldoende
worden geacht.
De toren is gelegen aan de
oever van de Seine in de
lonrt'!"",""" van het de
Mars. De twee pijlers,
verst verwijderd van de
Seine, op
een van 10 m waar
voor pijler vier
betonplaten met een
oppervlak van 6 x1 0 m en
een dikte van 2 m
ii"7c ... cLrol,,,t in was
moeilijk. de
verbindingen waren overal
schuine vlakken aanwezig
onder verschillende
hellingen. Er moesten ruim
18.000 details worden
I n totaal werd het
ontwerp op ruim 4.000
4
5
121
De brug werd in opdracht
van de North British
Company naar een
I"'In'f\A,,:>rn van John Fowler en
Baker.
<:In'/<:Ir,Vo.lIlll' maakte Thomas
Bouch een ontwerp voor een
hangbrug maar na de
instorting van diens
over de Tay bij Dundee
1879 werd hij van zijn
I"'In/"1'-<:II"'I'"I1' ontheven.
Als plaats voor de
overbrugging, die zo dicht
mogelijk bij Edinburgh moest
werd een smal
no..';o.<:>lto. van de Forth bij
de
7I"'1f-.o.r, <:I <:I no rl °. Inchgarvie-rots
aanwezig was, waarop een
middensteunpunt zou
kunnen worden UGIUU' .. V., ....
De rails zouden ca 48 m
boven water
terwijl de ca
46 m zou
122
1
Men besloot tot een brug van In lengterichting staan de
het dat toen kolommen hier 79,2 m van
een elkaar. Voor de was
een afstand van
voldoende.
r-r,_nrrH'';;.C van
Siemens-Martin en was niet
alleen van een betere maar
ook van een
kwaliteit dan
het nieuwe materiaal had de
Voor een aantal
constructiedelen, die op druk
waren belast zoals de
hoofd kolom men en de
onderranden van de
kozen de
nn1r\A/e,,-n,,,,,-,,, de buisvorm
omdat het best tegen
knik bestand is. De
hoofd kolommen een
diameter van 3,7 m.
De Forth
550 m heeft.
overzicht
2 aanzicht
3
4 interieur
5 buiselementen
3
4
Het ontworpen door
de architect Root van het
bureau Burnham & Root, is
het laatste onder de
in
nog zware aellle'tselde
l"<:Irlan,ria muren voorkomen,
Het telt 16 DOlJWI,aaem
heeft een r'lr'lln'::lI'\lI::::11d"
62 x 21 m. werd
het ontworpen met een
ijzerskelet maar,
vermoedelijk uit
124
1
worden met zonder
ornamenten, omdat deze
slechts extra kosten en
snellere zouden
inhouden. Dit is reden
voor de sobere architectuur
waardoor het vooral
bekend is Enkele
jaren later werd het blok
voltooid naar een ontwerp in
dezelfde nu echter met
een volledig van
het architectenbureau
Holabird & Roche.
exterieur, overzicht
2 exterieur,
3
2
3
125
De Reliance was in
eerste fase een gebouw
van vier en een kelder,
ontworpen John
Wellborn Root van het
architectenbureau Burnham
Root, in
890. In 1 tien
volgens
een ontwerp van Charles B.
Atwood van het bureau D.H.
Burnham and Company en
126
1
de constructeur Edward C.
Shankland. Het met
terra-cotta beklede
m.
Het staalskelet werd in de
zeer korte tijd van 15
van 16 juli tot 1
1895, f"IOI'YIf"'llnTOOl'"f"I
de ...... nl'!"' .. "'t'"
werk normaal bleef
exterieur
2 detail van de
3
4 doorsnede over de rand
van een vloer
3
8"I
De Risorgimentobrug werd, landhoofden en heeft in het
f"\nhA"::'l"n van de midden een scharnier.
IITI"1It:>\I ..... t:>lrn door
Italiaanse licentiehouder, dik
de Società Procheddu Ing.
G.A. te Ze is één van
de ht:>I'<:>nr1l"iivc·to
een opening van 1 00 m,
toen de grootste ter wereld in
gewapend beton, heeft de
boogbrug een pijl van 10 m.
Ze is ingeklemd in de
'nri,.., ........ " bestaat uit
OnIOe\N:=!!1erHiA betonnen
hl"\,,..,. .. r.<:>I,,,n die niet schoor
U"",!UIClClL"". Horizontale
I, .. ~ , , . . h + , , , , . , vinden
klaarblijkelijk dus hun reactie
1
De 1 overzicht
opgebouwd
uit langs- en dwarsplaten. De 2
gebruikelijke funderingsplaat
ontbreekt. 3 doorsneden
Nimmer heeft men van de
brug een kunnen
vinden. In meer
bleek dat 1-1 ................. h',.,
hieraan niet veel waarde
hechtte. Intuïtie en ", .. "",."n,...
ontwerpen
een rol.
2
durch die Fahrbabn
Längenschnitt
durch cien Bfirgef!Jteig
3
129
De Jahrhunderthalle vormde
een onderdeel van een
gebouwencomplex in het
Scheitniger Park te Breslau
waarin in 1913 een
werd
van de
Duitsland van de
Napoleontische
in 1813. De hal
was het voornaamste
Ze was bestemd
voor muziek- en
sOlJrt!malnifes'taties. feesten,
congressen en
de van
Breslau. Vóór de
aanbesteding was er al een
constructief ontwerp
gemaakt door het
bouwbureau van de stad met
een
130
Dit ontwerp hield een
IIT\I,niOY'lnn in 1"'10\.''''."'0 .. '1'1
waren
nog lage aanbouwen voor
nevenruimten en
De hal had L.' u."a.:;t Lu'''''
6000 of
1 0 000 personen.
trapvormig boven elkaar
geplaatst, gevormd door
horizontale ringvormige
vloeren en verticale
cilindrische raamvlakken.
Een vorm, die in die tijd zeer
was en
werd door de
l"\\I<::'I"\AIOf"linr.on dat het
minder vervuilde en dat
sneeuw de lichttoetreding
niet belemmerde. Ook de
absiden hadden deze
trapvormige daken.
De draagconstructie bestond
uit twee duidelijk nA';:rrIAlr1An
hoofddelen: de iOil"lon,liik'o
koepel, met een In\A/on.l'1lr.",
diameter van 65 m en een
van ca 23 m, en de ca
onderbouw.
De koepel werd ""-".HH'rnn
door 32 halve 000aso.31
die aan de t"\I'\'''''''"\7I1,rlO
steunden tegen een
met een inwendige diameter
van 14,4 m en aan de
op een
Deze trekring rustte
bovenste ringbalk van
onderbouw via 32
pendelopleggingen, die alle
in radiale richting
toelieten en in
t!:!rlniOnti!:!lo richting niet
vervorm baar waren. Hiermee
werd bereikt dat de
onderbouw vrij bleef van
radiale horizontale krachten
die zouden ontstaan het
ontkisten van de en
door krimp en
op was
zodanig dat hij een
van 67,4 m
had. toen
niet alleen de
koepel van gewapend
beton ter wereld maar ook de
een
vloer.
die sinds de
..... "'rluu;>r'n te
ook in Pla:tteqrc>nd
cirkelvormig waren,
via kolommen de
waarop de
De ringbalk had op acht
plaatsen voegen zodat hierin
krachten ontstonden

exterieur
2
131
Bres/au, Jalarlautldertlaalle 1911/1912
Konstruktion und Ausführung:
Dyckerhoff & Widmann AG.
Architekt: M. Berg
Stahlbetonrippcnkuppel,
Durchmesser 65 m
132
3 doorsnede
4 opbouw van de
constructie
133
In 1910 vatte Frank Wilfield
Woolworth, die in 1879 in
Pennsylvania zijn van
goedkope winkels was
begonnen, het op om in
New Vork een
kantoorgebouw te doen
""", .. ii·"on dat internationaal
de aandacht moest trekken.
sl8laalde hierin ten volle;
Het plan werd gemaakt door
de architect Cass Gilbert; de
constructies werden
ontworpen door Gunvald
Aus 'Hetuöuuuvv
aan
1:J .. , .... ,..,rh."", in Lower
Manhattan en werd voltooid
in 1913.
De hoofddelen
- een onderbouw van 30
Q .. r ' ' ' ' l ' ' h A I ~ ' ' ' 5
134
traveeën breed, met naar
achteren twee
r''' .. , ......... iho''rlt:l, ..... door een
De bouwlagen hebben
normaal een hoogte van
3,81 m, gemeten tussen de
bovenkanten van de vloeren.
Er echter verscheidene
met een grotere
1
Voor het eerst
\Alt:>l"rl,;;:,n aparte bouwlagen
/"1oO"oC,OI"\lO,,,,,.rl voor het
Pl8laH;en van technische
lC>lC:l.IICl.UC;C>, die de
nc"cn,,;;, .... bouwlagen
en
geklonken
onderling stijf verbonden
door middel van
hoeken. Daarboven zijn de
kolommen slanker en
worden de
De
verticale in de
kolommen werden
verondersteld evenredig te
zijn met hun afstand in
horizontale doorsnede tot
het zwaartepunt van het
raamwerk, waarvan ze deel
uitmaken. De dwarskracht
werd op iedere verdieping
gelijk verdeeld over de
kolommen, terwijl de
momenten nulpunten op
halve
werden aangenomen. De
zwaarst belaste kolom kreeg,
op deze berekend, een
last te van 4820
320
het oppervlak van haar
doorsnede is 4515 cm
2

De Woolworth
zeer
een tiental
in New Vork 1930
bleek, dat bij een frequentie
exterieur
2 constructie
F/oor
Broadwa!) Fbdal West Portal Main Portol
ELEVATION5 TOWER BRACIN6

-fl-4)4.+++++-I-Ht
2
m41.a.:
5!
COLlIIk14
Ginter in End Ba!;j.42 '!;-d floor
2
(Bracing above
Pkm of Corner framing 42
n
_
J
floor
135
De kerk werd gebouwd ter
van het vertrek
taxi's naar het
1914.Aan
I""\UUU':>lC en Gustave Perret,
en
constructeurs, werd
opdracht om een
kerk te en te doen
bouwen voor een
bescheiden bedrag.
Het heeft een
oppervlak van 19,5 x 55,6 m.
Door de ingang, bekroond
door een ruim 42 m
toren, komt men in schip,
dat verdeeld is in een
middenbeuk en twee
zijbeuken en dat wordt
afgesloten door het koor en
de abside. De beide laatste
r1OIOr1,on op een ca 1 ,5 m
\JOI'nr'If"\r'Ir1 vlOerqElOeeltle. De
II,.I""I"\\I ...... "H·I""I in
exterieur
2 interieur
136
De toren wordt
door vier van
kolommen met een
rlt"Il'O'\lf"\nr"r1O doorsnede. De
in
vier rijen
,n· ... ,f"\rn'rne'n aanwezig. Ze
ca 11 m hoog. De
zijkolommen geheel vrij
van de gevels gehouden. In
dwarsrichting staan de
kolommen op afstanden van
4,1 + 10,0 + 4,1 m, in
langsrichting op afstanden
van 9,2 m. De kolommen
hebben alle een
cirkelvormige doorsnede met
een diameter van 43 cm en
zijn licht
afwisselend cirkelvormig en
De middenbeuk heeft in het
interieur een langsgewelf, de
zijbeuken hebben
dwarsgewelven. In het
exterieur worden deze
gewelven overkoepeld door
een dat in
door r1\A""""':>",,"'h
afstanden van m. De
dwarsschijven ter
van de kolommen vormen
met deze kolom men
raamwerken die voor de
dwarsstabiliteit van de kerk
zorgen; ze hebben een dikte
van 10 tot 15 cm. De
hebben een dikte van 8 cm.
De binnengewelven hebben
een dikte van 3 à 4 cm.
Volgens de literatuur (Le
Génie Civil (1923) 7 Juillet)
zou het een
dikte van 2 cm hebben
onwaarschijnlijk
dun temeer daar wordt
vermeld dat het hiermee
volledig waterdicht is.
cirkel, ruit),
nOI"Ylo!tcolrl als grote stenen
en met glas.
Het principe van de
claustra's was door de
Perret's reeds in 1910
in de kathedraal
van
'11·\1 ...... or'n ..... in metselwerk zou
hebben gekost.
2
3 -1-------------
o
4
7
3
4 doorsnede
5 dakconstructie,
6
7 dakconstructie,
dwarsdoorsnede
137
In de van
onze eeuw was er een snelle
I"\n'flAnk'k't:llln/"'l van het verkeer
met In vele
landen werden voor het
onderhoud ervan hallen
gebouwd. Onder meer
verrezen naar een ontwerp
van op
het bij Parijs
Ze hadden een van
300 m, een .n""cr,n.nc
breedte van ca 80 m en een
n'AlOn,I"'I,('110 hoogte van ca
55 m. De constructie was een
vouwwerk in van
beton. vouwen
een breedte van
7,5 m en een
5,4 m aan de
138
aan de top. De wanden
waren dun; de van
de vouwen waren
hih/nr\l"hoolrl 9 cm dik. In de
buitenvlakken bevonden zich
În de top een
lantaarn voor ventilatie.
De vorm van de was
aangepast aan de druklijn
voor eigen gewicht. De
voeten waren in
funderingsplaten van
gewapend beton.
Bij het ontwerp hebben
uitvoeringsoverwegingen
een rolaesD,eelld
Er werden \/OlrcronIlIOr,I"'IO
-mogelijkheden onderzocht.
Uiteindelijk werd ,-!<:;;"VL.<:;;'
voor een uitvoeringswijze
eerst de voeten van
het vouwwerk tot een
van 17 m werden /"'IOlm,;:),;:)IrT
Het
formeelconstructie, /"'IOlm!:l!:lk'T
voor één vouw, dus voor een
n,;:)I!O'''\1'''I1FO van 7 ,5 m. Het
1',.., .. n-ocol was
betonnen en kon
m zakken waardoor het
binnen het profiel van
ruimte van de hal kwam,
Daarna werd het naar de
\ln"no,,,,,,,, vouw verschoven.
De werden helaas in
de tweede wereldoorlog, in
1944, verwoest.
overzicht
2 schema
3 uitvoering
4 details
5 IJ'C"''',,;'''''''''''' , steigerwerk
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - ~ , - - - - - - - ~ - - - - - - ~ - , 4
2
3
5
139
Omstreeks 1920 waren er in
Duitsland
aantal
bouwen met doel om
kennis over de astronomie in
brede kring te verspreiden.
De ontwikkeling van deze
was ter hand
doorde
te Jena
Aanvankelijk werd
aan een tentconstructie.
Naast het probleem om
hiermee een bolvormig en
niet oppervlak te
verkrijgen was ook de
schaarste aan textiel in het
.... ",',..,r"·lnr""'" Duitsland een
140
bezwaar. Men besloot
daarom tot een
staalconstructie in de vorm
van een halve bol,
uit staven.
nrrlott"hiort een
met een """"'I'TtCl,YCr
van 16 m. Het betonneren
nodig waren.
te Jena, exterieur
2 stalen staafwerk
3 torkreteren
4 voor de firma
Jena
5 te
2
4
3
Het te
Chiasso, met voorhal, is
uit het werk van Robert
Maillart
als een voorbeeld van
toepassing van de door hem
ontwikkelde
anderzijds vanwege de
bijzondere van
de voorhal.
Het gebouw,
Chiasso, 7\A,it",t".-k,nrl
de grens met Italië, is, samen
142
met Maillart, ontworpen door
de architecten Bernasconi
en Macetti in
de S.A.
Het opslaggebouw, vijf
bouwlagen hoog, heeft een
skelet van beton
metoalddlestoeIVI()et'en
kolommen op
afstanden van ca 5 m.
het hellende dak is
uitgevoerd als
paddestoelvloer.
De voorhal heeft
eveneens
nA'JlfRI'lp.rlrl beton, met
van 25 m
exterieur
2 doorsneden
3 spant van de voorhal
4
5 opslaggebouw, rtRkIPl!RO
2
4
3
5
143
Over een 150 m dal bij
het Cruseilles in het
Franse Haute
Savoie, tussen Genève en
werd een 1"\"""",.,1"\,.,
gebouwd die opvalt door het
van ongewapend
voor een grote
Het ontwerp was van Albert
Caquot, die voor een
van 139,8 m
is aan de voet
in rotsgesteente.
De bevat drie
kokers en heeft een
die varieert van 4,6 m aan de
voet tot 2,8 m in de top. De
breedte van 7,4 m is
voldoende voor de
144
1
De opbouw boven de boog is
van beton.
holle
Het houten cr.::lln,QY\/\lO,·U
waarop de brug werd
gebouwd, was
en werd aan
was
van de
rtO\lf"\llrto van het
beton. Men
deze krimp
door op een aantal plaatsen
reeds verharde betonstenen
in te bouwen.
aanzicht
2 doorsnede
3
2
145
Deze in de omgeving
van de Franse marinehaven
Brest, had tot de bouw van
de over de Rio Esla in
1942, de grootste
r\\/,Ql'c,n<:,nn ter wereld in
Het
,nr,ol<'lc>I"",rlIO bogen
"",/,o,..c'n",n ieder 186,4 m.
1'10' .... 1'"\<:'1'1 een 9,5 m brede
doorsnede met drie
kokers naast elkaar en
de top 4,8 m dik. Er
boven elkaar gelegen
""r'",,..,c .... ' de bovenste voor
met een
van m en twee VOI8t1:,aOlen
van 1,0 m breedte, de
onderste voor
146
bovenrand een werkvloer
waren van OFlwRloFmrl
met ingebouwde
hydraulische om de
lengte van de trekband te
kunnen Het in- en
uitvaren van deze
no::>c;,rlhl.:::>,rlrllo met twee
krimpen en van
beton die tot nieuwe
inzichten op dit
voerden.
In 1944 werd de
van Brest OpqeOléiZEln
de wederopbouw van
tot 1949, eveneens
door de firma Limousin, werd
dezelfde uitvoeringswijze
met het vervaarbare
gebruikt.
2-,{L------
3
-,IL------ 800
450
t
1 overzÎcht
2 doorsneden
3 voetconstructie van de
4 vervaarbare houten
4
147
De over het
bij in het /IAI'ITQ,,,"rc:,Q
kanton Graubünden is met
90,0 m overspanning de
grootste brug die Robert
Maillart ontwierp.
Ze is in
gewapend beton en heeft als
hoofdelement een
"' ...... "">1'1"\1"1,1",, .. met een
pijl van 13,0 m. Deze boog
heeft een dubbele
T-doorsnede met de ribben
boven de de is bij
de voet dan aan de
top (6,0 m 3,8 m)
148
1
Het houten
waarop de
gebouwd en werd
ontworpen door
op zichzelf reeds een
meesterwerk van
overzicht
2 onderaanzicht
was
3 overzicht
4 met
5 doorsneden
6
2
4
41)20

J

P- , I
I
I I
600 I

I
5
à-à
.5'cheltelge/enk,
Itorilon/alschntll
<1p20
I

I!! I
1
I
I
------ JSO ----------IL\
Ç8 I
I

d-d
Scn/Jdl'r:i
- - - - - - - - - - - - JIJ/zwe/!e· 9004 m
(jrundr/IJ
6
149
State Building, die
het Manhattan op
hoek van de Fifth Avenue
en de 34th Street staat, werd
,.... .... hAl," .. r'on door de
.. ,,+ ...,n Shreve, lamb en
Harmon met ............ ,-1" ... ,,., .. I,i.., ....
van H.G. Balcom voor de
constructies. Oorspronkelijk
zou het 85
met 2 1,,.,11,-1"' .... 1"' ..............
reeds
een toren met een
uitkijkgalerij
waardoor het aantal op
102 en de hoogte op m
boven de straat kwam. In
1950 werd het WCiUVUVV
150
1
Met betrekking tot
voor hoge gebouwen werden
omstreeks 1930 in de
Staten grote
.. De
eraan te
voor de State
Building als volgt
geformuleerd:
'The walls must be light; they
must be weathertight,
fireresisting and have a low
heat conductivity; must
be easy to fabricate
erect, must a
minimum of maintenance,
and withall be capable of
architectural treatment both
as to form and color.'
bestaat uit verticale
die afwisselend van
natuursteen en van metaal
en glas In de laatste
stroken de
stalen ramen,
borstweringplaten van
2
4
aelqOl[en aluminium en de
lijsten van
chroom nikkelstaal. De
bouwverordening Oe[)OCIO
dat hierachter steenachtig
materiaal moest zijn. de
State Building was dit
een combinatie van baksteen
en natuursteen. Indien de
ontwerpers hierin vrij waren
zouden er metalen
Olc.rn,::.nl'on zijn gekomen
waarin raam en borstwering
een plaats hadden gevonden
en die rechtstreeks aan het
staalskelet zouden zijn
Het metselwerk
materiaal.
Het skelet werd in een
opmerkelijk korte tijd (8
maanden, van 7 april tot
1 december 1930) met
conventioneel materieel
Empire StOite Builclling
een normale
iedere dag
opgetrokken.
State Building
tijd het
wereld. tot
van het Sears Center
te Chicago 974) en het
World Center te New
Vork (1975).
exterieur
2 constructieschema en
montage
3 kolomdoorsneden,
4
windportalen, fundering
van
enkele hoge gebouwen in
New York
5 gevelconstructie
Area =527.8 sq, in.
Wf. per FI =/, 795 Ib.
Max./oad= 8,574 kips
City BOInk-FOIrmers Trust Building
F ebruarJ' J 9, 1931 - E IlgÎt!ccriufl
3
5
Section BmB
151
met en is nolon:on
tussen Washington I-loilt"lh'tc
en Fort Lee. Ze werd in
opdracht van de Port of New
Vork Authority nn't\AII"\l"r'On
door en
leiding van
hoofdingenieur Othmar H.
Ammann.
152
was een
oever aanwezig zodat
korte toeritten kon
worden volstaan.
Reeds in het verleden waren
voor deze vele
ontwerpen UHllllrlrlKI
ontwierp Gustav Lindenthai
in 1888 al een hangbrug met
een overspanning van ca
870 m.
Het definitieve ontwerp van
Ammann voorzag in een
met een
uit
Tussen de
onder de Kal)elpalren
midden
waren
Besloten werd om in de
eerste bouwfase 927-31)
de met één (het
met ruimte voor
acht rijbanen) en zonder
uit te
voordeel
van beperkingen was
dat de financiering
overzicht
2 doorsnede
3 toren
4 situatie, aanzicht
onvoorziene

.. 111"'.<>.."on voor het sterk
autoverkeer,
waarvan er voorlopig twee
werden uitgevoerd. Ook
waren de esthetische
4
2
3
153
Het hoofdgedeelte is een
stalen met
hart op hart 30 m, met een
hoogte van 57 m aan de voet
en 18 m in de top. De boven-
en onderranden zijn
QekOiPpleld door
De
heeft de vorm van
een parabool met een pijl
van 106,8 m. Het wegdek ligt
ongeveer 75 m onder de top
van de boog en 59 mboven
het gemiddelde ,"/<:Ito .. ,,",oil
1
met een
van mm en een diameter
van 36 mmo
De montage geschiedde
door uitbouw in twee delen
vanuit de voetscharnieren.
De beide n ..... ,... .... n .... 'TY,." ..
werden met
die in 40 m
de rots aan van
de werden verankerd.
In de
beide r.nrtOI"I"<:,nrlon OA!qlotAn
Daarna werden door middel
van de bovenranden
ondereen druk
t"1ol"'lnJf"'tlT dat de in
onder- en bovenranden
ongeveer dezelfde werden
waarna ook deze randen
werden Qe:5Io'ten
overzicht
2 inwendige van de brug
3 schema van de montage
4
2
3
4
155
De overdekte kaatsbaan te
Madrid werd ontworpen door
de architect De Zuazo, het
constructieve ontwerp was
van Eduardo Torroja.
Van het gebouw is de
dakconstructie het meest
voor het ontwerp waren een
kwaliteit van de
te realiseren
door naar noorden
gerichte lichtopeningen in
het dak van waaruit het
verder gelijkmatig ne'Qnr'e,('j
moest worden, en een
boven het soeellvelC
156
1
Deze eisen konden worden
doorde
De schalen hadden een dikte
van 8 cm behoudens in de
omgeving van hun
ontmoeting waar de dikte tot
16 cm toenam. Deze grotere
dikte was niet alleen nodig
voor de buigende momenten
in dwarsrichting maar ook
om de grote hoeveelheid
wapening in langsrichting te
In beide schalen werden
16,5 x 30,5 cm.
Het werd enkele
maanden voor het uitbreken
van de
schaal vele scheuren in
top. Omdat herstelling in
die tijd onmogelijk was
namen de \I"'nJr',rIT' "'non
en bezweek de
ten slotte.
interieur
2 doorsneden
3
-----4II!III------ 21,lUm ----... --- '.v3 ... ---wa
3
151
I n de tweede helft van de
werden in Italië
met een
doorsnede van 0,15 x 1,10 m,
De tussen de
was in de top
de balken lag
een dakvloer van np,W::'lnF\nr!p
holle baksteen, waarover een
afdekking van
158
de nLHJ"-"Uel
in schuin naar
aeOIé:iatste kolommen,
bevonden
zich slechts kolommen,
De winddruk en de
horizontale krachten uit de
dakconstructie werden hier
n n n o n n ~ ~ > n d o o r e e n
Deze stak boven de
naar binnen, achterrand
was met aan de
dakconstructie
aan in rl\AJ''''''C'''"'''
van de hal. De dakhuid
gedragen door betonnen
nn,"l'"1llnr110n die om de andere
"""0\1.,",,,,.,,", als
De laatste
deden tevens dienst voor het
en de bovenrand van de
vakwerkelementen staken
stalen staven ten behoeve
van hun in het werk gestorte
type 1, exterieur
2 type 1, interieur
3 1,
4
5 4 type 2, boogspanten
5 type 2,
6 3, overzicht
7 3, interieur
B type 3, uitvoering
6
160
7
tot het
Militaire, maar omdat zijn
moeder weduwe was en in
van het grote en
van delen van de kademuren
van de Seine. In die tijd
162
ook lessen aan het
France.
toe tot het in
des
des Ponts et
'ou.:>.:>e'".:>, als te
Alençon. In 1737 werd
hier hoofdingenieur.
In 1747 werd Perronet
benoemd tot directeur van
het Bureau des Dessinateurs
te waar hij
Na 1750 was Perronet
voornamelijk werkzaam in de
bruggen bouw. Hier voerde
hij een aantal belangrijke
in. Om het
te
de
de Pont de Neuilly
elders in dit boek
beschreven, en de Pont de la
Concorde 787-91), beide
over de te Parijs.
Voorts hij kanalen aan,
onder hetCanalde
Perronet heeft een aantal
van beschreven
in de des
et de la construction
ponts de Neuilly, de Mantes,
d'Orléans ... etc.'. Niet
alleen werden de
bouwwerken zelf beschreven
maar ook de de
nrl"lt.rll"1 van de bOIUWDlaats
""',.,'"'n' ...... ""I'"\Olhoi'" en het
daardoor ontstane gevaar
van ontgronding.
in in die tijd het
verst ontwikkeld, voor
bouwwerken. Het type van
de Franse r'\I'al._,n,",o.·"",.
staatsdienst en \A/ö .. V .. ' ........
Ut.: Straub, H. Die
Geschichte der
Bauingenieurkunst. 2e dr.
1964. p.164-166.
Pont de Neuilly,
(1
2 Pont de la Concorde,
(1
2
163
Thomas Telford werd in 1757
rledhnl"c.n in het
van een zeer
arme streek in het zuiden van
Schotland, als
een
nnlc.I,"'lInn tot steenhouwer. In
hij naar
waar de huizenbouw
werkte en ook tekenwerk
deed. Omdat hij in Schotland
te
Londen waar
onderscheidde
vakbekwaamheid. Van 1 784
tot '86 werkte hij als
ni"\'''7il''ht,,, .. in Portsmouth. Hij
werd in 1786 benoemd tot
of Public Works
voor graafschap
Shropshire in "'''0\.''',1"'\.
waar hij zich met vele
soorten werken hield:
wegen,
een
164
ziekenhuis.
In 1792 bouwde hij
eerste over de
te met stenen
gewelven en
ca 17 m.ln
bouwde
waarvoor
minder dan de helft was van
dat voor de Ironbridge te
Coalbrookdale 780),
hoewel de slechts een
1'\\I,"' .. "' .... ""' ... n" ... 1'1 van 30 m had.
In 1793 werd Telford
benoemd tot de
Ellesmere Company
en belast met de
een kanalenstelsel in
dat de rivieren de Severn, de
Dee en de
zou verbinden. bleef
\lr ....... I ...... ", .... combineren met
voor de
zou vervangen. Het
was een
boogbrug met een
van ca 180 m.
Een die het
ontwerp beoordeelde, achtte
het veilig en uitvoerbaar,
maar tot realisatie kwam het
niet omdat er rnl"'.oiliitr • .,orion
waren met de
voor
nl"',"""",,,,,,,, van een
wegennet in Schotland en
voor de aan de oost-
en westkust te onderzoeken.
Als hierop werd hem
de van de
IA/Cl,non""""nl"" .... in de Schotse
Intussen vond hij in 1801 nog Er
de voor het
van een ontwerp voor
over de Thames te
Old London
hiervan waren die over de
Dunkeld (een stenen
met vijf openingen
waarvan de ca 27
m), over de Ballater
en Potarch, over Don te
Alford en over de te
met een overspanning van
ca 46 m). Dit werk duurde tot
"nno',,,,,,;,, 1820. Daarnaast
hij zich van 1808 tot '25
met de aanleg van vele
havens in Schotland, onder
anderen die te Aberdeen en
Dundee.
I n deze zelfde tijd werkte
Telford ook aan de bouw van
het Caledonisch Kanaal door
Schotland. Technisch was
het een werk van
economisch echter een
mislukking. Hoewel dit
laatste Telford niet mocht
worden
bezorgde hem toch een
teleurstelling. was
alleen maar
vooral in de
ervan.
bemoeiingen met het
Caledonisch Kanaal werkte
hij in die ook aan
kanalen Engeland.
In 1808 kreeg Telford
opdracht voor het maken van
een voor het Gotha
Kanaal tussen het Wener
Meer en de Baltische Zee in
Zweden. maakte het
ontwerp zijn
medewerkers in twee
maanden. In 1810 keerde hij
nog eens naar Zweden terug
voor een Hij werd
in dit land zeer geëerd voor
werk.
\A/o,.nonh'''''''JVvqeiDIEia was de
op
Dublin. In deze
hij onder meer de
over de Menai Strait
H!:Ilnn,"\1'" (181 met een
overspanning van 177 m.
Een soortgelijke brug, maar
met een overspanning van
ca 100 m, bouwde hij over de
monding van de Conway.
Daarnaast hij een weg
aan van Shrewsbury naar
waarin onder meer
over de
In zijn laatste 10\"onC','01
schreef Telford zijn
verzameld in een
boekwerk met vele
afbeeldingen van
werken.
van
1818 werd de
of Civil
opgericht waarvan de
eerste president was.
Telford overleed in 1834 in
Londen waar
Westminster werd
165
2
3 4
166
5
6
3 aquaduct bij Chirk
(1801)
4 aquaduct
Pont-y-Cysyllte (1 B03)
7 Saint Katherine's
Docks te Londen (1828)
werd hij
IInllnn,n.::.n in bij
Daarna werd hij
ondertuinman in het
arboretum van de
Horticultural te
Chiswick waar de aandacht
van de zesde Hertog van
Devonshire hem viel.
Deze stelde in 1826 aan
tot hoofdtuinman op
nrlf"lnc,rl te ten
van Sheffield.
In Chatsworth bouwde
Paxton een aantal
Claudius Loudon
ontwikkelde ideeën
hij daken met een
Uit
kassen bouw, ontstond in
1850 het ontwerp van het
Palace voor de
wereldtentoonstelling te
Londen in 1851, Dit
van hout en
elders in dit boek
beschreven, werd in 1852-54
in aangepaste vorm
herbouwd te Sydenham in
het zuiden van Londen waar
het verder door Paxton werd
als

New Vork en Parijs
echter niet tot uitvoering
kwamen.
Paxton was zich
bewust van de
architectonische waarde van
IJzer en glas
hij uit utilitaire
overwegingen.
bouwde hij r"f1n\l,On'tlr\lnollo
bouwwerken van metselwerk
in de gebruikelijke
zoals huizen te Mentmore in
Buckinghamshire, te
Ferrières en bij
Lismore CastIe,
De persoon en het werk van
Paxton kenmerkend voor
Uly House,
Chatsworth
4
hoofdredacteur was. Toen hij
in 1850 het voor het
Crystal Palace
hij reeds een "" ........ " ..... ,.,,..,1"1
man. Hij bouwde bruggen,
waterreservoirs en
,:::,vl",:::,v·inn,cnt·"""",rnc. met
verwarmings-, ventilatie- en
hydraulische installaties; in
Chatsworth bouwde de
hooa:ste fontein ter wereld.
van rond het
Crystal Palace, van de tuinen
van Chatsworth en van
zoals de
te
bevorderde
oevers van de Zelf
ontwierp en bouwde hij het
2 Great Conservatory,
Chatsworth (1840)
3 Crysta/ Pa/ace, Hyde
Park, Londen (1851)
2
Lit.: Chadwick, G.F. The
3
Works of Sir Paxton.
1961.
4
5 het Paxton-dak
5
169
Robert werd in
1803 te Willington
Quai Newcastle-on-Tyne
als enige zoon van de later
als c>n/"lr'lr'\Alt::l,rur\l"1c,n
bekend rl.o\A/l"llrrl""n
Stephenson, die toen
machinist was. Na
schooljaren te Killingworth
en Newcastle werd hij
in 819,
te
III'r" ... \A'r .... ·'rn om met het
bekend te
1821 hij naar
om daar enkele
te volgen.
George was
inmiddels de bouw van
locomotieven en de
<0>"',,,"',-\,,,,,"',,,'-' betrokken
In kader werkte
mee aan de
110
naar Londen
Olnrllrl.onln in Euston
Het was
een traject met vele
tunnels en viaducten, onder
anderen de Kilsby Tunnel
waar men met vele
tOI"10n,c;:,I!:lnc,n had te
naar 1-11"1,1\,,-,.0'::,1"'1
Hierin moesten
de van de
(1848) en over de Menai
Strait (Britannia Bridge,
1850) worden gemaakt.
Stephenson koos hiervoor,
na vele proefnemingen, de
(tubular
bridge). Van hetzelfde type
bouwde ook twee
bruggen in (1 en
de brug over Laurens
te Montreal, Canada (1
Bekende brugontwerpen van
.... T ' ~ n .. 'C\ .. 'C',..,'n waren voorts die
de
spoorweg in
worden genoemd (1
Voorts was hij belast met de
en versterking
over de Wear te
één van de
boogbruggen.
zich ook op het
van de politiek; vanaf
was hij lid van het
In 1859 stierf hij te Londen,
in hetzelfde als Brunei
en evenals aangetast
door de voor
werk. Hij werd naast Thomas
Telford begraven in
Westminster Abbey.
Lit.: Smiles, S. Lives of the
Vol. 3. 1862.
Spoorbrug over de
Gonway bij Gonway
GastJe (1848)
2 Brifannia
de Menai
3 Level
New GastIe
2
3
111
Johann August
werd in 1806 geboren in
Mühlhausen, Thüringen, als
zoon van een
tabakswinkelier. Na de
lagere school volgde hij het
in de stad. Hij
een artistieke
kon uitstekend tekenen en
haalde op
in zijn vrije
diploma van Het
eindexamen van het
gymnasium behaalde hij
echter niet omdat vakken als
ging daarom naar het
Pedagogium van Dr.
Solomon, een bekend
wiskundige in het naburige
Erfurt. Hier ontplooiden zijn
talenten zich. Op
172
zeer
eerst over aan
medewerker Charles Swan
en later aan zijn zoons.
Geheel in beslag genomen
door de later volgende
bruggen bouw gaf hij leiding
door middel van
briefwisseling, maar wel tot
in details.
De
aanleiding tot de van
een aquaduct, ondersteund
door hangkabels, dat het
Pennsylvania Canal bij
over de Allegheny
River voerde (1 In 1848
bouwde Roebling nog vier
andere aquaducten van dit
type.
in de vorm, dus qel)OClen
hangend, die ze ook het
bouwwerk zelf zouden
krijgen, zij het dat dit de
Monongahela op de
oever geschiedde en niet in
het werk tussen de torens
zoals bij de latere
van Roebling. 1-("'7r,, ... ..
voorts dat voor eerst in
van vele kleinere
hoofdkabels met een
grote diameter werden
gebruikt en dat deze niet in
een verticaal vlak lagen maar
in hun ca 1,5
m dichter waren
dan ter van de torens
hQ1tn,c,Qn hi"-I,,,(",o,., tot de
De
werd in 846 acht
maanden voltooid. Het werk
werd in hoofdzaak onder de
van de zoon
Later, van 1857 tot '60, zou
~ ...... ,ohlinn in Pittsburgh nog
over de
bouwen, met
f'\nQninrlQn en een totale
4 m, iedere
met vier kabels
f'\r'\,NQI"I<:H,n.::.n aan fraaie
torens.
Van 1851 tot '55 bouwde
de over de
Niagara, de
watervallen, een 1"1",.,,.,,,,,,1'"
met twee niveau's, de
onderste voor \AlC,"'''orl,roc.>r·
de bovenste voor
Ohio te
bouw werd in
1856. Het als
gevolg van de grote crisis
van 1857, al stil en
werd eerst hervat de
burgeroorlog. De
voltooid in 1866 en UIVIJVU\I\lU
onder
Washington 1-o[f'\,Qnllnn
deze als kolonel uit
was
aan
n'::>\If'\lr,.::>n van een
1
113
2
2 brug over de ",,"",...!:>."!:>
(1855)
3 brug over de Ohio,
Cincinnati (1866)
4 brug over de East
River, New York,
Brooklyn
4
115
Isambard Kingdom Brunei
werd in 1806 in Portsmouth
..... clhi"\l'cn als
Isambard
vader, geboren in
Normandië, had als royalist
Frankrijk moeten verlaten.
ontwikkelde zich in de
Verenigde Staten en
tot civiel-ingenieur.
bekendste werk was de
tunnel onder de Thames te
Londen.
Isambard Kingdom werd op
\/C,,,.-t,on'<l'-"I"'IC leeftijd naar
Parijs waar hij het
Collège Henri Quatre
bezocht. In 1822 uit
teruggekeerd
op het bureau van
werken dat toen
Thamestunnel
1828 redde hij
ternauwernood het leven
een doorbraak in de tunnel
176
hij voor herstel naar
stad waarmee hij
zijn
1
verdere leven nauwe
betrekkingen zou
onderhouden.
eenrolsPleelde
Brunei
ontwerp een
in met een overspanning van
210 m. Hoewel met de
"T\/" .."" .. ,n ..... werd
al spoedig
aan financiële
Eerst na de dood
van Brunei werd de brug, op
initiatief van een aantal
vrienden, die hem hiermee
eer wilden in 1864
voltooid.
deel van zijn leven
aan de
De
de
moesten
vele hindernissen worden
overwonnen. Bekend zijn
onder meer de brug over de
Thames te Maidenhead, een
stenen brug met twee
van 39 m,
overspannen door zeer
vlakke bogen, voltooid ca
1840, en de Box Tunnel bij
Bath. Voorts de
Van zijn
de
de Tamar
elders in
en
beschreven. Daaraan vooraf
ging de over de
Box Tunnel bij Bath
(ca 1840)
2 Meads
BristoJ (1840)
Wye Chepstow (1852) met
een overspanning
m) en een eveneens
opmerkelijke
buisconstructie, nu niet
aelJOClen maar gebruikt als
bovenrand van de
Voorts bouwde
hij in de
Suspension over de
Thames (1845, overspanning
206 m).
Brunei ... n
aantal dokken onder
meer gekenmerkt werden
door het gebruik van
sluisdeuren met een
r\n,rl ... ii\lcnrl vermogen zodat
en
VAr ... ri".n worden.
de dokken voor
de Floating Harbour te
Bristol, te Monkwearmouth,
Plymouth, Briton
Brentford en Milford
Lit.: Brunei, I. The Life of
Isambard Kingdom BruneI.
Civil 1870; Rolt,
L.T.C. Isambard Kingdom
BruneI. 1957.
177
2
3
118
5
6
3
4
5 brug over de Thames
Maidenhead
(ca 1840)
6 houten
bij
7 bij
8
9 de Great Eastern in
aanbouw
7
8
9
179
Josef Monier werd in 1823
r1t::>lnl"ll't::>n in het dorp St
<=>_ .... 'nT4:'YlC ten
noorden van NÎmes. Hij was
tuinman en bloemist en
kwam op "iif''''nhA/inti ..... i''', .. il'1'c
leeftijd in
uit
te vlechten en ze
met cementmortel te
omhullen. Hij paste deze
vinding, die in """'1"\(""'1"10
gewapend beton was, vooral
toe in tuinen. Eerst in 1867
kwam zijn eerste patent, voor
manden en emmers in de
tuinbouw, tot stand; daarna
volgden er snel meer, o.a.
voor buizen en reservoirs,
180
Hoewel de inkomsten uit zijn
patenten aanzienlijk moeten.
Ut.: Huberti, G. Die erneuerte
Bauweise, Serie 'Vom
Caementum zum
Spannbeton', Band I, Teil B.
1964. p. 64-73.
2
Monier en zijn
bloemenmanden
vroege periode
3 Patent voor een brug
van beton
,4 Gebouw van de Duitse
Rijksdag, 1894
3
4
181
1
Gustave-Alexandre Eiffel
werd in 1832 geboren te
Dijon uit een familie van
handwerkslieden, afkomstig
uit Duitsland waar ze onder
de naam Boenickhausen in
het in de
omgeving van Keulen
woonde. De naam Eiffel werd
eerst in Frankrijk
aangenomen.
in 1 naar
bezocht hij het, """,,",LH..,
Sainte Barbe ter
" ..... ,"' .. n,Q .. ':>'rlilnrl op de Ecole
waartoe hij
door het zakken voor
een examen in 1852,
Aan Ecole
et
viaduct over de
Creuse bij Busseau,
Massif Central
(ca 1870)
2 viaduct bij Bouble,
knooppunt 1870)
182
Manufactures, die meer
gericht was op het
bedrijfsleven en het vrije
behaalde hij in 1855
În de chemie. Hij
richting
op een
werkkring de azijnfabriek
van een oom. Door
in de familie
dit niet door. Door
opleiding was Eiffel echter
wel goed thuis in de kennis
van materialen.
Na studie hij werken
in een bedrijf
stoommachines, rollend
materieel en ander
'60 had de leiding van de
bouw van een spoorbrug
over de Garonne te
Bordeaux. Hier
een nieuwe ...
het inbrengen van
funderingspalen met behulp
van hydraulische en
luchtdruk. De
een
constructiewerkplaats
stichtte. ontwierp en
" ..... ""...,,., ... '-ii ..... rl ..... in deze
de ijzeren
bO()05;oantEm voor het Palais
des voorde
wereldtentoonstelling van
1867 te de buitenste
ring van ovale
gebouwencomplex. Naar
aanleiding hiervan hield hij
zich met de I"\Q'n...,I'n .....
van de elasticiteitsmodulus
van welijzer op grond van de
theorieën van Hooke en
In het Massif Central bouwde
Eiffel een aantal
spoorwegviaducten, onder
anderen bij Busseau,
Neuvial, Bouble, Rouzat en
Bellon. Het waren
constructies van ijzeren
met
is het
viaduct over de Sioule te St
Bonnet de Rochefort, ten
noorden van
Clermont-Ferrand, voltooid
in 1869. Voorde
geklonken
werden tot stand rlol'"> ... "'''h'
door het ingieten van
welijzeren knoopplaten in de
buizen. Door krom van
de randstaven waren
aan de ,...,..,.-1 .......... ;
verbreed in rl\A"", ... ,,, .. i,-hti
van de
meer te ",....-v,.;;1"1
tegen de sterke dalwinden.
maakte
bouw van viaduct over de
bij Garabit (1884),
elders in dit boek
beschreven.
Eiffel maakte in de periode
van 1865 tot '90 vele
bruggen, niet alleen in
Frankrijk maar ook in
Roemenië,
Indochina en
in
en
te Pest,
Hongarije, 1877, is het meest
bekend Verder
maakte sluisdeuren,
gashouders en te Bordeaux
een markthal. Voor het
observatorium te Nice, een
ontwerp van Charles
Garnier, bouwde hij in 1885
een roterende met
een diameter van ca 23 m,
niet de
wijze op rollen
maar drijvend in een goot
waardoor uiterst licht was
te hA\NA(1An
Voor het door
Frankrijk aan de Verenigde
Staten nQ'"rrlnn
was in 1
en werd in 1885 naar
Vork verscheept.
Het meest bekende werk van
Eiffel is nnne:>t\MlltAII"i

boek is
opgetreden als
hoofdaannemer van het
reeds in uitvoering
zijnde een
onderneming van Ferdinand
de Lesseps. In 1888 de
Lit.: Prévost, J. Eiffel. 1929;
Poncetton, F. Eiffel, Le
MaOIClen du fer. 1939.
183
2
3 4
3 over de Douro te 8 de toren van 300 m,
Oporto, Maria Parijs (1889)
(1875)
4 viaduct over de
bij GaraNt
5 spoorwegstation te
Pest, (1877)
6 warenhuis Bon
Marché,
7 het skelet van het
5
6
7 8
185
William Le Baron Jenney
werd in 1832 te
Fairhaven, Massachusetts
als zoon van een welvarende
reder in de walvisvaart. Na
hAl,::.oi'=>l"ir't:> studie aan de
-";I"IOr\TITII"' School
van 185.3 tot '56
des Arts et
waarin hij
diende onder en
Sherman. In 1866 verliet hij
de dienst met de rang van
majoor.
186
In 1867 ging hij naar
waar hij in 1868 een
architectenbureau
nadat hij korte tijd
in de architectuur
Universityof
Dit
tot 1891
AI spoedig
opdrachten voor
kantoorgebouwen in
Eén van de eerste
was Portland Block
(1 zeven
met veel "" .. ',,...,.., .... ,...
maar in het ook
gietijzeren balken en
kolommen.
De Home Insurance Building
(1885), elders in dit boek
beschreven,was, behoudens
de dragende muren de
belendingen, het
met een volledig
ook de
niet meer 71f"n7C>lT r11"1"\':.nc.n
maar steunden
Bovendien was het
eerste gebouw waar voor de
balken Bessemer
staal in plaats van welijzer
werd gebruikt.
..... Leiter
hoog met
grote grote
verdiepinghoogte en een
volledig skelet met slanke
stalen kolommen; de Fair
Store,11 de
Manhattan
enkele jaren daarna met
lagen waardoor
het het eerste 6
gebouw ter wereld werd.
2
Van zijn latere
dienen te \Alr.r'nc.n nQnr.Qlmn
de Isabella Building (1893),
de Central YMCA Building
de Morton
het Chicago Garment
(1905) en voorts de
Horticultural Building op de
wereldtentoonstelling van
1893 te Chicago met zijn
grote koepel.
Het is de vraag in hoeverre
Jenney doelbewust naar
zuivere skeletbouw streefde.
Hij was in de eerste
ingenieur en liet maar in
zeer beperkte mate leiden
door architectuurmotieven.
Hij moet voorbeelden van
zuivere skeletbouw I"'!olCl'or,rl
hebben zoals
skeletbouw met
boomstammen
Filippijnen, het
balloon frame, de
korte
kosten bij
een belangrijke rol.
Het is interessant het oordeel
van Louis Sullivan over
Jenney te horen zoals dit
werd genoteerd in
autobiografie, hoewel we de
beschrijving geheel voor
verantwoording van Sullivan
laten: 'The Major was a
T ... cultured
not an
architect except by courtesy
of terms. His true profession
was that of engineer ...
He French with an
accent so atrocious that it
Louis's teeth, while his
as
dance. was
pop-eyed, with
about
St. Vitus's
mobile features, sensuous
Ups, and he of
matters easily the manner
of a war veteran who
believed he knew what was
what. Louis soon found out
that the was not, really,
in his an at
all, but by nature, and in toto,
a bon vivant, a
The Major was a
hale fellow weil met, an
Lit.: Sullivan, L.H. The
autobiography of an idea.
1924,1956. 203-205;
Condit, Chicago
a
School of Architecture. 1964.
p. 26-31 + 79-94.
First Leiter Building,
(1879)
2 Home Insurance
(1885)
3 Second Leiter
Chicago (1891)
4 Fair Building, Chicago
(1891 )
5 Fair Building,
constructie
188
189
Hennebique werd
in 1 geboren als zoon van
een boer in de van
Neuville-Saint-Vaast in
Noord-Frankrijk. Na de
lagere school werd hij
opl:::/elela tot steenhouwer.
werd hem de
toevertrouwd van de
herbouw van een afgebrande
kerk in het Courtrai
in Spoedig
werd zelf
bouwondernemer, Later
vertrok hij naar Brussel waar
gedurende twintig jaar
aannemingsbedrijf
met een onderbreking
in 1881-82 voor de bouw van
een koloniale tentoonstelling
in Madrid; hier maakte hij
zich vertrouwd met de
staalbouw, In deze ne'"ll"\r.o
(1887) maakte hij een
ontwerp voor een 300 m
houten toren voor de
Brussel. Deze werd
echter niet uitgevoerd omdat
er te vertrouwen was
in de
In de '80
Hennebique
met de gewapendbetonbouw
waarbij hij zich trachtte te
maken van de patenten van
Monier, In 1882 verwierf hij
eerste eigen In
verhuisde
ze
opin
dusver
was ook
17nnr,,;;:or geschikt voor
rnr'''''t.:,lI"o,n omdat het
volledige
gewapend betonskelet beter
dan een staalskelet bestand
was tegen de trillingen,
veroorzaakt door de
aandrijving van vele
machines door een centrale
krachtbron (een
stoommachine of een
electromotor) via nI"lITl"IQITI<:>n
en assen. In de jaren '90
bouwde Hennebique dan
ook vele fabrieken in
Noord-Frankrijk, en
Duitsland, in het laatste land
door zijn eerste
licentiehouder, de firma
Martenstein und Josseaux te
Offenbach. Een voorbeeld
hiervan was de spinnerij
Barrois te Lille.
van
HenneDlaUle wiens talent als
organisator en handelaar
minstens even groot was als
zijn technische
bekwaamheid. In het bureau
werkte een groep van
ingenieurs die alle
ontwerpen voor de
bouwwijze Hennebique
maakten. Deze werden
overal ter wereld uitgevoerd
door concessiehouders
waarvan er in 1902 meer dan
500 waren.
Jaarlijks werd er in Parijs een
congres voor de
en de
medewerkers van
HennAhioLIA waarbij
ervaringen werden
uitgewisseld en nieuwe
ontwikkelingen bekend
gemaakt. Er werd veel
propaganda
hetaewaDena
neirlfH:.'}maW:3. zoals Palais
de Costume, het Palais des
Lettres, Sciences et Art en
het paleis van Ook
had Hennebique een eigen
eXPOSitie waarin onder meer
Danton
op een
werden
volledig van nQ\A/n,nCl,nn
vervaardigde
deze soort in Van het
bouwwerk, dat negen
bouwlagen en twee
had, waren ook
van beton.
voerde hij, ten van
de gewelfbouw volgens
Monier, de met
ribben in. de
boogbruggen met
bovengelegen rijdek
hij de massieve zijwanden
door kolommen, die het
rijdek steunden. Bekend is
zijn wegbrug over de Vienne
te Chätellerault (1899) met
drie overspanningen van
50 m. Als voorbeeld van een
structuur kan de brug in
Kaukasus,
dienen. weliswaar niet
grote overspanning van 17 m
had ze slechts twee
boogbalken, verbonden door
enkele dwarsbalken, die
tevens deel uitmaakten van
de slanke raamwerken
waarop het rijdek rustte. Een
brug was die
UV'LJULJ,c,,:n met
en een dikte in
35 cm. Het
werk van
HennebiaLle was
I"\nnC'hA,iifalrl de
Risorgimentobrug over de
Tiber te Rome (1911) met
een overspanning van 100 m,
die elders in dit boek is
besc h reve n .
Niet altijd waren de
t"\nh'I<:>l'n,an van het bureau te
Parijs In 1901
stortte het in de voorstad
Aesch bij Basel in aanbouw
zijnde hotel 'Zum Bähren',
zeven bouwlagen hoog, in.
Er waren doden en
Hoewel door de
plalaH:;elllKe aannemer fouten
waren gemaakt vertoonden
ook de berekeningen van de
kolommen, in Parijs
'"",UI'-'Ivl\:l in
betonbouw te ...\,..,.,
Niet alleen de
belangrijkste patenten af
maar ook kwamen er
voorschriften van de
overheid die het bouwen in
beton meer algemeen en
minder afhankelijk van
patenten maakten. Toch
waren er ook daarna nog
n/:>ll!:InnrlII<Q prestaties van de
zoals de
Royal Liver
(1909),
De monoliete
191
I
I I
I I
I I
I I
I I
I I
L _____ .J
I
-.1 I
--1 C:.--. __
I -- -.. .......
,I -
1
1
1 I
I I- --==-:..-_--=----J
4
6
7
2
3 Barois, Lil/e,
4 kantoorgebouwen
woonhuis, Rue Danton 1,
1900
5
6 brug te BléWC>d6!tnloie
Kaukasus, ca 1900
7 brug over de Ourthe
te Luik, 1904
193
5
Emil Mörsch werd in 1872 te
Reutlingen geboren als zoon
van een lakenwever. Na de
middelbare school studeerde
hij van 1890 tot '94 aan het
Polytechnikum te Stuttgart
voor civiel-ingenieur. Na
eerst gewerkt te hebben
de Ministerialabteilung für
Straszen- und Wasserbau te
trad in 1898 in
nam van de ::ITrlQllnn
und
Neustadt a.d. mede
met de opdracht om aan het
werk van het een
wetenschappelijke grondslag
te geven.
Vanaf 1900 sprak Mörsch
over 'Eisenbetonbau' en
werd in Duitsland de
IOlr1nr,r1o vakman op dit
In 1902 verscheen
194
de eerste druk van boek
'Der Eisenbetonbau, seine
und Theorie' dat
und werd
UIt<Je<le\i'en en vele
beleefde.
In 1903 werd Mörsch lid van
de Eisenbetonkommission;
hij bleef dit ook toen deze in
1907 werd omgezet in de
'Deutsche Ausschusz für
Eisenbeton' (later
'Stahlbeton'). Hij ontwikkelde
een theorie voor het nC,",<Jllen
van de
en hieruit
voorschriften af. In 1904
werd hij gewoon
voor Statik, und
Eisenbetonkonstruktionen
aan de
een
ae\NalJerld beton zouden
worden opgenomen.
In 1908 keerde Mörsch
naar Duitsland waar hij lid
werd van de directie van
Wayss und Hij werd
in 1916 aan de
Technische te
Stuttgart in de leerstoel
'Statik, Eisenbetonbau und
ae\Nolhte Brücken'. Vele
erelidmaatschappen en een
aantal eredoctoraten vielen
hem ten deel.
Hij PU!)IICeelrae
de 'Die
im Eisenbetonbau', 'Der
durchlaufende , 'Der
<-:n::lnnh.otr.nt,r<:ir,n .. ' en 'Die
und
A n 1"'A/"',1' 1''':' I' is Mörsch
vooral geworden
door over de Isar te
Grünwald en de
Gmünder over
de Sitter bij Sankt Gallen,
Zwiterland.
De brug over de Isar (1904)

kolommen. Bij een
overspanning van 70 m
hadden de boogplaten bij de
voet een dikte van 90 cm, in
de top van 75 cm en midden
daartussen van 125 cm. De
scharnieren waren van
gietstaal. De toelaatbare
betonspanning was
36 kg/cm
2
.
De Gmünder Tobelbrücke
had een opening van
aan
sterke zijwind; bij de voet
was de breder, 7,5
m tegenover m in de top.
Lit.: Huberti, G. Die erneuerte
Bauweise. Serie 'Vom
Caementum zum
Spannbeton', Band I, Teil B.
1964. p.110-114.
2
3
4
EmU Mörsch (links)
met een medewerker
2 eerste druk van 'Der
Eisenbetonbau', 1902
3 brug over de Isar te
Grünwald, 1904
4 Gmünder
Tobelbrücke over de
Sitter Sankt Gallen,
1908
195
Robert Maillart werd in 1872
r10lnrH'on te Bern. Hij
stuae,erOle van 1890 tot '94
aan het Eidgenössische
Polytechnikum te Zürich
waar hij het diploma van
Bauingenieur behaalde. Van
1894 tot '97 werkte hij bij de
firma Pümpin und Herzog te
Bern. Van 1897 tot '99 was
hij verbonden aan het
Städtische Tiefbauamt te
Zürich waarvoor in 1899
de
ontwierp, een
driescharnierboog in
aelNal)erld beton met een
r\\I,;;,r",,,,;:,nn,,nn van 39,6 m.
Van 902 werkte
bij de firma Froté und
Westermann te Zürich. In
1902 werd hij van
de
Maillart & Cie te
196
In 1901 bouwde hij de brug
over de Inn te Zuoz
(Engadin) met een
overspanning van ca 30 m, in
1903 de Thurbrücke
Billwil met twee
van 35 m. Beide
bouwde hij hiermee een
pakhuis te Zürich. Daarna
talrijke
toepassingen, zoals bij een
universiteitsgebouw te
Zürich, in fabrieken in
'Zwitserland, maar ook in
Frankrijk,
Rusland, ",,...,hn"an
tentoonstellingsgebouwen
en andere bouwwerken.
In 1909 werkte hij mee aan
het van de eerste
Zwitserse gewapend-
betonvoorschriften. In 1911
had hij een
fabrieken, pakhuizen en
kantoorgebouwen. In
Petrograd bouwde
vrieshuis, in St DOTorchl
een pakhuis.
een een
kokerdoorsnede, In ..... oLrlarn'rI
În de landhoofden en met
een pijl van slechts 2,0 m.
Na de Russische revolutie
keerde Maillart volkomen
berooid naar Zwitserland
In 1919 richtte in
dwarskrachtencentrum van
doorsneden zoals
bijvoorbeeld de
U-doorsnede.
In 1924 werd het
opslaggebouw te Chiasso
gebouwd dat elders in dit
boek is beschreven. In 1925
ontstond het over
de Eau-Noire Chätelard
waarbij de ondersteunende
IIn'"'tcr,I",,',,+C"."" kolommen
tezamen met de koker van
het kanaal een raamwerk
vormden.
De hoofddelen van het werk
van Maillart zijn de
paddestoelvloeren voor
-:>nriOY711rie de
hiervoor één
materiaal, gewapend beton.
De paddestoelvloer werd
door Maillart ontwikkeld in
dezelfde dat dit \l1f',OYlt\ln"o
ook in de
tot kwam, onder
anderen op grond van
onderzoekingen van C.A.P.
Turner. Het onderzoek van
Maillart vond
,eO,Orr110 zich dat
monoliete karakter van
gewapend beton de
mogelijkheid bood om
hiermee puntvormig
ondersteunde vlakke vloeren
te maken. In 1908
zijn onderzoek aan
van
hij tot de conclusie kwam
een wapening met slechts
twee onderling loodrechte
het
de
meest
terwijl
hyperboolvormige kolomkop
invoerde die een vloeiend
krachtenverloop gaf. De
eerste toepassing kwam in
1910 bij de bouw van een
pakhuis te Zürich.
Bij de
zijn twee
onderscheiden.
werd afgeleid
nl"\(")nr,1'"I met drie
scharnieren en een
kokervormige doorsnede
waarbij de boogplaat, de
langs- en dwarswanden en
de rijdekplaat als een
monoliet
Door uit de
langswanden bij de
landhoofden het niet
werkzame deel door middel
van een vorkvormige
opening weg te laten
ontstonden de bruggen
waarvan de booghelften bij
de scharnieren aan voet en
kleine afmetingen
h-:>,"i(ic,n terwijl ze daartussen
een grote hoogte
Een voorbeeld hiervan is de
brug over het Salginadal bij
Schiers (1930) die elders in
dit boek is beschreven.
Het tweede type is dat van de
dunne plaatboog, verstijfd
door balken onder of naast
het en daarmee
verbonden door
dwarswanden of
raamwerken in
dwarsrichting. Als een
voorbeeld hiervan kan de Val
Donath
Opvallend zijn de slankheid
en de duidelijkheid van de
brugconstructies van
Maillart. Zonder dat bij hem
bewust esthetische
overwegingen een rol
SDE3el(Jen steunde hij zijn
op een
en
van de \/Q,'nc,lIn
krachten in constructies.
Uitvoerbaarheid en
econom ie speelden tevens
een belangrijke rol. Een
gevolg hiervan was dat hij
reeds omstreeks 1900 tot
een vormgeving kwam die in
die tijd, vol van functieloze
decoratie, een voorbeeld kon
zijn voor een nieuwe
esthetiek. De betekenis
hiervan werd eerst ten volle
, vooral door
architecten, na de tweede
wereldoorlog, dus na de
dood van Maillart. Dit is dan
ook de voornaamste reden
werk minder
Lit.: Bi!!, M. Robert Maillart.
1949; Günschel, G. Grosze
Konstrukteure. 1966.
brug over de Rijn bij
Tavanasa (1905)
197
2 over de
2
Eau-No/re bij Chatelard
3 over het Val
bij Donath
4 brug over het
Salginadal bij Schiers
(1930)
5
6 te Chiasso
7
8 Zürich
3
4
5
6
7 8
r"'\I<:<:ln",y werd in
geboren in Objat in het
Franse departement
Corrèze, Auvergne uit een
familie van handwerkslieden.
Op zesjarige leeftijd
verhuisde hij naar Parijs
waar hij zich in het stedelijke
milieu slecht thuis Na
een opleiding op de
des
Chaussées. Hier kreeg hij
onder meer les van Charles
Rabut, één van de
van het ae'Nal:)erld
In 1905 trad hij in dienst van
het Corps des Ponts et
Chaussées als
te
Moulins. Daar hij onder
anderen belast met de bouw
van twee
bruggen over bij Le
Veurdre en bij Boutiron,
vlakke
200
1
met
van
I=...,:>\/c."in."'+ een
trekband van voorgespannen
beton; het was voor het eerst
dat hij het nnn.,,,,,·,,,,,
toepaste. Ook hij
de bouw van deze bruggen
kennis met het verschijnsel
van het kruipen van beton.
de uitvoering maakte
het ontkisten gebruik van
een door hem ontwikkelde
methode met de
brug te Boutiron werden
voor de eerste maal
betonnen scharnieren
toegepast.
ook opdrachten gegeven
voor het van
enkele 1914
werd begonnen met de
werkzaamheden aan de brug
te Villeneuve-sur-Lot die van
An./"'1""AI<:>'"\"'Y'r1 beton werd
het werk werd
door de eerste wereldoorlog
onderbroken en de
werd eerst in 1919 voltooid.
Voorts ontwierp Freyssinet
een tramwegviaduct over de
Bemand, een boog met een
overspanning van 180 m.
Ook van deze werd de
bouw maar na de
werd ze niet
In het midden van 1914
associeerde zich
met Mercier en
voor de oprichting van een
aannemingsbedrijf. Na de
uittreding van Mercier in
1916 deze firma de
naam 'Limousin et Cie,
bekendste
een door Freyssinet
ontworpen betongewelf
de luchtschiphallen op
Orly bij Parijs in
elders in dit boek
besch reven.
In 1917 begon Freyssinet
met het verdichten van beton
door middel van trillen. In de
na de wereldoorlog
werkte hij mee aan de
Tonneins.
te Saint
en
Bekend is de over de
Elorn bij luuua'::HOI (1930),
elders in dit
beschreven. Voor en aan
deze deed hij
'"'..,rlo. .. ..",., ..... 1, naar de
" ..... ,,,,,..."' ...... inr."'''' van beton.
"'''',,,I''',irll,,., ..... van dit werk
het van
Stockholm voor het
ontwerpen van de over
de een
Daarna wijdde
zich vooral aan de
van het
Omdat
een
1 brug over de Allier bij
Le Veurdre, 1910
te Beni-Bahdel in en
de bouw van caissons voor
kademuren te Brest. Hierbij
kwam ook de door I-rg::O\/e,;:,in,,,,t
aaneengeregen.
vond
zij kwamen bij hem
eerste Zijn
verdiensten werden
door vele I"\n,/"Io'''' .. r-hoi'rli .. ' .... ,..'n
en een aantal
Lit.: Bouvy,J.J.B.J.J. In
memoriam
Cement
3; Möll,H.
Q"., .... nnh.ö+",n Serie 'Vam
201
3 __ _
202
4
5
2 te
4 brug over de Seine te
Villeneuve-sur-Lot, 1919,
Saint
beton.
1923
3 luchtschiphallen te
5 over de Elorn bij
Orly bij 1923 Plougastel, 1930
203
Nervi is één van de
ontwerpers in de
van het
sinds 1800 die in
zich de en de
architect verenigen. Na de
universele bouwmeesters
van de renaissance was er in
de nc: ..

was zich niet bewust van de
architectonische waarde van
die voor
alleen maar een basis
van utiliteit en techniek
hadden. In de hAl;n+i,.,c>lca
eeuw, een tijdperk van
toenemende SPE3ci,alis,atie,
heeft deze zich
Indien
de
op de van
bouwwerken dan was
hiervan meer in
theorie en in de
bleef het in
het trekken
zich In 1891 geboren in Sondrio,
204
Lombardije, behaalde hij in
1913 het diploma van civiel-
aan de Universiteit
van Bologna. Tot 1920, met
een in de
zonen een
Vanaf 1947 was
hoogleraar aan de
architectuurafdeling van de
Universiteit van Rome.
verdiensten werden beloond
met vele eredoctoraten en
.. in het
buitenland.
be used only to check the
<"T" .... III'T\J of a structure ... to
numericallya
designed,
not only in
outline, but in all its
dimensional relations. The
formative stage of a
during which its main
characteristics are defined
and its qualities and faults
are determined once and for
all as the characteristics
of an are
the embryo)
cannot make use of
structural and must
resort to intuitive and
schematic
in een meestal
verwaarloosde hoek van het
bouwen thuishoorden.
stadion, Florence, trap
2 Florence,
tribune
In technisch kwam
Nervi tot een aantal
interessante vindingen op
het van het
een nieuw
bekistingsmateriaal: mallen
van ferro-cemento, dunne
betonmallen, met
een Deze
mallen "'O .. rl",,,",
gebruikt voor tilClelilKe
blijvende
bouwde
ferro-cemento.
maakte hij los van
de invloed die houten
bekistingen op de vormen
van betonconstructies
hebben. introduceerde de
kassettenconstructies voor
daken en vloeren I
de kruisende
vliegtuig hallen (1
een fijner stramien
de
en
Van werken, die we in
verband met het historische
karakter van dit boek tot
1960 zullen zijn de
belangrijkste: stadion te
Florence (1932), de
vliegtuighallen (1935-41,
elders in dit boek
de tabaksfabriek te
952), de wolfabriek te
(1 het
hoofdkwartier van de
UNESCO te 957, met
Breuer en de
Fiat-fabriek te Turijn (1955),
het te Milaan
(1959, Rosselli en
andere het
kleine Rome
(1959, met het
Ut.: Huxtable,A.L. Pier
Nervi. 1960; Pier
Bauten und I-'l"f"\IQI!t'TQ
205
2
3
4
5 6
7
9
4
1940)
8
wolfabriek, Rome
5
(1953)
Turijn
9 kleine
6
zouthal, Tartona
Rome
10
Indien men het werk van
Eduardo met dat van
Nervi \lor'""o,'"V1'
verschillen.
Beiden hadden een
natuurlijk gevoel voor
vormgeving dat van hun
constructies meer maakte
dan alleen een uitkomst van
functionele, technische en
economische A"l"rlAlo,.."nr,on
In zijn
Structures of
1
schrijft Torroja in
een voorwoord: 'My final aim
has beenforthe
structural and
aesthetic aspects of a project
to an integrated
both in essence and
appearance.'
Waar Nervi, met een
enkele uitzondering, alleen
maakte van
beton was
allerlei
constructiematerialen: zowel
als
voorgespannen beton, staal
en baksteenmetselwerk
hanteerde
Wel was ook
met name
het bouwen met dragende
vlakken. Meestal gebogen,
zodat schaalconstructies
ontstonden, een enkele maal
met vlakken, zoals
voor de
kolensilo van zijn instituut te
Costillares. Ook gebruikte hij
de vormen van schalen om
ze samen te stellen uit
netwerken van staven, soms
van beton (de kaatsbaan te
Madrid, 1935), soms van
staal (de cilindervlakken te
Costillares, 1
Voorts was de kennis van de
niet
,n,.,,<:>n,or'TO"O kennis
een voorwaarde is om tot
construeren op een
kwaliteitsniveau te
maar dat dit met de
creatieve ',,".1'"''''''''-'1"'''
Eduardo Torroja Miret,
Markies van Torroja, werd in
1899 te Madrid. In
1923 hij zijn
aan de
dela
aldaar, de
hogeschool waaraan hij in
1939 werd.
Daarvóór werkte hij tot 1927
bij het aannemingsbedrijf
Hidrocivil, waarna hij
\lor'rlic.ncton werden met
talrijke buitenlandse
eredoctoraten en
erelidmaatschappen geëerd.
Zijn werken
waren:
het bij
Jerez de Frontera (1925),
een betonnen koker met een
van 60 m,
I"\n,nol,,,,r\rtc,n aan
de markthal
te Algeciras (1933), een
betonnen met
een middellijn van 48 m
zonder randbalken waarvan
de spatkrachten door
betonnen trekbanden
werden opgevangen;
bruggen bij de Universiteit
van Madrid (1 de
tribune de te
Madrid (1 met een dak
van
uit een
omwentelingshyperboloïde;
de kaatsbaan te Madrid
(1935, elders in dit boek
beschreven); de
Tordera-brug bij Barcelona
(1939) met stalen
en
(1942-1 meteen
staalconstructie op betonnen
kolommen; de tribune voor
een voetbalstadion in
Barcelona (1 met
uitkragende stalen
vakwerkliggers; stalen
cilinderschalen voor een hal
bij het instituut te Costillares
(1948); de hangar te Cuatro
Vientos, Madrid (1 een
staalconstructie met
kruisende DO()qSiDal
watertoren te
met een dak van ,...,....,., ..... .,. ....... ,rI
baksteenmetselwerk.
Lit.: Torroja,E. The
Structures of Eduardo
Torroja. 1958; Informes de la
construcción 137, I nstituto
Eduardo de la
Construcción y del Cemento.
1962.
2 markthal,
(1933)
2
3
4
5
6
3 over de Esla
4 AIIC}Z-ö'IUUi::tUUli/ (1
5, renbaan, Madrid,
tribune (1935)
6 kaatsbaan, Madrid
72 ft Promenade
CROSS SIECTION
Frontal wall
Lateral wall
Stands Forecourt Playing pitch
36 ft
Rebound wall
PLAN OF PITCH AND 1..0WER STANDS
211
7
7 stadion, Barcelona,
tribune (1943)
B dakconstructie,
Costillares
9 Cuatro
Madrid
10 Feda/a
9
10
213
Voor wie zich verder wil
oriënteren in de
rI/:I'::1l"h,IAI"'IAnlC::: van de
I\Alt,'::\l"tlnu::'k kan een keuze
\l1"\1,n/:l"'''/:I boeken
214
Metoder
genom tiderna.
Stockholm, !-!\I.NI"'I;?t"\l"ln,
1970.
- Deinhard, J.M.
Massivbrücken, und
heute. Serie "Vom
Caementum zum
Band I!.
Wiesbaden, 1964.
S.
arch itectu re.
new tradition.
G.Vom
Caementum zum Zement.
Serie "Vom Caementum zum
- Hart, F. Kunst und Technik
der Wölbung.
München, Callwey. 1965.
Hopkins, H.J. A span of
1"\I""r-tr":,,,, An illustrated
Newton Abbot, David &
Charles. 1970.
- Huberti, G. Die erneuerte
Bauweise. Serie "Vom
Caementum zum
zur
des Betons" ,
Band I, Teil B.
Wiesbaden, 1964
- Johannsen, O. Geschichte
des Eisens.
Düsseldorf,
Stahleisen. 3e dr. 953.
- Schild, E. Zwischen
l:.ilélSpalast und Palais des
Form und
Konstruktion im 19.
Jahrhundert.
Serie Ullstein Bauwelt
Fundamente 20.
FrankfortlM, Ullstein. 1967.
- Smiles, S. Lives of the
Newton Abbot, David &
Charles. 1968
1862).3
- Straub, H. Die Geschichte
der Bauingenieurkunst. Ein
Ueberblick von der Antike bis
in die Neuzeit.
Basel, Birkhäuser 2e
dr. 1964.
Werner, E. Die ersten
Ketten- und
Drahtseilbrücken.
Nr. 28 van de serie
Aerofilms Ltd, Boreham Wood
24-1;
Aldis Company 125-3;
J. Allan Cash 155-2;
londen
Australian Information
Service, londen 154-1;
P. S. A. ~ Q r r u 1 r ' Q 94-1, 95-4;
British Information Services,
londen 85-2;
Elseviers
22-1, 23-4,
44-1, 48-2;
MiL Amsterdam
30-1,31-2,
Picture
Heinemann Educational
Books, londen 63-2, 67-7,
75-3, 167-7, 171-3;
William Heinemann, londen
23-5, 25-2, 25-3, 29-4;
Hirmer München 27-2;
Prof. arch. Italo Insolero,
Rome 115-5,182-1,183-2;
William H. Jordy 89-4, 127-4;
A. F. 184-4, 171-2;
Eric de Maré 167-6, 123-4;
Heinz Moos Verlag, München
23-3, 32-5;
Richard Nickel 124-2;
Richoillez 100-4;
Foto Vasari, Rome, 158-1,
159-2, 160-4,
161-7, 204-1,
206-3, 206-4, 206-6, 207-7,
207-8;
':0"'.++""',,, N.
leyburn
55-2
215

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful