You are on page 1of 661

Klemens

Aleksandryjski
Kobierce
Klemens
Aleksandryjski
Kobierce
apisków filozoficznych dotyczących prawdziwej wiedzy
1
z języka greckiego przełożyła, wstępem, komentarzem i indeksami opatrzyła Janina NiemirskaPliszczyńska
Instytut Wydawniczy Pax Akademia Teologii Katolickiej Warszawa 1994
SPIS TREŚCI TOMU I
Wstęp . . . Wykaz skrótów Bibliografia . Kobierzec I . Kobierzec II . Kobierzec III . Kobierzec IV .
VII
XXXVIII
XLI
1
127
229
297
WSTĘP
ŻYCIE KLEMENSA ALEKSANDRYJSKIEGO
Życie tego wielkiego pisarza, odznaczającego się umysłowym polotem, rozległym i głębokim
wykształceniem we wszystkich dyscyplinach myśli antycznej, przedchrześcijańskiej i
chrześcijańskiej, jest nam bardzo mało znane. Wiemy tylko tyle, że urodził się chyba w Atenach ok.
150 r. po Chr. prawdopodobnie z rodziców pogańskich. Jego pełne nazwisko brzmiało: Titus
Flavius Clemens. W zakresie wykształcenia podlegał różnym wpływom i słuchał wielu mistrzów.
W informacjach o życiu Klemensa zdani jesteśmy wyłącznie na pewne wzmianki osobiste w jego
dziełach. Skromność naukową, a jednocześnie głęboką wdzięczność dla nauczycieli, którzy nim
kierowali w młodości, ujawnia następująca wypowiedź w Kobiercach (I 11,1): „To zaś dzieło moje
[tj. Kobierce] nie jest utworem skomponowanym według zasad sztuki retorycznej, przeznaczonym
na pokaz. Gromadzę w nim, jak w skarbcu, zapiski na starość, jako lek przeciw zapomj- nieniu,
marę tylko i kontur tych wspaniałych i pełnych życia mów — których wysłuchać przypadło mi w
zaszczytnym; udziale — owych błogosławionych i naprawdę wartościowych mężów”.
Z kolei charakteryzuje mistrzów swej młodości w sposób niezwykle ciepły, wywołując w naszej
pamięci analogię do wypowiedzi uczniów Sokratesa o ich mistrzu (I 11,2): „Z tych jeden przebywał
w Helladzie, drugi był Jończykiem, inni zamieszkiwali w Wielkiej Grecji (z tych znowu jeden
pochodził z Celesyrii, drugi z Egiptu). Inni przebywali na Wschodzie: jeden pochodził z Asyrii,
drugi był Hebrajczykiem ze starego rodu w Palestynie. Gdym spotkał jednego z nich, jako
ostatniego, a co do wpływu na mnie — pierwszego, zaprzestałem dalszych poszukiwań,
wytropiwszy go w Egipcie, gdzie się ukrył”. Mowa tu o Pantenie, którego wnet opisze w słowach
pełnych zachwytu (I 11,2): „Był on istotnie sycylijską pszczołą i z łąki proroczego i apostolskiego
natchnienia kwiaty wysysaVII
jąc w duszach swych słuchaczy krzewił czyste dzieło prawdziwego poznania”. Należy chyba
założyć, że mówiąc o pierwszym chronologicznie wpływie miał Klemens na myśli wpływ ateński.
Za tym zdają się przemawiać nieliczne wprawdzie, ale niezwykle dokładne (co było chyba wielką
niedyskrecją z punktu widzenia starożytnych) wzmianki o wtajemniczeniach eleuzyńskich w całym
jego dziele, Kobiercach. „W nich — jak pięknie wyraża się Andró Méhat — wszędzie rozchodzi się
zapach attycyzmu.” 1 2 W tym wyznaniu Klemensa uderza nas powszechna wśród ludzi cesarstwa
cecha, a mianowicie to, że szkolili swe umysły poprzez wędrówki po całym ówczesnym święcie
kulturalnym i poddawali się różnym wpływom nauczycielskim. Te wędrówki do źródeł wiedzy,
występujące już w okresie klasycznym (wspomnijmy choćby podróże Platona, Arystotelesa,

Epikura), nasiliły się szczególnie w okresie cesarstwa. Iluż to uczniów zjeżdżało się choćby do
Epikteta w Nikopolis!
Klemens w odniesieniu do Pantena uznał jego wpływ na siebie za tak decydujący, że sam osiadł w
Aleksandrii8 i dalej już nie szukał mistrzów. Zresztą wybór miejsca pracy naukowej był znakomity
ze względu na zasięg wpływu Aleksandrii jako potężnego ośrodka naukowego, literackiego,
artystycznego od czasów założenia Muzejonu i Wielkiej Biblioteki. O swym dziele — Kobiercach
— wyraża się nadzwyczaj skromnie i oględnie, z czego wnioskujemy, że czar i autorytet umysłowy
nauczycieli działał na niego do końca życia. Nie śmie nawet porównać swych „zapisków” z owymi
„wspaniałymi i pełnymi życia mowami mistrzów”. Można też przypuszczać, że mówiąc o
Jończyku, miał na myśli Atenagorasa, a mówiąc o Asyryjczyku — Syryjczyka Tacjana.3 * Należy
przy tym zauważyć że Panten, o ile nam wiadomo, nie zostawił żadnej spuścizny literackiej,
nauczając wyłącznie ustnie. Klemens niesłusznie się oskarża i deprecjonuje swoje Kobierce,
wielkie dzieło literackie, filozoficzne, teologiczne, o wysokim kunszcie artystycznym, nazywając je
tylko „zapiskami”. W dalszym ciągu niniejszych rozważań i ten problem zostanie omówiony, na
razie stwierdzić trzeba, że sam
1 André Méhat, Etude sur les „Stromates” de Clément d’Alexan- drie, Edition du Seuil, Patrística
Sorbonensia, tome 7, Paris, 1966, s. 43.
2 Już w czasie panowania Kommodusa, ok. r. 190 — zob. argumenty
u Méhata, dz. cyt., s. 46.
8 Zob. Otto Stahlin, Einleitung zu der iibersetzung der Werke
des Clemens von Alexandria, 1. Das Leben des Clemens, Miinchen, 1934, ss. 10—11.
VIII
Klemens był też gorliwym nauczycielem w aleksandryjskiej szkole katechetycznej, gdzie wśród
jego uczniów znajdował się nie mniejszy od niego teolog, a mianowicie Orygenes.
Przydomek „Aleksandryjski”, nadany mu jeszcze w starożytności, miał go odróżniać od Klemensa
Rzymskiego, wskazując jednocześnie na znamię środowiska, w jakim się rozwijał, nauczał i
tworzył. Aleksandria była wówczas drugim po Rzymie wielkim miastem imperium rzymskiego. Jej
wspaniałe porty, położone między Wschodem a Zachodem, zapewniały znakomite warunki do
handlu. Z Aleksandrii statki wiozły zboże afrykańskie do Ostii i innych portów Italii. Wywożono
stamtąd również towary miejscowej produkcji, jak wspaniałe szkła, papirus, len. Była wówczas
Aleksandria także ośrodkiem życia naukowego i duchowego. Rozwijała się tu znakomicie filologia
i nauki przyrodnicze. Za czasów cesarza Marka Aureliusza żyli w Aleksandrii dwaj znakomici
gramatycy, ojciec i syn, Apollonios Dyskolos i Eliusz Hero- dian. W tym samym czasie Klaudiusz
Ptolemeusz pisał tu swoje wielkie dzieła astronomiczne, matematyczne i geograficzne. Kwitła tu
również medycyna. Tu studiował najsławniejszy lekarz pergameński, Galenus. Była nadto
Aleksandria wtedy silnym ogniskiem judeochrześcijańskiego wykształcenia.4 Tu powstały przecież
w okresie hellenistycznym przekłady Starego Testamentu. Tu również powstała alegore- za Filona.
W Egipcie zamieszkiwało wielu Żydów, głównie w Aleksandrii.
W Aleksandrii zetknął się Klemens także z elitą pogańską oraz z kultami pogańskimi, szczególnie
zaś egipskimi. Wymienia kwitnący tam wówczas kult Serapisa. Ale żyły jeszcze staroegipskie kulty
zoomorficzne, pełne tajemniczej symboliki, ze swymi procesjami i bogatą liturgią. W Kobiercach
wiele miejsca poświęcił autor kulturze i religii Egiptu. Najmniej natomiast mamy wiadomości o
chrześcijaństwie aleksandryjskim do r. 180 po Chr. (to jest do episkopatu Deme- triusza). Że jednak
musiało rozwijać się intensywnie i żarliwie, świadczy działalność heretyków Bazylidesa i
Walentyna, a przecież nie rozwijają się herezje tam, gdzie nie ma w ogóle zainteresowania religią.
Kobierce Klemensa ukazują wielkie natężenie polemiki chrześcijaństwa ortodoksyjnego z
herezjami Nie jest nam jednak wiadome, jakim inspiracjom chrześcijańskim ulegał Klemens w
Aleksandrii. W każdym razie zachodzi pełne prawdopodobieństwo kulturalnego wpływu Alek4
Zob. tamże, ss. 13—30.
IX
sandrii na powstanie tu Kobierców oraz ich przygotowanie. Cały jej klimat, jako ośrodka

ruchliwego, zamożnego ekonomicznie, o dużych kontaktach morskich i o wielkich tradycjach
kulturalnych, leżącego na styku wszystkich ówczesnych religii posiadającego żywą elitę
intelektualną, sprzyjał twórczości Klemensa.5 Dzieło Klemensa wyraźnie adresowane było do
czytelnika wykształconego i musiało być chyba niedostępne szerszej publiczności.
Działalność Klemensa można umiejscowić z jednej strony między Tacjanem, Ireneuszem z Lyonu,
Atenagorasem i Meli- tonem, a — z drugiej — Tertulianem (który dopiero ok. 193 r. nawrócił się na
chrześcijaństwo), Hipolitem (ok. r. 212) i Ory- genesem, późniejszym od Klemensa. Nie jest to już
okres szczytu pomyślności cesarstwa, który skończył się z chwilą śmierci Marka Aureliusza,
wszelako jest to jeszcze okres względnego pokoju, sprzyjającego pracy intelektualnej. Jednak groza
panowania Kommodusa, zamieszki po jego śmierci i panowanie Karakalli zaciemniają horyzont
tego czasu. Prześladowanie chrześcijan w r. 202, za panowania Septymiusza Sewera, jest kresem
pobytu Klemensa w Aleksandrii. Euzebiusz pisze, że ok. r. 211 przewoził Klemens list biskupa
Aleksandra z Cezarei Kappadockiej do wspólnoty antiocheńskiej. Euzebiusz cytuje koniec listu:
„Pismo to posyłam Wam (...) przez Klemensa, błogosławionego kapłana, męża cnotliwego i
poważanego, którego już znacie i poznacie jeszcze bliżej. Był on tutaj za sprawą Opatrzności i
Troskliwości Bożej, a skrzepił i powiększył Kościół Pański”.6
Zapewne w kilka lat później umarł, gdyż w pewnym liście tegoż Aleksandra do Orygenesa, który
tymczasem został biskupem Jerozolimy, występuje znowu wzmianka o Klemensie, już jako o
zmarłym, pełna najwyższego uznania zarówno dla godnego szczególnej czci Pantena, jak
świątobliwego Klemensa: „Jako ojców bowiem uznajemy tych błogosławionych, którzy nas
wyprzedzili, a z którymi się wkrótce połączymy, Pantena, męża naprawdę błogosławionego i pana,
tudzież świętego Klemensa, który mi był panem i któremu tyle przysług pożytecznych
zawdzięczam.7 Jeśli ten ostatni list datować można na r. 215 po Chr., to byłby to krańcowy termin
życia Klemensa. Przy innych ustaleniach chronologicznych 8 ter5 Por. A. Mśhat, dz. cyt., s. 45.
8 Euzebiusz z Cezarei, Historja kościelna VI 11, 6, tłum. A. Lisiecki, POK, t. III, Poznań 1924, s.
264.
7 Tamże, VI 14, 9, s. 268—269.
8 Zob. A. Mehat, dz. cyt., s. 49.
X
minem ante quem musiała nastąpić śmierć Klemensa, byłby rok 231. Nic bliższego o czasie życia i
śmierci Klemensa nie jest nam wiadome.
SPUŚCIZNA PIŚMIENNICZA KLEMENSA ALEKSANDRYJSKIEGO
O ile życie i działalność Klemensa są nam prawie nie znane, o tyle jego spuścizna piśmiennicza
doszła do nas w znacznej części. Przypatrzmy się jej, choć pobieżnie.
I. IlQo%Q£jnixóę jiQoę "Ellrjraę (Cohortatio ad Graecos, co po polsku może być przełożone jako
„Zachęta zwrócona do Hellenów”). Celem autora było przekonanie Hellenów i nawrócenie ich na
chrześcijaństwo. Tradycja gatunku protreptyka sięga aż do Arystotelesa. Za najbardziej sławny
przykład uchodził Hortensius Cycerona, które to dzieło wywarło duży wpływ na Augustyna.9 Styl
protreptyka Klemensowego jest piękny i potoczysty, pełen poetyckich zwrotów.
II. IlcuSaywyóę (Paedagogus — „Wychowawca”), w 3 księgach. Dzieło to zamierzone zostało
przez autora jako zbiór wskazówek dla życia chrześcijańskiego. Jednak Klemens nie ograniczył się
do podania wiadomości niezbędnych dla katechumena, lecz sięgnął głęboko w doktrynalne życie
ówczesnego Kościoła.
III. 2xQca(łaxEię (Stromata — Kobierce), w 8 księgach. Stanowią one wykład doktryny
chrześcijańskiej, współczesnej Klemensowi, w najszerszym dostępnym mu zakresie, o silnym
wpływie z jednej strony myśli świętego Pawła, z drugiej zaś — filozofii greckiej. Wykład został
ujęty (świadomie!) w luźną formę literacką zapisków (ra vnouvłmaxa) — wedle własnych słów
Klemensa. To wielkie dzieło zawiera istotny zrąb ówczesnej nauki Kościoła tylko w pozornie luźnej
formie, przeskakującej z cytatu na cytat, kojarzącej myśli w sposób łańcuchowy. Jednak czytelnik
uważny i biegły w temacie generalnym dotrze do istotnego nurtu rozumowania autora, jak do
głębokiej rzeki, która chroni się przed okiem nie wtajemniczonego odbiorcy w mgłę trudnej,

pozornie chaotycznej, zagmatwanej formy. Ale kto dotrze do tych głębin, ujrzy tam niespotykane
uroki, piękności, idee o wielkich perspektywach historycznych. Do Kobierców dołączone są w
rękopisach:
* Por. Augustyn, Confessiones III 4.
XI
1) »Wyciągi z Teodota (gnostyka) i tak zwanej zachodniej nauki za czasów (gnostyka) Walentyna”
(Excerpta ex Theo- doto). 2) „Wyciągi z ksiąg proroczych” (Eclogae propheticae). Są to materiały
zebrane przez Klemensa do pracy nad Kobiercami.10
IV. Poza tymi trzema dziełami, stanowiącymi całość myślową;, zachowało się jeszcze, i to w
całości, małe pisemko Tlę ó acp£ó(tevoę nlovoiog (Quis dives salvetur? — „Jaki bogacz może być
zbawiony”), będące właściwie homilią na temat przypowieści o bogatym młodzieńcu (Mk 10, 1731).
V. Zachowały się też fragmenty zaginionych pism Klemensa:
1. linoxv7t(boeię (Adumbrationes — „Szkice”), w 8 księgach. Był to komentarz do wybranych
miejsc z Pisma Świętego. Zachował się między innymi duży fragment Adumbrationes Clementis
Alexandrini in epistulas canonicas, stanowiący komentarz do pierwszego listu św. Piotra, do listu
Judy, do pierwszego oraz drugiego listu św. Jana.
2. IlQOXQEnxixbg się vTtopovrjv rj TtQog robę vecoori ßeßanxiG\ievovg
(„Zachęta do wytrwania, czyli dla nowo ochrzczonych”).
3. Ilegl rov Tldo%a („O Wielkiej Nocy”) — nieliczne fragmenty nie pozwalają wnioskować o
temacie pisma.
4. Kavcov exxX7}oiaoxiHÓę rj ngog robę lovdai£ovxag (De canonibus ecclesiasticis et adversum
eos, ąui Iudaeorum sequuntur errorem — „Kanon kościelny, czyli przeciw judaizującym”). Dziełko
poświęcone było biskupowi Jerozolimy, Aleksandrowi, zachował się tylko jeden fragment.
5. IleQl ziQovoiag (De Providentia — „O Opatrzności”), co najmniej w dwu księgach. Zachowało
się sporo fragmentów, treści przeważnie filozoficznej.
6. Emarolai (Epistulae — „Listy”) — tylko nieliczne fragi- menty.
7. Z tytułów jedynie znane są następujące pisma: Tlegl xaxaXahäg (De obtrectatione — „O
obmowie”); Hegt vrjoxeiag (De ieiu- nio — „O poście”); AiaM^eig lub 'OpiXlat („Rozprawy” lub
„Homilie”). Być może, iż właśnie dwie pozycje o wyżej wymienionych tytułach wchodziły w skład
tego zbioru.
io por. Tadeusz Sinko, Literatura grecka, t. III, cz. 1, PAU, Kraków 1951, s. 541.
XII
1. Nazwa
Pełny tytuł brzmi po grecku: 11 Tćov nata xrjv áXrj§r¡ q>i%oao<piav yvcüouxcov vTtofivrifxátcúv
JSxQcopaxElg, co można przełożyć jako „Kobierce zapisków gnostycznych według prawdziwej
filozofii”.
Zanalizujemy z kolei każde słowo tego długiego tytułu, a więc najpierw użycie jako tytułu dzieła
wyrazu ^xQcopiaxeíg. Oznacza on rodzaj przędzy wielowątkowej, o skomplikowanym rysunku,
tworzącej makatę, dywan, kobierzec. Najwięcej światła na wybór tytułu dzieła rzuca miejsce z
Kobierców: IV 4, 1, gdzie Klemens mówi: „Zapiski moje, jak niejednokrotnie już wspomniałem, ze
względu na czytelników, którzy przystępują do nich bez uprzedniego przygotowania i w sposób
zupełnie dorywczy, zaplanowałem jako budowę wielowątkową (o czym świadczy sama nazwa),
przechodzącą bez przerwy od jednego problemu do drugiego, a nieraz podsuwającą zupełnie inne
znaczenie w konkretnym układzie słownym niż to, na które pozornie wskazują wyrazy”. Całe to
miejsce wskazuje wyraźnie, że autor z pełną świadomością swego celu wybrał luźną formę, właśnie
zapisków, nie zobowiązującą go do ścisłego formułowania myśli, raczej podsuwającą, inspirującą,
niż narzucającą sens, pozornie bagatelizującą usiłowanie zdefiniowania pojęcia, w gruncie rzeczy
sięgającą do samych korzeni prawdy. Ta luźna forma zapisków pozwala autorowi na stosowanie
aluzyjności, a jednocześnie wymaga od czytelnika własnej pracy myślowej, o czym mówi Klemens
nieco dalej (IV 4, 3): „Temu (...) kto jest w stanie prowadzić poszukiwania w sposób rozumny,
Kobierce pomagają do przypomnienia sobie prawdy i do jasnego jej wyrażenia”. Autor obiecuje

dzieło swoje „coś niecoś ze swej strony dopracować i przemyśleć to i owo ponadto, bo przecież i
podróżnym, ruszającym w drogę im nie znaną, wystarczy wskazać tylko kierunek drogi. Ale odtąd
muszą już iść sami i sami szukać dalszej drogi” (IV 4, 4—5, 1). A więc autor ograniczać się będzie
w swym dziele tylko do funkcji inspirującej, pozostawia natomiast właściwemu czytelnikowi
wyciąganie właściwych wniosków z lektury dzieła we własnych poszukiwaniach prawdy. To
znaczy, pozostawia elitarnemu czytelnikowi selekcję w ocenie przydatności zawartego w dziele
materiału do jego własnych poszukiwań i badań. Na charakter zakamuflowany
11 Wg wydania Berlińskiej Akademii Nauk z r. 1960 (I—VI) i 1970 (VII—VIII), w rękopisach brak
pierwszej strony.
analiza literacka i filozoficzna kobierców
XIII
utworu wskazuje szczerze wysoce znamienna wypowiedź Klemensa: „Zawierać będą Kobierce
Prawdę nie w stanie czystym, lecz wymieszaną z teoriami filozoficznymi, a raczej zasłoniętą przez
nie i ukrytą w ich głębi, podobnie jak miąższ jadalny w łupinie orzecha. Godzi się bowiem, aby
nasiona Prawdy w stanie niczym nie skażonym zachowane były tylko dla uprawiających rolę
wiary” (I 18, 1). W tym miejscu autor odsłania zupełnie swoje oblicze wobec odbiorcy. Celem jego
jest powierzenie pełnej Prawdy tylko ludziom wysoce wtajemniczonym w dzieło nauczania Słowa
Bożego. To mają oznaczać słowa: ot riję nlórscog yecoęyoi, dosłownie: rolnicy uprawiający rolę
wiary. Reszta może nie być dopuszczona do owego miąższu jadalnego w łupinie orzecha. Podobnie
jak Platon w Fajdrosie mówi, że większość ludzi jest skazana na pokarm prawdopodobieństwa, a
tylko nieliczni, choć na chwilę, dostąpią oglądu idei, Klemens uważa za zbyteczne informowanie
ogółu o pełnej Prawdzie, podzielając pogląd Heraklita na tych, którzy u Heraklita są nazywani po
prostu ol nollol (liczni). Ten zakamuflowany charakter dzida potwierdza jeszcze inne miejsce: „Jeśli
więc nie wszystkim dostępne jest prawdziwe poznanie, to zgodnie ze sposobem wyrażania się ludzi
lubiących przysłowia pisma są dla większości tym, czym dźwięki liry dla osła” (I 2, 2). Jeszcze w
innym miejscu (I 20, 4) przyznaje swym Kobiercom pewną integralność, ale jednocześnie ujawnia
uporczywie swą intencję ukrywania Prawdy, tym razem pod osłoną wiedzy: „Pomijam już to, że
Kobierce, scalone w jeden organizm rozległą i wszechstronną wiedzą, świadomie pragną ukryć
nasiona prawdziwego poznania”. Użyty tu wyraz „świadomie” sugeruje, że już w intencji autora
leżało pewne zaciemnienie istotnej prawdy utworu przez odpowiednią budowę. Obojętne jest w tej
chwili, czy idzie tu o budowę myślową, czy formalną, tj. kompozycyjną. Ważne jest tu także
stwierdzenie autora, że Kobierce stanowią scalony organizm oraz że czynnikiem scalającym jest
intelektualny charakter utworu, co wyraża zwrot: „rozległą i wszechstronną wiedzą”. Należy
jeszcze dodać, że autor sam wskazuje wątki, świadomie wplatane przez niego w deseń całości.
Pomiędzy innymi wątkami, które występują w rozwoju dzieła, wymienia na jego samym początku
dwa. Oto jego słowa (I 18, 4): „Ja natomiast będę wykazywał przez całe moje Kobierce, że zło ma
złą naturę i że nigdy nie może wystąpić jako hodowca dobra, oraz jednocześnie będę dawał do
zrozumienia, że także filozofia jest w jakiejś mierze dziełem boskiej Opatrzności”. Znowu mamy
możność stwierdzić zamierzony przez autora,
XIV
a więc świadomy, taki a nie inny układ dzida, w którym pewne wątki myślowe będą występowały
stale. Oczywiście w toku lektury czytelnik zauważy takich wątków dużo więcej. Ale w tej chwili
idzie o samą wypowiedź osobistą autora. Wreszcie przytoczyć warto miejsce, w którym autor sam
głosi trafność zastosowanej przez siebie nazwy dla dzieła bogatego w różne elementy, które jednak
składają się na całość: „Dlatego słuszny tytuł posiadają Kobierce naszych zapisków, bo po prostu
zebrane jest w nich wszelkie kwiecie (...). W ten sposób nasze Kobierce, mówiąc językiem rolnika z
komedii Timoklesa, dostarczają »-oliwy, fig suszonych, świeżych, miodu też«” (IV 6, 2—7, 1). To
ma być tzw. irezjona, czyli gałąź oliwna, spleciona wstążkami wełnianymi, obwieszona wszelkimi
owocami. Noszono ją ze śpiewem w czasie świąt od domu do domu. Była to ofiara dla bogów. A
zatem, choć to zestaw różnych płodów ziemnych, stanowi jednak całość symboliczną, mającą
określone miano i służącą określonemu celowi — religijnemu. I Klemens składa religijną ofiarę ze
swego dzieła, które pozornie wygląda pstro, pełne wszelkiego rodzaju cytatów, ale ma swą myśl

przewodnią i jest zintegrowane celem. Nie jest to dzieło w rodzaju Varia historia Elia- na, będącej
zestawem różnych przykładów, ani w rodzaju, późniejszego Florilegium Stobajosa; nie są to
również żadne Miscellanea. Kobierce Klemensa stanowią dzieło literackie zintegrowane,
prezentujące szereg misternie przeplatających się wątków myślowych, gdzie autor przeprowadza
weryfikację pewnych poglądów, z którymi polemizuje, ustawia kamienie milowe myśli
chrześcijańskiej, w swej ostrożności nie wystawia jednak na widok publiczny najważniejszych
swych, rozwiązań myślowych, lecz dla oka niewtajemniczonego ukrywa je pod osłoną pstrokacizny
literackiej erudycji. Ufa jednak, że bystry czytelnik dojdzie prawdy. Z tego powodu Kobierce są
dziełem zarówno sławnym, jak mało znanym.12 Lecz są dziełem niewątpliwie o wysokich
walorach artystycznych i literackich. Sam Klemens nazywa je często rà vjiapvrjuara, tj. zapiskami.
Nazwę uroczystszą à Sremparev; rezerwuje przeważnie dla zakończeń poszczególnych Kobierców.
Używa też wyrazu ó kóyo;. W ks. VI (15, 1) z dumą zauważa, powołując się na przykład Hippiasza,
sofisty z Elidy, że stworzy dzieło „nowe i wielogatunkowe”.
12 Zob. A. Méhat, dz. cyt., s. 15: „Les Stromates de Clément a Alexandrie sont un ouvrage à la fois
célèbre et mal connu”.
XV
Z grubsza można by przedstawić taką kompozycję Kobierców :13
Kobierzec I: O związkach między filozofią a Prawdą chrześcijańską
Kobierzec II: O wierze i celu człowieka Kobierzec III: O małżeństwie
Kobierzec IV: O męczeństwie i doskonałości gnostycznej Kobierzec V: O poznaniu Boga i
symbolice Kobierzec VI: O filozofii i o wiedzy ludzkiej, która przygotowała prawdziwą gnozę
Kobierzec VII: Model prawdziwego gnostyka.
Obszerniejsza kompozycja wyglądałaby następująco:14
Kobierzec 1
2. Kompozycja Kobierców (I—VII)
Prolegomena I: Czy trzeba pisać? Prze1—10
kaz ustny a pisemny
Prolegomena II: Czym są Kobierce?
11 — 21
Część I: O mądrości i filozofii
22 — 58
a) Przeciw sofistom (I)
21,2— 22,4
b) Od mądrości ludzkiej do jedynej
25,1— 38,8
Prawdy
q) Przeciw sofistom (II)
39,1— 42,4
d) Wiara oparta na wiedzy ma większe
44,1— 47,4
znaczenie niż naga wiara
e) Przeciw sofistom (III)
47,2— 52,4
f) Filozofia powinna być zużytkowana,
53,1— 58,4
a potem porzucona
Część II: Historia mądrości i filozofii grec59,1— 80,4
kiej
a) Siedmiu mędrców
59 — 61

b) Szkoły filozoficzne i ich chronologia
62 — 65
c) Barbarzyńskie pochodzenie filozofii
66 — 73
greckiej
d) Barbarzyńskie pochodzenie wynalaz74,1— 80,4
ków
Część III: Pochodzenie filozofii i jej zna80,5—100,5
czenie
Część IV: Chronologia świata antycznego
101 —147
a) Chronologia Mojżesza
101 —108
b) Chronologia judejska
108 —131
13 Zob. Clément d’Alexandrie, Les Stromates. Stromate I, Introduction de Claude Mondésert, s. 24,
Paris 1951, Edition du Cerf.
14 Wedlug A. Méhata, dz. cyt., ss. 276—277.
XVI
c) Zbieżność chronologii judejskiej z grecką
d) Chronologia Chrystusa Pana Część V: O Mojżeszu i Prawie
a) O Prawie od Hebrajczyków do Greków
b) Życie Mojżesza
c) Rozważania dalsze na temat Mojżesza (zapożyczenia greckie)
d) O Prawie
Kobierzec 11
Wstęp: Program i metoda
Mądrość i gnoza (poznanie)
Część I: O wierze
a) Wiara jako dobrowolna akceptacja wstępna; próby definicji
b) Wierzący jako model mędrca stoickiego
c) Wiara matką cnót Część II: Cnoty
a) Apologia bojaźni Bożej
b) O związku cnót między sobą
c) Od wiary do gnozy
d) O grzechu i skrusze
e) Zagadnienia różne
f) Cnoty w rozumieniu Starego Testamentu (i Filona)
g) O pewnych cnotach
Część III: O wstrzemięźliwości i o afektach
a) O tym, że wstrzemięźliwość jest niezbędna
b) O namiętnościach i demonach
c) Przeciw przyjemności Część IV: O celach Część V: O małżeństwie
132 —143
144 —147 148 —182 148 —150
151 —157 158 —164
165 —182
1 — 3 4,1- 8,2
8.3— 31,1
8.3— 17,4

18—22
23 — 31 32 —104 32 — 40
41.4— 44,4 45 — 55
56.1— 69,3
69.4— 80,5
81.1— 100,3
100.4— 104,3 105 —126
105 —109
110,1—117,4
117.5— 126,4 127 —136 137 —147
Kobierzec III (O wstrzemięźliwości)
Część I: Małżeństwo i seks 1 — 12
a) Według Bazylidesa 1 —-4
b) Według Karpokratesa i Epifanesa 5 — 12
Część II: Przeciw pesymizmowi Marcjona 13,1—■ 25,4
2 - Kobierce XVII
Część III: Przeciw rozpustnym tzw. gno25,5— 44,5
stykom
a) Polemika ogólna
25,5— 33,5
b) Antytakci
34 — 39
c) Dalszy ciąg polemiki
40 — 44
Część IV: Przeciw enkratytom
45 —110
a) Atak I
45 — 54
b) Przeciw rozpustnikom
55 — 62
c) Przeciw marcjonitom (?)
63,1— 76,3
d) Przeciw Tacjanowi (?)
76,4— 90,5
e) Przeciw Kasjanowi (?)
91 —101
f) Przeciw herezjom w ogóle
102 —110
Kobierzec IV
Program
1—3
Prolegomena
4—7
Rozważania wstępne
8—12
Część I: O męczeństwie
13 — 88
a) O tym, że prawdziwe męczeństwo ma
13 — 24
charakter gnostyczny
b) O błogosławieństwach

25 — 41
c) Wokół problemu męczeństwa
42 — 58
d) Kobiety i mężczyźni itd.
59 — 68
e) 0 męczeństwie, polemika z Herakleo69 — 88
nem i Bazylidesem
Część II: 0 doskonałości
89 —172
a) Od męczeństwa do doskonałości
89 —104
b) Portret człowieka doskonałego (I); o
105 —117
miłości itd.
c) Mąż i żona (II)
118 —128
d) Opis człowieka doskonałego (II)
129 —152
e) Problemy różne
153 —172
Kobierzec V
Część I: 0 wierze i jej poszukiwaniu
1—18
Część II: 0 symbolice
19 — 64
a) Różne
19 — 26
b) O symbolice pitagorejskiej
27 — 31
c) O namiocie oraz szacie arcykapłana
32 — 40
d) Symbolika u różnych narodów
41 — 50
e) Filozofia barbarzyńska a filozofia
51 — 64
grecka
Część III: 0 tajemnicy Boga
65 — 88
XVIIJ
Część IV: O zapożyczeniach dokonywa89 —141
nych przez Greków
a) Nauka o naturze (I)
89,1— 94,3
b) Etyka
94,4— 99,3
c) Nauka o naturze (II)
99,4—108,5
d) Teologia
108,6—141,4
Kobierzec VI

Prolegomena
1—3
Część I: Uzupełnienia Kobierca V
4—38
a) 0 wzajemnych zapożyczeniach mię4—27
dzy Grekami
b) O naśladowaniu cudów
25 — 34
c) 0 naśladowaniu innych ludów
25 — 38
Część II: O filozofii i o tym, że wszystko
39 — 70
pochodzi od Boga
Część III: Gnostyk prawdziwy
70 —167
a) Nauki świeckie
70 — 94
b) Postęp i eschatologia
95 —132
c) Egzegeza gn os tyczna
133 —148
d) Gnostyk a filozofia
149 —167
Kobierzec VII
Temat Kobierca VII
1
Część wstępna: O zbożności
2—4
Część I: O Synu
5—12
Część II: 0 gn os tyku
13 — 21
Część HI: Przeciw zabobonom greckim
21 — 37
Część IV: 0 gnostyku (c.d.)
38 — 88
Część V: Przeciw herezjom
89,1—110,3
Posłowie
110,4—111,4
WYKAZ I ANALIZA GŁÓWNYCH WĄTKÓW DOKTRYNALNYCH W STRUKTURZE
KOBIERCÓW
Założenia metodyczne
1. Całe dzieło spaja koncepcja priorytetu kultury semickiej i jej domniemanej oryginalności w
stosunku do odtwórczej, pośredniej kultury helleńskiej, wywodzącej się z kultury semickiej. Co
więcej, Hellenowie, według Klemensa, przywłaszczyli sobie autentyczne, oryginalne osiągnięcia
ducha judej- skiego, świadomie lub nieświadomie. Klemens wykazuje najXIX
pierw, że Hellenowie zapożyczyli swą mądrość od ludów barbarzyńskich, a potem — że mądrość
tych ludów nieskończenie przewyższa kultura judejska. Oto mówi: „Od tych wszystkich ludów
[barbarzyńskich] o wiele starsze jest plemię Judejczyków. A fakt, że filozofia judejska przez to
właśnie, że została spisana, dała dopiero impuls do powstania filozofii helleńskiej...” (I 72, 4); albo:

„Szczególnie wyraźnie pisze o tym historyk współczesny Seleukosowi Nikatorowi, Megaste- nes, w
trzeciej księdze swej Historii Indii: »W ogóle wszystko, co starożytni Hellenowie powiedzieli o
naturze, można znaleźć u filozofów poza Helladą, częściowo na gruncie hinduskim u brachmanów,
częściowo w Syrii u tzw. Judejczyków«” (I 72, 5). Co więcej, Klemens zarzuca całej kulturze
helleńskiej nie tylko przejęcie kultury judejskiej, ale jej spaczenie: „Z łatwością mogą być nazwani
«-złodziejami i rozbójnikami« filozofowie helleńscy i ci, którzy przed przyjściem na świat Pana od
hebrajskich proroków przejęli pewne elementy prawdy i nawet ich dobrze nie rozumiejąc
przywłaszczyli je sobie jako własne nauki, bądź to podrabiając, bądź w sposób nadgorliwy a
nieumiejętny sofistycznie wykoślawiając, bądź wreszcie istotnie wymyśliwszy coś nowego...” (I 87,
2 por. I 81, 4—5; I 83, 2; I 94, 1; I 98, 3; I 99, 1). Filozofia grecka, wykradziona, według Klemensa,
kulturze judejskiej, posiada jednak nasiona prawdy: „Podobnie jak ukradziona przez Prometeusza
iskierka ognia, jeśli jest rozpalona w sposób właściwy, służy jako światło, tak samo w filozofii,
choć wykradzionej, tkwi ślad mądrości Bożej i impuls w stronę Boga” (I 87, 1). Ten motyw
kradzieży i rabunku mądrości judejskiej przez myśl grecką, przewija się na wszystkich prawie
stronach dzieła, w coraz to innej postaci.
2. Klemens stoi wyraźnie na gruncie organicznej łączności obu Testamentów: „jeden Bóg jest
wskazywany przez obydwa Testamenty” (II 28, 6); i nieco dalej: „(...) to Bóg Jedyny za
pośrednictwem Syna wyposażył nas w te Testamenty, dwa z nazwy i czasu, jedność wszelako
stanowiące pod względem siły oddziaływania, jeden Stary, drugi Nowy, dane zgodnie z ekonomią
Bożą, przy uwzględnieniu różnicy epok i rozwoju” (II 29, 2). Uderza nas tu swą jasnością
sprecyzowanie funkcji obydwu Testamentów. Oto są one odmienne z nazwy, ze względu na czas i
rozwój, ale stanowią organiczną jedność pod względem siły swego oddziaływania, ponieważ ich
źródłem jest jeden i ten sam Bóg, działający za pośrednictwem swego Syna. A w innym znowu
miejscu mówi Klemens: „(...) jest w naszej mocy ukazać wszystkim herezjom
XX
Boga Jedynego, Pana Wszechwładnego, zapowiedzianego w sposób prawdziwy przez Prawo,
Proroków i przez błogosławioną Ewangelię” (IV 2, 2). I rzeczywiście, w ciągu swego całego dzieła
jednakowo traktuje Klemens świadectwa Prawa, Proroków i Ewangelii, powołując się na jedno z
nich albo na wszystkie razem. Popiera to w jeszcze innym miejscu (IV 134, 3), gdzie daje poznać
czytelnikom, że istnieje absolutna, nierozerwalna ciągłość między Starym a Nowym Testamentem,
gdyż Stary Testament należy rozumieć jako zapowiedź przyjścia Chrystusa Pana: „Wiara bowiem w
Chrystusa i znajomość Ewangelii jest wykładem, a także 'wypełnieniem Prar- wa”.
3. Klemens jest zaangażowanym zwolennikiem św. Pawła. Jeśli w tekście Kobierców spotkamy
wyraz „Apostoł” (użyty 122 razy) oznacza on tylko św. Pawła. Dodaje także do tego bezimiennego
rzeczownika przydawki, wyrażające najwyższą uznanie, jak: szlachetny, natchniony, boski,
wspaniały, błogosławiony; względnie przysłówki określające, jak przemawiał lub działał:
przezornie i pouczająco, szlachetnie, pięknie, jasno, mistycznie i zbożnie. Oto ramy wypowiedzi
Klemensa, na które należy zwrócić uwagę: koncepcja pierwszeństwa kultury semickiej przed
grecką, zasada jasności obydwu Testamentów, silny wpływ św. Pawła.
W te ramy wprowadził Klemens wszystkie najważniejsze problemy doktrynalne. Centralnym
problemem całego dzieła jest problem gnozy. Termin ten może kojarzyć się z herezjami
gnostycznymi. Tymczasem z nimi właśnie walczy Klemens w imię pozytywnej, prawdziwej gnozy,
zgodnej z oficjalną nauką Kościoła, a św. Pawła w szczególności. Jego zdaniem, rzeczą
pierwszoplanową dla gnostyka, jako świadomego wyznawcy Chrystusa, jest poznawanie Boga (VT
79, 2). Tak oto w sposób maksymalistyczny i wyłączny zarazem określił cel ziemski człowieka:
„człowiek istnieje przede wszystkim po to, aby poznawał Boga” (VI 65, 6). Czym jest gnoza
ostatecznie i jak ją uzyskiwać? Klemens traktuje gnozę nie tylko jako proces umysłowy,
wymagający dobrego i prawidłowego myślenia, ale również jako akt mistyczny: „(...) gnoza czy
mądrość musi uzyskać poprzez ćwiczenie stałą i niezmienną dyspozycję do bezpośredniego oglądu
umysłowego” (VI 61, 3), który Klemens nazywa ti-ecoęia. Ten cel poznawczy, jedyny właściwy dla
godności człowieka, wyznacza drogę naśladowania Boga czynem, czyli drogę upodobniania się do
Niego ze strony człowieka. Najwyższym celem poznawczym są dla człowieka Bóg Ojciec i Syn

Boży, który w postaoi
XXI
personalnego Logosu zszedł na ziemię. Bóg ma w Kobiercach wiele określeń, ale przede wszystkim
występuje tu jako Bóg Stworzyciel, Demiurg, lub Bóg Wszechmogący, tj. Pantokrator. Jego celem
jest zbawienie nie tylko człowieka, ale całego wszechświata: „Bo dla zbawienia wszechcałości Bóg
wszechświata wszystko przystosował zarówno w ogóle, jak w szczególe” (VII 12, 2). Nieprzebrane
jest bogactwo Jego siły twórczej (VII 47, 6). Bogu przysługuje Moc, która: „cały wszechświat
przenika i obwieszcza światło, do którego nikt nie ma dostępu” (VI 32, 4). „Ojciec wszechrzeczy”
posiada moc, która nigdy nie doznaje zmęczenia (VI 148, 1).
Określenia ó Kvgioę używa Klemens przede wszystkim w odniesieniu do Chrystusa Pana. Bóg
Ojciec przelewa niejako swą Moc na Syna. Stąd dzieło Klemensa prezentuje wyraźny
chrystocentryzm Pawłowy — zob. np. VI 47, 3: „Pamiętamy przecież, że Pan jest Mocą Boga i że
ta Moc nigdy nie doznaje osłabienia” i ponadto: „Moc sprawcza [Chrystusa] nie ogranicza się tylko
do tego świata, lecz działa wszędzie i zawsze” (VI 47, 4). W innym znowu miejscu tak
charakteryzuje mechanizm działania Opatrzności Bożej: „Jej siła sprawcza poprzez bliskie siły
bezpośrednio przez Nią wprawiane w ruch, udziela się w dalszym rozbiegu bytom pojedynczym, to
jest cząstkowym” (VI 148, 6). Syn Boży, jako Logos personalny, jest głosicielem odrębności
bytowania Ojca (V 34, 1). I jeszcze raz mówi o tym Klemens (VT 145, 7): „(...) Dekalog poprzez
literę jota (...) głosi, że Jezus istotnie jest Logosem”. Logos personalny ma też moc odpuszczania
grzechów i wtedy jest Logosem oświetlającym (II 66, 1), co opiera się niewątpliwie na Ewangelii
św. Jana (1,9). O Logosie personalnym mówi jeszcze Klemens niejednokrotnie (mp. II 95, I: V
29,6; V 39, 1: V 74, 5; V 94, 5).
Problematyka Trzeciej Osoby Trójcy Świętej, Ducha Świętego, nie jest w Kobiercach tak
wyeksponowana jak problematyka Boga Ojca i Syna Bożego. A przecież ciągle słyszymy szelest
Jego skrzydeł w Kobiercach przede wszystkim poprzez cytaty z listów św. Pawła. Występuje jako
zamysł Chrystusa (Novg Xqqtov, V 25, 5), współdziałający z Ojcem i Synem. Problematyką Trójcy
Świętej Klemens właściwie nie zajmuje się, znajdujemy tylko wzmiankę (IV 10, 3, 1).
Często wyraża się o Bogu ogólnie jako o Bycie Bytującym Bytująco (por. Platon, Fajdros 272 C), to
znaczy mówi o Bogu jako o Absolucie, niewyrażalnym w języku ludzkim przez żaden atrybut: „I
może wiedział on [Platon], że bytująco bytująca Zasada jest tylko jedna” (V 89,7). Albo jeszcze
(VII
XXII
16,5): „W takiej oto duszy [człowieka sprawiedliwego], dzięki jej posłuszeństwu w stosunku do
przykazań, zakłada swą świętą siedzibę (...) Król i Stwórca piękna moralnego, istniejące
rzeczywiście Prawo i Zarząd świata i Logos odwieczny, będący dla każdego z osobna i dla
wszystkich razem jednym i tym samym Zbawicielem”.
Następnym z kolei problemem podstawowym jest problem synostwa Bożego ludzi, zaczerpnięty z
rozważań w listach św. Pawła, a więc synostwo Pańskie (VI 68,1) albo najwyższe synostwo (VI
76,3). Motyw ten występuje w najrozmaitszych wariantach redakcyjnych. Ale zawsze
przeciwstawione jest synostwo Boże stanowi niewolnictwa. To szczyt postawy człowieka, jego
najwyższe osiągnięcie w stosunku do Boga, to jednocześnie szczyt wolności człowieka w stosunku
do całej natury, wywyższenie ponad wszystkie stworzenia. Pozycja syna w stosunku do Boga czyni
człowieka zdolnym do najwyższych wysiłków, może czynić go w pełni doskonałym według ideału
św. Pawła (Ef 4,13), równego aniołom już tutaj na ziemi. Takim człowiekiem jest, według
Klemensa, gnostyk, model chrześcijańskiej postawy, którą charakteryzuje następująca gradacja
osiągnięć etycznych (VI 105,1): 1) nałożenie miary swoim elementarnym namiętnościom; 2) z kolei
przez ćwiczenie uodpornienie się na nie; 3) wreszcie dorośnięcie do czynnej dobroci doskonałego
gnostyka.
Klemens przekłada dobre działanie nad wszelką powściągliwość. Gnostyk — bo tak nazywa
Klemens stale człowieka świadomie wyznającego i realizującego naukę Chrystusa — przede
wszystkim stara się czynić dobrze innym ludziom, tracąc stopniowo wszystkie skłonności
negatywne, które po prostu znikają z jego pola widzenia. A przez trzy siły pozytywne,

wypracowane w sobie: wiarę, nadzieję i miłość, a przede wszystkim tę ostatnią, uzyskuje światło
duchowe i „promieniuje jak słońce oraz w swym sprawiedliwym poznaniu przez miłość do Boga
zdąża do świętego miejsca pobytu, podobnie jak apostołowie...” (VI 105,1).
Koncepcja gnostyka rozrosła się stopniowo w Kobiercach i osiągnęła swój model w Kobiercu
szóstym, kreślącym wzór gnostycznej doskonałości.
Wreszcie domaga się analizy szczególnie żywy w dziele Klemensa problem jego stosunku do
kultury antycznej przedchrześcijańskiej, a przede wszystkim do filozofii greckiej. Antyczne relacje
występują w Kobiercach na każdym kroku. Oto na przykład Chrystus Pan jest dla Klemensa
choregiem helleńskim (II 147,2). Parafrazując słynne sformułowanie sofiXXIII
sty Protagorasa, odnoszące się do człowieka, mówi: „Miarą wszystkich rzeczy ma być Bóg...” (V
95,4). Nienawidząc czystej erudycji wzorem Heraklita, którego nawet cytuje w odniesieniu do tego
zagadnienia (I 93,2), oraz lekceważąc retorykę, podobnie jak Platon w Gorgiaszu, jako puste,
szkodliwe wielosłowie, przeciwstawia tym domniemanym według niego wartościom umysłowym
żywą kulturę, nazywając ją mianem greckim „pajdeja” (naióeia), przez którą rozumie nie kulturę
grecką, noszącą dotychczas taką nazwę, ale tradycję chrześcijańską i przekaz prawd wiary
Chrystusowej. Całą zaś antyczną pajdeję, to znaczy kulturę grecką z filozofią na czele, ustawia
wobec chrześcijaństwa jako wstępne przygotowanie, to jest propajdeję (rcgoncudeía; zob. I 28,1;
32,4; 37,1; VI 62,1;
153,1 i in.).
Chrystus Pan jest dla Klemensa ucieleśnieniem piękna moralnego, które nazywa, idąc za
terminologią filozofii greckiej,
albo ró xaXóv, albo ró xaAóv xai áyaéóv} albo xaXoxáya&ía _jak
na przykład w VI 146,2: „... wszelkie piękno moralne [ró ftakóv] i wzniosłość [ró oepvóv] płynące
od Boga, poznajemy przez Syna”. Na wzór dziewic ewangelicznych dusze gnosty- ków mówią u
niego do Boga: „Modlimy się o to, co dla nas pożyteczne, nie o to, co przyjemne, gdyż przystoi,
abyśmy upraszały Cię tylko o najwyższe piękno moralne” (VII 72,6); albo: „Zna również filozofia
barbarzyńska pojęcie piękna jako dobra” (V 96,5) i dalej: „Nazywa mianowicie dobro życiem,
pięknem wybór dobra”.
Poprzez te przykłady możemy już dostrzec metodę postępowania Klemensa, który swym
współbraciom chrześcijanom chce ułatwić bezkonfliktowe zbliżenie się do greckiej kultury
przedchrześcijańskiej. Wprowadza więc ostrożnie, lecz stale, jej podstawowe terminy w szacie
chrześcijańskiej. Buduje pomost językowy między tymi dwoma światami. Należy jeszcze wziąć
pod uwagę, że dopiero w II i na początku III w. po Chr. chrześcijaństwo patrzy z obrzydzeniem na
kulty pogańskie, jako na bałwochwalcze. Klemens natomiast dostrzega wzniosłość religii
helleńskiej, a nawet pewne sformułowania teologiczne przenosi na grunt chrześcijański poprzez
filozofię grecką. Zdaje sobie jednocześnie sprawę, że nawet odnoszenie się samych chrześcijan do
wiary w Chrystusa, najwznioślejszej religii świata, nie jest pozbawione grubego an- tropomorfizmu,
jak na przykład VII 38,1: „Ogólnie biorąc, tego rodzaju mniemanie o Bogu [to jest
antropomorfizm], które Mu ubliża i błądzi po bezdrożach sądów i przypuszczeń pospolitych i wręcz
szpetnych, nie sprzyja utrwaleniu zbożXXIV
ności ani w hymnach, ani w wypowiedziach ustnych, ani w pismach, ani pouczeniach. Dlatego
religijność mas jest niczym innym jak bluźnierstwem w stosunku do Boga z powodu nieznajomości
prawdy”. Tak ostrych słów jak te w stosunku do chrześcijan nie wypowiedział przed Klemensem
jeszcze nikt, ale są one, niestety, prawdziwe, nawet w odniesieniu do czasów obecnych.
Z kolei wypada zająć się obszerniej samym problemem stosunku Klemensa do filozofii antycznej.
Jego wiedza, wręcz olbrzymia w tym zakresie, swoboda i lekkość w operowaniu bogatym
materiałem egzemplarycznym, jego miłość do antyku, przede wszystkim greckiego, czynią jego
dzieło pierwszą próbą syntezy nowo powstającej doktryny chrześcijańskiej z filozofią helleńską.
Jednym z wątków tego układu wielowątkowego, dywanowego, jest stosunek Klemensa do filozofii
greckiej. Należy tu uprzytomnić sobie pewne trudności, i to niemałe, na jakie) narażony był,
podejmując zadanie włączenia filozofii greckiej do doktryny chrześcijańskiej. Po pierwsze, w

1). Oto ślady tej polemiki.5. Ostrzega również. deprecjonujące wartość filozofii greckiej. Bo jakże inaczej mógłby oszukać kogoś.. błahego. We wszystkich powyżej przytoczonych miejscach można było prześledzić koncepcję Klemensa przedstawiającą filozoficzne osiągnięcia Greków jako wyraz ekonomii Bożej i Bożej Opatrzności. z niechęcią ze strony samych chrześcijan. która czyni ludzi zacnymi i cnotliwymi. uniwersalny — chrześcijański..). wyłącznie dla nich przeznaczony. lecz inaczej.) Trzeba raczej badać. niech uprzytomni sobie i to. czcimy Go jako chrześcijanie”.4). jak nie poprzez słowa prawdy podprowadzając żądnego wiedzy człowieka do zażyłości z sobą i dopiero później wplątując go w fałsz? (. a więc w organicznym związku z doktryną chrześcijańską. Lecz jeśli wieści przyszłość jako anioł światłości. Albo wreszcie kategorycznie oświadcza. Porównuje też filozofa do dzikiej oliwki (por. W pewnym miejscu mówi: „Kto natomiast zapewnia. Przypatrzmy się im bliżej. W każdym razie wskazuje na organiczną łączność filozofii greckiej z chrześcijaństwem. tak samo i my ożywczym płynem myśli greckiej nawadniamy ziemską część duszy naszych czytelników . W jakim celu? Jasne. Traktuje więc ją tutaj jako coś właściwie nieistotnego.oświeconych. gdzie zakłada on istnienie nie dwóch... To skutek nacisku opinii chrześcijańskiej. ile biesiadnik kosztuje deseru podczas uczty. Albo jeszcze wznioślej: „Dlatego nie jest bynajmniej rzeczą niedorzeczną twierdzić.. VI 118. lecz trzech przymierzy: „A więc Bóg zawarł z nami nowe przymierze.. mógł się spotkać.sposób pionierski podjął sam temat filozofii greckiej w literaturze chrześcijańskiej i to w sposób generalny.. Tak więc filozofia grecka została przez Klemensa włączona do religii chrześcijańskiej na równi ze Starym Testamentem. że Pismo Święte powiada.6. Po drugie. (. W związku z tym możemy dostrzec w dziele Klemensa różne i odmienne odniesienia do filozofii greckiej. jeśli się przypisuje szatanowi wszelką anarchię i nieprawość..3. nawet zbędnego. że filozofia pochodzi od Boga” . I znowu: „w filozofii (. twierdzi on także w innym miejscu (VI 41.) to On [to jest Bóg] również dał Hellenom filozofię za pośrednictwem pomniejszych aniołów” (VII 6. nie cała nadaje się do spożycia (por.1). ale dopiero gdy uzyska boską siłę za pośrednictwem wiary. zatem prawdę mówić będzie (.) tkwi ślad mądrości Bożej i impuls w stronę Boga” (I 87. Co więcej. będąc zarazem fundamentem filozofii opartej na Chrystusie (por. czynić go dawcą tak zacnej rzeczy jak filozofia?! Bo w takim razie byłby on usposobiony do udoskonalenia etycznego Hellenów życzliwiej od samej Opatrzności i myśli Bożej? (. że i filozofia także jest darem Bożej Opatrzności” (VI 153. niewątpliwie gwałtownej i żarliwej.1). że filozofia pochodzi od diabła. że po to. niechętnej wszystkiemu. ponieważ posiada on wprawdzie dużo materiału myślowego. co pogańskie.1—2). że chrześcijanie i Hellenowie poznali tego samego Boga.1. Helleńskie i judejskie to były stare. Wyraża się też misteryjnie: „(. My zaś w nowy sposób. radzi zajmować się nią tyle tylko. Oto na przykład w VI 162. Dlatego wydają się chyba ustępstwem wobea ogółu chrześcijan inne jego wypowiedzi. jak orzechy. aby prorokować. i niewątpliwie się spotkał. czy treść wypowiedzi zawiera obiektywną prawdę” (VI 66. Posłużył się też pięknym porównaniem: „Jak rolnicy najpierw nawadniają ziemię. ma umiłowanie prawdy. sądząc po stylu wypowiedzi Klemensa.) A przy tym nie godzi się również z góry.1). że filozofia grecka. VI 67. że filozofia została XXV dana Hellenom raczej jako zapis testamentowy. szczególnie zaś ze strony chrześcijan nie. iż diabeł przybiera postać »anioła światłości«.) Nie jest więc dziełem zła filozofia. albo w płaszczyźnie czasu: aspekt antyczny — grecki. W pewnych wypowiedziach Klemensa możemy znaleźć uzasadnienie tej pozornej zmiany stanowiska ze strony pisarza.1. A jeszcze gdzie indziej polemizując z przeciwnikami filozofii mówi: „Jakże mogłoby nie być niedorzecznością. w sposób prostacki odrzucać prawdziwości wypowiedzi ze względu na osobę móXXVI wiąCego. Pozostaje więc tylko uznać. ostrzegając przed zbytnim zainteresowaniem filozofią grecką. wtedy stanie się piękną i szlachetną oliwką. trzeci z kolei.4). I 7. Tu Klemens uwzględnia jednocześnie dwa aspekty: regionalny — grecki.). aspekt wieczny — chrześcijański. Najbardziej entuzjastyczne odniesienie znajdujemy w VI 41... jako przymierze równorzędne z judejskim.. jest bystry.aby byli zdolni przyjąć rzucone w nią nasienie duchowe i żeby je mogli łatwo wyhodować” (I 17.. Nie miał wszak utorowanego jeszcze podejścia do tego problemu.3).

) musi zawsze istnieć jakieś przeciwieństwo dobra. ono się koniecznie koło natury śmiertelnej plątać musi i po tym świecie chodzi.. W innym jeszcze miejscu mówi (VI 65. aby . Cytuje. których już Heraklit nazywał ol noXXoi. że może ona ich uwieść” (VI 80. Mówi więc (IV 27. Wreszcie widocznie zmuszony do jasnego postawienia sprawy. poprzez całą służbę ku czci Boga”. nawet nie posiadający ogólnego wykształcenia i znajomości filozofii helleńskiej. a będąc w kleszczach opinii. Z zestawu tych cytatów wnioskować można.rejskiej. a poznawać Go można tylko przez czyny sprawiedliwe i pobożne. Oto centralny problem Klemensa.7). bez czego obejść się nie można. Upodobniać się do Boga można tylko przez poznawanie Go. Tak wygląda polemika Klemensa z tymi. wypowiedziane w każdej z tych szkół. Najpierw zapytać należy.. lub w ogóle filozofii jako czegoś.2): „Bóg życzy sobie. Upodobnienie się do Niego to stać się sprawiedliwym i pobożnym.” A dalej: „I uczynił Bóg człowieka. Ucieczka to upodobnienie się do Boga. streszcza lub tylko czyni doń przejrzystą aluzję. Przyjrzyjmy się teraz temu ustępowi. wykształceni przez Mądrość. My wszyscy bowiem. współprzyczyną i czynnikiem współdziałającym w chwytaniu Prawdy. na którym systemie filozoficznym greckim najbardziej opiera się Klemens? On sam opowiada się za filozofią eklektyczną (I 37. według możności. Otóż to ostatnie zdanie powtarza się u Klemensa najczęściej. co więcej — niektórzy nawet znajomości pisma (. mężczyzną i kobietą uczynił ich”. jaką tezę przyjął z platonizmu za podstawę do rozmowy doktrynalnej z chrześcijaństwem? W ogóle ze wszystkich autorów przedchrześcijańskich najczęściej cytuje Klemens Platona. inne jeszcze mniej. działającą samoczynnie” (I 99. zdaniem Klemensa. że przy pomocy wprawy w powściągliwości. Z jakich więc twierdzeń i z jakiego systemu filozoficznego zaczerpniętych stworzył Klemens całość myślową. Jedno jednak miejsce z Teajteta (176 AB) cytowane jest wyjątkowo często.5). nie traktując jednak współprzyczyny jako przyczyny. co nazywa Klemens V ófioicoaię albo y egofioiaiotę. możemy więc uznać ją za wstępne przygotowanie dla gnostyka. Klemens często mówi: się 8vva(Aiv\ oraz drugie robi zastrzeżenie: „w granicach zdrowego rozsądku”. U bogów zła nie umocujesz. która w mniemaniu autora mogła odpowiadać chrześcijaństwu? Tu XXVII wchodzą w rachubę tylko trzy systemy: platonizm. jako że jest ona poszukiwaniem Prawdy. tak formułuje swą postawę: „Jeśli jednak przyjdzie nam koniecznie sformułować swe stanowisko w tej sprawie ze względu na ludzi skłonnych do oskarżenia nas. a pouczające nas o sprawiedliwości wraz z wiedzą pełną czci dla bóstwa — ten cały wybór nazywam filozofią”. a w ten sposób uzyskiwali wspólnotę z Nim w nieprzemijalności”. Wzmianki o innych szkołach mają u Klemensa charakter sporadyczny.6. którą nazywa y syxQatEia} świadomy chrześcijanin uzyska przez staXXVIII łe upodobnianie się do Zbawiciela stan połączenia w jedno: poznania.2): „Oto zadanie życiowe doskonałego gnostyka: obcowanie z Bogiem za pośrednictwem Wielkiego Arcykapłana [to jest Chrystusa Pana]. Tak więc miejsce z Teajteta jest wyeksponowane najbardziej ze wszystkich cytatów Klemensa w Kobiercach. stawanie się podobnym Panu. wiary i miłości (III 69.6): „przez filozofię nie rozumiem ani szkoły stoickiej. „I rzekł Bóg: Uczyńmy człowieka na obraz nasz i podobieństwo.) uzyskaliśmy wiedzę o Bogu za pośrednictwem wiary. stoicyzm i arystotelizm. żeby stąd uciec tam jak najprędzej.26—27 z Księgi Rodzaju w Septuagincie. bo aż 18 razy. ale wszystkie dobre myśli. że chodzi tu o problem upodobnienia się człowieka do Boga. miejsce z Księgi Rodzaju cytowane jest już tylko 15 razy. w miarę swych możliwości. abyśmy Go poznawali. Wręcz przeciwnie. ani epiku. ani arystotelesowskiej.3): zł]v yvwmv} nioxivf dydnt)v. A nawet wręcz wytyka ludziom z tłumu (oi noXXoi)t że „obawiają się filozofii helleńskiej. powiemy tak: oto filozofia jest.. w którym Sokrates mówi: „Ale zginąć zło nie może (. Spytać by z kolei należało. Klemens zapewnia gdzie indziej. ani też czynnika jedynie współdziałającego jako decydującego. Platon dodaje „wedle możności : xaxa to Svvatov. jak dzieci straszydeł. ani platońskiej.1—2. to znaczy przeważnie parafrazuje. i doznają lęku. przy zachowaniu rozsądku”. Dlatego się też starać trzeba. bo aż 527 razy. to jest nera (pQovyoeo}S. Tymczasem odpowiadające mu.. według nas. na obraz Boga uczynił go. To miejsce z Teajteta zestawia Klemens z miejscem 1. Albo w innym miejscu (VII 13.(VI 159.1).5): &v&Qa>m>s jtQorjyov(dv<x>ę yeyove się Łniyvcoaiv @eovf to znaczy „człowiek istnieje przede wszystkim.

załóżmy tylko. więc lakonicznie formułuje tę myśl Klemens: oto świadomy chrześcijanin kocha Boga Stwórcę poprzez stworzenie (ayaną xóv xriavr}v Sia x<bv KziafidTcoy — VI 71. to bez jednej chwili zwłoki gnostyk wybrałby poznanie Boga. wyzwalając — jak mówi Klemens (III 44. Już w II księdze tego dzieła (1107a) podaje Arystoteles następującą definicję cnoty: Jest ona trwałą dyspozycją (££*?) do pewnet. trzecim i o. W imię czego? W imię naśladowania Boga. który jest beza. Jedy. bo poznawanie Boga dokonuje się poprzez działanie człowieka. nie podlegający od początku namiętnościom. wręcz walki z namiętnościami (tó dia/nayeodcu rfj IJ 57. a mianowicie dita&eia. Według niego proces poznawania Boga i proces naśladowania Go są łączne.stycznej. VI 73. Pan miłujący człowieka [<pddvd‘Qco3ioę\. Następnym elementem syntezy Klemensowej. A przy tym za pośrednictwem miłości Boga: SI ayanrjg ©eov (VI 105.1).. Jedyny. które doprowadza go do niemal paradoksalnego ujęcia problemu.poznawał Boga”.bę ÓQ&xai ev jj. jako specyficzna antropologia. Przez czynną dobroć. To temat III księgi Etyki Nikomachejskiej Arystotelesa. Tę właśnie yva>otv dtxaiavy to jest poznawanie sprawiedliwe. Dyspozycja więc do działania pozytywnego na rzecz innego człowieka. pozostaje wielki temat zaczerpnięty przez Klemensa ze Stoi Zenonia i Chryzypa. namiętności. jako cel ostateczny. Pragnienie to jest wewnętrznym szaleństwem pisarza. W innym jeszcze miejscu woła: „Bóg nie podlega namiętności”: ó Kijgioę dna&rjs (VII 7. polega na tym. w tym głębokim przeświadczeniu.5).4) — z wszelkich rozkoszy. Człowiek powinien zabiegać o trwałe wyrzeczenie się afektów (VII 10. eksponuje wszędzie Klemens. Świadomy chrześcijanin może uzyskać „z miłości wyrosłe zbliżenie do nie podlegającego namiętnościom Boga” n)ę dyanrję oixsicodiv ziębę rbv Ana&f} ©eór.5). którzy żarliwie usiłują stać się podobni danemu przez Niego modelowi. w jaki by ją określił .5). sformułowanych w Kobiercach na wzór stoicki. Dla Klemensa poznawanie Boga i jednocześnie upodobnienie się do Niego następuje tylko przez czyny sprawiedliwe.6).ność człowieka. że podobieństwo do duchowości rozumu widoczne jest tylko u człowieka: o xov vov £lxovLO(j.3): xa{f ó[iota>(uv %ov ©eov. zaproponował ktoś gnostykowi [to jest świadomemu chrześcijaninowi]. stawia Klemens poznawanie Boga. Poza sferą cnót szczegółowych. Na pierwszym miejscu jednak. który nawet stał się człowiekiem ze względu na nas.go rodzaju postanowień (neocugeutcrj). tieoeiKekog. czy zbawienie wieczne.2). jest problem JtQoalQe6ięj czyli wstępnego wyboru.1). evnodaS} występuje u Klemensa jako skutek upodobniania się człowieka do Boga (VI 60. To ideał helleński.1). Tak wygląda heroiczny temat stoickiej postawy and&Eia w odniesieniu do teologii chrześcijańskiej. czy wolałby wybrać poznanie Boga.. afektów (&noXva>v tcov 1)dovd>v xal em$vfua!>v xai tcdv bXkmv Albo mówi tak: „Jeden istnieje tylko.óvoj no av$Q(hjią> (VI 72. muszą uzyskać poprzez ćwiczenie {¿f aóxj)óeco5) stan wolności od afektu” (VII 72. i gdyby to było rozdzielone (aczkolwiek ponad wszelką wątpliwość jest to bytowa tożsamość). Ale wszyscy. że godna jest wyboru ze względu na samą siebie szczególna odrębność drogi gno. z inspiracji Platona. A że upodobnianie do Boga ma się realizować poprzez dobroć świadczoną innemu człowiekowi. które ma właściwość upodobniania go do Boga.) poprzez miłość do poznania” (IV 136. integralnie łączne. Wtedy uzyskuje jednorodność z Bogiem i staje się fteoeiSrię oraz Bogu podobny. polegającą na zachowywaniu właściwej ze względu na nas (wgó? średniej miary (h [¿eóózrju ovóa)t którą określa rozum (<ogtofiery 2óyą>) i to w sposób. Rozumność występuje więc u Klemensa jako cecha gatunkowa człowieka. to jest przez eiwodat człowiek ma się upodobniać do ideału dobra i piękna: xą> xaAą> Kai aya&ą elvai (VI 71. XXIX Tak oto w wielkim skrócie wygląda heroiczny temat intelektualny poznania i naśladowania Boga w interpretacji Klemensa.1).2). Chrystus Pan dał ludziom wolność. Kobierce głoszą postawę skrajnego opanowania afektów w postaci cnoty wstrzemięźliwości (V syngareia).tatnim.fektywny. a znowu Bóg staje się jednorodny z człowiekiem: av&Q<x>noeiSr)ę. Człowiek na najwyższym poziomie świadomości moralnej powinien być wyzbyty „wszelkiego psychicznego afektu”. Oto mówi: „Jeśliby więc. według Klemensa. wiodącej (.

Z kolei pyta Klemens: „Co za pożytek z dobra.2. lecz na razie posiada te cechy w stanie dyspozycji: tó Swápei toiovtov (VIII 13. lecz działa wszędzie i zawsze” (VT 47.5).17] (. fteXétt¡. że napisał go istotnie Klemens Aleksandryjski (zob.. Jednocześnie możemy tu podpatrzeć warsztat filozoficzny Klemensa. Otóż Klemens rozprowadził w swym dziele w sposób szczegółowy i w wielu miejscach temat ngoaięsóię. W ten sposób etyka Arystotelesa.) szczególnym jakimś uaktywnieniem się Ojca w dziaXXXI łaniu” (VII 7. sama koncepcja Boga w świadomości Klemensa ma znamię arystotelizmu. £’$<”'). Stosunek Chrystusa Pana do Boga Ojca rozumie Klemens w ten sposób.7). jaka przepaść oddziela strukturę literacką Kobierców od tego zbioru zapisków w znaczeniu dosłownym. Jest to niejako arystotelizm metafizyczny: „Pamiętamy przecież. choć nie zawsze uwieńczona sukcesami.7). jego praca wewnętrzna. to jednak za esencję wpływu platońskiego można uważać w dziele Klemensa dążenie . jako problem intencji moralnej i samego zbawienia. L b 20. Klemens formułuje sprawę w sposób dynamiczny (II 9.3). Oto choćby jeden przykład. Ale nie tylko wybór wstępny. która nie ulega uszczupleniu (VII 47. zdolnym do dążenia w jakimś kierunku.1). że ten osiąga cnotę.. Tym zaś. że Pan jest Mocą Boga i że ta Moc nigdy nie doznaje osłabienia (. Sławi Klemens nieprzebrane bogactwo siły twórczej Boga. Klemens stawia sobie pytanie. jeśli się ono nie spełnia w czynie i nie dokonuje aktów dobroci?” (VI 104. Po przedstawieniu poglądów różnych szkół i wytyczeniu właściwej drogi dowodowej. udzielony mu przez Boga: „My zaś. Albo: „Istnieje zaś prawo.człowiek rozsądny (xal cbg av ó q>QÓviyoę óglóeie).1). Co więcej. którzy za pośrednictwem Pisma Świętego dowiedzieliśmy się. Albo: „A przy tym czynów nie mierzy się samym wynikiem.) Jego moc sprawcza [7 8vvaiuę r) evEQyrjxixr}\ nie ogranicza się tylko do tego świata. &óxr¡óiS) to jest ćwiczenie. spadek sokratyzmu i platomizmu. VII 9.) Drogi zaś inne to wręcz manowce śliskie i urwiste” (VII 73. Mówi: „uzyskanie cnoty nie zależy od niczego innego. Oto mówi: „Jeśli zatem jest wiara wstępnym wyborem.. Arystoteles 1139a 31): „wstępny wybór jest początkiem działania”. tj. XXX temat szczególnej i kapitalnej wagi dla chrześcijaństwa. że „Syn jest (. od początku działające. Wkład świadomości umysłowej i wysiłek pracy myślowej człowieka.axoę Svvafug xov naxgóg zwv ó?mv[ Również wpływem Arystotelesa można tłumaczyć nacisk Klemensa na potrzebę ciągłego ćwiczenia dla uzyskania stałej dyspozycji (e£f?) do czynienia dobrze. ale że są to tylko notatki do właściwego dzieła. czy płód poczęty w łonie matki jest istotą żywą? (et £ą>ov tó }tvovftEvov. nie znającej zmęczenia: V axófj. jest: f*á&r¡Óis. Podsumowywując całość niniejszych rozważań można by sformułować wniosek ostateczny następująco. daje odpowiedź następującą: płód wprawdzie jeszcze nie postrzega ani nie porusza się wedle swej woli (co razem wzięte charakteryzuje istotę żywą. który dotychczas nie uchodził za dzieło Klemensa. Aczkolwiek wpływy różnych szkół filozoficznych na Klemensa są wielorakie i różnorodne. Za spadek arystotelizmu można też uważać koncepcję Klemensa. kto jej chce” (to jest aigeló&ai agerfjy. traktowanie cnoty jako ćwiczenia. VIII 9.6). Co więcej.5). ustawiającą całą etykę chrześcijańską na płaszczyźnie wyłącznie działania.3).7). są według Klemensa probierzem etycznym chrześcijaństwa. Jest on niemal w całości arystotelesowy. wiara musi być także początkiem działania” (II 9. to tego rodzaju droga nazywana jest »drogą królewską« [por. że pełną. ale w ogóle wybór niezwykle wysoko ocenia Klemens.. co kształci. W czasie jego przekładania doszłam do wniosku. a w innym miejscu (VI 148.. Zbawienie człowieka zależy od osobistego wyboru. Tu dopiero możemy się przekonać. Wpływ arystotelizmu daje się zauważyć wreszcie w Kobiercu VIII.2) mówi o twórczej potędze Boga.. Klemens uważa wolność wewnętrzną stanowienia o sobie za przywilej człowieka. wchodzi jako argumentacja do chrześcijaństwa. niczym nie skrępowaną wolność pozytywnego wyboru lub odrzucenia otrzymali ludzie od samego Pana” (II 12. Formułuje to Klemens w sposób następujący: „Ilekroć więc ktoś jest sprawiedliwy nie z konieczności lub obawy czy nadziei.2). ale częściowo już jest w stanie czynnym: to xar évÉQysixv r¡dr¡ toiovtov. to jest z kolei dążeniem świadomym siebie: a skoro wstępny wybór jest początkiem działania. jak wyłącznie od nas samych” (IV 124. lecz ze świadomego wyboru {aH ex ngocugeóecos]. lecz także ocenia się je poprzedzającym postanowieniem” (II 26.4). niżej). Uważa on wiarę za wstępne działanie.

6 5.3 11. W ostatecznym zaś podsumowaniu można uznać Klemensa za chrześcijańskiego spadkobiercę postawy sokratycznej. T¡ éniyvcoots) i do upodobniania się do Boga {v ófiolcoóię. Wnioskiem jeszcze dalej idącym jest chyba przyznanie priorytetu wpływowi Arystotelesa na teologię Klemensa.4> vm II II II II II II 111.5 > > > > VIII VIII VIII VIII 5. jako opartego na umiarze. Aczkolwiek ilość cytatów z dzieł Arystotelesa w Kobiercach Klemensa jest stanowczo mniejsza niż na przykład Platona i stoiXXXII ków. biorąc za wzór bezafektywnego Boga.7 5.3> VIII 110. VIII 7.2— 3 > VIII 99. wskazują ponadto następujące względy: 1) W Kobiercach 11 i 111 walcząc z herezjami akcentuje Klemens stale ich skłonność do skrajności i wszędzie strzeże stanowiska Kościoła.1 98. za esencję wpływu stoickiego można uważać dążenie do wyrzeczenia się afektów.3— 4 33.7 VII VII 5.lina i Ludwika Friichtela: 33. tj.2 13.5 48.dziale.7—9 V 5. to jednak za priorytetem wpływu Arystotelesa na dzieło Klemensa.2— 3 28. to jest do ájiá&eia. czyli Kobierców.do poznawania Boga (j) yvüóis. KOBIERZEC VIII I JEGO AUTENTYCZNOŚĆ Kobierzec VIII wykazuje cechy notatnika. i to w zakresie wyłącznie logicznym.2> VIII 48.2 > VIII 39. To wszystko sprawia.4 > VIII 82.1> VIII 48. że można mu przypisać autorstwo Klemensa.1> VIII 97. jako jedynej weryfikacji postawy chrześcijańskiej.1 > VIII 9.3 29. za esencję wpływu perypatetycznego można uznać dążenie do świadomego wyboru przed czynem.3—4 95.2 VII 67. i w ogóle do postawy świadomego wyboru decyzji moralnej. 2) W Kobiercu VIII cały system logiczny przyczyn i dowodów opiera na Organon Arystotelesa. Niemniej posiada cechy stylowe Klemensa oraz wykazuje sporo odniesień w stosunku do poprzednich ksiąg.1 99. do aiQoaiQeóię.8 > VIII 4.1— 83.2> VIII 49. Oto wykaz tych odniesień wedle komentarza Ottona Stáh.8 VII 94.1 2. oraz do działania.3 i VII 95. i¡ £o[io coo¿í) przez życie moralnie piękne. oprócz argumentów w niniejszym podanych rozr.3> VIII 7 .28 31.4 27. Oczywiście te odniesienia mają również charakter logiczny i dotyczą systematyki przyczyn oraz jakości dowodu.1. oraz także prawie wyłącznie oparty jest na Organon Arystotelesa.2 7.

a lud zacnym tworem społecznym. że elita.. Po pierwsze.2). który tylko w niebie .6. wprawdzie są tak nazywane. jak i w niebie. byłoby dla niego dobrze.33) oraz za Filo. u Klemensa „wybranych” (inh»z&v).2).3. abyśmy ćwiczyli swą dociekliwość i nawet kosztem bezsennych nocy uczyli się odkrywać w nim myśli Zbawiciela. którym należy. i tak. to jest świadomego wyznawcy Chrystusa. nie pamiętać uraz i wieść życie całkowicie wolne od afektu” (VII 88. co na ziemi tutaj. I zaraz dalej mówi: „A więc gnostyk będzie się modlił wspólnie z ludźmi bardziej pospolitej wiary tylko w tych sprawach. odsłaniać zaś tylko tyle. W innym znowu miejscu. Wizje zaś tego państwa tworzą także poeci w swych pieśniach. ale może przede wszystkim z jego żarliwego mistycyzmu. Jest to zestaw różnych miejsc z Biblii: Mt 26. jako Wasz Ojciec«. Za reprezentacyjne pod tym względem miejsce uważam zakończenie Kobierca IV (172. powinna pozostać w ukryciu” (V 80. oraz podać je z kolei tym. 1).2). aby Duch Chrystusa przeniósł mnie na skrzydłach do mojej Jerozolimy.evoię) w poznanie i szukają prawdy za pośrednictwem miłości” (VI 129. treści zawartej dla ludu tylko w przypowieściach” (I 56. zasłania ją [dom. proroctwo] wieloma sposobami. I XXXIII uważa on bowiem miłość za podstawę doktryny chrześcijańskiej — ale mający za źródło głęboką cześć dla świętych tajemnic.ryzm Klemensa wynika nie tylko z intelektualizmu w traktowaniu prawd wiary. Pan] przyjąć tajemne przekazy prawdziwego poznania. Wiemy wszelako.4). są one jeszcze jednym argumentem na korzyść priorytetu wpływu Arystotelesa na dzieło Klemensa. co Duch Święty wypowiedział w sposób przynoszący nam zbawienie” (VI 126. którym przepojone jest całe dzieło. Państwo bowiem jest czymś szlachetnym. Następnie. a mianowicie: jeśli będziecie w sposób doskonały odpuszczać grzechy. jednocześnie przestrzegając przed ujawnieniem pierwszemu lepszemu. Ostrzega również: „Tajemnicy bowiem nie należy wydawać na łup tłumu. zarządzaną przez prawo. gdyż szerokiemu ogółowi nie zawsze wyszłoby na dobre dopuszczenie do samej treści Pisma Świętego. i o Jego mocach. wyjaśnione w sposób podniosły i najdoskonalszy. Pod tym względem szczególnie instruktywna jest następująca wyXXXIV powiedź Klemensa: „Z wielu zatem przyczyn ukrywa Pismo gwięte właściwy sens. jest wyrazem woli Bożej na ziemi. w których mu z nimi też współdziałać przystoi.) prawdziwie tajemna nauka o Tym. że prawda nie wszystkim jest dostępna. bez różnicy. to nie są jeszcze państwa. Bo i stoicy powiadają. aby przypomnieć o niej współuczestnikom poznania.2.) nie wszystkim dostępne jest poznanie” (por. I jeszcze ostrzej: „(.. jakeśmy usłyszeli — do ucha. 1 Kor 8. A nawet zmienia cytat Pisma Świętego i nagina do swej interpretacji: „Biada — rzecze Pan — owemu człowiekowi. aby nie poniósł szkody fałszywie interpretując to.. albo VI 120.) poleca nam [dom. jak przez Logos Kościół. Ale całe jego życie jest jedną świętą uroczystością” (tamże). Mk 9.2—3): „Ja zaś modliłbym się gorąco. W tych tekstach występuje wyraz „maluczkich” ((uxqu>v).. nie wynikający bynajmniej z braku miłości do człowieka 3 — Kobierce t. Wymaga od gnostyka. w jakim sensie zostały przez Pana użyte słowa: »Bądźcie doskonali.24.4). Łk 17. motywując tak: „Jest wszak rzeczą niebezpieczną udzielać swego poparcia uchybieniom innych ludzi” (VII 49.Łącznie 17 odniesień. Ci rozumieją. wszystko zaś. który zrodzony być nie mógł. które ją zasilają: „(. Byłoby dlań lepiej.3).) ze względu na to. 18. niżby miał zepsuć jednego z moich wybranych” (III 107. Owe miasta Hy. Odsłania zaś światło tylko tym. idąc za apostołem Pawłem (Rz 11.. ale nie są nimi. gdyby się był raczej nie urodził. że tylko niebo jest właściwym państwem.nem Aleksandryjskim (De sacrificiis Abeli et Caini 60) wyznaje: „(. Mając charakter prawie wyłącznie logiczny i to oparty przede wszystkim na Arystotelesie. niż miał zgorszyć jednego z wybranych. gromadą ludzką.perborejczyków i Arymaspów i Pola Elizejskie są miejscem zamieszkania ludzi sprawiedliwych. gdyby mu zawieszono kamień młyński i zatopiono go w morzu. że państwo Platona jest wzorem. Z tego zestawu cytatów należałoby wnioskować. Powołuje się nieraz na słowa apostoła Pawła (na przykład VII 104.3): „(. wyznaje Klemens specyficzny elitaryzm. który jest państwem na ziemi nie do zdobycia.42. aby wybierał sobie towarzystwo tylko godnych ludzi... którzy są wtajemniczeni ((iE[ivr)fA. nie do opanowania przez tyranię.7).. Cóż można powiedzieć najogólniej o klimacie tego dzieła? Mimo przyznania za świętym Pawłem religii Chrystusowej cechy uniwersalizmu.

głęboką świadomość moralną. obojętne czy artystycznego. a licząc się raczej z występującą u nas coraz częściej tendencją do uproszczania języka. który oddaję w tej . Wszelkie spolszczenia nazwisk miarkowano stopniem ich przyswojenia językowi polskiemu. liryzm nastroju. Przede wszystkim wyjątkowo trudna do oddania mozaika stylów: wszystkich po kolei autorów cytowanych. Między tymi interpretacjami występują od czar. uzyskiwania lekkości i po. Zatem każdy przekład jest ryzykiem: czy uda mu się uzyskać maksymalny stopień prawdopodobieństwa w stosunku do oddania duszy oryginału? Oddzielnym problemem jest zastosowanie norm języka. po każdym cytacie przeważnie następuje interpretacja własna Klemensa. a wreszcie samego twórcy dzida. postawić diagnozę co do charakteru dzieła oryginalnego. Wielka ich meta. czynią Kobierce Klemensa czymś niepowtarzalnym.foryczność. zjawia się jako znak stylistyczny zabarwienie poetyckie. deprecjonującego udział jego w samym dziele oryginalnym. Zdaniem pewnych osób wystarczy dobry komputer. Dlatego cały przekład aż dygoce od ciągłej zmiany stylu. a nawet duchowego (w zależności od wagi dzieła i stopnia odpowiedzialności autora przekładu) między twórcą samego dzieła i autorem przekładu. zapoznawszy się jako tako z dziełem oryginalnym. silna doza emocji osobistej twórcy. wstrzymując się od wszelkich archaizmów.toczystości oraz skracania zdań. stylem komentatora przede wszystkim. wzniosłość uczucia religijnego. tłumacz. Tu podzielę się swoimi wyłącznie refleksjami. który tu usiłowano oddać stylem stosunkowo abstrakcyjnym. przejęty przez Klemensa od Filona Aleksandryjskiego. Nie użyłam tu wyrazu: przekładowca. adoracji bezbrzeżnej dla Bóstwa. wręcz żenujących do przełożenia. Tu nie oszczędza im Klemens drastycznych określeń. są jednocześnie prawdziwym dziełem sztuki. Bo każdy przekład staje się też samodzielnym tworem językowym i literackim. Wreszcie jego partie emocjonalne. dla Demiurga kosmosu. I to jest istotny wkład autora przekładu. musi je polubić (albo odrzucić czynXXXVI ność przekładania). Od czasu do czasu wybucha w jegoi dziele polemika z przeciwnikami. czy naukowego. prelekcji. Oto na przykład Kobierce Klemensa. poetyckie wypowiedzi osobiste. referujący. a nawet przyjaźni z oryginałem. że przekład staje się własną interpretacją tłumacza w stosunku do oryginału. mianowicie jego zachwyt dla cudu istnienia. metafory. Każdy musi najpierw. tak dalece. wyraża się także zabarwieniem poetyckim (color poeticus). Jednakże dominantą jego jest chłodny styl analizy i interpretacji. że forma ta jest właściwą formą Klemensa. być może wynikającą z jego dydaktyki katechetycznej. wzór klarownej polszczyzny) jest zawsze rezultatem związku psychiczXXXV nego. Jak z tego wybrnąć? Otóż styl osobisty Klemensa jest. Bogactwo języka Klemensa. i będzie się ciągle pisało na temat istoty przekładania. wygląda na to. wedle mego skromnego zdania. Ale każdy autor każdego przekładu. jednocześnie Boga miłości w stosunku do człowieka.su do czasu własne dłuższe wypowiedzi Klemensa o charakterze jakby wykładu. I ciągle sub lite res est. Uczoność to tylko maska Klemensa. albo przynajmniej na samym początku tej współpracy. obrazowość i piętrzące się struktury syntaktyczne stanowią oddzielny rozdział w trudnościach autora przekładu. aby uzyskać pewien stopień zażyłości. aczkolwiek na wiele wyższym poziomie literackim. nie wzdragającym się nawet przed używaniem wyrazów obcego pochodzenia. epitetów osobistych. To jego styl przyczynkowy. pomysłowość językową. Tu wyzyskano w sposób maksymalny język polski współczesnej prozy naukowej i artystycznej. czy jednocześnie i takiego. jeśli nie uzyska on maksymalnej trafności w oddaniu myśli oryginału. przenośnie.pozostaje”. jego synonimika. w jego męce. jego udział w dziele oryginalnym. Głęboki mistycyzm. Wszędzie. że nie powiem. i takiego (bo dlaczego nie mogłoby dzieło naukowe być jednocześnie dziełem sztuki? — na przykład przepiękne opracowania z epoki napoleońskiej Szymona Aszkenazego. Autor przekładu znajduje się wobec tego bogactwa myślowego i stylowego w zupełnej matni. Ten przekład. gdzie żarliwość religijna Klemensa dochodzi do szczytu. uruchomiający w autorze przekładu jego własną wyobraźnię. za którą kryje on żar mistycyzmu. to jest z heretykami. jaki bije z tych słów. będąc opracowaniem naukowym. Jest to jakiś proces współtworzenia w imię prawdy bezwzględnej. REFLEKSJE NAD PRZEKŁADEM KOBIERCÓW Wiele już pisano i pisze się. Najlepsza jednak wola autora przekładu nie liczy się obiektywnie. na który się przekłada. Przekład dzieła. umysłowego.

księgę VHI przekładałam przez cały rok.gicae Romanae commentarii. Leipzig 1892— Comicorum Atticorum fragmenta. von O. Pubblicazione periodica di studi orientali. Berlin 1960 (GCS 52 [15]). Aug Bessarione BKV2 ByZ CAF CGF ChH ChQ ChS CPh CQ CT Div DThC EGF EKośc EncOrg Eranos FGrH FHG „Ateneum Kapłańskie”.bel. scrip. Lipsiae 1880—1888 ' Comicorum Graecorum fragmenta. dlatego wszystkie prawie cytaty z Pisma Świętego podaję w przekładzie własnym. ed T. podając w przypisie tytuł cytowanego dzieła w brzmieniu łacińskim. Lyr. jeśli pozwalał na to kontekst. Klemens Aleksandryjski cytuje Stary Testament według Septuaginty. E Diehl Lip.. Quis dives sálvetur. Philadelphia 1932— „The Church Quarterly Review”. Ber. Fragmenta. Jeden wyraz wymagał nieraz długiego namysłu. Treu. a wielu przytoczonym fragmentom z Nowego Testamentu nadaje szczególną interpretację. Berolini 1843 Anthologia Lyrica Graeca.denhewer i in. powstawał przez lat dziesięć. Przy cytatach z autorów klasycznych wykorzystywałam istniejące przekłady. 1949— „Augustianum”. Włocławek 1909. O. Periodicum quadrimestre Collegii Internationalis Augustiniani. wyd. Oxford 1907— „Collectanea Theologica”. hrsg. Przekład polski księgi VIII jest w ogóle pierwszym przekładem tej księgi na język nowożytny. Kempten 1911— „Byzantinische Zeitschrift”.. ed. Warszawa 1949— „Divinitas”. w przeciwnym razie dawałam przekład własny.chwili do rąk i serc Czytelników. Warszawa 1969_ „Classical Philology”. Chicago 1906— „Classical Quarterly”. Friichtel. London. Berolini 1899 „Church History”. Eclogae propheticae. hrsg. Stáhlin. L. Excerp. Kock. Parthenio Nicaeno. L. Vacant i in. Berlin 1970 (GCS 172). Anth. Nie była to praca prowadzona w jednakowym tempie. WYKAZ SKRÓT0W AK Anal. von O. Alexandra Aetolo. G Kai.siae 1922—1932. Stromata Buch VII und VIII. London 1875— „Chrześcijanin w świecie”.sit Augustus Meineke. ed. U. A. Rhiano Cretensi. Pontificiae Academiae Theolo. Roma 1896—1923 Bibliothek der Kirchenväter. Podstawą niniejszego przekładu Kobierców jest wydanie: Stromata Buch I—VI. Stáhlin.ta ex Theodoto. wyd. Roma 1957— Dictionnaire de théologie catholiquel—XVI. Alex. Friichtel.Analecta Alexandrina sive commentationes de Euphorione Chalcidensi. Paris 1930—1972 ’ . Roma 1961— „Bessarione”.

Lugduni Batavorum. Louvain 1882— „New Testament Studies”.’ Warszawa. Warszawa 1859—1868. Leipzig 1902. J. A. vol. Orgelbranda r—:XXVIII. V. 02 PEK PG PKat PLG PPF RAC REA REG RH Fragmenta philosophorum Graecorum. Cambridge Mass. Gr. Orać. B. I. GCS. Wilno 1923—1926 „Mnemosyne”. Parisiis 1887—1888 Oracula Graeca. 1908— „Journal of Theological Studies”. bearb. Müller. Starowieyski.dess. Płock. S. I—II. London 1954/55— Oratores Attici graece cum translatione reficta a Carolo Mullero.va. Geffcken. Langlois. Berlin 1923 ns. Suplement 1879 „Eranos — Jahrbuch”. Wiesbaden 1866— „Harvard Theological Review”. coll. Zürich 1933— Fragmente der griechischen Historiker. czym sam żyją. quae apud scriptores Grae. opr. Roma 1920— „Hermes”. Leipzig. Cambridge. Sandomierz 1908—■ „Kwartalnik Teologiczny Wileński”. Richardus Hen. Kraków 1978—1980 Podręczna Encyklopedia . Bibliotheca Philologica Bata. Mullach. ed F. At. ed. Berlin 1897— „Gazeta Kościelna”. C. F. C. BeroXXXVIII fpg FrTS GCS GK Gr Her HTR JTS KDS KTW Mnem Muséon NTS Or. Berlin. vol. Parisiis 1860—1881 Freiburger theologische Studien. A. M. vol. Commentarii de re theolo.Epicorum Graecorum fragmenta. Parisiis 1841—1870. ed. Zaremba. 8 Ojcowie żywi. Nowodworski. Halis Saxonum 1877 Oracula Sibyllina. Fragmenta historicorum Graecorum.vol. I—IV. Lipsiae 1873— „Muséon”. I—III. G Kinkel.gica et philosophica. Włocławek 1873—1933 Encyklopedia Powszechna S. Bd. Ojcowie Kościoła komentują ewangelie niedzielne roku A. Biskupski. Sibyll. partes I—II coll. Karmię was tym. Lwów 1893—1933 „Gregorianum”. Revue d’études orientales. V. Zeitschrift ftir klassische Philologie. Orać. Jacoby. Freiburg 1910— Die griechischen christlichen Schriftsteller der ersten drei Jahrhunderte. coli. W. London 1900—1949.eos Romanosque existant. Lipsiae 1877— Encyklopedia Kościelna I—XXXIII red M. nowa seria 1950— „Kronika Diecezji Sandomierskiej”.

Lipsiae 1882 Poetarum philosophorum fragmenta. Starowieyski. Lipsiae 1921—1924 Słownik wczesnochrześcijańskiego piśmiennictwa. M. M. ed. Warszawa 1863—1939 Poetae lyrici Graeci. I—IV. Leipzig. J. rec. Warszawa 1904—1916 Patrologia graeca I—CLXI. J. Bergk. Szymusiak. Warszawa 1963— Stoicorum veterum fragmenta. J. Paris 1857—1866 „Przegląd Katolicki”. T. Chełmicki i in. Vierteljahrschrift für Theologie und Philosophie. Lublin 1949— „Studia Antiquitatis Christianae”. Tarnów 1938— Texte und Untersuchungen zur Geschichte der altchristlichen Literatur. wyd. wyd. Pelplin 1969— Studi e testi. wyd. Stuttgart 1950— „Revue des études anciennes”. Lublin 1949— XXXIX RHE RSR RTK SACh SCh Schol SP SPelp SteT StTh STV SVF SWP TGF ThLZ TSt TST TU VigCh Vorsokr. J. Paris 1899— „Revue des études grecques”. Nauck. Warszawa 1977— Sources chrétiennes. ed. Lund 1947— „Studia Theologica Varsaviensia”. P. Poznań 1971 Tragicorum Graecorum fragmenta. H. Robinson.Kościelna I—XLIV. Diels. Paris 1910— „Roczniki Teologiczno-Kanoniczne”. Freiburg 1926—1965 „Słowo Powszechne”. Paris 1888— „Roczniki Humanistyczne”. Klauser. Berlin 1882— . ed. red. Louvain 1900— „Recherches de science religieuse”. Bordeaux. coli. Da. vol. Lipsiae 19262 „Theologische Literaturzeitung”. Paris 1941— „Scholastik”. J. wyd. Cambridge „Tarnowskie Studia Teologiczne”. Z. Mignę. Leipzig 1876— „Texts and Studies”. ab Arnim. (Suplement). H. Berolini 1901 Reallexikon für Antike und Christentum. T. Roma 1900— „Studia theologica”. A. A. Warszawa 1947— „Studia Pelplińskie”.niélou. de Lubac. WD WEPI WJB ZKG ZKTh ZNW „Revue d’histoire ecclésiastique”.

the Rich Man’s Salvation and the Fragment of an Address entitled To the newly Baptized. Les Stromates. von O. ed. dritte. Marrou. von U. ss. bibliographie et index. Clément d’Alexandrie. 685—9. ed by SbrTry) h’ L°ndon 1919! 1930ä: 19708 (Loeb Classical T Hypotyposes. M. éd. I. przedruk: 1976 (SCh 2bis). Caster. hrsg. The Exhortation to the Greeks. Wien 1877— „Zeitschrift für die neutestamentliche Wissenschaft und die Kunde der älteren Kirche”. GCS 172. Ch. 1: Introduction. 49—246) Protrepticus und Paedagogus. ss. Früchtei. Marrou. Treu. Excerpta ex Theodoto. by G. von O. C. F. 23bis). Bd. 5. Mondésert. 105—133. Stählin. Leipzig 1905. Mondésert. Dublin—Zürich 1966 „Wiadomości Duszpasterskie”. London 1934. 249—684) Protrepticus und Paedagogus. ThFrnn™<tl\ati?n *°Greeks’ the Rich Man’s Salvation and the Fragment of an Address entitled To the newly Baptized. U. 89—292. éd. von O.sart Paris 1949. Le protreptique. Livre I. 1936*. P.^yd>D' Eiedinger’ . Stuttgart 1876— „Zeitschrift für katholische Theologie”. Le Pédagogue. Treu. 1939*. Camelot. Stählin. 6. Eclogae propheticae. Wydania 1. Griechisch und deutsch von Hermann Diels. éd. H. T. Matray. Würzburg „Zeitschrift für Kirchengeschichte”. GCS 172. Excerpta ex Theodoto (PG 9. Stromate I. 653—698) Hrsg. Berlin 1972. Paris 1951 (SCh 30). 159—191. Treu. ss. Mondésert. Butterworth.Früchtei. Stählin. 603—652) H236' V°n °' Stählin’ L. éd.Fruchtei. 3—102. 720—740: 743—749) Hrsg. L. (GCS 12). Livre III. Poznań 1945— —1952 Wielka Encyklopedia Powszechna Ilustrowana I—XL. 353—359. Paedagogus (PG 8. Paris 1960 (SCh 70). hrsg. T. Quis dives salvetur. Warszawa 1890—1911 „Würzburger Jahrbücher für Altertumswissenschaft". H. Mondésert. éd. GCS 172 ss 195—215 r^rf«s. Paris 1965 (SCh 108). 231—234 (GCS 17*). Quis dives salvetur (PG 9. Stählin. ed. I. The Excerpta ex Theodoto of Clement of Alexandria. U. 1—86. hrsg. Th. 4. durchgesehene Aufl. ss. Casey. Etraits de Théodote. Paris 1970 (SCh 158). éd. Fragmente. Hrsg. Le Boulluec. C. 2. Berlin 1972. von O. 697—728) Zebrali: Ryszard Turzyński i Czeslaw Mazur.„Vigiliae christianae”. Stromata (PG 8. Amsterdam 1947— Die Fragmente der Vorsokratiker. 1—3. Treu. fragmenty (PG 9. Berlin 1960 (GCS 52 [15]). GCS 172. von Walter Kranz. Paris 1954 (SCh 38). Treu. hrsg. M. Stählin. W. Treu. Livre II. durchgesehene Aufl. Sagnard. Plas. 1936*. von O. Paris 1981 (SCh 278). 3. Marrou. Paris 1981 (SCh 279). Früchtel. R. 602) Stromata Buch I—VI. 1970* (SCh 23. Berlin 1970. London 1919. Früchtel. Paris 1948. I. von U. éd. ss. 2: Commentaire. . Protrepticus (PG 8. Stromate II. Clément d’Alexandrie. C. . A. L. Eclogae propheticae (PG 9. P. Früchtel. 12 unveränderte Aufl. Treu. Voulet. von O. P. C. Stromate V. dritte. A. Stromata • Buch VU und VIII. Giessen. texte critique et index.. Harl. L. C. Leipzig 1905. 1979s (Loeb Classical Library). U. 359—365 (GCS 12). U. H. ss. L. XLI H235’ V°n °’ Stählin’ L. 137—155. Stählin. Mondésert. Berlin 1900—■ BIBLIOGRAFIA * A. U. éd.

War Klemens von Alexandrien Priester?. Introduction et notes de Marcel Caster. 757) Hrsg. Koch H. C. 20). 314—342. 279). 169 XLII ’ ’ ’ ’ U. Cambridge 1973. . Krawczyński. GCS 172. Ad neophytos de patientia Hrsg von o. 219—221. 10. Clement of Alexandria. Früchtei. Citta del Vaticano 1969. Teppiche wissenschaftlicher Darlegungen entsprechend der wahren Philosophie (Stromateis) aus dem Griechischen übersetzt von Otto Stählin. Miscellanies. Lutetiae Parisiorum 1857. Clement of Alexandria. pei accora™9 17. 43. ByZ 57: 1964. Riedinger Zur Üher. the Greek Text with introduction. 115. Treu. 59.. XXX— —XXXVIII.. 1—2. Th. Canon ecclesiasticus. U. Introd. s. texte grec et traduction de Cl. ss. von O. GCS 172 ss 211—223 hbv ra9wen 3 m ^drTess entitled To the newly Baptized. semens von 16.eferungsgeschichte des Flavius Josephus und Klemens von Alexandreia im 4—6 Jahrhundert. w: DThC 3:1908. ss. s. Version (SteT 255). Früchtei. De providentia (PG 9. Camelot. ss. Prat F. Epistula ad. ed cal LibSryk ’ °nd°n 19191 19302. L. von O. Projets littéraires de Clément d’Alexandrie. Opracowania obcojęzyczne (wybór) 1. Deutscher Text nach der Übersetzung von Franz Overbeck. ETdQTfi&Tito. 183. 749—752) Hrsg. London 1902. Holl. ss. De la Barre A. ss. L. U. 11. Stählin. translation. S. 50. 13. GCS 172.) and Joseph B. 218 ns. Epistulae. 51. Mayors. Treu. Riedinger. de. in JVL&ttJzcigwyi (pö srćifosku) del Evan9elio de San Mateo. U. ss.. Früchtei. 234—257. L. Stählin. Paris 19062. ss. Clément d’Alexandrie.rai93—226<eSi° Gre90rio Nazianzeno. VigCh 29: 1975. B .Gcs 172. P. 154—196. 18. ss. Eine Paraphrase des Engel — Traktates von 15 16 17 15. A. 216—218. texte grec et trad. Voulet t. Paris 1951 (SCh 30). 224—230. 43—48. Stromate II. Fragmenta spuria Hrsg. Stahlin. Stähiin. A Study in Christian Liberalism. ZNW 20:1921. 9. ss. L. Treu.Stromata — przekłady Clementis Alexandrini Stromata.. B. Paris 1981 (SCh 278. Introduction et notes de P. ss. 121—127. RSR 15:1925. Patrick J. Die Teppiche (Stromateis). Stromate I. Città del Vaticano 1970. 1. 6_25 a De Pascha. L. notes. Le Boulluec. fragmenty (PG 9. PG 8—9. fragment (PG 9. Życie i działalność Klemensa Aleksandryjskiego Faye E. ZNW oi iabu.5™ I960 s 154 iq7. Fragmenta varia Tamże. Basel 1936. Mondésert. Stromate V. Edinburgh 1914.. 137—199. Book VII... 19. kol. Riedmger Zur antimarkionitischen Polemik des Klemens von Alexandreia. U. Früchtei. GCS 172. 44. München 1936—1938 (BKV2 17.’si.. Fragmente. Treu. und Isidor von Pelusium. ss. Stählin. Treu. Tractatus de angelis (fragmenty) Por R. von O. fragmenty Hrsg. von O. Paris 1954 (SCh 38). 19793 (Lc*b ClassiJ A'2pr976. dissertations and indices by the late Fenton John Anthony Hort (. Les Stromates. Tollinton R. 14. GCS 172 ss. „Prometheus” 12. London 1914. U. notes. K. Früchtei. 'ThGodovuiyi M\ Giełneni °f Alexandria and a Secret Gospel accordinn to Mark. U. 102. Fragmenta contra Marcionem (?) R. 15—32. 223—224. lexto (SteT 254). 768—769) Dubfa It°sp?riaStählin’ L' FrÜchte1’ U' Treu.

Ä propos de Clément d’Alexandrie Strom 11 16 1—4. Studia Patrística 6 (TU 81). Schol 12:1937... FWJBeLl947. ss. Brescia 1951. Stromata 2.. Berlin 1962. JTS 1945. XLIV Daniélou J. 233—255. Alexandrine Teaching on the Universe.. RHE Tini asra'Afi”™“'"de cument Eueassen L. Eranos 31:1962. Untersuchungen über Klemens von Alexandria. TU 57. 332 ns. lntroduzione allô studio di Clemente Alessandrino. Einleitung zu der Übersetzung der Werke des Clemens von Alexandria. Clement of Alexandria and St. Leipzig 1932. 51). ZWTh 45:1902 SS. P On the Text of the Stromates of Clement of Alexandria. ss. Lesefrüchte. E. JTS 30:1929. Willamowitz-Moellendorf U. ss.. RAC 3:1957. New York 1932. ss. 8 ard the Meaning of hypostasis. 213—241. ^284—28? ° Fradment °1 GorQias (Strom. 18. U Clement of Alexandria. ss. RSR. 335— Bolgiani F. ss. Clemens Al. 237—247. von. Berlin 1905. Schriften und Lehre ^ ^ircbenva^€r> Freiburg 19667 (wyd. Stromata Ht/SSj. Stu. 2. A Gentleman among the Fathers. Mnem 9:1956. II 5.futazione di Clemente d’Alessandria. ThLZ 1931. Etude sur les »Stromates« de Clément d’Alexandrie. Paris . Stuttgart 1933. pol. s. Tollinton R.. München 1934. jySéhat A.. 2). P. s. 270—272.Diß Str°mateis. 236 ns. 182—188. I. ^UT des Klemens Alexandrinus und Euagrios (Strom. ss. J-* Piment d’ Alexandrie et V écriture égyptienne Essai de Stromates V> 4> 20—21. Der wahre Gnostiker nach Clemens Al. HTR 47:1954. XLIII Vss¡en27—59 ’ Héraclit et Clément d’ Alexandrie. ss. N47-Í95?.. Symbola ad dementis Alex. ss. JTS 20:1919. 4.. Früchtei L.1s!í148ll51 Clemens Al^drinus (Strom. Völker W.. 192™s. JTS 10:1959. 430—450. Stromatum librum VIII mterpretandum. S Te¡fcJñnQ and Writing in the First Chapter of the »Stromateis« of Clement of Alexandria. Strom. s. Bardy G.. Gr 18:1937. 199—214. patrística Sorbonensia 7. Her 1929 s 458 ns Prestige G. ss. 59—63. termiP° aliquo in theologia Clementis Alexandrini. Nürnberg Wedel C. 28). ss. Stählin O.144. 4u5““512. ' Prümm K. Muséon 1939. 198. 1. A Note on Stromateis 1. JTS 22:1921. 1933.. H.f^er A> Patrologie.. CPh Colson F. J Arendzen J. REG 69:1956. Lozzati G. 188—196. ss.. S. Foerster W... ss. RSR 46:1958. Das Leben des Clemens.. Berlin 1952. 426—431. CQ 1914. 69—70. B. S. Aux origines de l’école d’Alexandrie. Patrología. 7). 41—49. EG0ttXenDÍ9i?emeníÍS MeX’ Stromatum libro vni Wi fertur. Glaube und Erkenntnis im zweiten Buch der Stromata aes Klemens von Alexandrien. Luke’s Gospel. H„ Strom. Catalfano G. ’ ’ p^rques sur quelques passages du II• Stromata de Clement d Alexandrie. Atti dell’Accademia dellé scienze di Tormo 96:1961. 17—57. 1—146. Leben. 156 ns. Enslin M.sí0618-63Le St™mate 1 de CUment d’Alexandrie. Clemente Alessandrino. Les traditions secrètes des Apôtres.Eylert E. 50.. Postage J. La tradizione eresiologica sull’ encratismo II: La con. IV 25. üeIie Richardson W Marcion. qui aequivalet nostro conceptui entis supernaturalis (Strom VII 3. 537—664. ss. I 11. ss. ss.. NTS 9:1962. Milano 1935. Ogg G. I. des Clemens Alexandrinus und ihr VeTARKRS ZUm ProtrePtiJc°s und Paedagogos. ’ St1904n °‘’ Clemens Alexandrinus und die Septuaginta. de. Das System des Basilides. iw Pax 1 oaU ). Clemens von Alexandrien als Philosoph und Dichter. Munck J.

. Hitchcock F. Himer A.. Die sittliche Forderung der Apatheia in den beiden ersten christlichen Jahrhunderten und bei Klemens von Alexandrien. The Terminology of the Sacrament of Regeneration according to Clement of Alexandria. Teologid bautismal de Clemente Alejandrino. Karpp H. Die Stromata des Clemens von Alexandrien. Meifort J. CQ 25:1931. Clemente Alessandrino. 3. Kretschmar G. Torino 1952. Casey R.. Echle H. London 1966.. ZKTh 56:1932. ss.. Paris 1944. Mondésert C. Berlin —New York 1983 (Arbeiten zur Kirchengeschichte LIII). 57 —70. Holy Communion and Creed in Clement of Alexandria. Studia Patrística 7 (TU 92). Leipzig 1920. La dottrina del purgatorio in Clemente Alessandrino ed Origene. Wolfson H. Rüther T.. ss. r^e Ap. 175—189. A. R. Lebreton J. ss. 224—242. Zur Ueberlieferung einiger Reste jüdisch — hellenistischer Literatur bei Josephus. Die Lehre von der Erbsünde bei Clemens von Alexandrien. Witt R. Berlin 1966. Der Platonismus bei Clemens Alexandrinus. Doktryna Klemensa Spacil Th. ss. A. Bessarione 1919..mení dAlexandne. 131—145. TU 42.. M10dg56'' ss^196—214ÜSe<<’ °rigéne> Clément d’Alexandrie. ss. VigCh Cm957 sl\-92UC}larÍStÍe danS l’ÉC°le d’Alexandrie> Div 1. 97—143.. °íl957 E' F" THe PhilosophV °f Clement of Alexandria. StTh 12:1958. Paris 1966. Le symbolisme chez Clément d’Alexandrie. Foi et gnose... Clément d’Alexandrie. Wyrwa D. ss. Camelot Th. . La morale de Clement d’Alexandrie et le Nouveau Testament. Koch J. 158—180. Die christliche Platonaneignung in den Stromateis des Clemens von Alexandrien. 1—44 0 Fascher E. von. 539—562. FrTS 28:1922. ss. Washington 1949. Introduction à l’étude de sa pensée religieuse à partir de l’Ecriture. 142— 179. ss. ss. Paris 1945. Jesus Christus in der Theologie des Klemens von Alexandrien. 195—204. 55—76.. RSR 26:1936. ChH 20:1951. Paradigma für die mediale Bedeutung der Philosophie zur Entfaltung christlicher Lehre.. Gr 36:1955.. HTR 18:1925. Innsbruck 1970.. Clement of Alexandria and the Beginings of Christian Platonism. Tübingen 1928. 39 —101.. Walter N. Heidelberg 1950. 314—321.1966. Ch«^Vi^ ¥■’’ Early c!lristian Thought and the Classical TradiPrunet O La Z/rai n Clß™ent and Origen.sanc mystique chez Clément d’Alexandrie. ss. Der Logo-Christus als göttlicher Lehrer bei Clemens sS (TO Mtaw“ ““«Sw TeStament Und ZUr PatrÍ" G159—*163 A’’ ChTlSt ln Christian Tradition. Introduction d l’étude de la connais. ss. Milano 1940. ss. VigCh 8:1954.. e Jiies' Ba¡áclet'pÍris%¡PÍrÍtUelle d>aPréS l6S PéTeS deS tTOis Lemiers M±a\Í’¿Pénitfnce seconde« et »peché involontaire« chez Clé.. ZNW 43:1950—1951. TSt Haegghmd B. Harnack A. Mondésert C.. E. 225—233. ss.. ss. P.. FrTS 63:1949. Ein Beitrag zum Diastasenproblem. ChQ 129:1939. Prunet O. Rüther Th. Die Busse bei Klemens von Alexandrien.. Pellegrino M.. La théologie de la Trinité chez Clément d’Alexandrie. The Hellenism of Clement of Alexandria. M. ss. RSR 34:1947. New York 1965. Clement of Alexandria on the Generation of the Logos. Die Busslehre des Klemens von Alexandrien. 3—11. Die Bedeutung der regula fidei als Grundlage theologischer Aussagen. Clemens und Euseb. La catechesi cristologica di s. 3. XLV Barava1Ie F 11 concetto di „Homoiosis Theo” in Clemente Ales sandnno. Die Terminologie der Wiedergeburt und verwandter Erlebnisse in der ältesten Kirche.

3. Portrety Ojców Kościoła. 137. Die Dialektik bei Klemens von Alexandria. Przekłady: 1. Bibliografia polska • I. Ihre prinzipielle Begründung durch Klemens von Alexandrien. ss.MBonn fgßgParad0SiS Und GraPhé bei Clemens von Alexandria. 3.. Clark E. 12. 151. Lublin 1977. Paedagogus Wieczny skarb chrześcijanina [Paed. Kovacs J. 02 I.. 02 III.nes de la Universidad Pontificia Comillas I. 202—203. A Study of Christian Platonism and Gnosticism.. 34]. I.> »Gnostisches« Christentum bei Clemens von Ale. z greckiego oraz wstępem i komentarzem opatrzył J.. 7. Hoffmann R. ss. 9. Clement of Alexandria. Praca magisterska pisana pod kierunkiem doc. 101). Bober. I. Bern 1977. 303—306. C. M. 3. Münster 1974 7 n ™Cassfno 1976Pr0bIemaíÍCa educativa di Clemente ÁlessandriLilla S. Ili. M. M. H. w: Mistyka w życiu . 94—120 and Lilla S. ss. ss. Estudio teológico-antropológico. 591—600. WD 8:1952. Ladaria L. III. mpsBKUL. M. Abgarowicz. 16). ss. EAPSA (Publicatio. 218—219. WD 8:1952. 137—138. Clement use of Aristotle: the Aristotelian contribution to Clement of Alexandria’s refutation of Gnosticism. A Study in Christian Pia riographs)ld Gnosticism’ London 1971 (Oxford theological moDai972°UssJ5-ZÍ8 tTadUi0n Sel0n Clément d’Alexandrie. 2. 10. Teología della speranza nella paideia di Clemente Alessandrino. tłum. H. Protrepticus Zachęta Greków Klemensa Aleksandryjskiego. New York 1977. 344—353. S3. 6. 111—113.towicz. tłum. 16. I. Puton. t. mpsBKUL. Aug 12: FBoíÍnOS19^‘’ DÍe Gerechti9keit bei Klemens von Alexandrien. C Clement of Alexandria. InnsB p”rif mo 'SÄ5Ä1? C“ E|a. tłum. 2—84. New York 1978. Antologia patrystyczna. 9. s. z greckiego H. Madrid 1980. D. F. London 1976. Paed. Messana V. Ein Beitrag zum spätantiken Platonismus. ia XL VI Apostolopoulou G.bruckft1969KirCfte ^ ausgehenden weiten Jahrhunderts. z greckiego oraz wstępem i komentarzem opatrzył T. ss. Sołowianiuk. Lublin 1977.AG the Eucharist. S ss&j1° “siässsä ssr**ani • We‘ SCÄ!LK^ ^iuterung nach dem Tode und pneumatische Auferstehung bet Klemens von Alexandrien. III.. tłum. 101 (Modlitwa poranna). II. 348— 350.skiego na Sekcji Filologii Klasycznej. L. w: A. II. A. 159. Clement of Alexandria and the Valentinian gnostics. Starowieyski. Warszawa 1978. Hymn do Chrystusa Króla i Zbawiciela (Paed. 172—174. 113. K. II. I. Warszawa 1975. 7]. Bednarz. Protr. „Salesianum” 40:1978.r-Iidr]?n' Untersuchung zum Glaubensverständnis in d. Kraków 1966. 111— —112. Sc^°{ner E. 12. 2. El Espíritu Santo en Clemente Alejandrino. Pedagog I. 83.. 268 i 02 III. Wój. Michalski. Ein Beitrag zur Geschichte der Philosophischen Methoden. K. II. ss. 5. Podbielskiego na Sekcji Filologii Klasycznej. 487—489. III.. z języka greckiego tłum. w tegoż: Antologia literatury patrystycznej. Przedruk w: A. R. tłum. tłum. I. I. R. I. Pedagog. Jakim wychowawcą jest Jezus Chrystus [Paed. I. 1. Alexand. Praca magisterska pisana pod kierunkiem doc. I. z języka greckiego tłum. ss. tłum. I. 11. Podbiel. II. księga I. München 1979. Starowieyski. Hamman. Paed. III. dra hab. 5. Geschichte und Praxis. VigCh 25:1971. 1. 72—73 oraz TST 8:1981. Abgarowicz. I. dra hab.

. 75—91. Czy człowiek bogaty może być zbawiony. VII. Stromata Stromata I. 603. Acta Academiae Velehradensis. z greckiego i komentarzem opatrzyła J. 18—19 (Kobierce). Który bogacz będzie zbawiony. „Miesięcznik Kościelny: Unitas” 7:1912. ss. ss. 2—3. G. M. 22. VII. 24—25. 16—26 charakterystyka traktatu. „Pielgrzym” 3:1844 ss. I. 2. 353—359. ss. Arenza (Historisch-apologetisches Lesebuch. ss. IV. 19—20). s. ss. ss. M. 331—333. O Klemensie Aleksandryjskim. Eucharystia w świetle najdawniejszych pomników piśmiennych. ss. Warszawa 1975.. Recenzje: 1) A. 16. s. w tegoż: Antologia literatury patrystycznej. 2—7 (Klemens Aleksandryjski o kontemplacji i działaniu). nr 30. s. 18. 3) J. ss. 1976.. J. Czuj. tłum.. 250—272. 60—62. t. nr 30. Anonimowy przekład z francuskiego (Les Pères de l’Eglise des trois premiers siècles de l’ère chrétienne IV. w tegoż: Złote książeczki. tłum. Informacja o wydawcy: S. PKat. Hozakowski W. 371—372. Warszawa 1953. NiemirskaPliszczyńska. VI. tłum. 265—267. Szczepański. 4. Szpaderski J. cz 5.. ss. Poznań 1912. „Pielgrzym” 2:1844. 22. tłum. SP 12:1958. III. t. tłum. 27—113 przekład i komentarz) oraz Traktat świętego Bernarda o stopniach pokory. Kraków 1898. Opracowania Genoude A. Jezuici w Polsce. ss. 88 —89. 102—110. Monasterii 1896 (teza doktorska). Bilczewski J. 10 (Kobierce). Stromata II. Lublin 1980. 470—472.. Genoude’a (Les Pères de l’Eglise des trois premiers siècles de l’ère chrétienne IV. Ojcowie święci i pisarze Kościoła. Paris 1839). Anonimowe tłumaczenie z przekładu francuskiego A. Freiburg 1907. ’ Stromata I. 133—135. „Przegląd Powszechny” 114:1912. 9. 15. „Dziś i Jutro” 9: :1953. VI. 12—13. 254—255. 3. 124—125. 11—14. cz. nr 47. 251—254. 1176.człowieka. ss. Michalski. nr 105. 3 (wybór kilku zdań na temat: Klemens Aleksandryjski o studiach filozoficznych). Paris 1839). Traktat świętego Klemensa Aleksandryjskiego poprzedzony wstępem (5—10 życie Klemensa. O Klemensie Aleksandryjskim. Przedruk: rozdz. 17—24. 367—371. 2) „Przegląd Powszechny” 37:1893. 3) I. Warszawa 1863. Recenzje: 1) W. nr 159. z greckiego H. Tarnów 1892. XL VIII Hozakowski W. jego życie i dzieła. III. VII. pt. 9. 2. cz. Borkowska. Opracował i wydał Jan Tylka. 2. RH 18:1970 ss. W.. 27— —29. Stromata IV. Czuja. 324—326. s. przedruk: KDS 74:198. Il Szkoła Aleksandryjska. V. 1—113. 49. GK 22:1915. Recenzje : 1) „Tygodnik Katolicki” 2:1892. 5. 4. Zalewski. OŻ II. Starowieyskiego. KDS 74:1981. De chronologia Novi Testamenti a Clemente Alexandrino proposita. VII. Kraków 1906. * * Zebrał Andrzej Bober SJ XLVII 3. ss. Słomki. 5—6. 25—30. ChS. Czy człowiek bogaty może być zbawiony.. 11— —16 pisma. Pragae 1912. ss. 11.III. W. Przyczynek do dziejów wykładu Pisma św. Gano. Święty Klemens z Aleksandrii. II. Wojtowicz. Quis dives salvetur Jaki bogacz zbawiony być może? Rozprawa Klemensa Aleksandryjskiego. 14—19. Na marginesie Czy człowiek bogaty może być zbawiony w przekładzie J. 408. Praca zbiorowa pod red. 2) I. rozdz. 16. . 1—20. II. 2. 19. Zalęski. 2) Hudeo T. 30—32 w opracowaniu K. Obryckiego. ss. 39. z wyboru tekstów J. Klemens Aleksandryjski o siedemdziesięciu tygodniach Daniela proroka. w opracowaniu M. Umiejętności posługiwania się bogactwem. VIII. ss. SP 7:1953. ss. ss. 127—176.

Sinko T„ Zarys literatury greckiej. ss. Przekład i opracowanie zbiorowe (Guide pratique es Peres de l Eglise.. Lwów 1912. Słowa ustanowienia Najświętszego Sakramentu a Epikleza. 5—6. s. ss. Autor pierwszego podręcznika etyki chrześcijańskiej. 14—15. Lublin 1947. 33—34. nr 198 s. München 1932.. s.vetur«.. GK 20:1912. ss. ss. Homilia Klemensa Aleksandryjskiego »Quis dives sal.. 5) J. Stosunek Klemensa Aleksandryjskiego do filozofii według Stromata. ss. Gilson E. »Die Lehre von der Erbsünde bei Clemens von Alexandrien■». 2.Michalski M. ss. „Przegląd Powszechny” 159:1923. z niemieckiego S. ss. ss. 263—288. nr 30. ss. U Ehrharda brak trzech ostatnich akapitów). Warszawa 1975. 544— —548. Kraków 1951. 289—302. ss. S^usiak Klasycyzm Klemensa Aleksandryjskiego. Niektóre tendencje i zasady pierwszych wspólnot h^erodoksywych na podstawie Stromatów Klemensa Aleksandryjskiego. 81—82. Portrety Ojców Kościoła. Literatura grecka. t. Puciata L. Winowski L. II. AK 7:1912. O. 332— OOO.. RTK 23: 1976. 487. Recenzja książki: Brontesi A. 401— —404. (Tłumaczenie fragmentu z: Ehrhard A. w tegoż . Od Justyna do Mikołaja Kuzańczyka. CLXXXII—CXCV. cz. Kraków 1965. „Theologie und Glaube” 5: 1913. t. ss.. tłum. Stomma (Christliche Philosophie von ihrem Anfängen bis Nikolaus von Cues. w tegoż: Antologia patrystyczna. Rozbiór teologiczny.. 4. . Kruszyński. III. Hahn J. Pierwsza Akademia Teologii Katolickiej: Klemens Aleksandryjski — Orygenes — Grzegorz Cudotwórca.. Bułhak E. z. Bruges 1967). Stosunek chrześcijaństwa pierwszych wieków do wojny. Gano I.. z. Bułhak. Sinko T. Phszczyńska J„ Pierwsza próba syntezy filozofii greckiej z antyczną doktryną chrześcijańską — Klemensa Aleksandryjskiego »Stromata«. Analiza nazwy »Dywanów« Klemensa Aleksandryjskiego. z niemieckiego K. i Wojtczak J. 144 —146. Die Kirche der Märtyrer. ss.. nr 2. KTW 2: 1923. STV 91971.. 100—103. Klemens Aleksandryjski. 55—84.. 81—84. 1.. Pierwotne chrześcijaństwo wobec cywilizacji grecko-rzymskiej. 1.. Recenzja książki: Rüther T. 1—16. 3. II. ss. Bober A. Kraków 1932. 287—289. „Eos” 65: 1977. Hahn J-. ss. »Die Lehre von der Erbsünde bei Clemens von Alexandrien«. 64— 73. ss..Drogi zbawienia. O Klemensie Aleksandryjskim.. ss. Szczygieł. 3 ss 173—174 Drąezkowski P Dowartościowanie kultury 'intelektualnej przez Sripelp w:TsîHfm-m0 TeZUltat P°lemiki antVheretyc. ss. Warszawa 1978. ss. yuyismego. RH 25: 1977. . Freiburg 1922. Klemensa Aleksandryjskiego droga do doskonałości. Lohn W. 257. udziarek M.. Lateinische 4 4 — Kobierce XLIX Szymusiak J. w: Dzieła świętego Dionizego Areopagity. ss. _ Campenhausen H„ Ojcowie Kościoła. Wierszyłowski (I. STV 9: 1971. Bohner P. 627. Roma 1972. Filón a Klemens Aleksandryjski. * Bieda J. 3. Ihre Aufgaben und ihre Leistungen..4) M. 307—309. „JNovum 1978. Freiburg 1922. ss.. CT 44: 1974.. ss.. i wstępem opatrzył E. Niemirska-Piiszczyńska J. I. 36—53. 6) P. Tłum. Hamman A. 281—282.vetur«. Griechische Kirchenväter.. Lublin 1937. O Bożym planie zbawienia u Ojców Kościoła w. M. SP 5:1951. 222—223. Recenzja książki: Rüther T. Lisowski F. „Dziś i Jutro” 9:1953. z. s. 221—229. Praca zbiorowa pod red. ss. Drąezkowski F... Warszawa 1959. w: Kultura i cywilizacja. Homilia Klemensa Aleksandryjskiego »Quis dives sal. B Przybylskiego’ Poznan 1970.Antologia literatury patrystycznej. AK 12:1914. »La soteria in Clemente Alessandnno«. 49—53. ^ ^ Czuj J. Tłum.. t. Praca zbiorowa. AK 13:1917. Paderborn 19545). Szydelski S. ss. Historia filozofii chrześcijańskiej. z. Warszawa 1962. Michalski. Praktyczny przewodnik po patrologii. z. . Rozbiór homiletyczny.

Praca zbiorowa pod red. (Rogalski Leon). TST 8: 1981. CT 48: 1978. KDS 74: 1981. 81—103. ss... Jałbrzykowski R. t..S. ss. 453—458. 787—789. Wprowadzenie w studium Ojców Kościoła. Drączkowski F. ss. 31dążenia do doskonałości chrześcijańskiej według Klemensa Aleksandryjskiego.z 3 ss 17-29^* Klemensa Aleksandryjskiego. ss. Drączkowski F. RTK 26: 1979. czy w . ss. Dr9o"p°eS£-Lu™rS “ P. SPelp 10: 1980. Praca zbiorowa pod red. wyd.. I. Formy i zasady pierwszych wspólnot chrzęściS “ RTC 2ÎfmTi . ss. WEPI XXV—XXVI. ss. Drąezkowski F„ Wychowawcza funkcja Prawa Starego Testamen. 175 —177. Drąezkowski F„ Miejsce i rola bojaźni Bożej {tp&p0ę) na drodze Kirchenvàter. 3. Wojtowicz H.. 55— —57. „Vox Patrum” 1: 1981. Zarys patrologii. ss. 2 uzupełnione.. 21 —43.. 6. DSkrSkl F'’ fai^eia Clemens Alexandrinus imbutus appa. PEK XXI—XXII. ss.’mach KIeme”Sa Al^Ory^ieRecenzja : Wolak H.. Znaczenie słów Klemensa Aleksandryjskiego »Modlitwa jest rozmową z Bogiem« w ich kontekście bliższym i dalszym. Warszawa 1967. N. Drączkowski F. ss. w: Homo meditans. ss... Lublin 1982. W. Dz.“" Kleme°J'a ”-k" pedaa°° oSwiec°Fy. t. 129—137. Wojtczak J. 82—85. Drączkowski F. I. z. KOBIERZEC I [Wiedza powinna być przekazywana ustnie lub pisemnie pod warunkiem czystości i przygotowania umysłowego nauczycieli i uczniów] I abyś rozczytywał się w nich ciągle na nowo i żebyś mógł ich przestrzegać” \ Dylemat w tym.I?”-” 0. Poznań 1954. 120—124. ss. 123. EKość. Słomki. W. Drączkowski F.. Słomki. Z ósmego i dziewiątego wydania niemieckiego przełożył i uzupełnił J. z. Gajkowski. 92—94. Kraków 1879. Lublin 1982. SWP. Kontemplacja i działanie u Klemensa Aleksandryjskiego. (Drzażdżyński Stanisław). Rauschen G. 52—68. J. 249—251. Pisma Ojców Kościoła i nauka w nich zawarta. Patrologia. Lublin 1983.. Rauschen G. »Agape« istotą chrześcijaństwa.. RTK 27: 1980. 21—30.. w: Z zagadnień £ublin797?. Pieszczoch Sz. ss. 91—93. Poznań 1922. Drączkowski F. s.. Zarys patrologii ze szczególnym uwzględnieniem historyi dogmatów. ss. ss. Kościół — Agape według Klemensa Aleksandryjskiego. R.. Drąezkowski F„ Struktury semantyczne wyrazu »paideia« w dziele Klemensa Aleksandryjskiego »Stromateis«.ressfciS7-Î5Ïa Zbi°r°Wa P<>d red' J' Drąezkowski F. Formy i cele modlitwy doskonałego chrześcijanina (gnostyka) według Klemensa Aleksandryjskiego. ss. 687—688. III III Podręczniki. Nowacki. 4. 137—143..Kerysmat pisemny w teorii i praktyce Klemensa Aleksandryjskiego. Stuttgart 1959 und 1960). Tl_79. Kościół jako szkoła Logosu w doktrynie Klemensa Aleksandryjskiego. 71 —78. ss. Patrologia. z.srsea37-83anmadüerÎe7lda i0lSa QnOSi’ SACh 1 2’ Warszawa 1980. ss. słowniki Szpaderski J. Aktualny stan badań nad Klemensem Aleksandryjskim. z..Drąezkowski F. Poznań 1964. X. EncOrg XIV. tłum. Motywacja czynnej miłości bliźniego u Klemensa z Aleksandrii. RTK 28: 1981. I. Warszawa 1904. Patrologia (Ojcoznawstwo} albo nauka o Ojcach Kościoła Katolickiego i znakomitych pisarzach kościelnych. L. 3. w: Homo meditans. 257—269. Czuj J. ss. t. encyklopedie. ss.. RTK 26: 1979.

synu.9. a duch z duchem podczas posiewu Słowa czynią napęczniałym rzucone ziarno i powołują je do życia.1) jako duo maledicentissimi. Pastor.naksowi i Archilochowi4 * *. 4 Hipponaks z Efezu (VI w.). który zawiera Kobierce Klemensa. który schował pieniądze powierzone mu na wypożyczenie z procentem i zwrócił bez 3 Por. że gdyby bogowie mieli się troszczyć o ludzi. przez posłuszeństwo w stosunku do wychowującego staje się jego synem. 1 Kor 4.d Jeśli więc nie wszystkim dostępne jest prawdziwe poznanie7. a nawet Hippo. 1168a 1_3. „Dla3 tego powiada Pan — mówię do nich w przypowieściach. twórcy ateizmu8. Każdy zaś. mądrość bowiem z samej swej natury ujawnia tendencję do udzielania się i ludzi miłuje. Ciągnie dalej: „Ku roztropności nakłonisz swe serce. Teopompowi i Timajoso. że bogowie istnieją. 3. „tych w małym wiernych”. którzy nas kształcą.12—27 ' Jflaton. Nazywamy ojcami9 tych. głosząc. Świnie przecież chętniej korzystają z błota niż z czystej wody. czy może pewni ludzie powinni to czynić? Jeśli zająć stanowisko pierwsze. kto pozwala się wychowywać.1 Ale już ponad wszelką miarę jasno odsłania to sam Zbawiciel. Moim bowiem zdaniem. Mt 25. że nie będą w stanie zrozumieć Jego słów. Theaeterus 150 D.. Dodaje 2 jeszcze: „Nie zapomnij. co więcej. Epikurowi. to zgodnie ze sposobem wyrażania się ludzi lubiących przysłowia8 pisma są dla większości tym. że słowo pisane w duszy uczącego się zapada podobnie jak w ziemię 2.) — historyk grecki. a twórczość ludzi niegodnych tego miana — aprobować. na wydawanie szkaradnych piśmi. Tych. Hermas. 350—250 przed Chr. lecz nie opiekują się ludźmi. dusza szczepia. pochwalił. Łk 19.f Temu zaś. Niemirskiej-Pliszczyńskiej. i zachowasz u siebie wskazania. Rzecze Salomon: „Jeśli. pełnej bredni i oszczerstw.2 d Prz 3.. czym dźwięki liry dla osła. nie byliby szczęśliwi. Timajos (ok. przed Chr.wi1 2 *. Teopomp i Timajos wymienieni zostali przez Neposa (Alcibiades 11. Visio 5. przed Chr. Nakłonisz je ku ostrzeżeniu dla syna twojego” c. Ethica Nicomachea IX 7. to kto powinien pozostawiać spuściznę literacką: zacni czy źli? Byłoby rzeczą wprost śmieszną odmawiać prawa do działalności literackiej ludziom zacnym. Phaedrus 278 A. przedstawiciele złośliwej i subiektywnej poezji jambicznej.14—30. 1 zaś potomstwem jest twórczość umysłu5. ale że ujawnił tylko w sposób proroczy tę cechę istniejącą już w nich uprzednio i ocenił. którzy pomnożyli jego pieniądz.) i Archiloch z wyspy Paros (VII w. jakiż pożytek z pisma? Jeśli drugie. 2 Teopomp — historyk grecki z IV w. synu.Symposium 209 A—D. duszy 1 Brak pierwszej karty jedynego rękopisu. do mądrości przychylisz swe ucho. która wzmacnia się za pomocą ćwiczeń.13 f Por. 2 i obiecał „nad wielu ich postawić” oraz polecił im wejść do „radości swego Pana”. że wedle zdolności przyjmującego. twierdził.1 ziarno: to jest właściwy posiew duchowy. • Epikur nie negował istnienia bóstw. że Pan spowodował ich niezdolność pojmowania (niesprawiedliwa byłaby taka opinia).”b 6 W ten sposób daje on do zrozumienia.1 ns.1 e Mt 13. mych nauk”. nie wierzył zatem w opatrzność. . przyjmiesz nauki moje. 6 z Świętego Starego i Nowego Testamentu w przekładzie J. przed Chr.” e Nie znaczy to.15 b Prz 2. rozdzielił między sługi swój majątek i po powrocie zażądał od nich rozliczenia. że otwartymi oczami nie widzą i otwartymi uszami nie słyszą ani nie rozumieją. Arystoteles. c Prz 2.deł. Godziłożby się więc pozwalać na uprawianie literatury.jąc się z duszą. a zabraniać pozostawienia ku pożytkowi potomnych literackiego dorobku człowiekowi głoszącemu prawdę? Za rzecz piękną uważam także przekazanie przyszłości dorodnego potomstwa.3.ogóle nie należy pozostawiać po sobie spuścizny literackiej. a przecież to są dzieci tylko naszego ciała. nie był więc ateistą..

Niektórzy ją dzielą. 3 przestrzegał bez uprzedzeń. „Dlatego też kto spożywa chleb lub pije z kielicha Pańskiego niegodnie. co wziął. oraz wybranych aniołów. 154. Najlepszą zaś pomocą do właściwego wyboru lub do odrzucenia czegoś jest świadomość. abyś tego * Por. Ci więc. czy też tylko na tę jedną liczy zapłatę. 8 Por. kto w sposób konsekwentny podjął działanie na korzyść bliźnich. byliśmy jednak pośród Was pełni łagodności. Usta nasze otwarły się do was”.2 szenia Słowa już sama w sobie ma coś z funkcji apostolskiej. przekaż ludziom godnym zaufania. nie kierowaliśmy się ukrytą chciwością. którzy zostali wykarmieni w sposób autentyczny słowami prawdy.9 1 2 Kor 6. aby pojąć prawdę i wypełnić czynnie przykazania. aniśmy nie szukali chwały u ludzi: czy u was.10—11 • Por. Niech przeto człowiek doświadcza siebie samego. Yorsokr. Za karę nieprzydatny sługa będzie wyrzucony „na zewnątrz. powinieneś był oddać moje pieniądze bankierom. drugi zaś — czy jest w prawie słuchać ich i je czytać. W każdym przypadku rozstrzygnięcie zależy od nich samych. czy na nauczanie nie porwał się zbyt pochopnie i z chęci rywalizacji. A mogąc jako wysłannicy Chrystusa okazać surowość nad wami. powinien z kolei rozważyć.6 k Ga 6. Heraklit.1. w każdym z tych dwu sposobów skutecznej: czy dokona się ręką.15 3 Por. pędu do prawdy.* 1 * Jeśli więc jakichś dwóch głosi Słowo.8 Rów. „Nigdyśmy przecież. co usłyszałeś ode mnie. Platon. I. jak zwyczajowo przyjęte.3 nież Paweł mówi: „Ty więc nabieraj mocy w łasce — tej W Chrystusie Jezusie — i to. w ciemności”. gorliwości badawczej. jak wiecie. s. tak jak by’piastunka czule pielęgnowała swe dzieci”. frg. W czynieniu dobrze nie ustawaj. a wszystko biorący w posiadanie.8.7 Tj. abyś i Ty stanął przed Bogiem jako już wypróbowany. a ja po powrocie byłbym z zyskiem odebrał swą własność”. Phaedrus 248 B—E. winny się stanie Ciała i Krwi Pańskiej. „Kto rzuca ziarno w ducha. jeden za pomocą pis. temu użycza Ona największych dóbr: pierwszej zasady wiary» gotowości do życia uspołecznionego. że obcuje ze słuchaczami dla uzyskania poklasku. nie używali pochlebstwa — mówi Apostoł — ani też.2 1 2 Tm 2. rzekł: „Sługo zły i gnuśny.. unika i posądzenia. jakże obydwaj mogą nie zasługiwać na pochwałę. drugi za pomocą żywej mowy. otrzymali przez to wiatyk na życie wieczne i rosną im skrzydła 10 na lot ku niebu. z ducha zbierze plon wiecznego życia. co najlepsze: Bóg nie jest za to odpowiedzialny. Ona zaś opiera się na trwałym fundamencie prawego życia i właściwej doktryny. wielu wzbogacający.1 ma. i tak dopiero niech pożywa z chleba i pije z kielicha.) jako żebracy. nie powodując się w niczym stronniczością”. czy słowem. takim.* 11 Kto natomiast wypowiada się przez pismo. Czynność gło. w obecności wielu świadków. Respublica X 617 E. Platon. którzy będą zdolni także nauczać innych” h. Podobnie rzecz się ma z rozdawaniem Eucharystii. wycinający prostą drogę słowom Prawdy”. Mt 25.3 my.4.” n Każdy więc. gnoza (yrćbóię). dyspozycji do prawdziwego poznania. czy głoszenie Słowa nie było wynikiem miłości sławy.1 W liście do Tymoteusza mówi: „Zaklinam cię wobec Boga i Chrystusa Jezusa. to jest na zbawienie swych słuchaczy. 13.” k Komu zaś udało się to osiągnąć za sprawą Opatrzności Bożej. albo odrzucić. jako robotnik nienaganny. Ale najlepiej jest iść w ślady tych. czy u innych. W sposób zupełnie zadziwiający mówi 4 więc Apostoł: „Okazujmy się we wszystkim sługami Boga (.9 Zadaniem jednych jest dawać Słowo na procent.™ Ci dwaj muszą samych siebie kontrolować: jeden _ czy godzien jest mówić i utrwalać dla potomności swe słowa na piśmie. 10 Por. drugich — poddać je próbie życia i albo wybrać. którzy już próbę wytrzymali z pomyślnym wynikiem. Ga 5. jako nic nie mający. kto wybrał nie to.. 2 nadwyżki to.0 W tenże sam sposób należy mieć na oku ludzi podejmujących badanie pism Bożych: czy nie z prostej tylko . i każdemu z wiernych przekazują jedną część do wzięcia. Bóg świadkiem. wprowadziwszy swą wiarę w czyn przez miłość? 3 Wina obciąża tylko tego. I znowu: „Dołóż starania.4. i zarzutu korupcji. jednym słowem daje mu środki zbawienia. 30 h 2 Tm 2.

Nie można pozwolić słuchaczom poddawać Słowa próbie »u przez zestawianie13 z czymkolwiek ani wydawać Go na ocenę ze strony ludzi zaprawionych do różnorodnych sztuczek krasomówczych.p istotnie wypada pragnąć. wśród błędów.27—28 0 1 Tes 2. w ciągłej walce z niewiedzą. Mt 5. bym usłyszał radość i wesele. we mnie serce czyste I odnów we wnętrzu moim ducha prawości. I to był właściwy sens tych słów wieszczych: „Jeśli nie uwierzycie. 2 „Troszczcie się — mówi Pan — nie o ten pokarm.31). był szczególnie modny w literaturze cesarstwa. „każdy według włożonego trudu otrzyma odrębną zapłatę. jak w postaci pouczeń/ I rzeczywiście: „Błogosławieni. który podlewa — słudzy Tego. Stwórz. którzy wprowadzają pokój”/ oni bowiem nawracają ludzi. dopóki mamy s sposobność. Obmyjesz mnie. 13 Wyraz óvyxęióię. jeśli ktoś „pragnie być sprawiedliwy. druga zawarta w pismach. nic nie pojmiecie”. i ten. inne karmi filozofia helleńska. Jest rzeczą wysoce interesującą. wy zaś uprawną rolą Boga.v „A zatem. A uradują się me kości nadwątlone. W każdym razie. a przy tym opanowanych 2 już przez uprzedzenia i nie chcących usunąć ich z duszy. Różne dusze odmiennego potrzebują pożywienia. Jed. którzy się całkowicie poświęcili Chrystusowi.21 n 1 Kor 11. ozdobach słownych. My bowiem wspólnie jesteśmy robotnikami w służbie Boga. czy nie podejmują badania z chęci uczestnictwa w dobrach ziemskich. która lubowała się w finezjach stylistycznych. żebyśmy jak największą mieli liczbę robotników. zdobywszy w postaci wiary zdolność rozsądnego rozumowania. 4 który sieje. ale robotników mało”. 5 ich wnioskowania dialektycznego. Lecz ci wyrachowani są obłudnikami. Respublica II 362 A.ciekawości przystępują do ich poznawania na podobieństwo tych. Sprawisz. była istotnie przeciwstawieniem wszelkiej prostoty.8—9 12 Por. .27 r Por. drugą sofistykę. które stanowią żonglerkę słowną.3 ne rozwija poznanie i nauka.14 ludzi nadętych pychą z powodu sprawności p Mt 9. okresiki: negióSia (II 1.12 powinien przestrzegać najwyższego piękna intencji moralnej swych czynów. 592 i Platon. Ajschylos. 14 Jest to atak na tzw. przestrzegają wspólnoty środków utrzymania. prowadzą ich znowu do pokoju płynącego ze Słowa i z życia zgodnego z Bogiem oraz nasycają ich łaknienie sprawiedliwości* rozdawnictwem chleba. ten już uzyskuje trwałą postawę na przyjęcie Słowa Bożego. na ziemi. Którymkolwiek z dwu sposobów robotnik Pana sieje szlachetną pszenicę. typowym przykładem są „zestawienia” Plutarcha w jego Żywotach sławnych mężów. Łk 10. Natomiast jeśli ktokolwiek z pozycji wiary zdecyduje się pójść na ucztę. Septern contra Thebas. nie cała jest do spożycia. Stąd płynie aż w nadmiarze siła przekonania. podobnie jak orzechy.30). by zobaczyć jego budowle.9 * Por. zestawienie. Odwróć oblicze swe od moich grzechów I wymaż wszystkie moje bezprawia. Porzućmy myśl o nich. ale o ten.6 u 1 Kor 3.” w I niech każdy z nich śpiewa razem ze szczęśliwym Dawidem pieśń wdzięczności: Pokropisz mnie hyzopem. o Boże. 4 tylko za takiego”. Jeśli więc: „Żniwo 7. kiedy wszyscy wszystko „zestawiali”.5—7 11 Autor mówi tu o nauczaniu ustnym. Uprawa zaś roli podwójna: jedna niepisana. a zwłaszcza naszym braciom w wierze. a nad śnieg wybieleję.” q Pożywienie przyjmujemy zarówno w postaci potraw. którzy przybywają do miasta. która.1 wprawdzie wielkie. czuwa nad wzrostem kłosów oraz dopełnia żniwa — prawdziwie boskim okaże się rolnikiem. który trwa na wieki. czyńmy dobrze wszystkim.4 s Mt 5. który ginie. który daje wzrost — jedno są” w zakresie służby. tj. żyjących tu. a do filozofii jako pokarmu duszy nic nie wnoszą. bo zauważyli. domem Boga” u — według słów Apostoła.2 q J 6. że ludzie. „Ten. a nie uchodzić m 1 Tm 5.37. że również stoik Epiktet w swych Diatrybach atakuje ostro owe ozdobne słóweczka: iegeidia (II 1. Mt 4. Nie odrzucaj mnie od swego oblicza I nie odbieraj mi świętego ducha swego. a stanę się czysty.

jeśli przedtem u siebie nie przekopią ziemi aż do pokładu zwanego dziewiczym i nie znajdą go zupełnie bezwodnym. czyż nie uzyskał już zapłaty w postaci dobrej sławy? A ten.3—8. Respublica VII 533 D. 18 Por.b Zapłatę zaś wartościową otrzymuje tylko w postaci obywatelstwa państwa Bożego. wyznając w swych dziełach. Gdybyśmy sami siebie osądzili. Platon. bądź do owocodajnej ziemi. przyjdźcie do wody.18 w swych Prawach poleca rolnikom.19 3 Niedostatkowi przyjść z pomocą jest rzeczą słuszną. i Plutarch ten ostatni pokład ziemi wymieniają jako gliniasty.15 16 Chodzi tu o nierząd męski. 7 4 go zdjąć.21 Pismo Święte rozpłomienia zarzewie duszy i kieruje jej wewnętrzny wzrok do kontemplacji. żywi niepłonną nadzieję uzyskania zadośćuczynienia od Tego. 4 Taki tylko okaże się sługą woli Bożej. Platon. De vitando aere alieno 827 DE. ruchy. lecz że ubiega się wyłącznie o zbawienie swych słuchaczy i choć wynik nie przypadnie mu w udziale od razu. który 5 szczepi drzewka — albo też pobudzając do ruchu coś. charakter. y Por.” g u. Pwt 23. pięknej.1 płaty dla psa”. 18 Pogląd ten nie znajduje obiektywnego potwierdzenia. 17 Por.1 Kto przemawia15 wprost do słuchaczy. że jest złym robotnikiem. wyrabia sobie o nich opinię i wyróżnia wśród nich takiego. Plutarch. jego obyczaje. kto zaliczony został w poczet mężów.9 ’ w Ga 6. filozof natchniony 2 przez Judejczyków. Pwt 23. to wtedy dopiero zachodzi konieczność zwrócenia się do sąsiada o pomoc. że pozostawał pod inspiracją Judejczyków.”e a Salomon upomina: „Pij wodę z własnych naczyń”1. Leges VIII 844 AB. wszyscy spragnieni. że nie jest niewolnikiem strachu.19 e Iz 55. Vita Solonis 23. że nie da się uwieść przyjemności. czerpiąc wodę z cudzych posiadłości.c Wzbronione jest przynoszenie do miejsca ofiarnego „za. Ps 50(51).y Kto zaś przemawia za pośrednictwem swych pism.a Kto bowiem chwali się swą dobroczynnością. „Zapłata nierządnicy nie wstąpi do miejsca świętego”. Mt 10. nie powinien pragnąć zapłaty za swoje czyny.22 „Dlatego tu właśnie — wedle boskiego Apostoła — wielu jest wśród nas 23 słabych i chorych. zatrzymujący wodę. uprawionej. bądź do wydeptanego gościńca. nie dla próżnej sławy.19 <* Por. Jest rzeczą niewątpliwą. jako dobremu robotnikowi. popierać nieróbstwo jest rzeczą szpetną. ten z upływem czasu doświadcza ich. kto darmo otrzymawszy. według swych zdolności. pragnie ujść kary — czyż nie tkwi w postawie ziemskiej? Trzeba.8 c Por. tryb życia. Phaedrus 275 D—E. postawę. bujnie porosłej krzewami krainy. 20 Por. bądź do miejsca skalistego. a znaczna liczba nawet umiera. Plutarch.1 1 Prz 5.Przywróć mi radość z Twojego zbawienia I podeprzyj mnie potęgą swego ducha. co już w niej tkwiło. spojrzenie.10.i To zaś dzieło moje nie jest utworem skomponowanym według zasad sztuki retorycznej. Izajasz mówi: „O. Mt 20.d 16 Komu zaś przez złe wychowanie i złe nauczanie „oko duszy”* 16 17 uległo osłabieniu i dojrzeć nie może jej własnego światła. doznaje uwznioślenia przed obliczem samego Boga.5 b Por.4—8 15 Por. darmo daje. czy spieszno mu do zapłaty.3—8. Łk 8. 6 ry obiecał swym robotnikom wypłacać należną zapłatę. kto spełnia obowiązek za pieniądze — bez względu na to. Jeśli więc tam już wody nie ma. że nie powoduje nim stronniczość.10 x Por. aby nie zraszali swych pól. czy w przeświadczeniu. albo coś duszy przydając — podobnie jak hodowca.4 " Por. zdolnej uwielokrotnić posiew. że Platon korzystał z wiedzy innych ludów. 2 obficie rodzącej.2 Lecz 3 ten. Platon. dopatrując się w nim podobieństwa bądź to do owego rozdroża. naśladować Pana. ale nie przystoi razem z nim * Por. mówił Pitagoras. nie bylibyśmy sądzeni. . ale nie da się naukowo udowodnić. niech dąży do Prawdy odkrywającej poprzez Pismo wartości niepisane. I Platon. Mt 6. głos.20 Jest rzeczą rozsądną pomóc komuś zarzucić ciężar na barki. któv Iz 7. Mk 4. Mt 13. że przystępuje do pisania nie dla zysku.* 9. Przemawiający bowiem obserwuje jego sposób wyrażania się. który umie słuchać.9—14 (parafraza przekładu BT).

Mt 23. i do nas. Także Bazyli Wielki w liście do Eustacjusza (list 15) mówi.*1 Studnie. a w ogóle prozy cesarstwa. Homer.1 lecz umieszcza je na świeczniku. jako ostatniego. Seneka. Symb. im więcej czerpie się z niego wody.16 •> Por. 30 wyraz enygaóię jest terminem retorycznym drugiej sofistyki. którzy strzegą prawdziwego przekazu błogosławionej nauki. przybyli.17. . która nie czyni mądrym tego. jak do słuchacza: Ten. 9 2 tego światła stać się tym. Epistulae ex Ponto I 1. tkwiło. dzięki Bogu.19 k Por. Mk 4. Filon. Jana i Pawła pochodzącej. Inni przebywali na Wschodzie: jeden pochodził z Asyrii. drugi był Hebrajczykiem ze starego rodu w Palestynie.12. dzieła sztuki czy jakiegoś niezwykłego zjawiska. Owidiusz. iż czytelnicy moi ucieszą się. ** Por. jak sądzę. zapiski na starość jako lek przeciw zapomnieniu. który stanowi źródło ożywcze dla myśli i słowa. Nikt nie zapala światła i nie chowa go pod korcem. że „studnie. aby w naszych duszach złożyć nasienie. gdzie nieustanna życiodajność nauki zestawiona jest ze źródłem tym żywiej bijącym. gdzie się ukrył.8: Homines dum docent. jak postępuje Jego Ojciec. Mt 5. 1 Kor 11. ćwiczenie wytwarza postawę zdrową i w stosunku do ciała. kto jest zdolny do jej zrozumienia? A przecież i Zbawiciel także zbawia bez przerwy i działa bezustannie.1 wolił przecież uczestnikami boskich misteriów i owego święh P12. Taki zarys zadowoli duszę pragnącą ustrzec od wszelkiego zniszczenia błogosławiony przekaz: „Kto mądrość kocha.. przez samo czerpanie z nich stają się lepsze”. Pitagoras. .9 29 Por.13.3 Ucząc innych sami uczymy się więcej33 i przemawiając słuchamy jednocześnie razem ze swoimi słuchaczami: „Jeden jest bowiem tylko Nauczyciel” k zarówno w stosunku do mówcy.przeznaczonym na pokaz. I wiem dobrze.4. Pan nie zabronił świadczyć dobra w dniu szabatu 1 i poz. doznawszy 124 przyjemności. jak w skarbcu.32 Krótko mówiąc. drugi z Egiptu). De gigantibus 25. owi nauczyciele. stanowiące dziedzictwo po przodkach i apostołach. Z tych jeden przebywał w Helladzie. Ale.15. 21 Por. i w stosunku do 3 duszy. 2 niszczeją zaś te. tkwiło'JaW’ powoiuje Q0 zycia w duszy t0> co w niej już 23 TA7" J. Gdym spotkał jednego z nich. 18. drugi był Jończykiem. FPG I sos.21. a którą syn po ojcu g Por. z których się korzysta. Jakiż bowiem pożytek z mądrości. Epistolae morales ad Lucilium I 7. oznaczającym duży. nie tylko z formy mego opisu.31 Także żelazo zatrzymuje czysty połysk dzięki użyciu. nieużywanie wywołuje na nim rdzę. z których nikt wody nie czerpie. jak powiadają.™ Wszelako nie odkrył licznym rzeszom tego.30 ile z samego faktu wierności mego przekazu pisemnego. bezpośrednio od świętych apostołów: Piotra. 8 przejmował (nieliczni tylko okazują się podobni do swych ojców28 29). Odyssea II 276. inni zamieszkiwali w Wielkiej Grecji (z tych znowu jeden pochodził z Celesyrii. discunt. . Mk 3. 32 Por. 71: Roditur et scabra P ositum rubigine jer rum. Gromadzę w nim.20 a co do wpływu na mnie — pierwszego. J 5. wykwintny i ozdobny retorycznie opis natury. którzy zdołają je pojąć. widząc. którzy uznani zostali za godnych zaproszenia na tę właśnie ucztę. Łk 6.8 1 Por. Mt 12. f j . .30—31 21 Por. zaprzestałem dalszych poszukiwań wytropiwszy go w Egipcie. ten ojca raduje”. zarówno greckiej jak rzymskiej. dają czystą wodę. Łk 8. na szczęście. 29 3 1 Por. Był on istotnie sycylijską pszczołą 27 i z łąki proroczego i apostolskiego nas tchnienia kwiaty wysysając28 w duszach swych słuchaczy krzewił czyste dzieło prawdziwego poznania.24 marę25 tylko i kontur tych wspaniałych i pełnych życia mów — których wysłuchać przypadło mi w zaszczytnym udziale — owych błogosławionych i naprawdę 2 wartościowych mężów. . Jakuba. aby oświecało drogę tym.

pewne natomiast problemy pomijam rozr myślnie na podstawie rozważnej selekcji. do tego daleko. Pewne myśli w ogóle nie zostały utrwalone w mojej pamięci (wielką bowiem bujnością twórczą odznaczali się ci mężowie). Mt 19.i pomknie aluzyjnie.12. bynajmniej nie z zawiści. że Bóg obwieścił przez to proroctwo. to . pewne znowu. po3 wierzane są słowu mówionemu. a nie pisanemu. innych jako głosicieli Ewangelii. że ten oto zbiór notatek jest czymś nikłym w porównaniu z owym pełnym łask natchnieniem. jako prawda. i żebym się nie znalazł w sytuacji kogoś. 25. jak obrzędy te się odbywały. I jeśli ktoś mówi. Do dalszych więc wyjaśnień tekst potrzebuje nieodzownie pomocy bądź ze strony samego autora. przy czymś innym dłużej się zatrzyma. jak nauka o Bogu. który poszedł w jego ślady. A wiem dobrze. to dla nielicznych 4 będzie jawne. co się wypowiada. do budowania Ciała Chrystusowego”. kto słucha w ukryciu.is.40 Zdarzy się więc. aby pozostało w ustach wypowiadającego nawet to. innych jako pasterzy i nauczycieli dla przysposobienia świętych do dzieła posługi.4 ciu”. nie stało się własnością publiczną. temu będzie ujawnione to. Pragnąc więc wesprzeć słabość mojej pamięci i zapewniając sobie zbawczą dla niej pomoc w postaci uporządkowanego spisu podstawowych zagadnień. i raczej nie na głosie to polega. czego nawet powierzyć słowu unikałem. aby z drugiej strony nie popadli w błędy.18. Tu wprowadza Klemens przepiękną metaforę wtajemniczenia w naukę Chrystusa jako wtajemniczenia w misteria dionizyjskie. Lecz inne myśli. że przyjmą to godnie i że są w stanie pojąć i dać się przez to ukształtować. gdybyśmy o nich zapomnieli — lub żebyśmy o nich nie zapominali. Mk 4. aby to. 19.* 38 choćbym nawet pozostawił swe dzieło nie opublikowane. tylko nielicznym.26 0 Ef 4. co by nie miało być wyjawione. bądź ze strony tego. bo tak się nie godzi. 86 Tyrs — laska opleciona bluszczem i winną latoroślą z szyszką u góry. pragnę ożywić przez te zapiski (choć bynajmniej nie jest to łatwe zadanie dla niedoświadczonych). jako nie zanotowane. że temu. to jest utrwalonym na piśmie. a tajemnicy dochowywano tak ściśle.1134 to niech usłyszy i od nas. co mu podano w formie zasłoniętej. co by nie miało być odsłonięte”.co nie było dla nich prz&. Bóg dał Kościołowi „jednych jako apostołów. ani nic tajemnego. że napisano: „Nie ma nic zakrytego. co zasłonięte.29. o których wiedział. ostatecznie w chwili obecnej z niej wypadły. kto —■ jak to mówią ludzie lubiący przysłowia — „podaje miecz pacholę. i kto zdolny jest pojąć.11—12 p Prz 9. Albowiem wszelkie tajemnice. obawiając się powierzyć pismu to. innych jako proroków. i niczym więcej nie odpowie pytającemu jak tylko tym.37 Niepodobna bowiem uniknąć takiej sytaucji.9 q Mt 14. tajemnice będą odsłonięte.11 n Mt 10. tylko przez pewien czas trzymały się pamięci. „Ucz mądrego — powiada Pismo — a stanie się mędrszy” p i „bo 2 kto ma. lecz 5 na rozważaniu. a co dla licznych jest ukryte. o czym by się nie miano dowiedzieć”. 10 iż wiele rzeczy ulotniło się z naszej pamięci dlatego. że przez długi czas pozostawały nie zapisane. jedynie pragnie je przypomnieć. temu będzie dodane”. jeśli jest ona dostępna wszystkim? Bo przecież misteria35 przekazywane są w sposób tajemny tak. że może on być uznany tylko za obraz przypominający dotkniętemu tyrsem311 treści oryginalne. symbol wtajemniczenia w misteria dionizyjskie.11 Mój zbiór nie zobowiązuje się wyjaśniać tajemnic w sposób wystarczający. że moje dzieło o czymś tylko na.0 1 Dobrze zdaję sobie sprawę z tego.26 84 Drugą część tego zdania należałoby ściśle tak przetłumaczyć: „ani nic zasłoniętego.znaczone. 85 Antyczne misteria pogańskie miały bardzo ścisły rytuał religijny. które już w świadomości mojej zanikały i wygasały. * 84 85 86 m Por. Ale dlaczego nie wszyscy znają prawdę? A dlaczego nie jest kochana sprawiedliwość. z konieczności posłużyłem się taką właśnie formą 3 dzieła.25. co zostało napisane. Łk 8. Stale się tocząc39 zawsze jednym przemawia głosem. że nie wiemy dokładnie. co zostało napisane. którego usłuchać przypadło mi ongiś w zaszczytnym udziale. lecz z troski o moich czytelników.

43 nic więc nie stoi na przeszkodzie. 3. aby moje zapiski wykorzystały także najpiękniejsze partie filozofii 4 i wstępne stadia wykształcenia ogólnego. a przygotowania do misteriów wchodzą już w skład misteriów. ale każdy zwraca r Por. 48 Por. eksponując najpierw to. aby uszy były gotowe na przyjęcie prawdziwie naukowego poznania. inny niech ją strzyże. czasem spróbuje coś powiedzieć między wierszami.s 16. używamy w odpowiednich momentach wysokich dostojnych tonów.46 45 Klemens daje tu zarys planu. a przez sam fakt przemilczenia tym silniej uwy. jeśli natrafi na dobrego pomocnika. jeżeli potrzebuje pożywienia. lecz taką. Epistoła I ad Corinthios 7. jak mówi Apo5 stoł. por. Jest bowiem rzeczą rozsądku nie tylko stać się Judejczykiem ze względu na Judejczyków i tych. Diogenianus 6.r lecz Hellenem ze względu na Hellenów. 11 jest niezbędne do objaśnienia przed wykładem o naturze. którego nie będzie wcale stosowa! w dalszych księgach. 2 Podobnie jak ci.znowu o czymś wspomni lakonicznie. widzimy to.44 tak samo w miarę upływu czasu i trudu zabłyśnie Prawda. która nie spotyka się z żadnymi atakami. Atenajos VII 282 A—E. której nikt nie jest w stanie zaatakować sensownie. Jeśli ktoś dokonuje czegoś w sposób nie wynikający 3 bezpośrednio z . Tak samo nie taką działalność i doktrynę należy ocenić pozytywnie.. Oto większości dobrodziejstw użycza nam Bóg. Platon. Platon. 344 F. 17. którzy korzystamy z organu wzroku. lecz nabiera jeszcze szlachetniejszego pragnienia sławy. Platon. co godne jest potraktowania jako wstęp do prawdziwego poznania. Gorgias 497 C. któremu nikt nic nie zarzuci. i usuwając na bok wszelkie przeszkody dla racjonalnego toku opisu. jak wśród wielu małych perełek znajdzie się ta jedna wybrana perła. Tak samo i dla mnie powinien okazać się 2 owocodajnym umieszczony tu wybór najpiękniejszych tekstów greckich. Mt 13.2. Moje dzieło przedstawi także zasady sławnych herezji oraz przeciwstawi im wszystko to. 12 uwagę na coś innego. opartego na najbardziej mistycznej kontemplacji. Moja koncepcja będzie się rozwijać według „sławnej i wzniosłej zasady przekazu tra^ dycyjnego”41 (gdyż mam zamiar posuwać się naprzód. Sądzę. jeśli potrzebuje odzieży. 40 Por. 1 Kor 9. V. czy jest tłusta.2 datnia. tak samo i tutaj — przecież do ludu będę się zwracał przed właściwym wykładem — należy wykorzystać myśli i słowa mu bliskie i przemawiające do niego na każdym kroku. począwszy aż od stworzenia świata). Bowiem obfitość wybranych pięknych tekstów podobnie działa jak przyprawa dodana do diety zawodnika. aby wszystkich pozyskać. dzięki czemu słuchacze bardziej jeszcze sta3 ną się przychylni. drugi zważa na czystość jej rasy.28 4 Por. któremu nikt nie jest w stanie zrobić rozsądnych zarzutów. Epistoła II 314 C. że nie tyle można za udane uznać dzieło. Phaedrus 275 DE. którzy żyją według Zakonu. ile takie dzieło uznać za rozumne. 65.4* Albowiem ćwiczenia wstępne są już wyczynem sportowym. Jednym słowem. Również gdy śpiewamy. pozornie zaś ukrywając — odkrywa. Jednego interesuje. podobnie jak przy uprawie roli przed zasadzeniem winnicy oczyszcza się ziemię z wszelakich ostów 3 i chwastów.1 Zresztą i szlif naukowy przystoi tokowi narracji moich wywodów. co podpada pod nasze oczy.20 s Kol 1. 44 Por. którzy chcąc przemawiać do ludu często czynią to za pośrednictwem herolda.1 a przy obfitym połowie wszelkich ryb jedna piękna ryba.46: nec puero gladium. niżej.) napominając każdego człowieka i pouczając każdego człowieka z całą mądrością. 41 Klemens Rzymski. Jeden niech sobie doi mleko z owcy. 89 Jako zwój papirusu.45 46 Niejednakowo patrzy na owce kucharz i pasterz.. posługując się pośrednictwem ludzi. który dzięki niej nie wydelikaca się. abyśmy każdego człowieka okazali w pełni doskonałym w Chrystusie” . A znowu w Liście do Kolosan pisze: „(. 38 Por.1 My wszyscy przecież. żeby treść mowy stała się bardziej słyszalna. co 87 Por.

lecz — że jest przejrzystym obrazem pra2 wdy. kto osiągnął cnotę. TU. 46 llQor]yov^evcoę — xara nsgióraóir. dzięki któremu umysły żądne wiedzy otrzymują prawdę. rzuciwszy rodzaj czaru 47 Oczywiście przez pojęcie filozofii rozumie Klemens tylko filozofię grecką. przeciwstawionych sobie nawzajem.i wymieszaną z teoriami filozoficznymi. tyle powiem ludziom zbyt skłonnym do krytyki. aby nasiona Prawdy w stanie niczym nie skażonym zachowane były tylko dla uprawiających rolę wiary. bez wdawania się w szczegółowe wyjaśnienia prowadzące do 3 zupełnego poznania tych zasad. a wysoce pożyteczne byłoby wykazanie jej niepożyteczności. już sam kontakt różnych teorii filozoficz.7) i oznaczają: „celowo. II [Wartość filozofii helleńskiej jako wprowadzenia do prawdziwego poznania. Z drugiej zaś strony — że nie pozbawia nas wiary. to już 2 w tym przypadku spełniłaby ona swe zadanie. Kobierce będą wyrażane w sposób świadomie niejasny] i9A Ku obronie mojego traktatu. Jak rolnicy najpierw 4 nawadniają ziemię.1 Godne zaufania jest takie oddziaływanie na dusze. Ja natomiast będę wykazywał przez całe moje Kobierce. Co więcej. między innymi wszechstronna wiedza tego. choćby w postaci zasłoniętej. I 13 że zło ma złą naturę i że nigdy nie może wystąpić jako hodowca dobra. że także filozofia47 48 jest w jakiejś mierze dziełem boskiej Opatrzności. . wedle oszczerstw niektórych ludzi. że filozofia wzięła początek od zła i wśliznęła się w życie ludzi ku ich zgubie. jako dzieło złośliwego sprawcy. lecz ia. Sacra parallela 209 (wyd. Wiarygodne jest tylko takie odrzucenie pewnej koncepcji. posługując się tylko gołosłowną informacją o ich zasadach filozoficznych. nie w stanie czystym. oraz jednocześnie będę dawał do zrozumienia. naraża nas tylko na daremny trud i zatrzymuje na tematyce zupełnie nieprzydatnej celowi ostatecznemu. co się z nią nie łączy i przekracza potrzebę bezpośrednią. korzystając dzięki niej z tym silniejszego poparcia uzyskujemy* wspólną zaprawę myślową w wykazywaniu słuszności naszej wiary. nie potrzebuje już drogi do niej. Godzi się bowiem. owszem. owe bajdurzenia 2 tchórzliwych ignorantów. Bywają i tacy. co zostało odrzucone. 14 jakimś oszukańczym sposobem.18 nie znaczy to zaraz. którzy na. boskim darem ofiarowanym Hellenom.3 wet uważają. Epiktet. To. tworząc jakoby kłamliwe fikcje i pobudzając do zdrożnych czynów. Holi). podobnie jak miąższ jadalny w łupinie orzecha.3 nych.tationes III 14. Zawierać będą Kobierce Prawdę. niepodobna wydać skazującego wyroku na Hellenów. którzy radzą ograniczać się do rzeczy najniezbędniejszych i tylko wyłącznie do wiary się odnoszących. ani ktoś silny — rekonwalescencji. że filozofia nie niszczy życia. Znane mi są. przynosi zaszczyt twórcy. poleca go zaufaniu słuchaczy. Holi. ich zdaniem. bo na przykład ktoś. Po drugie. że tak powiem. a mianowicie z jednej strony przekonają się. 4 45 Por K. Po pierwsze. aby byli zdolni przyjąć rzucone w nią nasienie duchowe i żeby je mogli łatwo wyhodować. są to dwa wyrażenia przeciwstawne i pochodzą z systemu stoickiego (por.” 5 — Kobierce t. który w miarę sposobnej konieczności wprowadzać będzie do wykładu również poglądy greckie. 20. Także najlepszym dowo4 dem okazuje się znajomość tego. że tak postępuje pod naciskiem okoliczności zewnętrznych.docelowych przesłanek. które opiera się na jej pełnym zweryfikowaniu z rzeczywistością. jeśliby nawet filozofia nie była pożyteczna. nieprzydatnych do ostatecznego celu. 48 Por. tak samo i my ożywczym płynem myśli greckich nawadniamy ziemską część duszy naszych czytelników. Disser.43 Wiele nawet rzeczy. Die sacra parallela des Johannes Damascenus 208. lecz może będzie miarkował działanie według własnej wiedzy o sprawach boskich lub potrzeby sytuacyjnej. natomiast pomijać to wszystko. a raczej zasłoniętą przez nie i ukrytą w ich głębi. który wykłada głośne teorie. lecz. Budzi ona podziw w uczniach i gromadzi ich wokół prawdy. pod naciskiem okoliczności zewnętrznych.

Platon. s. wyśmiewają prawdę.56 Przepięknie wywodzi to Ateńczyk Solon. świadomie pragną ukryć nasiona prawdziwego poznania.58 51 Por. którzy pragną doznawać łaskotek. Uzyskujemy mocne przekonanie49 o prawdziwości naszego^ pojmowania dzięki rozumieniu wszelkich zawiłości myślowych. 52 Homer. moim zdaniem. frg.1 puszczają wodę. Podobnie jak zapalony myśliwy po mozolnych poszukiwa. Leges X 893 B.55 a kropla rozumu.22 49 Por.cław—Warszawa—Kraków— Gdańsk—Łódź 1982. . kiedy się jej szukało i dążyło do niej z mozołem. Vorsokr. 172. Pomijam już to. 150. godną przecież wszelkiego podziwu. miłośnicy namiętni sztuczek. s. istotnie misteryjnej. Iliada XX 248—250. a sam tylko język pozostał. i jeszcze: Jaki ty wyraz mi powiesz. 50 Wymienionych w 21. 2 Tm 4. Wszyscy wy razem — cóż? grosza wasz rozum niewart. usiłują 2 u 1 Kor 1. Inni znowu.1 niach.54 Drażnią i łechcą v w sposób niegodny mężczyzny. różniącego się całkowicie od innych.” u III [Niebezpieczeństwo gadatliwości sofistycznej wiary] Tego rodzaju ludzi50 jest mnóstwo nieprzebrane. po wypuszczeniu sfory wreszcie dopada zwierza. taki usłyszysz ode mnie. ale Syn Człowieczy nie ma miejsca.52 4 Chełpiąc się swą własną sztuką godni pożałowania sofiści53 żonglują przesubtelnionymi bredniami. tłum. 467. I jak jeszcze mówi poeta: Giętki jest język śmiertelnych i wiele powiedzeń zawiera. Jedni z 22. „Hebrajczycy cudów żądają — 3 mówi w pewnym miejscu Apostoł — mądrości szukają Hellenowie. w ostatecznym rezultacie okas żują się bardziej gadatliwi od turkawek. uszy tych.21. nazwanych przez v Por. To poszukiwacze powiedzonek. różne typy „kłótników i krętaczy” 51 — jak mówi o nich sławny Abde3 ryta. którzy wyrzucają z siebie wszelkie słowa i myśli bez najmniejszego umiaru. Przypomina to stare obuwie. ujawnić tym. Z ich zabiegów powstaje po prostu rzeka słów.57 2 Do czego odnoszą się te słowa Zbawiciela: „Lisy nawet mają nory. gdzie by głowę mógł wesprzeć” ? w 58 Tylko bowiem na sercu człowieka wierzącego. którego wszystkie inne części są już nędzne i prze23. Każdy z was lisa śladami pośpiesza wyłącznie. sami siebie oszukując i wprowadzając w stan zupełnego omamienia swych własnych zwolenników. trud całego życia poświęcając wyodrębnianiu znaczeń wyrazów i rodzajów kompozycji i zawiłości słownych. 15 za wszelką cenę doszukiwać się w naszych słowach pobudek do ich szkalowania i wszczynają spory słowne. że Kobierce. Filozofia nie wystąpiła tu niezależnie. lecz służebnie. scalone w jeden orga. Szerokie tu i tam pole dla słowa. koncentrujący podziw na sobie samych. Demokryt z Abdery. jako pomoc dla uzyskania korzyści płynącej z prawdziwego poznania. śledzeniach. tropieniach.20. mówiąc: Tylko na język patrzycie i słowa męża chytrego. tak samo Prawda odsłania się z całą swą słodyczą dopiero wtedy. stawszy się niewolnikami rozkoszy i zdecydowani na niewiarę. Łk 9. wszelkich rodzajów.pozwala zdobyć prawdę.2. Wro. II. Kazimiera Jeżewska. w żarcikach traktując ją jako coś barbarzyńskiego. którzy chcą bez skrupułów i bez troski o sprawiedliwość wszystkiemu się przeciwstawić.4 nizm rozległą i wszechstronną wiedzą. której owocem staje się prawdziwa wiedza.1 nich. Dlaczego jednak ten mój traktat wybrał chętnie 2 taki właśnie układ? Jest bowiem bardzo niebezpieczną rzeczą wykład prawdziwej filozofii.3 w Mt 8.

miedzi. 3. Ani w czym innym mędrcem — chybiał w każdym rzemiośle. 55 Por. Paedagogus II 59. ilu ich tylko troszczyło się o puste * słowa. rozsądku i wiedzy w każdym rzemiośle: planowania i wykonywania każdej budowli. z pokolenia Judy. w: Stobajos.”60 A prorok Daniel mówi: „Tajemnicy.14 59 Grecy nie z Pisma wzięli termin „sofiści”. rzeźby w drzewie. s.1 o szerokich zainteresowaniach umysłowych nazywają obocz. który kitarzystę Linosa nazwał „biegłym we wszelakiej mądrości”.”x Mędrcami mianowicie nazywa Pismo sofistów* 59. W okresie pierwszej sofistyki nie był to termin pejoratywny. ani oraczem.60 Kratinos na przykład w swych 2 Archilochach. frg. nie ma tu żadnej aluzji do cytatu Solona. 64 Margites. wyrobów ze złota. Silloi. Stąd nawet sami Hellenowie ludzi 24.y IV [Mądrość w sztukach praktycznych i filozofia mają aprobatę Boga] Homer także i prostego cieślę nazywa mędrcem 63 i o Mar.. zawołał: Sofistów jakiż rój dało się znaleźć wam. ani astrologowie.5. np. a przenikliwość przenikliwych zniweczę”. Oratio XI 6. gdy powołamy się na następujący cytat: „I rzekł Pan do Mojżesza w te słowa: oto wezwałem Beseleela. Hi 5.19. dopiero u Platona ma on charakter pejoratywny. bowiem wyszedł wnet Sofistów wielu dobrze przygotowany tłum.6* O tych to i podobnych. 12.25. ani zaklinacze. Elian. pisząc tak: „nie posiadłszy mądrości żeglarza. 2. 33).3 wym Fletniści. 58 To naciągane rozumowanie. tak mówi: Jego bogowie nie uczynili ani kopaczem.7. szkarłatu. nie są w mocy oznajmić królowi ani magowie. jednym słowem wykonywania . który przyłapuje mędrców 3 na ich przebiegłości. Lyr. llias XV 411—412. frg. 63 Por. 86 Por.. „Ten. syna Uriego.20. wyróżniających się doborem wyrażeń i różnymi sztuczkami słownymi. frg. bohater domniemanego utworu Homera o tym samym tytule. że Pismo zamiennie „mądrością” nazywa całą ziemską wiedzę lub sztukę (wiele jest takich dzid:. 61 Kratinos. Ps 93. bo już Ajschylos w Prometeuszu sofistą nazywa Prometeusza.6 (Anth. EGF I. De natura animalium XII 10. 1.nie mędrcami i sofistami. lecz jest Bóg na niebie. 62 Iofon.11 y 1 Kor 1. 60 Por. Margites. i napełniłem go Duchem Bożym mądrości. I8. o którą król pyta. dobry i łagodny Logos. Iz 29. CAF I. 761. Dion z Prusy. 17 2 Hezjod.19. s.. ani wykładacze snów.53 Por. por. Rozumowanie Klemensa jest więc naciągane.20. mówi o rapsodach i o innych jeszcze: . TGF. Teokryt z Chios. 309 R. 1 Kor 3. 57 Solon. sztuki kamieniarskiej. 8. frg.. hiacyntu. To. podobnie jak komediopisarz. Tymon. które przez mądre skojarzenie utworzyła pomysłowość ludzka) oraz całą twórczość w zakresie sztuk i nauk od Boga wywodzi — to wszystko stanie się dla nas s jasne. s. Klemens Aleksandryjski. Ta krytyka sofistów ze strony Klemensa pozostaje w zgodzie z takąż oceną ich ze strony stoików. PPF. 2.. Florilegium 36. Homer.65 nie wzdraga się nazwać także mędrcem że3 glarza. przepięknie wypowiada się Pismo Boże: „Wytracę mądrość mędrców.2 I tak Daniel nazywa 4 wieszczków babilońskich magami. wspiera się głowa wszelkich bytów. 16 Pismo dzikimi zwierzętami. srebra. frg 1.1 gitesie. jeśli to jest istotnie jego wiersz.61 Iofon. że są jałowe. purpury. zob. Epikteta w jego Dissertationes.13. wnuka Ora. 54 Wyrażenie przysłowiowe.64 * Por. który odsłania rzeczy ukryte”. jeden bowiem tylko Pan rozpoznaje myśli mądrców. w swym dramacie satyro. wyliczywszy poetów.

Wrażliwości filozoficznej przeciwstawił on duchową wrażliwość na Boga. 193. otrzymują szczególnie bogatą wrażliwość zmysłową.Bo noga twoja — jak mówi Pismo — nie zawadzi o nic”. Bo przecież i ona prowadziła żywioł . frg.1 i Por. 38 Używany przez Klemensa wyraz ató&rjóię. Słusznie Apostoł mądrość Boga nazwał „wieloraką w prze. mające na celu naukę. a filozofowie na właściwych im rozważaniach. I znowu. Hbr 1. skierowana ku bojaźni Bożej.i wszelkich prac”. 19 V [Sam Bóg ustanowił filozofię jako wstęp do świadomej wiary] 1 Przed przyjściem na świat Pana filozofia była niezbędna dla Hellenów. w innym zaś miejscu ató&rjóię &eia oznacza wrażliwość na Boga.g W ten oto sposób nazwał prorok tę wrażliwość duchową dla odróżnienia od wrażliwości filozoficznej i wielkodusznie i wzniosie zachęca do jej pogłębienia w imię uzyskania postę. 18 fiści — na zwrotach. soz Dn 2. rzeźbiarz — wrażliwość dotykową. Kto się jednak zajmuje sprawami kultury umysłowej.3—3 h Prz 2. Teraz.3 86 Hezjod. rytownik znaków na pieczęciach — wrażliwość wzrokową. tu użyty jest w znaczeniu: zdolności postrzegania duchowego.27—28 3 Wj 31. jak w odniesieniu do Starego i Nowego Testamentu. w: Hesiodi carmina.3 Następnie dorzuca ogólne sformułowanie: „I każdemu inteligentnemu w sercu dałem inteligencję”. percepcję Boga duchową. Opera et dies 649.Ł jeśli Opatrzności powierzasz wszystko.b to znaczy takiemu. skierowaną ku bojaźni Bożej. oznaczający dotychczas percepcję zmysłową. Lipsiae 1913. 86 Hezjod. Być może nawet. * i d Por. oraz dla sprawiedliwych zachowuje On swą pomoc” h.10 e Por. bez względu 2 na to. „Jeśli wielkim głosem wezwiesz rozwagę 2 i zdolność63 postrzegania duchowego. w jednym przypadku bezpośrednio i pierwszoplanowo. ten obdarzony został umysłową wrażliwością. których ja napełniłem duchem wrażliwości zmysło2 wej”. które pragną ją zdobyć poprzez dowody. inspirując do prób dowodowych.jaźni Bożej. jest narzędziem wynalazczości i pomysłowości. których filozofia uczyniła sprawiedliwymi. dialektycy — na sylogizmach. jest bodźcem dla takich usiłowań.. jeśli okażą się zdolni do jego przyjęcia. co dobre. tymi słowy robiąc aluzję do poznania: „Bóg przez swe usta daje mądrość oraz zdolność pojmowania duchowego i rozwagę.6 c Por. ponieważ cała Mądrość od Pana pochodzi i jest z Nim na wieki. aby ich prowadzić ku bo. jak mówi Mądrość Jezusa*67. jeśli szukać ich poczniesz jak skarbów srebra i pójdziesz za nimi skwapliwie trop w trop. a otrzymują „ducha wrażliwości” od najwyż3 szej mądrości w dwójnasób. wytwórca wonnych olejków — 4 wrażliwość węchową. Rzach. poprzez proroctwa — świadczy swą moc czynienia nam dobrze. zanim jeszcze Pan ich także powołał. czy pochodzi ono od Hellenów. pieśniarz — wrażliwość głosową. Ci mianowicie.26. czy od nas.6—7 87 Mądrość Jezusa to Mądrość Syracha. A. odczucie Boga. którzy zajmują się sztukami rzemieślniczymi.3 pu religijnego. w innych pośrednio69 i przez na3 stępstwa. aby ich prowadzić ku sprawiedliwości. zupełnie wyraźnie napisane jest bezpośrednio od Pana: „Ty powiedz wszystkim świadomie mądrym. Ef 3. poprzez naukę. A ćwiczenie. mają też rezerwę pomocy — jest nią wrażliwość umysłowa.c Ci „świadomie mądrzy” mają już od natury uzdolnienie szczególne. Wrażliwość umysło. Wszelkiego bowiem dobra sprawcą jest tylko Bóg. jak w zastosowaniu do filozofii.1—5 b Wj 31. który jest w stanie przyswoić ją sobie przez pracę i ćwiczenie. Stanowi więc wstępne przygotowanie do wiary dla tych umysłów. natomiast przydaje się do tego.d jako że „wielokrotnie na wiele sposobów” e poprzez sztukę. poprzez wiarę.5 wa.1 8 Por.27J jawach”. Syr 1. tak na przykład ktoś popularnie zwany muzykiem — wrażliwość słuchową. ed. zrozumiesz bojaźń Bożą i pojmiesz duchowo Boga”. Wj 28. że filozofia została dana Hellenom bezpośrednio i celowo. za pośrednictwem której poeci znają się na rytmach. Ci bowiem. Prz 2. .

." 72 Wyraz Jeruzalem znaczy tu: „oblicze pokoju”.3 q Prz 5. że jest wiele innych dróg dla wielu sprawiedliwych.7 p Prz 5. ku jego pożytkowi i we właściwych momentach przy10 gotowuje do zrozumienia Słowa Pańskiego. Tyle wystarczy w tym miejscu.KoKoisftiym. zarówno w czasie. Filon.. A przecież filozofia nie schlebia. 70 Por. 73 Por. z Sep. ciągnąc tak dalej: „drogi sprawiedliwych świecą na podobieństwo światła”.71 Stąd te słowa natchnienia Bożego: „Słuchaj. 20 gruntu tryskają.8—9 1 Prz 4.. „Jeruzalem.. A Salomon mówi tak: „Chroń mądrość jakby wałem. którzy osiągną najwyższy stopień kontemplacji74 75 w stanie pokoju.73 Odsłania więc Pan w sposób wieszczy.) aby ci nie wyschły źródła”.. którego Chrystus z kolei doprowadza do doskonałości. gdy ciało i siły wyczerpiesz”/ Oto koniec nierozumnej przyjemności. 71 Por. zmienia równocześ21 być zaprzyjaźnionym z kulturą świecką. swej pani. tak znowu filozofia sama przyczynia się .37. 11 a «9 Przeciwstawienie stoickie: »ara nQorjyovyevov — nar ena. ile razy chciałem zebrać twoje dzieci jak ptak swoje pisklęta”. Łk 13.34 ° Mdr 1. nie zbliżaj się do drzwi jej domu.helleński do Chrystusa. U Lecz jak ogólne wykształcenie służy filozofii.76 jedni z nich w muzyce.5 8 r Prz 5. Idąc za alegoryczną interpretacją. to jest filozofię. De somniis II 250.18 n Por. Mt 23.20 72 Cytat niepełny. Jeruzalem. większość zaś w retoryce. zbawia dusze na wszelki sposób.) podążaj drogą daleką od nierozważnej przyjemności. że ludzie. nieco zmieniony w stosunku do oryginału. to niech ten ktoś posłucha dalszego ciągu: „ona w odpowiednim czasie głaszcze twe gardło” p — mówi Pismo. Ale kiedy Pis. która się sprostytuowała? Dodaje Ono przecież wyraźnie: „Stopy nierozwagi prowadzą tych. co zostało dane każdemu pokoleniu.™ Bo przecież przykazania i nauki przygotowawcze 4 to właśnie drogi i punkty wyjściowe dla życia.k A skoro ją umocnisz 70 murem przez filozofię i należną świetność. toruje drogę temu. na wiele sposobów zostaną przygotowani do powołania 5 ich przez Pana. Filon Aleksandryjski.q I do.10 ac.24 k Prz 4. Kogóż więc 7 oznacza Pismo pod mianem tej. to jest i przez jakość.. i przyjmij me słowa — powiada Pismo — (. 1 Jedna jest bowiem tylko droga prawdy. którzy się z nią zadają. Ale „niektórzy przynęceni urokiem służebnych. drugi raz przez bezpośrednie przybycie. a ona cię wyniesie.11 s Prz 5. gdyż miód sączy się z ust ladacznicy”. lecz dodaje.) abyś miał do wyboru wiele dróg życia. ale do niej jak do nigdy nie wysychającej rzieki spływają z różnych stron różne 2 strugi. Niewątpliwie bowiem to wszystko. uczynisz ją niedostępną dla sofistów. Wzmianka ta zapewnia o licznych drogach 3 zbawienia nie tylko dla jednego sprawiedliwego. koroną zbytku zabezpieczy cię jak tarczą”. i przez ilość. Drogi bowiem mądrości ci wskazuję (. odnoszą się do kultury helleńskiej. ze śmiercią do podziemia.« rzuca jeszcze to świadectwo: „Na końcu przyjdzie ci wzdychać.77 inni w geometrii. jak i w wieczności. poniechali panią. podobnie jak Prawo prowadziło do Niego Hebrajczyków.0 I gdyby ktoś na siłę twierdził. Ga 3. 74 Wyraz ¿nonrevEiv oznacza osiągnięcie najwyższego stopnia wtajemniczeń eleuzyjskich. i zestarzeli się”. Bo cóż? Chciał. która wszelkimi środkami. ale nie mógł. Opera et dies 737. abyś innym swego życia na łup nie wydał”. jej ślady nie opierają się mocno na ziemi (.1 które z tego samego 1 Prz 3. ale nie poświęcać jej swojego czasu i nie zatrzymywać się na jej etapie.23 j Por. jak w innych przytoczeniach. 75 Klemens korzysta tu. „ile razy?” albo „gdzie”? Dwakroć: — raz przez proroków. De agricultura 15. mój synu. że słowa Pisma: „nie zadawaj się ze zła kobietą. „ponieważ « duch Pana napełnił całą zamieszkałą ziemię”.3 A więc filozofia pełni 4 funkcję przygotowawczą.tuaginty. Hezjod. A więc wyrażenie „ile razy” wskazuje na wielopostadowość mądrości.9 mo mówi: „Nie bądź częstym gościem u obcej”/15 to radzi m Prz 4. inni jeszcze w gramatyce.

Tt 1. 77. Biblia Tysiąclecia opierając się na oryginale hebrajskim taki podaje jej przekład: „Po cóż.20 w Por. której imię interpretuje się jako „cierpliwość”.. gdyż jest zdolny do pojmowania z samej swej natury. 80). .. co tu powiedziano. Cytat Klemensa jest dosłownie przeniesiony z Filona De congressu eruditionis gratia 77. 79 Klemens ustawiając wzajemne proporcje między tymi pojęciami. “ Por.. De congressu. 16. Przy tym oocpia użyta jest tu świadomie w mistycznym znaczeniu.. a „Sara” jako „moja zwierzchność”. oraz jeszcze niczego cnotliwego Abrahamowi nie urodziła. to znaczy „rzeczywiście bystro widzącym”.78 Filozofia jest bowiem gorliwym praktykowaniem mądrości. który niczego nie pozostawił bez zbadav Prz 5. 78 Filon. Legum allegoriae III 244.. Egipcjankę. Zauważył ją Juda. mianowicie to.5—6 * Por.85 4 O Jakubie z kolei mówi się.4 Tak więc mądrość. Nie mogąc urodzić dziecka.30. Rdz 15. to jeszcze bardziej okaże się dostojna i wspa3 niała. w zaspokajaniu potrzeb brzucha i podbrzusza dla samej siebie godna jest wyboru. a zaniedbujących filozofię. świadectwa użyczy Pismo w tych słowach.nie realne znaczenie tej wypowiedzi. że mądrość jest nauczalna. która usiadła na rozdrożu i naraziła się na niesławę ladacznicy.w Natomiast Izaaka wskazuje 3 się jako tego. żeby on. że miarodajną cechą gnozy jest połączenie natury. mój synu. Legam allegoriae II 59. a ta znowu jest wiedzą o sprawach boskich i ludzkich i ich przyczynach. którego pouczać nie trzeba.110. „który się ćwiczy” (ćwiczenia odbywają się przez analizę wielu i różnych mniemań). Jest mężem jednej tylko kobiety. jeśli uprawiana będzie dla czci Bożej i dla prawdziwego poznania. 20. De congressu eruditionis gratia 79.. a potem przyszedłszy do niej zgodnie z boską Opatrznością spłodził Izaaka. Rdz 11.86 Jeszcze coś innego mogą 5 obwieszczać postacie trzech pierwszych protoplastów. 20.1 mie bowiem powiedziane jest: „Nie bądź częstym gościem u obcej” v). jako ten. jak ta znowu do nauk przygotowawczych. niewolnica. imie4 niem Agar. można przyjąć postać Tamar. zajęli się służącymi. była jeszcze bezpłodna i bez. De congressu. 77 Przez pojęcie muzyki starożytni rozumieli też poezję. choć zaślubiona już człowiekowi wierzącemu (Abraham był uważany za wierzącego“ i sprawiedliwego). najpierw połączył się z kulturą świecką (świat bowiem wyobrażony jest przez Egipt81). Filon.31..6 1 76 Por. który dokonał wielu prób i zdolny jest do ćwiczeń. Filon.84 i dlatego uchodzi za wstępne wyobrażenie Chrystusa.* Rebeki. tj. była długo bezpłodna. charakterystycznym dla pierwszych wieków naszej ery. Filon. którzy nie uzyskując jej względów.. powierza Abrahamowi celem zrodzenia potomstwa swą własną służebną. 80 (niemal dosłowny cytat). że obcował z wieloma kobietami. ponieważ była ona silnie zrytmizowana. Aryston z Chios ludzi pragnących uzyskać wyższe wykształcenie (xa iyairdha . żona Abrahama.1 i ns. 80 Por.83 Jest zatem możliwe po stadiach przygotowawczych uzyskać mądrość prawdziwie nadrzędną. To zgadza się z interpretacją jego imienia jako tego. Dlatego mądrość tak się ma do fi2 lozofii.stiones et solutiones in Genesin III 19. Sara. przechodząc od rozważania spraw boskich do wiary w Boga i sprawiedliwości. Rdz 15. Florilegium 4. 2 Z tego widać. Filon przekłada „Agar” jako „pobyt”82 u obcych (w Piś. on. którego użył tu Filon (De congressu. 22 dzietna w tym czasie.79 Jeśli zatem filozofia zalecając powściągliwość w mowie.do nabywania mądrości.87 88 Jako jeszcze inną ilustrację tego. porównywał do zalotników Penelopy.80 Na to. O nią ubiegał się Abraham. nie używa drastycznego wyrazu SovXt). De congressu. 88 Por. Quae.6 81 Por. żądny wiedzy (tłumaczy się jego imię jako „potężny”83). Stobajos. 6 co zostało powiedziane. 4 Por. Uważała zaś oczywiście za słuszne. wykształcenia i biegłości. będąc już we właściwym momencie rozwoju. upajać się obcą”. z której się rozkrzewia plemię Izraela. skąd także jest zwany Izraelem.

88 Por. Munchen 1906. co ci się podoba” y. Hbr 12. jeśli idzie o rozpłód — podobnie 5 jak u innych żywych istot. 2. znaczenie wyznania wiary w Boga. Rdz 38. De Cherubini 5. Odkrywszy ją. De plantatione 134. przesiąkłe tym wychowaniem. 23 nia i bez wyśledzenia. że doznaje więcej czci od niej. Filon. . De sacrificiis Abelis et Caini 6. De congressu. 87 Por. którego przyjmuje”. „albo powędruj do pszczoły i przekonaj 6 się. VI [Filozofia jako znakomite ćwiczenie] 33. 24 duszy tego. tekst 31. oraz nie pozwala ulec wątpliwościom. że nie jest on nawet w stanie przypuścić. biczuje każ3 dego syna.* 90 „Bo wychowanie 4 fizyczne i duchowe. 85 Por. Rdz 29.5 b Por. Filon. wychowania Bożego i doświadczany nie upadaj pod jego brzemieniem. Filon.2—31.. o jakiej sam Pan nam mówi: „Jam Prawda” b). dając do zrozumienia. Legum allego. i jako twą służebną. tak niezachwianej wiary. De somniis I 68. (. A jeśli się 34. De congressu. 168. zdolną do poszukiwania prawdziwej filozofii. 11. oraz „skłonił się ku niej”. iż odsłonią one inne jeszcze tajemnice.'92 I ona wypasając całą łąkę zdoła wyrobić zaledwie jeden plaster miodu. L. czczę i szanuję. Traube. wydatnie wzrasta dzięki wstępnym ćwiczeniom.1 oraz kiedy to z kolei ma wydatkować. tj. rzekł: „Przecież niewolnica twoja w twojej jest mocy.) i bądź mądrzejszy od niej”. J 14.35 i Filon. Trojaka jest bowiem ich natura w zależności od tego. Mianowicie. synu. Nomina sacra 193. z drugiej strony wstępne przygotowanie do wytchnienia w Chrystusie ćwiczy umysł. Wytwory umysłowe przedstawiają szczególną wartość ćwiczebną dla umysłu. i jak. to znaczy: ukarała ją i złajała. czy się je rozpatruje w kategorii liczby czy wielkości.82. budzi świadomość.89 Z tego powodu stało się i to. jeżeli będzie należyte a ustalone. cieszą się jej posiadaniem wtajemniczeni. Filon. będzie urabiało dobre natury.1 modlisz w swej izdebced. jak panią doskonałą. 81 Por. w duchu cześć składając Bogu. leniwcze.. a raczej otrzymawszy od samej Prawdy. kiedy Sara była zazdrosna o Agar. Abraham. strzegąc 32. kto daje się jej prowadzić.” 91 Dlatego i Pismo mówi: „Do mrówki się udaj. De mutatione nominum 77. co winno się dostrzegać. Dobrze bowiem jest powiedziane: „Nie lekceważ sobie.. Odtąd mówić będziemy bez osłonek: filozofia ma jako cel poszukiwanie prawdy i istoty bytów (taka to prawda.6 z Rdz 16. jak pouczał Pan. że kiedyś zdoła dojrzeć wyraźnie prawdę.1 jednak wyznania wiary w Boga. óp.4 por. na znak. my wszyscy widzimy wszak winną 2 latorośl i konia. tego wychowuje. że on tylko coś pożytecznego wybrał z filozofii świeckiej. 86 Tekst 31. zrobią się jeszcze lepsze niż pokolenie poprzednie — iw ogóle.. De somniis I 167.oXoyia ngbę tóv fteóv por. lecz przez naukę 93 ludzie stają się dobrzy i piękni. zdradliwie na nas czyhającym..6.3 Jeśli powyżej przytoczonych myśli z Pisma szukać będziemy na innych miejscach. Wiedza oparta na dowodzeniu udziela y Rdz 16. co następuje. to się 4 okaże. i ile. 2 ale twą wiedzę. rozwijając bystrość. Filon. iż to.. że owszem „lubię kulturę świecką i jako młodszą. 124 ns. 3 Przy tego rodzaju ćwiczeniach naukowych dusza ulega oczyszczeniu z wrażeń zmysłowych i tak żywym rozpala się ogniem.riae I 80.. czy 2 możności wypowiedzi. kogo bowiem kocha Pan. De congressu. ona bowiem w czas żniwa składa dużo wszelkiego pożywienia wobec groźby zimy. 34—37. może się przedstawiać inaczej. por.6 89 Por.6 a Prz 3.1 Biegłość w dostrzeganiu tego.. Filon. co zostało udowodnione.e to wtedy powinieneś się troszczyć nie tylko o porządek w swoim domu.14— —16.83 Por.” I Sara „upokorzyła ją”z.94 jak na przykład lekarze i sternicy. De plantatione 169.6 i dla kogo? Bowiem nie z samej natury. 4 wyd.. oraz co ma odłożyć i przechować w tym skarbcu dla siebie. ale i w swej duszy: gdzie winna szukać pożywienia. czyń z nią. a znowu natury należyte. jakim ona jest robotnikiem”.

Jeśli więc brak wiedzy jest następstwem tego. SVF III. skoro natrafiają na właściwe wychowanie. 93 Jest to podstawowa teza sokratyczna. ujawniają pewne zajęcia praktyczne. która szczególnie intensywnie działa moralnie.i monistycznej. w swym piśmie o ustroju królewskim: „Wiedza encyklopedyczna bardzo wiele przynosi pożytku. 26 zapoznać się ze sztuką zbijania zarzutów po to. Albowiem jedne poglądy przyjmować. J 4. Platon. Dobrze powiedział Anaksarchos. że niektórzy 3 mają z natury dyspozycję do cnoty. wszelako pierwszeństwo i w tym przypadku mają ludzie.. którzy czegoś się nauczyli i „których zdolności rozpoznawcze są wy5 ostrzone przez ćwiczenie”. Ale jednak można żyć uczciwie i w stanie ubóstwa. Warszawa 1958. czy źle. inne odrzucać — tego nie potrafi dokonać sama wiara. lecz 3 wiara spleciona z nauką. s. 52. 94 Pojęcie dobra i piękna jako całość («aAot y. tłum. To. że cnota jest przedmiotem nauki. W.. 1. Respublica VII 527 D—E. którzy ku szkodzie swych słu6 chaczy zastosowali złośliwe machinacje. nie jest się okradzionym przez tych. przedstawiciel etyki eudaj. aczkolwiek bez tego też można ją uzyskać.45.1 w rezultacie nie jest się oszukanym. Sermones I 1. też u Platona w Pro. czy szybki.14 1 Prz 10.17b 95 Znowu termin sokratyczny na oznaczenie doskonałości etycznej : KCtkoKaya&ia.19. Meno 89 B. zob. i w stanie bogactwa.28. wskutek braku uprawy moralnej stają się źli. kto ją posiada. że sprawiedliwość przejawia się w nas tylko dlatego. por. że zrozumieć nauki zawarte w treści wiary można tylko na podstawie pewnego wykształcenia. to znowu jesteśmy jednomyślni co do tego. Hbr 5. uzyskują pełną doskonałość moralną.12a. Epiktet. „Wychowanie pozbawione nagany błądzi” 1 — mówi jeszcze Salomon.tagorasie problem cnoty jako cechy wrodzonej. De legibus I 10.ayadoi). bardzo też wiele wyrządza szkody temu.8a d Por. Bóg nas stworzył z natury skłonnymi do życia społecznego 96 i sprawiedliwymi.45 90 Por. kto bez . 1 Ale nie należy utrzymywać. 1 Tm 6. 17a J Prz 10. t.11 „Nienawiść bowiem — mówi Salomon — wywołuje spory (. Natomiast nie przesądza to z góry o ich c Prz 6. należy raczej mniemać.6 e Por. w których tak uprzywilejowani przez naturę 4 przewyższają innych.j6. Witwicki. 97 Chryzyp. 16. 25 doskonałości etycznej. 98 Por. Horacy. 92 Por.33. że jest darem natury. 225. Mt 12.35.18—19 e Por.8.6. żeby można było zmiweczyć oszukańcze opinie sofistów. 199. tak samo — zgodzimy się — łatwiej i szybciej uzyskać można cnotę mając wstępne przygotowanie. to pojęcie sokratyczne. że ktoś nie był kształcony i że sam się nie uczył. czy ta winna latorośl dobrze owocuje. Mt 6. trzeba więc h Por. 91 Platon. 98 Tu pobrzmiewa echo Arystotelesowego sformułowania: „Człowiek jest zwierzęciem towarzyskim”. Klemens wprowadza tu do tego terminu pojęcie fachowości zawodowej. Cyceron.98 to wiedzę w zakresie spraw boskich i ludzkich wszczepia 4 proces nauczania. Państwo IV 424 A. szkodzi zaś temu. czy koń jest powolny. 14. że dobro zasiane w nas ręką Stwórcy na nowo się rozpala dzięki przykazaniom oraz że na skutek wychowania duszy przez pracę pojęciową jest ona skłonna do wyboru naj2 wyższego piękna moralnego.23 f Por. Nieraz bowiem i ci ze słabszą dyspozycją naturalną do cnoty. Mt 6. Platon. ludzie obdarzeni przez naturę dyspozycją do cnoty. por.95 I odwrotnie.ale tylko rolnik będzie wiedział.97 Jeśli jednak dopuszczamy możliwość wiary u ludzi nawet bez znajomości czytania i pisania. przejęte przez Platona. Dissertationes I 11. Łk 6. frg. a więc jest nauczalna. a znawca koni łatwo odróżni. Przynosi pożytek rozważnemu.) ale dróg życia strzeże dobre wychowanie”. s.

przez biegłego w słowie rozumie człowieka doświadczonego. 1. że wszystkie są pożyteczne dla życia. frg. koni.5—8 09 Anaksarchos. ale wszystkie poszczególne hodowle. 197. s. Przypadkiem natrafić mogli na właściwą linię postępowania. 4 grochu. Dlatego Pisma zostały przełożone na język Hellenów.100 Przez kogoś bardzo wymownego rozumie on tu człowieka o talencie krasomówczym. kto uprawia rolę człowieczą. warzyw. ale to mają wspólne. które czynią człowieka bardzo wymownym. 27 tylko ten. 239. ani platońskiej. jeśli tylko zechcą. którzy nie we właściwej chwili wygłaszają przemówienie. ponieważ doznały tego samego działania deszczu. i na gnojowisko. II. Oprócz tego ów Rolnik sieje nie tylko ziarna pszenicy (chociaż i między nimi istnieją wielkie różnice). A to rolnictwo obejmuje jeszcze hodowlę drzew owocowych oraz wszelkie prace dotyczące szkółek leśnych. który z nieba sieje od samego powstania świata ziarno przynoszące pokarm. które wyrosły na glebie dobrze uprawionej. lędźwianu.. Zdarzają się i tacy. którą Pan wyjaśnił.31 ^ zofią zdaje się przybywać od Boga do ludzi nie w sposób bezpośrednio zamierzony. tak samo przez filozofię nie rozumiem ani szkoły stoickiej. jeśli ktoś mówi o Prawdzie i jeśli prawda sama siebie wyjaśnia. sadów i w ogóle uprawy 5 i pielęgnacji wszelakiego rodzaju drzew. Mt 13. w żadnym wypadku nie nazwałbym elementem boskim. Trzeba znać miarę chwili właściwej. „Lecz Abraham został uspra2 wiedliwiony nie na podstawie czynów. Natomiast tego wszystkiego. Mk 4. a więc wołów. jak pszenica. albo 2 zostaną wyrwane. 1 Zwróćmy z kolei uwagę na to. jednym słowem. Ten. a pouczające nas o sprawiedliwości wraz z wiedzą pełną czci dla bóstwa — ten cały wybór nazywam filozofią. Podobnie jak przez pojęcie hodowli nie rozumiemy tylko hodowli owiec. lecz wiary”. na zie3 mi. i nawet pszczół. natchnionym Przez bóstwo oraz biegłym w słowie. krzewią się na grobowcach zarówno figowce. a tylko owe sytuacje i miejsca sposobne do przyjęcia zasiewu powodują zróżnicowanie. ani arystotelesowskiej. I w tym przypadku aktualna jest raz jeszcze przypowieść o ziarnie. Wschodzi zaś zarówno zielsko. wypowiedziane w każdej z tych szkół. nie są zaliczani do ludzi mądrych. fałszując to jak monetę. 100 Hesiodi carmina (wyd. czym innym — sama . A. lecz narażają się na opinię głupich”. parków. Lk 8. Ci bowiem. przy każdej sposobności oblewa je deszczem swego Pańskiego 3 Słowa. frg. ponieważ są już w stanie zapoznać się z tym także. co owe szkoły zaczerpnęły z czysto ludzkich rozumowań.15 Jeden jest k Por. bobu.1 Nic im przecież nie przyjdzie z tego po kresie żywota. gdyż albo uschną. psów. a przez natchnionego — filozofa i znawcę prawdy. To nie jest to samo. ani epikurejskiej.3—8. to jednak nie stają się doskonali przez sam fakt swego dobrego postępowania. którzy doszli do wiedzy o prawdzie dzięki swej wrodzonej inteligencji. postępują dobrze. ale wszystkie dobre myśli. 4 co my posiadamy. Czym innym jest domysł na temat Prawdy. To jest probierzem mądrości. ale także inne nasiona: jęczmienia.zastanowienia rzuca pierwsze lepsze słowa wobec pierwszej lepszej publiczności.. Vorsokr. wszelkie rodzaje zajmowania się trzodą i żywienia istot żywych różnią się między so6 bą więcej lub mniej. Ale nie powodzi im się tak jak tamtym. i na domy mieszkalne. że jeśli pewni ludzie bez wiedzy teoretycznej żyją sprawiedliwie. Te ostatnie rosnąc tak bujają w górę ponad uprawne rośliny. jeśli nie posiadają wiary. lecz w taki. kwiatów. że tu. aby nie mogli oni już nigdy ich nieznajomości usprawiedliwiać nieznajomością języka. VII [Pożytek z kultury helleńskiej] A zatem wstępne wychowanie helleńskie razem z samą filo. Rzach). w jaki deszcze padają i na ziemię urodzajną.2—8. jak też niektóre drzewa nie wymagające uprawy.99 Hezjod 2 mówi: Od Muz. choćby rozsądne.

inny zdolny do wyrażania swych wiadomości. Ta ciągle omawiana w szkołach sztuka dialektyczna okazuje się ćwiczeniem109 filozofa tylko w zakresie mniemań. czy . inny wreszcie energiczny w działaniu.” 102 VIII [Atak na sofistykę jako na sztukę wprowadzania słuchaczy w błąd] Sztuka sofistyczna. uchodzących jednak za prawdziwe.103 Te sztuki. 8 Odpowiednio do tego Klemens w swym Liście do Koryntian mówi dosłownie tak.39. 103 Por. też tamże II 49. nazywając chorobą ich sztukę krasomówczą. wzajemne rozgrywki ludzi.17 n Ps 117. którą się chełpią ci miłośnicy rozgadanego a oszukańczego procederu. Platon.. celem — zwy4 cięstwo. A jeślibyś szukał wejścia królewskiego i autentycznego.20 101 Por. 104 Platon dosłownie nie używa wyrazu xaKoxexvia (oszustwo).m „Otwórzcie więc bramy sprawiedliwości: abym w nie wszedł i złożył cześć Panu”n — mówi Pismo. Krótko mówiąc. Rz 4.19 0 Ps 117.2. choć 3 nigdy mądrości nie uprawiała. usłyszysz: „Oto brama Pańska. Także Ammianus Marcellinus w swym dziele historycznym Rerum gestarum libri XXX 4. Epistoła I ad Corinthios 48. Dostarcza ona retoryki dla przekonywania. 236 C. okazując lekceważenie dla tych wyrafinowanych sztuk słowa: .107 celem zdobycia siły w 40. tak samo punktem wyjścia erystyki jest sfera sądu subiektywnego.. a inną jest rzecz sama 5 w sobie. Sposób działania jednak dwojaki: z retoryki przejęty długi wywód. piętnuje ją jako złodziejstwo. oszczerstwo. ale Sekstus Empiryk w swym dziele Adversus mathematicos II 12 podaje informację. którzy postradali wszelki rozsądek oraz wyzuci są z 2 poczucia prawdy” p. 226 A. W ten sam sposób punktem wyjścia i sofistyki jest pozór. staje się nadęty.). Klemens Rzymski. nazywając ją właśnie xaxore%via'i zob. Słusznie więc mówi szlachetny Apostoł.2 ton wprost nazwał sofistykę oszustwem. i prowadzące na drogę Pana i do Jego bram — w jakże różnorodny sposób Bóg udziela ocalenia (jest bowiem dobry). stają się niebezpieczne dla każdego.Jeśli ktoś (. 102 por tamże 48.68. i choruje na dociekania i utarczki słowne.1 nów. złośliwe podejrzenia. ta — sprawiedli.) nie poddaje się uzdrawiającym słowom (. szczęśliwi są ci. zaś ce5 lem sofistyki — oszołomienie słuchacza.? wości — jest bramą w Chrystusie.Prawda. J 7. drugą — dzięki sile i wierze.. celem przekonanie słuchacza. zawiść. która wzbudziła wielki zapał u Helle. punktem wyjścia retoryki jest prawdopodobieństwo. Pierwszą można osiągnąć przez nauczanie i ćwiczenie. wstąpią w nią sprawiedliwi”. Lecz drogi sprawiedliwości liczne 6 są i rozmaite. zdolną do wytwarzania sądów fałszywych. jest sprawnością. Pełniąc bowiem wolę Boga.3 pogardliwie nazywa sofistów 29 6 — Kobierce za nim. to jest mniemania.1 kontrowersji.0 „Spośród wielu otwartych bram. Darem jest nauczanie w 1 Por. Widzisz. działaniem — wnioskowanie dialektyczne. poznajemy zarazem wolę Jego. że uczniowie Platona negatywnie odnosili się do retoryki. Sophista 239 C. Inną rzeczą jest kopia.104 zaś Arystoteles idąc m Por.. łaską zaś jest wiara. nic naprawdę nie umiejąc. z czego powstają gniew.. jeśli są uprawiane bez pomocy filozofii. z dialektyki natomiast metoda pytania.105 ponieważ podejmuje się ona obłudnie tego całego dzieła mądrości i głosi ją. którzy w nią wstąpią i ukończą wędrówkę w świętości”* 101 poznania. Prawda do tego nie ma nic. wyliczając różnice między ludźmi wypróbowanej wartości dla Kościoła: „Oto jeden jest wiemy.16 28 duchu bojaźni Bożej. mającą wpływ na wyobrażenia. jak jest poruszony przeciw nim. inny znowu mądry w odróżnieniu słów.5—6. działaniem walka słowna. lecz wpływom pierwszej lepszej nauki. erystyki dla toczenia sporów. 4. Pla. 240 D.

ale do przyrządzania ich znowu soli potrzeba. ukrymówcami rynkowymi „oratores forenses”. a wdziękiem swym zwyciężać treść 1 prawdy. ale nie to ma największą moc.1 Dlatego nie należy ubiegać się o poklask tłumu. przekracza jego możliwość rozeznania. który mi się w czasie rozważania . pozostaje nieśmiertelne. 494—495. 342).126 A 30 obelżywie traktuje sofistów.10 V Mt 5. gadu. jest 5 a teizmem i chorobą śmiercionośną. TGF. 377.114 „Nie bądźmy pyszałkami.108 4 A „uzdrawiającym” zostało nazwane słowo Zbawienia. Łanowski. 1 Tm 1. czy to gdy ćwiczą sztuczki 111 dialektyczne. Metaphysica B 1.) nieprawość Z natury chora.14 u Tt 1. frg. Warszawa 1980. 439. co my wiemy. potrzebną tylko do sprowadzania na manowce 3 fałszu*. Oto tacy są ci miłośnicy dysput.10 s Por. 206. ed. że mąż « Sprawiedliwie rzekłszy. 112 A. używając tych samych co tutaj występujące zwrotów. którą Apostoł nazwał oszustwem ze strony ludzi i przebiegłością. Topica I 2. frg. Bowiem tym. H. drażniąc jedni drugich. Mt 7. 112. 106 Por. ss. Oni właś. 112). Fenicjanki 471—472 (przekład polski w: Eurypides. będące samą Prawdą.3—5 105 Arystoteles w Topica IV 5. Arystoteles. Arystoteles. miłośnik prawdy. 31 42. jako słabszych od nich w wymowie. „Jest bowiem — mówi — wielu krnąbrnych. Epikur również stosuje do sofistów określenie xaxorexvia (zob. wzajemnie sobie zazdroszcząc”. raz tylko przez niego użytym (Respublica 475 E). u# pierwsza redakcja Hippolita Eurypidesa. 30 te pod runem owiec. »Agrapha1. choć ciągną z motka nić. 107 Por. Alexander.teczną. Wymowy często brak przyczyną jest. m Wyraz zdrobniały texvvdpiov. A to. Antiope.. jak mówi Pismo. które od narodzin żywione są wodą morską.. szuka sprytnych lekarstw. Przepięknie zaś mówi Eurypides w swych Fenicjankach: (. Tragedie.* 109 Strumienie gładkich słów ukradną prawdy treść. prostaczków. tłum. zyska niż wymowny mniej. słowa pięknej mowy mogą też Fałszywe być. 108 Eurypides.2 nie czy to gdy rozprawiają o filozofii. Bowiem to. s. jest neologizmem Platona.3 to będą Hellenowie. mądry też. co zdrowe. czy barbarzyńscy sofiści. 995 B 23 ns.8 1 Por. 1 Tm 6. kradnący po kryjomu. 101 A 27 ns.13 109 Eurypides. s. 422. Leipzig 1887. Że się już nie mniema tak.-* Aussercanonische Schrtftfragmente. p Por. TGF. Ef 4.4 ne: „Wy jesteście solą ziemi”. To wilki drapieżne. 56. Epicurea.226.3— 4. mówi w stanie jak gdyby natchnienia boskiego: „Ja już taki jestem: nie umiem niczego innego słuchać. frg. niczego nie tkają 112. Lecz natury samej prawość: kto zaś siłą słów Zwycięża. co zdrowe i boskie. Ja natomiast bez zastrzeżeń przyjmuję te słowa tragedii: 5 0 dziecię.u Nie do wszystkich więc jest powiedzia. Żarliwie zajmują się pracą niepoży. J 10. my się nie zajmujemy.q handlarze ludźmi. TGF. s.v Niektórzy.15 r Por. jak właściwy każe sąd 110 — mówi tragedia. logion 38. wszelako inny jest Mój sąd: nad wszelkie słowa zawsze lepszy czyn!113 q Por. Resch. co tłum raduje.r wymowni uwodziciele dusz. są podobni do ryb morskich. jak tylko argumentu. ss. Usener. nawet spośród słuchaczy Słowa. lecz zdemaskowani jako rabusie s współzawodniczący między sobą w chwytaniu podstępem i przemocą nas. Natomiast oderwanie się od tego. 118 Eurypides. zastosowany tu przez Klemensa. J.łów i zwodzicieli”. s."' 2 Oto dlatego Platon. TU 15.

J. al4 bo zaufawszy nieprawdziwemu sądowi. aby wydała owoc zdatny do spożycia. Respublica III 413 A—C. by móc lepiej uprawiać ziemię i leczyć. gramatyki. Oszukany znowu bywa ten. jak barbarzyńców. którzy bezmyślnie i bez uzasadnienia naukowego dają wiarę samym tylko opiniom. co dla niego pożyteczne. albo oszukani. z którego należy zbierać owoce. muzyki. tak samo w naszej dziedzinie ten posiada właściwe wy. 118 Por. Wittlin. 187. 178 Tu miejsce zepsute. Kamień ten jest pochodzenia lidyjskiego i.* 117 który do zawodów nie wnosi nic poza siłą fizyczną. kosmetykę od gimnastyki. w Ga 5. tłum. Ilias I 311.1. Leipzig 1887. Usener. jak gdyby ktoś uważał za rzecz możliwą.118 Chwalimy także bardzo doświadczonego sternika.122 Otóż nasz „wielowiedzący”.1 „grody tak wielu ludzi oglądał”. kto nieprawdzie zaufał dobrowolnie. Potrzebne są jak myślę.26 114 Epikur. opartą na rozumie.121 Przy tym wykazuje on podobieństwo do kamienia probierczego. cierpienie. uważają za właściwe nie parać się ani filozofią. Trzeba więc obcinać gałęzie. Wreszcie działaniem sugestii jest magiczny urok rozkoszy lub wewnętrzna presja strachu.11* oraz lekarza. Warszawa 1982. Również lekceważony jest atleta. a rozumiejący się na rzeczy także potrafi odróżnić sofistykę od filozofii. tłumaczę wg koniektury Stahlina: zamiast cbę 7iQoeiQi]xai. ten jest doświadczonym badaczem prawdy i rzeczywiście zasługuje na miano „przebiegłego”. kto współdziała z kłamstwem.120 Kto zaś zestawia wszystko z ży. Sprzeniewierzyć się prawdzie jest bowiem złem. Ludzie nie pozbywają się dobra z własnej woli. który miał w swej praktyce wielu pacjentów. które wpływają na zmianę sądu. sztukę kucharską od dietetyki. że w jednym przypadku czas. Respublica III 404 A.118 Oskarża więc tych. dołożywszy starań zgodnych z umiejętnością rolniczą. wedle powszechnego przekonania. zabezpiecza wiarę od wszelkich ataków. s.wyda najlepszy”. Klemens Aleksandryjski. Odyssea I 3 (przekład polski: Homer. stawiając tylko jako wymaganie samą wiarę. ns por piaton. Scholia do Dionizjusza Traka 113. natychmiast od samego początku zbierać winne grona. jako że nie godzi się. Odyseja. który 44. 1» por. 3 ns. Paedagogus II 2. tak że wybierając z geometrii. kto zapoznał się z różnorodnymi naukami. . Czynnikiem zaś przemocy bywa często ból. Dlatego niektórzy tworzą nawet słowo: „empiryk”. 118 Homer. nie dołożywszy żadnych starań. Platon.3 cynie ten jest gruntownie wykształcony. nóż ogrodniczy i motyka oraz inne narzędzia rolnicze dla pielęgnacji winnej latorośli. Hilgard. 32 nie poznawać tajemnic przyrody. w: Epicurea.1 a retorykę od dialektyki. a nawet samej filozofii to. «1 Homer. „Winny krzew”x to w sensie 2 alegorycznym Pan. jego zdaniem. podwiązywać pędy i spełniać pozostałe czynności. Wszystkie powyżej opisane sytuacje mają charakter niedobrowolny i żadna z nich nigdy nie mogłaby wyprzeć metodycznej nauki. skłonność do sporu i gniew. Platon. IX [Wiara poparta wiedzą ma większą wartość niż sama wiara) Niektórzy znowu odwrotnie — mając się za szczególnie wyposażonych pod tym względem przez naturę. To ów krzew winny. ani sztuką dialektyczną. Oto ten. albo uległszy przemocy. Crito 46 B (niedosłowny cytat). H.116 a jednak pozwalają się go pozbawiać. kto wszystko odnosi do prawdy. w drugim cudza mowa niepostrzeżenie go ograbia. kto pozwala odwieść się od właściwego przekonania lub zapomina. potrafi odróżnić złoto fałszywe od prawdziwego. ed. poniechać słusznego i zdrowego rozumowania i zawierzyć temu. okopywać. Jak w uprawie ziemi czy w medy. albo zasugerowani.2 ciem nieskazitelnym i czerpie wzory zarówno z życia Hellenów.4 kształcenie. frg. sam oddaje się w niewolę.123 a poza innymi i herezje wystęA Ut • V Al/jl 117 Por. epitet Odysa noXv[iyxię występuje u Homera wielokrotnie. &XX przyjmuję za nim: ixxbę gcófirję ovdev a%t wg wydania z 1936 roku. 33). prawdę świadczyć i prawdziwie oee3 niać rzeczywistość ■— dobrem.

3.26. najpierw 4M wypowiedział dziękczynienie.c 2 Podobnie jak ci.182 Por. 33 3 pujące w filozofii barbarzyńskiej 124 od prawdy. kto usilnie pragnie dostąpić uczestnictwa w Bożej wszechmocy. 1. co pytania. drugi — słowem. A czyż nawet ci tak zwani prawowierni nie wykazują się czynami dobrymi. Każdy czyn oparty na rozsądku staje się dziełem Bożym.y A Prorocy i apostołowie niewątpliwie nie znali zabiegów technicznych. 127 Por. choć nie wiedzą. To po prostu s dialektyka. pędzone jednak przynaglającym je strachem. jakże może nie być koniecznością podjęcie badań filozoficznych w zakresie odróżniania czystych pojęć? Czy nie jest pożyteczne wyodrębnić gry słowne lub wyrazy wieloznaczne 4 w różnych miejscach Testamentów? Przecież właśnie za pomocą gry słownej przechytrzył Pan diabła w czas kuszenia.4 z Por.28. np. Łk 23. wymaga pomocy fachowego 2 wykładu celem uzyskania przejrzystości podania. jak Duch im podał. 128 Por. tamże 465 C. 125 Tekst zepsuty.3 b Por. 4 które toruje . następnie dopiero. Słowo prowadzi duszę i kieruje do piękna i dobra.29 34 X [Należy posiąść sztukę dialektyki.2 A cóż to za umiejętność odpowiedzi? Ta sama. 1. 1. 1. ale strzec się sztuczek językowych] Dlatego więc Zbawiciel. za których pośrednictwem ujawnia się system ćwiczeń w zakresie filozofii.14. w jaki sposób ten niby wynalazca (wedle przypuszczenia niektórych) filozofii i dialektyki dał się tak wywieść w pole. Niemniej sens Ducha profetycznego i nauczającego. Prz 22. rozłamawszy chleb. z czego powstają tragedie życiowe.* 128 Jeden wykazuje się czynem. tak samo posługujący się dobrym słowem podobni są do ludzi.6. Bez wątpienia znali naukę Ducha prorocy i Jego uczniowie.21b 3 J 1. Stahlina w jego przekładzie: eh yaę niorecoę e£ede£avro ovTu>ę. Niech obydwaj posługują się zgodnie ze swym uzdolnieniem naturalnym. Dla tego zaś. Ale ludziom nie zaprawionym myślowo niełatwo było 3 tak przyjąć Jego naukę. wziąwszy w rękę chleb. 1. co czynią? b y Por. abyśmy go jedli rozumnie i. żyli w posłuszeństwie dla Niego. Cratylus 390 C. Rdz 1. 1. chrześcijańskiej. ponieważ nie wszyscy świadomie go odbierają. zbity z tropu po prostu przez grę słowną. Pismo mówi: „A bez Niego nic się nie stało”. którzy pełnią czyny piękne. zapoznawszy się z Pismem. którzy złym słowem się posługują.20. Gorgias 486 D.a&rjHÓTCtę.125 „Przykazanie moje — mówi Pismo — notuj sobie dwojako: wolą i umiejętnością odpowiedzi 4 słowami prawdy na postawione ci zarzuty”.9. tłumaczę wg tekstu proponowanego przez O. kto posługuje się biegle obydwiema rękoma! Kto umie dobrze mówić. Mt 4. podawany w formie przenośni. będące wszak skutkami złego słowa). 1. A znowu kto zdolny jest do dobrego działania.126 127 Czyż mówienie nie jest czynnością. a znowu działanie czyż nie wynika ze słowa podyktowanego rozumem? Gdybyśmy zaś nie postępowali zgodnie z takim słowem. nie powinien zniesławiać tego. i28 por piaton. akX ovk oióv re ¿ąSicoę oifzcoę EKde^aa&ai ftrj [tEfj.3 to jest bez Słowa Bożego. położył przed sobą. niczym się nie różnią od dopuszczających się złych czynów (wszak oszczerstwo jest narzędziem miecza. nie powinien ganić dobrze władającego słowem. Przyjęli ją bowiem za pośrednictwem swej wiary tak. kto wykazuje się dobrymi czynami. Szczęśliwy 3 ten. a słowa zniesławiające sprawiają ból. Platon.20. Czyż wszystkiego nie 6 dokonał Bóg samym słowem? 327 Pracuje także i bydło.34 1S4 Tj. cbę ró nvav/ja etgriKsr. postępowalibyśmy nierozsądnie. I nie rozumiem już zgoła.

i8o Zwycięstwo kadmejskie to odpowiednik zwycięstwa Pyrruso.22 m Platon.22 1 Por. ss. Polityk. ale nie w celu zaznania rozkoszy. lecz wręcz zniewalają.26. 116).d O jakich tu mędrcach mowa? Posłuchaj. Natomiast jest mi zupełnie obojętne.130 W najwyższym bowiem stopniu prawdą tchną słowa Psalmu: „Sprawiedliwy żyć będzie do c Por. Wszelako sztukę erystyczną i sofi.1*2 Pismo wyraziło tę myśl możliwie najkrócej.3 cięstwo tylko kadmejskie. ani też taki wykwint słowa. ten winien stosować nie tylko prosty sposób życia. jak balsamy za niebezpieczne i tak a Por. Teby wygrały wojnę z Argos. którą wymyśliły sztu4 ki retoryczne i dialektyczne. jakimi słowami zostanie wyrażone to. ale nieraz i tego potrzeba”. według Mądrości Jezusa: „Mądrość a wiedza o złu to nie to samo” e. Wiem dobrze. który przykazanie wyjaśniał.25.h Sposób wyrażania się to jakby szata. iż rzeczą jedynie ważną jest uzyskać zbawienie własne i pomóc innym. co chcę podać do wiadomości.”131 A znowu w Teajtecie można znaleźć takie miejsce: „Pewna niedbała zgrabność słów i zwrotów.2 styczną trzeba w ogóle odrzucić. Obyśmy odrzucili zbytek jako niebezpieczny i rozkładowy element. Mowa tu o tej mądrości. 95—96. pragnącym je osiągnąć.22.31 h Por. 48. Pod Tebami (założonymi przez Kadmosa) stanęli do walki dwaj bracia: Eteokles i Polinejkes. XXIX 184 BC. jeśli możność czynienia 47’1 dobrze odbierzemy. synowie Edypa.30. lecz niewyszukany także sposób wyrażania się. Nie można doznawać dobrodziejstw. Witwicki.1 Kto zdecydował się na życie w Prawdzie. Sofista.184 * Wystarczy. a innym razem „sztukę sofistyczną”. Mt 6.186 . tamże III 413 A. Mk 14. przeciwieństwo tego jest ra4 czej w złym guście.wego. Sprawiedliwość nie istnieje bez udziału słowa. Na szczęście dzięki wzajemnemu współdziałaniu tych dwu postaw mamy pod dostatkiem dobrych słów i dobrych czynów. i*2 Platon. tłum. który zdolny jest raczej bawić niż wesprzeć słuchaczy. że słusznym — jest żyć według Słowa i zrozumieć treść Objawienia. a czyny 5 to jakby ciało i nerwy.6 g Por. mówiąc: „Nie bądź obfity w słowa”. Warszawa 1959. o piękną wymowę nie zabiegać nigdy. nie wykładanych zbyt wyraźnie.10 e Por. Ps 48. inną postawę wewnętrzną uważa za kłamliwą. zbawiać może czyn. 36 je nazywali. a żadnego nie ma znaczenia nizać wyrażonka jak ozdoby. ograniczając się tylko do zrozumiałego podania myśli. W. Pitagoras radzi uważać Muzy 6 za przyjemniejsze od Syren. Prz 10. s. uzyskując wszelako zwy. jeśli razem z przykazaniem nie przyjmiemy Tego. to nieraz znamię dobrego stylu. Łk 12. polecając uprawianie nauk. choć zobaczy mędrców umierających”. Warszawa 1956. żeby przywiązywać wagę do słów — mówi pitagorejczyk w Polityku Platona — 3 okażesz się na starość bogatszy w rozum. Syr 19.* 183 Nie jest bowiem właściwy ani taki skład potrawy. i*9 Por. że Sfinksowi odpowiedział też tylko jeden. Mt 26. tłum. Teajtet. Polityk 261 E (przekład polski w: Platon. Zbawiać może słowo.1 A gdybyś w tym momencie po raz drugi zapytał: „Cóż to za mądrość”? Otrzymasz odpowiedź: „Usta sprawiedliwego będą sączyć mądrość kroplami” g. W. Witwicki. podobnie jak odrzucali pachnidła i purpurę starożytni Lacedemończycy. Tak samo posłuszeństwo i wiara wygasną. Więc to samo słowo „mądrość” raz oznacza „Prawdę”. 24.2 1 Por. Hi 11. którzy uznali zarówno szaty. że jeden tylko przepłynął koło Syren. ale obaj bracia polegli. ponieważ różne zabiegi stylistyczne1*9 sofistów nie tylko rzucają czary na publiczność i uwodzą ją. 1 Kor 11. który zawiera więcej korzeni niż składników pożywnych. „Szukać będziesz mądrości u złych i nie znajdziesz”. Respublica IV 423 D. Nie należy dbać więcej o szatę niż o ocalenie ciała.19.drogę szlachetnemu działaniu oraz prowadzi słuchaczy do dobrych czynów.23 128 por Platon. ponieważ sam nie ujrzy zagłady. 35 końca. Łk 22. Prz 14.i Moim zaś jedynym pragnieniem — sądzę.135 wystarczy. 2 „Jeżeli się będziesz wystrzegał tego.

”r I jeszcze takie słowa słyszę od niego: „O tym mówię.jeśli zaś chcecie.11 Oskarża zaś nie całą filozofię. iżem Ja jest Panem. wyd. lecz w Bogu. by was nikt nie oszukiwał zwodniczym dowodzeniem”s i żeby się nie wślizgnął ukradkiem „łupieżca”. jeśli celuje w mądrości ludzkiej. mówi on. 128. Odyssea XII 165 ns.5 ' 1 Kor 2.. Oskarża też jednocześnie każdą inną. posłużywszy się czczym oszustwem filozofii.5 k 2 Tm 2. pustej gadaniny. w: Carmina cum fragmentis.4.19 m 1 Kor 3. bo w tych rzeczach mam upodobanie. niech się chełpi tym.138 a nie na Chrystusie”. a zarzewiem Walki może się stać nawet najlepsza mowa. że są jałowe”. Dz 17.q „Człowiek zaś duchowy przenika rozumem 4 wszystko. Atenajos. niech się nie chełpi bogacz swym bogactwem. który wyratował nas od tak strasznej śmierci”. aby się nie znalazł ktoś. Pars II. B. Ale także stoicy — o kto2 rych on również wspominaw — powiadają. i sprawiedliwość na ziemi. to nikt. do niczego to niepotrzebne. która wykazywała nadmierną cześć dla sił elementarnych natury. Mt 23.137 Z wielką stanowczością upomina nas błogosławiony Apostoł: 3 „nie walczyć na słowa. . Przez „przekaz ludzn Por. który sprawuje miłosierdzie i sąd. opartej na przekazie ludzkim. Maehler. s.18 138 To miejsce można uważać także za aluzję szczególnie do filozofii przedsokratycznej — por.. który wskrześ sza zmarłych. 3 mówi Pan”. że odrzuca ona istnienia Opatrzności i czyni bogiem przyjemność.8 v Por.4 5 I znowu: „Baczcie więc. Bowiem uprawiający ją coraz bardziej będą się zbliżać ku bezbożności.9 9 1 Kor 2.20—21 0 Jr 9. przenika przez najpośledniejszą materię. że Spartanie usunęli ze swego kraju sprzedawców wonnych olejków jako zabijających zapach oliwy. jeśli znajdzie przynajmniej jednego słuchacza. Kobierce I 52. lecz epikurejską. gdy pisze: Nie przed wszystkimi pozwól zabłysnąć odwiecznemu słowu. 1 Kor 3.1 nie stawiając nad nimi Praprzyczyny sprawczej.8 u Kol 2.2 chać też Tebańczyka Pindara. 137 Pindar.20 183 Por. Odyseusz.14. jako że jest cielesne. Nie należy „rozszerzać 4S1 filakterii” j w pogoni za czczą sławą.23—24 p 2 Kor 1. kto by was uprowadził jako swój łup. że rozumie i poznaje. lecz sam nie doznaje właściwej oceny.11 Dobrze jest bowiem napisane w proroctwie Jeremiasza: „Niech się nie chełpi mędrzec swoją mądrością.0 Apostoł zaś napomina. Snęli. Homer. 37 2 nie chełpi. Dz 17. Warto posłu. ani też nie uwzględniając pojęcia Demiurga. chyba do zguby słuchaczy (. Wystarczy gnostykowi.i ców myśli poznaje Pan. 1. XV 686 F.m Niech się więc nikt i Por.p abyśmy pokładali ufność nie w „mądrości ludzkiej. Bo najbardziej godne zaufania są drogi milczenia. i« Zob. niech się nie chełpi siłacz swą siłą.139 Ten pogląd zaszczytu im nie przynosi. Leipzig 19648.18 w Por.” k XI [Jedyną intencją badań powinno być lepsze zrozumienie słów Pańskich] Ta więc „mądrość świata jest głupstwem u Boga” 1 i „mędr. 180. lecz kto się chce chełpić. 51. frg. że bóstwo. las Tj. por.4 1 Por. lecz w mocy Bożej”. „abyśmy mianowicie nie mieli ufności w sobie samych. Edyp. o której wspomina Paweł także w Dziejach Apostolskich/ A mianowicie dlatego. H.5 Tj.15 s Kol 2. Kol 2.so. a ich nauka jak gangrena pożerać będzie wszystko dokoła. na zasadach 6 rządzących tym światem.) Unikaj światowej.16 1 1 Kor 3. FPG I 500.

1 „Dlatego modlę się — rzecze Apostoł — by miłość wasza coraz bardziej i bardziej rosła przez poznawanie i wszelkie doświadczenie. dzięki któremu doszedł do . Kol 2. b umocnienie bowiem w wierze ma siłę przekonywającą. 3 „O tym mówię. bezbożne i uwielbiające jedynie rozkosz. „Baczcie.) od wiary w Jezusa Chrystusa „posłużywszy się czczym oszustwem filozofii”. co ukryte. a znajdziecie”/ lecz warunkuje proces poszukiwania efektem odkrycia.11 to jest on wprawdzie nasieniem Abrahama. choćby nawet był dziedzicem. frg. tj. SVF II. którzy mają władze poznawcze przez nieustanne ćwiczenie już wyostrzone do rozróżniania dobra i zła. 141 Nie jest to cytat z Platona.7. ale wieńczy tylko tego. a znowu ci.189 Por. kto by was uprowadził jako swój łup” (. „pożądanie”.. aby ten. a właściwie gnuśny. frg 1040.3 sze „zawody wymagają dwu cnót: odwagi i mądrości. Tales wodę.6—7 c Por. II. 39 zasad rządzących światem”.4 b Kol 2. Odwagi — aby wytrwać w obliczu niebezpieczeństwa. „poszukiwanie”. Dlatego dodaje: „Unikajcie dociekań młodzieńczych”/ * 140 gdyż takie ambicjo. tymczasem w oryginale tekstu Pawła występuje wyraz hu&vnia. pozostawaliśmy w niewoli zasad tego świata”. wzywa każdego ochotnika. odrzuca tylko daremne przelewanie z pustego w próżne. 287. w: Vorsokr. co lubi tylko chłopców. które jednak nie z Obietnicy. Mówi bowiem: „Szukajcie.3. który coś uzyskać może”. a od 3 x Por. W razie jej odrzucenia fikcją się stanie cały plan realizacji Zbawienia.nowanie się w sporach właściwe jest wiekowi pacholęcemu.® Małym więc dzieciom podobni są filozofowie. 38 ki”x rozumie on pustą żonglerkę logiczną.”3 Będąc jak nowo narodzone dziecię nie zapoznany ze Słowem.1 „Pokarm stały jest tylko dla dorosłych. Filozofia bowiem 2 oparta na przekazie boskim kategorycznie zakłada istnienie Opatrzności i potwierdza ją. którzy przyjmują jako zasadę bytu atomy. Jeśli bowiem „nie będzie dziedziczył syn niewolnicy na równi z synem kobiety wolnej”. Hippazos145 ogień. Protrepticus 66. Olympikos. oczywiście do tych. który uwierzył. lecz raczej jako 3 dar otrzymało swą majętność. to jest Stworzyciela. Klemens Aleksandryjski. ponieważ inspirację do działania otrzymujemy jakoby „nie od Chrystusa. abyście próbą stwierdzili. „Ale cnota — powiada filozof Platon — nie jest czymś. s. którzy już nauczyli się trafnie rozumieć jego słowa i zostali już przygotowani do stawiania czoła przeciwnościom. 307. zapuściwszy w Nim korzenie i na Nim wzrastając jak budowla oraz stale umacniając się w wierze”. Łk 11. Chryzyp. wykazuje działanie Opatrzności w najdrobniejszych przypadkach i zdaje sobie sprawę ze zmienności i pochodności zasad natury143 oraz uczy nas postępować tak. co jest istotne. Mądrości — aby rozpoznać. podszywają się tylko pod miano filozofów.3. Fragmenta logica et physica. kto jeszcze żywi się mlekiem.. „Skoro więc przyjęliście Jezusa Chrystusa jako Pana. s. tj.0 która neguje istnienie Opatrzności jako oparta na „przekazie ludzkim”. Kobierce V 89. podobnie jak obwieszczenie herolda w Olimpii. aby nie znalazł się ktoś. 8. 112 Gorgiasz z Leontinoi.”e Albowiem „i my również — mówi tenże sam Apostoł — jak długo byliśmy nieletni. niczym 2 się nie różni od niewolnika aż do czasu przewidzianego przez ojca”. dopóki nie dojrzeją do wieku męskiego dzięki Chrystusowi. by was nikt nie oszukiwał zwodniczym dowodzeniem”/ mówi Apostoł.146 53. nie jest biegły w pojmowaniu sprawiedliwości. pozostawał zupełnie nieruchomy w stosunku do Prawdy.1 A „nieletni.9 a Kol 2. Jeśli chodzi o zasady natury. Każdy bowiem.” 141 A według Gorgiasza z Leontinoi na.8 y 2 Tm 2.8 140 Tekst oryginalny apostoła Pawła brzmi nieco odmiennie od cytatu Klemensa. mobilizujące naszą wiarę.142 Nauka 4 Chrystusowa nie pragnie więc.d Cała bowiem nauka zgodna z Chrystusem czyni Bogiem Demiurga.22 z Mt 7. przyzwala zaś na teoretyczne dociekanie.1 Nim postępujcie. w 52. aby w miarę sił upodabniać się do Boga144 oraz przyjąć plan Zbawienia jako 4 naczelną ideę przewodnią całego naszego wykształcenia. Kol 2. to Diogenes uwielbia powietrze. Słowo bowiem. a są to właściwie człekokształtne kreatury. który wprowadza wyraz iyryatg. fragment ten zachował się tylko u Klemensa.

jest takie w rzeczywistości. a odwróciwszy się.3 e Por. Placita philosophorum 882 C: „Zwolennicy Talesa. „nadyma” i napełnia pychą. Dlatego mówi Apostoł: „Jeśli ktoś kocha [Boga]. „Wszystko wystawiajcie na próbę. o prawdziwym świetle. tekst 8.8 e Flp 1.1 * Por. którzy w sposób właściwy Go po. Wzgląd na to właśnie przeszkadzał mi pisać i teraz jeszcze mam się na ostrożności. jeśli próbujemy być uczestnikami Prawdy. 1 Kor 2. i tak. lecz słowo przekonujące przez domniemanie — ale w mocy sprawczej”.1 Ponieważ nie ma jednego i powszechnego przekazu. żyjący tylko naturą fizyczną. Już prorok Izajasz oczyszcza ogniem swój język. którym należy. że coś wie. powinien ten.2 szukiwali. Prz 10. Głupstwem to jest dla niego.1 ‘ Por.8 P 1 Kor 4. Lecz istotnie układ moich notatek jest tego rodzaju. Powiedział: „Bo 3 nie w słowie przejawia się Królestwo Boże — rozumiejąc przez słowo nie takie. znajdą i pokój”. skłonną do różnicowań.12.'1 Bo moc sprawczą ma tylko prawda. napomnienia pełne miłości: „Serce bowiem prawe poszukuje prawdziwego poznania”. Pitagorasa oraz stoicy uważają materię za zmienną. ale i uszy przystoi nam oczyścić.”x Ludzie natomiast mądrzy z ust nie wynoszą tego. niż te wykłady budziło śmiech wśród pospólstwa i wywoływało z drugiej strony więcej podziwu i entuzjazmu wśród wytworniejszych natur. którzy wszystko rozsądzają. że się ją poznało.13.10 1 Por. 54. I znowu: „Jeśli 4 ktoś mniema. 3 zawartej dla ludu tylko w przypowieściach.d Por. s. bez różnicy. 1 Kor 8. „Tylko miłość buduje”/ gdyż nie zajmuje się ona domniemaniem. czy tylko takie się wydaje. lecz ich moc. was nie rozszarpały”. Rdz 21. y lecz z drugiej strony „co słyszycie do ucha — mówi Pan — głoście na dachach”. Rdz 21. Ga 4. jednocześnie przestrzegając przed ujawnieniem pierwszemu lepszemu. 109. nie zdaje sobie z tego sprawy. co pochodzi od Boga — Ducha.” 147 56. 40 wiary i w imię którego działa. „Bo nie ma chyba niczego. por.”™ Rozumie się. treści. 29. nie będących jednak mądrymi. Respublica X 613 A—B. Platon. nie przyjmuje tego. 148 Klemens ma tu na myśli przede wszystkim doktrynę Epikura. wyjaśnione w sposób podniosły i najdoskonalszy. a co dobre zatrzymajcie dla siebie” k — mówi Apo. Przypuszczenie zaś.6 j Por.1 bowiem chłosta i napomnienia dają wychowanie w mądrości.21 1 Por. co by bardziej.15 n Prz 15. oraz podać je z kolei tym. nawet w obliczu samego siebie. by ich nie zdeptały racica4 mi.” p Chłoszcze więc Apostoł swymi słowami ludzi pozornie mądrych i przekonanych o swej mądrości. 1 Tes 5.14.15 m Por. kryształowej przejrzystości.9 f Por.20 r 1 Kor 8.* 1 mianowicie czy to. Ga 4.14 0 Prz 16.30. jak mi się zdaje.2 s 1 Kor 8.3 41 XII [„Kobierce" podchodzić będą do prawd najwyższych ze skrajną ostrożnością i dyskrecją] 55. jak poze nać należy”/ Prawda bowiem nie jest nigdy domniemaniem. słuchaczom podobnym do świń i „nieoświeconym”. 145 Por. znajdzie prawdziwe poznanie razem ze sprawiedliwością.w Jest bowiem rzeczą szczególnie uciążliwą przekazywać pouczenia istotne. też Theaetetus XXV 176 B. Kol 2.1 „Człowiek. a d. aby był 3 zdolny wyrazić jego wizję. że Prawdę w nich . Ga 4. Vorskor. do przeobrażeń i całą w całym kosmosie falującą”. 25. kryć „mądrość 2 głoszoną w formie misteryjnej”.4 stół — zwracając się do ludzi duchowych.0 „I będę oceniał nie słowo ludzi nadętych pychą. jakeśmy usłyszeli — do ucha. co jest podawane jako prawdziwe. ten również osiąga poznanie [przez Boga]”/ k Por. to jednak nie poznał tak. lecz prawdą. „Wychowanie nie stosujące nagany prowadzi na manowce. im por. kto już zrozumiał majestat Słowa.u której nauczał Syn Boży.19 * 1 Kor 4. aby (jak to mówi Pismo) „nie rzucać pereł przed wieprze. 2 o czym rozmawiają na zebraniu.” gdyż „człowiek poszukujący Boga. I.17. które jest istotnie prawdziwe.v I nie tylko język.2 W ten sposób poleca nam przyjąć tajemne przekazy prawdziwego poznania.13 i4s por piutarch. Hbr 5.

Oto także struna najwyższa jest przeciwieństwem naja Por. którzy przede mną byli w Jeruzalem. że jak tamte wyrzekły się mężczyzn. czworobok i wszystkie inne figury. możemy jednak uznać za zgodne co do założeń podstawowych 1 udziału w Prawdzie. przypowieści i wiedzę. to już cała prawda. tak te rozumu). tak samo w zakresie geometrii koło. Ale w przypadku. które jednak nie należą do mitu o Dionizosie. Listy. Agawę.3 Można nawet wykazać. Taka jest bowiem zamierzona wola 2 ducha.150 bo jedno z nich to jeszcze nie wszystko) i . przestrzegają jednak ścisłego związku z całością. myślę. jeśli w ogóle cokolwiek z nauki 0 Prawdzie posiadają. List II 314 A przekład polski: Platon.14 y Por. 149 Por. trójkąt.7 v Por. wszelako. którzy wydziobują ziarna niczym kawki. gdy zjawi się dobry rolnik.Pokrewieństwa filozofii helleńskiej] . a także przeszłość w jednym momencie. o wiele jednak więcej od wieczności Prawda jest w stanie skupiać swe własne ziarna. Timaeus 37 E. Wieczność149 bowiem czasu skupia w 3 sobie przyszłość i teraźniejszość. i inne bachantki. zapewniam was. wzejdzie każde z tych ziaren i ukaże kłos pszeniczny.9 148 Dramat Eurypidesa Bachantki przedstawia dzieje Penteusa rozszarpanego przez własną matkę. e różniące się między sobą. Platon. że spośród wszystkich Hellenów 2 i barbarzyńców. wiele poglądów głoszonych. Iz 6. barbarzyńskie i helleńskie. żeby mnogość mądrości zawierała mnogość poznania”.* 148 tak różne szkoły filozoficzne. 58. które wykazują podobieństwo do oddziałów Amazonek pod tym względem.27 147 Por. gdyż mądrość jest więcej warta niż drogocenne kamienie. J 24. ten istotnie może być gnostykiem. inni cząstkę. przyswoiłem sobie mądrość. ten będzie mógł.¿prosto skierowane do ludzi pragnących zdobyć poznanie. jedni mają niemało. chwalą się. 42 rozsiano w sposób bezładny.6 w Mt 7. tu i tam.13 Ktokolwiek jest obeznany z wszelkiego rodzaju mądrością. lecz do nauki Bożej o Słowie wiecznie istniejącym. aby uszła ona uwagi tych. które są ogniwami czegoś.6 x 1 Kor 2. który każdej z nich przypadł w udziale. 43 niższej. które jeszcze nie otępiały zupełnie lub nie wyzbyły się całkowicie zgodnego z naturą logiczną wnioskowania — bywają bowiem i takie. poznanie. a przecież razem tworzą harmonię. poglądów uchodzących wręcz za rozbieżne między sobą. Tak więc filozofia barbarzyńska i helleńska wieczną Prawdę rozerwała na części. Wybierajcie raczej wykształcenie niż srebro i poznanie nad wypróbowane złoto. co już zostało powiedziane. 10. wszystko zaczyna świecić. wszelkie kosztowności nie są jej warte”. choćby nawet padły na 4 obcą ziemię. A serce moje ujrzało wiele. tłum. co stanowi ca. M. Ale ze wschodem światła.d XIV [. Platon. ale obydwie pozostają z sobą w relacji arytmetycznej. 38 A. podobnie jak bachantki. XIII [Prawda jest rozproszona w szkołach filozofii greckiej i barbarzyńskiej] Choć więc jest jedna Prawda (a fałsz przybiera przeliczne 57>1 odmiany).7 z Mt 10. s. którzy tylko ubiegali się o Prawdę. Co więcej nawet. J 1.u Por. to jest Prawdę. że ten ułamek prawdy. I zaraz potem jest napisane: „Bogactwo poznania mądrości stanie się źródłem życia dla jej posiadacza”. śledzić bez obawy błędu pełne Słowo. podobnie jak się rzecz ma z członkami lub częściami jednego ciała albo z przedmiotami jednego rodzaju lub gatunku. Kto natomiast porozrywane części znowu zestawi i połączy w jedno. następująca wypowiedź: „Wszystko jest zrozumiałe dla ludzi myślących” (wszystko: to znaczy helleńskie i barbarzyńskie.i Napisane jest u Eklezjastesa: „Zebrałem mądrości więcej niż wszyscy ci. jako akt kary ze strony Dionizosa za to.5 łość. Podobnie wśród liczb parzysta jest odmienna od nieparzystej. Warszawa 1987. że Penteus wzdragał się uznać go za bóstwo. które rozszarpały na sztuki ciało Penteusa.0 A znowu wyraźniej jeszcze popiera to. wybierajcie też przezorność raczej niż czyste złoto. przez sekty (oczywiście sekty. 1 Kor 2. Maykowska.

Dwaj następni pochodzili z Europy: Solon z Aten i Chilon z Lacede» monu. Platon na miejsce Periandra.161 Szkoła Arystotelesa przypisuje to pouczenie Chilonowi. od Chilona. Maksymę „Nic za wiele” przypisuje się Lacedemończykowi Chilonowi.lS® Wnet postaram się wykazać. Stobajos. dopiero w ten 61. że zdanie: „Poręcz za kogoś. najedzmy się. inc. że chętnie stosowali zwięz. o którym wspomina apostoł Paweł jako o proroku helleńskim tak mówiąc w Liście do Tytusa: „Powiedział jeden z nich. V.26. jak przekazują jedni. 3.eo. napijmy. 44 rej pochodzili z Azji. 1.b Ekl 1.160 A Kleomenes w swej książce O Hezjodzie powiada.3 go siebie” pochodzi. Z tych czte. ed. jako że te nacje miały najlepsze prawa. Ale Straton158 w swej książce o wynalazkach przyznaje ją Sodamosowi z Tegei. 62) lub Eurypidesa (TGF. Wyrażenie „poznaj same. I. w: Aristotelis qui ferebantur librorum fragmenta. Epimenides. Lipsiae 1886.1 sposób można będzie zrozumieć naturę człowieka. U4 por niżej. frg. to jedni wymieniali Periandra z Koryntu. 152 Sw. Leges I 641 E. 107.156 a według Arystotelesa157 * od Pytii. frg. ale nie tyl.12—13 f 1 Kor 15. Oznacza ono zachętę 4 e Tt 1. Protagoras 343 B. Bias z Prieny.” e Widzisz więc.5#.i scy są nieco późniejsi od czasów Mojżesza. jeśli zmarli nie wstaną już.1 Inni znowu zaliczyli w poczet siedmiu mędrców 5 Akuzylaosa z Argos. por. Protagoras 343 A. Pittakos z Mityleny i Kleobulos z Lindos. Inni jeszcze Ferekydesa z Syros. szczególnie jednak przez Lacedemończyków i Kreteńczyków. jak 2 zapewne Kleobulosowi przyznaje zdanie: „Najlepszy jest umiar”. 32. którego uważa za niegodnego miana mędrca ze względu na to. »Złe towarzystwo niszczy dobry zwyczaj wnet«.dejskie”. 686). 1024. s. bo pomrzemy skoro świt. 7 — Kobierce t. iss por platón. że trochę prawdy przyznaje on także wieszczom helleńskim.* ko tam. Platon podaje. lecz szczególnie „to. podziwiano jako pierwszych z powodu mądrości tak zwanych siedmiu mędrców.12 b d Prz 8.13) 151 Por. Ale przecież niemożliwe jest znać części bez znajomości istoty wszystkich rzeczy. frg. przemawiając ku zbudowaniu kogoś lub zawstydzeniu.2 łość stylu właściwą dla napomnień etycznych oraz dla nich najużyteczniejszą. że tak zwani mędrcy helleń. rozprawiając o wskrzeszeniu umarłych użył jambicz. Diogenes Laertios I 36. wprowadza My. Co do siódmego.152 Nie dajcie się zwieść”. złe bestie i pasibrzuchy« * 151 — i jest to świadectwo 3 prawdziwe. Inni jeszcze Epimenidesa 2 z Krety. a jak Chamajleon przyjmuje w swym dziele O bogach — od Talesa. frg. Rose. inni Anacharsisa ze Scytii. I.102 Di- . Dlatego trzeba dociekać myślowo powstania świata. I 45 do ubiegania się o poznanie. wygląda on na hebrajski i operuje zagadką. a mianowicie: Tales z Miletu.i Powiadają Hellenowie. iss por Platon. co jest chrześcijańskie lub ju. 157 Arystoteles. Vorsokr. Paweł przytacza tu wiersz Menandra (Thais. że był tyranem. ich własny wieszcz: »Krety mieszkańcy zawsze kłamliwi. s. Didymos 159 zaś odnosi ją do Solona.164 * Na razie należy rozważyć charakter ich filozofii. pospołu przez wszystkich Hellenów. co nie jest helleńskie”.155 że ten styl chętnie był stosowany dawniej. że po Orfeuszu i Linosie. 156 Zob.32—33 (Iz 22. s.16—17 c Ekl 7. i najstarszych u nich poetach. Florilegium 21. 218 CAF III.zona z Chen.9—11 150 U Klemensa Pagpagina oznacza nie tylko „to. a wnet doznasz klęski” zostało już przedtem wypowiedziane przez Homera w tych słowach: Nic nie jest warte branie poręki od nędznych osób.nego wiersza z tragedii: „Do czego mi to. W Liście do Koryntian. Ot choćby to.

a Platon schronił się w zacisze Akademii.171 italska. Diogenes Laertios I 93. Słuchaczami Polemona byli Krates175 * i Krantor. Ale i Tales. FHG II. Teo. Odyssea VIII 351. tego zaś — Ksenokrates. 335. 161 Homer. jak twierdzi Hippobotos. po nim zaś Likon. frg.frast. podobnie jak w przypadku Ferekydesa z Syros.ksenosa (w Żywocie Pitagorasa)164 i Arystarcha165 oraz. a wypowiedź: „Ćwiczenie pokonuje wszelkie trudności” skłonni są przyznać Periandrowi. 1.4 i Diodor. Arystoteles. 4 (wyd. też z Miletu. Jego spuś168 por. frg. następuje po Talesie.3 dymos Talesowi.170 Nikt nie jest podawany za jego mistrza.4 chacz Sokratesa.zoficzno-matematyczną. 165 „Arystarcha” — pomyłka Klemensa. 192 por Arystoteles. 169 por Herodot I 170. frg. powinno być: „Arystotelesa” — zob. FHG II. Anaksymander 2 z Miletu. u którego uczył się Pita*. pochodził z wyspy Samos. uczeń Fere. eleaeka od Ksenofa. syn Hegezybulosa z Kladzomenów. FHG II. pierwszy nazwał siebie filozofem. Uczniem Krantora był Arkezylaos. był Tyrreńczykiem.4 mi. którego słuchał Sokrates. 1. pocho2 dząca od Pitagorasa. leo por. frg. Arystoksenos. przy ostro stosowanej . Symposiaka. w Italii. przez cały czas swego 631 trwania mieściła się w Metaponcie. syn Mnezarcha. FGrH 84 F 29. frg. osiadł w Lykejonie i założył szkołę perypatetyczną. íes por_ Diogenes Laertios VIII 8. 2. 4. Solon dał prawa Ateńczykom. s.matici Alexandrini fragmenta. syn Praksjadasa.5 ciwszy się filozoficznie u boku Platona. 369. a dopiero o wiele później Pitagoras. jak podają Leandros1. 169 Por. Antystenes. Pitagoras. tak że wedle większości źródeł nie 166 Straton.pompa165. 164 Por. Następnie Kameades zajmuje miejt. jego natomiast — Polemon.kydesa. s. jońska od Talesa. Rose). a znowu wedle świadectwa Arysto. ed. Pittakos mieszkańcom Mityleny. Schmidt. 190 (wyd. Diogenes Laertios I 27. 380. Następcą Platona zostaje Speuzyp.goras. ale stanowiła rodzaj zakonu religijnego o założeniach moralno-etycznych. Czarem urzekający Hellenów178 — tak mówi Tymon w swych Silloi. Teopomp. nazwane od miejsca ich powstania: italska. 167 Por. po nim Anaksagoras. a jak chce Neantes. Od nich się odciął kamieniarz. Szkoła pitagorejska. Lipsiae 1854. por. 46 był z krwi helleńskiej. 170 Por.®4-1 sce Hegezynosa. a potem inni z kolei. s. założył szkołę cyników. Ten ostatni przeniósł szkołę z Jonii do Aten. Leandrios (lub inaczej Maiandrios). frg.166 167 pocho3 dził z Syrii lub Tyru. po Anaksymandrze Anaksymenes. na których kończy się założona przez Platona Stara Akademia. w: Didymi Chalcenteri gram. 159 Didymos. Neantes. Słu. następnie Kry.6 tolaos1.1 Po wyżej wymienionych mężach powstały trzy szkoły filozoficzne.8 i Herodot. z Miletu. M. s. On chyba zetknął się tylko z kapłanami egipski. a znowu zdaniem innych. Jego następcą został Teo. tego znowu Straton. prawa głosiciel. FGrH 115 F 72. Z kolei zdanie: „Wszyscy ludzie są źli” albo „Większość ludzi jest złych” (w podwójnej bowiem redakcji występuje ta sama sentencja) zwolennicy Sotadasa z Bizancjum przypisują Biasowi. Uczniem zaś Kratesa jest Zenon z Kition. 272. Od niego to poczynając kwitła Średnia Akademia aż do Hegezynosa. 171 Szkoła pitagorejska tworzyła nie tylko pewną koncepcję filo. syn Eurystratosa.168 169 rodem był z Fenicji. ponieważ Sokrates porzucił badania przyrody na rzecz zagadnień moralnych.172 Po nim następuje 3 174 Archelaos. wykształ.163 62. Diogenes Laertios VIII 1. Rose). 4 zaś za własność Pittakosa uznać radę: „Poznaj moment właściwy”. założyciel szkoły stoickiej.nesa.

188 62 olimpiada to 532 r. przewidziane przez Talesa. a po nim Demokryt. kiedy to żył Krates cynik (uczeń Diogenesa). 2 Już powiedziałem.sa. syn Blizona. A więc okres szczytowy Solona przypada na czterdziestą 4 szóstą olimpiadę. frg. ojca Krezusa..i Czyż potrzeba nawet słów dla poświadczenia. podobnie też .ascezie. 94.184 Heraklit. 74. Anaksarchosa — Pirron. Z relacją Eudemosa zgadza się Herodot w swej pierw2 szej księdze. PPF. a — Alyattesa. i współcześnie z poetą Epicharmem. 174 Właściwie następcą Likona w scholarchacie Perypatu był Aryston z Keos. Septem sapientium convivium 154 C. 92. że większość z nich była barbarzyńcami z pochodzenia i że była kształcona przez barbarzyńców. 173 Tymon. Niektórzy utrzymują. Szkołę eleacką zakłada Ksenofanes z Kolofonu. 66. 215. abyśmy mogli wykazać przez porównanie. Co się zaś tyczy Talesa. że uczniem tego ostatniego był Epikur. s. że filozofia hebrajska jest o wiele pokoleń starsza od helleńskiej. Z kolei trzeba wymienić czas życia samych założycieli filozofii. 47 ciznę przejmuje Kleantes. dopiero po nim scholarchą został Krytolaos. I.. tego znowu Chryzyp oraz jego 2 następcy. ojca Astyagesa.180 A było to około pięćdziesiątej olimpiady. przed Chr. Homera zaś większość podaje za Egipcjanina. za rządów królewskich Kyaksare. Eudemos. Wedle zaś przekazu Apollodora miał się urodzić w czterdziestej olimpia3 dzie i żyć aż do czasu Dariusza i Cyrusa. 48 XV [Myśl helleńska zawdzięcza prawie wszystko myśli hebrajskiej. 5 Tak oto wygląda w skrócie wykaz filozofów helleńskich. On to właśnie nie przyjął zaproszenia króla Dariusza do Persji. Wyżej.182 Jako zwolennik Solona wymieniony jest Mnezifilos.* 177 178 w czasach Hierona. frg. przed Chr. w Lidii. Część szkoły pitagorejskiej przeniosła się do Teb. przed Chr. FHG I.181 Pitagoras występuje za tyranii Polikratesa. por. lso por Herodot I 74. że Tales był Fenicjaninem z pochodzenia oraz że zetknął się z egipskimi kapłanami.179 które nastąpiło w czasie spotkania bojowego między Medami i Lidami. około sześćdzie3 siątej drugiej olimpiady. Tego ostatniego uczniem był Diogenes ze Smyrny. Antystenes Frygiem.2. jako wcześniejszej od niej] Oto czasy najstarszych w Helladzie mędrców i filozofów. 177 Zob.) został tu przez Klemensa mylnie wymieniony jako żyjący na przełomie IV i III w. wedle zdania Timajosa. A znowu uczniem Ksenofanesa jest Parmenides.. 184 46 olimpiada przypada na r. Pirrona Nauzyfanes. s. 64. Vorsokr.1 ns. Uczniami Demokryta byli Protagoras z Abdery i Metrodor z Chios. w Medii. nastąpiło 28 maja 585 r. 178 Por.18* w którego szkole przebywał Temistokles.archos. frg. FPG III. 25. jego zaś uczniem — Anaks. im por_ piutarch. jeśli Pitagoras okazał się Tyrreńczykiem lub Tyryjczykiem. Silloi. potem był 1 Leukippos. 179 Zaćmienie słońca. władcy Sycylii. 592 przed Chr. s. który nie należał nigdy do Akademii. 181 Ściślej w czwartym roku 48 olimpiady. O Ksenofanesie niedawno mówiłem177 jako o założycielu szkoły eleackiej. Diogenes Laertios II 16. 172 Por. 175 Krates z Akademii (III w. to Eudemos178 w swej Historii astrologii powiada. że Tales przepowiedział zaćmienie słońca. 17# por Timajos. a Orfeusz Odrysem lub Trakiem. 216.lankomasa do zrzeczenia się władzy. tego zaś — Zenon. który żył. skłonił tyrana Me.

. jak i u obcych narodów (.191 68.. że w sposób zupełnie wyjątkowy przestrzegali praw187. 226 (wyd. i inni wielcy po różnych krajach mężowie. Platon. Witwicki. Phaedrus 274 E. i Pitagoras poznali większość naj3 szlachetniejszych nauk u barbarzyńców. odwrotnie. Platon. że tylko Hellenowie są uzdolnieni do twórczości filozoficznej. że i on sam.1 nowicie że bywają też filozofowie wśród ludów barbarzyńskich. ale ta identyfikacja istniała w antyku —■ por. 410). 186 por Epikur.19® arcy188 Wyraz „dzieci” ma sens metaforyczny. i przyznaje. i są w niej gdzieś ludzie dzielni. mia. albo uznać ten wyraz za przekręcenie oryginalnego tekstu: vó/jovs. 113. że ich nazywali bogami. Phaedrus 247 C. s. 194 U Platona Hermes nie jest utożsamiany z Totem. określił symboliczną nazwą homakoejon (to jest „współsłuchalnią”). należy przypuszczalnie dodać na początku tego cytatu: „Cześć sobie i u nas zdobył Solon za to. że znał pewnych Traków. Witwicki.1 Wiadomo. Albo trzeba więc opuścić w ogóle w przekładzie: fióvovq.. także Chaldejczycy i mieszkańcy Arabii tak zwanej Szczęśliwej. 189 Platon. 192 Należy tu także wziąć pod uwagę znaczenie etymologiczne wyrazu: ftágfiagog. 2 a oprócz tych jeszcze niezliczone inne plemiona. który mówi. Obrona Sokratesa.) Już nawet wiele świątyń 185 Platon. rzecz jasna. Uczta XXVII. że przybyło z Egiptu. 49 3 tym mężom za dzieci188 te zbudowano Dowodem zaś niezwykłej czci barbarzyńców dla własnych prawodawców 4 i nauczycieli jest fakt. jak u obcych narodów byli ludzie wyjątkowo praworządni. 191 Por. że prawa zostawił i. ogółowi nie dostępnych. i naród Egipcjan otoczyli czcią tych mężów i wprowadzili publiczne nauczanie filozofii. występuje stale jako chwalca barbarzyńców. Idąc za O. Stahlinem. W. mówi zgodnie z prawdą: „.194 W Fajdrosie 198 ukazuje nam króla egipskiego mądrzejszego nawet od Tota. Uczta.3 ton nie przeczy. Platon. . tłum. tu tekst zepsuty. i Getowie. jakich doznali za pośrednictwem mędrców. przenika do filozofii od barbarzyńców. pozostaje w niezgodzie z dalszym ciągiem tekstu przejętego z Platona.186 Platon w Uczcie 2 chwaląc barbarzyńców za to. frg. Następnie spotkał się z najlepszymi spośród Chaldejczyków i magów i to. że Pitagoras pobierał nauki u Sonchisa. Oznacza dzieła pozostawione przez wybitnych ludzi. Timaeus 47 B. Oznacza on właściwie „człowieka obcego”.67. Kriton.. Dlatego używając wyrażenia „ludy barbarzyńskie” rozumiał przez ten termin ludy filozofów barbarzyńskich. co dałoby właściwy sens (vóyoi — prawa).. że to. co dzisiaj nazwalibyśmy Kościołem.” 190 Por. Fedon.Pitagoras zetknął się z nimi i ze względu na nich kazał się nawet obrzezać. aby dotrzeć do świętych przybytków.194 Ale także w Charmidesie195 widać. a liczne są i barbarzyńców ludy.”. co najpiękniejsze. tłum. w: Uczta.. . że filozof może zewsząd korzystać. W Fedonie powiada. wszyscy brachmanowie i Odrysowie. Kebesie. że zarówno wśród Hellenów. że zauważywszy ogrom dobrodziejstw. studiując wytrwale ich nauki jako nauki pochodzenia boskiego. Fedon 78 A (przekład polski w: Platon. Usener). że tylko sami barbarzyńcy przestrzegali praw.. Pla. mając w pamięci. Są oni bowiem przekonani.1 Myślę.. a przejęte troską o ród ludzki ustanawiały prawa i głosiły filozofię.fron. 209 D—E. zarówno pośród Hellenów. że był utożsamiany z Hermesem. zakłada. 187 W tekście greckim wyraz jióvovę. że owe dobre dusze opuściwszy „przestrzeń nadniebną”190 zdobyły się na zstąpienie do tego naszego Tartaru i przyj ąwszy na siebie ciało wzięły udział we wszystkich nieszczęściach płynących z przyjścia na świat. i tak pisze: „Hellada jest duża. którzy podobno nawet potrafią duszę uczynić nieśmiertelną.' wszyscy mieszkańcy Palestyny i nie najmniejsza część Persów. Euty. Warszawa 1982. 69. Dopiero w miarę pogłębiającej się różnicy kulturowej między Grekami a ludźmi obcymi uległ on deprecjacji... o którym wiedział.. i poznać misteryjną filozofię egipską. W.185 Tak sądzi Platon. s. Od tego zaś dobra żadne inne większe nie zstąpiło nigdy na ród ludzki ze strony bogów ani nie zstąpi. oznaczający. 16» por piaton. Eutyfron. Epikur.

co było jej ciałem. że Pitagoras uczył się u Asyryjczyka Zaratosa 205 (niektórzy nazywają go że Eudoksos uczył się u Chonufisa.206 A znowu perypatetyk Klearchos mówi. Miejsce to brzmi dosłownie tak: „O Solonie. 200 por piaton.6. 195 Por. nawet tak zwani harpedonaptowie20* egipscy. Plutarch. 103.24. frg. oznaczający „osiemdziesiąt”. Solonie.1. 205 Zob. Ponadto mówi chełpliwie o sobie. jak podaje Klemens. także Egipcjanina. wy. który oznajmia wyrok Lachezis duszom wylosowanym199 oraz wróży im przyszłość. gdzie ją wychowały same Muzy. Timaeus 22 B. jakoby właśnie stało się źródłem natchnienia przejawiającego się we wróżbach i wieszczych wypowiedziach. jak twierdzi Diogenes Laertios (VIII 90). maga perskiego. lecz boskiej. Plutarch podaje tu 50 kapłana egipskiego. *»« Por. idę tu za komentarzem O. 3 A w Timajosie wprowadza wielkiego mędrca Solona jako ucznia pewnego barbarzyńcy.208 Podobno także w Delfach koło budynku Rady pokazują pewną skałę.s kryt”. znajdujące się na tym właśnie miejscu.209 a jej matką była Lamia. mówi. 802 Egipscy geometrzy. FHG III. do Persji i Egiptu. że przetłumaczył po prostu napis na kolumnie Akikarosa201 i włączył do swoich pism. — na życie ziemskie. II.2 logu O duszy1** okazuje się. otóż. że przyszłość była głoszona przez Sybillę nie z inspiracji ludzkiej.207 Heraklit znowu oznajmia. VIII 90.) nauki przyprószonej siwizną czasu”. Aleksander w swoim 70. że Platon znał wiedzę profetyczną... Euzebiusz z Cezarei. Praeparatio evangélica I 9. że Chonufis też pochodził z Heliopolis. nie z Heliopolis. poznałem najwięcej klimatów i najwięcej ziem. a zwolennicy sekty Prodikosa 204 chwalą się posiadaniem tajemnych pism tego męża. jesteście zawsze dziećmi. (. cytat przytoczony przez Klemensa różni się od oryginału tym. 250. na której wypasały się z kolei trzody.Cyceron. 199 Dom. 3 który przebywał z Arystotelesem. Niektórzy znowu są zdania. ss. 201 Akikaros. z którymi przebywałem na obczyźnie przez pięć lat”. owe trzody za pośrednictwem swych wnętrzności obwieszczają ludziom . Charmtdes 156 D. lecz z Memfis..203 Zawędrował bowiem 6 do Babilonu. Pitagoras natomiast naśladował żarliwie Zoroastra. Platon. co jest tu błędem. 188 Właściwie w Państwie X 617 D. że pochodziła ona z krainy Malis. Aleksander Polihistor. na której jakoby miała usiąść pierwsza Sybilla. 196 Por. akcentując swą wszechstronną wiedzę: . De Iside et Osiride 354 E. Sarapion natomiast w swym poemacie epickim mówi.. Plutarch (De animae procreatione in Timaeo 1012 E) mówi o Zara51 Ezechielem..fisa z Heliopolis. Vorsokr.) Nie macie bowiem (. Stahlina.14. zaś Eudoksos z Knidos u Konufisa. wedle słów Sarapiona. żaden z Hellenów nie jest starcem. a nie. i dał do poznania. 187 Diogenes Laertios. Pitagoras zaś u Ojnu. cór4 ka Posejdona. 208—209. A z tego. wysłuchałem najwięcej ludzi mądrych. 208 por. podpisując: „to mówi Demo. frg.Ja przewędrowałem najwięcej obszarów ziemi ze wszystkich ludzi współczesnych.200 Demokryt 4 znowu przywłaszczył sobie moralne nauki Babilończyków. a Platon u Sechnufisa z Heliopolis. przybywszy z Helikonu. ale faktycznie nim nie jest). 138. 10. że po2 nadto słuchał Pitagoras Galatów i brachmanów.197 W dia.1 piśmie O symbolach pitagorejskich powiada. Hellenowie. De natura deorum III 56. Demokryt. mędrzec babiloński: jego napis wyryty na kolumnie przetłumaczył Demokryt. u Sonchisa. zapewnia. VII 41. Powiadają mianowicie. że Sybilla nawet po śmierci nie zaprzestała przepowiadania przyszłości. nikt mnie nie przewyższył w sztuce dowodzenia za pomocą figur. s. u Diogenesa Konufis występuje jako Chonufis. po przemianie w ziemi wyrosła — jak to zwykle bywa — trawa. niżej III 30. skoro wprowadził proroka. W tekście oryginalnym jest wyraz óydcbxovTa. to. że u Platona powiedziane jest: „starcem Hellen nie bywa”. co z niej uniosło się w powietrze po śmierci. że znał pewnego Judejczyka. że to jego własność. ucząc się u magów i kapłanów. 299. poszukująci krain najbardziej odległych.

69. nie płodzą dzieci. Diogenes Laertios I 1. 208 por_ Heraklit. u Persów magowie. oddanego kultowi Apollona. s. 58.nowicie że mieszkają z tamtej strony gór Rypaja. FHG II. Nazwa pochodzi od greckiego wyrazu: éyxgársia. 172. Zaratos to semicka forma imienia Zoroastra. 323. że filozofia judejska przez to właśnie. stanowiąc owocodajne dobro. tylko żywią się twardymi owocami drzew. wśród Celtów filozofowie. Florida 15. Megastenes.borejczyków nie wydaje się zgodna z charakterem i czystością moralną tego ludu. frg. król rzymski.210 ! Tyle o Sybilli. 214 Enkratycy. FHG I. 206 por Apulejusz. Plutarch. Nie mieszkają oni w miastach i nie mają żadnych mieszkań. frg.1—2) zaczerpnął Klemens od Plutarcha (Vita Numae 8). że niepodobna ogarnąć Najwyższego 3 Dobra inaczej jak tylko samą myślą.1 jego niezwykłej świętości. że dusza jej jest twarzą ukazującą się na księżycu. Sarapion przypuszcza też. Oni to wyprowadzają sześćdziesięcioletnich starców przed wrota i zabijają ich. był pitagorejczy. sekta chrześcijańska o pewnym nachyleniu cynicznym.3. Nie znają instytucji małżeństwa. królem Germanów w roku 58 przed . Zgodnie z tym zaleceniem Numy Rzymianie w ciągu pierwszych stu siedemdziesięciu lat przy wznoszeniu świątyń nie umieścili w nich żadnej podobizny bóstwa ani 2 jako rzeźby. frg. FHG II. I. Hellanikos. że została spisana.216 a miai. inni filozofowie barbarzyńscy. 210 Por.218 U Germa. Ci dzielą się na 5 dwie grupy: jedni zwą się sarmanami. chodzi tu chyba o łańcuch górski w Sarmacji u źródeł Wołgi. pląsy i szumy fal wyprowadzają wnioski co do przyszłości. podobnie jak dzisiaj enkratycy. frg. To one nie pozwoliły Germanom zacząć bitwy z Cezarem. De Pythiae oraculis 398 C—D. Mt 2. nie mówiąc już o perypas Por. gdzie jest mowa o pewnym incydencie z wojny Cezara z Ariowistem. co było ideałem cynicznym. 437. ed. A fakt. ani jako obrazu. s. w: Megasthenis fragmenta. wśród Baktrów sarmanowie. s.219 Od tych wszystkich 4 ludów o wiele starsze jest plemię Judejczyków. doszła do rozkwitu w dawnych czasach najpierw u barbarzyńców. i druidzi galijscy.przyszłość. 212 Por. 219 To miejsce prawie dosłownie wzięte zostało z Plutarchowego Żywota Cezara (19).217 pobierają naukę sprawiedliwości. dała dopiero impuls do powstania filozofii helleńskiej. frg. 217 Góry Rypaja lokalizowali starożytni w różnych miejscach. drudzy brachmana. Ci ostatni nawet dzięki swej sztuce profetycznej przewidzieli przyjście na świat Zbawiciela i pod przewodnictwem gwiazdy przybyli do ziemi judejskiej.215 Scytą był znowu Anacharsis. Schwanbeck. Vorsokr. wykazuje szczegółowo pitagorejczyk Filón. opanowanie. De abstinentia IV.1 218 Por.kiem. żywią się twardymi owocami drzew i piją wodę.211 Tak więc filozofia. W ten aluzyjny niejako sposób wskazywał im Numa. 209 Kraina Malis nad Zatoką Malijską.213 Do sarmanów należą tak zwani mieszkańcy lasów. o gimnosofistach pisze Porfiriusz.212 a później u Hellenów. 52 w Asyrii. które obserwując wiry rzek. 215 Megastenes. w środkowej Grecji. Za ubranie służy im tylko drzewne łyko. O Hyperborejczykach pisze Hellanikos. so? por Klearchos.214 Do Indów należą 6 zwolennicy nauki Buddy. Cytat Klemensa przytacza z kolei Euzebiusz w Praeparatio evangélica IX 6. Ale Numa. nie jedzą mięsa. 4 Zaopiekowali się nią po kolei kapłani egipscy i Chaldejczycy tosie jako nauczycielu Pitagorasa. który uchodzi wśród Hellenów za wybitniejszego od wielu 2 filozofów. tzn. 216 Por.3 nów także bywają święte niewiasty. 218 Informacja Hellanikosa o zabijaniu starców przez Hyper.mi. 43. A. 41 b. którego czczą jak boga z powodu 72.® Wśród Indów filozofią zaopiekowali się gimnosofiści. Pod dobroczynnym wpływem praw Mojżesza zabronił Rzymianom wznosić Bogu posągi o kształcie ludzkim lub zwierzęcym. 211 Fragment ten (71. używając jako naczynia tylko własnych rąk. s. 96. Bonnae 1846. zanim rozbłyśnie nów księżyca. 92.

frg.Chr. Córka zaś tego centaura.sem ze Smyrny. 237 Titanomachia.1 ków”. Ilias XI 832.231 Uważaj dobrze. FHG II.233 Oni także są wynalazcami 3 geometrii. 24. FHG III 35. Megastenes.*27 i On to wychowywał Achillesa. że tak zwani idajscy daktylowie221 byli pierwszymi mędrcami. którzy po obcowaniu z niewiastą nie dopełnili oczyszczenia wodą. w trzeciej księdze swej Historii Indii: „W ogóle wszystko.tos 226 nazywa centaura Chirona mędrcem. że Karowie wymyślili przepowiadanie przyszłości . co starożytni Hellenowie powiedzieli o naturze. można znaleźć u filozofów poza Helladą. uczyła go obserwacji natury. 228 Por.222 a w zakresie muzyki — wynalezienie rytmów. 225 Jest to doskonały przykład alegorezy mitów antycznych. 437.230 220 Megastenes. EGF I. 8. 53 tetyku Arystobulosie i wielu innych. niżej. Szczególnie wyraźnie pisze o tym 5 historyk współczesny Seleukosowi Nikatorowi. FHG II. (por. kolumny świata. Niektórzy powiadają. żeby nie tracić czasu na wyliczanie po nazwisku. czytelniku. 223 Tu przez muzykę należy rozumieć poezję. że on pierwszy: Ród śmiertelnych ku prawości prowadził. 6. s. 34. Hippo. 224 Por. frg. III 54. TGF. o Chironie też mówi twórca Tytanomachii. Herodoros opowiada. wskazawszy Święte przysięgi. jest to fragment z tragedii Melanipoe prorokini. Cezar. lecz także wszystkich prawie 74. frg. 280 por Eurypides. 6 XVI [Prawie wszystkie zdobycze cywilizacyjne zawdzięcza ludzkość barbarzyńcom] Nie tylko jednak filozofii. 229 Właściwie zwała się ona Hippe (Klacz). którym przypisuje się wynalezienie efeskich zaklęć.220 Niektórzy opowiadają (co raczej chyba między bajki włożyć można). jak robi się lampy. a więc 2 barbarzyńcami. O Hippo świadczy w ten sposób Eurypides: Ta pierwsza przepowiedziała boskie wyroki wnet Wróżbami (przejrzystymi) według zapadania gwiazd.228 który wyprawił się pod Troję.1 umiejętności wynalazcami są barbarzyńcy. De bello Gallico I 50). 2—3. 82.232 w równym stopniu także Chaldejczycy. figury niebieskie. Stoicy i pitagorejczycy stosowali ją bardzo gorliwie. por. Egipcjanie więc 2 pierwsi przynieśli ludzkości astronomię. Herodoros.224 Sens tej legendy chyba polega na tym. Egipcjanie pierwsi pokazali.229 która wyszła za mąż 5 za Eola. 228 Zob. s. 511. Z tej przyczyny otrzymało metrum daktyliczne swą nazwę w muzyce. zabronili kontaktu fizycznego z kobietami w świątyniach i odmawiali prawa wstępu do świątyni tym. s. frg. że Herakles przejął podaną mu w postaci wy3 kładu wiedzę o sprawach niebieskich. s. 223 Klemens pomieszał tu Hermipposa z Berytos z Hermippo. wiedzy swego ojca. podzielili rok na dwanaście miesięcy.223 Idajscy daktylowie byli jednak Frygami. na chronologię celem zestawienia czasu Mojżesza z najstarszą filozofią. 482. Homer. frg. częściowo na gruncie hinduskim u brachmanów. V 45. że Herakles stawszy się wróżbitą i badaczem natury przejął od Atlasa. częściowo w Syrii u tak zwanych Judejczy73. 221 Daktylowie idajscy — kapłani bogini Kybele. 41. wyraz w nawiasie został opuszczony przez Klemensa. barbarzyńskiego Fryga.225 Hermippos z Bery. radosne ofiary. 54 U tego Eola gościł Odys po zdobyciu Ilionu.

235 Telmessos. Tyrreńczycy wymyślili salpinks 236. 55 zywano w Grecji znakami fenickimi. Delas zaś. iż podwójną syryngę wynalazł Frygijczyk Satyros.242 Oto znów Trakowie pierwsi wynaleźli tak zwaną harpę (to jest zakrzywiony nóż) i ich jeźdź6 cy jako pierwsi zaczęli używać lekkich. 242 Hezjod. 283 Por.246 instrument muzyczny. Herodot II 64. współzawodniczący z Apollinem w grze na aulosie.243 podobnie jak Asyryjczycy dwustronną lirę. która od nich otrzymała nazwę {Etrusci — Tusci).. który zbudował okręt i wy4 płynął na nim na morze.241 Z kolei dopiero jakoby Asklepios rozwinął tę sztukę. a Frygowie aulos 237. Pliniusz. EGF I. A tak zwani Troglodyci wynaleźli sam. jak pisze Herodot. 282 Por. frg. Jeszcze powiadają. frg. córka króla Inachosa z Argos. a sztukę wróżenia z trzewi zwierząt ofiarnych zbadali dokładnie najpierw Etruskowie.z gwiazd. 176 (wyd. Sztukę lekarską stworzył podobno Apis. przed Chr. Odyssea X 1 ns. nazwany tu Italią. 5 sąsiedzi Italii.gińczycy pierwsi zbudowali czterorzędowiec. Po7 dobnie wynaleźli Ilirowie małą tarczę okrągłą.240 Inni znowu zapewniają. według Heze 5 joda. a więc właściwie tylko część Italii. był to jakiś Scyta. frg. Ponadto inny lud. mianowicie mieszkańcy Kapadocji. pierwszy zastosował rzemienie w pięściarstwie.244 245 Kolchidzka Medea. instrument muzyczny pochodzenia wschodniego. córka 2 Ajetesa. . zamieniona w krowę przez zazdrosną Herę. 2.nameneus. Naturalis historia VII 192. Idajscy daktylowie. FGrH 70 F 105b. Kelmis i Dam. 8 a Itanos (był to Samnita) pierwszy wykonał wielką czworokątną tarczę. 602 (wyd. Rosę). frg. por Arystoteles. 236 Salpinks. 241 Io. 238 Olimpos. W zakresie muzyki Olimpos z Myzji stworzył z miłości do sztuki 5 harmonię lidyjską. a znowu mieszkańcy miasta Telmes. teraz nazywają się Norykami) nauczyli 3 się obróbki spiżu i oczyszczania żelaza. Fenicjanin Kadmos pierwszy wpadł na pomysł obrabiania kamieni i wydobywania min złota koło 9 góry Pangajon. Powiadają także. Noropo. 501 (wyd. a wykonał go 76’1 Bosfor według własnego pomysłu. Loty ptaków zaczęli obser. Rzach). dlatego litery na281 Por. 284 Etruskowie mieszkali na północ od Rzymu. Pliniusz. wynalazła pierwsza farbowanie włosów. Utożsamiana była z Izydą. Ale. dotarła w końcu do Egiptu. Naturalis historia VII 203. Frygami byli Olimpos i Mar. Amykos. Karta. zanim jeszcze przybyła tam 3 Io. inny z daktylów idajskich. gdzie odzyskała postać ludzką i urodziła syna Epafosa. ścigana przez zesłanego przez tę boginię gza. Libijczyk Atlas był pierwszym. małych tarcz. dęty instrument muzyczny zbliżony do klarnetu. który został później królem Egiptu. Phoronis.281 282 283 284 * 287 289 Izaurowie i Arabowie wypracowali sztukę wróżenia z lotu ptaków. wynaleźli pierwsi instrument muzyczny zwany 19 nablą. 240 Herodot V 58. zbliżony do trąby.bukę. że Fenicjanie razem z Syryjczykami 2 pierwsi wymyślili alfabet. Arystoteles. muzyk frygijski z VII w. Homer.238 Fenicjanin Kadmos był dla Hellenów — wedle informacji Efora239 — wynalazcą alfabetu. mieszkający w Egipcie. podczas gdy Agnis. tak zwaną parmę. 289 Eforos z Kyme. w dzisiejszej Toskanii. mityczny muzyk frygijski. wynalazł stop miedzi. 211. król Beb4 ryków.75’1 sjasz. że Toskańczycy stworzyli rzeźbę.6 sos 283 wieszczenia na podstawie snów. Marsjasz.« wować jako pierwsi Frygowie. ukochana Zeusa. Na południe od Rzymu rozciągał się obszar. pierwsi znaleźli żelazo na Cyprze. s.wie 243 (lud Peonów. 287 Aulos. miasto w Karii w Azji Mniejszej.

Pliniusz. 249 Por. a mieszkańcy Sydonu zbudowali okręt z trzema rzędami ław wioślarskich. 32 (Filostefanos). Pierwszy zastosował technikę chóralną z akompaniamentem kitary do nomów Timotheos z Miletu. przedstawiającego Apollina uderzającego pałeczką w struny liry.tinei. 245 Noropowie. 251 Anacharsis. to w jaki sposób będzie zrozumiana wasza wypowiedź? Na wiatr mówić będziecie. stworzył harmonię czysto fry. Diogenes Laertios V 47 (Teofrast). to na ich obronę przytoczę to.251 Oto mąż. Apostoł mówi: „Tak i wy. że filozofia barbarzyńców wykazuje się czynami. 13. po. frg. Jeśli jednak ktoś źle 3 się wyraża o wymowie barbarzyńców. 246 Instrument muzyczny w kształcie trójkątnej liry o czterech strunach. mieszkaniec Kro4 tonu. Epistula 1. 2 aby mógł także tłumaczyć to. co powiedział Anacharsis: „Wedle mego zdania. choreję — Alkman z Lacedemonu. taniec z akompaniamentem muzycznym — Pindar z Teb. to będę obcy dla mówiącego i mówiący będzie obcy 247 Instrumenty. Naturalis historia VII 207. 248 Por. instrument muzyczny o 10 lub 12 strunach. Epistula 5. że Persowie pierwsi wykonali wóz ciężarowy i łoże biesiadne. Pliniusz. Za egipskiego króla Semiramisa podobno 8 wynaleziono tkaniny lniane.i kach\ Skamon z Mityleny. Pliniusz. Olimpos. 490 (Skamon).266 Dytyramb stworzył Lasos z Hermiony. 600 (wyd. Wedle znowu mniemania innych. lecz żaden nie jest pozbawiony znaczenia. s. stworzył trzystrunny instrument i harmonię dia. s. A pierwsze listy układała Atossa. Naturalis historia VII 204. s. również Fryg. 57 dla mnie”.2 czyłem kilka szczegółów z ich opracowań na potwierdzenie twórczej i pożytecznej dla życia naturalnej zdolności barbarzyńców. lud żyjący na północ od Macedonii. 5. hymn — Stezychoros z Himery. jak utrzymuje Hellanikos. pochodzący z tego samego kraju co wyżej wymienieni. i kastaniety. który powiedział: „Moim ubraniem jest chlajna. 369 (Straton). s.tyssy pierwszy zastosował muzykę do utworów poetyckich 255 i podłożył melodię do słów spartańskich nomów.77. pożywieniem mleko i ser”. 243 Nabla. 10 królowa perska. II. s. mówi o Kartagińczyku Arystotelesie jako o twórcy okrętu o czterech rzędach wioseł.6 nowe2*. Naturalis historia VII 197.250 Przyto. Gdybym nie rozumiał dźwięków mowy. 244 Arystoteles.1 nie wypowiadacie zrozumiałych słów. a oprócz nich jeszcze Filostefanos. Hellanikos. *5o por fhG IV.11 I „Kto mówi jakimś językiem. po raz pierwszy wydał książkę.249 To wszystko przedstawili w swych dzidach O wynalaz. 56 także Fryg. tak grano w starożytności na właściwej lirze. Teofrast z Erezu.253 syn Pejritoosa. III. podobnie jak Marsjasz. która się niewiele różni od kitary. cholijamb — Hipponaks . FGrH 4 F 178.254 Terpander z An. Arystoteles.4 dziwiany u Hellenów. Jeśli za pomocą waszego języka 78. na wpół frygijską i na wpół lidyjską. tyle języków na świecie. Oto Alkmeon. frg. a znowu Trak 7 Thamyris — dorycką. nie słowami. Jest. być może. FHG IV. s.Rosę). 252 Anacharsis.247 248 Wiemy dalej ze słyszenia. Hellenowie wszyscy mówią jak Scytowie”. Sycylijczycy mieszkający koło Italii 8 wynaleźli najpierw formingę. późno 3 dotarła do Hellenów nauka słownego przekazu myśli i sztuka pisarska. Antyfanes. to Anaksagoras z Kladzomenów. 311 (Arystodemos) . 181 (Arystoteles). Jamb stworzył Archiloch z wyspy Paros. Arystodemos. III. co widoczne jest choćby na kopii posągu Skopasa. co wypowiada”. pierwszy ułożył utwór o naturze. wynalazł instrumenty stru. syn Hege5 zybulosa. również perypatetyk Straton.252 Widzisz więc. z tych wynalazków skorzystali Hellenowie w zakresie swych urządzeń cywilizacyjnych.1 Istotnie. Rosę).toniczną. niech się modli. II. melikę miłosną — Ana. Kydippos z Man. na których grano uderzając pałeczką w struny.gijską. i stołek pod nogi. frg.kreont z Teos. 376 (Kydippos).

zdaniem jednych.5 siągnęła w drodze przypadku pewien udział w prawdzie.i stępuje koło trzydziestej dziewiątej olimpiady. W tym znaczeniu. Likurg zaś. frg. De música 1132 C. że pierwszą kobietą. Antyloch. Co prawda. donośnym głosem * 464 i Por. Plutarch. o których tu jest mowa. 2. jak powiadają. jak utrzymuje Diodor. że pewne siły. w jakim my dziś używamy tej nazwy. komedię — Susarion z wyspy Ikarii. Niektórzy znowu wysunęli hipotezę. Platon. nakłaniając do roztropności. Antyfon. są tylko złodziejami i rozbój. jako posłani i natchnieni 2 przez Pana. 254 por. inni zaś.258 oblicza ten cały okres na trzysta dwanaście lat. Plutarch. jak zaś chcą inni.tyków.6 nia prawdy w jej całym ogromie i -wykazuje słabość. 59 4 obwieszczenia nawołując do zaczerpnięcia wina z mieszalnika”. czyniąc coraz bardziej podatnym na przyjęcie prawdy tego. niby wykradziona lub jako dar złodzieja. syn Dionizofanesa z Mityleny. także prawodawca. mianowicie tych. Powiadają też. 776 przed Chr. napisanych do wygłoszenia. tym natchnął ludzi i. co sam uzyskał ukradkiem. J 10. Może jakaś Potęga lub Anioł. daje prawa Lacedemończykom na sto pięćdziesiąt lat h 1 Kor 14. Ale jeśli nawet filozofia helleńska nie ogar. to jest heksametr. kto wierzy w Opatrzność.so. która uprawiała filozofię i pisała poematy. to jednak toruje drogę do prawdziwie królewskiego nauczania. au. Diogenes Laertios II 11. Didymas w 4 swym traktacie o filozofii pitagorejskiej informuje. Zbyt długo by trwało dokładne ich wyliczanie. była Teano z Krotonu. nie są złodziejami. która nastąpiła dziesiątego gameliona. lecz przybyła. Mówi 3 oto Pismo: „Mądrość wysłała sługi swoje. był tym. że Temida. w czasach Lins keusa. Filozofia helleńska. że ćwiczenia retoryczne i zwroty krasomówcze wynalazł i za opłatą pomagał w układaniu przemówień sądowych. Niektórzy znowu powiadają to o Eratostenesie z Cyreny. o. powstała z impulsu złego ducha. 464 Gamelion — miesiąc ateński od połowy stycznia do połowy lutego. która ją czyni niezdolną do praktykowania przykazań Pańskich.2 tor historii nauki od czasu Pitagorasa do śmierci Epikura. który wszak znał z góry wynik przyszłości przed . żyjący o wiele później od zdobycia Ilionu. wedle innego znowu przekazu — Minos. jednak niesprecyzowany i nie ogarniający całości.15 Filozofia natomiast nie została wysłana przez Pana. żona Ikariosa. którzy przyszli na świat przed Wcieleniem Logosu. Bo na przykład prorocy. XVII [Filozofia helleńska ma dla chrześcijaństwa wartość przygotowawczą w stosunku do wiary] Powiadają.13 253 por Vorsokr. Za 4 pierwszego prawodawcę uchodzi Zaleukos z Lokrydy. wynalazła Fanotea. 255 por. jest to zbyt uogólniające ujęcie. lecz nie wytrwał w niej. urabiając charakter według z góry przyjętego modelu. 211. s. który pierwszy wprowadził nazwę „gramatyka” zamiast dotychczasowej „krytyka” i sam siebie nazywał „gramatykiem”. tragedię — Tespis z Aten.*57 Czas życia Solona omówiliśmy już przedtem. 58 przed pierwszą historyczną olimpiadą. który poznał coś niecoś z Prawdy. Apollodor natomiast. jak to wykażę 6 wnet poniżej. na którego cześć odbywają się uroczystości dionizyjskie. wy.F. Powiadają też.9—12 1 1 Kor 14. pochodzący z Kyme. że to się stało bez wiedzy Pana.1 świat przed przybyciem Pana. 266 Nomy — pieśni wojenne. że jest napisane: „Wszyscy. które zstąpiły z góry. lecz Jego pomocnikami. syn Sofilosa z Rhamnus.2 z Efezu. ponieważ wydał on dwie księgi pod tytułem Gramatyka. I. którzy przyszli na 81. jedna z Tytanid. jak to wnet s wykażę. pojawił się dopiero po Mojżeszu. natchnęły całą filozofię. został wymieniony jako „gramatyk” Praksyfanes. Drakon. Ten ostatni żył tuż po Danaosie.nikami”. gdyż sam Dionizos. Ich czas życia przekazują pokolenia gramar. a w jedenastym pokoleniu poczynając od Inachosa i Mojżesza. że miarę eposu 3 heroicznego. podał do nauki? Z pewnością nie do przyjęcia jest przypuszczenie. Apologia 26 D. Nietas 23.8 £57 pierwsza historyczna olimpiada miała miejsce w r. syn Zeusa.j Przez „wszystkich” zaś rozumie się tych.

a tego. iż może nie wyrażało sprzeciwu. 82.2 pełnie swobodny w decyzji. który nie zwinął żagli.260 Ale zły duch. natomiast wszelki sprzeciw już podlega zarzutowi. tak niezapobie.262 Ponieważ wol. jest w stanie ocenić sprawiedliwie wybór duszy. że czynnik. jak każiy jego szczegół będzie wyglądał.1 Wiem. To on sam więc jest odpowiedzialny za kradzież. kto nie sprzeciwiał się 83. 3 Bo przecież gorączka nie jest także czymś zależnym od naszej woli. Jeśli więc należy ściśle odpowiedzieć moim przeciwnikom. iż jest współakcją. będąc zu. I jeszcze to dodam: tu słowo „wina” 4 odnosi się do pewnej czynności. nie powstrzymał go. to możemy go za to 4 czynić odpowiedzialnym. że to nie Hektor spalił okręty Hellenów. To mniej więcej to samo. Albowiem fakt.259 lecz Achilles. że brak sprzeciwu. podobnie jak winę za pożar ponosi ten. ale właśnie nakłaniało. ani objawy czci. że stało się to bez sprzeciwu z Jego strony. Na czym więc miałaby e polegać czynność Tego. Chyba gotowi są przypisać winę za zadanie rany nie pociskowi. lecz jej zły czyn nie jest własnowolny.2 ny wybór i pragnienie bywa źródłem uchybień moralnych i często bierze w nas górę fałszywe przekonanie. ponieważ nie dopuszcza do zranienia go. bierze już 84. podobnie jak winien jest strzaskania okrętu 2 sternik. względnie dostatecznej siły oporu. mógł równie dobrze zmienić swój zamiar jak ukraść. od którego się uwolnić zaniedbujemy czy to z powodu braku wiedzy. W ten sposób Bóg w najwyższym stopniu pozostaje w stosunku do nas wolny od odpowiedzialności za naszą niegodziwość. jak gdyby mówili. Ilias XV 716. a nie Pan. czy z powodu prostactwa.ganie czemuś oznacza brak związku z samą czynnością. ale jeśli ktoś z własnej winy i z powodu nieumiar. że tamten nie doznaje ran. ponieważ nie przeszkodziła przejściu pocisku! Również ganić będą nie złodzieja. lecz że sama Opatrzność zwróciła ku naszej korzyści wynik tego zuchwałego zamierzenia. Ten mia4 nowicie. czyn.1 udział w akcji. że ze względu na swoje zaślepienie w gniewie (mógł wprawdzie gniewać się lub nie — jego wolna wola) nie powstrzymał ognia i dlatego był współwinny. ani nagany.261 Dlatego ten. I rzeczywiście natychmiast są karani przez prawo ludzie winni takich wykroczeń. co wedle nas miało miejsce przy tej kradzieży. kto osłania innego tarczą. a sam fakt niestawiania przeszkody według tego poglądu oznacza po prostu brak działania. A weźmy choćby przykład Sokratesa. który nie przeszkadza? Tu rozumowanie moich przeciwników staje na granicy absurdu. kto nie ugasił jego siły w chwili powstawania. choć nawet nie dodawało bodźca w sensie pozytywnym. żeby sprzeciw Boży 3 musiał nastąpić.powołaniem jeszcze całego kosmosu do istnienia i z góry już wiedział. 5 natomiast pewne jest. . Kto bowiem miał możność nie dopuścić do wykroczenia. to niech wiedzą. który go nie powstrzymał. nie ma w ogóle w najmniejszym stopniu znamienia udziału. kto nie wyraża sprzeciwu. kto nie wykazał dostatecznej czujności. 60 nieważ mogąc powstrzymać Hektora.3 259 Por. No. lecz tarczy. jest w stosunku do osłanianego przez siebie sprawcą tego. to można by powiedzieć.kowania własnego zacznie gorączkować. kto wyraża sprzeciw. co się stało. jeszcze co do Achillesa. zdolny do przeszkodzenia. ani kary nie są usprawiedliwione. tego się 3 obciąża winą za to. okazał się wówczas w pewnym sensie przydatny nie tylko dlatego. Bóg słusznie mógłby nam zsyłać kary.1 kradzieży. Ani 5 pochwały. Oto jego dajmonion nie przez to działało. Ten zaś. Homer. pok Prz 9. nie działa ani nie przeszkadza. XVI 122. Lecz dar nie zawierał elementu szkodliwego tak. a określenie „architekt” — do budowania domu. nawet gdyby nasz zły czyn nie był zupełnie świadomy. że przedmiot kradzieży dotarł do rąk ludzkich. podobnie jak określenie „budowniczy okrętów” odnosi się do wykonywania statku. 5 A dzieje się tak dlatego. jeśli dusza nie może swobodnie do czegoś dążyć lub od czegoś się uchylać. że ponosi winę za kradzież ten. Takim ja odpowiadam. że wielu z moich zaciekłych przeciwników uważa sam fakt braku sprzeciwu za winę. że jakoby sam kradnący miał na względzie ludzką korzyść. realizację. Powiadają mianowicie. że przez winę rozumie się działanie.

lecz nawet. że jest ono złem. co uchodzi za złe. podobnie jak choroby ciała.267 jeśli jest rozpalona w sposób właściwy. Klemens wyraził się: „przed przyjściem Pana”. diabła. lecz dlatego.1 Tu więc „wszyscy przed Panem 254 złodzieje i rozbójnicy” nie znaczy: wszyscy po prostu ludzie. mor. Platon. podobnie jak naturą ognia jest ogrzewać.263 Wobec takiego stanu rzeczy. aby był zdolny zdruzgotać 5 kogoś ze sprawiedliwych”. To zły duch nazywany jest rozbójnikiem i złodziejem. 264 Poprzednio cytując to miejsce (J 10. 7."1 Wśród swych kłamstw mówili też od czasu do 4 czasu prawdę fałszywi prorocy i rzeczywiście głosili ją w stanie jakiejś ekstazy jako słudzy odstępcy. a choćby nawet sama ich przyczyna miała charakter chorobotwórczy. biorą przecież początek ze złego założenia. phys. SVF III. że uwiedzeni rozkoszą z nim związaną uznajemy je za coś dobrego i oceniamy za 260 por chryzyp. tak samo w filozofii. 122. 56.Nikt bowiem nie wybiera zła dlatego. 353.266 Podobnie jak ukradziona przez Prometeusza iskierka ognia. 8 — Kobierce t. Powiada też „pasterz. 87. żeby ujawniona została za pośrednictwem Kościoła bardzo wieloraka w przejawach mądrość Boża.44 " Ef 3.265 Wszystko więc jest z woli wyższej tak zarządzone ku pięknu moralnemu. SVF II. tkwi ślad mądrości Bożej i impuls w stronę Boga. na przykład z faktu pokusy 8"?. Pastor V. tak samo największą troską Boskiej Opatrzności jest nie dopuszczać do tego. bądź w sposób nadgorliwy a nieumiejętny sofistycznie wykoślawiając. jest natura Boga. Chryzyp. s. bowiem diabeł napełnia go własnym swym natchnieniem. bądź to podrabiając. anioł pokuty” do Hermasa na temat fałszywego proroka: „Mówi on nieco i prawdy. Kiedy mówi 3 kłamstwo — w swoim imieniu mówi. lecz kłamcy. tylko od nas zależy uwolnienie się od niewiedzy. f65 Hermas. 262 Por. bo jest kłamcą i ojcem kłamstwa”. VIII 27. Z łatwością mogą być nazwani „złodziejami i rozbójnikami” 2 filozofowie helleńscy i ci." Bogu zaś nic nie stanie na drodze ani nic mu nie może się sprzeciwić jako Panu i Wszechpotędze.1 niezupełnie wyraźnie zostali wysłani. Fałszywi prorocy też popełnili kradzież. Frg. będąc właściwie prorokami nie Pana. lecz pociągającego. s. żeby tak powiedzieć. przywłaszczyli wszak sobie miano proro2 ków. zgodnie z odwiecznym zamysłem rear6 lizowanym poprzez Chrystusa”. Chryzyp. 261 Por. którzy przed przyjściem na świat Pana od hebrajskich proroków przejęli pewne elementy prawdy i nawet ich dobrze nie rozumiejąc przywłaszczyli je sobie jako własne nauki. gdyż dokonał on pomieszania fałszywych proroków z prawdziwymi. Frg. bo w nim nie ma prawdy. Respublica X 617 E. On był od początku zabójcą i w prawdzie nie stanął. i to w najwyższym stopniu. 236. 56. ale wszyscy fałszywi prorocy i wszyscy. choć wykradzionej. służy jako światło. SVF III. I 61 5 możliwe do przyjęcia. aby zło zrodzone z dobrowolnego odstępstwa miało pozostać nieużyteczne i bez pożytku albo 1 Por. I jak te ostatnie kierowane są przez opatrzność powszechną ku zdrowemu celowi. posługując się złem przez kogoś wymyślonym zużyć je dla dobra i szlachetnego celu oraz ku pożytkowi wyzyskać to.8). 28. Jest 3 bowiem rzeczą Boskiej mądrości i moralnej doskonałości i potęgi nie tylko czynić dobro (taka mianowicie. Mt 13. mor. a przede wszystkim od ulega6 nia owym fałszywym mniemaniom. bądź wreszcie istotnie wymyśliwszy . tu więc także w ten sposób należy je rozumieć.25 m J 8. i chcecie pełnić życzenia waszego ojca. s. 86>1 Nawet zamiary odstępców i ich czyny.10 283 Por. Mówi Pan: „Wy jesteście z ojca waszego. a światła — świecić). Frg. 62 wywierać szkodliwy wpływ na wszystkich odcinkach. IV 86. od wyboru czegoś złego. mając charakter? działania cząstkowego. niżej. podobnie jak z pszeni7 cą — kąkolu. którzy przez złego ducha 85.* 1 uczynić świadectwo. 236.

że głupstwem jest mądrość tego . lecz użyczonymi przez Ducha”. w przeciwieństwie do dobrowolnej uległości tych.coś nowego. s. 1184. 340.18 y 1 Kor 1. czyli tak zwanego przymusowego wnioskowania i innych sylogizmów. który dla Judejczyków jest zgorszeniem”. dla której ich mądrość okazała się pozorna. lecz tych. doznali kary niezrozumienia.18 s 2 Tm 3. .16 r J 7. 1 Kor 1.2 270 ponieważ w swej pozornej mądrości uważają za coś zgoła chimerycznego.22—23 870 U św.8 zwanych zarówno spośród Judejczyków. którzy się za takich podają. którzy posłuchali. ponieważ znając proroków nie 5 uwierzyli w realizację ich przepowiedni.3 p 1 Kor 2. o której oni byli przekonani. Więc tylko to fałszywe uprzedzenie skłania ich do niewiary. 'którzy nie zeu Iz 29. wyżej. żeby Syn Boży mówił ustami człowieka. to jest oczywiście Boga. i niewierzącymi. że głupstwem jest mądrość tego świata?” w Co jest równoznaczne ze znaczeniem: „wyka3 zał jej głupstwo”. żeby Bóg miał Syna i żeby na domiar tego ów 6 Syn miał znosić cierpienia. ten szuka tylko własnej sławy”/ Tacy są Hellenowie: „samolubni i chełpliwi”/269 Pismo nazywając ich mędrcami1 nie oskarża bynajmniej prawdziwych mędrców. wrażliwymi na prze7 konywanie. który mnie posłał”. phys. 266 por. „Czyż nie wykazał Bóg. mówiącej ustami proroków. u Klemensa: „dla Hellenów”. 3. Paweł tak ocenia ludzi.y „Skoro — jak mówi. to znaczy tego. Arystoteles wykazuje zgodność z s Pismem. użyczonymi nie przez mądrość ludzką.19 *66 por. Zaś o kradnących mówi: „Kto przemawia w swoim imieniu. „Hellenowie zaś szukają mądrości”. jakżeśmy już o tym wspomnieli. jak Hellenów Chrystus jest mocą Bożą i mądrością Bożą”. „to my głosimy Jezusa Chrystusa ukrzyżowanego. Pawła: „dla pogan”. „nie rozpoznał za pośrednictwem mądrości”. „a dla Hellenów głupstwem”.2 »«o Sw. Chryzyp.A dla samych zaś we. „Jego samego”.q oczywiście z pełni Chrystusa. Apostoł'— Judejczycy cudów żądają” dla potwierdzenia wiary. Jasne więc.“ Apostoł więc dodaje: „Gdzież mędrzec? Gdzie uczony w Piśmie? Gdzie usilny badacz doczesności?” * v * W ten sposób przeciwstawił uczonym 2 w Piśmie badaczy tego świata. I 39.x „Skoro świat w mądrości Bożej”. A „nauka moja nie jest moja — e mówi Pan — lecz Ojca. 63 XVIII [Wszyscy ludzie zostali wezwani do mądrości i do badania Słowa Bożego] -1 O tych właśnie mówi Pismo: „Wytracę mądrość mędrców i przenikliwość przenikliwych zniweczę”. Klemens — Hellenów.. A przecież przybycie Zbawiciela nie uczyniło ludzi głupimi i oschłymi w sercu. to znaczy w mądrości obwieszczonej przez usta proroków. 2«7 par Platon. ° Wj 28. niewiary i głupoty. 64 chcieli być posłuszni głosowi Bożemu.13 5 J 1. że to nie prorocy są złodziejami.268 Apostoł zaś mówi: „O tym i mówimy posługując się słowami. to odpowie Pismo: „z powodu znieczulenia ich serc”.2 1 Por. a nie jej prawdziwość. co się głupstwem Hellenom wydało.21 z 1 Kor 1. A gdybyś tak zechciał zapytać o przyczynę.14 v 1 Kor 1. gdy nazywa sofistykę sztuką wykradania mądrości.19.3 Czy więc nie należy rozumieć frazy: „czyż nie wykazał 891 Bóg.16.20 w 1 Kor 1. a wręcz przeciwnie — świadomymi. np. „ocalić wierzących”. Frg. Philebus 16 C. SVF II. to znaczy filozofów pogańskich. Wszak „ducha postrzegania” ° otrzymali. a ponadto wierzącymi. A więc ci.p A w związku 5 z prorokami oświadcza Ewangelista: „Z Jego pełni zaczerpnęliśmy wszyscy”. „wówczas ten to Bóg uznał za właściwe poprzez głoszenie 4 rzekomego głupstwa”.20 x Ef 4.

28 1 Por. „Ci. Judejczyków i pogan. że prawdziwa filozofia jest przekazywana tylko za pośrednictwem Syna.11 A pracować to oznacza natrudzić się nad poszukiwaniem prawdy. którzy nie zechcieli być posłuszni. Zwiedzając bowiem i poznając wasze miejsca kultowe. a mówcie prawdę (.świata?”. którego nie znając czci. nie mieszka w świątyniach wykonanych ręką człowieka i nie potrzebuje w niczym usługi rąk ludzkich. Mt 25.1 Dlatego dodaje: „Niech z ust waszych nie wychodzi żadne zepsute słowo” — słowo bowiem zepsute wynika z błędnego mniemania — „lecz zawsze dobre. Jakże to Zbawca miałby nie być dobry?! XIX [Hellenowie trafnie widzieli i mniej błądzili niż heretycy] 9i. tak się wyraził do swych słuchaczy na Areopagu: 2 „Widzę. że nie 3 wydziela tej samej siły promieniowania. Kto kradł.1 W ten sposób proroctwo wskazuje. że to Bóg spowodował ich oschłość serca przez to. Ef 4. co potrzebne.24—25. że ją przeciwstawi pogardzanej i lekceważonej filozofii barbarzyńskiej. że jesteście bardzo pobożni. którzy przyjęli Słowo Jego. natomiast w Dziejach chodzi o słowo (naukę) Piotra. aby Słowo było nauczane jak najszerzej i żeby srebrniki rzetelnej próby rzucono na stoły bans kierskie po to. znalazłem ołtarz z napisem: «■Bogu Nieznanemu«.6 a ci. jak ślepcom.27.a cie.23 * Ef 4. zarządzający niebem i ziemią. Nie ma bowiem „niesprawiedliwości u Boga”. żeby wykazać. że ludzie szukają Tego. które powstało z jednego człowieka.k Bo przecież słowo dobrego Boga musi być dobre. mianowicie dzięki dobroczynnemu działaniu Słowa Bożego.. sami siebie wykluczyli. Do tych właśnie zwraca się proroctwo ze słowami: „Jeżeli 90>1 będziecie chętni i posłuszni mi. Ale nawet człowiek dufny w swą 2 mądrość otrzymuje pewną zachętę od Apostoła w słowach polecających mu „przeobrazić się w nowego człowieka.c A więc z obydwu rodzajów ludzi* 271 rekrutują się ci. znajduje poświadczenie w Piśmie Świętym. On sprawił. Ten Władca. że od nas tylko zależy przyjęcie lub odrzucenie.i Że prawdziwość pewnych poglądów. choćby nawet po omacku tylko udało im się znaleźć. Dlatego porzućcie kłamstwo. ja wam zwiastuję. do budowy tego. można stąd oto wnioskować: mianowicie Paweł. ten niech już więcej nie kradnie. aby je z kolei wypożyczyć na korzystny procent. Ef 4. aby nie wydało się. a mądrością dlatego. głoszonych także przez Hellenów. zakreślił też z góry h Por.272 zostali ochrzczeni”.41 í T7 1 1Q 8 Por. pracując nad dobrym dziełem”.’ 1 Kor 1. Oto bowiem Apostoł pragnie. A przez 2 słowa: „wytracę mądrość mędrców’”3 chce Bóg powiedzieć* że On ją oświetli przez to. Spośród zaś wszystkich ludzi wezwanych tylko ci. iż głupstwem jest mądrość tego świata.4 na znaleźć takie zdanie. tak i lampa oświetlona przez słońce traci swój własny blask przez to. jak podają Dzieje Apostolskie. _ 272 Klemens odnosi zwrot: tóv lóyov avtov (Jego słowo) do Boga.4 d Por. Tt 2. 65 wieka Bożego. co Boskie. Ten Bóg. którzy okazali się skłonni do posłuszeństwa. otrzymali miano „powołanych”.29 66 czas i granice ich zamieszkania. ukształtowanego w prawdziwej sprawiedliwości i prawdziwej świętości. oni wszyscy stanowią „lud wybrany”. „abyście mieli czym podzielić się z potrzebującym”. Rz 9.) Nie dawajcie pomyślnej okazji szatanowi. tak jakby to brzmiało po prostu: „wykazał”. ci.19 c Por. Łk 19.24 271 Tj.d I w Dziejach Apostolskich moż. zamieszkuje całe oblicze ziemi. On sprawił.14 e Dz 2. owoce ziemi będziecie spożywać”. który stworzył cały wszechświat i wszystko na nim. że wykazał. oczywiście. 27—28 1 Por. lecz niech 3 się mozoli. Tego więc Boga. od nas bowiem tylko zależy iść za prawdą lub się od niej odwrócić.24 b 1 Kor 1. a przecież tak niedaleko jest Ono od każdego z .. On sam 4 tchnął życie we wszystkie istoty i wszelkim dobrem obdarzył. Apostoł nazwał „mądrością Bożą” g nauczanie zgodne z Panem.1 zarówno w za4 kresie dostatku ziemskiego jak Boskiej mądrości. Przeciwnie — oto przez okoliczność. że całe plemię ludzkie. aby dla słuchających stało się znakiem łaski”. że byli mądrzy. iż nie uwierzyli wezwaniu Bożemu. tym bardziej stali się winni tego zarzutu. którzy uwierzyli. człoa 1 Kor 1.

że Hellenowie przez czysty przypadek głosili pewne elementy prawdziwej filozofii.” m To więc „otworze. gdyż tam2 to uważałem tylko za bezużyteczne obciążenie”. jego zdaniem. — A prawdziwymi — powiada — których ty nazywasz? — Tych — rzekłem 4 — co się kochają w oglądaniu prawdy”. A czym się starał jak należy i czym cel osiągnął. która w dużym stopniu polega na zgadywaniu. że wielu jest wezwanych.1 otworzył — mówi Pan . aby za wiarę we Mnie uzyskali odpuszczenie grzechów i dziedzictwo wśród powołanych do świętości. C (przekład W. 2 to musiała być ona zamierzona już z góry. „A więc posłałem cię dlatego między ludy pogańskie.i Jeśli więc powiadają.27 9 ani wreszcie w granicach astronomii.1 ta nadzieja w sprawiedliwość po śmierci. tyłkom się wszelkimi sposobami starał stać się takim. 67 Sokrates? I chyba w Demodoku. od tyranii szatana ku Bogu. to jednak można ten przypadek uznać za wyraz Boskiego zarządu światem (bo przecież nikt z samej przekory nie będzie deifikował przypadku). W Nim przecież żyjemy. Tak samo Platon nie przyznaje słuszności takiemu poglądowi. to możemy odpowiedzieć. aby życie całe strawić na ślęczeniu nad pojedynczymi umiejętnościami praktycznymi. która jest wprost upchana problemami natury fizycznej. ani nie na tym.— oczy ich po to. o której mówi Sokrates u Platona: „Powiadają zaś ci od święceń. będziemy nazywali filozofami? — Nigdy — powiedziałem. który stał się przyczyną niewoli. kiedy się znajdę tam. by odwrócili się od ciemności ku światłu. Mt 22. jak to określili niektórzy spośród waszych poetów: I my też z Jego rodu wszak. 94. Wyrażenie zaś „odwrócić się od tyranii szatana” oznacza właściwie: wyzbyć się grzechu. jak 3 już zauważył Heraklit. s. że wielu jest takich. . niedługo już. którzy ukochali mądrość jak należy. lecz tylko tę. że znamy tylko jednego Stworzyciela natury. że „wiedza encyklopedyczna nie uczy myśleć”. Witwickiego. że Hellenowie mają tylko rozum naturalny. A gdy znowu ktoś utrzymywał. którzy różdżki noszą." Sokrates dodaje przy tym zupełnie już wyraźnie „Wedle mojego mniemania bóg nawiedza nie innych. żeby gromadzić jak najwięcej wiadomości. który głosi. myślę. tych. ale niewielu 4 wybranych. że normalny zakres ogólnego wykształcenia wystarcza do osiągnięcia dobra. Wiedział.2 nie” oczu ślepcom stanowi alegorię pełnego rozpoznania Ojca przez Syna. do rozbudzenia duszy i do jej ćwiczenia w pracy umysłowej. oto głęboki sens helleńskiej formy omownej.2"6 jeśli jest to autentyczne pismo Platona. Czegom i ja. jeśli bóg pozwoli. s. wedle możności nie zaniedbywał w życiu.kami.nas. 3 My przecież nie przyjmujemy całej filozofii helleńskiej generalnie. ale mało kogo bóg nawiedza". bytujemy po prostu. tylko tych. Faenomena 5. 5 są jednak drogami do niego. poruszamy się. ani muzyki. 391). to będę jasno wiedział.*80 podczas gdy tamte umiejętności wprawdzie różnią się od samego dobra. lecz jest wiedzą o samym dobru i prawdzie. za pomocą poetyckiego przytoczenia z 5 dzieła Aratosa O zjawiskach niebieskich wyraża Apostoł aprobatę dla trafnych sformułowań Hellenów i daje do zrozumienia. ale zupełnie na czym innym. a jeśli tu zaszła pomyślna zbieżność okoliczności. przyczynia się on tylko. abyś 92.22—28 m Dz 26.14 278 Aratos. którą tu ujawnił 1 Dz 17. zawierającej tylko pewne twierdzenia i hipotezy. mówi: „Filozofowanie polega nie na tym.275 Czyż nie wydaje ci się wprost wyjęta z Pism hebrajskich 93.” 1273 Jak z tego wynika. że pod postacią „boga nieznanego” czczą Boga Stwórcę i że powinni Go przyjąć i poznać w pełni za pośrednictwem Syna.278 * 280 Filozofia przecież nie mieści się ani w granicach geometrii. 391. 274 Platon.17—18 n Por. Fedon XIII 69 275 Tamże 69 D. — Oni tylko są podobni do filozofów. jak mi się zdaje”. płynnymi i tylko opartymi na prawdopodobieństwie.276 277 W piątej księdze Państwa powiada Platon: „Wlięc tych wszystkich i innych też. * 274 to nasuwa analogię do myśli. co się lubią uczyć jakichś takich rzeczy i bawią się jakimiś majster.

69 gdyby czyniąc zestawienie między filozofami a tak zwanymi heretykami. a mianowicie Erastae (p.y To są herezje. że pewne wypowiedzi filozo. chociaż Prawa nie posiadają. Agrapha 65). Heraklit. Państwo V. występującego w nas samych.8 r Prz 11. jak tej sprawiedliwości. ten natychmiast „wędruje poprzez bezwodną pustynię”.Twierdzimy przecież. jest pożbawiony Boga. Pięknie więc mówi Salomon: „Ten. Zbierz siano we właściwej porze.steryjny i wodę ze słodkiej kradzieży. 277 Por. s. 1. 294).p wtedy już w sposób zupełnie określony i namacalny. zgodne ze słabością naszej percepcji. Takie są. a zgubił się pośród ścieżyn własnego pola”. iż sprawiedliwość jest również pochodzenia naturalnego. kto sieje sprawiedli. Logos mówi zupełnie wyraźnie: lepszy jest przyjaciel blisko niż brat daleko mieszkający” w oraz „kto się 5 opiera na kłamstwach. nasze wyobrażenia o prawdzie. wtedy dopiero 6 zobaczymy Boga „twarzą w twarz”. którzy rozdają własne bogactwa. Logos gani herezje. Respublica VII. por. to oni właśnie Prawa nie posiadając sami dla siebie są Prawem”/ na przykład „jeśli nieobrze. te właśnie słowa s nazwały Bogiem. które używają chleba i wody do Ofiarowania . Platon. myślę.1. 1 Kor 13. To znowu powie ktoś.4 fów są jakby odbiciem prawdy. pomnażają je”. „Ujrzałeś brata swego.25—26 1 Prz 27. 270 Por. ale po wyzbyciu się ciała. Resch. Philebus 55 E.y5. przytacza je Tertulian w De oratione 26 (por. 1. Leges IV 714 A. abyś miał owce na zrobienie płaszcza”/ Wi. wypełniają nakazy Prawa.26 281 Por. 68 zarówno jego. gdy nasze serce stanie się 7 czyste. chociaż nieraz 6 podejmuje ona rozwiązania tylko prawdopodobne i czyni je wiarygodnymi.r I znowu: „Troszcz się o swoje łąki na równinie. s. jak do herezji.14 v Rz 2. Witwickiego.5. 160. żeby wypowiadając te słowa miał Logos na myśli filozofię.) Ci. to mówi po prostu o różnych formach proroctw. Platon. i przed Prawem.12 a Por. 278 Platon. 280 por piaton. że porzucił Boga prawdziwie bytującego. która dysponuje „przy.. idąc za naturą. 40.3 „A oto moje zaproszenie dla tych. niżej. frg.2 co w rzeczywistości oznacza. 137B). którym brak rozumu — mówi Mądrość. chodzi tu o inny dialog Platona. Vorsokr. niestety. jak trzeba się troszczyć o zewnętrzny wygląd i zabezpieczenie bytu? „Umiejętnie poznawaj życie twojego stada”/ 3 „Bo gdy poganie. a uzyskasz trawę na pokos. które opuszczają Koś^ ciół w samych jego początkach. Przez Boga natchniony Apostoł pisze o nas: „Na razie możemy widzieć jak gdyby tylko odbicie w lustrze”. Jeszcze inni wręcz zapewniają.12 p Por. To tak jakby dostrzegać odbicie w wodzie albo zarys przedmiotu poprzez przejrzyste lub przeświecające ciała.24 a s Prz 27.23 u Rz 2. Jak 4 0 1 Kor 13. szuka wody tam.. II 70.”6 Przy tym słowa „chleb i woda” odnosi tu Logos zupełnie wyraźnie nie do czego innego. 282 Te słowa Chrystusa nie pochodzą z Ewangelii. 475 E (przekład W. 56 A. Kto popadł w herezję.0 Poprzez odbicie tylko i wizję pośrednią najrzetelniejsi nawet spośród filozofów helleńskich zaledwie dostrzegają Bóstwo. i przed przybyciem na świat Chrystusa. kto jest Ojcem 276 Pomyłka Klemensa.3 działem rozumu”. Mt 5.0 to jest przez odbicie w nim poznajemy samych siebie i jednocześnie w miarę możliwości wnioskujemy o twórczej Praprzyczynie na podstawie elementu Boskiego.2 dzisz. Oto bowiem dorzuca: „Opuścił drogę swej własnej winnicy.* Nie sądzę jednak. 534 B—C.zany przestrzega poleceń Prawa”/ wedle słów Apostoła. „przebiega ziemię nie zamieszkaną i spragnioną wody 961 i zbiera swymi rękami tylko brak urodzaju”. ujrzałeś Boga swego”.282 Zbawiciela. oczywiście do heretyków — Chwytajcie łapczywie chleb mi.281 A jeśli znowu ktoś inny uznaje to za przepowiednię lub uzna za przyczynę jakąś intuicyjną zbieżność wypowiedzi. ten hoduje wiatry i rzuca w pościg za uskrzydlonymi ptakami”. zapracowuje na wiarę (. gdzie jej nie ma.21 b. Rozważmy zatem.i wość. że Hellenowie mają tylko zdrowy rozum.

Do nich należą ci. powiedzmy. których istnieje całe mnóstwo. albo ceny sprzedażnej. jeśli nauczycielowi. jak ważnością materiału dowodowego. i „przekroczysz rzekę cudzą”.284 lub w ogóle filozofii jako czegoś.niezgodnie z regułą Kościoła. i ubranie. ale sprawcami jego bywają i słońce.12 a y Prz 9. w muzyce prawda muzyki. 3 to zauważymy. to można 97-* mówić nie o wielu przyczynach.283 « Analogicznie: choć jedna jest Prawda.e otrzymując prawdziwie święte instrukcje od Syna Bożego.1 dajemy jednej i tej samej drachmie albo nazwę zapłaty przewozowej. i kąpiel. lecz jest cennym pomocnikiem wiary] Gdy wielu ludzi razem spuszcza okręt na wodę. lecz razem z innymi). Dopiero przez połączenie ich wszystkich powstaje możliwość życia szczęśliwego (przecież nie uzyskujemy szczęścia dzięki tej lub innej nazwie).3 maga filozofia w znalezieniu Prawdy (dążąc różnymi zabie888 Por. złożonej z wielu części (gdyż każdy poszczególny człowiek nie jest sprawcą wodowania okrętu. bez czego obejść się nie można. jako że jest ona poszukiwaniem Prawdy. boską siłą i innymi podobnymi walorami. 376. którą my głosimy. albo komornego. zakresu działania. 86. My bowiem naprawdę zostaliśmy pouczeni przez Boga. Stąd nie w ten sam sposób oddziaływują na dusze obydwie prawdy. ale jedna jest tylko Prawda. nie traktując jednak współprzyczyny jako przyczyny ani też czynnika jedynie współdziałającego jako decydującego. A gdybyśmy jeszcze nieco się zastanowili. jeśli celnikowi. a którzy używają jako Eucharystii czystej wody: „Śpiesz szybko. na.. Następnie dodaje 3 na zakończenie: „W ten sposób przekroczysz cudzą wodę”. powiemy tak: oto filozofia jest. jeśli gospodarzowi domu.)” c: Miejscem nazwał on jednoznacznie synagogę. że cnota jest czymś jednym pod względem siły sprawczej. możemy więc uznać ją za wstępne przygotowanie dla gnostyka.18 b 70 XX [Filozofia sama nie może wystarczyć do odkrycia prawdy. lecz odmienną formą nauczania. jak najściślej ją ujmującego). tak samo.d która zaniesie i zatopi cię w morzu. kiedy indziej umiarkowania. pomaga w jej uchwyceniu. przyczynami zaś — cnoty. kto odwróciwszy się od trwałego podłoża prawdy spłynął powtórnie w pogański i bezładny nurt życia. Leges XII 963 D. Aryston z Chios. Nasza bowiem Prawda przerasta helleńską zarówno wielkością poznania duchowego. Jeśli nawet tylko z daleka po. SVF I. wreszcie męstwa lub sprawiedliwości. albo honorarium. której się uczymy od Syna Bożego. Platon. Jak szczęście jest 2 jedno. dzięki „mocy” f uzyskaliśmy wiedzę o Bogu za pośrednictwem wiary. lecz znaleźć Prawdę można tylko za pośrednictwem Syna. według nas. raz otrzymać nazwę rozwagi.12 c 6 Prz 9. 71 gami do poznania duchowego. podobnie filozofia. różne bywają metody prowadzące wspólnie do jej badania. My wszyscy bowiem. i ogień. który za pomocą cnót doprowadził swą duszę do ładu. jeśli kupcowi. jeśli została uiszczona kapitanowi statku. współprzyczyną i czynnikiem współdziałaj ącym w chwytaniu Prawdy.. Wręcz przeciwnie.i Jeśli jednak przyjdzie nam koniecznie sformułować swe stanowisko w tej sprawie ze względu na ludzi skłonnych do oskarżania nas. 4 kto usilnie zapragnął uzyskać poznanie duchowe przy pomocy rozumu. frg. nie zatrzymuj się w tym miejscu (. albo nazwę podatku. ale razem z innymi przyczyną i współsprawcą. nie będąc wszakże sama przyczyną jej uchwycenia. ta naczelna i nienaruszalna. gdy występuje w różnych zakresach działania. dokąd zagnany jest ten.12 c a Prz 9. o ile nazywamy należny sposób życia szczęściem. Phaedo 69 B—C.16 b—17 c Prz 9. jej przysługującego. wykształceni . s. a nie Kościół. która jest poszukiwaniem prawdy. rozumiejąc chrzest heretycki nie jako właściwy i prawdziwy.12 b 2 Prz 9. ale zdarzy się jej.98. Każda zaś cnota czy prawda (choćby nawet zamieniały się nazwą) jest przyczyną jednego 2 tylko. Prawdy. to w każdym razie pomaga temu. W ten też sposób. jak czymś jednym jest ciepło. nawet nie posiadający ogólnego wykształcenia i znajomości filozofii helleńskiej.18 a d Prz 9. lecz o jednej. głoszonej przez nas. choć taką samą otrzymała nazwę. Prawda bowiem helleńska różni się od Prawdy. 98. a szczęśliwym człowiekiem tego.10 x Prz 9. choć istnieje jedna tylko Prawda. to jest ta. w Prz 27. jednak pobudzeni przez filozofię Bożą i barbarzyńską. a w prawidłowej filozofii prawda helleńska. to w geometrii zawarta jest prawda geometrii. co więcej — niektórzy nawet znajomości pisma.

g Jeśli przyłącza się do niej filozofia helleńska.5 . ale nie powszechną — dla osiągnięcia tego ostatniego e Por. Mk 12.8 ^dar> fre. J 10.33. W tych warunkach. Spośród sił współdziałających jedne 4 większy. Samowystarczalna jest i żadnego dopełnienia nie potrzebu. że jedynie z inną przyczyną staje się samo przyczyną. że ze wszystkich systemów filozoficznych najstarsza jest filo2 zofia hebrajska. czy srebro. prowadzi nas do filozofii Arystotelesa. jeśli tylko zostaną wyznawcami nauki. ten jest prawdomówny i nie ma w nim nieprawości”. czy to będzie złoto. 487 Didache III 5. samo zaś nie jest zdolne do uzyskania rze3 czywistego wyniku własnymi środkami.124 c (wyd. Częściowo więc jest prawdziwe to. a mędrzec osiągnie mądrość najwyższą” Oraz „kto mówi od siebie. Podobnie przecież przyda się Prawdzie i wzrok. „stwarzać rzeczywistość ’. To już dokładnie opracował Tacjan w swej Mowie do Hellenów. że staje się przyczyną tylko wtedy.15 Mówi bowiem ono: „Synu. to zaś wstępne przygotowanie wydaje się podobne do przystawki lub deseru: Na końcu uczty słodkie wety miłe są 486 wedle Pindara z Teb.1 je tylko nauka wedle słów Zbawiciela. ale jeden tylko umysł poznaje ją w sposób właściwy. Oczywiście taka na przykład jasność stylu wzmacnia przekaz prawdy. rozumowa* por. inne mniejszy wywierają skutek. jeśli będzie czujny. a właściwie znaczy „działać”. II. o tym mówimy. i nie jest tak. tj. Mt 21. kto przywłaszcza sobie dobra barbarzyńców. to chociaż nie jest ona w stanie dodać Prawdzie mocy. powiększając swą własną chwałę i fałszując prawdę.9 f Por. kłamstwo bowiem pokazuje drogę do kradzieży”. Co prawda. słusznie otrzymała nazwę ogrodzenia i muru winnicy.24 15 Por. Pismo mówi wprost: „Człowiek bez. co ukradł. i słuch.487 5 Złodziej jednak ma odtąd w swym rzeczywistym posiadaniu to. XXI [Chronologia świata antycznego] 101. co ukradli.18 k Por. wszelako udaremniając zakusy sofistyki i uchylając zdradliwe ataki przeciw Prawdzie.m a także Kasjan . która nieodwołalnie powoduje działanie. aby w przypadku jej odejścia zabrakło jakiegoś istotnego składnika Słowu powszechnemu lub miała ulec uszczupleniu Prawda.15 Prawda oparta na wierze jest niezbędna 2 do życia jak chleb. a dialek.1 Kor 1. 1 Tes 4.1 Jakie zaś idee zostały zapożyczone przez filozofów od Hebrajczyków.! Z drugiej zaś strony dopuszcza 4 się bezprawia ten.100. stanowiąca „moc i mądrość Bożą”. 286 Słowo ¿vegyelv. dla którego to pojęcie było podstawowe w całym systemie. 72 celu okazała się czymś tylko współdziałającym (podobnie jak pierwszy lub drugi stopień dla wchodzącego na piętro. lecz cała ich wiedza w tym zakresie polega wyłącznie na przypuszczeniach i na dedukcjach logicznych.tyka zapobiega przypadkom ustępstwa wobec ataków ze strony różnych herezji. a to stąd. gdy połączy się z czymś innym. albo jak nauczyciel szkoły elementarnej dla przyszłego adepta filozofii). 73 nie czy doktryna.2 przez Mądrość działającą samoczynnie. 103). s. Taki nazwany został przez Pismo „złodziejem”. 1 Tes 1. będziemy roztrząsać nieco później. i głos. ten szuka własnej chwały”. mówi Pan. które tu przetłumaczono jako „wywołać skutek”. Co zaś z czymś innym tylko współdziała i nie jest zdolne do wywołania skutku285 samo z siebie. jak wynika z porządku. potrafiła filozofia własnymi środkami dać Hellenom sprawiedliwość. i chełpi się nimi jak własnymi.s grzesznie naiwny zyska na mądrości. „kto natomiast szuka chwały Tego. Najpierw jednak. należy ustalić chronologię epoki Mojżesza. z czego się okaże w sposób zupełnie bezsporny. który go posłał. 284 Słowo avvncriKÓv oznaczało u stoików taką przyczynę. Snell-Maehłer.11 J J 7.1 1 Prz 21. osiągną poznanie w całej pełni rzeczywiste. nie bądź kłamcą. lub stąd. że otrzymało nazwę czynnika współdziałającego oraz współprzyczyny tylko.

a czyny królów egipskich przedstawił w trzech całych księgach. 891 Ctesiae fragmenta. Schwartz. nastąpiło porwanie Kory i . w czwartej księdze swej historii Egiptu wspomniawszy o Amozysie. mającego postać węża i człowieka. Lipsiae 1888. E. co obłoki gromadzi. Sam zaś Ptolemeusz był kapłanem. a znowu o potopie opowiadał bajki.) . 210. 896 Homer. s. Za Triopasa Prometeusz 1 Atlas. 26). Phoronis. pragnąc ich wyciągnąć na słówko o dawnych czasach. i o Niobie. Apion 283 gramatyk. Do czasów wojny trojańskiej od Inachosa liczy się ponad dwadzieścia pokoleń. jak 2 poucza Dionizjusz z Halikarnasu w swojej Chronologii.)” 295 Za Forbasa żył Aktajos. frg. Witwickiego. o którym powiadają. okaże się. co na ten temat powiedziano. historia Asyrii zaczyna się na wiele lat przed historią Hellady. że okres największej aktywności Mojżesza przypada na czasy Inachosa. Akuzylaos z Argos. wrogo usposobiony był względem Hebrajczyków. chociaż jako Egipcjanin. Jeżewskiej. kró4 lu Egiptu. współczesny argiwskiemu Ina5 chosowi. 295 Platon.1 Ze wszystkich historii helleńskich najstarsza jest historia Argos. i jego czynach. 24. s.. miał miejsce potop. jak mówi dosłownie Tacjan. Dzeus. frg. I. zaczynająca się od Pelasgosa. jak powiada Homer. Tam powiada. Za czasów Krotoposa nastąpiło spalenie Faetona i potop nazwany od Deukaliona.290 powstałego z ziemi. s. Mtiller (post Herodotum Dindorfii). s. 74 czyna się od Kekropsa o dwu naturach. czego dowodem to. następcy Inachosa. powołuje się na świadectwo Ptolemeusza z Mendes i tak przytacza jedno jego miejsce: „Jezioro Awarię wykopał Amozys. Za Linkeusa. frg. Tacjan. a także królestwo Kresa na Krecie. C. to jest „często zwyciężający”. Foroneusie) jest Hellanikos z Mityleny (V w. 1). W Helladzie* 5 zaś. 41. Oratio. którego. z czego wynika. 509. kiedy Mojżesz wyszedł z Egiptu za czasów króla Amozysa w Egipcie oraz Inachosa w Argos.. s. rzecz zrozumiała.3 lestwo Amfiktiona. 3 0 dwie następne generacje młodsza jest od historii Arkadii historia Ftiotis. ad Graecos 39. 32 rok panowania Be. Parisiis 1844. Jednakże i mój traktat wymaga. najpierw z Ajgialeusem jako królem. którego pierwsze podania dotyczą. 466). a mianowicie ta. Dardanię założył Dardanos.ropsem i Telchinem. 898 W czasie panowania Ogygesa w Tebach wylały wody jeziora Kopais. a także Io. por. Apion. za panowania Foroneusa. por. to jest powstałym z ziemi. e Akuzylaos mianowicie twierdzi. że to był rok 402 istnienia państwa Asyryjczyków. która zaczyna się od Inachosa. że Foroneus był „pierwszym człowiekiem”. od którego 2 Attyka została nazwana Aktają. że jest też autorem pisma Przeciw Judejczykom. Vorsokr. potem z Eu. s. i Epimeteusz. jak to przetrwali (. Historia Attyki młodsza jest od niej o cztery pokolenia i za288 por Tacjan. Ta powódź otrzymała nazwę potopu Ogygesa. 293 Por. frg. 2. abym przebiegł 3 pokrótce wszystko to. 102. Za czasów Stenelosa powstało kró. zrodził z początku296 890 Tj. zwany potopem Ogygesa 292. o dziewięć zaś pokoleń młodszą jest historia Arkadii. EGF I. o Foroneusie. zaczął mówić o najdawniejszych dziejach naszych. przezwany Plejstonikes. króla Egiptu. i powstaje monarchią Sykionu. co stanowi z grubsza czterysta lat i więcej. na Peloponez przybył Dañaos. odbyła się wędrówka Judejczyków z Egiptu pod wodzą Mojżesza.lucha VIII. »» Por. 4 wedle świadectwa Ktezjasza291. że za panowania Amozysa. 1. 294 Twórcą Foronidy (poematu o synu Inachosa. 20.294 Z kolei Platon w Timajosie w 103. FHG III. 56.w pierwszej księdze Objaśnień. TU 4. i Kekrops o podwójnej naturze. przed Chr. Iliada XX 215 (przekład K. jak to podał Ptolemeusz z Mendes w swej Chronologii”. że był też autochtonem. 75 4 a Europa została uprowadzona z Fenicji na Kretę. ed. zaczynająca się od Deukaliona. A jeśli. Oratio ad Graecos 38 (rec.1 ślad za Akuzylaosem pisze: „I tak raz.293 stąd też twórca Foronidy nadaje mu miano „ojca ludzi śmiertelnych”. Timaios III 22 A (przekład W.

że byk Apis. Wtedy mniej więcej nastąpiło też zdobycie Troi. 899 według zaś Ha. że ten Apis otrzymał nazwę Serapisa i jest tym. Triopas zaś jest współczesny Izydzie w siódmym pokoleniu po Inachu (Izyda. ale mie3 siąca Skiroforiona.309 Ten ostatni żył za czasów Triopasa w siódmym 2 pokoleniu po Mojżeszu. . Derkylos z Argos. s. wtedy działali Per. s. jak twierdzi Arystyp w pierwszej księdze swej Historii Arkadii.seusz i Dionizos. ponieważ i ona chodziła 308. 802 Panemos. zanim. w łoże wstąpiwszy dostojne. Atlasa córa.297 104.s gach egipskich. 308 Lesches z Pyrry. Od objęcia przez Herakle. nazywana jest też Io. ojciec Semeli.zjosa nastąpiła przeprawa Pelopsa z Frygii. Ilias II 657. 26.* leń po Mojżeszu. za Akry. 800 por Hagias z Trojzenu. Stosownie do tego Homer wspomina Tlepolemosa.kos natomiast twierdzi. przy5 bycie Kadmosa do Teb i panowanie Miñosa. jak twierdzi Apollodor w swej Kro2 nice. że Mojżesz wyprzedza uznanie Dionizosa za bóstwo o 604 lata. s. 11. 76 szących wyprawie morskiej Jazona liczy się 63 lata. FHG IV. w ogóle ludzie zostali stworzeni. że Mojżesz był już w pełni dojrzałości. założył Memfis. jako członka wyprawy trojańskiej. 298 Targelion. dwunastego dnia miesiąca 2 Targeliona. radości sprawcę. zapoczątkowanie uprawy roli przez Triptolemosa. błąkając się po całej ziemi).293 według Dionizjusza z Argos. syna Heraklesa. w ostatnim roku panowania Menesteusa. 10. posłuchajmy i jego: Zeusowi Maja.zis. Ilias Parva. frg. 299 por Dionizjusz z Argos. 292.808 Inni jeszcze mówią. 304 Skiroforion. 801 Por. w kalendarzu niektórych miast greckich dwunasty lub drugi miesiąc roku.3 sa panowania w Argos aż do uznania go za bóstwo.5 wg: Tacjan. o pełni księżyca: Nocy już była — jak mówi twórca Malej Iliady — połowa. jak poświadcza Apol. równie jak Asklepiosa. Jeśli trzeba 5 wierzyć także poecie Hezjodowi. król Argos. jeśli istotnie Dionizos zaczął doznawać czci boskiej od trzydziestego drugiego roku panowania króla Perseusza. w Atenach ostatni miesiąc roku. współzawodnik Heraklesa. frg. Chronika. EGF I. 300 Apollodor z Aten. razem z nimi płynęli Asklepios i Dioskurowie. według legendy helleńskiej. za czasów Linkeusa przybywa do i06'1 Teb i staje się wynalazcą greckiego pisma. księżyc błyszczący świecił.2—103.lonios Rodyjski w Argonautykach.804 Tezeusz. ze związku miłości. FGrH F 87.1 Troja została zdobyta w osiemnastym roku panowania Agamemnona. w kalendarzu ateńskim jedenasty miesiąc roku. 387. w jedenaście poko. Za Projtosa wybuchła wojna między Eumolposem i Atenami.300 Od Dionizosa do Heraklesa i do bohaterów towarzy297 Cały passus 103. jak powiadają. 43. że było to w tym samym dniu. 3. Orfeusz i Muzajos. Otóż tę Io — Izydę uznaje Istros w swoim dziele O koloniach Egiptu za córkę Prometeusza. ósmego dnia przed jego końcem. a według pewnych historyków attyckich znowu — że osiem dni przed jego końcem. Bogów odwiecznych herolda. Z czego wynika.giasa800 i Derkylosa301 stało się to w trzeciej dekadzie miesiąca Panemos 802. syna Tezeusza. gdy zakończy życie. 2. FHG III. a w pierwszym roku panowania w Atenach króla Demofonta. żyje ona w czasach Linkeusa. Kadmowa również Semele zrodziła mu syna sławnego Dionizosa. sławnego zrodziła Hermesa.założenie przybytku w Eleu. który napisał dzieło o bo. Leon.®07 Kadmos. którego czczą Egipcjanie. Hellani. frg. liczy się 38 lat według kronikarza Apollo. że 12 Targeliona.310 5 Arysteasz 311 z Argos utrzymuje. Ale Nimfodo6 ros z Amfipolis 312 w trzeciej księdze Obyczajów Azji podaje. Oratio ad Graecos 39.806 105. Apis. FHG IV. s. Stąd do ubóstwienia Kastora i Polideukesa 53 lata. że Izyda przez Hellenów nazywana jest Demetrą.1 Jest więc dowiedzione. sos por Homer.4 dora. starszy był o jedno pokolenie od wypadków trojańskich. frg. przybycie łona do Aten i panowanie drugiego Kekropsa. mówi.

1 A jak podaje Księga Jezusa. że wnet po Femonoe. s. 40. 317 Właściwie Luperkal. sławną kochankę Dzeusową.rofile. Erytrejska. oraz ich współcześni. s. działali oni mniej więcej już po ustanowieniu olimpiad. 815 To znaczy. II. skoro. Pomijam już tę egipską i tę italską. która wybrała na swą siedzibę Karmalon i której syn Euander ufundował w Rzymie święty przybytek Pana.) Leto. był on przez lat dwadzieścia siedem następcą Mojżesza. ale od większości bogów helleńskich. gdy popadli w grzech. 2 Słusznie więc pisze jeszcze beocki Pindar: „w późniejszym czasie narodził się Apollo”. Wspomina o nich Heraklejdes z Pontu310 w traktacie O wyroczniach.. frg. 20. jak wiemy. 380. frg. 33 b (wyd. Voss. że istnieje wiele różnych przekazów na temat jej przydomków i na temat wygłaszanych przez nią wieszczych wypowiedzi. I jeśliby ktoś nam opowiadał. strażnicy w dal godzącego Apolla. po roku 776 przed Chr. pierwsza udzielała wierszowanych wróżb. że to dopiero Femonoe. 9). Srodze gniewna na rodzonego brata mego. I 77 (. ale również Sybilla jest wcześniejsza od Orfeusza."1 * Ubłagawszy następnie Boga. a później Sorapisem wedle zwyczaju miejscowej ludności. żyli 4 współcześnie z Kadmosem. s. pełnił służbę u Admeta razem z Heraklesem przez 3 „jeden długi rok”. Wittlina. że Mojżesz był starszy nie tylko od tak zwanych mędrców i poetów. Gdy Mojżesz zakończył życie. Theogonia 938—941. 210). s — Kobierce t. 197. wy5 stąpią już Orfeusz. gdzie wilczyca miała karmić Romulusa i Remusa. Potem.. frg. siedmiu mędrców oraz Ferekydes z Syros. 1. De Heraclidis Pontici vita et scriptis. w lat najwyżej dwadzieścia siedem. Likurg i Solon. władzę nad ludem obejmuje Jezus. nauczyciel Heraklesa. to niech wie. tamże. Przybyłam ja głosić tu wolę Egidodzierżcy Zeusa. s. frg. wynalazcy muzyki. Plutarch. która dała przepowiednię Akryzjosowi.314 Nic to dziwnego. Homer i Hezjod natomiast o wiele później żyli od wyprawy pod Ilion. grota u stóp wzgórza palatyńskiego. Lipsiae 1896.i I nie tylko on jeden. FHG II. 811 Por. 814 Pindar. 423. 78 Doszedłszy do tego miejsca warto z kolei prześledzić chronologię innych proroków judejskich. Apis jest trzecim władcą po Inachosie. Leto żyła niewątpliwie w czasach Tytiosa. O. Prowadził on wojnę przez lat pięć i żył następne dwadzieścia pięć lat w pokoju „w dobrej ziemi”. 316 Por. 327..sls a był on współczesny Tantalowi. zwany Luperkion. młodszego brata Chaleba z . 810 Por. wielki Pitagoras oraz ich 6 uczniowie. Muzajos i Linos.jest balsamowany i umieszczany w trumnie w świątyni czczonego tam boga i stąd nazwany został Soroapisem. otrzymują jako wodza Gothoniela. io8. Chusacharowi. Jako Frygijka zwana była Artemidą i to właśnie ona przybywszy do Delf śpiewała: 2 O Delf mieszkańcy. od nich zaś jeszcze o wiele młodsi byli prawodawcy helleńscy. Znieważy ł. Tak więc wykazaliśmy. na osiem lat. Istros. s. 318 Por. Snell-Maehler. FHG I.. Judejczycy zostali przekazani królowi Mezopotamii. zwana He. Zetos i Amfion. Apolla. który: 107>1 * 808 809 810 811 307 Hezjod. s.317 113 113 Homer. Powiadają mianowicie. jak opisuje to Księga Sędziów. 96. Odyseja XI 580 (przekład J. 809 Por. De Iside et Osiride 362 A. FHG IV. frg. 808 Nazwa „Io” pochodzi od słowa levât — „iść”. 3 Istnieje także jeszcze inna Sybilla. FHG II.315 jak to przedstawiliśmy.

Samuela. Sdz 12. na lat siedem.b Ale niektórzy dołączają do siedmiu lat Abatthana 2 osiem lat Hebrona. 79 Po jego śmierci lud na nowo zgrzeszył i został znów podia. Sdz 6. Jabima. on to zabiwszy króla Mezopotamii rządził ludem następne pięćdziesiąt lat. rządził lat dwadzieścia trzy. Wj 20. władający sprawnie lewą ręką jak prawą. przez 4 lat czterdzieści. miał sprawować rządy przez lat dziesięć. Samuel na króla namaścił Saula. z plemienia Manassesa.11) Bedan. syn Riesu.31 e Por.7. na lat osiemnaście. Sdz 16. syn Abimex Por. tym razem Ammanitom. On to zabił Egloma.i dany obcej władzy. Sdz 9. z pokolenia Judy. Sdz 4. 620 W Biblii — Elon. w Septuagincie — Eseban.12 m Por. który pierwszy objął władzę królewską nad Izraelem po Sędziach.11 a po nim jego syn Abimelech lat trzy.0 Kiedy Judejczycy po śmierci Aoda zgrzeszyli na nowo. syn Jessego z pokolenia Judy. jeśli włączyć te lata. 1 Kri 4.6—8 y Por. jego ojciec — Pua (czy Fua?). Samuel namaścił także Dawida. 3 Rządził lat dwadzieścia.6—15 r Por.1 4 Por. 7.22 w Por. zostali wydani w ręce Egloma. zostali wydani tym razem w ręce króla Chanaanu. funkcję sędziego sprawował nad ludem kapłan Eli. syn Joasa. 12.28 v Por.n A gdy znowu zgrzeszyli. wystawił przeciw nim armię trzystu żołnierzy i uśmiercił sto dwadzieścia tysięcy wrogów. tj.* Umarł zaś Samuel na dwa lata przed Saulem.q I odtąd Debora rządziła ludem jako sędzia przez lat czterdzieści/ Gdy po jej śmierci lud znowu zgrzeszył. i rządził przez lat sześć. Po śmierci Saula panuje lat czterdzieści6 Dawid. Sdz 6. miesięcy siedem. Sdz 5. syn Bennera z pokolenia Neftalima.7 z Por. 322 Zamiast wyrazu „Hebron” proponuje O. 7. Sdz 11. 2 Kri 5.v Jego następcą jest Boleas.w 318 syn Bedana.11 *> Por. A gdy się nawrócili. Wtedy arcykapłanem był Abiatar.13—14 c Por. syna Charrana. » W Biblii — Abdon. 318 Boleas nazwany jest w Księdze Sędziów Thola. a w pierwszej Księdze Królewskiej. prowadził ich tym razem Aod przez lat osiemdziesiąt. Sdz 10. wymieniony został wśród Sędziów (12.d Kiedy po jego śmierci zabrakło wodza.16—23. który rządził przez lat dwadzieścia siedem. Sdz 12.3 320 Później Eglom z pokolenia Efraima321 na lat osiem.1 d Por. i odniósł zwycięstwo.8 n Por. syn Zabulona.1 w których sprawował władzę wraz z Saulem..9—10 ° Por. Sdz 10. co stanowi zawartość drugiej Księgi Królewskiej.18 f Por.4 * Rządził lat czterdzieści. zwyciężywszy na wojnie obcoplemieńców..1—5 q Por. Sdz 12.11—15. Stahlin razem z Nes. poprowadził ich Samson. Sdz 8. . Sdz 4. z pokolenia Dana.14—21 p Por. na lat osiem. Sdz 3. Dochodzą jeszcze opisane w pierwszej Księdze Królewskiej lata panowania Saula w liczbie dwudziestu.pokolenia Judy. króla Moabitów. oddany został Madianitom na lat siedem/ Wtedy Gedeon z pokolenia Manassesa.323 gdy 3 powtórnie został osadzony na tronie. żona Labidota z pokolenia Efraima. Filistynów. 1 Kri 16. Sdz 3.4 319 W Biblii — Ibsan.0 Gdy się nawrócili. Sdz 3. 1 Por. wydał on bitwę Sisarze. Sdz 13.322 Po nim znów popadli w winę i znowu znalazł się lud pod władzą obcoplemieńców. wodzem ich został Jefte z Galaadu. 112. Arcykapłanem był wtedy Ozjos. drugi z rzędu król w Hebronie.2 Z kolei Hebron.8—9 « Por. gdy arcykapłanem był Abimelech. na lat dwadzieścia.tlem — „Eglom”.3" A kiedy znowu ulegli skrusze.y Po nim objął rządy Abatthan*10 z Bethleem.1 . na lat osiemnaście. przez lat czterdzieści.31 s Por.6 Jego następcą został prorok Samuel.9. naczelnemu dowódcy Jabima. Za jego to czasów prorokowała Debora. Pełny czas trwania rządów Sędziów 2 aż do Samuela objął lat czterysta sześćdziesiąt trzy.10 u Por. z pokolenia Efraima. 8.13 s Por. mąż z pokolenia Efraima.p Za jej pośrednictwem przejął władzę nad wojskiem Barak.

miesięcy siedem. 2 Kri 22. Następnie królem został Ochozjasz na jeden tylko rok. Tacjan.j ale. aż« Wg BT __ Szilo (3 Kri 11. Jeśliby zaś ktoś doliczył jeszcze do czterystu pięćdziesięciu lat. 829 Por.828 Czas panowania Saula w pierwszej Księdze Królewskiej 13.21 224 Tę liczbę 523 lat uzyskuje się z 463 lat.1 3 Por.1. syna 4 Jozafata. 447. gdy państwo uległo podziałowi. 3 Kri 14. oraz ów mąż. jeśli ktoś doda do pięciuset dwudziestu trzech lat i siedmiu miesięcy do śmierci Dawida. 12. natomiast Dz 13. Asa.p Za jego panowania prorokuje Eliasz.3 na lat sześć.326 prorokami oprócz niego byli królowie Dawid i Salomon. FHG IV. syn Chanaana. niewolnik Salomona. a pięćset siedemdziesiąt sześć według dru. kiedy po zdobyciu Troi Menelaos przybył do Fenicji.1 as. 325 p0Fł Euzebiusz z Cezarei. Za panowania Jorama Eliasz wzięty został do nieba.9 i X 8. syn h Por. s. aż do chwili przejęcia władzy królewskiej przez Dawida według rachunku jednych czterysta pięćdziesiąt lat. w Samarii panował Jeroboam z pokolenia Efraima. trwające lat osiem.324 Potem panował Salomon. Oratio ad Graecos 37. a prorokami byli ciągle jeszcze Achiasz z Silom.50—53 — jedenasty. frg.q Za jego czasów mieszkańcy Samarii jedli kał gołębi i swoje własne dzieci. mianowicie Sedecjasz.4. wymienionych w 112. 437. Dz 13. oraz do nich jeszcze czterdzieści lat panowania króla Dawida. który przybył z Judy do Jeroboama i wieszczył przy ołtarzu ofiarnym.332 przez lat [dwadzieścia] 833. Praeparatio evangélica IX 34. zaś funkcję proroka objął Elizeusz.1 Upłynęło więc od Jezusa. Arcykapłan Sadok pierwszy złożył ofiarę w świątyni. 3 Kri 2. 828 Por.m Za jego panowania prorokiem był Iju. od Jezusa do Dawida.h Za panowania Dawida wystąpili jako prorocy Gad i Natan. 327 Wg 1 Krn 6.i p0 Roboamie władzę królewską sprawuje jego syn Abium. Samajasz. lat czterdzieści.114łl sze.r Opis panowania Jozafata rozciąga się od ostatnich partii 5 trzeciej Księgi Królewskiej aż do Księgi czwartej. czterdzieści lat wodzostwa Mojżesza i osiemdziesiąt owych lat. do samej śmierci Dawida. jeszcze sto dwadzieścia lat Mojżesza i czterdzieści Salomona.n Za jego rządów prorokami są Eliasz z Tesbita i Micheasz.330 Za jego czasów. syna 4 Nawego. jak wskazuje przedstawiony wyżej zestaw chronologiczny. ósmy to z rzędu arcykapłan od Aarona.831 syn Ajlamiego. FHG IV. Iram dał swą córkę Salomonowi w tym mniej wię. z rodziny Elego. przez dodanie 20 lat panowania Saula i 40 lat panowania Dawida. To wszystko wyniesie do śmierci Salomona sześćset osiemdziesiąt trzy lata i siedem miesięcy. które przeżył Mojżesz przed wyjściem Hebrajczyków z Egiptu.21 podają lat czterdzieści.4 gich. W czasach Mi3 cheasza wystąpił też fałszywy prorok. 81 4 Sadoka. 80 lecha. lat dwadzieścia.2 cej czasie. a następnie tego syn.4) podaje. Józef Flawiusz (Antiąuitates ludaicae VI 14. syn Ananiasza.327 pierwszego arcykapłana. 1. syn Dawida. Cierpiał on w starości na chorobę nóg.5. sam będąc wówczas w wieku lat czterdziestu. frg.15.20 k Por. Po Salomonie był przez siedemnaście lat 3 królem jego syn Roboam. przez lat czterdzieści jeden. Tak więc od Mojżesza aż 3 do czasów Salomona upłynęło pięćset dziewięćdziesiąt pięć lat według jednych. 2 którą zbudował Salomon.0 2 syn Jemli.1 jego panowania Natan był w dalszym ciągu prorokiem i wzywał króla do budowy świątyni. a po Eliaszu Elizeusz. Moje wyliczenie chronologiczne będzie jeszcze dokładniej. s.337 Z kolei następują rządy króla Jorama. jak mówi Menander z Pergamonu 328 i Lajtos 329 w swych Dziejach Fenicji. to wszystko wyniesie lat sześćset dziesięć. 3.334 Po nim panuje jako król jego syn Jozafat lat dwadzieścia pięć.335 oraz Abdiasz. wynosi ten okres lat pięćset dwadzieścia trzy.325 Prorokował też Achiasz z Silom.k arcykapłanem zaś Abimelech.27 1 Por.4 Jeszcze za jego panowania . syn Safata.1 nie został podany. syn Safata. jak Klemens. Za 113.886 syn Ananiasza.29).

22.12 Por.11.10.13. Pauzaniasz III 2. a wraz z nim Abdadonaj.1. 3 Kri 19. 342 Por.11 v Por. 2. w czasach. 884 Jehu.5. że Homer żył w czasach samej kolonizacji jońskiej.338 Ona bowiem po* Por. 2 Kri 15. Apollodor z Aten. 18. to Homer musiałby żyć później od Salomona. 2 Krn 2. Siostra Ochozjasza. 4 Kri 6. jak już powiedziałem poprzednio. frg. 3 Kri 16. Całe jego panowanie obejmuje lat czterdzieści. 63b. sto pięć lat. 3 Kri 22. s. *46 por Eratostenes z Cyreny.16. 3 Kri 17.7.36. 2 Krn 16.1. 393.26 880 Synem Sadoka był Achimaas. Herodot VII 204. upłynęło od panowania Salomona sto osiemdziesiąt jeden lat. 1 Krn 6.5 q Por.16 1 Por.344 Z tego wynika. 2 Krn 16. jak o tym już była mowa. 3 Kri 15. kiedy Agezylaos. nie zaś arcykapłan Abimelech (por.“ Za czasów tej Gotholii Elizeusz jest jeszcze prorokiem.31 0 Por. 3 Kri 13. że Homer i Hezjod w tym samym czasie przeżywali swą dojrzałość. 388 W przekładzie BT: „Obadiasz” (por. 2 Krn 12. zgładziwszy dzieci swego brata.2). »37 w przekładzie BT: „syn Kenaany” (por. 3 Kri 15.19. a więc było to już po jońskiej kolonizacji. 83 . 2 Krn 21. 3 Kri 12. jak podają niektórzy. 54a. 117. a znowu.345 7 Eratostenes umieszcza Homera w sto lat po zdobyciu Ilionu.7.6 tesa i utrzymywać. uratowany przez Jozabaję.1—2. 114.1). był królem Lacedemonu 342. Joasz. *45 por Wyżej. 383 Abijjam (por. 4 Kri 8.prorokiem był Elizeusz.5 setnego roku po zdobyciu Ilionu. 2 Krn 18. 4 Kri 2. syn Chananiego (por. 4 Kri 12. Apollodor umieszcza jednak Homera w 3 sto lat po kolonizacji jońskiej.339 wykradła syna Ochozjasza.8.4 nie.4). Tegoż samego zdania jest również Archemachos w trzeciej księdze swej Historii Eubei. 2 Krn 17. Jozabaja. Archemachos z Eubei. 2 Krn 24.25—29 s Por. Po niej króluje. Joasza. Stahlinem przyjmuję „Jemla”. lat osiem. 2 Krn 20. 4 Kri 8. Od wojny trojańskiej aż do narodzin Homera upłynęło. FHG I.27. lecz syna.8 p Por.). jak wykazuje powyższa Kronika.341 sto osiemdziesiąt lat. która nastąpiła w sto czterdzieści lat po wojnie trojańskiej. 841 Por. za którego czasów Menelaos udał się do Fenicji. 881 Szemajasz (por. nfi. 4 Kri 11.1 według Filochorosa. tak że młodość prawodawcy Likurga przypadałaby jeszcze na jego panowa.31 r Por. zamiast Ochozjasza (por. Zabiła dzieci nie brata. 3 Kri 22.23. FHG IV. W przekładzie BT imię Gotholia występuje jako Atalia.10). 885 Zamiast „Jebią” za O. syn Doryssosa. Arystarch w swych objaśnieniach 2 do Archilocha informuje. żonę arcykapłana Jo. 3 Kri 15. zamiast „Doryssa. Stahlin wprowadził tu prawidłowe imię „Doryssos” (por.2. FGrH 243 F 1.jos” O. 833 „Dwadzieścia” dodane w wydaniu Stromata z 1960 r. że Homer żył mniej więcej w czasie powrotu Heraklidów.1. FGrH 241 E 9a. że Homer i Hezjod są młodsi od proroka Elizeusza.16—17. 3 Kri 19. Gotholia. w osiemdziesiąt lat po wzięciu Ilionu. 22. 315. 2 Krn 19. 844 Por. FGrH 244F.dae 340.1 *S9 ^ przekładzie BT — Joszeba. Eutymenes * 841 843 844 w swych Kronikach powiada. 2 Krn 22.840 8 Wreszcie Teopomp w czterdziestej trzeciej księdze swej Historii Filipa II umieszcza Homera w pięćset lat po wyprawie 9 u Por. A jeśli ktoś chciałby iść w ślady gramatyka Kra. 4 Kri 11.i Po Ochozj aszu rządziła matka Ochozj asza. i jemu później przekazała 2 władzę królewską. frg.41—42. *40 yj przekładzie BT — Jojada. s.38). *4* por Eutymenes z Massalii. około dwuch.7). a działo się to za czasów Akastosa na Chios.11). a znowu jak inni — sto dwa.1 m Por. Filochoros z Aten. 4 Kri 6. 82 chodziła z rodu Achaba. 388 w tym miejscu u Klemensa pomyłka: mianowicie mówi on o matce Ozjasza.v Więc od Salomona do śmierci proroka Elizeusza upłynęło.2.

syn Bathuela. syn Amathiego 853 z Geth Chober. FHG II.jasz.358 359 360 przypadł pobyt Menelaosa w Fenicji. przez . władca wyjątkowo praworządny.1. liB. 84 przez cofnięcie słońca.1 dziesiąt pięć3. król Asyrii.361 Ten Jozjasz nie posłuchawszy ostrzeżeń proroka Jeremiasza został zgładzony przez faraona Egiptu.6. i Micheasza. jak powiada Sosibios. zwany też Joachasem.6. 858 Król Izraela. FGH III. Likurga. 848 Por. W ten sposób miałby Homer około dziewięćdziesięciu lat przed ustanowieniem pierwszej olimpiady. Ozjasz.25. 854 Z Moreszet wg Mi 1.121. Następnie władzę królewską sprawuje Jonatan.1 359 Za rządów Jozjasza prorokami są: Olda. jak napisane jest w Księgach Kapłańskich. na lat szesnaście. 849 Tj. w swym zestawieniu chronologicznym umieszcza Homera w ósmym roku panowania Charillosa. 1.w Ten umarł na trąd. Ten właśnie rzucił „szczątki ludzi na pogruchotane posągi bożków”.3 W osiemnastym roku jego panowania 2 obchodzono święto Paschy tak uroczyście. jak jeszcze nie było czczone nigdy od czasów Samuela aż do chwili ówczesnej. 858 Klemens błędnie utożsamia proroka Amosa z ojcem Izajasza. Teopomp z Chios. odbyła się pierwsza olimpiada. Dieu. Sosibios. 708 r. Euforion z Chalkis.2 Aż po jego panowanie trwa okres 3 prorokowania Izajasza i Ozeasza.3 * Por. ten. 2. Za jego czasów prorokami są Amos i jego syn. Amosem. a z nim Ozeasz i Joel.351 Po nim sprawuje analogicznie władzę królewską jego syn. Gdy ten dobiegał już końca swego życia. na lat trzydzieści dziewięć.1. przez lat szesnaście. FGrH 115 F 205. 4 Kri 17.na Ilion. *5« por Sosibios z Lacedemonu. 72. jak wykazaliśmy. był prorokiem jeszcze w roku trzechsetnym od panowania króla Salomona.10—11 847 Por.847 Euforion znowu w swym dziele O Aleuadach datuje urodziny Homera na czasy Gygesa. Izajasz.3 remiasza wystąpił jako fałszywy prorok. przesiedlił mieszkańców Samarii do Medii i Babilonu. wg przekładu BT (Jl 1. Araaz. Achaz.3S0 Charillos króluje lat sześćdziesiąt cztery. przez lat pięćdziesiąt dwa. następnie Ezekiasz na lat dwadzieścia dziewięć.1.362 Władzę królewską po Jozjaszu sprawuje syn jego Jecho. 353 wg przekładu BT — Amittaja (por. następnie syn tego ostatniego. 4 Kri 16.® Wtedy to właśnie także kapłan Chelkiasz. 355 Syn Petuela.120.1.*54 a także Joel. Po Ezekiaszu został królem syn jego Manasses na lat pięć. Za czasów Je. po Achazie panował król Ezechiasz (por.1. y Por. na lat dwa. po nim jego syn Nikander lat trzydzieści dziewięć. został pomyłkowo zaliczony przez Klemensa w poczet królów Judy. Ananiasz. a Salmanazar. 4 Kri 17.i Po Joaszu przejmuje władzę królewską jego syn. przed Chr. 625. W trzydziestym czwartym roku jego panowania.348 który zaczął rządzić w osiemnastej olimpiadzie.355 H9.*60 Sofoniasz i Jeremiasz. Za jego panowania prorokami są: Izajasz.1 niasz. s. s. ojciec proroka Jeremiasza. nad rzeką Eufratem. 18.352 i Ozeasz.4 chidas bowiem w czwartej księdze swych Dziejów Megary umieszcza okres szczytu Likurga na rok mniej więcej dwieście dziewięćdziesiąty po zdobyciu Ilionu.1).* 357 Izajasz. 2 Krn 28. Nechao. jak się 5 okazuje.3’ 2 Władzę po Achazie przejmuje Ozeasz 358 na lat osiem. syna Polidek. syn Ozjasza. na lat trzydzieści jeden c.1 Amazjasz panował 29 lat.1). Jon 1. wtedy Bóg za pośrednictwem Izajasza darował mu jeszcze dalszych piętnaście lat życia w Por. frg.i Władzę królewską po Jonatanie przejmuje z kolei jego syn. frg. a także Jonasz. przypadkiem znalazł leżącą w świątyni księgę Prawa i przeczytawszy ją umarł.* W piętnastym roku jego panowania został Izrael wyprowadzony do Babilonu. jego syn. Lakończyk. 18.tesa.b a po nim Jozjasz. gdy stanął mu na drodze w czasie jego wyprawy przeciw Asyrii. Ozeasz i Micheasz z Moreseth. 4 Kri 14. syn Bathuela.2 kowal mieszkańcom Niniwy i wydostał się z wnętrzności morskiego potwora. Ozeasz. A także prorokował jeszcze wtedy Micheasz. syn Beeriego. który proro.849 oraz — wedle słów samego 10 Euforiona — pierwszy został nazwany tyranem. za którego. *51 Wg 4 Kri 14. Amos. Ci podobno żyli po czasach prawodawcy lacedemońskiego.1). 2 Krn 26.1 i 2 Krn 25.

389. FHG IV. d Por.20.donozor urządził wyprawę wojenną przeciw Fenicjanom i Judejczykom na siedemdziesiąt lat przed początkiem hegemonii 2 Persów. 360 Wg przekładu BT — Chulda (por.368 następnie Daniel. sześć miesięcy. 2 Krn 36. oraz Ambakum 3 364 razem z nim. c Por.11. 368 W Starym Testamencie nie ma żadnej pewnej przesłanki co do czasu proroka Nauma. prorokami są również Buzi 863 i Uriasz1. 114. którym poświęcona jest jedna księga. 2 Krn 35. lat dziewięćset siedemdziesiąt dwa. Ha 1. 508.3.18.2. syn Samajasza. 3 przez trzy miesiące. Okres więc czasu od urodzenia Mojżesza aż do przesiedlenia (to jest niewoli babilońskiej) wynosi.* 364 365 * 367 JubaS6S w swym dziele O Asyrii przyznaje się do czerpania 3 informacji z Berossosa. 4 Kri 23.2 jest mowa o piątym roku od uprowadzenia do niewoli króla Joachima. 364 885 por Berossos. ale według naszego ścisłego wyliczenia poszczególnych panowań stanowi ten okres razem czterysta osiemdziesiąt dwa lata.trzy miesiące i dziesięć dni. 4 Kri 22. zawiódł go do Babilonu.1. syn Izraelity Achelego..® Po nim panuje innych król. 2 Km 35. Po Aggeuszu i Zachariaszu Nehemiasz. 2 Krn 34. z wyjątkiem tych nielicznych. sześć miesięcy. 85 Egiptu. 3. 4 Kri 22. Juba. dziesięć dni. 2 Krn 33. następnie Sedecjasz lat jedenaście. 4. 359 Nie jest prawdopodobne.14.309 po nim znów Aggeusz i Zae Por.26 1 Por.6 k Por. 4 Kri 20. Nabuchodonozor.8. Tego egipski król Nechao uprowadził w kajdanach do z Por.7 868 Buzi jest ojcem proroka Ezechiela (Ez 1. frg. 367 w Ez 1.371 zaliczany do dwunastu proroków. na jego zaś miejsce osadził jako króla jego brata. 2 Krn 36.34. Od wstąpienia na tron królewski Dawida aż do popadnięcia w niewolę chaldejską upłynęły czterysta pięćdziesiąt dwa lata.2 Bitwa między Nechao (Neko) a Jozjaszem odbyła się nie nad Eufratem. sześć miesięcy.21 ns.2. 6—11 a Por. Podczas tejże niewoli Mizael i Ananiasz oraz Azariasz. jak podaje Berossos w swych Dziejach Chaldei. 86 chariasz za panowania Dariusza I lat dwa. FHG II. 889 Czas działalności Daniela jest wyznaczony przez opowiadanie.36. ! W dwunastym roku panowania króla Sedecjasza Nabucho. Dieuchidas. a cały jego lud przesiedlił 4 (i trwała ta niewola siedemdziesiąt lat). frg.19 ns. 2 Krn 34.los. 472. główny podczaszy Artakserksesa.11 1 Por. Kpł 26. o tym samym imieniu. FHG III.11 Aż do jego rządów trwa okres prorokowania Jeremiasza. nie zgodziwszy się składać czci posągowi.* 370 a po nim Ange.30. aby ściągnął daninę z kraju. dziesięć dni.20— —23). Jr 26. On rządził lat jedenaście. 4 Kri 24. a w piątym roku jego panowania w Babilonie prorokuje Ezechiel.1 ns. 14 a. wedle jednych.14 Prorokują jeszcze za Sedecjasza Jeremiasz1 i Ambakum. lecz pod Megiddo (por. 4 Kri 23. 2 Krn 33. 2 Krn 34. podobnie jak Machabeuszom. które go łączy z Nabuchodonozorem.14 357 Por. zostali . Tak oto zamyka się historia 4 królów hebrajskich.. 4 Kri 23. którzy zdołali zbiec do Egiptu.1 b Por.1) o identycznym nazwisku.5 h Por. oślepiwszy Sedecjasza. 4 Kri 21. s. 4 Kri 25.1). 4 Kri 23. wyżej.9. 2 Krn 34.14.29. frg.867 a po nim Naum.20 3 Por. ale według dokładnego obliczenia tysiąc osiemdziesiąt pięć lat.18 1 Por. 4 Kri 21.2). 896 Por. aby kapłan Chelkiasz (Chilkiasz) był identyczny z ojcem proroka Jeremiasza (Jr 1.22—23. s. 21. 4 Kri 22. 2 Joachima. 353 Zob.22) 351 Chananiasz — wg BT (Jr 28.372 373 buduje miasto Jerozolimę i wznosi na nowo świątynię.1 ns. s. W czasie tej niewoli żyją Estera i Mardocheusz. Jr 43. świadcząc w ten sposób o prawdomówności tego męża.7.5 e Por.

23—26 r Por. sześć miesięcy. Dn 3. a po ślubie Tobiasza ojciec jego. jak również święta Namiotów. lecz dzięki Opatrzności Bożej otrzymał pokarm od Ambakuma i siódmego dnia doznał ocalenia. choć demon zabił już siedmiu jej zalotników. aż się sprowadzi sprawiedliwość wieczną i pieczęcią uwierzytelni się widzenie i proroka oraz namaści się świętość świętości. Tb 6.1 2 3 4 5 6 126. Za jego sprawą nastąpiło wykupienie ludu oraz rozpoznanie i odnowienie ksiąg natchnionych przez Boga. 3.1 Od czasów niewoli babilońskiej. dziesięć dni. Neh 1. która zaczęła się za proroka Jeremiasza. 6. dziesięć dni. jak sądzą niektórzy. Kiedy za Dariusza ta.1—16 370 Należałoby raczej rozumieć to miejsce jako: „w drugim roku”. 373 Wrzuceni do pieca ognistego młodzieńcy nazwani są w przekładzie BT: Szadrak.8.1 2 3 4 87 125. a nieprawość ulegnie zmazaniu.34—42 ° Por. powrotu i odbudowy Jerozolimy aż do wodza pomazańca upłynie tygodni siedem i sześćdziesiąt dwa. tysiąc sto pięćdziesiąt pięć lat. a nie „przez dwa lata” (Por.92. 2 Ezd 13. 123. a mianowicie: „Siedemdziesiąt tygodni wyznaczono dla ludu twego i dla świętego miasta.11—13 q Por.24. aż się grzech wypełni do ostatka i zostanie zamknięty pieczęcią.11 p Por. 49—50.1 Ta wszystkie lata wynoszą wraz z czasem niewoli. a wtedy nastąpi powrót i budowa ulicy i muru. 1 Ezd 1. lat pięćset pięćdziesiąt dwa. aż nastąpi przebłaganie. Malachiasz. i czasy pomyślne zostaną wyczerpane. 5.95 n Por.1). A po sześćdziesięciu dwóch tygodniach pomazanie ulegnie unieważ nieniu i władza już nie będzie przy nim.8—20. odbyła się uroczystość poświęcenia świątyni na nowo.p Wtedy Zorobabel dzięki swej mądrości odniósł zwycięstwo nad przeciwnikami.1).0 a znowu Tobiasz skłoniony przez anioła Rafaela pojął za żonę Sarę.wrzuceni do rozpalonego pieca i ocaleni przez anioła. zapowiedź została spełniona.m 373 Wtedy z powodu zabicia smoka Daniel został wtrącony do jamy lwów. co rzekł prorok Daniel. 1 Ezd 1." W tym czasie nastąpił również cud dotyczący Jonasza. 372 Wg przekładu BT — Chakaliasza (por. Abed-Nego oraz Azariasz. ustanowiono Paschę jako święto Ocalenia oraz położono kres możliwości zawierania małżeństw z cudzoziemcami. sześć miesięcy. „Angelos” (posłaniec) jest greckim przekładem wyrazu hebrajskiego Male’aki.12 ns.1— 4. Zniszczy on miasto i świętość razem z wodzem przybywającym. 11. m Por. Jon 2.q Już przedtem Cyrus zapowiedział powrót Hebrajczyków. Tobit.21. a — jeszcze dokładniej obliczając — pięćset siedemdziesiąt dwa lata. urzeczywistniło się w pełni to.1 2 3 4 5 124.1 2 3 127. Zostaną usunięci przez zatopienie i tak będzie aż do kresu wojny zakończonej . I tak poznasz i zrozumiesz: oto od wyjścia nakazu. Meszak.1—4. uzyskał w zamian za usługi oddane Dariuszowi pozwolenie od niego na odbudowę Jerozolimy i razem z Ezdraszem zdąża z powrotem do ziemi ojczystej. 371 Tj. zaś od panowania króla Dawida. Dn 14.. odzyskał wzrok. od samych urodzin Mojżesza aż do powrotu ludu. Ezd 4.

to widoczne.całkowitym zniszczeniem. panowanie zaś objął Wespazjan. Jozue.1 wszystkich sprawuje władzę królewską Kleopatra przez lat 278 W 4 Kri 24.2 (Septuaginta). 377 5 88 r. przybywszy na świat i wypełniwszy „widzenie i proroka”. 381 Zob. uprowadzono w niewolę Sedecjasza (4 Kri 25.10—16 jest mowa o uprowadzeniu w niewolę babilońską Joachima w r. za panowania Joachima. Kiedy się już wypełnił rok jedenasty. Herodot III 79. syn Hystaspesa.24—27 374 Nie wiadomo. po nim Fyskon lat dwadzieścia dziewięć.sza. kiedy siedem tygodni wypełniło się w Jerozolimie. w czasie archontatu Filipa w Atenach w pierwszym roku czterdziestej ósmej olimpiady. Ochos osiem. Kserkses dwadzieścia sześć. Stahlin. Pokonawszy zaś tego Dariusza Aleksander Macedoński zaczyna sprawować władzę królewską według tego obliczenia chronologicznego. Dariusz czterdzieści sześć. następnie Lathuros lat trzydzieści sześć. 378 Dariusz. kto potrafi „rozumieć”. A „w ciągu jednego tygodnia”. Kambyzes dziewiętnaście. To również napisane jest w proroctwie Ezdra. należy rozumieć tak: jego pierwszą połowę objęło panowanie cesarza Nerona i w świętym mieście Jeruzalem wywołało zgrozę. i Witeliusz. Sukcesję po nim przejmuje Filometor i panuje lat trzydzieści pięć. z kolei Fi. 1 Ezd 5. Cyrus 12®J panuje lat trzydzieści. a sześćdziesiąt dwa tygodnie trwała w spokoju cała Judea i bez wojny. wyżej.4. Za jego to panowania. został król pomazańcem Bożym. gdy Wespazjan został cesarzem. syn Salatiela. Oto zaś analogiczna chronologia królów perskich. który zburzył Jerozolimę 375 i spustoszył świątynię. 597 przed Chr. niewola babilońska za sprawą króla Nabuchodonozora. Artakserkses czterdzieści dwa. Oto Aleksander lat osiemnaście. syn Josadaka — por.380 A w drugim roku pa. w którym wymieniono sześć lat panowania Dariusza III Kodomana i sześć lat rządów Aleksandra Wielkiego.lopator siedemnaście lat. Dariusz osiem. nadchodzi z począts Dn 9.s 2e w ciągu siedmiu tygodni świątynia zostanie zbudowana. I na świątynię spadnie zgroza spustoszeń. jednocześnie wodzem Żydów. i Galba. skąd wzięte jest to miejsce. 70. Asyrii i Egiptu. siódmy już rok panującego nad Asyrią. Łącznie okres panowania królów 2 perskich wynosi lat dwieście trzydzieści pięć. lat czterdzieści. I jeden tydzień tylko umocni przymierze z mnóstwem ludów.379 prorokami byli Aggeusz i Zachariasz oraz między dwunastu proroków zaliczony Angelos. 88 kiem następnego roku.374 I tak. który został królem Persji.. arcykapłanem zaś był Jezus. po nim Epifanes lat dwadzieścia 4 cztery. trwające aż do pełnego wygaśnięcia furii niszczenia”. Po nich 129. 122. jak sądzi O.3 nowania króla Dariusza. 89 . 3 Podobnie i chronologia królów macedońskich tak się przedstawia. lat dwadzieścia dziewięć.381 dokonał zniszczenia państwa magów. przezwany Dionizosem. 375 Właściwie zburzenia Jerozolimy dokonał już syn Wespazja. Chrystus. i aż do końca czasu właściwego pełnić się będzie pustoszenie.47. a w 588 przed Chr. 280 Tj. wypadło jedno zdanie. jak powiedział prorok. z kolei Ptolemeusz. „świętość świętości”. 6. jak mówi prorok.1—7). panował w latach: 521—485 przed Chr. Tytus w r. a w drugiej połowie zginął on sam i Othon. jak już powiedziałem przedtem. Artakserkses czterdzieści jeden. jak mówi Herodot. Ptolemeusz Filadelfos lat dwadzieścia siedem. Arses 382 trzy. a Pan nasz. a w połowie tygodnia moje ofiary krwawe i bezkrwawe zostaną zakończone. A środek tygodnia położy kres ofiarom całopalnym i nastąpi zniszczenie skrzydła ołtarza. istotnie. syn Jozedeka. 882 Tu.376 w drugim roku panowania króla Wafresa nad Egiptem. Ptolemeusz. przed Chr. zostanie wysłany Zorobabel. który.377 Niewola 2 ta trwała siedemdziesiąt lat i skończyła się w drugim roku panowania Dariusza. aby dźwignąć i przyozdobić świątynię w Jerozolimie. A że się tak sprawy mają. jasne jest dla tego. został namaszczony cieleśnie przez ducha swego Ojca w tych „sześćdziesięciu dwu tygodniach”. 379 Por.na. następnie Euergetes lat dwadzieścia pięć. syn Lagosa.378 syna Hystaspesa.

180—181. Wspomina on bowiem o upadku Magnezji 400 jako o fakcie świeżej daty. ponieważ działali w pierwszym roku czterdziestej ósmej olimpiady.383 W ten sposób wykazano. podobno są dziełem tegoż Onomakritosa. Łatwo zatem zauważyć. 18.2 dwadzieścia dwa. żył niewątpliwie za rzą888 302 lata i 18 dni. mianowicie Aggeusz i Zachariasz oraz Angelos. Semonides więc żył 8 w czasach Archilocha. którzy działali za Dariusza. A znowu łon z Chios w swych 4 Potrójnych zwycięstwach donosi.1 A więc pierwsza olimpiada. podszywając się pod imię Orfeusza. Heraklit żył wcześniej niż Pitagoras. umieszczając Leschesa z Lesbos przed Terpandrem. który żył za czasów Menelaosa (a ten znowu w czasie wojny trojańskiej). 896 * 898 Fanias znowu. z drugiej jest niewątpliwie wcześniejsza od wyżej wymienionych 2 proroków razem z tak zwanymi „siedmioma mędrcami”. Kallinos zaś jest niewiele starszy od niego. i tyle samo 131. por. który uchodzi za faktycznego twórcę poematów przepisywanych Orfeuszowi. wg Tacjana (Oratio ad Graecos 41) 50 olimpiada przypada na rok 580 przed Chr.5 genes w swoim dziele O poematach przypisywanych Orfeuszowi zapewnia.1 król Tyru. frg. Heraklit. i starsi także od Talesa. panowanie wszystkich królów macedońskich wynosi lat trzysta dwanaście. frg. Również wy.886 130. FHG III. z budowniczym z Tyru imieniem Hyperon. że Wafres wysłał mu osiemdziesiąt tysię>. 385 Andron z Efezu. najstarszego z greckich mędrców. a po niej następuje panowanie jej dzieci trwające dni osiemnaście. 888 Zob. około pięćdziesiątej olimpiady. FHG II. 113. okazuje się z jednej strony późniejsza od wojny trojańskiej o lat czterysta siedem. który fałszywie odczytał tekst Euzebiusza (34. Praeparatio evangélica IX 30—34.3 roczne wiersze. Demodokos natomiast i Femios już po zdobyciu Ilionu (jeden u Feaków. który wraz z Heraklesem brał udział w wyprawie morskiej. w drugim roku jego panowania.7 Ale 7 Ksantos z Lidii datuje na osiemnastą olimpiadę (a znowu Dionizjusz na piętnastą) założenie Tazos S98. starsi są od Pitagorasa.887 Aleksander nazywany Polihistorem w piśmie na temat Judejczyków przytacza kilka listów Salomona do egipskiego króla Wafresa i do króla fenickiego. Vorsokr. jak tam jest podane. O ile zaś lat starszy jest 3 Mojżesz od Salomona. tę samą liczbę podaje Klemens niżej 140.13.884 A współcześni są im wszyscy zaliczani razem z Talesem do tak zwanych „mędrców”. ss. jakoby żył on w czasach Midasa.. czyni go młodszym od Archilocha oraz utrzymuje. 38\i jjor wyżej.ertios IX 1.888 A Ono. też Euzebiusz. 90 dów Pizystratydów. iż Salomon. syna Hystaspesa.5.390 był nauczycielem Muzajosa.6 fają bardzo w czasie. 2 Krn 2. „z rodu Dawida” — błędnie zamiast: „z rodu Dan” por. frg. Aleksander Polihistor. s. Amfion zaś wyprze2 dza o dwa pokolenia wojnę trojańską. 347. który 4 żył około pięćdziesiątej olimpiady. 129.389 Orfeusz natomiast.makritos z Aten.2). Ale Mieszalnik Orfeusza jest poematem Zopyrosa z Heraklei. 387 por wyżej.tios I 30. Diogenes Laer.394 a Peplosu i O naturze — Brontinos. że prorocy. jest o wiele lat starszy niż mędrcy helleńscy.*92 a znowu Zstąpienie do Hadesu poematem Prodikosa z Samos. synem Judejki z rodu Dawida.* 890 891 * 893 894 895 Niektórzy nawet Terpandra co. Oto na przykład Hellanikos utrzymuje.14 Hiram albo Huram. gdyż Archiloch czyni wzmiankę o zniszczeniu Magne- . przypisywane Muzajosowi. s. 225. że Lesches miał współzawodniczyć z Arktinosem i uzyskać nad nim zwycięstwo. zaliczony do dwunastu proroków.39. 886 Zob.393 Epi. 2—3. I. jak podaje Andron 885 w swym dziele Trójnóg. por. Z tego wynikałoby zupełnie jasno. że Archiloch stał się sławny dopiero po dwudziestej olimpiadzie3". właściwe imię tego architekta brzmiało według 2 Krn 2. że nawet Pitagoras podawał to i owo od siebie. a także ich listy do Salomona. Diogenes La. którego odnosi się do sześćdziesiątej drugiej olimpiady. 3. że właściwym autorem Zstąpienia do Hadesu i Świętego Słowa jest pitagorejczyk Keknops. to wykazałem już uprzednio. drugi u zalotników391) słynęli ze swej sztuki śpiewaczej. 65. „Hyperon” to pomyłka samego Klemensa. dni osiem3 naście. z których wynika. gdyż wspomniał o nim w swym dziele. Razem licząc.cy robotników z Egiptu do budowy świątyni.

Atenajos XIV 635 EF. Admeta z Tesalii. a współczesny Archiaszowi. jest to głos. Sokrates z Aten. ss. Herodot I 62. nosił dwa czarodziejskie pierścienie i mógł z chrzęstu. PLG II. «» Argonauta Mopsos jest tu pomieszany z wieszczkiem Mopso. 43.sem. przed Chr.stwo Mopsosa zredagował właściwie Battos z Cyreny. Ksantos z Lidii. Oratio ad Graecos 41.403 132. 399 20 olimpiada — 700 r. Tacjan. Hellenowie także mieli podobno licznych wieszczbia. i Arysteasz z Prokonnezos.rzy. 407 Zob. Amfiaraosa z Aten. że wieszczbiar. a poza nimi jeszcze. Dorotheos. dajmoniczne znamię.989 por Tacjan. Vorsokr. 2. 299 (z II ks. w: FGrH 145 F 4. Kallinos. 4 Dionizjosa z Kartaginy. 890 Chodzi tu o wyprawę Argonautów po złote runo do Kolchidy. Herakles był tylko jej uczestnikiem.1 wyprawie Argonautów. 49. Z tych ostatnich starszy był Mopsos. Empedokles z Akragas i Fermion ze Sparty. I 154. FHG II. Bojo i Manto oraz całego zastępu Sybilli: Samij. 105—106. 5. „Oto bowiem — mówi on w Teagesie — trwa we mnie. ponieważ Amfilitos ujawnił 3 mu najwłaściwszy moment jej uchwycenia. począwszy od samego dzieciństwa. a również Med Zoroaster.4 kestos. 896 Zob. Kinyrasa z Cypru. frg. synem prorokini Manto. frg. tamże I. Vorsokr. Empe3 dotimos z Syrakuz.401 a Kallinos o jej rozkwicie. Tesprockięj. Tesalskiej. 92 właśnie uczynić. 12.skiej. PLG II. FHG I.dry. frg. i Epimenides z Krety. Taraksan. przed Chr. i Polyaratos z Tazos. łon z Chios. s. frg.405 Pomijam milczeniem takie nazwiska jak Kometesa z Krety. s. 402 Syrakuzy założyć miał Archiasz w 735 r. 3. założycielowi Syrakuz. u Herodota Amfilitos jest Akarnańczy. Kymejskiej. Macedońskiej. który przybył do Sparty. Hippony. 379.254. 898 Zob. s. a także Kalchasa i Mopsosa. Oratio ad Graecos 42. ilekroć się odzywa. Fyto. Dzięki radzie Ateńczyka Amfilitosa uzyskał władzę tyrana także Pizystrat. 405 Por. 894 Zob. 397 Zob.rotheos opowiada w pierwszej księdze swego dzieła zbioro2 wego. którzy żyli za czasów wojny trojańskiej. Hellanikos z Mityleny. Homer. przed Chr.1 To woleliśmy powiedzieć na samym początku. 898 Zob. U Homera Mopsos nie występuje. s. 107. Timoksenosa z Kerkyry. 27.” 498 Ekse. dzieła O poetach). w: FGrH 251 F 3. FHG II. frg. prowadził ją właściwie Jazon. w: FGrH 4 F 85b.406 Powiadają również. i to najbardziej. Aristona z Tesalii. jaki wydawały ocierając się o siebie. Kleofonta z Koryntu. Odyssea VIII 43. a nawet z orfizmem. przysługujące mi z bożej woli. «o Magnezja w Azji Mniejszej została zniszczona przez trackie plemię Kimmeryjczyków po 670 r. 402 Zob. Archiloch. Diogenes Laertios VIII 8. 388. s. I. 893 Zob.kiem. 553. frg. córy Chirona. Epigenesa z Tespiów. który. 404 Bakidzi to nazwa ogólna dla proroków Grecji VII i VI w. jak na przykład Bak idówm (jeden z nich pochodził 2 z Beocji. Nikiasza z Karystos. 395 Zob. ponieważ poetów cyklicznych zalicza się do najdawniejszych poetów w ogóle. Demajnetosa z Fokai. Dionizjusz z Halikarnasu. Kalchas jest wieszczkiem w Iliadzie. drugi z Arkadii). 891 Por. s. I. s. Arystajosa z Cyreny. przed Chr. którzy wielu ludziom udzielili wiele przepowiedni. Łączy się ich z Azją Mniejszą i z kultem Dionizosa. 20. że Mopsos rozumiał głosy zimorodka i wrony. A Do. co zamierzam 401 Zob. Fanias. który wziął udział w morskiej 133. FHG IV. Kolofońskiej. a słowa zachęty nie wyraża nigdy. tyran Fokidy. 91 zji.40* Eumelos z Koryntu musi wobec tego być starszy od nich. wnioskować o .407 O poznanie przyszłości zabiegali wielki Pitagoras i Hyperborejczyk Abaris. odwodzi mnie od tego. Erytrejskiej. s. 18.

i Wszystkich tych proroków było trzydziestu pięciu. a po . 418 Chodzi tu o zaginiony dramat Eurypidesa Polyidos. 412 Właściwie Klemens wymienia Krenosa.413 Po cóż mam jeszcze opo. i36. Gad. Teopomp z Chios. syn Apollina i Manto. s. mimo ostrzegawczego ich głosu. jak lekarze i znachorzy wnioskujący o chorobie na podstawie rysów twarzy. FHG I. 2 która wydała na świat Chrystusa). 599 (wyd. Samuel. córa Kei. albo o Amfiaraosie. ale umarł. frg. Iju. autor pieśni chwały. s. Klemens natomiast traktuje je jako przymiotnik do wyrazu „znamię”. Spośród kobiet zaś (bo i one przepowiadały przyszłość) następujące: Sara. Izaak i Jakub 4 zupełnie wyraźnie zapowiadali niemało z tego. skrytobójczo zamordowany. Debora i Olda oraz (Elżbieta i Maria.414 albo o ateńskim Onoma. Rebeka. na podstawie badań E. Jednocześni z Prawem przepowiednie głosili Mojżesz i Aaron. 415. po nich Jezus syn Nawego. towarzysz Argonautów. Odyssea IX 509 ns.420 Aggeusz. będąc ongiś ludźmi.3 wiadać o Telemosie. Tekst Platona różni się nieco od cytatu Klemensa. a żyjącym jakoby o jedno pokolenie wcześniej od zdobycia Ilionu. Uriasz. Anios na Delos wraz z Arystandrem z Telmessos.dy. Różnica w tekście polega na wyeksponowaniu u Platona słowa „dajmonion” jako rzeczownika. czy o Teoklimenosie działającym na Kefalenii lub o Telmessosie w Karii. Eforos 417 i Timajos418 wymieniają jako wiesz408 Platon. Eliasz.2 brenosa. jakieś balsamy lub 3 wywiewy powietrza. Jonasz. ale O.m Także spośród tych.421 Następnie prorokuje Jan aż do chrztu Zbawiciela. 10 — Kobierce t.411 a wśród Trojan Helenos i Laokoon. 190. Natan. 411 Zob. w: FGrH 115 F 334 b. Sofoniasz. Stahlin ponad wszelką wątpliwość ustalił. w zestawieniu z Pauzaniaszem III 13. I 93 cza jakiegoś Ortagorasa. jak mówi Arystoteles w dziele O ustroju politycznym Foki. 417 Zob. a znowu w Tebach 408 409 410 Tejrezjasz i Manto. i Ojnone. Timajos. frg. działający w Pamfilii i Cylicji. podobnie jak Pytokles419 z Samos 2 w czwartej księdze swych Dziejów Italii — Gajusza Juliusza Neposa. doznając inspiracji ze strony demonów lub wprawiani w stan oszołomienia przez wodę.1 A Teopomp 416. Filochoros w pierwszej księdze swego dzieła O sztuce wróżenia przypisuje zdolności wieszcze nawet Orfeuszowi. jak 4 Idmon. 130. Ale jedni z nich. Mopsos. również Polyidos z Argos i w Megarze. Ambakum. związanym z wyprawą siedmiu przeciw Tebom. Phoenissae 834. 409 Arystoteles. delficka Femonoe. Elizeusz. Kri os. 134. Zachariasz i Angelos. Mariam.1 wyniesieni zostali między bóstwa przez ludzkie wierzenia. v Abraham też. Tymczasem u Hebrajczyków przyszłość przepowiadali prorocy dzięki Bożej mocy i natchnieniu Bożemu.3. 414 Por. Ale jeszcze przed powstaniem Prawa Adam dał przepowiednię” dotyczącą kobiety oraz przydziału nazw istotom żywym. Ezechiel. jak mówi Eurypides. o którym wspomniała tragedia. Joel. 146. syn Amfiaraosa — w Cylicji. co osłabia jego znaczenie. uchodzi za słynnego wieszcza w Elidzie.właściwej sposobności dla swych czynów. Amfiloch. Rosę). towarzyszem Aleksandra. od którego wywodzą się Jamidzi. zaliczany do dwunastu proroków. w: FGrH 70 F 221 b. frg.415 135. Abdadonaj. a oprócz niego Jamos. Alkmeon w Akarnanii. Teages 128D. inni znów przepowiadali. FHG I. przeważnie snuli przypuszczenia na podstawie obserwacji i skojarzeń.kritosie. Naum. że tu chodzi o Kriosa. moc wieszczą posiadali: Hermes z Teb i Asklepios z Memfis. Buzi. a Noe głosił pokutę. Ozeasz. co się miało stać i już było blisko. 225.412 jeden z Heraklidów. Homer. «0 w Tebach w Beocji. 415 Zob. Jeremiasz. FHG II. Amos. Schwartza. Eforos z Kyme. Mizael. Daniel. Achiasz. Izajasz. który Polifemowi przepowiedział przybycie Odysa. 418 Zob. Abdiasz. s. wieszczku Cyklopów. Eurypides. ci „wszyscy złodzieje i rabusie” \ jak mówi Pismo. którzy u Egipcjan. 418 Zob. lub Galeosie na Sycylii? Bywali także oprócz wyżej wymienionych inni jeszcze. Micheasz. Filochoros z Aten. Samajasz.

w Według Ewangelii Zachariasz. które to wypadki miały miejsce za Krotoposa.) napisał po grecku historię Egiptu. liczy się pokoleń osiem. na.138>1 bycia Troi do powrotu Heraklidów lat osiemdziesiąt. Od zdobycia Troi 4 do przybycia Eneasza do Italii i do założenia Lawinium — lat dziesięć. 480 przed Chr. Herodot II 142. ponieważ Mojżesz wy4 szedł z Egiptu wcześniej niż trzysta czterdzieści pięć lat przed ‘ Por.2 stępnie do wyprawy siedmiu przeciw Tebom lat dziesięć. Klemens opierał się tu prawdopodobnie na Manethonie.8 u Por.67 410 Zob. 427 Ifitos. Stahlina należy tu czytać svzoyiófłovę (por. Rdz 2.34 * Por. J 10. 2 P 2.36.424 Od potopu do spalenia Idy. 428 Helena po raz pierwszy. które ustanowił Herakles ku czci Pelopsa. 428 Likurg ogłaszał swoje prawa jako zastępca nieletniego króla. Dn 3.x ojciec Jana. 3 Stamtąd do ubóstwienia Heraklesa — lat jedenaście. Syr 44. Stąd do wypłynięcia okrętu Argo — lat sześćdziesiąt cztery. a nie ovXAoyiO(j.51 ns. urządziwszy wyprawę wojenną na Ateny. Z kolei od tej chwili do bitwy pod Leuktrami431 lat trzydzieści cztery. Stahlina. Od urodzenia Mojżesza aż do wyjścia Judejczyków z Egiptu upłynęło lat osiemdziesiąt. Trazyllos. Od tego momentu do 422 Sothis to Io. Natomiast Eratostenes taką przyjmuje chronologię: od zdo. zachowaną we fragmentach. 94 wędrówką Sothis.23. Łk 2. Łk 1. 421 Luka w tekście. 423 W tekście Klemensa — reooaQanovra (40). jak utrzymuje Trazyllos.kurowie.a stępnych sto osiem. Pytokles. do powrotu Heraklidów lat sześćdziesiąt jeden i do olimpiady Ifitosa 427 lat trzysta trzydzieści osiem. Teraz więc od początku zestawmy chronologię helleńską od czasów Mojżesza. kapłanie egipskim. Dios.423 5 jeśli trzy pokolenia stanowią sto lat.. 95 3 początku wojny peloponeskiej 430 lat czterdzieści osiem. i do idajskich daktylów upłynęło lat siedemdziesiąt trzy. Kolejne wydarzenie aż do zastępczego edyktu Likurga 428 lat sto pięćdziesiąt dziewięć.narodzeniu Chrystusa Anna i Symeon. odzyskali ją jej bracia.1 kosa igrzysk istmijskich ku czci Melikertesa — lat piętnaście. Stąd do założenia miasta Jonii lat sześćdziesiąt. idę tu za komentarzem ad vocem przy przekładzie O.422 Od wyprawy Mojżesza i od Inachosa aż do potopu Deukaliona (mówię tu o drugim potopie) oraz do pożaru ziemi spowodowanego przez Faetona. Do objęcia władzy przez Askaniusza lat osiem. została porwana przez Tezeusza i Pejritoosa. Z kolei po tym zdarzeniu do . Stahlina. w: FGrH 253 F 1. jako mała dziewczynka. pro3 rokował jeszcze przed synem. z polecenia Pytii zreorganizował igrzyska olimpijskie oraz wskrzesił kult Heraklesa. do wynalezienia żelaza.ovę. następnie do porwania Heleny przez Aleksandra — lat czterdzieści (z kolei do zdobycia Troi lat dwadzieścia). utożsamiana z Izydą.5 w Por. Stąd do wyprawy Perseusza oraz do ustanowienia przez Glau. 488. Od tej olimpiady do najazdu Kserksesa429 lat dwieście dziewięćdziesiąt siedem. Po raz drugi porwana została przez Aleksandra (Parysa). frg. 424 Por. 420 Według O. uzupełniona przez O.425 * Od pożaru Idy do porwania Ganimedesa — lat sześćdziesiąt pięć. Od początku powyższej wojny do jej zakończenia i klęski Aten lat dwadzieścia siedem.). Wyjście przypada na czasy Inachosa. FHG IV. 428 Najazd Kserksesa na Grecję nastąpił w r. współczesny Likurga. Po niej do śmierci Filipa4** lat trzydzieści pięć. do igrzysk olimpijskich. król Elidy. Od wyprawy Perseusza do założenia Ilionu — trzydzieści cztery. lat trzy. Odtąd do Tezeusza i Minotaura lat trzydzieści dwa. Do pierwszego roku pierwszej olimpiady lat na. s. córka Inachosa. 425 Zob. a do wojennej wyprawy Amazonek na Ateny i do porwania Heleny423 przez Tezeusza — lat dziewięć. 2.20 v Por. zaś do jego śmierci — następne czterdzieści lat. który za panowania Ptolemeusza Filadelfa (283—243 przed Chr.17 ns.137.

za którego. Niektórzy znowu obliczają od Kekropsa do Aleksandra Macedońskiego lat tysiąc dwieście dwadzieścia osiem 439 . 30. Od usunięcia królów do śmierci Aleksandra lat sto osiemdziesiąt sześć. przekaz rękopiśmienny — 1250 lat. Z kolei od Sędziów aż do Samuela czterysta sześćdziesiąt trzy lata i siedem miesięcy. Powróćmy raz jeszcze do pierwszej olimpiady. Stahlina i za M.zgonu 4 Aleksandra 433 lat dwanaście.447 Stąd do archontatu Hegezja. Po Sędziach okres Królów trwa pięćset sie. od Demofonta osiemset pięćdziesiąt. Casterem. przekaz rękopiśmienny podaje 1828 lat. 489 Liczbę 1228 podaję za koniekturą O.. 440 Liczbę 850 podaję za O. . 96 ług znów Eforosa443 — siedemset trzydzieści pięć. 323 przed Chr. Od Adama aż do potopu liczy się lat 2 dwa tysiące sto czterdzieści osiem i cztery dni. które urządził Domicjan w Rzymie. 31 przed Chr. 1951). 431 przed Chr. frg. rzecz zupełnie jasna. przed Chr.. Według obliczeń Faniasa od tego czasu do archontatu Euajnetosa. Antoniusz i Kleopatra popełnili samobójstwo w Aleksandrii w r. dodaje się tyle lat.436 po samobójstwie Antoniusza w Aleksandrii.458 z kolei — okres panowania królów macedońskich aż do śmierci Antoniusza przez lat trzysta 6 dwanaście i osiemnaście dni.1 trzy. to od jej końca i od powtórnego zamieszkania ludu w ojczyźnie do niewoli pod władzą Wespazjana liczy się razem lat czterysta dziesięć.sterem (wyd. Następnie od 3 Izaaka aż do podziału ziemi sześćset szesnaście lat. 441 Aleksander przeprawił się do Azji i pierwsze wielkie zwycięstwo odniósł nad rzeką Granikiem w roku 334. 431 Pod Leuktrami wódz beocki Epaminondas odniósł w r. Stąd do usunięcia królów431 i ustanowienia konsulatu lat dwieście czterdzieści 139. Aleksander przeprawił się do Azji. a pierwsza olimpiada miała miejsce w 776 r. 30 przed Chr. 4S5 Wypędzenie królów z Rzymu i ustanowienie konsulatu nastąpiło w r.438 jeszcze lat sto czternaście. dziesięć dni. Z kolei do panowania cesarza Germanika Klaudiusza minęło lat trzysta sześćdziesiąt pięć.448 za którego umarł Aleksander. Nawracając znowu do siedemdziesięcioletniej niewoli.7 dusa. do czasu gdy August po raz czwar2 ty został konsulem.5 sza. 482 Śmierć Filipa II nastąpiła w r. 487 Czwarty konsulat Oktawiana przypada na r. Stahlinem i za M. 484 Według obliczenia Warrona założenie Rzymu nastąpiło w r. Od Sema aż do Abrahama tysiąc dwieście pięćdziesiąt lat. Fanias z Eresos. dwadzieścia cztery dni. 753 przed Chr. a jak obliczył Duris. 2. od zdobycia Troi do przeprawy Aleksandra do Azji upłynęło lat tysiąc.45* Oprócz historii greckiej należy wziąć pod uwagę również 140>1 chronologię ludów barbarzyńskich. 433 Aleksander Wielki umarł w r. natomiast według Timajosa 444 445 i Klejtarcha446 — osiemset dwadzieścia.. jak obliczają niektórzy. 37J zwycięstwo nad Spartą. Od niej. 336 przed Chr. sześć miesięcy.451 * Po tych 5 czasach następuje okres panowania królów perskich przez lat dwieście trzydzieści pięć. w Babilonie. a według Eratostenesa 446 — siedemset siedemdziesiąt.441 upłynęło lat siedemset piętnaście 442. 442 Zob. Od pierwszego zorgani3 zowania tych igrzysk do śmierci Kommodusa lat sto jedenaście. FHG II. Wreszcie okres od Wespazjana do śmierci Kommodusa wynosi lat sto dwadzieścia jeden. 488 Igrzyska na cześć Jowisza Kapitolińskiego ustanowił Domicjan w r. do założenia Rzymu 434 upływa lat dwadzieścia cztery. sześć miesięcy. Sources Chrétiennes.4 demdziesiąt dwa lata. koniec — 404. 509 przed Chr. upłynęło lat jedenaście. jak powiadają. 294.449 a od zdobycia Troi do 4 powrotu Heraklidów lat sto dwadzieścia lub sto osiemdziesiąt. minęło lat dwieście dziewięćdziesiąt cztery. 86. Stąd do zwycięstwa Augusta. przynajmniej w największych odstępach czasu. s.449 Do tego czasu.437 Od tego czasu do igrzysk.453 * Potem trwa cesarstwo rzymskie dwieście dwadzieścia dwa lata aż do śmierci Kommo. ile liczy się do śmierci Kommodusa. Ca. 488 Oktawian zwyciężył Antoniusza pod Akcjum w r. a wed41» początek wojny peloponeskiej — r.

Demetriusz. 446 Zob. przed Chr. 128. frg. w której Nabuchodonozor wyprowadził ludność z Jerozolimy. P. wyżej. 444 Zob. 460 Nie wiadomo. od r.27 454 Zob. iss Tj. 457 Tu Klemens powołuje się na Filona Starszego. Freudenthal. Timajos. tj. sześć miesięcy. FHG III.1 Eforos i inni liczni historycy twierdzą.nius Pollio sprawowali urząd w r. 6. Eforos z Kyme. zaś od uprowadzenia 3 z Jerozolimy — lat trzysta trzydzieści osiem. że ten cały okres od Adama aż do piątego roku panowania Demetriusza. Stahlinem i za C. Mondesertem. s. 449 Klaudiusz wstąpił na tron cesarski w r. Od chwili zaś uprowadzenia w niewolę z Samarii dziesięciu pokoleń aż do Ptolemeusza IV 456 minęło jego zdaniem lat pięćset siedemdziesiąt trzy. J. s. roku 158 przed Chr. albo dwu. dorycki. 41 po Chr.2. albo też rodzaj wypowiedzi. do roku 193. 208. powstaje przez 3 połączenie tych „dialektów”. jego zdaniem. wyd.4. eolski. oni zaś idą za komentarzem J. Asi. 97 141. 458 Por. albo więcej jeszcze.y Zdaje się. 153. albo trzech. Pottera do Patrologia Graeca (1857). w: FGrH 241 F ld. że pokolenia: Juda. Breslau 1875.ciu”. 323 przed Chr. 129. Od czasu zaś. w: FGrH 70 F 223. Przez „dialekt” rozumieć należy rodzaj wy4 powiedzi. Eupolemos ze swej strony w podobnym dziele informuje. J.nacherejma 455 oraz że od tej niewoli aż do tej ostatniej. W ten sposób oparli się na oświadczeniu Mojżesza: „Wszystkich członków rodu 2 Jakuba. było siedemdziesięciu pię. w: FGrH 76 F 41. wykazujący indywidualne znamię regionu. ale 4 niezgodną z obliczeniem Demetriusza.2. 41 po Chr. Eratostenes. wedle przekazu naszych pism. że istnieje w ogóle siedemdziesiąt pięć narodów i języków. wymienionego w tradycji rękopiśmiennej. *5# Ptolemeusz IV Filopator rządził w latach 222—205 przed Chr. Domitius Calvus i C. 445 Zob. 142. podaję Hegezjasza za O.1 Demetriusz 454 powiada w swym dziele O królach Judei. miesięcy trzy. do r. Duris z Samos. epika żydowskiego z II w. 447 Zob.448 Zob. w: „Hellenistische Studien” I/II (Alexander Polyhistor). 2 upłynęło lat sto dwadzieścia osiem. 448 Zamiast Euajnetosa. 232. tysiąc pięćset osiemdziesiąt lat. . wyżej. 40 przed Chr.. Sennacheriba lub Sanheriba. frg. w: FGrH 137 F 7. s wynosi lat pięć tysięcy sto czterdzieści dziewięć.458 króla Egiptu. wyżej. kiedy Mojżesz wyprowadził Judejczyków z Egiptu. jakie pisma ma tu Klemens na myśli. w tym roku został ogłoszony królem żydowskim Herod. że istnieje u nich pięć dialektów: attycki. 458 Tj. joński. Migne’a. Klejtarchos. miesięcy dziewięć. 459 Wyżej wymienieni konsulowie Cn. Na przykład Hellenowie utrzymują. Beniamin i Lewi nie popadły w niewolę Se. i to liczna. 450 Tj.460 Reszta natomiast. 451 Por. do wyżej wymienionego terminu upłynęło. którzy przybyli do Egiptu. FHG I. że istotnie dadzą się wyróżnić siedemdziesiąt dwie podstawowe formy języków. Liczba 365 lat odpowiada okresowi od śmierci Aleksandra Wielkiego. y Rdz 46. Filon 457 sporządził własną chronologię królów judejskich. Od tej daty aż do rzymskiego konsulatu Gnejusza Domicjusza i Azyniusza 459 oblicza on sto dwadzieścia lat. 124. to jest do dwunastego roku panowania Ptolemeusza. wykazujący indywidualne lub wspólne znamię plemienne. wyd. 458 Por.

Wespazjan — dziesięć.405 czego dowodem jest choćby fakt. lecz „narzeczami”. co się stało. W sumie stanowi to wszystko od Augusta aż do Kommodusa [śmierci] lat dwieście dwadzieścia dwa. ale zdoła piechrznąć. Nerwa — jeden rok. tamże I 25. 144. Tytus — trzy. pozbawione mowy artykułowanej. oddala się i wraca wnet z wieloma. że istnieją także sposoby wypowiadania się zwierząt nie obdarzonych mową artykułowaną. lecz jak myślę właściwą im sygnalizacją dźwiękową. co zamierzył. sześć dni. 46* -yj sensie pogańskim demony oznaczają półbogów lub bóstwa pomniejsze w odróżnieniu od bogów olimpijskich. ich zdaniem. dając ratunek temu. nieprzeliczoną ilość połączeń dźwiękowych posiadają ludy barbarzyńskie. który przysługuje wstępującym w nich demonom. że jeśli jakaś ryba zostanie wyciągnięta na powierzchnię wody.487 Mianowicie zapewnia.464 Zatem zwierzęta. po nim władał cesarz August czterdzieści sześć lat. Marek 3 Aureliusz i Kommodus razem — trzydzieści dwa. De natura animalium VI 23. przypisane przez Klemensa Platonowi. następnie Tyberiusz dwadzieścia sześć lat. a także o wypowiedzi ludzi opanowanych przez demony. sześć miesięcy. ale mają słownictwo powstałe na gruncie natury. zaś od Adama do śmierci Kom4 modusa pięć tysięcy siedemset osiemdziesiąt cztery lata. które zaczepiają się jeden o drugiego na wzór łańcucha i wreszcie ten najbardziej do przodu wysunięty osiąga. w oparciu o formę językową widzeń sennych i wyrażenia wróżebne. Pierwsze i podstawowe formy językowe są wprawdzie barbarzyńskie.1 2 3 4 5 6 99 informuje. dziewiętnaście dni. Oto August rządził lat czterdzieści trzy. hojne. Elian. 143. władzę . że ludzie zgodnie przyznają większą skuteczność modlitwom wypowiadanym w mowie barbarzyńskiej. 485 Słowa powstają albo tpóaei (z natury) albo Sćaei (z umowy społecznej) — por. Całe to miejsce. potrzebne im do zrozumienia przedstawicieli tego samego gatunku.465 Powiadają jeszcze. którzy nie wykazują własnego sposobu wyrażania się ani własnego zasobu dźwięków. De sollertia animalium 972 B. Jeszcze inni powiadają. nie występuje w zachowanej spuściźnie Platona. Neron — czternaście. 484 Por. Galba — jeden rok. Tyberiusz — dwadzieścia jeden. ale Hellenowie nie nazywają ich „dialektami”. że jest to słowo barbarzyńskie. powszechnie używany w okresie hellenistycznym. Gajusz Kaligula — cztery lata. język ogólnogrecki. Contra Celsum I 24. Platon nawet bogom przypisuje odmienny sposób wypowiadania się. wskutek zerwania sznura wędki.460 A Platon w Kratylosie chcąc objaśnić słowo „to nóg” * 484 485 486 461 Tj. oto gdy jeden słoń wpadnie w bagno i zaryczy. że warto dodać do tego rachunku jeszcze chronologię rzymskich cesarzy celem zestawienia z datą narodzin Zba2 wiciela.461 Natomiast.462 Przypuszcza również.98 a piąty tak zwany wspólny. Antoninus — dwadzieścia trzy. 486 Por. cztery miesiące.1 Sądzę. cztery miesiące. Inni znowu tak obliczają chronologię cesarzy rzymskich: Oto Gajusz Juliusz Cezar panował trzy lata. Trajan — dziewiętnaście. zjawia się wnet inny i zauważywszy. dwa miesiące. który wpadł. a po niedługim czasie wiedzie z sobą całe stado słoni. dwanaście dni. Orygenes. jeśli nie uda mu się dosięgnąć ukłuciem upatrzonego człowieka. zawraca z miejsca. Hadrian — dwadzieścia jeden. „z maleńkim odchyleniem [dźwiękowym]”. iż w Libii skorpion. Klaudiusz — czternaście. jeden dzień. nie posługują się jakimś niewidocznym gestem i nie porozumiewają się jakąś figurą fizyczną. już w ciągu tego dnia nie zostanie schwytana w tym samym miejscu żadna ryba tegoż gatunku co tamta. że Frygowie tak nazywają ogień. Choćby dla przykładu. ale ten. 46» por piutarch. Domicjan — piętnaście.

Neron — lat trzynaście. dni dwadzieścia osiem. przypadający na maj. miesięcy dziesięć. miesięcy trzy..2 nież powiadają.3 3 A że tylko przez rok jeden miał głosić swą naukę. 4«8 Według obliczeń współczesnych: 235 lat. dni dwadzieścia osiem. 471 Tybi to egipska nazwa miesiąca stycznia. drugiej połowie marca i pierwszej kwietnia. że Męka Zbawiciela przypadła na dziewiętnasty 4 dzień miesiąca Farmuthi. 3 Określając dokładniej czas Jego Męki jedni odnoszą ją do szesnastego roku panowania cesarza Tyberiusza oraz datują na dwudziesty piąty dzień miesiąca Famenoth. miesięcy dziesięć. w: Les Stromates I. dni dwadzieścia dwa. w dniu dwu. miesięcy sześć. które zagadkowo obwieszcza Daniel w związku z zapowiedzią z Łk 3. że miał on miejsce w piętnastym roku panowania cesarza Tyberiusza i piętnastego dnia miesiąca Tybi. tj. jeden miesiąc. założyciela Rzymu. Cratylus 410 A. Galba — miesięcy siedem.. Łk 3. Łk 4. Witeliusz — miesięcy siedem.. dni jedenaście.).468 Cały okres czasu. Wespazjan — lat jedenaście. Trajan — lat dziewiętnaście. miesięcy dziewięć. Rów. pierwszy miesiąc letni w Egipcie.19. Caster.. cyt. dni sześć. i wymieniają go jako dwudziesty piąty dzień Pachona. sześć miesięcy. Paris 1951).. Iz 61. Od Juliusza Cezara aż do śmierci Kommodusa upłynęło lat dwieście trzydzieści sześć. miesięcy dziesięć.23 b Por. i Ewangelia. dni trzynaście. lecz nawet dzień.1 więćset czterdzieści trzy lata. Tytus — lat dwa. Nerwa — jeden rok. wynosi dzie145.470 Zwolennicy Bazylidesa święcą także dzień chrztu Pana i46.471 inni znowu utrzymują. Niektórzy pragną ustEu. Od czasu 5 Jego Męki aż do zburzenia Jerozolimy upływa lat czterdzieści dwa. miesiąc egipski.b To powiedział i prorok. 101 . że Zbawiciel urodził się w miesiącu Farmuthi. Kommodus — lat dwanaście. dni siedem. Pan nasz urodził się w roku dwudziestym ósmym panowa2 nia Augusta. jeden dzień. dni czternaście. Jeszcze i to trzeba dodać do obliczenia chronologicznego. 472 Miesiąc egipski Famenoth oznacza trzeci miesiąc okresu zimy. 470 Pachon. po nim Klaudiusz panuje lat trzynaście.) Pan dał polecenie Janowi. synowi Zachariasza (. Zatem piętnaście lat 4 panowania Tyberiusza i piętnaście lat panowania Augusta] wypełniają lat trzydzieści do chwili Jego Męki. którzy powiadają. dni pięć.* 469 A zatem od urodzin Pana aż do śmierci Kommodusa cały ten okres wynosi sto dziewięćdziesiąt cztery 6 lata. od Romulusa. 100 A że to jest prawdą. miesięcy osiem. gdy po raz pierwszy zarządzono spis ludności. Caster. 478 Farmuthi. to rów^ nież tak jest napisane: „posłał mnie głosić rok łaski Pana”. 467 Por.478 jeszcze inni twierdzą.1 a Por. miesięcy jedenaście. Hadrian — lat dwadzieścia. jeden dzień. trzynaście dni.)”* I znowu u tegoż samego Ewangelisty jest powiedziane: „Jezus przystępując do chrztu miał niespełna lat trzydzieści”. dni pięć. że jedenastego dnia tegoż miesiąca. odpowiadający attyckiemu Elafebolion. miesięcy osiem. Marek Aureliusz Antoni5 nus — lat dziewiętnaście. dni osiem. 23 dni (M. to jest te dni. dni dziesięć. zaś od zburzenia Jerozolimy do śmierci Kommodusa — lat sto dwadzieścia dwa. Są i tacy.5 dziestym czwartym lub dwudziestym piątym. 3 miesiące.lić jeszcze ściślej w związku z narodzinami Zbawiciela nie tylko rok.2 469 Nowożytne obliczenie wynosi 122 lata. do śmierci Kommodusa. M. miesięcy cztery. miesięcy osiem. dz. miesięcy dwa. Sources Chrétiennes.W piętnastym roku panowania cesarza Tyberiusza (. Domicjan — lat piętnaście. dni dwadzieścia osiem. Otho — miesięcy pięć. miesięcy siedem. miesięcy trzy.i i spędzają na czytaniu noc poprzedzającą ów dzień.472 * inni znowu na dwudziesty piąty dzień miesiąca Farmuthi.po nim przejmuje cesarz Gajusz na lat trzy. Antoninus — lat dwadzieścia dwa. wynika ze słów Ewangelii według Łukasza: . Platon. 9 miesięcy (por.

spustoszenia Jerozolimy: po jej zburzeniu dochodzi jeszcze siedem lat i jedenaście miesięcy
panowania Wespazjana. Mianowicie dwa lata 474 są połączone z siedemnastoma miesiącami
6 i ośmioma dniami Othona, Galby i Witeliusza, w ten sposób powstają trzy lata i sześć miesięcy,
co stanowi „połowę ty7 godnia’7' o której mówi prorok Daniel. On jeden powiedział, że dwa tysiące trzysta dni upłynęło
od chwili, gdy za sprawą
8 Nerona wtargnęła ohyda do miasta świętego aż do jego zupełnej katastrofy. O tym właśnie
informuje zdanie następne: „«Jak długo trwać będzie wizja przedstawiająca zniesienie ofiary i
zesłanie spustoszenia? Jak długo siła zbrojna i święty przybytek będą w podeptaniu?« I odpowiedź
brzmiała: «Aż upłynie wieczorów i ranków tyle, ile stanowi razem dni dwa tysiące trzysta, i wtedy
święty przybytek zostanie zniszczo9 ny«”.d Te więc dwa tysiące trzysta dni stanowią siedem lat i cztery miesiące; połowa tej liczby
upłynęła jeszcze za panowania Nerona i ten okres czasu wyniósł „jedną połowę” tygodnia. Drugą
„połowę” objęła część panowania Wespazjaio na razem z rządami Othona, Galby i Witeliusza. I dlatego mówi Daniel: „Szczęśliwy ten, kto (...)
osiągnął te tysiąc trzysta trzydzieści pięć dni”.e Istotnie, do końca tych dni trwała wojna, a po nich
wygasła.
i47,i Ta liczba daje się wyprowadzić także z wersetu o takiej treści: „I od chwili uchylenia ciągłości
trwania [ofiary] i zesłania ohydy zniszczenia upłynęło dni tysiąc dwieście dziewięćdziesiąt, a
błogosławiony, kto przetrwa i osiągnie dni
2 tysiąc trzysta trzydzieści pięć”.f Natomiast Judejczyk Józef Flawiusz, autor dzieła historycznego o
dziejach Judejczyków, powiada w swym zestawieniu chronologicznym, że od Mojżesza aż do
Dawida upłynęło lat pięćset osiemdziesiąt pięć, natomiast od Dawida do drugiego roku Wespazjana
tysiąc
3 sto siedemdziesiąt dziewięć lat.®5 Następnie, że od tego ostatniego aż do dziesiątego roku
rządów Antonina — lat siedemdziesiąt siedem. Wreszcie, że od samego Mojżesza aż do dzie4 siątego roku rządów Antonina w sumie upłynęło lat tysiąc osiemset trzydzieści trzy. Inni znowu,
obliczywszy czas aż do śmierci Kommodusa, wyrachowali — począwszy od Inachosa
5 i Mojżesza — lat tysiąc osiemset czterdzieści dwa; inni jeszc Por. Dn 9,27 d Dn 8,13—14 e Por. Dn 12,12 f Dn 13,11—12
474 Rozumieć tu należy pierwsze dwa lata panowania Wespazjana, poprzedzające zburzenie
Jerozolimy.
475 Por. Józef Flawiusz, Bellum ludaicum VI 10.
102
cze — tysiąc dziewięćset dwadzieścia jeden. W Ewangelii zaś według Mateusza jest wyliczona
genealogia od samego Abrahama aż do Maryi, matki Pana: „To stanowi — mówi Ewangelista — od
Abrahama aż do Dawida czternaście ludzkich pokoleń i od Dawida aż do przesiedlenia do Babilonu
pokoleń czternaście; od przesiedlenia zaś do Babilonu aż do Chry- 6 stusa — jeszcze następnych
czternaście pokoleń”.8 Te trzy mistyczne okresy zamykają w sobie sześć pełnych siódemek
pokoleń.
XXII
[Przekazanie mądrości hebrajskiej Hellenom]
Tyle niech wystarczy na temat chronologii, w rozmaity spo- i48,i sób przez wielu uczonych
obliczanej, a przeze mnie tu przedstawionej. Jeśli zaś chodzi o przełożenie ksiąg Prawa i ksiąg
Proroków z języka hebrajskiego na grecki, stało się to, wedle jednych, za czasów króla
Ptolemeusza, syna Lagosa,476 według innych znowu — za czasów Ptolemeusza z przydomkiem
Fila- delfos,477 który zajął się tym z największym zapałem, a De- metriusz z Faleronu drobiazgowo
przygotował to, co potrzebne było dla dokonania przekładu.478 Jeszcze bowiem wtedy, kie- 2 dy
Macedończycy mieli w swym władaniu Azję, król ubiegając się gorliwie o wyposażenie we
wszelkie pisma Biblioteki, którą ufundował w Aleksandrii za swego panowania, zażądał, aby także
mieszkańcy Jerozolimy przetłumaczyli ist- hs.i niejące u nich proroctwa na język grecki. Ci więc,
jako że podlegali jeszcze Macedończykom, wybrali spośród najsławniejszych mężów

siedemdziesięciu starców biegłych w Piśmie i znających język grecki i posłali królowi ich samych
wraz z natchnionymi księgami. Gdy każdy z nich sam dla siebie 2 przetłumaczył poszczególne
księgi prorockie, wszystkie te przekłady, porównane ze sobą, okazały się zgodne zarówno myślowo,
jak stylistycznie. Stało się więc jasne, że to było życzeniem Bożym skierowanym do pouczenia
Hellenów. Nie 3
6 Mt 1,17
176 Ptolemeusz, syn Lagosa, zw. Soter, założyciel dynastii La- gidów w Egipcie, panował w latach
323—283 przed Chr.
477 Ptolemeusz II Filadelfos rządził w latach 283—247 przed Chr.
478 Por. Euzebiusz z Cezarei, Praeparatio evangélica XIII 12,2.
103
jest to znowu takie dziwne, że inspiracja Boża, która sama udzieliła proroctw, spowodowała też
przekład, swego rodzaju proroctwo greckie, skoro po zaginięciu Pism w czasie niewoli u
Nabuchodonozora Ezdrasz, lewita i kapłan, za czasów panowania króla Persów, Artakserksesa,
doznawszy nagle natchnienia profetycznego, odtworzył na nowo wszystkie dawne Pisma.
150,1 Arystobulos w pierwszej z ksiąg, skierowanych do Filome- tora,479 pisze dosłownie tak:
„Nawet sam Platon uległ wpływowi naszej księgi Praw i jest wręcz uderzające, że gruntow2 nie przemyślał każde słowo w niej wypowiedziane. Już przed Demetriuszem, jeszcze przed
opanowaniem [Egiptu] przez Aleksandra i Persów, została przetłumaczona historia wyruszenia
Hebrajczyków, naszych ziomków, z Egiptu, wszystkie po kolei cudowne objawienia, które im się
przydarzyły, a dalej zdobycie Ziemi Obiecanej i cały wykład egzegetyczny na3 szej księgi Praw. Jest więc niewątpliwie jasne, że powyżej wzmiankowany filozof wiele od nas
zapożyczył (przecież odznaczał się ogromną erudycją), podobnie jak Pitagoras, który mnóstwo
zasad przejął od nas i wprowadził do wykładu
4 własnej nauki”. A pitagorejczyk Numenios pisze wręcz otwarcie: „Kim jest właściwie Platon, jak
nie Mojżeszem, który przemawia po attycku?” 480 Ten Mojżesz był teologiem i pro5 rokiem, a jak mówią niektórzy, egzegetą świętych praw.481 Wprawdzie o jego pochodzeniu, o
jego działalności i o jego życiu informuje Pismo Święte w sposób wiarygodny, ala mimo to i my
także musimy się wypowiedzieć, choćby jak najzwięźlej.
XXIII
[Zycie Mojżesza do wyjścia z Egiptu]
i5i,i A więc Mojżesz z pochodzenia był Chaldejczykiem, ale urodził się w Egipcie, gdyż jego
przodkowie na skutek długotrwałego głodu powędrowali z Babilonu do Egiptu. Urodził się w
siódmym pokoleniu od przybycia do Egiptu i wy479 Tj. Ptolemeusza VI Filometora (181—146).
480 Zob. Numenios z Apamei, frg. 9, FPG III, s. 166.
481 por Filon, De vita Mosis I 1.
104
chowywany był po królewsku. Takich zaś doznał kolei losu. 2 Z powodu rozmnożenia się
Hebrajczyków w Egipcie król tej krainy doznał lęku przed niebezpieczeństwem grożącym mu ze
strony gwałtownego ich przyrostu, rozkazał więc im utrzymać przy życiu i wychowywać tylko
dzieci płci żeńskiej (kobieta wszak za słabym jest stworzeniem na wojnę), a zniszczyć potomstwo
męskie, gdyż obawiał się krzepkiej fizycznie młodzieży. Ponieważ Mojżesz był dzieckiem
szlachetnego po- 3 chodzenia, więc rodzice utrzymywali go potajemnie przy życiu przez pierwsze
trzy miesiące, bowiem ich miłość rodzicielska silniejsza była na razie nad obawę przed
okrucieństwem tyrana. Później zaś lękając się, że mogą zginąć razem z dzieckiem, z rosnącej tam
trzciny sporządzili koszyk i włożywszy doń dziecię umieścili go na brzegu rzeki, w tym miejscu
pełnej mułu. A siostra Mojżesza stanąwszy opodal obserwowała, co dalej nastąpi. Tymczasem córka
króla, która 152,1 mimo długoletniego małżeństwa nie mogła zajść w ciążę, choć bardzo pragnęła
dzieci, owego właśnie dnia przybywa nad rzeczkę, chcąc zażyć kąpieli i dokonać obrzędowych
oczyszczeń. Dosłyszawszy kwilenie dziecięcia, kazała je sobie przynieść i litując się nad nim
poczęła szukać dla niego piai- stunki. Wtedy przybliżyła się siostra dziecięcia i powiada, że 2 może

dostarczyć jej na piastunkę Hebrajkę, która niedawno urodziła dziecko, oczywiście jeśli sobie
życzy. Gdy córka królewska przystała na propozycję z wielką ochotą, siostra Mojżesza
przyprowadziła matkę dziecięcia na przyszłą piastunkę, jako niby kogoś obcego za umówioną
zapłatą.482 Z kolei 3 królewna nadaje dzieciątku imię „Mojżesz”, co oznacza, że ona wydobyła
dziecię z wody (a wodę nazywają Egipcjanie „moi”), nad którą je zostawiono, aby poniosło śmierć.
Tego, który wyzionął ducha w wodzie, nazywają Egipcjanie ,,Moi- ses”.443
Jasne jest wszelako, że już przedtem rodzice nadali mu 153,1 imię, gdy go obrzezano, mianowicie
nazywał się Joachim. Otrzymał jeszcze trzecie imię, w niebiesiech, po wniebowzięciu 484, jak
podają wtajemniczeni, mianowicie Melchi. Gdy 2
482 Powyższy passus (151,1—152,3) jest prawie dosłownie przepisany z Filona De vita Mosis I 5
—17; por. także Józef Flawiusz, Antiquitates ludaicae II 228.
488 To miejsce nie pochodzi z Filona; Józef Flawiusz natomiast mówi (Antiquitates ludaicae II
228), że „Mojżesz” znaczy „wyratowany z wody”.
484 Aluzja do apokryficznego utworu Wniebowzięcie Mojżesza; ¿ob. niżej, VI 132,2.
105
doszedł do właściwego wieku, uczono go arytmetyki, geometrii, rytmiki, harmonii, a także metryki
oraz muzyki u wybitnych Egipcjan, a ponadto filozofii zawartej w symbolach, którą Egipcjanie
wyrażają pismem hieroglificznym. Reszty wiedzy ogólnej uczyli go w Egipcie Hellenowie, jako
kró3 lewskie pacholątko, wedle słów Filona w Żywocie Mojżesza,4*5 Uczył się też pisma
asyryjskiego i wiedzy astronomicznej od Chaldejczyków i od Egipcjan, stąd w Dziejach
Apostolskich
4 taka wzmianka: „Poznał całą mądrość egipską”.11 Eupolemos natomiast w dziele O królach
judejskich głosi, że Mojżesz był pierwszym mędrcem i że pierwszy przekazał Judejczykom
znajomość pisma literowego, i że od Judejczyków prze5 jęli je Fenicjanie, a Hellenowie od Fenicjan.486 Doszedłszy do lat męskich, rozszerzał jeszcze
swą wiedzę, gorliwie poznając kulturę swego narodu i swoich przodków. Aż kiedyś widząc
niesprawiedliwą napaść Egipcjanina na Żyda, uderzył i zabił Egipcjanina.487
154.1 Ale wtajemniczeni powiadają, że on tylko słowem zabił Egipcjanina, podobnie jak później
Piotr, wedle wersji Dziejów Apostolskich, zabił słowem tych, którzy odłożyli sobie
2 część zapłaty za ziemię i skłamali.1 W każdym razie opowiar- da Artapanos 468 w swoim dziele
O dziejach Judejczyków, że Mojżesz został wtrącony do więzienia przez króla egipskiego,
Chenefresa, gdyż domagał się uwolnienia swego ludu i pozwolenia na opuszczenie przez niego
Egiptu; i że jednak nocą więzienie się otworzyło z woli Bożej i Mojżesz wyszedł
3 z niego, i udał się następnie do pałacu królewskiego, stanął nad śpiącym królem i obudził go. Ten
zaś jakoby przeraził się tym, co zaszło, i rozkazał Mojżeszowi ujawnić imię Boga. który go
przysłał. Wtedy miał się Mojżesz nachylić nad nim i rzec mu do ucha imię. A król, gdy usłyszał,
padł bez słowa. Podniesiony przez Mojżesza, znowu ożył.489
155.1 Na temat wychowania Mojżesza zgodzi się z nami także
h Por. Dz 7,22
ł Por. Dz 5,1—10
485 por pilon, Dg vita Mosis I 23.
486 por Aleksander Polihistor, frg. 13, FHG 111, s. 220; Euzebiusz z Cezarei, Praeparatio
evangélica IX 26.
487 Filón, De vita Mosis I 25—32; Wj 2,11—12.
488 Artapanos, prawdopodobnie Żyd aleksandryjski z II w. przed Chr.; napisał historię Żydów, z
której wydatnie korzystał Aleksander Polihistor.
489 por. Aleksander Polihistor, frg. 14, FHG III, s. 220; Euzebiusz z Cezarei, Praeparatio evangélica
IX 27,23—25 (prawie dosłowny cytat u Klemensa).
106
Ezechiel, twórca judejskich tragedii. On to w swym dramacie Wyprowadzenie 430 tak pisze i tak
każe mówić Mojżeszowi ze sceny:

Zoczywszy szybką plenność naszych mnogich rzesz, 2
Wymyślił chytrze wiele intryg przeciw nam Faraon król. Rodakom naszym z cegły gmach Niejeden
ciężki wznosić kazał —■ dręcząc ich;
Wieżami chronić miasta — cierpień pełen był ich los!
Aż wreszcie zgubną Hebrajczykom nam zwiastuje wieść:
»Do rzeki głębiopłynnej490 491 chłopców rzućcie wnet-«.
A wtedy matka ma, jak tylko urodziła mnie,
Miesięcy trzy skrywała (jak mówiła), aż 3
Zdradzona wyłożyła —• stroik wdziawszy mi —
Na brzegu rzeki mułu pełnej, pośród trzcin.
Lecz siostra moja, Mariam, z dala śledzi mnie.
Tymczasem córka króla, wśród służebnych swych, 4
Nadeszła, by kąpielą znowu ciału nadać blask,492 Zoczyła dziecię wnet, chwyciła w ramion krąg,
Poznała w nim hebrajski siew. I rzeknie tak Podbiegłszy Mariam siostra do królewny tej:
»Piastunki pragniesz dla dziecięcia? Dam ci wnet,
Z hebrajskich niewiast«. Tamta prosi ją.
Pobiegłszy, rzekła matce i zjawiła się
Tam matka sama, wzięła mnie w ramiona swe.
A córka króla rzekła jej: »Niewiasto, dziecię to, 5
Chłopaczka, hoduj, za to ja zapłacę ci«.
Nazwała go Mojżeszem, z tego powodu tak,
Że go uratowała z brzegu płynnych wód.
A kiedy niemowlęctwa błogi minął czas,
W królowej dom mnie matka wiedzie z sobą wnet.
Lecz przedtem wszystko zgoła ujawniła mi,
I ród ojcowski, i co Bóg użyczył nam.
Na cały czas dzieciństwa zapewniła mi Królowa wszelkie wychowanie, wiedzę też,
Jak gdyby mnie wnętrzności jej zrodziły swym. 7
Lecz kiedy się wypełnił dni dzieciństwa krąg,
Wyszedłem oto z domu królewskiego precz.
Następnie opowiedziawszy zajście między Hebrajczykiem 156,i a Egipcjaninem oraz jak
Egipcjanin został pogrzebany w piasku, mówi z kolei o następnej waśni tak:
490 por Aleksander Polihistor, w: Euzebiusz, Praeparatio evan- gelica IX 28; frg. 15, FGH III, s.
220. Z tragedii zachowało się 269 wierszy, z których Klemens przytacza 39; wyd. J. Wieneke,
Miinster 1931. Opowiadanie trzyma się przeważnie ściśle wątku Wj 1,1—14.
491 Epitet wzięty z Homera (por. Ilias XXI 8).
49* Wyrażenie Hezjoda (por. Opera et dies, 753).
107
2 »Co bijesz tego, kto od ciebie słabszy jest?!«
Ów rzekł: »Kto ciebie na sędziego posłał nam,
A może mistrza tu? Lecz chyba chcesz mnie zabić tak,
Jak tego wczoraj męża?« Zaś ja zląkłszy się Te słowa rzekłem: »Jak to jawne stało się?!«
3 Następnie ucieka stamtąd i pasie owce, zaprawiając się poprzez funkcję pasterza do sztuki
dowodzenia. Albowiem przygotowaniem do sprawowania władzy królewskiej jest zawód pasterza
dla tego, kto kierować chce najbardziej oswojoną trzodą, to jest społecznością ludzką, podobnie jak
dla ludzi, pragnących prowadzić wojny, zaprawą jest myślistwo. Stąd Mojżesza wiedzie Bóg ku
nowemu zadaniu: dowodzeniu wojskami Hebrajczyków.483
-1 Potem następują liczne ostrzeżenia Egipcjan, wielokrotnie niezdolnych do ich zrozumienia. A
Hebrajczycy w roli bez» piecznych obserwatorów tych nieszczęść, jakimi inni pod- 2 legali, sami
uczyli się poznawać moc Bożą.494 Egipcjanie w dalszym ciągu nie dawali posłuchu przejawom
Mocy. Głupota czyniła ich w swej naiwności nieufnymi. Wtedy, jak to ongiś powiadano, głupi
zrozumieli dopiero po fakcie.495 A Hebrajczycy wychodząc z Egiptu wynieśli z sobą wielką

zdobycz,496 zabraną Egipcjanom, bynajmniej nie z powodu chciwości, jak powiadają ich
oskarżyciele (bo przecież Bóg nie 2 nakłaniał ich do pożądania dobra cudzego), lecz po pierwsze
jako należną im zapłatę za cały czas służby u Egipcjan, po drugie jako formę równoważnego zwrotu
cierpienia, które zadawali teraz chciwym pieniędzy Egipcjanom zabierając im i łup, podobnie jak
tamci przedtem zadawali cierpienia He» brajczykom poddając ich niewoli. Jeśliby to więc uznać za
działanie zgoła wojenne, to Hebrajczycy mogli się czuć upoważnieni do zagarnięcia dobra wrogów
prawem zwycięzców, jak czynią mocniejsi w stosunku do słabszych (a przyczyna tej wojny była
zupełnie sprawiedliwa: Hebrajczycy wszak przybyli do Egipcjan jako błagalnicy z powodu klęski
głodu, a ci swych gości potraktowali jak niewolników i jak jeńców wojennych zmusili ich do
służenia sobie, nawet nie uiszczając zapłaty). A jeśli znowu uznać ich postępowanie za czyn
pokojowy, to w tym znaczeniu, że wzięli sobie zapłatę w formie tego łupu, jako że Egipcjanie z
własnej woli nie płacili przez długi czas, lecz zapłaty odmawiali. 498
498 por Filon, De vita Mosis I 60, oraz De Josepho 3.
494 por. Filon, De vita Mosis I 146.
495 Por. Homer, Ilias XVII 32; XX 198.
496 por Filon, De vita Mosis I 141 ns.; por. Wj 20,17; Pwt 5,21.
108
XXIV
[Mojżesz jako wzór doskonałego przewodnika ludu; przyszły ideał dla Hellenów]
W ten sposób jest więc dla nas Mojżesz prorokiem, prawodawcą, taktykiem, strategiem, politykiem,
filozofem.497 W jakim sensie był on prorokiem, o tym będzie mowa później, gdy będziemy
roztrząsać problem proroctw.498 Co się zaś tyczy funkcji taktyka, to jest ona częścią zadań stratega,
a znowu funkcja stratega jest częścią zadań króla; skądinąd królowi przysługuje też funkcja
prawodawcza, podobnie jak sędziowska. Władza zaś królewska zawiera w pewnym stopniu element
boski, na przykład taki: król bierze sobie na wzór Boga i Jego Świętego Syna, którzy zarządzają
zarówno wszystkimi dobrami ziemskimi, to jest dobrami zewnętrznymi, jak i pełną szczęśliwością.
„Żądajcie rzeczy wielkich, a i małe będą wam dodane” — powiada Pismo.499 Po tym modelu
władzy królewskiej, odpowiadającym ściśle działaniu Logosu i Boga, idzie drugi, korzystający dla
swego działania tylko z odważnej500 części duszy, jak na przykład ten, wedle którego sprawował
władzę królewską Herakles w Argos lub Aleksander w Macedonii. Trzecim modelem władzy
królewskiej jest ten, który ma na względzie tylko jedno, mianowicie zwyciężać i pokonywać wroga
(nie bierze się przy tym pod uwagę, czy ku dobru, czy ku złu posłuży zwycięstwo). Taki model
realizowali królowie perscy, którzy urządzili wyprawę przeciw Helladzie. Odwaga bowiem albo
dąży tylko do zwycięstwa, do uzyskania przewagi wyłącznie dla sprawowania władzy zwierzchniej,
albo pragnie zdobyć piękno, a dusza wówczas posługuje się odwagą do osiągnięcia pięknego celu.
Czwarty, najgorszy z wszystkich model władzy królewskiej powoduje się tylko pożądaniem. Tak
wyglądała władza królewska Sardanapala oraz tych, którzy za cel stawiali sobie jak najczęściej
folgować namiętnościom.501 Rzeczą władzy kró497 Por. Filón, De vita Mosis II 3.
498 Zob. niżej, IV 2,2; 93,1; V 88,4.
499 Tego wersetu w Piśmie Świętym nie ma. O. Stahlin zestawia go z miejscami następującymi: Mt
13,12; 25,29; Mk 4,25; Łk 8,18; 19,26; por. niżej, IV 34,6; VII 55,7.
fioo Tu Klemens nawiązuje do Platońskiego podziału duszy na części: rozumną, odważną i
pożądliwą.
501 Por. Platon, Gorgias 481 B—527 E.
U — Kobierce t. I
158,1
2
3
4
5
159,1

2
109
lewskiej jest zwyciężać albo dzięki cnocie, albo przemocy, natomiast jej narzędziem jest taktyka, to
jest zdolność zaprowadzania porządku; działa ona jednak rozmaicie w zależ3 ności od istoty rzeczy i od materiału. Albowiem w każdym przypadku użycia broni lub istot
zdolnych do boju, poprzez narzędzia nieożywione czy poprzez obdarzone życiem, działają jako
czynnik organizujący, to jest taktyczny, dusza i inteligencja, a w stosunku do namiętności duszy,
które opanowujemy za pomocą cnoty, czynnikiem organizującym, czyli taktycznym, jest zdolność
hierarchicznego ustawiania pojęć, która opatruje panowanie nad sobą i umiarkowanie pieczęcią
uświęcenia, prawidłowość poznania pieczęcią prawdy, pro4 wadząc w górę ostatecznie ku zbożnemu uwielbieniu Boga. W ten sposób roztropność, oparta na
cnocie, stanowi element organizujący, to jest taktyczny; jeśli organizuje stosunek do spraw boskich,
występuje jako mądrość, jeśli stosunek do spraw ludzkich, występuje jako polityka, jeśli zaś
organizuje stosunek do jednych i drugich, to — jako zdolność spra5 wowania władzy królewskiej. Jest więc król tym, który rządzi wedle praw, oraz ma taką
umiejętność rządzenia, że się go chętnie słucha.* 502 Takim właśnie królem jest Pan, który
dopuszcza do siebie wszystkich wierzących w Niego i za Jego
6 pośrednictwem. Istotnie, Bóg wszystko przekazał i wszystko podporządkował Chrystusowi,
naszemu Królowi,3 „aby na imię Jezusa uginało się każde kolano mocy niebieskich i ziemskich, i
podziemnych i aby każdy język przyznał, że Panem jest Jezus Chrystus — na chwałę Boga Ojca”.k
-1 Sztuka dowodzenia, czyli strategia, polega na trzech walorach: na pewności siebie, na zdolności
ryzykowania oraz na połączeniu tych dwu walorów. Każdy z nich z kolei ujawnia się trojako:
poprzez słowa, poprzez czyny, poprzez jedno
2 i drugie razem. To wszystko bywa realizowane albo w drodze przekonywania albo w drodze
stosowania przemocy, albo przez, zadawanie krzywdy, w przypadku obrony własnej, albo przez
działanie sprawiedliwe, jeśli okoliczności na to pozwalają, albo w drodze stosowania kłamstwa czy
mówienia prawdy, albo w ogóle w drodze łącznego stosowania różnych zabiea gów, spośród wyżej wymienionych, w tym samym momencie. Tych wszystkich sposobów, a
również i tego, jak należy stosować każdy z nich, nauczyli się Hellenowie od Mojżesza z wiel4 kim dla siebie pożytkiem. Dla ilustracji przytoczę jeden lub
3 Por. Mt 11,27; Łk 10,22; 1 Kor 15,28 k Flp 2, 10—11
502 por Arystoteles, Rhetorica I 8, 1366 a 2.
110
dwa przykłady jego strategii. Kiedy Mojżesz wyprowadził swój lud, podejrzewał Egipcjan, że będą
go ścigać. Porzucił więc drogę najkrótszą i prostą, a zboczył na pustkowia i przeważnie
wykorzystywał na podróż czas nocny. Inny tu jeszcze 5 miał cel. Oto poprzez długotrwałe i
nieustanne odosobnienie wychowywał Hebrajczyków i przyzwyczajał do tego, aby dzięki
rozsądnemu wytrwaniu pokładali ufność tylko w Bogu.508
Przykład strategii Mojżesza poucza, że jeszcze przed pod- ifli,i jęciem zamiaru wiążącego się z
niebezpieczeństwami należy zrobić zestawienie wszystkich możliwości zapobieżenia im i dopiero
wtedy go podjąć. Istotnie bowiem zdarzyło się to, co podejrzewał. Egipcjanie wyprawili się w
pościg za 2 nim na rydwanach zaprzężonych w konie, lecz szybko poginęli, gdy morze się rozwarło
i pochłonęło ich wraz z końmi i rydwanami tak;, że żaden ślad po nich nie pozostał.1 Po tym 3
wydarzeniu znowu towarzyszył im słup ognisty“ (wskazywał drogę przed nimi) i nocą prowadził
Hebrajczyków wśród bezdroży. Mojżesz poprzez trudy marszu ćwiczył ich i zaprawiał do męstwa i
wytrwałości po to, aby po doświadczeniu tego, co uważali za straszne, ukazały się im w całej
wspaniałości błogosławieństwa krainy, do której ich prowadził przez miej- 162,1 sca trudne do
przebycia. Co więcej, zmusił do ucieczki i zniszczył wrogów zamieszkujących tę krainę, natarłszy
na nich od strony drogi mało używanej i uciążliwej. W ten sposób okazał talent wodza. Istotnie
bowiem pokonanie tych nieprzyjaciół wymagało biegłości i talentu wodza. Wszystko to 2 wziąwszy
pod uwagę Milejades, dowódca ateński, który zwyciężył Persów pod Maratonem, w ten sposób
poszedł w ślady Mojżesza.* 504 Przeprowadził on mianowicie Ateńczyków nocą, przedostawszy

się przez bezdroża i zmyliwszy czujność czatujących na niego barbarzyńców. Albowiem Hippiasz,
który zdradził Ateńczyków, wpuścił barbarzyńców do Attyki i za- jąwszy zawczasu najważniejsze
strategiczne miejsca (dzięki znajomości terenu) trzymał je pod baczną obserwacją. Sztuką 3 więc
było zwieść Hippiasza. Stąd całkiem mądrze wykorzystał Milcjades teren bezdrożny i czas nocny
do napaści na Persów, którymi dowodził Datis, i uzyskał w spotkaniu zwycięstwo przy pomocy
tych, których sam prowadził.505 Ale rów- 163,1
1 Por. Wj 14,26—28 m Por. Wj 13,21
sos por Filón, De vita Mosis I 164.
504 Nie ma żadnego dowodu na to, że Milcjades w ogóle znał Pentateuch.
sos Por_ Herodot VI 107—115.
111
nież Trazybulosowi, gdy prowadził z Fyle zbiegów ateńskich
2 i pragnął pozostać nie zauważony, ukazał się słup ognisty w czasie marszu przez pustkowie.
Właśnie posuwał się nocą, wśród niepogody, beiz blasku księżyca, gdy ujrzał ogień drogę mu
wskazujący, który prowadził bezpiecznie całą grupę i dopiero pod Munychią ją opuścił.506 Dlatego
w tym miejscu
3 stoi ołtarz bogini Fosforos.507 Niechże więc i nasze relacje zyskają wiarę u Hellenów, a
mianowicie że Bóg Wszechmogący miał sprawić i to, żeby kolumna ognista nocą prowadziła He4 brajczyków, jeśli im samym też wskazała drogę. A miejsce z pewnej wyroczni
Radości dawca, Dioniz, miasta kolumna Teb 508 zdradza wpływ historii hebrajskiej.®09
5 Również Eurypides mówi w Antiopie:
Pasterzy wewnątrz komnat,
Kolumnę boga Ewiosa bluszcz owija w krąg.510
6 Kolumna oznacza, że bóstwo nie może być przedstawione figuralnie, oświetlona zaś kolumna
poza znaczeniem niewyo- brażalności bóstwa symbolizuje nieustającą i wytrwałą jego obecność
oraz niezmienne i żadnym kształtem niewyrażalne jego światło.
1 Zanim więc starożytni zaczęli przedstawiać w szczegółach kształty posągów, wznosili kolumny i
czcili je jako wyobra2 żenią bóstwa. Pisze więc twórca Foronidy :
Kallitoe, klucznica królowej Olimpu, Hery,
W Argos czczonej, pierwsza wieńcami, wstęgami także Wielką kolumnę władczyni pięknie zdobiła
wokoło.®11
3 A również twórca Europii512 w tych oto słowach opowiada, że posąg delficki Apollina był
kolumną:
5€6 p0r. Ksenofont, Historia Graeca II 4,7; Diodor Sycylijski XIV 33.
507 Na wzgórzu Munychią znajdowała się świątynia Artemidy.
508 Orać. Gr., frg, 207.
509 Jest to zupełnie dowolne przypuszczenie. Metafora kolumny w odniesieniu do człowieka częsta
jest w literaturze antyku, niezależnie od judaizmu.
sio Eurypides, Antiope, frg. 203, TGF, s. 421.
811 Phoronis, frg. 4, EGF I, s. 211.
512 Eumelos z Koryntu (VIII w.).
112
... abyśmy bogu dziesiątą część łupów, pierwocin też dary Na kolumnie wieszali wysokiej i
świętych filarach.518
Apollo jest jedynym bogiem, jeśli się jego imię, zgodnie z nauką misteryjną, rozumie jako
zaprzeczenie wielości.514 4 A zatem ów ogień, podobny do kolumny, oraz ogień w środku krzewu
gorejący” są symbolami owego świętego światła, wychodzącego z ziemi, a biegnącego w górę do
nieba poprzez drzewo* 514 515, za którego pośrednictwem darowana nam została władza wzroku
duchowego.
XXV
[W jaki sposób Platon w swym prawodawstwie naśladował Mojżesza]

Filozof Platon, który niejedno z prawodawstwa Mojżeszo- i6*,i wego zaczerpnął ku swemu
pożytkowi, miał za złe ustrojom Minosa i Likurga, że obdarzają względami tylko odwagę wojenną;
natomiast pochwalał, jako wznioślejszy, taki ustrój, który wyznaje jakiś integralny światopogląd i
zawsze zmierza tylko w jednym kierunku.516 Powiada oto, że dla nas jest właściwsze uprawianie
filozofii silne, wzniosłe, roztropne i z myślą o celu ponadziemskim, jeśli niezmiennie na temat tych
samych spraw będziemy posiadali te same zapatrywania.517 518 2 Czyż więc nie idzie on tu za
koncepcją Prawa, polecającego 518 wpatrywać się tylko w jednego Boga i praktykować spra- 3
wiedliwość? Wedle Platona istnieją dwa rodzaje polityki: jeden — to działalność ustawodawcza,
drugi — nazywany w ten sam sposób „polityką” — to działalność właściwa mężon Por. Wj 3,2
51* Europia, frg. 11, EGF I, s. 193.
514 Imię Apollo najprawdopodobniej jest niegreckiego pochodzenia. Interpretacja Klemensa ma
bardzo stare — pitagorejskie 7- pochodzenie i występuje u Plutarcha (De E apud Delphos 393C) i
Plotyna (Enneades V 5,6).
515 Tj. drzewo krzyża.
516 Por. Platon, Leges I 626 A; III 688 A; IV 705 D; XII 945 D.
517 Tego zdania nie ma u Platona.
518 O. Stahlin proponuje tłumaczyć tak, jakby w tekście oryginalnym był wyraz ¿vtsXXóiusvov a
nie, jak jest, ¿vreXXópevoę.
113
wi stanu. I w swym dziele o tym samym tytule519 * daje do zrozumienia, że w najogólniejszym
sensie politykiem jest sam Stwórca Świata, czyli Demiurg, a tych wszystkich, którzy w Niego się
tylko wpatrują i żyją aktywnie oraz sprawiedli4 wie, nie zaniedbując też pracy myślowej, także nazywa politykami. Czynność polityka, która w
identyczny sposób nazr- wana jest jak czynność ustawodawcy, rozbija Platon właściwie na dwie: z
jednej strony na wzniosły zarząd światem całym, a z drugiej na porządkowanie bytu
indywidualnego, które nazwał ładem,620 harmonią, rozwagą. Tak się dzieje wtedy, gdy rządzący
troszczą się o rządzonych, a rządzeni
166,1 chętnie słuchają rządzących. Oto cel, do którego zmierza usilnie całe prawodawstwo
Mojżesza. I jeszcze tego nauczył się Platon, że nadawanie praw służy przede wszystkim budowie
ludzkiej społeczności, a właściwy zarząd państwem służy dążności do przyjaźni i zgody, więc jak
do Praw dołączył występującą w Epinomis postać filozofa, który zna obieg wszystkiego, co jest
stworzone, poprzez ciała niebieskie,521 tak z kolei do Państwa dołącza w Timajosie postać
drugiego filozofa, Timajosa, będącego znawcą astronomii 522 i zdolnego
2 poznać teoretycznie drogi, związki i współwibracje ciał niebieskich. Celem bowiem, wedle mego
zdania, zarówno męża stanu jak również tego, kto żyje zgodnie z prawem, jest myślenie pojęciowe.
Wprawdzie trzeba rządzić państwem w sposób prawidłowy, najlepiej jednak — zajmować się
filozofią.
3 Człowiek oto, który ma rozum ćwiczony pojęciowo, żyć będzie w ten sposób, że wszystkie swoje
wysiłki skoncentruje ku uzyskaniu prawdziwego poznania, że swemu życiu nada prostą linię
dobrych czynów, i mając w pogardzie działanie temu przeciwne uprawiać będzie tylko te nauki,
które przy4 czyniają się do uzyskania prawdy. Prawo nie jest tym, co podlega działaniu prawa, równie jak
wzrok nie jest tym, co jest widziane, ani też nie jest prawo wszelkim mniemaniem (gdyż prawo na
pewno złym mniemaniem nie jest), lecz prawo jest mniemaniem dobrym, a mniemanie dobre jest
jednocześnie prawdziwe, a prawdziwe to znaczy takie, które potrafi odkryć byt rzeczywiście
istniejący i przynależy do nio519 Tj. Polityk.
sa0 Por. Platon, Politicus 307 B; Respublica IV 430 E; Gorgias 508 A.
621 Por. Epinomis 977 B.
582 Por. Timaeus 27 A.
114

go.523 Mojżesz mówi: „Ten, Który Jest, posłał mnie”.° Zgodnie 5 z tym, to znaczy z dobrym
mniemaniem, niektórzy nazywali prawo „prawidłowym słowem”,524 które poleca, co trzeba
czynić, odradza zaś to, czego czynić nie trzeba.
XXVI
[Hellenowie w obliczu prawa Mojżeszowego]
Słusznie zatem powiedziano, że Prawo zostało dane za po- i67,i średnictwem Mojżesza,p aby stało
się czynnikiem normującym pojęcie tego, co sprawiedliwe, i tego, co niesprawiedliwe. Moglibyśmy
dokładnie nazwać je Bożym prawem, danym przez Boga za pośrednictwem Mojżesza. Prowadzi
więc nas 2 ono do Boga. Mówi również Paweł: „Prawo zostało dane na skutek wykroczeń, aż
przyjdzie Potomek, do którego odnosi się obietnica” .q Następnie dodaje jakby dla wyjaśnienia
myśli:
„Ale zanim przyszła wiara, byliśmy poddani pod opiekę Prawa i trzymani pod kluczem”,
oczywiście z obawy przed grzechami „w oczekiwaniu na wiarę, która się objawi; więc Pra- 3 wo
stało się naszym przewodnikiem na drodze do Chrystusa, abyśmy byli usprawiedliwieni ze względu
na wiarę”.r Prawdziwym prawodawcą może być tylko ten, kto przydziela należne zadanie każdej
części duszy i jej sferze działania.525 Mojżesz był, krótko mówiąc, żywym Prawem,526
prowadzonym przez dobry Logos.
W każdym razie Mojżesz wypracował dobry ustrój pań- 168,1 stwowy. A taki polega na
szlachetnym wychowaniu ludzi 527 we wspólnocie. Sprawował też wymiar sprawiedliwości,
stanowiący wiedzę o prostowaniu uchybień w imię tego, co 2 sprawiedliwe. W związku z
wymiarem sprawiedliwości pozor staje też funkcja karząca, która stanowi znowu wiedzę o właś0
Wj 3,14 p Por. J 1,17 q Ga 3,19 r Ga 3,23
528 Por. Platon, Minos 313 C; 314 E; 315 A.
524 Pojęcie stoickie — por. Chryzyp, Frg. mor. 332, SVF III, 81.
525 Por. Klemens Aleksandryjski, Paedagogus I 64,1.
526 Por. Filón, De vita Mosis 1 162; II 4.
527 Por. Platon, Menexenus 238 C.
115
ciwym stosowaniu kary. Jeśli bowiem kara jest sprawiedli3 wa, to potrafi ona wyprostować duszę.5*8 Cała wodzowska rola Mojżesza wykazuje, że tak
powiem, intencję przede wszystkim wychowywania ludzi, którzy mogą się stać piękni i dobrzy; z
kolei — łowienia tych, którzy są do nich podobni; to jednocześnie winno być strategiczną intencją
wodzostwa;589 trafnego spożytkowania wreszcie ludzi, już upolowanych przez Słowo; a ta intencja
w pewnym stopniu winna być mądrością prawodawczą. Obie te intencje: zdobywania i
użytkowania tego, co się zdobyło, są specyficzną cechą mądrości prawo4 dawczej, najbardziej królewskiej w swym charakterze. Tylko mędrca obwieszczają filozofowie
królem, prawodawcą, wodzem, sprawiedliwym, zbożnym, ukochanym przez bogów.589 Jeśli więc
takie cechy znajdziemy u Mojżesza — jak to zresztą jest widoczne z samego Pisma — możemy z
całym przekonaniem orzec, iż Mojżesz istotnie był mędrcem.
i69,i A więc podobnie jak mówimy, że zadaniem pasterza jest dbać o owce, bo „dobry pasterz życie
kładzie za owce”,5 tak samo powiemy, że zadaniem prawodawcy jest zaprawiać ludzi do cnoty,
rozżarzać, wedle możności, płomień dobra w człowieku, gdyż zadanie prawodawcy jest
jednocześnie za2 daniem zarządzania i życzliwego nadzorowania ludzkiego stada.581 Jeśli zaś owczarnia,1 o której
mówi Pan alegorycznie, niczym innym nie jest, jak ludzką trzodą, to wobec tego ów dobry pasterz
będzie jednocześnie dobrym ustawodawcą tej jednej trzody posłusznych mu owiec, on jeden ich
opiekunem, on, który szuka tego jednego jagnięcia, które zaginęło,u i znajdzie je dzięki Słowu i
Prawu, jeśli „Prawo jest duchowe”,v
3 i jeśli ono istotnie prowadzi do szczęścia. Wszystko bowiem powstałe z Ducha Świętego, jest
duchowe.w A kto nie tylko głosi dobro i piękno, ale także wie, co to dobro i piękno,
s J 10,11 1 Por. J 10,16
u Por. Łk 15,4; 19,10; Mt 18,11 v Rz 7,14 w Por. J 3,6

588 Opiera się tu Klemens na poglądzie Platona, wyrażonym w Protagorasie (324 B). Różnica w
stanowisku Platona i Klemensa polega na tym, że Platon akcentuje silniej funkcję odstraszającą
kary, a więc wychowawczą, natomiast Klemens jej funkcję prostującą, korygującą, a więc
strukturalną.
«9 Por. Platon, Euthydemus 290 B—D.
sso por> ni26jj n 19,4. To koncepcja sofokracji Platona, przedstawiona w dialogu Państwo.
531 Por. Platon, Politicus 266 C; 268 C, gdzie występuje wyrażenie „ludzka trzoda”; por. wyżej
156,3.
116
ten jest prawdziwym prawodawcą. A również prawo, wydane przez tego, kto posiada tę wiedzę, jest
nakazem niosącym zbawienie, co więcej, Prawo jest nakazem wynikłym z wit> dzy, bowiem Logos
Pana „jest Mocą i Mądrością Boga”.x 4 Z drugiej zaś strony tłumaczem Prawa jest ten właśnie, za
pośrednictwem którego „Prawo zostało dane”,582 pierwszy tłumacz boskich poleceń, który nam
odsłania łono Ojca, Syn Jednorodzony.y
Z kolei ludzie posłuszni Prawu, ponieważ posiedli o nim 17°J pełną wiedzę, nie mogą nie wierzyć
ani nie znać Prawdy, natomiast d, którzy są niewierzący i okazali niechęć do uczestniczenia w
dziełach Prawa, są, trzeba to przyznać, pozbawieni znajomośd Prawdy w stopniu większym niż
ktokolwiek 2 inny. A więc właściwie do czego się sprowadza niewiara Hellenów? Do tego po
prostu, że nie chcą dać wiary obiektywnej prawdzie, głoszącej, że Prawo zostało dane od Boga za
pośrednictwem Mojżesza, jakkolwiek sami na podstawie 3 własnych tradycji czczą Mojżesza. O
Minosie opowiadają Hellenowie, że otrzymywał swe prawa od Zeusa przez lat dziesięć, chodząc do
groty boga.583 O Likurgu znowu piszą Platon, Arystoteles i Eforos, że często wędrował do Delf i
otrzymywał od samego Apollina wskazówki dotyczące ustawodawstwa, a z kolei Chamajleon z
Heraklei w swym traktacie O pijaństwie oraz Arystoteles w swej Konstytucji Lokrów wzmiankują,
że niejaki Zaleukos z Lokrów otrzymał swa 4 ustawodawstwo od Ateny.584 A więc wiarygodność
ustawodawstwa helleńskiego podnoszą Hellenowie, jak tylko mogą, do wyżyn boskiej inspiracji
wedle wzoru natchnionej wypowiedzi Mojżesza. Ale nie okazują wdzięczności, nie potwierdzając
prawdy obiektywnej oraz nie wymieniając pierwowzoru ich własnego przekazu.
* Por. 1 Kor 1,24 y Por. J 1,18
są* por wyrażenie, użyte w stosunku do Mojżesza i w stosunku do Jezusa Chrystusa w prologu
Ewangelii wg św. Jana 1,17. 588 Por. Platon, Minos 319 C; Leges I 624 B; 632 D.
584 Zob. Chamajleon z Heraklei w: A. Kopkę, De Chamaeleonte Heracleota, Berlin 1856, frg. 29;
Arystoteles, frg. 548 (wyd. Rosę).
117
XXVII
2
171,1
3
4
172,1
2
[Dobroczynna funkcja prawa * 535j
Niechże zatem nikt nie odmawia prawu waloru piękna i dobra z tej racji, że przysługuje mu również
funkcja karząca, Bo przecież jeśli ten, kto ciało uchroni od choroby, będzie uchodził za
dobroczyńcę, to z kolei ten, kto będzie usiłował osłaniać duszę przed złem moralnym, o tyle
bardziej chyba zasługuje na miano opiekuna, o ile dusza jest czymś wartościowszym od ciała. Dla
zdrowia fizycznego zatem poddajemy się cięciom i przypalaniom i przyjmujemy lekarstwa, a ten,
kto tych zabiegów dokonuje, zyskuje miano zbawcy i lekarza. Nie z zawiści jakiejś lub
nieżyczliwości względem cierpiącego, lecz, jak podsuwa mu racja jego sztuki zawodowej, odcina
członki, aby zdrowe nie uległy zepsuciu wraz ze schorzałymi, i nikt nie jest skłonny oskarżyć sztuki
lekarza o chęć działania na niekorzyść chorego. Natomiast dla dobra duszy czyż nie zechcemy się
poddać podobnym zabiegom, jak wygnaniu, uiszczeniu grzywny, znoszeniu kary więzienia, jeśli

tylko ktoś mógłby przez to wyzbyć «się zła moralnego, a zacząć postępować sprawiedliwie?! Prawo
przecież, troszcząc się o poddanych sobie obywateli, wychowuje ich ku zbożności, podsuwa, co
należy czynić, usiłuje powstrzymać każdego od wykroczeń, nakładając kary za występki
umiarkowane jeszcze. Jeśli natomiast dostrzeże kogoś, kto zachowuje się tak, że wygląda na
nieuleczalnie chorego pod względem moralnym, jako że popada w ostateczną niesprawiedliwość,
wtedy prawo z samej już troski o innych, aby nie ulegli zniszczeniu z powodu przestępczego
działania tej jednostki, postępuje podobnie, jak gdyby odcięło część całego ciała, a mianowicie
takiego człowieka — zabija, mając na względzie przede wszystkim zdrowie społeczności.536
„Pan sam, już teraz nas oceniając, doświadcza nas swym wychowaniem — mówi Apostoł —
abyśmy później nie doznali potępienia razem z całym światem.” z Już przedtem bowiem obwieścił
prorok: „Ciężko doświadczył mnie Pan wychowując, ale za to śmierci mnie nie wydał”.3 „Wszak
chcąc
z 1 Kor 11,32 a Ps 117,18
535 Temu zagadnieniu poświęcona jest rozmowa między Sokratesem a Kalliklesem w Gorgiaszu
Platona.
536 Por. Platon, Gorgias 525 B—C.
118
nauczyć swej sprawiedliwości, doświadczył cię swym wychowaniem — powiada — i poddał
próbie, narażając cię na mękę głodu i pragnienia na pustyni, aby stały się znane twemu sercu
wszystkie Jego nakazy i wszystkie Jego oceny, które ja ci dzisiaj podaję do wykonania, oraz abyś
wiedział w swym sercu, że jak ktoś wychowuje syna swego, tak ciebie będzie wychowywał Pan,
Bóg twój.” b A że przykład uczy 3 panowania nad sobą, o tym wnet informuje tymi słowy: „Jeśli
mądry ujrzy, jak ukarany został człowiek zły, to sam wstrząs już go wychowuje”, gdyż „źródłem
mądrości jest obawa przed Panem”.c
Największe i najdoskonalsze dobro -wyświadczy jeden czło- m,i wiek drugiemu, jeśli potrafi go
zawrócić z drogi złego postępowania ku cnocie i dobrym czynom. Takie też jest działanie Prawa.
Ale jeśli ktoś popadnie w nieuleczalne jakieś 2 zło, opanowany bez reszty żądzą mordu i grabieży,
to w tym przypadku wyświadcza mu się dobrodziejstwo, zabijając go. 3 Taka właśnie dobroczynna
jest moc Prawa. Potrafi bowiem ono uczynić sprawiedliwymi ludzi niesprawiedliwych, jeśli tylko
zechcą być posłuszni, innych znowu uwalnia537 od ich 4 obecnych występków. Natomiast tych,
którzy wybrali sami życie umiarkowane i sprawiedliwe, prowadzi Prawo do nieśmiertelności:
„Znajomość Prawa świadczy o szlachetnym umyśle”d i znowu: „Ludzie źli nie rozumieją Prawa,
ale ludzie szukający Pana uzyskują świadomość tego, co dobre, w każdym przypadku”.6 * 8
Opatrzność, wszystkim rządząca, mu- 5 si być jednocześnie władcza i dobrotliwa. Dopiero dzięki
obydwu tym cechom Moc Boża dokonuje aktu zbawienia. Jako władcza doprowadza ludzi do
umiarkowania za pomocą kary; jako dobrotliwa świadczy dzieło litości za pomocą dobrodziejstw.
W możliwościach każdego człowieka pozostaje 6 nie być „synem buntu”,f lecz przestąpić z
ciemności do życia g i nadstawiwszy ucha na mądrość, najpierw być niewolnikiem Boga zgodnie z
Prawem, następnie stać się Jego wiernym sługą,11 który odczuwa obawę przed Bogiem, swym
Panem; a jeśli ktoś jeszcze wyżej wstąpi, to możliwe, że zostanie
b Por. Pwt 8,2; 11,5 c Prz 22,3—4 d Prz 9,10a e 28 5
1 Por. Ef 2,2; 5,6; Kol 3,6
8 Por. 1 J 3,14
h Por. Hbr 3,5
5î7 Tu wyrażenie eufemiczne, bowiem „uwalnia” należy rozumieć:
„poprzez śmierć im zadaną”.
119
174.1
2
3
175.1
2

powołany między Synów Bożych. A gdy „miłość przysłoni całą mnogość grzechów”,* 1 to może on
uzyskać pełnię szczęśliwej nadziei, urósłszy przez miłość i zaliczony w poczet wybranych do
synostwa Bożego,j a nawet nazywanych Jego przyjaciółmi — zaśpiewa modlitwę i powie: „Mój
Pan winien stać się Bogiem moim”.151
Dobroczynne działanie Prawa przedstawił Apostoł w perykopie, skierowanej do Judejczyków,
pisząc mniej więcej tak: „Jeśli ty nazywasz siebie Judejczykiem i zdajesz się na Prawo, i chełpisz
się Bogiem, i znasz Jego wolę, i potrafisz dzięki Prawu rozpoznawać rzeczy istotnie ważne, masz
także przeświadczenie, że właśnie ty jesteś przewodnikiem dla ślepych, światłem dla pozostających
w ciemności, wychowawcą nieroztropnych, nauczycielem dzieci, bo posiadasz w Prawie
ucieleśnienie wiedzy i prawdy (...)”1 A więc przyznaje! Prawu możność wyżej wymienionego
oddziaływania, jeśli nawet ci, którzy swego stosunku do społeczności nie układają w ramach Prawa,
jednakże chełpią się jakoby życiem wedle jego norm. „Szczęśliwy mąż, który osiągnął mądrość, i
śmiertelnik, który dojrzał rozwagę (...) z jej ust — oczywiście Mądrości — wychodzi
sprawiedliwość, a na języku swym niesie Prawo i Litość.” m Jednego to wszak Pana działanie, to
jest Mocy i Mądrości Boga," i Prawo, i Ewangelia, a strach, wywoływany przez Prawo, występuje
jako czynnik miłosierdzia, prowadząc do zbawienia. „Litość, wiara i prawda niech ciebie nie
opuszczają, zawieś je sobie na szyi (...).” ° Podobnie do wypowiedzi Pawła, proroctwo także gani
lud za to, że nie zrozumiał Prawa: „Na drogach ich ruiny i nędza, nie rozpoznali drogi pokoju,
bojaźni Bożej nie ma przed ich oczyma”.p „Chełpiąc się swą mądrością, okazali głupotę”.q
„Wiemy, że szlachetne jest Prawo, jeżeli ktoś je wypełnia w sposób prawowity. Ci natomiast, którzy
chcą być mistrzami w Prawie, nie rozumieją — mówi Apostoł — ani tego. co mówią, ani tego, przy
czym stanowczo obstają. A celem tego nakazu jest miłość, płynąca z czystego serca i z
nieskazitelnego sumienia i z wiary nieobłudnej.” r
_ilP4,8 i Por. Rz 8,23 k Rdz 28,21
1 Rz 2,17—20 m Prz 3,13.16a n Por. 1 Kor 1,24 0 Prz 3 3
p Rz 3,16—18; Iz 59,7 ^ Rz 1,22 r 1 Tm 1.8.7.5
120
XXVIII
[Mojżesz mistrzem Platona w dialektyce]
Filozofia w relacji Mojżesza dzieli się na cztery części: historyczną, ustawodawczą w ścisłym tego
słowa znaczeniu — obydwie właściwie z zakresu moralistyki; trzecia część dotyczy ofiar
religijnych, a więc już zakresu kontemplacji natury; 538 a czwarta po tych trzech, to dział
teologiczny, to jest „widzenie duchowe”, o którym mówi Platon,639 że należy ono do misteriów
naprawdę wielkich, zaś Arystoteles nazywa ten dział metafizyką.540 Także dialektyka, wedle
Platona, jak mówi o tym w Polityku, jest wiedzą, która potrafi dotrzeć myślą do istoty bytów,541 a
godna jest zdobycia dla człowieka rozi- ważnego nie dlatego, aby ją stosował przy mówieniu czy
działaniu w stosunku do ludzi, jak to czynią dialektycy współcześni, ćwiczący się w sofistyce, lecz
aby był w stanie mówić to, co miłe Bogu, czynić to, co miłe Bogu, wszystko wedle swych sił.542
A prawdziwa dialektyka połączona z prawdziwą filozofią rozważa fakty, bada możliwości, oblicza
siły, aż wznosi się stopień po stopniu do najwyższego ze wszystkich bytu, ośmiela się nawet poza
niego sięgnąć do Boga wszechświata. To, co ona obiecuje, nie jest wiedzą opartą na ludzkim
doświadczeniu, lecz wiedzą o sprawach boskich i niebieskich, z której wynika właściwe już
zastosowanie do spraw ludzkich zarówno w słowach jak czynach. Słusznie więc Pismo pragnie nas
uczynić takimi dialektykami i daje nam następującą zachętę: „Bądźcie doświadczonymi
bankierami”,548 którzy odrzucają zło, a piękno moralne zatrzymują.8 Ta bowiem rzetelna
dialektyka jest intelektualną zdolnością analizowania pojęć, która potrafi ukazać istotę każdego
bytu w jego peł3 Por. 1 Tes 5,21—22
528 Por. Filón, De vita Mosis II 2,46 ns.
589 Ściśle biorąc terminu énonteía Platon nie użył; w dialogach Fajdros (250 C) i Uczta (209 E;
210 A) występują wyrazy zbliżone (enonxixá i énonxsvovxEg), także odnoszące się do
najwyższego Stopnia wtajemniczenia w misteria.

540 Nie tyle Arystoteles co raczej Andronikos z Rodos, który uporządkował i wydał jego pisma.
541 Por. Platon, Politicus 287 A.
542 Por. Platon, Phaedrus 273 E.
848 Tych słów nie ma wśród spisanych w Ewangeliach wypowiedzi Jezusa; zob. A. Resch,
Agrapha, logion 43, s. 116. Por. też niżej, II 15,4; VI 81,2; VII 90,5.
176,1
2
3
177,1
2
3
121
nej czystości, bez żadnej domieszki, albo możnością segregowania przedmiotów w rodzaje, która
schodzi aż do ich najbardziej specyficznych cech oraz pozwala każdemu konkretnemu bytowi
ukazywać się w swej zupełnie czystej od178.1 rębności. Dlatego tylko ona prowadzi do prawdziwej mądrości, która jest mocą Bożą, zdolną
poznawać byty jako takie, wyposażoną w doskonałość, wolną od wszelkiej namiętności, co się nie
dzieje bez pomocy Zbawiciela, który swym Boskim Słowem przegnał mgły niewiedzy, zasłaniające
wzrok duszy, a pozostałe ze złego życia, i w ten sposób przywrócił nam najlepszą z naszych
możliwości: „Byśmy zdolni byli odróżniać, czy to człowiek, czy to Bóg”.544 To On, który nam
pokazał w całej realności, jak mamy poznawać samych sie2 bie. To On, który ukazuje Ojca Wszechrzeczy komu zechce i o tyle, o ile to jest możliwe dla
ludzkiej natury: „Nikt bowiem nie zna Syna prócz Ojca ani nikt Ojca prócz Syna,
179.1 chyba że ten tylko, komu sam Syn zechciałby Go odsłonić”.1 Słusznie więc mówi Apostoł, że
rozpoznał „w Objawieniu tajemnicę, jak i już przedtem opisałem ją w kilku słowach. Dzięki temu
możecie, czytając, zrozumieć moje pojmowanie
2 tajemnicy Chrystusa”.11 Rzekł: „Dzięki temu możecie”, ponieważ wiedział, że jedni tylko mleko
przyjmowali, a jeszcze nie są zdolni do przyjmowania pokarmu stałego, niektórzy
3 zaś nawet samego mleka jeszcze nie przyjmowali.v W czworaki545 sposób musimy pojmować
intencję Prawa: albo że daje nam ona pewien wzór, albo że objawia jakiś znak, albo że daje
polecenie do właściwego życia w społeczności, albo
4 że głosi wolę wyższą w postaci proroctwa. Wiem dobrze, iż dopiero męska dojrzałość zdoła
odróżnić to wszystko i wyrazić! Nie jest bowiem Pismo dla interpretacji czymś w rodzaju „jednej
Mykonos”,540 jak mówią ci, którzy chętnie posługują się przysłowiami. Wręcz przeciwnie. Trzeba
przystępować do niego w sposób możliwie jak najbardziej dialektyczny, jeśli się chce ściśle
prześledzić tok boskiego wykładu.
‘ Mt 11,27 u Por. Ef 3,3—4 v Por. 1 Kor 3,2 5« por_ Homer, Ilias V 127.
545 „W czworaki sposób”, tj. zEtgazcoę. W wielu przekładach podaje się wedle zmiany na „w
trojaki sposób”, tj. zgi%&ę gdyż brak jest pierwszej ewentualności, którą dopełnia O. Stahlin.
Poczwórna występuje tu funkcja prawa: filozoficzna, mistyczna, moralna, profetyczna.
546 „Jedna Mykonos” — z legend związanych z tą wysepką powstało przysłowie, oznaczające
nadmiar zawartości (i to różnorodnej) w relacji z czymś maleńkim.
122
XXIX
[Każde prawo pochodzi od Boga]
Stąd przepięknie się wyraził u Platona pewien kapłan egip- iso,i ski: „Oj, Solonie, Solonie! Wy,
Hellenowie, zawsze jesteście dziećmi. Nie macie w swych duszach żadnego dawnego mniemania,
opartego na starych podaniach (...), nie ma zaś starca między Hellenami".547 548 Przez „starców”
rozumiał on, jak przy- 2 puszczam, ludzi znających stare dzieje, to znaczy nasze,648 z drugiej zaś
strony „przez młodych ludzi” — tych, którzy podawali, jako stare i dawne, myśli nowsze i podjęte
dopiero przez Hellenów, a powstałe wczoraj lub przedwczoraj. Do 3 tego dodał wyrażenie: „ani
żadnej wiedzy okrytej siwizną wieków”,549 gdyż my, wedle pewnego barbarzyńskiego 550

555 Lecz. owoc nauki. Dziećmi nazwał on ra. bez śladu — na wzór dzieci — poważniejszej postawy. 556 Hezjod. a „Prawo światłem drogi”. 649 Platon. s. „kołyszą się niby na wietrze”. zdaniem moim. II 19. a więc wówczas tłumaczyłoby się istotnie jako mity-dzieci. albo mity stworzone dla dzieci. 551 Przez wyrażenie: jigoyeveóxatr]v alr[&Eiav należy rozumieć prawdę pierwotną zarówno jako pradawną. Również Platon powiada w Polityku. Prz 6. Klemens zmienia układ zdań w tym cytacie. 548 To absolutnie dowolna interpretacja Klemensa. są mało wnikliwi. jakby młodych. demaskując charakter baśniowy ujęcia problemu przez pokolenia późniejsze. choć poeta wyraził się w sposób raczej intuicyjny niż świadomy: Takie wszak prawo sam Zeus ustanowił dla ludzi wiążące: Ryby oraz zwierzęta i ptaki przestworza prujące Mogą się zjadać wzajemnie. Timaios 22 B (por.w „Prawo jest krós lem wszystkich. W. por. że Platon miał na myśli przede wszystkim Egipt i Kretę. tłum.557 że jeden jest prawodawca.562 W ten 547 Por. 26). zarówno śmiertelnych. gdyż „drogi ży4 wota poddaje próbie dyscyplina ducha”. Tymczasem w interpretacji Klemensa naíScav użyte jest jako dopowiedzenie do yv$ojv.554 W ten sposób: „Dobry nakaz jest pochodnią”. por. Snęli—Maehler. dając do zrozumienia. przekład W. Witwickiego. że jeden jest Logos i jeden jako genetivus obiectivus. używamy chętnie metafory uproszczonej i niełatwej do zrozumienia. Wszelako nie należy pojmować tego wyrażenia w ten sposób. frg. w Por. Solonie. Iliada III 108 (przekład K.5 czej same mity. któreś opowiadał o tym.558 W ten sposób poucza. II. Orygenes. 554 Homer.1 Czy więc mówi on o prawie natury. 181. że ich mity i ich opowieści są jednakowo dziecinne. jako że ich „myśli”. według Pisma. że ci. Ludzie zaś dobrze wyrobieni umysłowo bez żadnego trudu docierają do pełnego obrazu takiej fikcji literac. którzy u Hellenów uważają się za mądrych. Pastor. że ich zapatrywania nie różnią się prawie od „mitów-dzieci”.*58 Jednocześnie usiłują oni także z nagromadzonej obficie wiedzy uzyskać pewniejsze dowody. a metaforą „wiedzy okrytej siwizną wieków” określił pierwotną prawdę. które W. co u was. ewentualnie starożytny Wschód. którzy w swym sercu pytają. i te historie.554 182. De . bo obce poczucie im prawa Ludziom zaś dał to poczucie — bezsprzecznie najlepsza to sprawa. czy nie”. jakoby to były mity dziecięce.23 553 Hermas. 26). a sło3 wom perswazji. Witwicki przekłada następująco: „Te twoje rodowody. Raczej należałoby tu przypuścić. niżej. s. s. Prace i dnie 276—279. 69). 71. kto istotnie zdoła przeniknąć tajemnicę 2 muzyki. mało się różnią od bajek dla dzieci” (naidcar $ga%v xi diaq>egei fiv$cov) występuje nai8cov 123 sposób wykazał.551 552 będącą w posiadaniu barbarzyńców. Timaios 22 B (przekład W. s. Plutarch. 552 W wyrażeniu Platona (Timaios 23 B). usiłują nadać moc i trwalsze fundamenty. s. Steffen. a nie mity dla dzieci.obyczaju. Platon. 559 Wyraz „barbarzyński” należy rozumieć jako „niestosowany przez Greków”. jak prymitywnie wyrażoną. czy te rzeczy 2 istnieją. Witwickiego. 555 pindar. 169 (wyd. Jeżewskiej. ale jest to interpretacja nie do pomyślenia w kontekście Platona. Wrocław 1952. otrzymanym jednocześnie ze stworzeniem świata.4 kiej. czy o tym nadanym później? W każdym razie od Boga pochodzi zarówno prawo natury jak prawo. a znowu w Prawach.1 Boskimi słowy mówi Moc do Hermasa w swym Objawieniu: „Widzenia i objawienia [są ci udzielane] ze względu na ludzi wątpiących. visio III 4. a nie Hebrajczyków. 123). 3. owe słowa wskazują pośrednio na Tego. że jeden jest tylko ten. O Hellenach zaś mówi. oraz tej metaforze przeciwstawił wyrażenie „mit-dziecko”.40. jak i nieśmiertelnych” — mówi Pindar. Contra Celsum V 34. a następujące miejsce z Hezjoda uważam za wypowiedź o Bogu całego świata. kto ustanowił Prawo.

którzy przyszli przed Nim. niżej. 2. czego wymaga komentarz do odnośnego miejsca. Dobschütz. jest to wyłącznie interpretacja Klemensa. przekład według tekstu z wydania Sources Chrétiennes (Paris 1951). Rdz 17. w: E. że w stosunku do tych zasad. że Pismo jest starsze od pism filozofów greckich oraz że Mojżesz był nauczycielem Platona. mówiąc: „Oto ja. por. że „jest On Prawem i Słowem”. i poznania. TU 11. w jaki sposób ta teza może być udowodniona choćby najbardziej szkicowo. 1. i powściągliwości.8 1 Ewangelista nie mówi tu ewidentnie o filozofii greckiej. który 500 ustanawia (Bóg — 561 wywodzi się od ■d-śoię i ral-ię) ład we wszechświecie. J 10. jakie podlegają atakom helleńskim. Leges 658 E.4 y Por. symboliczny i zagadkowy.. Meno 72 A.. s. 18. Platon. 1. W Kerygmacie Piotra można znaleźć takie określenie dla Pana.u rzyńskiej. 12 12 — Kobierce t. Mî Kerygma Pétri.1 Ponadto uważam za rzecz samą przez się zrozumiałą. w co dotychczas . przyczyna wszystkiego. 2. 126—153. Przez filozofię barbarzyńską należy tu rozumieć filozofię niegrecką. 127 ciele filozofii antycznej. i nadziei. Ten temat. v.2 M9 Miejsce zepsute. że zapożyczenia i wypaczenia wprowadzili oni. i wiedzy. I KOBIERZEC II i [Wstęp] Pismo nazwało Hellenów „złodziejami”a filozofii barba. Albowiem tym Przymierzem nie jest nikt inny. 557 Por.sollertia animalium 964 B. nie my (gdyż nasze Pisma. i to w stosunku do naczelnych zasad dotyczących wiary i mądrości. Platon. że wpisują oni na swój rachunek niezwykłe zdarzenia z naszej historii — faktycznie od nas je przejąwszy — ale oprócz tego udowodnimy. 56° Tu miejsce zepsute. żarliwie naśladowali wybitni przedstawia Por. 1893. [dorzuca] : „Nie szukaj 559 go w słowie pisanym”. skoro już i poprzednio powiedział: „Przymierze” y. a ściślej — hebrajską. 558 por platón. Stahlina. 124 Bóg. odwrócić się od tego. co znaczy: „ustanawiam. 561 Etymologia słowa ■&eóę od tematu czasownika ri&yfu. koniektura Klostermanna: py Çyreï podana w komentarzu przekładu O. który używa prawie tych samych wyrażeń co Klemens. * Por. Ten zaś element symboliczny jest najbardziej pożyteczny: co więcej. Zostanie także wzięte pod 2 uwagę to wszystko. Nie tylko bowiem gotowi jesteśmy wykazać. gdzie Klemens usiłuje wykazać. Das Kerygma Pétri. jak to wykazaliśmy2. wywodzi się bezpośrednio od Herodota (II 52). 659 A (wypowiedź Platona nie ma charakteru religijnego).* 1 Z kolei nie od rzeczy byłoby rozważyć. Mojżesz zaś zdaje się wręcz identyfikować Boga z Przymierzem.662 Ale tu już muszę zakończyć pierwszy Kobierzec naukowych uwag wedle prawdziwej filozofii. a więc Tertuliana (Apologeticus 47. frg. obrona nasza powoła się tylko na nieliczne miejsca z Pism w tym celu. tj. wyżej. aby w sposób łagodny mógł i Judejczyk. Politicus 301 C. pochodzący od Filona. Szczególnie zaś to. ściśle biorąc do Pisma Świętego — por. istotnie najniezbędniejszy dla poznania prawdy. I 15—18. I 101 ns. że najbardziej głęboko tkwiący w filozofii barbarzyńskiej ów sposób wyrażania się. 309 CD. II 68. wyżej. x Rdz 17. i miłości. tylko sam Bóg. są starsze). 21—22. * Zob. Chrystus Pan nazywa „złodziejami” wszystkich. O zapożyczeniach domniemanych ze strony Greków w stosunku do filozofii „barbarzyńskiej”. De anima II). i skruchy. kładę i porządkuję”. i bojaźni Bożej (po prostu całego roju cnót3 dotyczących Prawdy). słuchając nas. moje przymierze jest z tobą” x. był często podejmowany przez apologetów.

a jednocześnie chce uprzytomnić nam konieczność czerpania z całej skarbnicy kultury tego. a poławiacza pereł umiejętność znalezienia perły ukrytej w miąższu muszli. co jest pożyteczne. którzy nam złorzeczą.6 Cechą właściwą ogrodni. z trudem wygrzebują one pokarm pazurami.6 Zniesiemy to wszystko ku ich nawróceniu. Horacy. odarłszy ich z pewności siebie. matematyczną i magiczną sztukę czarnoksięską. jak sądzę. Tego wymaga w dużym stopniu nasza postawa. Ten mianowicie. poddając ocenie krytycznej (lecz w sposób życzliwy) ich życie i twórczość w zakresie nowych koncepcji. co chce.10 4 Por.1 powiadają przysłowia — lecz poznawaj mądrość na wszystkich drogach.wierzył.28.3 ka jest umiejętność uchwycenia róży rosnącej między cierniami. w co dotychczas nie wierzył. pragnie 5 odsłonić prawdę ukrytą pod mnóstwem słów przekonywających i pięknie ułożonych po helleńsku. 101. a stopa twa się nie potknęła. w tradycji rękopiśmiennej «jjgijótoę. nie doznając samemu szkody. . a nie mówić.6 3.23b 6 Por. Ars poética 311: Ver boque provisam rem non invita sequentur. ale po wielkich wysiłkach. Ogólne wykształcenie (po grecku: ¿yxvxktoę jicuSeia) w zakresie kultury antycznej pogańskiej uważa Klemens na ogół za użyteczne dla chrześcijanina. dla których 3 podejmują podróże zamorskie. Heraklit. tylko wedle swych możliwości. Podob. troszczy się o rzetelną prawdę.2 drości wielorako naprowadzają na drogę prawdy. że tych ludzi tak wszechmądrych przywiedzie do rozsądku argumentacja barbarzyńska i doznają wreszcie skruchy.44 c Prz 10. i to boskiej Opatrzności kierującej świa. Mt 5. późno wprawdzie. podobnie jak bywa ukryta pod jakąś potworną maską twarz ludzka. A styliści zbytnio dbający o piękno wypowiedzi i zbytnio je wypracowujący.rycznej Katona Starszego: Rem teñe. rozważając te przykłady. ocenić wartość tych wskazań. Nasz wywód obejmuje. Należy im też wykazać. Oto może się zdarzyć. 173. nawet jeśli rzucają na nas nadaremnie oszczerstwa.” d Autor chce przez to wyjaśnić. płoszą sens właściwy samej myśli. s. co znaczy: „Staraj się rozumieć samą myśl. Łk 6. tj. Adversus Colotem 1118 C. oraz udowodnić im pozorność ich butnego nowatorstwa. składa zdania bez zbyt troskliwego namysłu. A zdanie: „Stopa twoja niech się nie potknie” e odnosi się do tych. verba sequentur. Plutarch. szczycą się wszyscy Hellenowie. W czasie widzenia bowiem mówi do Herm asa7 Potęga w chwili. wynikłego jakoby z „poszukiwania samych siebie”. Rozważanie zaś istotnie filo2 zoficzne pomoże słuchaczom myśleć. 4 Tymi bowiem naukami. Tą drogą prawdy jest wiara. Jeśli więc ktoś. gdy w braku obfitości pożywienia.3 tern. Dlatego dodaje: „Nie oceniaj swej mądrości własnym d Prz 3. najcelniejszych tylko spośród filozofów. że sama wiara pozwala nam poznać Boga i że opiera się ona na trwalej podstawie] „Nie unoś się pychą z powodu swej własnej mądrości — 4. wykazując. ten upoluje ją wreszcie. i skło2 nić umysł ku temu. kto.1 Często już przyznawaliśmy się do braku troski i dbałości o piękno języka helleńskiego. 5 „Użyteczna” (ev%QT)ÓTog) jest koniekturą Hoschela—Stahlina. Pastor. a słowa pójdą za nią same”.4 no także mięso ptaków uzyskuje najwyższą jakość. Visio III 3. „Kto otwarcie udowadnia błąd. I. aby wyprostowała twoje ścieżki. gdy mu się objawia: „Wszystko. frg. działa na korzyść pokoju”. 7 Hermas. 128 to.” II [O tym. czego są złodziejami.5b—6 e Prz 3. „nieużyteczna”.* 4 Należy więc w konsekwencji zanalizować pokrótce samą zasadę ogólnego wykształcenia. jakby najwyższymi. Poniechamy nawet obrony przed naszymi oskarżycielami. Warto tu także wspomnieć o zasadzie antyreto. Ono bowiem potrafi odwieść pospólstwo od czystej prawdy. gdyż nauczono nas błogosławić tych.5 a także wiedzę astrologiczną. o ile może być ono użyteczne. Vorsokr. lecz usiłuje nazwać 6 Por. którzy zdają się zaprzeczać rządom jednej tylko. tak że będą mogli. rzecz to oczywista. co możliwe jest dla ciebie do odkrycia. że czyny powinny pozostawać w zgodzie z mądrością teoretyczną. będzie ci odkryte. Drogi mą. 4.

Z kolei zagadkowo wspomina o bytach.20 “ Mdr 7. Mówi bowiem: „Uchylaj się przed wszelkim złem”. mi3 strzyni odkrywcza wszystkiego”.9 „Jeżeli ktoś uczyni 5 coś potajemnie — mówi Pismo — czyż nie dojrzę go również?”0 — faktycznie. rozumieć mowę roztropności. Wiedza o tym wszystkim. co głosi nasza filozofia. dorzucając taką o nich uwagę: „Poznałem wszystko.4 Jest więc oczywiste.darstwu. który sam jeden posiada moc. rzekł: „Ukaż mi się sam”p i został zmuszony wstąpić w „ciemność”0. Filon. co zostało wykazane na jednym na razie przykładzie. ani nie jest bytem. Mt 10. ani nie jest przez nic zacieśniany zarówno w sensie ograniczenia. który się zbliżam.11 „Jakiż dom mi zbuduje. lecz zażywa tam chwilowego odpoczynku. to jest opartym na ateistycznych łamańcach myślowych. jest w swej istocie doskonała i prawdziwa.7 h Por. dotyczącą wszelkich stworzeń w świecie widzialnym. a potem przywraca mu pokój i nieprzemijalność. gdzie zagrzmiał głos Boga. zawsze trzymającym się z daleka i tym 4 bardziej się uchylającym. im bardziej ktoś usiłuje go dosięgnąć. bo nawet sam sobie domu nie zbudował: będąc nieograniczalny przestrzennie. uprawiana w warunkach nienagannej postawy życiowej. Co więcej.23 8 Por. cokolwiek jest zakryte zarówno jak widoczne.7 3 Prz 3. jednak potrafi podejść tuż tuż.. że bojaźń Boża jest uchylaniem się od zła. prowadzi do Władcy wszechrzeczy. choć trzyma się z dala. będąc przekonany. Dlatego Mojżesz. że każe mu cierpieć. -1 Filozofia więc barbarzyńska. które tylko samym umysłem dadzą się pojąć. który coś zacieśnia. Bóg. której uczą — ale niezgodnie z prawdą — . Jeśli zaś mówi się: „niebiosa to Jego tron” s.” n — mówi Pan. a nieco później wykażemy to na większej ich liczbie. jak podziału. Cud to niewysłowiony! „Ja. że Praw.7 * Prz 3. „Kogo Bóg kocha. ciąg dalszy poucza wyraźnie.1 * W tym wszystkim zawarto całą wiedzę teo2 retyczną o naturze. żeby w niczym nie prze4 (¿wstawiać się Bogu.28 1 Prz 3. że przy pomocy samej 6 tylko ludzkiej mądrości w żadnym wypadku poznać Boga nie można.1 * Oto funkcja wychowawcza prawdziwej mądrości.21 n Jr 23. zawsze jest obecna Moc Boża. 130 cy. aby uzyskał pełnię rozumu. przeciwstawiających się uparcie boskiemu wło. nawet w ten sposób nie jest zacieśniony. która nas dosięga swą siłą tajemniczą. którzy 7 chcą się uczyć i którzy mogą. twórczej mistrzyni wszystkiego. pojąć prawdziwą sprawiedliwość” (jako że istnieje także inna.17 1 Mdr 7. to znaczy: do tajemniczych i pozbawionych kształtu przybytków myśli o bycie. Z dala pozostający wedle swej istoty (jakże bowiem mogłoby się zbliżyć coś stworzonego do Tego.11 z czego wynika.4 da przed nami jest ukryta. „Doznawaj trwogi przed Bogiem” g. który jest bytem niemożliwym do ujęcia i uchwycenia. ciesząc się dziełem stworzenia świata.“ Oto masz w skrócie to. Jakże zatem mogą nie zasługiwać na aprobatę ci.3 cie?” 1 * — mówi Pan.129 tylko sądem”£. wedle Salomona „poznać mądrość i wiedzę. Bóg bowiem nie pozostaje w ciemności ani w jakimkolwiek miejscu. który nie ma początku?) najściślej zbliża się dzięki swej Mof Prz 3. której śladami i my postępujemy. Mówi zatem w Księdze Mądrości: „On sam dał mi nieskażone kłamstwem poznanie wszelkich bytów i udzielił wiedzy o budowie świata”k oraz podaje ciąg dalszy aż do słów „siły tkwiące w korzeniach”. Albowiem kształciła mnie mądrość. która wszystko swym łonem ogarnia. De somniis I 66 ns. przy współudziale mądrości.10 Dlatego nie 2 przebywa nigdy w sposób częściowy.wuje”.3 co należy interpretować w ten sposób..8 On sam. dobroczynną i wychowującą. przejąć kunszt wymowy. lecz jest ponad przestrzenią i czasem i poza wszelką szczegółowością bytów stworzonych.12 k Mdr 7. tego wycho.

Corgiasz i innych. nie wygłaszają zdań oszukańczych. De oratione 23. Mt 7. których zobaczyć nie można”a — wedle boskiego Apostoła. którą szkalują Hellenowie. „jest zastępczym wyobrażeniem tego. to jest ten. a dziecięciu wyczucie i zastanowienie. jest potwierdzeniem uczucia religijnego w odniesieniu do bóstwa. frg.16 y Ha 2. ludziom żyjącym jeszcze w stanie zawiści.24 p Wj 33. co święte. 14 Il()óXr)yjię. zmącenia duszy. „stanie się jeszcze mądrzejszy” przez poznanie.16 wiara musi być także początkiem działania i samą podstawą wstępnego wyboru umysłowego. De mutatione nominum 7.1. ale nie te sądowe. 131 3 zdobędzie panowanie nad sobą i pojmie przypowieść oraz ciemne słowa. jeśli jest mądry”.9 3 Hbr 11. mimo tego swój własny pogląd uważają za słuszny” 18 — jak mówi 2 szlachetny Heraklit.15 to jest z kolei dążeniem świadomym siebie. Iz 66. wypowiedzi i zagadki mędrców”. Czyż nie sądzisz. dopóki trwają w stanie dzikości. który zdecydował się być posłuszny przykazaniom.2—6 v Por. Ten ostatni poprzez wiarę wyprzedza odnośną prezentację . Orygenes.4 2 Iz 7. 155. lecz niech twe wody obficie zraszają twoje równiny. zdolnym do dążenia w jakimś kierunku. czego się spodzie^ wamy. 10 Por.)• Bez wiary nie jest możliwe podobanie się Bogu”. Wj 20. dawać psomw. -1 „Nie pozwól krynicy twojej występować z brzegów. Rdz 2. którzy zdobyli Ducha Świętego. Dzięki niej u Prz 1.6 * Prz 5. dotychczas nam nie znanej. Filon. ani też nie stosują forteli słownych.2 * Por.1 12 Klemens pojmuje tu sofistykę w duchu filozofii platońskiej.13 0 Por. jeśli w samym jej wnętrzu niewiara stawia opór ich przyswojeniu 4 umysłowemu? Oto wiara. Wysłuchawszy tego.2 W jaki mianowicie sposób mogłaby dusza ogarnąć ich przeogromne rozważania. 132 przede wszystkim „przodkowie nasi uzyskali świadectwo uznania (. „I wyroki — mó. Vorsokr. Wzbronione jest bowiem tego. doświadczalnym sprawdzianem rzeczy. z którymi przypadkiem się spotyka. którzy czerpią z ich dorobku. ujadającym bezwstydnie na poszukiwanie prawdy. „abym dał prostaczkom przebiegłość.. De posteritate Caini 14.2 wi — wydawać”. Jeśli 2 zatem jest wiara wstępnym wyborem. tak jak przedstawiona ona została w dialogach Hippiasz.1 4 Por.prawa helleńskie i wraz z nimi inni filozofowie).10 w Por. termin używany przez epikurejczyków. jak objaśnia. którzy nie wierzą? „Lecz mój sprawiedliwy żyć będzie z wia3 ry” y — powiedział prorok. A skoro wstępny wybór jest początkiem działania. to jest stają się zdobywcami tajemnic tkwiących w proroctwach. lecz. że i on gani tych. należy mieć w sobie rodzaj normy.18 Przeciwnie.1 naszej jedności z rzeczywistością niewidzialną. Filon.. to ci. zdrowej i bezbłędnej. strumienia boskiego i czystego. 18 Heraklit.” x „Większość bowiem ludzi nie zastanawia się nad rzeczami. usiłują badać „głębiny Boże” v. jest dobrowolną akceptacją wstępną* 12 * 14 (to jest wyprzedzającą doświadczenie). I.“ Albowiem ludzie natchnieni przez Boga. podobnie jak pokaz doświadczalny jest niewątpliwym potwierdzeniem obiektywności istnienia rzeczy. A inny prorok mówi: „Jeśli nie uwierzycie. nie zaprawiając jej zgoła do rozumienia prawdy obiektywnej. 17. 1 Kor 2. którymi liczni spośród sofistów oplątują młodzież.b Inni znowu określili wiarę jako umysłowe potwierdzenie 9. s. „a człowiek rozumny 0 Jr 23. nie zrozumiecie”.21 r Iz 66. przewrotnego niedowiarstwa.1 5 Por. De confusione linguarum 137. od których z kolei przejęli go stoicy. uważając ją za bezwartościową i barbarzyńską. albo ci. Nie przystoi przecież użyczać wody żywej. 11 Por. a nawet jeśli się ich pouczy.

Odrzucił on Stary Testament jako zapowiedź Objawienia. ani też kto wykazał się wiarą — jako że nie partycypuje w zasłudze. Mateusza. Ta gnoza.29 15 Por.19 b Hbr 11. którzy przypadkiem znaleźli się w pobliżu.i Stąd zwolennicy Bazylidesa20 uważają wiarę — wiążąc ją również z pojęciem wyboru Bożego — za dyspozycję wrodzoną. 17 To definicja stoicka. por.1—2. uważając. kto nie wykazał się wiarą. „Szczęśliwi ci. nieprzerwanie trwający.18 Za jego bowiem pośrednictwem same pierwociny bytu docierają do naszego rozumu i świadomości.165. frg. Kto zaś 6 niezachwianie wierzy w Pismo Święte. napisał komentarz w 24 księgach do apokaliptycznej ewangelii Glaukiasza. 18 Por. ustabilizowana postawa umysłowa prócz zbożności. Homer.”c 7 Przecież nawoływania syren. Wynikałoby z tego dalej. Wiara „wybrańców Bożych” uzyskuje poznanie poprzez intuicję (ogląd) duchową.3). zniewalając ich niemal wbrew woli do wysłuchar. że wiara nie jest przywilejem „wybrańców Bożych”. Odyssea XII 184 ns. która odkrywa przy pomocy oglądu wyłącznie duchowe2 go naukowe prawdy bez uciekania się do sprawdzianu doświadczenia. A ktoś. Ethica Nicomachea 6. co musi znaleźć potwierdzenie w doświadczeniu namacalnym. pojęcie nicości jako początku. oraz że jako konsekwencja tego wyboru ponadświatowego rozwija się wiara w całej naturze świata. prostakom. wedle wolnego wyboru Boga (zob. log. 3 A więc dobrowolne podążanie za tym. że wiara i ów wybór Boży wzajemnie sobie odpowiadają na każdym szczeblu bytu. F. Zwolennicy natomiast Walentyna wiarę pozo-. otrzymuje. s. oparta na prawdzie. 162).2. a rezerwują dla siebie samych. Filon. uważają za przysługującą tylko im. Piotra. 133 III [W systemach Bazylidesa i Walentyna wiara nie jest ani wolna.i W stosunku więc do takich założeń nie jest wiara wynikiem wolnego wyboru wstępnego. VI 54. nie dozna żadnej współmiernej z tym odpłaty. tamże 1139 a 31. 5 Teofrast twierdzi.17 Lecz czy istnieje w ogóle jakakolwiek inna. III. Spośród wszystkich Ewangelii uznawał tylko Ewangelię według św. ucznia św. n. Chryzyp. co pożyteczne. 47.4.nis gratia 140. podobnie jak element 3 pneumatyczny w stosunku do psychicznego. Zwolennicy znowu Walentyna odstępują wiarę prostaczkom. Klemens występuje przeciw uczniom Bazylidesa. nie jest więc wiara czymś. 16 Por. Wimmer. 18 Teofrast. że takie oto były jego założenia: powstanie świata w drodze emanacji. Niektórzy młodsi filozofowie określają w ogóle naukę jako biegłość niepodważalną przez żaden argument rozumowy. 125 po Chr. stał na czele szkoły gnostycznej w Aleksandrii. ma wielki wpływ na nasz proces poznawczy. której jedynym nauczycielem jest Logos? Co do mnie. tj. Uczniowie jego uważali wiarę za coś danego z góry. Kobierce V 1. 13 (wyd. prawdziwe poznanie. ani dobrowolna] 10. Diogenes Laertios VII 47. bo przecież ma być wyższością samej natury.2. ich zdaniem. 30. a dar wiary jest proporcjonalny do nadziei każdego.nia tych syrenich słów. wykazujące nadludzką jakąś siłę. niżej. Około r. to jest gnozę. 1139 b 4.słowe. napełniały przerażeniem tych. opartą na trwałym gruncie. którzy nie ujrzeli. Lipsiae 1854—1862.własnego doświadczenia. istotnie stanowi początek świadomej postawy umysłowej.1. frg. a prawdziwe poznanie. Na podstawie wypowiedzi pisarzy chrześcijańskich należy wnioskować. A samo ćwiczenie się w wierze staje 4 się z kolei nauką.2. mając w nim trwałe oparcie dla swego sądu. De congressu eruditio. jako że nie ponosi odpowiedzialności. że początkiem wiary jest postrzeżenie zmy. że nie. ma być jednocześnie zupełnie odmienna od wiary. stawiają nam. lecz . razem z naturą. s. gnozę. głos Tego. a uwierzyli. Zwolennicy Bazylidesa utrzymują jeszcze. 95. Arystoteles. że wszelka odmienność indywidualnych postaw wiary i niewia20 Bazylides. którzy jakby już z racji swej natury doznają zbawienia przez nadprzyrodzoność niezwykłego nasienia. który to Pismo dał. SVF II.6 c J 20. Taki wstępny wybór. VII 17. którzy otrzymali „nasienie” wyższe. 93. jako potwierdzenie niezaprzeczalne. ewolucja jako proces. 76. filozof chrześcijański pochodzenia syryjskiego. jestem zdania.

Wspólną cechą myślenia i postrzegania jest przejrzystość.6 1 Hbr 11.dostępna jest każdemu. dzięki niej także. ciągle jeszcze przemawia”® i dalszy ciąg aż do słów: „(. IX 16. 134 ry nie podlega ani pochwale. dla nas natomiast i w odniesieniu do nas — postrzeganie. jak mi się zdaje. 287—288. jeśli jest punktem wyjścia i podstawą a wiara natomiast podążając początkowo poprzez obszary dostępne postrzeganiu. na błogosławioną jego pieczęć 22.41. „Przez wiarę lepszy dar złożył Bogu Abel niż Kain. że cały świat został powoła. to zarówno wkład dobrowolności czy niedobrowolności. okazawszy „umysł przychylny” d przez to. co może istnieć tak lub inaczej. jako abstrakcyjny układ wszelkich bytów.38 e Por. SVF II. których wiara nawet jeszcze przed Prawem uznała za sprawiedliwych i uczyniła spadkobiercami Boskiej Obietnicy. phys. i wreszcie 4 zatrzymuje się na stałe w domenie czystej Prawdy. ** Pieczęć chrztu. Ireneusza (Adversas haereses 3). z niego bowiem i z myślenia 3 formuje się istota wiedzy naukowej. to jest stawia hipotetyczną prognozę bytów.2 ny do istnienia na rozkaz Boga. oprzyjmy się na nieomylnym probierzu wiary. poznał rzecz samą w sobie.1 dzieliśmy się. przez siły sprawcze tkwiące w naturze. skoro ma za wektor konieczność naturalną z woli Potęgi.. Albowiem Słowo jest samą Prawdą. Dzięki ofierze * 1 II d Por. Mk 14. odmawiam jak najkategoryczniej miana istoty żywej wszelkiemu bytowi. pomija zupełnie koncypowanie i dąży prosto do tego. tak że to.i Ta ostatnia bowiem dotyczy tego. niech przyjmie do wiadomości. ani naganie (jeśli się prawidłowo rozumuje). choć umarł.81 Osobiście. które mogą zawierać prawdę. IV [Nie ma wiedzy ani nauki bez aktu wiary] My zaś. Tertuliana (De bapti.smo 13).. Kto zaś zaufał Słowu. Frg. Nie są bowiem możliwe do poznania ani przez sprawność techniczną.2 go. J 14. to jest doznawania wrażeń zmysłowych. która wszystko może.) niż mieć stały dostęp do przemijającej rozkoszy grzechu” h. Jeśli bowiem jesteśmy ciągnięci na sznurku. Gdzież tu miejsce dla skruchy ongiś niewierzącego. wystawione przez przyjęcie jego darów. mianowicie: postrzegania. z natury pierwsze jest myślenie. ani dla Ojca. którego siła napędowa musi być wprawiana w ruch przez jakąś przyczynę zewnętrzną. Jef2 tern. Samuelu i prorokach” 1 — i ciąg dalszy tego fragmentu. ]3. co widzimy. Lecz postrzeganie prowadzi do wiedzy naukowej. nie powstało z rzeczy widzialnych”8 — mówi Apostoł.24 i4. traktowane przez nich. nie zaufał samemu Bogu. a ta pierwsza ma charakter czysto wykonawczy. „Przez wiarę poznajemy. na wzór bytów nieożywionych. co jest pozbawione fałszu. Mt 26. nie zakładający fundamentu zbawienia na dobrowolności wiary. símil. nie jest zdolna do ujęcia także abstrakcyjnego. 135 uzyskał od samego Boga świadectwo swej sprawiedliwości. jest tu czymś zupełnie zbytecznym. ss. Spotykamy ją u Hermasa (Pastor. ani przez refleksję. gwarantki odpuszczenia grzechów? Nie ma tu miejsca na chrzest zgodny z rozumem. Samsonie. VIII 6. Z czterech dziedzin.8 Kto zaś Mu nie zaufał. Chryzyp.12. Jeśli zaś kto twierdzi.i A więc po cóż mnożyć dobór przykładów wiary z naszej historii i podawać nam na świadectwo? „Zabraknie mi wreszcie czasu na opowiadanie o Gedeonie. po Chr. którzy za pośrednictwem Pisma Świętego dowie. Baraku. Takimi są ci. Dawidzie. obsignatio baptismi. niczym nie skrępowaną wolność pozytywnego wyboru lub odrzucenia otrzymali ludzie od samego Pana. Cała wiedza nau- . jak i popędu je inspirujące. myślenia. żeśmy wybrali życie i zaufali Bogu poprzez Jego Słowo.3 ił Por. nie ma tu miejsca ani dla Syna. że same pierwsze pojęcia są niesprawdzalne. to formuła obiegowa w II i III w. gdy mówiło. koncypowania2*. Miejsce tego wszystkiego zajmuje bóstwo. 988.17). że wiedza naukowa jest sprawdzalna przy pomocy samego rozumu. że pełną. wiedzy naukowej. A więc tylko przez jedną wiarę można dojść do zasady wszechrzeczy.

wywodzący pierwszą przyczynę z wody. tamże 1139 b 25.* 25 a to. podobnie jak pochlebca udaje przyjaciela. Platon. to wie tylko fachowy bankier s lub ten.g Hbr 11. z góry ze świata niewidzialnego. co jest prawdziwe. Można by też przełożyć przez „domysł.-* Wiedza bowiem naukowa jest biegłością w udowadnianiu. przy zupełnej bezczynności i zupełnej bezmyślności rozumu. że cieśla dopiero po gruntownej nauce staje się biegłym rzemieślnikiem. II A 57. że opierający się na wiedzy sąd.34 Skoro widzimy. to i on nie wyśledził Przyczyny Sprawczej. 1140 a 20.1 niewidzialnego wszystko na ziemię ściągają. to coś nadrzędnego w stosunku do wiedzy i zarazem jej probierz. 137 umieją na podstawie doświadczenia odróżnić i oddzielić. Stählin przez: „das Vermuten”. dopiero wtedy zdolny będzie prowadzić okręt oraz że ani jeden. powstaje ze zdobytych poprzednio wiadomości. Przez koncypowanie rozumiem przerobienie całego materiału wrażeń. Diogenes Laertios I 27. że dana moneta jest fałszywa. Dla. 81 Por. która potrafi wydobyć na wierzch spośród rzeczy niemożliwych do pokazania coś zupełnie już prostego. tłum.29 wiara zaś jest łaską. na syntetyczną koncepcję bytu. czynią z natchnienia Ducha. . Sophista 246 A (przekł. iż jakiś obiekt jest prawdziwy. 29 Por. pozbawione sensu. Ist. 27 Zob. fałszywa.2 ny. 1141 b 9. 59—69). od tego. Migne’a: „opinio”. że istnieje to tylko. bardzo ostrożnie dla swojej obro. a sternik. a wilk psa. polski: Sofista. Mt 23. co nie jest związane z materią.27 28 ani inni następni fizycy. por. nowym organem słuchu.. na przykład 1139 a 7. którzy i Por. nowym sercem może być ujrzane. Arystoteles. ani nie zależąc od materii. ściągają jakieś tylko dla umysłu dostępne i bezcielesne idee i twierdzą uparcie. 26 Por. ani samo nie będąc materią. s. Sophista 246 B.32 ( 2S „Koncypowanie” to przekład wyrazu greckiego imóArjyię. 80 Platon.9.3 25 Por. Iz 64. ani Tales.1 Oto wszystko.« nieje bowiem moneta prawdziwa i inna. określają ciało i istnienie jako jedno i to samo (. co jest podrobione. 20.31 „Oto czynię 3 rzeczy nowe” k — mówi Pismo — „których oko nie ujrzało ani ucho nie usłyszało i które nie dotarły do serca ludzkiego”. Ethica Nicomachea 1139 b 31 (dosłowne wyrażenie Arystotelesa). Lecz w jaki sposób. Ludzie zaś niewierzący. jak się zdaje.82 * 84 85 86 aby się nim stać. przekład łaciński w wyd.3® A zatem wiara. 28 Zob.8 k Iz 43. Jeśli nawet Anaksagoras18 pierwszy wyniósł rozum ponad inne wartości. który francuski przekład oddaje przez „La conjecture”. po prostu rękami skały i drzewa obejmując — według Platona — bo dotykając wszystkich takich rzeczy. że one są tym. co nowym spojrzeniem.33 będący tylko nikłą koncepcją. ale nie bankierów. że wystarczy tylko chcieć być pięknym i dobrym człowiekiem. Arystoteles. Witwicki. usłyszane i przyjęte myślowo za pośrednictwem wiary i świadomości. o co można uderzyć i czego można jakoś dotknąć. ss. „z nieba i ze świata 15.)30 Toteż ci. kiedy dobrze zaprawi się do swego zawodu. Oto bankier mówi przeciętnemu człowiekowi tylko to. wprowadzająca w błąd ludzi niefachowych. uporządkowanego już przez wiedzę naukową.25 1 Hbr 11. słuchają. 24 Por. opisując plastycznie jakieś wirowania. Polityk. skądś tam. tamże 1139 b 26. gdy uczniowie Pana mówią. i6»i Udaje wiarę domysł. który się przygotowuje do tego zawodu.26 Hellenowie 2 nie posiedli poznania zasady całego bytu. co jest przedmiotem nauczania..19 1 1 Kor 2. W. ani drugi nie uważa. jest wiarą.3 tego Słowo mówi: „Nie nazywajcie się między sobą nauczycielami na ziemi”. upierają się przy tym.4 h Hbr 11. 136 kowa jest nauczalna. 13. Overbeck: „die Vermutung”. co z nimi walczą. pojedynczego. hipoteza”. co istnieje naprawdę. Ethica Nicomachea VI 2 ns. Warszawa 1956. Vorsokr. Arystoteles powiada.

wiara) jest przez Platona wyżej postawiona od elnaóla (tj. Każdy bowiem człowiek. będąc skłonny do przyjęcia tego. co śledzi. Nawet Epikur. 41 Por.* 39 Poza tym filozof Platon mówi w Prawach: „Kto chce zażywać błogosławieństwa pełnego i szczęścia. kto mówi do uszu skłonnych do słuchania”. Zresztą w jakiż sposób możliwe jest przeciwstawianie się Bogu? Poznanie staje się zgodne z wiarą. godzien nazwy 3 króla”.36 A być posłusznym Słowu. że wiara jest przedchwytem. Krokiewicz w swej monografii Nauka Epikura (Kraków 1929. 85 Pojęcie podstawowe całej etyki sokratycznej: xaXoxayaiHci — piękno i dobro razem. a więc: ngólrjipię — „przedchwyt umysłu” lub „wyobrażenie typowe”. Heraklit.40 Być może to 2 jest nazwaną przezeń w Eutydemie w sposób tajemniczy ową „mądrością królewską”. ró ¿ragyig —■ „zmysłowe objawienie” (przedmiotu) oraz imroia — umysłowe (rozumowe) objawienie (ss. czy człowiek prywatny.37 n. mógłby się czegokolwiek dowiedzieć o przedmiocie swego badania? A dowiedziawszy się o nim czegoś przy pomocy przedchwytu. Jeśli zaś ktoś ucząc się stosuje w swym procesie poznawczym ów przedchwyt. musi od samego początku życia uczestniczyć w prawdzie”. Prawdziwe ponad wszelką 4 miarę okazuje się zatem to. to nie zdoła się tego poznać jako niemożliwego do zbadania i do zrozumienia”. Platon. Wyjaśnia to jako rzutowanie umysłu na coś podpadającego pod nasze zmysły i na obraz pojęciowy przedmiotu oraz zakłada. rozeznania umysłowego. bnókrjyjię acpóSga. 84 Porównanie wzięte z Platońskiego Sofisty (231 A). przeświadczeniem. I. ze względu na swą sprawność. to jest intuicyjnym. jest głupcem. rozumieniem. tym samym włącza go do 2 procesu poznawczego. 96—97). ponieważ nie zdobędzie wiedzy bez owego przedchwytu. 33 Po grecku elnaóia. lub który jest niemądry. Epiktet. frg. nikt więc nie zdobędzie wiedzy bez wiary. którzy uwierzyli w Chrystusa. Vorsokr. któreśmy publicznie uznali za Nauczyciela. 155. 39 Wyraz mordę przez Platona użyty tu wyłącznie w znaczeniu: „godny zaufania. co się mówi. odnośnie do tego. nie przyciąga przyjaciół”.9 n Iz 7. choćby hipotetycznemu. inifiolrj — „umysłowe nastawienie się”. kto zaś często kłamie. Arystoteles. uważa wiarę za „silny domysł”.10 (niemal dosłowne przytoczenie). a nawet skrytykować bez zastosowania owego przedchwytu. Skoro zatem wiara jest niczym innym jak 3 stadium wstępnym. Topica IV 5 126 b 18.42 Analogicznie — ci. Z tych dwu. jest w pełni. nie zaś „niewierzący”. m Por. nlorię (tj. zakłada. 37 A. 40 Por. ma tym samym uszy gotowe do przyjęcia prawdy." Te wieszcze słowa sparafrazował Heraklit z Efezu w sposób następujący: „Jeśli się nie żywi nadziei w stosunku do tego.41 W każdym razie w Polityku mówi dosłownie tak: „Wiedza prawdziwego króla jest królewska. a wiara z poznaniem dzięki wzajemnemu 3 sąsiedztwu ustanowionemu przez Boga.39 Niegodzien zaś zaufania jest ten. choć nie z własnej woli. nic nie zrozumiecie”. 18. O przeciwstawieniu wiary i domysłu mówi Platon w Respublica VI 511 E. „Szczęśliwy ten. s. ss. czy będzie to władca. 86 Por. Leges V 730 C (cytat zmieniony nieco przez Klemensa). kto z własnej woli lubuje się w kłamstwie. a dalej: „aby jak najdłużej żył w prawdzie. żaden nie jest godny zazdrości.9 *8 Zob.2 trzeba więc się tego uczyć posłusznie. kto chętnie słucha. ponieważ jest godny zaufania. który nie budzi zaufania. .i W jaki sposób ktoś nie mając owego przedchwytu w sto82 Tego zdania w zachowanej spuściźnie Arystotelesa nie ma. kto ją posiadł.1" zresztą podobnie jak szczęśliwy jest ten. Syr 25. 138 sunku do tego. „myślenia obrazami”. Dissertationes II 14. o czym jest mowa. to znaczy wierzyć Mu bez żadnego sprzeciwu. „domysłu”). pewny” a wyraz amóroę w znaczeniu: „niegodny zaufania”. VII 534 A. Euthydemus 291 D. i już to zostało nazwane posłuchem. niczego poddać sądowi. Platon. oczekiwaniem umysłu. co powiedział prorok: „Jeśli nie uwierzycie. niczego usiłować rozwiązać. że nikt nie może niczego zbadać. 96—97) ustala polskie nazwy pewnych terminów filozofa. co żadnej nadziei nie rokuje. który znacznie wyżej cenił przyjemności niż prawdę.

że prawie niepodobna znaleźć takiego mędrca. Pismo do Kleofonta nie figuruje w katalogu dzieł Speuzypa. prawidłowe rozumowanie”. Plutarch. Noctes Atti. 139 są szlachetni43 i tak są nazywani.4 statowi Chrystusa. 49 Pindar. frg. daje Mojżesz poznać przez słowa: „Boże Abrahama. jak „słuszne. 44 Por. 46 To wyrażenie wzięte jest nie z Platona. którzy zdolni są Go dojrzeć. s.s Izaaka zaś Bóg przedstawił obrazowo jako uświęconą ofiarę i wybrał go sobie. 19. zdolność prawodawczą. że tylko Jego jednego zdolni jesteśmy kochać. prawdziwe piękno. 50 Zob. 140 glądy wyznają filozofowie stoiccy. U Hellenów Minos opiewany jest jako „król rządzący lat dziewięć. świętość kapłańską. przypisując tylko mędrcowi dostojeństwo królewskie.17. lecz z Filona — zob. Boże Jakuba”.p A znowu. poucza on tymi słowy: „Bóg zlitował się nade mną. chyba pisze podobnie jak Platon na ten temat: „Jeśli władza królewska jest czymś dostojnym oraz jeśli mędrzec jest prawdziwym królem i władcą. 47 Te tajne pisma pisane były na rzemieniu owiniętym wokół laski — por. że mędrzec jest miły Bogu. Speuzyp w swej pierwszej księdze. 169 (wyd. 48 Termin ó ógfióę lóyoę w znaczeniu zarówno „słuszna mowa”. I 167. 193. s. Minos 314 C.47 Moje zaś prawo. podobnie jak „królewscy” są ci. II. Lysander 19. kto pełni Prawo. 123). Dalej Platon dodaje zupełnie niedwuznacznie: „Co jest słuszne.42 Por. Analogiczne do tych po0 Por. królem. ociosanym palu. 91. że jeden jest wprost nazwany „przyjacielem”. pozostała część cytatu jest interpretacją Klemensa.50 I tak jest w istocie. owszem. będąc tak piękny.1. jak to już powyżej powiedziano. jak to ongiś Bóg rozmawiał z Mojżeszem. to jest „oglądającym Boga”. ponieważ był On „prawdziwym światłem”. my. Platon. Źe wszystko do mędrca należy. Snęli—Maehler.45 Takim właśnie jest Ten. Jak bowiem „mędrcy” są mądrzy dzięki mądrości. Ale sami przyznają. 45 Por.31 48 W języku greckim zachodzi tu gra słów.cae XVII 9. wyżej." Pismo Święte ukazuje Go jako . tamie 317 B—C. i Aulus Gellius. frg. którymi opiekują się królowie. to prawo będąc słusznym rozumowaniem jest także czymś i dostojnym”. jest terminem stoickim.45 a słuszne rozumowanie jest prawem wedle natury i nie zawiera się w znakach pisanych lub w czymś innym podobnym”.9 Można zauważyć. natchnienie prorocze. że tajne pisma eforów lacedemońskich zgodnie z prawem były wycinane na drewnie ich lasek. skierowanej do Kleofonta. Lecz nasz Zbawiciel54 przewyższa całą naturę ludzką. a legaliści są takimi dzięki prawu. i jest to słuszne rozumowanie43: Prawo jest królem wszystkich Śmiertelnych i nieśmiertelnych49 s jak to śpiewa Pindar Beota. a inny znowu okazuje się nazwany inaczej. Wiedzą Hellenowie. obdarzone życiem. jak gdyby ktoś przemawiał do bliskiego przyjaciela. Platon. 21.21.4 52 Był.0 zawieszony na wysokim. wystawiony jako wzór Boskiej cnoty 2 na spojrzenia tych. 7. FPG III. wolność.1 Cudzoziemiec zaś z Elei nazywa królewski typ człowieka i polityka żywym prawem. aby stał się dla nas upostaciowaniem zasady zbawienia. przeniósł — jak się zdaje — do Hellenów wielki Mojżesz. niemożliwa do oddania w języku polskim: Xgióróg — Chrystus i %qi'¡óroi (chrestoi) — „szlachetni”. Boże Izaaka. któreśmy omówili. jest jednocześnie królewskie. Mt 5.51 V [Wiara matką cnót] Wszystkie prawie idee. którzy za prawdziwym pięknem tęsknimy.3. więc wszystko do mnie należy”. szlachectwo wewnętrzne. zażyły przyjaciel Zeusa” 52 — gdyż doszło do ich uszu. na którym umieszczono napis na oczach wszystkich. bogactwo. Politicus 259 AB. prawodawcą. wykonując jednocześnie wolę Ojca. Mojżesz mędrcem.44 tak analogicznie chrześcijanie jako uczniowie Chrystusa zyskują godność królewską dzięki królewskiemu maje. musi być niewątpliwie zgodne z prawem.

Gawiedź bowiem nazywa bogatymi takich.®59 Jednocześnie Pismo uznaje szczęśliv Por. „Zdejmijcie z siebie jarzmo ciężkie. tłum. Frg. aby byli bogatymi a zarazem dobrymi ludźmi ci. by mógł przyjąć bogactwo. Chryzyp.* 60 Nigdy bowiem sam niedostatek pieniędzy. Leges V 728 A. Wj 3. ofiarowanymi Mu przez prze4 ciwnika.w A tak jest On bogaty. Rdz 22.. którzy tu mieszkacie. którzy zdobyli. 67. zresztą jako nieliczni wśród ludzi. wyżej. ale wzrastający niedosyt”. które głosi. mor.55 wraz z całą sławą. W Alkibiadesie Platon nazywa moralną skazę „cechą niewolnika”.1 z Prz 17. Łk 19. kiedy mówił: „(.i Któż od Tego mógłby być szlachetniejszy. Diogenes Laertios VII 119. których 3 gawiedź do takich zalicza. co trzeba czynić.”z Trzeba więcej jeszcze ufać Pismu. W Fajdrosie oto nazwał mędrca bogaczem.x Czy trzeba jeszcze mówić. a cnotę „cechą człowieka wolnego”61. co . J 1. 142 wymi ludzi biednych. Frg. a przyjmijcie lekkie” c — mówi Pismo. że On jest arcykapłanem. Z tym. dla którego znaczy to: „stanie się chrześcijaninem”. 52 Por. 58 Por.) O ubóstwie stanowią nie zmniejszone zasoby. bogactwa najwyższej wartości.7 ze wszystkich najgodniejszym prowadzenia 5 całego rodzaju ludzkiego? Nasz Zbawiciel jest prawodawcą. inni.7 3 Por. :. I 168. 273.11 9 Por. por. że wiele posiadają dóbr.58 „Człowiek wierzący posiada bogactwa całego świata — rzekł Salomon — a niewierzący nie ma nawet obola. przyjacielu nasz — mówi — i wy. niż bogaty 4 stanie się filozofem”. że wzgardził całą ziemią i złotem.14 4 Por. co w środku. że Platon tymi samymi posługuje się terminami.16 r Por. s. 5* Cała ta koncepcja zapożyczeń greckich od Hebrajczyków nie ma żadnego bezpośredniego uzasadnienia. Wj 33. A z wierzchu co mam. 67 Platon.11 u Por. który dając Prawo przez usta proroków jasno poleca i poucza. żebym piękny był na wewnątrz. Platon. 13 — Kobierce t. Mk 10. jako Ten. Minos 319 D (Platon cytuje tu Homera. Fajdros 279 B. 2 Krn 20. On jeden — znawcą służby Bożej. „Panie. 59 Wyrażenie: „stanie się filozofem” jest oczywiście własnym dodatkiem Klemensa.24. a także zapowiedzianym przez samych proroków. Lk 4. to niechaj w zgodzie żyje 2 z tym. Chryzyp. Odyssea XIX 179). 56 Stoicy określali zbożność (eióefleia) jako naukę o służbie bożej: smórrjfiTj $ea>v fieganeiccę — zob. SVF III. które jednak mogą należeć i do złego człowieka”. bogowie! Dajcie mi to. Leges V 742 E. 44 Porównanie między Jezusem a Mojżeszem — Hbr 3. 159.8—10. że prędzej „wielbłąd przejdzie przez ucho igielne.9 51 Por. Obym zawsze wierzył. a czego nie. I 141 ogłoszonego „królem” v przez dzieci jeszcze niewinne i przez 3 niewierzących i nie znających Go Judejczyków. podobnie jak poeci. Witwicki. tak mówi: „Niemożliwą jest rzeczą.38 w pnr Tlił Q Q x Por. opiekuna całej przyrody i pasterstwa. na ziemi będącym i w ziemi.13 podobnie jak Platon.6a a Por.56 królem Pokoju — Melchizedekiem. Platon. Łk 18. którzy „jarzmo” nazywają czymś „niewolniczym”62. 129 — Modlitwa do Boga Pana. mor. Hbr 7.. którego Ojcem jest sam Bóg? A pokażmy jeszcze. W. Mt 19. lecz chciwość jest przeszkodą.p Rdz 53. SVF III. 4. s.25 65 Por.”57 Wreszcie pewien gość ateński ganiąc tych.’ Mt 4.25. Tej musi wyzbyć się człowiek 5 dobry. 619. Platon. Warszawa 1958.5—7 y Por.3 ns. s. że bogatym jest tylko człowiek mądry. którzy uważani są za bogatych z tego tytułu.

co jest najlepsze. Platon. 13. Ona zdaje się zawierać inne cnoty. ani bunt — i pragnąć należy. ani drugie 5 nigdy nie okazało się potrzebne — lecz jest nim pokój oraz życzliwość wzajemna. 61 Por.7 ny mówi. Rz 7. oraz że ta ostatnia właśnie przysługuje najwłaściwiej człowiekowi. a nie o wierze. i śmierci się nie lękać w tej wojnie (. że ludzie sprawiedliwi są piękni.32 f Por. ustanawiać 3 będzie zawsze swoje prawa”. a wierność właściwą macierzą cnót. Mt 11. Cały ten wywód.11 „Każdy bowiem. „co się kochają w oglądaniu prawdy” 70. Leges V 736 E.63 Proroctwo natomiast głosiło. że potrzeba wiary jest powszechna.® Również Ksenokrates w swoim traktacie O inteligencji mówi. Jeśli jest to słuszna opinia. Jeżeli Syn was uwolni. Platon. ale syn przebywa na zawsze. M. nie co innego. że wiedza o zasadzie wszechrzeczy jest wiary3 godna. nie będzie uchodził za zniekształcającego praw. którego działalność b Por. J 8. Politicus 259 A—B. której potrzebujemy w każdym wypadku: w pokoju i w każ4 dej wojnie. Ajschylos.6 kiem. drugą teore2 tyczną.1 Platon zaś nazwał mędrca królem w Polityku64 i to słowo tam jest. Językowo jednak są to różne znaczenia tych samych wyrazów. „Tym. i w ogóle w całym życiu. a nie wierzącym. nie łączy się z rozumowaniem Klemensa na temat wiary w sposób adekwatny. s. W postawie żołnierskiej stać mocno w szeregu i walczyć.65 To wyjaśniwszy nawiążmy na nowo do roztrząsań na temat 23.20. zuchwali i z nader drobnymi wyjątkami zupełnie obrani z rozumu”. zgadza się tekst: „zostaliście zaprzedani grzechom”. Platon. a inteligencję pojmuje on dwojako: jedną praktyczną. 18. 64 Por. żeby ani jedno.3 60 Por. A z drugiej strony ci. ale nie jest sprawdzalna przez bezpośrednie doświadczenie. Platon mówi o człowieku wiernym. Warszawa 1960. opierający się na cytacie z Platona. Syr 34. niechaj fi Por. choćby nawet mogła im się przydarzyć szpetota fizyczna. On jednak mówi: „Kto ma uszy do słyszenia. że zwolennicy Pitagorasa z Samos odrzucają wszelką potrzebę udowodniania w zakresie swych badań i słowa: „Mistrz sam tak powiedział” 69 traktują jako przedmiot swej wiary. W ten sposób częścią składową pojęcia mądrości jest inteligencja. ośmielają się odmawiać wiary najgodniejszemu wiary Nauczycielowi. Leges IX 859 D—E.29—30 d Por. 4 Bogu.8 dę”. że mędrzec jest piękny. Persae 50.2.. jest niewolni. Łk 6.34—36. A niewolnik nie pozostaje w domu na wieki. a nikt. 83 Por.” e Gość ateński ze swej stro. Prawa I 630 BC. ale cnotę największą mając przede wszystkim na względzie. Maykowska. wyżej. 65 Por. istotnie będziecie wolni i prawda was uwolni. Iz 53. zażywanie pokoju. oraz żądają odeń dowodów potwierdzających Jego słowa. niesprawiedliwi. tłum. co usłyszeli. o wierności.8 66 Platon. bowiem niauę oznacza i . Oto Platon w sposób już zupełnie demonstracyjny oświadcza. podobnie „jak ktoś twierdziłby stanowczo. A przecież do gwałtu skorzy są oni najczęściej. 143 choćby niewielką przynosiła korzyść. 62 Por. kto popełnia grzech. to „każdy prawodawca. jedynemu Zbawicielowi. i właśnie przez tę cechę sprawiedliwości wszechstronnie są piękni. „że zatracił wygląd ludzki wobec wszystkich synów człowieczych”. jednocześnie 2 chwaląc pokój: „Wiernym bowiem i niezłomnym podczas walk i waśni domowych nie może być ten. Wykazano już.i wiary. Leges VI 770 E. Brzmi to wręcz niedorzecznie..już powiedziano. Platon. że mądrość jest wiedzą naukową o pierwszych przyczynach i bycie myślnym. Alcibiades 135 C.) i najemników też potrafi wielu. Herodot VII 8. że najbardziej życzeniem jest. według Platona.14 e Por.* 66 To właśnie jest wierność67. Mt 5. ale nie wszelka inteligencja jest mądrością. kto nie posiada cnoty w jej całym zasięgu. 1 Podobnie powiedziane jest u Salomona: „Mądrość gości na ustach ludzi wiedzących”. nie jest jednak ani wojna.” 68 Z tego jasno widać. bezapelacyjnie rozstrzygającej wszelką wątpliwość i wystarczają im one do ustalenia tego.3 c Por. mówiąc tak. Septern contra Thebas 75.

Maykowskiej. odniósł się sprawiedliwie do wszystkich. podatne na moc płomienia. Apostoł zaś mówi: „Wiara powstaje z pouczenia. ale wymaga również. gnozą] „Panie. a ów słynny kamień przyciąga żelazo przez jakąś wspólnotę naturalną. pomaga ze swej strony wykładowi nauki. będąca jakby prawidłem natury. 3 nie«. których nie stać jeszcze na zdolność działania. na jaką go stać. gdyż przy pomocy wspólnych ćwiczeń pomnożyli tę drugą zdolność 5 i dokonali na sobie oczyszczenia. s. CGF. o którym nawet nie usłyszeli? Jak usłyszą. Także i ziemia. Ale te przedmioty przyciągane nie występują jako przyczyny 3 sprawcze. 144 słucha”.11 A kto to jest? Wyręczmy się słowami Epicharma: „Duch sam widzi. zamiast dotychczasowego nianę. Plutarch. lecz jako pośrednie. a źródłem jego nakaz Chrystusa”. Podobnie nie ma żadnego pożytku z najlepszego syh Mt 11. także Lepes I 630 C. A przy tym czynów nie mierzy się samym wynikiem. 19. kto Go nie posłucha.75 * Dwa są rodzaje zła.78 w tym celu. De audiendo 38 E. co napisano: »Jak w porę przybyli ci. współdziała z sianiem ziarna.25.71 * 73 Heraklit gani niektórych za ich brak wiary. chociaż dobrze wiedział. drugi przy pomocy jawnego gwałtu i przemocy. duch sam słyszy. w 2 którego nie uwierzyli? Jak uwierzą w Tego. żądając od każdego tylko tej miarki. Rz 10. jeśli jest urodzajna. Diogenes Laertios VIII 46. by z dobrą wolą połączyli zarazem czynną postawę.1.14. miłosierdziem. podobnie dzieje się z wszelką doktryną nauczalną godną wiary — wtedy staje się ona możliwa do przyjęcia. I. frg. któż uwierzył naszemu pouczeniu?”j — rzekł Iza.17 1 Por.33 1 Iz 53. podlegając sile sugestywnej jakiegoś tajemniczego tchnienia. Vorsokr. podobnie jak kropla bursztynu wlecze za sobą suche badyle. 155. por. łatwiej się zajmują od ognia. pojmiesz. a jeśli nakłonisz swe ucho.7* W tym miejscu zupełnie wyraźnie doznał pomocy ze strony Salomona: „Jeśli lubisz słuchać. Prawa 628 C (przekład M. I. jak On prowadzi do narodzenia wiary przez pouczenie ustne i przez obwieszczenia apostołów aż do słów Pana i Syna Bożego.1 VI [Relacje wiary ze skruchą. Jeden działa przy pomocy podstępu i udawania. działanie natomiast wymaga współuczestnictwa ciała. aby ćwiczenie odbywało się według wszelkich reguł gry w piłkę.15 1 Syr 6. frg. s. mają przynajmniej dobrą wolę. oznacza on tylko „wierność”. 73 Por. ślepa jest”. 10).k „Lecz jak wzywać będą Tego.7 71 Epicharm. mówiąc. ani z proroctwa. kto nią rzuca wedle prawideł sztu» ki. że słowa Pana same już stanowią dowód? Jak gra w piłkę i zależy nie tylko od tego. s. 294). Wszak także wyschnięte dobrze źdźbła. ani mówić”.1 jasz. 88 Platon. t. Przedmioty przyciągane są im posłuszne. 249. Iz 52. reszta głucha.„wiarę”. a maróg „wiernego” i „wierzącego”. będziesz mądry”. Czyż nie jesteśmy w stanie pojąć. 88 Por.16 * Rz 10. De genio Socratis 582 F. i „wierność”. gdy wiara słuchaczy. Rz 10. którzy zwiastują zbawię-. „że nie umieją ani słuchać. n Heraklit. aby ktoś ją w sposób rytmiczny chwytał. 70 Platon. Inni. 145 stemu dydaktycznego bez pozytywnej postawy odbiorczej ze strony uczącego się. więc ażeby nikt nie mógł się zasłaniać brakiem informacji. Ale ponieważ od nas tylko zależy posłuchać Go 4 lub nie.”1 Oto widzisz. a elektron74 wprawia w ruch kupę plew. jeśli im ktoś nie obwieści? Jak mogą obwieszczać. jeśliby nie zostali wysłani? Według tego. więc boski Logos wysłał do wszystkich ludzi wezwanie. lecz także ocenia się . Jednych stać na to. któremu nie towarzyszy 2 chęć uwierzenia mu ze strony słuchaczy. a nie „wiarę”. 67 Tu nawet użył Klemens nowego wyrazu greckiego nioxóvr). Dobra wola dotyczy zakresu duszy. Państwo V 475 E (przekład Witwickiego.

a więc oczywiście i On sam jest godny wiary. 25.je poprzedzającym zastanowieniem78: czy wybór nastąpił łatwo. że godzi się wierzyć Temu. 7S Termin ngoaigeaię jest podstawowym elementem etyki Arystotelesa. 89 Definicja ngoodottia Se Só£a (leAAortoę. 3 które mówią o Bogu. A wiara jest aprobatą zaanga. Uczniowie Bazylidesa natomiast określają wiarę jako przyzwolenie duszy dla tej rzeczywistości. który się grzechu dopuścił.cov zamiast evyvti>. Oto jak nadzieja pa74 Elektron oznaczał zarówno bursztyn. 78 Tu znowu zaczyna się gra słów wynikająca z dwuznaczności wyrazu „wiara” (niarcę) jako zarazem „wierność”. Kiedy Apostoł mówi: „Niezawodny jest Bóg”. że Klemens akcentuje konieczność czynnej postawy człowieka w akcie wysiłku etycznego dla uzyskania zbawienia. niezłomny. Zatem wiara jest zaangażowanym przypuszczeniem. w takich warunkach nie nastąpiłaby poprawa. 75 Por. kto żyje wedle przykazań. Skrucha jest więc także poprawnym aktem wiary.28. 147 dza w nas ufne przekonanie. a zbawienia dla tego. Mt 24. Podobnie jak nieufność jest dyspozycją stałą do niedowierzania. Oczeki.* 77 Wiemy jest ten. czy wystąpiły wyrzuty sumienia z powodu potknięć i czy przynajmniej późno je rozpoznano. co wzbum Por. a także nakaz stosowania Jego przykazań w czynie. Prawdziwym poznaniem jest dopiero stan bezgrzeszności od samego początku. o którym 3 wiemy. tu synonim bursztynu. że dzięki niemu uzyskamy chwałę Bożą i zbawienie. albo nadzieją. wprowadza jeszcze pojęcie oczekiWania.t*ovo. kto w sposób nienaruszalny strzeże tego. Któż zaś może być potężniejszy od Boga? Niewiara znowu jest domysłem słabym i negatywnym na korzyść twierdzenia przeciwnego. (jak w wydaniu Stahlina). czy miał miejsce żal za winy popełnione. jeśli oczekujemy rozkoszy. która nie wprawia w ruch postrzegania. Życzliwość zaś polega na silnym pragnieniu dobra dla kogoś drugiego ze . ufamy zaś tylko jednemu Bogu. godny wiary). oraz wyrazu matóę w znaczeniach: wierzący i wierny (tzn. Objawia się zaś 4 Jego Logos. godny zaufania. oraz słowa samego Boga i przykazania Jego. Oczekiwanie 80 natomiast jest mniemaniem na temat przyszłości. A jeśli „wierzyć” znaczyłoby tylko „przypuszczać”.21 n 1 Kor 1. Skrucha bowiem jest poznaniem spóź271 nionym. któremu się przedtem podlegało. późno to znaczy już po fakcie. ani tego. to w jaki sposób filozofowie mogą uznawać swoje idee za pewne? Samym tylko przypuszczeniem nie jest bynajmniej dobrowolna aprobata poprzedzająca dowód.i żowaną w stosunku do jakiejś potęgi. Oto ten jest ów „sługa wierny”. wiara uczestniczy w tej postawie. ale oczekiwanie musi być wierne. że grzechem jest ten stan. jeśli oczekujemy cierpienia. które nazywa dwojako: albo obawą. Lecz ufność jest rozeznaniem trwałym odnośnie do czegoś lub kogoś.2 wanie wszystkich innych rzeczy jest mniemaniem na temat czegoś niejasnego. 146 wstaje organicznie z wiary.9 77 Rozumiem to miejsce w ten sposób. zapożyczone zostało przez Klemensa od Platona (Leges 644 CD). Platon analizując przeciwstawne sobie Pojęcia: cierpienia i rozkoszy. 79 Przyjmuję tu koniekturę Schwartza: evyva>fj. ponieważ mu aktualnie nie podlega. a nie uczestniczy fatalizm i bierność gnostyków. co powierzono mu do rąk. to nie nastąpiłaby zmiana w duszy grzesznika. lon 533 D—E. jak i stop złota i srebra."1 -78 chwalony przez Boga. Tymczasem nadzieja jest oczekiwaniem uzyskania dobra.n wskazuje. który się objawia. jakich nam udzielił. Gdyby bowiem nie uwierzono. co stworzył i co nam darował życzliwie. Bez wstępnej decyzji czyn nie uzyskuje znamienia aktu cnoty. Dlatego wierzymy w to. Powierzone zaś są nam do rąk słowa. że nie cofnie ani pięknych przyrzeczeń.45. dobrowolnie powziętym i rozważnym79 sądem wstępnym przed aktem już czysto poznawczym. Z kolei gdyby nie wierzono w niewątpliwe na2 stępstwo kary w stosunku do tego. „oczekiwanie jest mniemaniem o przyszłości”. Platon.

który dla wystawienia 148 wszelako stanowiące pod względem siły oddziaływania. doznali rozbicia wiary”. opuszczonej zaś niedawno przez młodego Oblubieńca. 84 Nie wiadomo. a dzieci Twoje doznały błogosławieństwa.0 a my przecież jesteśmy s nasieniem Abrahama przez samo słuchanie Słowa Bożego. Myśmy wszak synowie Izraela.17. drugi Nowy. 86 Tj. to już by wygasła. aby wejść w ogrodzenie ludowi Twojemu wyznaczone. jako że . dwa z nazwy i czasu. że Abraham uwierzył. dane zgodnie z ekonomią Bożą.q z wiary zgodnej z Testamentem i przykazaniami. 85 „Powołanych” — do wiary chrześcijańskiej. pospolitym. aby zająć namioty ojców. Miłość bowiem czyni ludzi wierzącymi. nakaz taki: abyś w oparciu o nie toczył piękny bój. bo niektórzy odrzuciwszy czystość sumienia. 88 Jest to bardzo ważne stwierdzenie: obydwa Testamenty mają jako autora jednego Boga. łącząc ich węzłem uczucia z wiarą.4 dzi wieszczych. a szczególnie przeciw Marcjonowi. jak utrzymują jej oskarżyciele. że 2 wiara. a ponadto jeszcze przypadkowi podległym.4 to również z chwilą.p „Tyś życie przeżyła. w epoce tragedii. jeden Stary. „Według zapowie. jedność ° Por. Rz 4. Skoro obawa może być wychowawcą prawa. któraś nie cierpiała bólów 6 porodu! Bo liczniejsi są synowie opuszczonej niż mającej męża”. to i my powinniśmy uwierzyć. Filon. ani nie może być rozluźniona przez chwilową obecność 3 obawy.s Nie jest więc rzeczą słuszną oczernianie pochopne wiary. ponieważ to Bóg Jedyny za pośrednictwem Syna wyposażył nas 87 w te Testamenty.88 Dorzuca jeszcze Pismo Święte wyraźniej: „W spadku uzyskałaś testament Izraela”.89 obawa zaś. jest czymś boskim i nie daje się rozerwać przez jakieś inne uczucie ziemskie. które uprzednio wskazały na ciebie.4 niu. z tego wniosą. Choregiem nazywano wówczas. przez Chrystusa Pana.czam ci ■— powiada Apostoł — synu mój. któraś nie rodziła. lecz dzięki słuchaniu Słowa Bożego. że jeden Bóg jest wskazywany przez obydwa Testamenty.1.* 88 Gdyby istotnie była ona tylko wynalazkiem ludzkim. Jeśli istotnie wszelki byt manifestuje się w działa. z kolei przez samo swoje współistnienie z nim staje się elementem wiary. odwzajemniając się jej postawą dobrego działania. One obydwie są wyrazem życzliwości. 82 Tego wersetu nie ma w Starym Testamencie. zamożnego obywatela. Ale ona ulega stałemu uintensywnianiu i nie ma miejsca.względu tylko na niego. niepłodna. od Boga pochodzącej i celowo skierowanej ku dobremu działaniu. Dlatego i Apostoł mówi 3 w Liście do Rzymian: „W niej [Ewangelii] właśnie objawia się sprawiedliwość Boża. 87 Wyraz ten: ^ogłftowrat. Ga 4. czy stanowiłaby je miłość.4 31 Por.84 mówiąc w ten sposób o powoła2 nych85 spośród pogan przez obraz kobiety. Quod deterius potiori insidiari solet 55. którym jest Logos. ongiś bezpłodnej w pożyciu z mężem. kiedy potrafi ona zainspirować akt wiary. a z drugiej strony wiara jest bazą miłości.9 p Iz 54. jest wysoce obrazowy i silnie się wiąże z tradycją epoki attyckiej. zachodzi między obydwoma kontynuacja i rozwój.27 i Rz 1. Ha 2. gdzie by jej nie było.”88 Jeśli więc te same siedziby zapowiada proroctwo nam i patriarchom. Ostrze tego zdania skierowane jest przeciw dualizmowi gnostyków. czy obawa. 30. jakiekolwiek byłoby jej podłoże. Sam Bóg nie doznaje żadnego braku. ciesz się i wykrzykuj. zaliczone mu zostało na rzecz usprawiedliwienia. i Quod deus sit immutabilis 56.86 „Sprawiedliwy zaś z wiary żyć będzie”. posłuszni nie dzięki cudom. zachowując wiarę i czyste sumienie. przy uwzględnieniu różnicy epok i rozwoju. które z proroctwa pochodząc urzeczywistniało się w Ewangelii za pośrednictwem jednego i tego samego Pana. Jeśli to.1 jakoby była ona czymś łatwym. Tymoteuszu. skąd pochodzi ten cytat.” r głosząc o jednym tylko zbawieniu. która z wiary powstaje i ku wierze prowadzi. poru. Dlatego Pismo mówi: „Raduj się.81 Jedynie w nas znajduje dobroczynność 4 i przychylność Pana swój cel. i sek. Twierdzę stanowczo. jak przypuszczają Hellenowie.

wie3 dza. V 3. W stosunku do podmiotu trzeba odróżnić trzy odniesienia: tego. ufundować komuś coś. usiłowałem z wami podzielić się choć minimalnym okruchem w tym liście. Jeśli z kolei (założywszy hipotetycznie) ludzie usunęliby Prawo. Związek wiary z miłością byłby więc jakościowo odmienny od jej związku z obawą i hierarchicznie wyższy. świadomość.18—19 4 Por.orjnię. 1 Rz 1. dynamiczny. Do nich przyłączają się radośnie: mądrość. Owszem — mówię — strach jest uchylaniem się 94 od czegoś. 93 Niepodobna oddać po polsku metafory y. poniecha piękna moralnego. którym prosta wiara nie wystarczała (por. ale nie jest bezpośrednim sprawcą czynu i nie dotyczy teraźniejszości. to jest do gnozy. 90 Analiza udziału miłości i obawy w powstaniu wiary ma wykazać specyfikę wiary i rodzaj jej związków z tymi dwoma uczuciami. ziemia. Epistoła catholica 1. to siłą rzeczy każdy człowiek opanowany namiętnością. posuwając razem naprzód i rozwijając ten pierwszy impuls. jak by rzec można w sposób metaforyczny — jej klimatem. niżej. jeśli zaś Prawo. Z tej analizy można wyprowadzić wnioski następujące: 1) silniejszy jest związek wiary z miłością niż z obawą.91 Aczkolwiek wszystkie wyżej wspomniane cnoty są elementami gnozy. w którym odmawia on obawie funkcji czynnika gnostycznego w akcie powstawania wiary. ogień. to właśnie wiara ukazuje się nam jako pierwszy impuls w kierunku zbawienia. 91 Pseudo-Barnaba. oznaczającej prosty but żołnierski.dentu. że także napastują Boga. co boskie. 89 Energetyczna koncepcja Arystotelesa. 2. to jednak jej zaistnienie ma dla wiary wartość akcy. Te [cnoty] — mówi — mieszkają u Pana w stanie czystym. jego rządy oraz to. Co ty powiadasz? W jakiż . a istotnego.17 s 1 Tm 1. a więc przypisuje charakter akcydentalny. wyrządzając innym krzywdy. 149 życia. 92 Cztery żywioły to: woda. bez czego nie można się poruszać. Zatem jest wiara samym najgłębszym i najbardziej elementarnym podłożem 03 prawdy. 5. pozytywnie przez wiarę ocenionego. 2 prowadzą nas do miłości i do poznania prawdziwego. Jak niepodobna żyć bez czterech żywiołów. z kolei wystąpiło znaczenie: wyposażyć obficie. abyście równocześnie z wiarą uzyskali doskonałość poznania. 21. gwoli rozkoszy. Choć obawa sama przez się nie potrafi powołać wiary do utworu w teatrze ateńskim fundował koszt nauczania chóru. jest ślepą namiętnością. bądź z obawy. Ściśle biorąc. wiara jest niewątpliwie bardziej elementarna niż inne i tak niezbędna dla gnostyka jak dla człowieka żyjącego na tej ziemi niezbędne jest dla życia oddychanie.92 93 tak samo bez wiary nie ma gnozy. Metaforycznie oznacza więc tutaj radosną i bezinteresowną hojność dawcy. i skrucha w połączeniu z opanowaniem i wytrwałością. co otrzymałem. 3) Klemens przypisuje wierze charakter czynny. a jednocześnie żyć będzie w bezbożności. Poza tym wiara występuje w sposób zupełnie pierwszoplanowy jako coś czynnego. Ga 3. 2) działanie wiary i miłości ma charakter akcji wzajemnej: wiara jest aktywną bazą dla miłości. co jest na samym spodzie. dlatego jest tylko elementem akcydentalnym wiary. czym rządzi.24 88 Tak czynili gnostycy. który dał Prawo. powstałe bądź to z nadziei. 150 [Poglądy Bazylidesa i Walentyna na temat bojaźni Bożej] Przeciwnicy obawy atakują Prawo.17). Oto nasza wiara ma jako pomocników: strach i wytrwałość. który rządzi. Najistotniejsze wydaje się to zdanie Klemensa. ale pozbawionym rozumu. poznanie”. jako siła sprawcza. coś bezozdobnego. Istotą tej metafory jest wyrazić coś. to jasne. ta znowu bywa jej podłożem. powietrze. a po niej obawa i nadzieja.90 -1 Jest zatem czymś od Boga takie przejście z niewiary do postawy wiary.dotyczy przyszłości i grozi tylko. zlekceważy to. mówi o jej właściwości jako przyczynie dobrego działania. w ten sposób odmawia jej charakteru strukturalnego. ponieważ pozbywszy się lęku zbuntował się przeciw prawdzie. Słusznie wyraził się apostoł Barnaba: „Z tego. Naszymi wojennymi sojusznikami są pobłażliwość dla innych i opanowanie siebie. znać tu silny wpływ Arystotelesa.

dajmy na to. pederastię. nam dane. jak na przykład ubóstwo. niesława. występuje już wśród cnót wymienionych przez Arystotelesa. Chryzyp. jak powiadają. Ten pogląd zgodny jest także z zasadami perypatu.7. 95 Cnota stoicka eilafieia (przezorność lub ostrożność). sami bowiem sprawcy uczestnicząc w zabójstwie gromadzą dla siei bie nieszczęścia/ Jakże więc może Prawo nie być. 5 potępiło to. Nie jest więc bo jaźń czymś nielogicznym. a towarzyszących cnocie roztropności ooo(pQoavvri (De virtutibus 1250 b 12). 12. że nie należy w sposób niegodziwy rozciągać sieci przed ptactwem. brak świadomości moralnej. najzupełniej logicznym. która oddziela duszę od ciała. prowadzącej do samej mądrości. którzy jej doznają. co prov Prz 1.1 2 151 bowiem dobrego rozeznania tym. z tego powodu cieszące się uznaniem. nie będziesz cudzołożył.95 Krytolaos z Fazelis nie bez słuszności nazywał takich ludzi szermierzami słowa. będąc uchyleniem się od grzechu. która oddziela duszę od prawdy. czego czynić nie należy. Jeśli prawo wywołuje bojaźń. choroba. 411. ile ich tam jest.28). Boskie wyrocznie powiadają. użycza VII u Wj 20. SVF III. która wszak jest zgodnym z rozumem uchyleniem się od czegoś. przed jakimi to rzeczami mogącymi wzbudzić lęk ostrzega nas Prawo. gdy przykazanie zostało podane w szacie innej nazwy. a mianowicie: cudzołóstwo. 99. przeciwnie. co jest złe z samej swej istoty. rozwiązłość. to niech sobie nazywają obawę przed prawem. co zbawienne. _ . nie tę.sposób możesz jeszcze ocalić swoją definicję. Jakżeby nie. ale pełna czci. por. Przezorność mianowicie okazuje się zgodna z rozumem. Jeśli to są rzeczy pośrednie między cnotą a złem moralnym. odrzucający Prawo.7 .“7 Ale Prawo. którzy z kolei dzięki niej zastosują się do napomnienia. Pismo mówi: „Ludzie bezbożni będą mieli za nic mądrość i praworządność”/' 1 Zobaczmy teraz.10 w Prz 1. ale tę. nie będziesz kradł. „Początkiem mądrości jest bojaźń Boża. to unaoczniają je też prawa obywatelskie. Niemądrzy natomiast są ludzie. lecz go wytknęło:z przez zalecenie tego. niskie pochodzenie i tym podobne inne. którym jest utrzymanie się 3 w stanie bojaźni przed Bogiem. początkiem mądrości jest znajomość Prawa. a ich przeciwstawienia poczytującymi za złe. z niej z kolei powstaje skrucha za poprzednie uchybienia. poczytywane za dobre przez niektóre herezje powołujące się na następujące słowa Apostoła: „Za pośrednictwem bowiem Prawa powstaje uświadomienie sobie grzechu”/ Do tych mówimy: Prawo nie dopuściło się grzechu.” v Mowa tu o praktykowaniu mądrości. wprowadzającymi trzy rodzaje 2 dóbr. s.1 2 3 i 33. skoro poucza: „nie będziesz zabijał. W języku biblijnym i chrześcijańskim w ogóle eiilafieia jest to bojaźń przed Bogiem (Hbr 5. Ps 110.7. co należy czynić. oparta na rozumie. Tylko coś dobrego jest w stanie pouczyć o tym. jeśli przykazanie dane mi zostało przez Logos? Przykazanie wyraża zakaz. czego konsekwencją jest ocena ich jako ateistów. mor. zadawanie krzywd oraz śmierć jako chorobę duszy. nie będziesz świadczył fałszywie”. uzyskało od razu subtelność i piękno w oczach naszych oszczerców. przezornością. zawieszając ze względów wychowawczych obawę nad głowami tych.u Lecz jeśli filozofowie chcą uprawiać gry słowne. poleca odrzucić to. wykazać. To dopiero są w istocie swej straszne przejawy zła moralnego i ich realizacja 3 w działaniu. t Praworządność 9ti zatem jest początkiem mądrości. 32.13—16 94 vExxhoię jest terminem stoickim. Bo oto z chwilą. Frg. siła hamująca.

To jego przerażenie zostało nazwane Fobosem. rozumie Pismo brak wiedzy.”d Apostoł 3 Barnaba tak zaczyna: „Biada tym. doznał strachu przed Praczłowiekiem. zdolne powstrzymywać nas przed tym..11. aby nosił imię człowieka. Wtedy anioły przeraziły się i zniszczyły swoje dzieło.1 Ponieważ wszystko miało jeden początek. doskonałą świątynią Boga. 99 Od pożaru — tzn.23. aby nas radowały dzieła Jego sprawiedliwości”. obaw. 18.) a jako syn rozsądny dozna ratunku od pożaru" (. a nakłaniać do działania dobrego. pokryty jest uderzeniami biczów. akcentującego stale silny udział intelektu w akcie wiary.10 98 Brak wiedzy.13 06 Tu wyraz grecki nai8eia oddaję wyrazem „praworządność”. która. gdy ten już w nim był.* 98 99 „Kto zbliża się do Pana. too Pseudo-Barnaba. Ile zaś tylko sił nam starczy.cerpta ex Theodoto 16. 87 Por.® 3 Por. a szczególnie w wychowaniu. że za pośrednictwem Prawa zostało ujawnione poznanie grzechu. jak się go zwykło przekładać. nakazać unikanie drugiego. 4 Przez śmierć.4). że sam Archont usłyszawszy głos Ducha. Iz 5. że również Walentyn w jakimś liście to samo miał na myśli. tak samo i wśród pokoleń ludzi ziemskich 104 dzieła rąk ludzkich stały się dla samych twórców przedmiotem strachu. że kto się zbliża do gnozy..1 W tym miejscu zwolennicy Bazylidesa. 153 VIII [Poglądy Bazylidesa i Walentyna na temat bo jaźni Bożej] 36. przeto ci ludzie okażą się twórcami pu2 stych dźwięków i kwileń. dokonać wśród nich wyboru. Ps 110. I ciągnie dalej: „Stańmy się pełni ducha.” c To znaczy wyraźnie. Ireneusz. Ex. która zdołała podzielić pokolenia ludzkie.3 twem Chrystusa.. „Syn dobrze wychowany wyrasta na mądrego (. który w sposób niewidzialny 3 tchnął w nią nasienie wyższego bytu i przemówił bezpośrednio od siebie wewnątrz niej. W tym jednak wypadku idzie o podkreślenie udziału prawa w kulturze ludzkiej. jak to zostanie wykazane później. powiadają. myślę. Epistoła catholica 4.17—18 y Rz 3. pełniącego funkcję służebną. uprawiajmy bojaźń Bożą i współzawodniczmy w przestrzeganiu przykazań Jego.5. 11 (por.32 c Por. jak na przykład obrazy i posągi. że przez nie uzyskał on swe istnienie. 2 „dane jako przewodnik do Chrystusa”. Adversus Haereses I 24. a nie to. Arystoteles. Ethica Nicomachea I 8 1098 b 12.” b Tej sprawcą jest przykazanie. ale także wybranych. Zdaje się. „Nie pragnę —■ mówi Pismo — śmierci grzesznika. .. tylko dzięki Temu.101 przeraził się tym. którzy sobie sami wydają się rozumni i w obliczu samych siebie uchodzą za uczonych”. od kary.24 b Por.102 Albowiem ów Pan wszystkiego nie tylko wyłonił z siebie świat 2 cały. doprowadzić do doskonałości i przywrócić do stanu pierwotnego.” 37. Ga 3. co wykonały ręce ku wyobrażeniu istoty 4 Boskiej. tzn. Archont to według Bazylidesa dowódca złych aniołów i bóg Żydów (por. 152 wadzi do zguby. brak świadomości moralnej. doradzić korzystanie z pierwszego. czego czynić nie powinniśmy.4a. aby ludzie za pośrednictwem Pana zostali uprzednio 101 Tzn.8 e Prz 1. na skutek swej tęsknoty do prawdy. W ten sposób Apostoł mówi (czego heretycy nie rozumieją 351 wcale). Ez 33.) będąc zaś synem rozsądnym przyjmie przykazania. Prz 10. oraz to wszystko. choć na ogół używałam dotychczas wyrazu tego w znaczeniu „kultura”. zdaniem Klemensa. interpretując te słowa. Skoro zaś zdało się Bogu pożyteczne. Jdt 8. Jakże więc może nie być dobre Prawo wychowujące. skoro ich przedtem wyróżnił. to jest Strachem.27 d Por. utrapień. co usłyszał i zobaczył. i dało początek Sofii. Por. Bowiem i Adam stworzony po to. wynika z gnozy. Prz 1. zgryzot. usługującego przy chrzcie Chrystusa Pana. lecz o wiele bardziej jego skruchy.20 2 Rz 5.103 od której dały się słyszeć słowa przekraczające jej możność jako stworzenia. doznaje niebezpieczeństw.7.3 abyśmy za pośrednictwem obawy naprowadzeni zostali na właściwą drogę 1 skierowali się ku doskonałości dostępnej nam za pośrednie.* Por. gdy wbrew jego nadziejom oznajmiono mu Dobrą Nowinę. 21).100 Stąd boskie słowa: „Początkiem mądrości jest bojaźń Boża”. kiedy napisał prawie identycznymi słowami: „Podobnie jak strach poraził aniołów w obliczu tej zjawy.

Lecz jeśli obawa przed Praczłowiekiem uczyniła anioły wrogami ich własnego tworu. w którym dzięki wiedzy przyszłości rozpoznały na5 sienie bytu wyższego.« zenie i jeśli ono i strach stały się początkiem mądrości Bożej. lecz sprawiedliwe. 3 że złe. że były one zazdrosne. że istnieje w nim też prawzór. Świat ziemski powstał. Stąd nasz świat ma wszystko zmieszane: światło z ciemnością. Kogo bowiem nie zdoła pozyskać rozum. Nie zauważają 5 jednak ci ludzie.6 Jakie więc. to nie zstąpiłby na ziemię i Pośrednik. to nie tylko mądrości Bożej i całego aktu stworzenia wszechświata. albo przez to. a najbardziej do zwolenników Mar. mądrości jest bojaźń Boża” f. jako że był podległy przerażeniu. Wreszcie może na skutek gnozy ośmieliły się na to. który mnie słucha. że największego i przez nich samych wysławianego Boga uczynili podległym afektowi. woła Pismo. tych czyni 3 powolnymi strach. Przewidując to od początku Logos — wychowawca z obydwu tych sposobów * 105 stworzył jeden instrument. a również nie uległyby przerażeniu na widok własnef Prz 1. i to niezniszczalny. duchów niebieskich. ani przerażenie nie ogarnęłoby Archonta. że jest czymś wyróżniającym się z całej pełni. 4 wywołanym przez jakieś niezwykłe lub nieoczekiwane zjawisko. dlaczego ustępuje więc pod działaniem przerażenia? I niepotrzebny się staje dla nich i Pośrednik. albo 106 jakieś poselstwo.2 sca niewiedza. a przed stanem przerażenia pogrążony był w niewiedzy. Jeśli zaś niewiedza wyprzedziła przera. gdyż odróżniają dobro od sprawiedliwości. Ale przecież nie szukałyby podstępnie sposobu działania przeciwko temu. Pan. podobnie sprawiedliwe niesprawiedliwemu. co znały już naprzód. że „początkiem. powiedziano.ł Jeśli do rzeczy dobrych. ich zdaniem. co się właśnie dzieje. strach wywołany jakby przez coś. i Zwiastowanie. oczyszczając go. zaznawać będzie spokoju. że stan wolności od zła uzyskuje się przez brak obawy.10 105 Tj. gołębicy. tj. Znały przy tym słowa „na obraz swój”. z których pojęły. chociaż jego głosu nie chcą słyszeć: „Ten. ku prawdziwej zbożności. 104 Ludzi ziemskich to znaczy: oddanych życiu zmysłowemu. ponieważ ten twór zawierał w sobie niewidzialne nasienie wyższego bytu. 106 Tu tekst zepsuty. co już się stało. i chrzest. a przecież ten stan braku obawy spowodowany jest przez strach przed Bogiem. jak to także było im wiadome z pozostałej gnozy. Jeśli zaś do rzeczy złych — to w jaki sposób coś złego może być przyczyną rzeczy najlepszych? Gdyby mianowicie nie miała w tym wypadku miej. i strach przed Prawem . 103 Tj. lecz jedno usuwa przy pomocy czegoś przeciwnego: 1 a dobru przeciwne jest zło.3 skich. polecając bać się zła. żeby one chciały występować przeciw człowiekowi. w sposób sobie właściwy. Ani też nie wyłoniłby Sofii ze strachu celem wyróżnienia pokoleń i wydzielenia wybranych spośród ludzi ziem. Przede wszystkim stawia dwa principia: światło i ciemność. Przyjmował też drabinę eonów. pod postacią której ukazał się Duch Święty. 39. z ataku ciemności na światło. Ale i to jest niemożliwe. Albo miały one jakąś wiedzę o przyszłości i działały pod jej wpływem. Jeśli więc On powiedział. o którym wiedziały. zaufawszy. żeby anioły były skazane na zupełną nieznajomość w stosunku do własnego tworu. nie uwalnia nas od zła złem.cjona. jakby to miało 4 być ich dziecko. albo będący ponad wszelką miarę zdumieniem. jak sami przecież utrzymują. i bę2 dzie żył wolny od obawy przed jakimkolwiek nieszczęściem”. w takim razie niedorzeczny jest domysł. dana przez Pana za pośrednictwem Mojżesza ludziom nieposłusznym i oschłego serca. jego zdaniem. powinno być Prawo? Nie powiedzą. dobro ze złem. Z niego wyłonił się eon Mądrości (Sofia). który też uległ upadkowi. z przekonywania rozumowego i działania emocjonalnego przez strach. lecz także wyłonienia całej elity. Ps 110. 154 przygotowalni pnzez Prawo d Proroctwa. to strach jest rzeczą dobrą.1 Do tych więc i innych. Chyba jednak jest wprost niewiarygodne.103 Bazylides jest skrajnym dualistą. 155 go dzieła. Przerażenie bowiem jest rodzajem strachu. którego powołanie do życia zostało im powierzone. z których ostatni po swym upadku powołał do życia niższy świat materialny.7. Ale czy niewiedza odnosi się do rzeczy dobrych czy złych? 3®.

V 359.3 tu. ss. 408. serdeczność z kolei jest kultywowaniem życzliwości lub żywej miłości. Stahlin rekonstruuje to miejsce tak. 40. De superstitione 165 B. Frg. Taka na przykład zabobonność jest afektem. lecz i dobry.107 to jednak nie wszelki strach jest afektem. jakby tam miało być jeszcze: się ¡isravoiav. krótko mówiąc. z chwilą kiedy usuwa zło. to jest ze spraw ziemskich. pragnie dla siebie nieskazitelności i stanu bez afek. Homer. jak chcą niektórzy. ci zaś są naszymi gośćmi. co ujmujące i co doskonałe. SVF III. Prawo więc prowadząc do stanu braku obawy przez strach nie powoduje przez afekt stanu braku afektu. Ale bojąc się tego.108 Ale strach przed samym Bogiem. które same także 2 ulegają wszelkiego rodzaju afektom.111 Miłość do człowieka. I 157 łość. o której jużeśmy się dowiedzieli. Ta zaś ostatnia jest pełną akceptacją. a będziesz silny. nie ma również znamienia afektu. Definicja wyrazu ayaiar) (miłość) jest chrześcijańskim naśladownictwem stoickich definicji. o ile jest ono nieobecne. Lecz jeśli strach jest też afektem. Nazywamy 4 zaś ludźmi ziemskimi tych. 98—99. „Drogi bracie” — mówi Homer. a człowiek nierozumny wychodzi na jego spotkanie z ufnością” 1 — mówi Pismo.jest nie tylko sprawiedliwy. A doznawać miłości. kto odczuwa strach przed Bogiem. który jest zupełnie bez afektu. Z miłością spo.1 nadziei. że stan obawy przed grzechem oraz posłuszeństwo względem przykazań Bożych jest świadczeniem Bogu CECi. abyście dobrze śledzili. 99. 42. A znowu doznając obawy przed e Prz 1. prowadzi i do «. wspólnotą życiową.110 111 A towarzysz to drugie ja. jako szczególna umiejętność obcowania z ludźmi obcymi. One obydwie są towarzyszkami miłości chrześcijańskiej.2 109 O. IX [O relacji cnót chrześcijańskich między sobą] Tego rodzaju strach prowadzi do skruchy. że jest drogą do miłości.16 1 Rz 12. 111 Por. Ta zaś byłaby więc zgodą z życiem i całym 2 bytowaniem albo. jako strach przed demonami. Skoro więc słyszymy: „ Czcij Pana. co jest wolą Boga. ale raczej s przez stan uprawy wewnętrznej powoduje równowagę i umiarkowanie afektów. rzeczywiście w nas tkwiący. Ten bowiem. los por tamże 411. 110 Są to w większości określenia stoickie — por. Dlatego nazywamy braćmi tych. którzy są członkami wspólnoty tego samego ducha. których powtórnie powołał do życia ten sam Logos. Chryzyp. „Nie upodobniajcie się do modelu naszych czasów — mówi Apostoł — lecz przekształcajcie siebie przez odnawianie waszego sposobu myślenia. s. Ilias IV 144.33 h Pi*z 7 107 Por. jest duchowy. Nadzieja jest pełnym otuchy oczekiwaniem czegoś dobrego. t* — Kobierce t.6 1 Prz 14. ss.. 71—72. SVF III. na potrzebę towarzyszy. Plutarch. mor.1 Jeśli zaś ów człowiek. to znaczy podobać się pod względem całokształtu postępowania. którzy pokładają nadzieję w sprawach tego świata i w namiętnościach cielesnych. A takimi są ludzie wyobcowani ze spraw tego świata. ile odpadnięcia od Boga. w odniesieniu do tych. z której bierze początek czu. ale oprócz Niego nie bój się nikogo”.1 Słowo dćoę (deos) oznacza strach przed Bogiem.3 krewniona jest gościnność. obawia się nie tyle samego Boga. 292. a bracia nasi są wszak przyjaciółmi. przybyłymi z daleka.” 1 Gościnność zatem troszczy się 5 o pożytek w stosunku do ludzi obcych. to miłością braterską staje się miłość do człowieka. wchodząc w związek . 156 upadkiem. jest przyjacielskim traktowaniem ludzi. razem ze słusznością rozumową. mor. Skłonność [do skruchy] * 109 prowadzi do nadziei. Frg. „Mędrzec przez doznanie trwogi uchyla się od zła. nasi przyjaciele są też gośćmi. wytrwałością w przyjaźni i w uczuciu przyjacielskim.11 to rozumiemy. Chryzyp. a czułość jest szczególną umiejętnością świadczenia miłości przyjaciołom lub bliskim. co dobre. boi się jednocześnie popaść w zło i boi się właściwie zła.

IX 16. Dodaje z kolei: „I dali im pieczęć swojego ob.11 * Rz 2. którzy spoczęli przed nimi zeszli jako nieżywi. Dlatego razem z nimi wyszli na brzeg i razem z nimi z kolei włączyli się w konstrukcję wieży i zostali użyci razem do wspólnej budowy jak kamienie nie wymagające już żadnego ociosania. por. Wzbudzę w was gniew przeciw na2 rodowi. którzy przed nimi pomarli. Lecz ci zeszli.0 43.p Oczywiście takiemu. Zasnęli bowiem w sprawiedliwości i w wielkiej czystości. lecz dobrem zwyciężaj zło”. wedle tego jak się Bogu podobało. aby za. Nie rozumiejąc bowiem Bożego usprawiedliwienia. Pasterz po prostu odniósł nazwę „sprar. sami dla siebie są Prawem”t — wedle Apostoła. oczywiście. Iz 65. że wiara opiera się na skrusze i na nadziei. że tylko to. aby do niego właśnie zwrócone były owe słowa wieszcze: „Przez cały dzień wyciągałem ręce me 3 do ludu nieposłusznego i niesfornego”.1 pozostają ze sobą w ścisłej łączności. sami zaś odrzucajmy ze wstrętem zło.19.9 1 Rz 12. a współdziałajmy z dobrem przez miłość braterską” k i tak dalej aż do: „o ile to możliwe i jak dalece to od was zależy. „Lecz 4 wskutek ich potknięcia zbawienie przypadło ludom pogańskim. Ale trzeba z konieczności zauważyć.5—7. gdy już wykazano. Dzięki nim zostali s więc ci zmarli powołani do życia i poznali imię Syna Bożego. Pastor. . osiągając swoją pełnię 2 w miłości. „aby usprawiedliwienie stało się udziałem każdego wierzącego”. Noe albo jakiś inny sprawiedliwy. którzy obwieszczali 441 imię Syna Bożego za życia. dzięki swej mocy i wierze. przepowiedziany przez Prawo. w *J Rz 10. po którym Izrael zasługuje.14 112 Hermas.1 Następnie mówi: „Nie 4 daj się zwyciężyć przez zło. ta mądrość. nie opartą jednak na właściwym zrozumieniu. lecz jeszcze przed Prawem. nierozumnemu”. którą jest wiedza o wspólnych dobrach. Rz 12. Zeszli bowiem razem z nimi do wody i znowu z niej wyszli na brzeg. VI 46. Pwt 32.11-8 Dlatego i mądrość jest instrumentem mocy Bożej. niżej. zachowując pokój ze wszystkimi ludźmi”. oczywiście chodzi tu o chrzest.21. którzy się o mnie nie dopytywali’’.1 r Rz 10. a wytrwała uprawa etyczna na nich wszystkich." Ani bowiem nie znali woli Prawa. tylko tej jednej pieczęci jeszcze nie uzyskali. na przykład Abel.1Widzisz zatem. Ta zaś uzyskuje doskonałość poprzez gnozę. że byli „sprawiedliwi” zarówno wśród pogan jak wśród Judejczyków. „Nieobłudna ma być — powiada Apostoł — miłość nasza.5. wypeł. tym. Czyż wymaga jeszcze dalszych wyjaśnień fakt. a pragnąc ustanowić swoje własne. będąc żywi.wiedliwych” do zmarłych. a wyszli jako żywi. który narodem nie jest. to oni właśnie Prawa nie posiadając. Do zupełnej jedności dojść można dzięki zgodzie umysłowej. wiedział przecież. por. Tamci zaś. simil. A przecież „celem wytycznym Prawa jest Chrystus”. i wyszli na brzeg również żywi. lecz własną interpretację uznali za wolę Prawa. A za pośrednictwem znów Izajasza mówi Bóg tak: „Pozwoliłem się odnaleźć tym. należy uważać za mądre z samej natury. por. nie tylko przed przyjściem Pana. że apostołowie i nauczyciele. stałem się widzialny dla tych. a nie z wewnętrznego przekonania i z wiary. Z kolei uwidocznia się też dobroć Boża i w stosunku do niego. obwieszczali je dalej nawet już po śmierci. 159 połączeniu z ćwiczeniem umysłowym. Jednomyślność bowiem to harmo3 nia sądów.4 p Rz 10.*1 Oczywiście przed przybyciem Pana.” * 112 * „Bo gdy poganie choć Prawa nie posiadają.2 wieszczenia.4 niają nakazy Prawa. lecz byli mu posłuszni jako suchemu paragrafowi i z obawy.20. Nie zaufali mu jako głoszącemu proroctwo.5 pragnęli skruchy.1 Dlatego powiedziane zostało Judejczykom za pośrednictwem Mojżesza: „Wzbudzę waszą zazdrość w stosunku do ludu. ani go nie wypełniali.21 " Rz 10.m Tenże sam Apostoł zgadza się takie świadectwo wydać Judejczykom. por. Bos żemu usprawiedliwieniu się nie poddali”. co Boskie. dlaczego nastąpiły powołania z narodów pogańskich? Jasno wszak prorok wymienił nieposłuszeństwo i opór ludu. aby oni sami cierpieli zawiść” s i. „że pałają żarliwością ku Bogu. idąc za naturą. przezorność na wierze.2—3 ° Rz 10.2 s Rz 11. którzy nie k Por.18 m Rz 12. Mówi oto. który stał się gotów do posłuszeństwa.21 158 szukali mnie.2 ścisły i wzajemny z drugim człowiekiem. że cnoty «. Iz 65.

nieokrzesany mógł uprawiać filozofię. o ćwiczeniu i postępie jako zapewniających 3 życie im i nam. Platon. 16. 3. Kto je wypełni. obej. którzy umarli na skutek występków.119 Jakkolwiek niektórzy mają dobrze wykształconą zdolność do działania. Moje wyroki wypełniać będziecie. frg. s. Ein Beitrag zur Geschichte und Kritik des hebräischen Matthäus. czy namiętności i zła moralnego. są przywracani do życia razem z . V 96. Nie będziecie postępować wedle obyczajów ziemi egipskiej. to jednak wyrocznia nam wskazuje. po drugie wypełnianiem przykazań. 115 Maciejowi przypisywany był apokryf gnostyczny (znany Hipolitowi.1) Paradoseis. który jeszcze nie zdobył żadnego wyobrażenia o filozofii. J 15. IV 35. w jaki sposób ją zużytkować i w jaki sposób trzeba działać i trudzić się. Przez co stajemy się podobni Bogu: Bogu. mówię. s. por. Handmann. dzięki miłości zyskuje miano jej przyjaciela. tylko pod przewodnictwem duszy możliwy do oglądu umysłowego” (Phaedrus 247 C. moich poleceń 5 strzec będziecie. Istotę bóstwa wyraża tu Platon w sposób tautologiczny.płańskiego Logosu. im najbliższych. to mówi w ten sposób zarówno o poprawie Hebrajczyków. czy Egipt i ziemia Chanaan są symbo. ze wszystkich wypowiedzi Platona najlepiej oddaje myśl jego o bóstwie następujący fragment: „Byt to pozbawiony barwy. jak mówi Platon w Teajtecie111 i Maciej* 115 w swych Tradycjach. 116 „Ewangelia według Hebrajczyków”.11 Filozofii zaś początkiem jest doznanie zdziwienia wobec rzeczywistości. TU 5.117 jest bowiem tym. 160 cześć Bogu wszechrzeczy za pośrednictwem czci dla arcyka. Jam Pan. tj. na por pseudo-Platon. kuleje całość gnozy. Jeśli zabraknie którejś z tych rzeczy. i nie będziecie postępować wedle obyczajów ziemi Chanaan. Tradycje. do której 4 ja was wprowadzę. Zbawcy. świadcząc u Por. 2 Dlatego mówi Pismo w sposób boski: 121 „I rzekł Pan do Mojżesza w te słowa: »Mów do synów Izraela i powiedz im: 3 Jam Pan Bóg Wasz. w której mieszkaliście. Theaetetus 155 D. Platon.i rzeczami: po pierwsze. 247 E). czego należy unikać. aby wiedzieć. Bóg Wasz«”. aby ktoś zupełnie niewykształcony. jak i nas samych. „Bowiem ci. a nie z wolą 2 świata ziemskiego. A przecież filozofia jest dążeniem do bytu prawdziwie bytującego 118 i do nauk 7 ku niemu prowadzących celowo. 3 i Oxyrhynchus Papiri IV. 117 Por. Jam Pan. znaleziony niedawno w górnym Egipcie między tekstami gnostycznymi kop. winni także zatroszczyć się o to. Das Hebräerevangelium. Zbożność jest działaniem. Definitiones 414 B. Dopiero to wszystko razem tworzy pełnego gnostyka. VII 82. niżej. dzięki nim żyć będzie” w.v * Bez względu na to.120 X [Filozofia chrześcijańska] Nasz więc filozof powinien zajmować się ustawicznie trzema 46. według nich postępujcie. kształtu.3.tyjskimi. które idzie wiernie w ślady Boże. Poważa i kocha prawdę filozof. Bóg wasz. Jeśli jednak przepowiednia zapowiada: „Kto je wypełni.15 u* por.4 ny za jej sługę. dopóki oczywiście pozostaje w stanie nieuctwa. Lysis 218 A. I w ten sposób uzyskana została pełnia gnozy. bę6 dzie królował. Phaedrus 278 D.która pouczyła s nas o prawdzie. Będziecie strzec wszystkich moich poleceń i będziecie je wypełniać. który umożliwia nam dostrzeganie piękna moralnego i sprawiedliwości zgodnie z prawdą. jako zgodne z wolą Bożą.s mującej z kolei rejony ponadziemskie. dozna ukojenia”.116 Jest rzeczą niemożliwą. a co trzeba uprawiać. I nie będziecie postępować wedle ich obyczajów. a kto będzie królował. po trzecie wychowaniem dobrych ludzi.47. byt bytująco bytujący. w: R. in por_ Platon. 4 ns.1 lem świata i zdrady. najpierw uważa. Tę postawę zakłada jako pierwszy stopień gnozy. badaniem teoretycznym. 94. a czasem cytowany przez Klemensa w Kobiercach III 26. niemożliwy do dotknięcia.2. który. por. dzięki nim żyć będzie. _ 118 Jest to wyrażenie typowo platońskie tó ovroię ov. zachęcając tak: „Dziw się teraźniejszości”. Podobnie jest napisane w Ewangelii według Hebrajczyków: „Kto się dziwi.

który dał przykazania. myśli i postrzeganiu oraz działaniu: usłyszał bowiem. „któ49. że i wniosek bezpośrednio z nich wypływający stanie się w konsekwencji prawdziwy. np. zostaną przyjęte jako prawdziwe z tej racji.1—5 w Ga 3.6126 W nas również są trzy miary. Jest ono jednocześnie wiarą w Boga. Jeśli wiarygodność bywa dwojaka: jedna oparta na nauce.2 styk więc wyrzeknie się grzechów w mowie. jako wiedzy teoretycznej (#ea>gia). który uwierzył. niżej 80.124 To jest jedyna gnoza mądrości. że owocuje w nauce.123 Z tych.5 120 Por. stosowane do rozwiązania problemu. ile ziarno gorczycy. które owocuje tylko 2 w mniemaniu. druga na mniemaniu. druga jeszcze wykazująca braki. Kpi 18. że ów zmarły zmartwychwstanie. to wiedza oglądu duchowego.b Jeden został uleczony otrzymawszy z wiary uzdrowienie. że gomor stanowi jedną dziesiątą trzech miar. Ef 2.5 x Por. że „kto raz spojrzy pożądliwie. 2 wiarygodność na podstawie tego.4.1 przyjął także do świadomości. jest czymś wyłącznie ludzkim i należy do retorycznych chwytów argumentacyjnych lub sylogizmów dialektycznych. To jest największa wiedza teoretyczna. Ale jeśli Pismo raz 4 v Kpi 18. czyli trzy narzędzia: postrzeganie dla tego. drugiego — na mniemaniu. Theaetetus 207 C. „Jeśli będziecie mieli tyle wiary. poprzez podanie do wiadomości i objaśnianie świętych pism. 1 Tes 4. a dla tworzenia pojęć — rozum. 161 po raz podejmuje te słowa: „Jam. że „błogosławieni są czyści w sercu. pouczając o konieczności posłuszeństwa Bogu. Możemy powiedzieć. wyżej.d Takie dowodzenie jest gnozą. czy filozofowie greccy — w ogóle wszelka wiedza ludzka „nadyma się”y. jedna z racji swej natury — peł3 na. a z drugiej przypomina łagodnie. którzy uważają siebie samych za mądrych — czy byliby to heretycy chrześcijańscy. ponieważ wywodzi się z Boskich Pism i Boskich Ksiąg. Pan Bóg Wasz”. że jest ona rozumowaniem. podjęcie platońskiej kontemplacji.5.3 I znowu: „ „Przez wiarę twoją niechże ci się stanie”. 9. 162 Bożą. o ile to tylko możliwe.Chrystusem”x dzięki Przymierzu zawartemu z nami. jak mówi Apostoł. to potraficie górę przestawić”. 12* por niżej> VIII 7. Platon.1 Ale wiedza tych. jednego — opartym na nauce. mowa dla wypowiedzi nazw i słów. które zapewnia temu.12. i z mądrości. co postrzec można. to wiedza prawdziwie naukowa. skoro jest siłą prawdy.9 122 Por. Dowodzenie. że są słowem Bożym i profetycznym. nic nie przeszkadza uznać też dowodu dwojakim. oraz termin misteryjny (77 tnontucrj).7. to przeciwstawienie jest ze swej genezy platońskie — por. to z jednej strony usiłuje nas powstrzymać w sposób jak najbardziej ostrzegawczy.i rej Bóg nas nauczył”z — wedle słów Apostoła. 1 Kor 8.1 z Por. mówi Pismo Święte.0 A znowu zmarły zmartwychwstaje dzięki sile tego. gdzie polecano na pamiątkę czcić jako świętość 501 resztę niebieskiej i boskiej strawy125 w złotym dzbanie. Wiarygodna jest tylko taka gnoza. Wiara zaś jest mocą y Por. która byłaby naukowym udowodnieniem przesłanek przekazanych przez prawdziwą filozofię. Klemens łączy tu wyrażenie biblijne (poznać Boga — yiyvcóoxeiv). s żeby szukać Boga i. wiarę wprowadza do dusz pragnących nauki. W miejscu. Leges IV 716 B—C. Słusznie więc dowodzenie takie uznane zostanie przez nas za gnozę. o którym żeś. że gnoza i wstępna gnoza też uważana jest za dwojaką. ponieważ oni Boga oglądać będą” g. tym bardziej. Natomiast dowodzenie najwyższe. co jest jeszcze sporne. której żadne rozumowanie nie zdoła naruszyć.127 Gno. XI [O pewności w wierze] m.124 Jeśli 4 bowiem argumenty. I chyba dowód przez nas przedstawiony jest jedynie prawdziwy. De congressu eruditionis gratia 86. jasne jest zatem. 121 Cytowane za Filonem. co już jest bezsporne. ten już dopuścił się cudzołóstwa”. próbować Go poznać. dowiedział się ponadto .3 my już powiedzieli. Drogą do wiedzy jest także posłuszeństwo w stosunku do przykazań. od której nie może być oddzielone działanie sprawiedliwe.

mianowicie tę pierwszą 129. Wiara.1 się do Niego i rzekł Do Mojżesza także mówi Pan: . s. siódma — zdolność płodzenia. brudzi człowieka. zdolność myślenia lub siła duchowa. ziemię. względnie jakkolwiek by się ją chciało nazwać.11 To.28 g Mt 5. co * 124 125 126 127 a Por. 3 która oznacza ustanie wszelkich namiętności i wszelakiego postrzegania. z której nieposłuszny jest wyłączony.40.41 A Por.jeszcze. 164 dzie. pragniemy wedle dzieła stworzenia poznać Stwórcę. Filon. 226.11 124 Por.ovLHÓv. Eden rozkosz.2. Kpł 6.20 b Por. wyniesionej ponad dziewięcioma.3 liwa miara według Boga: ta.* 134 Tak „Abraham pozostawał stojący przed Panem. kto dużo myśli o sobie. że dusza składa się z ośmiu części: pierwsze pięć to pięć zmysłów.8 h Por. Mt 9. VIII 5. Tak samo jeśli chodzi o wszechświat. nadrzędną w stosunku do niego. brudzi człowieka. Frg. że nie chce słuchać świętych poleceń. kto siebie samego za mądrego uważa. 181 Cały ten opis (51. Albowiem tylko coś w sposób istotny nie podlegające zmianom ma dostęp do czegoś nie podlegającego zmianom. stanowiącej poznanie Boga. Wj 10. szybko przeskoczywszy dziewięć jego części. ulegając porywom niestałym i kapryśnym. do której nawiązywały trzy miary. która tkwi w miejscu. co wchodzi do ust. manny. SVF II. 188 Por. 129 Tj.Lu1 Por. stoicy powiadali. Słusznie więc napisano: „Odszedł Kain sprzed oblicza Pana i zamiesz5 kał w ziemi Naid.132 Gnostyk jest mocno utrwalony w wierze.4). rzuca się dobrowolnie w wir wzburzonych fal. Dz 17. Tę liczbę dziesięć stanowią chyba: ciało i dusza. U Filona tą częścią dziesiątą wszechświata. Natomiast ten. Wj 29.64 litra. ósma wreszcie rządząca w człowieku — ró rjyep. naprzeciw Edenu”. następnie siedem części krążących i tę dziewiątą część. 827. bowiem z serca pochodzą intencje”. Mt 17.29 6 Por. liczba dziesięć stanowiąca całość człowieka. 125 Tj.1) jest wzięty z Filona De congressu eru. phys. pięć zmysłów. 163 jest do zmierzenia. «2 por Filon.130 przejść musimy wreszcie do liczby doskonałej. lecz rozzuchwalony przekonaniem. myślę.133 .1 * a także dziesiątego właśnie dnia zaczynano święto Paschy. A ten.1 Musimy więc. Mt 5.. Łk 18. nie odnosi się chętnie do 4 prawdy. niżej.131 Krótko mó2 wiąc. Zbliżył 52. uzdolnienie do mowy. 126 Gomor (omer) zawierał 3. zatrzymać się tylko przy części rozumnej. 127 Cały ten passus 50. gnoza i pokój są tą rozkoszą.36 1 Por. jest sam Bóg demiurg. że bez niczyjej pomocy posiadł wiedzę o wszystkim. padają jak liście”. których okręt nie ma żadnego steru. po4 przednio przez' nas omówione. Mt 15. szósta — narząd mowy.ditionis gratia 102—108.128 51.k Myślenie i władczy element duszy. zespolonych w jednym miejscu z racji tych samych przemian. który nie podlega potknięciom i drogę jej wskazuje. którą mierzy się wszystko. Jak czytamy u Aecjusza (Placita IV 4. siła płodzenia.3 Naid oznacza zamęt. został tu nazwany jej sternikiem. De congressu eruditionis gratia 106. że „nie to.16 128 por Chryzyp.13 j Rdz 4. pomijając wszystkie inne części. powiem krótko. jest prawdziwa i sprawied. krótko mówiąc ta.3 e Por. Dlatego ofiarowywano Bogu dziesiątą część efy oraz ofiar. co wychodzi przez usta.1 jest prawie dosłownie przejęty z Filona Dc congressu eruditionis grafía 100. rezygnując z poznania bytu nie mającego początku na korzyść rzeczy ludzkich i stwo6 rzonych oraz przeskakując z jednej opinii do drugiej. złożoną z czterech elementów. De posteritate Caini 22. uo Tj. zaczyna od tego. do tej części dziesiątej. lecz właśnie to. niebo gwiazd stałych.

zawsze w dyspozycjach stałych i niezmien. a przyszłość zaistnieje.21 134 por tamże 27.mąd.27 u Por. Wierzymy. Kto mianowicie obawia 5 się uchybić ojcu. co ci powierzono unikając światowej pustej gadaniny i przeciwstawnych twierdzeń domniemanej wiedzy. 4 jeśli rozrośnie się on dalej w wiarę. zatem wiarygodne jest to. że wybieram obawę. Nasza więc miłość opiera się częściowo na przekonaniu wynikającym z wiary. 165 XII [Dwie kategorie wiary i gnozy w dwu kategoriach czasu. że prawdziwym gnostykiem jest ten. 1 Kor 1. Boję się dzikiego zwierzęcia i nienawidzę go. Na każdym kroku bowiem miłość towarzyszy gnostykowi. Zatem pełne poznanie zapowiedzianych zdarzeń ma trojakiego rodzaju stadia realizacji: albo to.16 166 dostarcza argumentacji do umocnienia obydwu punktów krańcowych. albo spodziewanej w przyszłości. tak samo prawdziwą gnozę fałszywa gnoza. kto przez zespolenie w sobie miłości z obawą uzyskał wiarę. a nadzieja na przyszłość zrozumieniem przyszłych zdarzeń. każdej z nich przysługujące. która umożliwia życie wieczne. Z kolei. Podobnie więc jak pycha i zarozumiałość filozofów zohydziły w opinii filozofię.24 q Prz 10. co już stało się przeszłością. tak samo strach jest początkiem miłości. któ. 5 wytchnienie i pokój.31 n 1 Tm 6. co minęło. Rz 1. że to. Wiara bowiem jest siłą. J 14. a kategorii czasu przyszłego — nadzieja. Ale w inny sposób boję się ojca. co zostało podane prorokom do 2 wiadomości we wstępnym stadium przez Pana. to właśnie wyrazem miłości mojej do samego siebie jest fakt.1 Dwie są kategorie wiary podobnie jak dwie są kategorie czasu oraz dwie są cechy. Jego bowiem jednocześnie boję się i kocham. tak jak z gnostykiem — spokój. we por piaton. albo jako realizacji już dokonanej. która prowadzi do zbawienia11. strzeż tego. co wzniosłe. kocha go. Dwa są rodzaje strachu. ponieważ słowa te ich oskarżają.4 nych.3 ra je wybrała. który wszystko objawia.5 Sekta gnostyczna usiłowała się związać z Szymonem Magiem (por. gdyż rozumie on słowa: „Wargi sprawiedliwego znają to. co On stworzył. nosząca tę samą nazwę. jest prawdziwe. co później stało się przeszłością dla nas. wiara zatem w to.20—21 0 Por. Dz 8. O miłości i obawie] 53.s a „strach przed Panem dokłada dni”/ Podobnie więc jak dni są cząsteczką życia w jego toczącym się rozwoju. wykolejenie.9—24). co już minęło. a znowu to. Szczęśliwy ten. istniało naprawdę.. ponad wszelką miarę piękne”/ Gnostyk to rozumie i podziwia. Prz 3.7 rością i mocą Bożą” p — a jest niewątpliwie — można przyjąć. co budzi naszą nadzieję. jaką niektórzy głosząc nie ostali się w wierze”. .11 Heretycy więc odrzucają au.6 p Por. odstępstwo. O niej to pisząc Apostoł mówi tak: „O Tymoteuszu. i mocą.136 Spokrewnione są w sposób naturalny z kłamcą: zmiana. jeśli Pan jest „samą prawdą” 0 i . iż przeszłość tak a tak się miała. 5M A znowu proroctwo jest poznaniem wstępnym. Zbożność 3 rozszerza „długość” życia. 3 albo ma się spełnić w przyszłości. Phaedo 78 D. Wierze więc podlegają krańcowe stadia realizacji. kto poznał Pana i Ojca Jego za Jego pośrednictwem. którego czczą. albo właśnie teraz się spełnia. inna zaś już się wypełniła. Najpierw było wszak 5 teraźniejszością.„A ty zostań tu ze mną”. Wiara więc i poznanie prawdy utrzymują duszę.16 4 Prz 10.q k Prz 11.6 tentyczność listów do Tymoteusza. Kategorii czasu przeszłego przysługuje wspomnienie. jeśli doznaję obawy przed karą.m Zwolennicy Szymona135 pragną 2 w swym sposobie życia upodobnić się do Hestosa.14 1 Por. co zostało zapowiedziane. Rdz 18.22 m Pwt 5. gdyż on zna Boga Jedynego: „Oto wszystko. właściwe zaś poznanie jest zdolnością zrozumienia proroctwa na równi z pełnym poznaniem tego. częściowo zaś na 2 podbudowanym nadzieją oczekiwaniu przyszłości. już się spełniło. a następnie w miłość. a realizacja aktualna r Rdz 1. 1. Jeśli bowiem w całokształcie proroctwa jedna jego 4 część właśnie się spełnia. jest zrozumieniem przeszłości. Sophista 248 A.2.31 s Por. A zatem.

to widać. miłość. czym żyjemy i czym potwierdzamy przynależność do rasy ludzkiej.” 189 I jeszcze 5 w innym miejscu: „Dzieła Pana. Cnotą o postawie prawdziwie męskiej jest panowanie nad sobą. spontanicznie zaś skłania się do wiary w prawdę. „to. którzy zostali powołani. choć uzyskaliśmy poznanie prawdy.1 Dlatego Bóg w swym wielkim miłosierdziu udzielił ludziom. Bo przecież nie można by mówić o wyrzeczeniu się tego. sądy. to już nie ma dla nas ofiary przebłagalnej za grzechy. aby wtedy.1 Kto zatem otrzymał odpuszczenie grzechów. I nie wiem. wiedział więc. Pastor. grzeszyć na 4 nowo. Wszystkie te cnoty są córami wiary. strach buduje. to jest przykazania. aby dojść do zupełnego upadku. czy dokonawszy aktu skruchy z powodu dotychczasowych grzechów. zaś skrucha (fxerávoia) jest 167 XIII [Skrucha i odpowiedzialność] 56. Przy pierwszej bowiem i jedynej skrusze za grzechy (mówię tu o skrusze za grzechy popełnione w czasie życia poprzedniego w pogaństwie. że się ma pełną świadomość grzechu. 1. a znowu niewiara byłaby tylko odstępstwem od wiary.7 Por. 188 Por. A że Pan jest „znawcą serc” v i przyszłość jest Mu z góry wiadoma. od razu została postawiona jako zadanie skrucha oczyszczająca miejsce 2 w duszy od uchybień. „że skrucha świadczy o wielkiej 6 świadomości moralnej. którzy popadli w grzech już w stanie wiary. hipotezy. co nie istnieje. tylko jakieś przerażające wyczekiwanie na sąd i na ogień. wiedza na. dzieł diabła trzeba się bać i nie spełniać. to są przyzwolenia umysłowe. ale nie diabła. 57. jest złe. czy to doznawszy przemocy. wiedza. To nic innego jak wiara. gdy ktoś ulegnie pokusie nawet już po powołaniu go. 2 której już nie można żałować. stawiając pod pręgierzem wyrzutów własną duszę z powodu popełnionych grzechów. wzniosłość. 3 „Cnotą podtrzymującą Kościół — jak mówi Pasterz — jest wiara.2. co ma być dokonane.55. jak ona się faktycznie przedstawia. jeszcze innej możliwości skruchy.1 by ta.138 * „Dlatego trzeba się bać Pana. tj.9 Por.140 On także mówi. mandatum IV 2.Te przyzwolenia umysłowe od nas zależą. trzeba kochać i spełniać. wedle opinii nie tylko platoników. dzięki której wybrańcy Boży dostępują zbawienia. Za nimi idą prostota. który usilnie prag3 nie strawić przeciwników. tamże. czy świadomie grzeszyć. jednym słowem wszystko. tamże. i wiarę. Wyrażenie ra e<p . Strach bowiem przed Bogiem wychowuje i przywraca znowu do miłości. 141 Por. który z tych dwu stanów jest gorszy. Odpuszczanie grzechów różni się od skruchy. aktem żalu czynionym indywidualnie za winy popełnione już po chrzcie. że diabeł pozazdrościwszy człowiekowi odpuszczenia grzechów podsuwać będzie sposobności do grzechów sługom Pana. . i przejrzał od początku i na zawsze skłonność człowieka do zmian oraz. tamże.w „Jeżeli bowiem dobrowolnie grzeszymy. mógł jeszcze osiągnąć drugą skruchę. Wszelkie bowiem mniemania. Visio III 8. co zależy od nas”. aby móc budować. nigdy już tego nie uczyni ani nie powie. ale obydwa akty wskazują.” 137 I znowu: 4 „Wiara daje początek. chytrość i nikczemność diabła. Strach przed dziełami diabła łączy się z nienawiścią”. mandatum VII 1—4. czyni dobro. Visio III 8. już więcej nie powinien grzeszyć. W drugim. 148 Por.141 1. tamże. że człowiek z natury wzbrania się dać przyzwolenie umysłowe na fałsz. mądrze i podstępnie zabiegając. niewinność. W pierwszym kiedy zostaje rozpoznany przez sprawcę bezprawia podczas samego działania. Grzech ukazuje się tu udowodniony w każdym z tych dwu wypadków. mandatum IV 3. lecz także stoików. Hermas. Co więcej. Kto bowiem oto żałuje z powodu czynów już dokonanych. co czyni możliwymi i przyzwolenie. Przebaczenie grzechów (acpeoię) zostało udzielone w akcie chrztu. a doskonali wszystko miłość”.3—5. A jeśli się patrzy na sprawę 2 tak. że to.”x Owe kolejne i ciągle się powtarzające akty skruchy za grzechy niczym się nie różnią od stanu braku wiary w ogóle lub tylko tym.7. aby mogła się tam ugruntować wiara. aby i oni podzielili jego upadek. to jest w stanie nieświadomości) tym. czy uwiedziony myślowo. gdy się z góry wie.

„nie z woli krwi i nie 3 z woli ciała” y. „Szczęśliwi wszyscy. że w ogóle nie był wtajemniczony w misteria). jak na przykład Kleomenes i Ata3 mas. że nie pozwala on sobie na zaplątanie się w te same grzechy. którzy sieją 3 we łzach. który odszedł od pogaństwa albo od swego 581 poprzedniego życia i nakłonił się do wiary. który od początku dobrowolnie grzeszy. do kogo odnosi się jego czyn. co czyni. Jest raczej pozorem skruchy niż prawdziwą skruchą to czę. którzy się Go boją”. Jeden ulega gniewowi lub rozkoszy.13 c Ps 125. choć doznaje skruchy z powodu tego. chociaż potępił go.2 w Por. Wszak taka częsta skrucha to raczej ćwiczenie się w grzechach oraz nabieranie stałej do nich dyspozycji z braku dyscypliny wewnętrznej. czyli ekstaza.26 (Iz 26.. ani też nie zstąpi z nim razem jego cała 5 chwała. To znaczy jednak. Jeśli więc ktoś zbada dokładnie każdą namiętność. kto się na nowo narodził. lecz w Duchu. jednak albo przekraczającym miarę rozumu. J 1. którzy popadli w szał. ten dopuścił się grzechu dobrowolnie. którzy doznają skruchy. Namiętności są więc poruszeniem duszy. bo przecież w chwili śmierci nie weźmie tego wszystkiego^ z sobą. inny znowu koniecznością).5a a Prz 13. Drugi. żeby musiał powtórnie dokonywać aktu skruchy. albo nie wie.6a ” Ps 102. Namiętność jest też popędem. jak na przykład ten. I rzeczywiście. prowadź mnie w Twej sprawiedliwości. albo gdy nie wie. jak to uczynił. gdy kulka spadła z ostrza. sprzecznym z naturą ze względu na nieposłuszeństwo rozumowi (odstąpienie od rozumu.13 z Prz 11. czemu uległ. czemu ulega. kto zabił na stadionie przeciwnika (gdyż walr . albo nie wie. że są one nierozumnymi impulsami. W ten sposób zachowuje się zupełnie tak samo jak ten. będą zbierać w pełni radości” e odnoszą się do tych. dlatego że jakoby rozpowiadał o misteriach ze sceny. to jest stan szału. co jest niedobrowolne.chylos (który. Dz 15. o których 2 się mówi. został postawiony przed sąd na Areopagu. 2 Kor 7.17—18 169 klęknę przed Twym świętym przybytkiem w strachu przed 6 Tobą. ’ Jeden więc. nawet jeśli przypadło mu w udziale przebaczenie. albo nieposłuszeństwo w stosunku do niego są zależne tylko od nas. że grzeszą w sposób niedobrowolny? Albo bowiem nie zna ktoś samego siebie. otrzymał jednorazowo przebaczenie grzechów. bo przecież już nie dozna obmycia na odpuszczenie grzechów po raz drugi.5 d Ps 127.b Słowa więc: „Ci. wyjście z niego.” e „A ja dzięki Twej litości wstąpię do domu Twego. dlatego także są ocenione jako czyny dobrowolne). Panie. jak pisze Dawid: 2 „Jak ojciec lituje się nad swymi synaimi. „Sprawiedliwość prostuje nieskazitelne tylko drogi” z ■ i jeszcze: „Prawość niewinnego prostą czyni jego drogę”3 ~ woła na cały Pismo. jak Ajs. tak zlitował się Pan nad tymi. których dopuszczamy się ciągle. v Por. jest terminem stoickim. dopuszcza się znowu tego samego uczynku. jak na przykład ten. XIV [O czynach niedobrowolnych] 6o. 2 Nie tylko bowiem musi porzucić bożyszcza. dojdzie do wniosku. które przedtem uważał za Boga. jak ten.10 x Hbr 10. W jaki bowiem sposób można by wydać wyrok na tych.i To zaś. znowu zabiega o rozkosz. lecz unie4 winniono go. wiedząc dobrze.59. kto pominął swego przeciwnika 5 i zabił kogoś sobie bliskiego zamiast wroga. który ćwicząc 6 włóczniami zabezpieczonymi kulkami zabił kogoś. jakim narzędziem dokonuje czynu. albo nie wie. ale również poniechać czynów życia poprzedniego ten. Inny zaś.co zależy od nas”.” f Popęd jest dążeniem świadomości ku czemuś lub od czegoś.1 e Ps 48. tak samo jak zależna tylko od nas jest uległość w stosunku do niego. y Por. albo wybujałym w ogóle i nieposłusznym rozumowi.1 ste żądanie przebaczenia za błędy. Bo jeśli ktoś doznawszy aktu skruchy. ocenie nie podlega (dwa przy tym są rodzaje czynów niedobrowolnych: jeden powodowany nieświadomością. gdyż wykazał. którzy boją się Pana”ri — czy poznajesz błogosławieństwo identyczne w 4 Ewangelii? „Nie bój się — mówi Pismo — kiedy jakiś człowiek rośnie w bogactwo i kiedy sława jego domu ulega pomnożeniu. który potem zgrzeszył i znowu okazał skruchę. powinien się wstydzić.11) 168 a jednak dokonuje się tego.

XV [O akcie dobrowolnym.2 g Por. Dopuszczenie się błędu wynika z tego.5 h Por.4 1 Por. nadał jej wygląd słupa soli. Jest nieszczęśliwym zbiegiem okoliczności uderzyć przyjaciela.16. Mt 5.62. co należy czynić. Bo w rzeczywistości człowiek niezdolny do zachowania przy sobie za. jeśli ktoś w sposób przenośny potraktuje ten wypadek i sprowadzi go do prawdziwego wymiaru.1 wychowywaniu siebie i posłuszeństwo w wykonywaniu przykazań. lilia 3—15. u którego nastąpił nieumyślny wylew nasienia.7 czył nie po to.147 34.h ale nie tak samo jak tego. pozbawił czucia.1 Tych gniew uczynił bohaterami tragedii. a raczej duszę własną 2 skrzywdzimy. Dlatego mówi Pismo: „Nie pożądaj”. aby zabić. albo z świadomości.pładniającej nauki. jak na przykład ten lekarz. Oto bowiem sławny Lajos tak mówi w tragedii: Pamiętam wszystko. jak Fedrę. Ethica Ni. podlega sądowi. jak gdyby ktoś wpadł do rowu. 24. Arystoteles. wtedy popełnimy błąd. lecz woła.1—7) — por.28 1 Wj 20. Szaleństwa gorzkie ciernie pobudziły gniew. natura jednak gwałci mnie. 3 Medea również w podobny sposób woła na scenie: I wiem.” 1 Podlegają wyrokowaniu zatem tylko 3 czyny wynikające z wolnego wyboru. Jeśli natomiast nie zdecydujemy się uczestniczyć w takiej postawie. na jaką zbrodnię się odważę. lecz jako ostrzeżenie. co wszak samo jest nierozumną namiętnością duszy. który coś czynił z rozmysłem. nieszczęśliwy zbieg okoliczności. Anteję. nie dlatego przecież dał lekarstwo. dokąd chce. co mi radzisz. tysiące innych namiętność miłosna. że się nie jest w stanie tego uczynić. jak 611 i tego. czymś bliskim gadatliwości. czyn niesprawiedliwy.8—9 170 chorego. który dał lekarstwo pożyteczne dla zdrowia i zabił £ Ps 5.2 da. 4 Oto żonę Lota za to. by go zabić. . czy dlatego.146 4 Nie milczy też Ajas. lecz samych siebie wydamy na pastwę gniewu i pożądania.145 to znaczy. Lecz gniew przeważył już moje zamiary. 1224 a 4. Lb 35. W podobny sposób to wszystko się dzieje.m Bóg mianowicie sięga do samej myśli człowieka. lecz aby go ratować. albo znowu gdy ktoś nie zna skutku swej czynności. że nie mógł go przeskoczyć z braku siły fizycznej. Ethica Eudemia II 7. Jest na przykład błędem życie zbyt. Ps 7. „Pan wszak odkrywa serca i sumienia.comachea III 2.10 k Por. Pwt 19.13 1 Por.144 Lecz od nas zależy przynajmniej gorliwość w 63. Choć rozum mam. że stał się powolny afektowi.143 I odwrotnie. 143 Por.” 3 „Kto spogląda z pożądaniem” k. Prz 11. to i tamten zasługuje na karę tak jak rozmyślny przestępca. lecz — aby zwyciężyć). albo z wyboru. że nie wiedział o jego ist4 nieniu. Kpł 15. że się go nie rozpoznało.1 A także: „Lud ten czci mnie tylko wargami. unieruchomił na miejscu i tak ją zostawił. nie tyle jako pozbawioną duszy i bezużyteczną podobiznę.13 142 Cały ten fragment (60. bliskie są sobie nawzajem błąd. Czynem niesprawiedliwym jest ra3 bowanie grobów lub świętokradztwo. lecz serce jego z dala jest ode mnie”. albo z tego. powinien doznać kary.22—25. 171 kowne i rozwiązłe. . czy to dlatego.142 Swego czasu Prawo karało nieumyślnego zabójcąg. aby wyostrzyć i podniecić uwagę człowieka zdolnego do spojrzenia duchowego. że tylko obejrzała się dobrowolnie na zło tego świata. gdy pragnie się zabić: nie ma bowiem cierpienia bardziej kąsającego duszę człowieka wolnego jak zniewaga czci: Tak cierpię oto! zło straszliwe z głębin mych Wyłania się i mnie ponosi. tylko dlatego. jak gdyby to był wróg. 1223 a 23. o skrusze i przebaczeniu] Dobrowolność czynu wynika albo z gwałtownego pragnie. że się nie umie zdecydować. Co praw. „Człowiek godny zaufania skłonny jest kryć sprawy i nie wytchnąć słowa.1 nia.17 m Iz 29. Arystoteles. mówiąc tak.

203). Odpuszcza zaś błędy Logos „oświetlający”. których występki zmazał Bóg oraz błędy przykrył. Mt 5.Eryfilę. 110. 146 Eurypides. s.3 nia sobą obfitość błędów. Napisane jest bowiem: „Błogosławię. których łowienia Mojżesz zabrania/ żywią się w głębi morza.3 dą ich. prosić powinien za niego. a w którego ustach nie gości podstęp”. to odnosi się do tych. 634. Tragedie.7 9 1 P 4. są jednak błędy. a pomoże mu otrzymać życie.2 nides tak mówi: W niewolę licha dziewka mocno wzięła mnie. J 1. 172 A znowu w innym gatunku literackim ów sławny Trazo. który nie prowadzi do śmierci. a błędy zasłonięte. I 173 ciwstawić obliczu memu?”v * *. bo przecież nie Prawu podlegacie. Widzisz oto zwiastowanego Boga jedynego i dobrego. Dlatego Pismo 4 Święte mówi: „Grzech nie będzie panował nad wami. 151 Zgodnie z używaną przez Klemensa terminologią etyczną Arystotelesa tłumaczę jako „błąd”.1 Nie są liczone te czyny. s. Przekroczenie moralne jest świadomym złem. Adespota. że i Jan w swym większym liście wyjaśnia różnice między błędami w ten sposób: „A jeśli ktoś ujrzy brata dopuszczającego się błędu."' 671 Lecz Dawid. których występki zostały odpuszczone. które nie prowadzą do śmierci”.149 Nieszczęśliwy zbieg okoliczności jest nieoczekiwanym błędem. Lajosa. 147 TGF. 145 Eurypides. naszego Pana. Tak powiedział. którzy zostali wybrani przez Boga za pośrednictwem Jezusa Chrystusa. s.150 Jest więc błąd czymś. za złoto miłego oddała małżonka. „który woli skruchę grzesznika niż jego śmierć”. Warszawa 1967. Misoumenos. skłonnego do wynagradzania według 4 zasług i do przebaczania przewinień. 1135 b 16—18. Szczęśliwy człowiek. i nie będzie jej. Do tych różnic między błędami moralnymi czyni aluzję 65. 182). Rz 4. i nie znaj.14 0 Iz 53.” q 151 I Ten je zmazuje. Chrysippus. s. Dopiero czyn niesprawiedliwy jest aktem świadomym moim lub cudzym.9 u Jr 27. co popełniam jakby wbrew swojej woli. 150 Arystoteles. którzy uwierzyli. 3 Błąd zaś jest niezamierzonym przekroczeniem moralnym.1* To błogosławieństwo odnosi się do tych. ten już dopuścił się cudzołóstwa” s — mówi Pismo. Ethica Nicomachea V 10.20). Odyseja XI 327 (przekład J. oraz błędów Judy. 840.”u „Kto bowiem jest taki jak ja i kto może się prze. 148 Homer. polski w: Eurypides. CAF III. O takim nie mówię. Ethica Nicomachea V 10. który prowadzi do śmierci. s.* 149 150 151 " Rz 6. Wittlina. J. „Miłość zasła.1.8 r Por. nazywając błogosławionymi tych.5 wania”.1 „I w owym momencie będą szukać — mówi Pan — 2 winy Izraela.20 149 Menander. 98 (cyt. a przed Dawidem Mojżesz. innych znowu nie policzył.1 Psalmista. 1135 b 12—1136 a 5. Medea 1078—1079 (przekł. wykazują znajomość tych trzech prawd w następujących wyrażeniach: „Błogosławiony mąż.. tłum. frg. gdyż takie 2 ryby. a resztę odpuścił. Zdaje się. aby za niego proszono.148 144 por Arystoteles. a nie jako „grzech”.1 wyboru." A tym. „Kto doznał pożądliwości. t5 — Kobierce t.28 1 Por. syna Pelopsa. Ale: „Istnieje taki błąd. powiada: „Zostaliśmy uleczeni przez ślady Jego biczo. do Chryzypa. który nie idzie za radą niezbożnych” x.teta IV 1.5 p Ps 31. u Epik. tu aluzja do pederastycznej miłości króla Teb. podobnie jak ryby w ciemności zdążają na głębie. 861. która . Ez 18. TGF.2 ni. frg. Każdy czyn niesprawiedliwy jest błędem. które nie wynikają ze świadomego 66. któremu Pan nie policzy błędu.0 Nieszczęśliwy zbieg okoliczności jest czyimś niezamierzonym działaniem przeciw mnie. Łanowski.. 338. „I nie wstąpił na drogę . których błąd nie prowadzi do śmierci”. frg.23 s Por. lecz łasce”.

157 Świnia bowiem cieszy się błotem158 i gnojem. „Wielka jest bowiem radość u Ojca z ocalenia 4 jednego grzesznika” 3 — mówi Pan.b Tyle mówi Barnaba. 175 je zwrócił” *. lecz tak jak z plewami. 156 Symonides z Keos. s.10. „Lecz w Pra. jednocześnie podsuwa nam środki pielęgnacji odpowiednie do naszych schorzeń. niektórych spośród nich Słowami Ezechiela: „Tego. które wiatr porywa z oblicza ziemi. s. TU 11. lecz 3 gdy jest syta. mianowicie: błędów poprzez mowę — za pośrednictwem obrazu niemych ryb (istotnie bowiem milczenie przewyższa mowę:155 Bywa i milczenia zysk bezpieczny też156). Słusznie więc mówi prorok: „Nie tak dzieje się z bezboż. frg. sądy. drugie — tych. co uległo 3 słabości.2 wie Pana znajduje on upodobanie. 155 Por. wydaje przyjazne chrząkania. Dlatego nie powstaną bezbożni w dzień sądu”1 (oni już bowiem zostali osądzeni. c może to będą wychowankowie Prawa albo skruszeni poganie. już został osądzony”g) „ani też grzesznicy w radzie sprawiedliwych” (oni właśnie za to zostali skazani. 68. że się nie zjednoczyli z nienagannie żyjącymi).11 Raz 2 jeszcze Pan bezpośrednio daje nam do poznania. ponieważ „kto nie wierzy. lecz grzeszą jak Świnia. aż do słów: „i nie stało nikogo.13 i5i por> pseudo-Barnaba. ani ja4 strzębia. frg. Orestes 638—639. Nie trzeba mieć splugawionego e sumienia. Oto on zinterpretował słowa: „radę niezbożnych” jako „pogan”. 38 (Anth.18 h Ps 1. ani kruka. myślę.152 „I nie przysiadł w legowisku zadżumionych.k 70.. Dobschiitz). mianowicie. wyżej. że pierwsze błogosławieństwo oznacza tych. Epistoła catholica 10. I. 174 chyba teatry.grzeszników”2. 1 Kor 8. 3. gdy głód odczuwa. swego pana nie poznaje. Eurypides bowiem mówi tu dosłownie tak: (.1 a Ps 1.3 nym jeszcze sposobem poucza o powstrzymywaniu się od trzech rodzajów błędów. «a por Heraklit. 1 (wyd. którzy na pozór boją się Pana. dlatego oskarża o nieprzestrzeganie Jego przykazań. jak ci.13 w 1 J 5. 1. którzy nie pozostali „na szerokiej i przestronnej drodze”.1. w nawiasie uzupełnienie Stahlina. ani orła.1 Stąd zaczerpnął myśl jeden z helleńskich mędrców i wyraził ją następującym zdaniem: „Idź za . nie umacnialiście” — i dalej. a „drogę grzeszników” jako punkt widzenia Judejczyków. „gdyż Pan zna drogę sprawiedliwych. II2.1 y Por. czasem je zwycięża siła słów. ze swej strony usłyszałem coś podobnego z ust pewnego mędrca. Ta bowiem. I 182. i5s por tamże 10.2 e Por.”a jak ptaki gotowe do grabieży.) czasem lepsze jest od słów Milczenie.” d Piotr w swym Kerygmacie nazwał Pana Prawem i Słowem. ani żadnej ryby bez łusek”. Mt 7. 3. kto by je [moje owce] odszukał. 78). 154. s. Dlatego tym bardziej godny jest pochwały Abraham. 13. Kerygma Petri. Lyr.5—6 154 Por. Oto typowy przykład naginania przez Klemensa antycznych tekstów przedchrześcijańskich do swoich celów.12 2 Ps 1. Yorsokr. jak mu rozkazał Pan”. por. wyrażającym bunt przeciw Bogu. Eurypides. A „legowisko zadżumionych” oznacza v Por. raczej zaś przynależność do złych i niszczycielskich potęg i uczestnictwo w ich dziełach. a droga bezbożnych ulegnie zniszczeniu”. kto by d Ps 1. Kpł 11. frg.i Drugi znowu wyjaśniał trafniej. 157 Luka w tekście.69 nymi. zaś „legowisko zadżumionych” jako herezje.. Mojżesz dał upomnienie: „Nie jedzcie świń. Jr 30. że od nas samych zależą nasze upadki i nasze uchybienia.153 Ja zaś.7 f Ps 1. Kpł 11.16—17 x Ps 1.1 b Por.7—14 c Por. 18. że „wyruszył w podróż.4—5 s J 3. błędów przez czyn — za pośrednictwem obrazu drapieżnych i mięsożernych ptaków [błędów poprzez myśli — za pośrednictwem obrazu świni] . i nikogo. gorąco poleca pasterzom pracę nad naszą poprawą.* 154 Prawodawca in. którzy nie dali się uwieść zapatrywaniom przewrotnym.

jak się zdaje. 6.162 71. 5 ust”.4—6 1 Por.160 Przebaczenie bowiem nie wynika.3 wy jest Pan dla wszystkich bez wyjątku”/ Jeszcze wyraźniej wskazuje Mojżesz na zasadę: „Poznaj samego siebie” mówiąc często: „Uważaj na siebie”/163 „Błędy ulegają oczyszczeniu 4 poprzez akty miłosierdzia i wiary.154 Radość uważają za podniecenie zgodne z rozumem. i#2 Te słowa Chrystusa Pana nie zostały zachowane w Ewangeliach. z odpuszczenia grzechu. który pełnił pokutę. Mt 22.33.” w XVI [Antropomorjizm stałym towarzyszem myśli ludzkiej o Bogu. Diogenes Laertios I 76.”1 Rozważanie zaś jest poszukiwaniem sposobu. Agra.* v „Obawa przed Panem jest źródłem uprawy wewnętrznej i mądrości. że najcelniejsze wypowiedzi sławnych filozofów helleńskich pochodzą z Pisma Świętego.161 Oczywiście przysłowie: „Poręczenie. 2 <J Por.1 Dlatego „Będziesz miłował Pana Boga swego z całego serca twego.27—28 15» Powiedzenie to (łac. lecz Uzdrowienia. a tuż nieszczęście”. De migratione Abrahami 127 ns. 296).12. 161 Pittakos —■ por.6 w Por. Gottingae 1839.1 p Por. Wj 10. 40.11 Stąd któryś z mędrców helleńskich powiedział: „Przebaczenie jest lepsze niż zemsta”. Pobłażliwość Boża] Tu znowu podnoszą głowę oskarżyciele twierdząc. Corpus paraemiographorum Graecorum. s. Syr 1.24 n Por.10 k Rdz 12.165 a stan gwałtownej uciechy jest dla nich wyrazem radości z powodu rzeczy pięknych. Rdz 24. s. E. jakom ja was umiłował”/ „Litościwy i miłosierny jest Pan” 5 i „Dobrotli. ujrzałeś Boga swego”. Cóż dalej? A czyż Bóg po udzieleniu przebaczenia Kainowi nie wprowadził prawie bezpośrednio potem Enocha. Leipzig 1890. to podasz rękę wrogowi.pha 65. Leutsch. Sprichwörter und sprichwörtlichen Redensarten der Römer. Filón.28. 23.Bogiem”.15. nie ma więc to wyrażenie w Starym Testamencie na ogół charakteru gnomicznego. Łk 15.21. Niestety. co jest mądre. To samo nastąpiło. aby radość moja stała się pełna. s.12 v Prz 16. 1#0 Interpretacja według Filona De Abrahamo 17. z obawy przed Panem uchyla się każdy przed złem”. abyście się miłowali tak. gdyż silną pułapką dla człowieka są jego własne wargi i daje się on uchwycić przez słowa z własnych.).7.40 r Por. J 15. a bliźniego twego jak siebie samego”. Otto.8 m Por. Prz 15. jak . 176 kazaniach zawarte jest całe Prawo i prorocy.9. Cały ten paragraf ma wykazać.11 s Ps 110. Resch. Mt 22. wynikające ze słów: „Ujrzałeś brata swego. seąuere deum) przypisywano Pitagorasowi (zob. A. my.*3 Zgodne są z tymi jeszcze następujące słowa: „To wam 2 powiedziałem. przytacza je Tertulian w De oratione 26 (A. 108. Roztropność z kolei jest mądrością w podejmowaniu decyzji. 5. że rar 72/ dość i cierpienie są namiętnościami duszy.4 1 Iz 32.° Bardziej tajemnicze jest już zdanie: „Poznaj samego siebie”. przy pomocy którego w istniejących warunkach możemy wybrać trafną 3 drogę.27 1M W Starym Testamencie wyrażeniu: „Strzeż się” towarzyszy zawsze konkretny nakaz jakiegoś działania. że przebaczenie z natury rodzi skruchę.p W tych przy¡ Ez 34. połączenie tego zdania z Rdz 12.4 i Pg 244 g u Por.m oczywiście dlatego.37—39. litość zaś mają za cierpienie z powodu cudzej niedoli nie zawinionej 166 oraz tego rodzaju doznania uważają za formę kaprysów i namiętności duszy.6.4 por. 4 gdy lud pod kierunkiem Aarona wykonał złoty posąg cielca. Łk 10. Wj 32 0 Prz 6. jest zaczerpnięte z następujących słów Salomona: „Mój synu. 34.159 „Ludzie 2 zbożni — mówi Izajasz — rozważają to. Pwt 4. Rdz 4. jeśli poręczysz za przyjaciela. Takie jest to moje przykazanie. wedle słów Pana.

których świadkami były Twoje oczy”. jeśli już poznał Boga i jeśli potrafił dostrzec w naszym życiu. abyś nie zapomniał o wszystkich tych słowach. przez to został nakarmiony. w sposób cielesny rozumiejąc Pisma Święte i biorąc za punkt wyjścia nasze własne namiętności oraz pojmując w sposób analogiczny do poruszeń naszej własnej duszy decyzje Boga. Chyba.znali. co Boskie. 1 P 2. 73. którzy. jest to chyba największy dowód dobroci Bo. 74. i«« por Arystoteles. ale w przekładzie swoim ten charakter gnomiczny wydobywam w myśl intencji Klemensa. co uczyniliście jednemu z tych najmniejszych. Oto Bóg. a materia znowu jest czymś różnym od Boga pod każdym względem). troszczy się o nas bardzo. gdyż Pan.10 178 terii. jako definicja. ten powód naszej radości przejął na siebie Pan. ani też Jego dziećmi z natury. choć pokarmu bezpośrednio sam nie otrzymał. 432. że doznał radości grzesznik skruszony 3 tak. przystosował się do ludzkiej słabości. więc wedle naszej możności rozumienia przemawiali do nas prorocy. kto okazuje posłuszeństwo przykazaniom i ulega skrusze za swoje błędy. 177 3 nie zaprzestajemy takich interpretacji. 105). ponieważ jest dobry. Przypisując zaś Władcy wszechrzeczy ten sposób 1 pojmowania.35 y Por. cieszył się On z tego powodu. którym jest posłuszny. lecz jeśli nie należą one w sposób integralny do całości. przekazuje innym. zarówno z racji życzliwości wrodzonej i postawy swej natury jak z racji przykazań.2 wiek zniesie te słowa. frg. Lecz że jesteśmy skuci więzami ciała. że choć tak się mamy w stosunku do Niego i choć z natury jesteśmy Mu „obcy”a. Ściśle biorąc. oraz skoro cieszymy się z naszego ocalenia. choć nie jesteśmy Jego cząstkami. Człowiek z samego zmysłu sprawiedliwości skłonny się staje do wspólnoty i to. wbrew prawdzie historycznej. bez żadnej różnicy. jeśli oczywiście części całości są częściami integralnymi całości. Mnie2 ście uczynili”. jak chcą tego twórcy herezji (ani jeśliby miał nas powołać do życia z nicości.odnośne wyrażenie greckie. kto by się odważył powiedzieć. s. Prawdziwa bowiem istota tego. Lecz przecież z natury „Bóg będąc bogaty w miłosierdzie”z właśnie w swej dobroci troszczy się o nas. a w sposób jeszcze bardziej bezpośredni przez obecność swego Syna niosąc ratunek i świadcząc miłosierdzie tym.y Ogólnie zaś rzecz biorąc. nie mogła być ujęta w słowa. pragnąłem i daliście Mi pić. to tym samym nie są właściwie częściami (bo całość bez nich 4 istnieć może). popełniamy bezbożny błąd. SVF III. to tylko jeden i Bóg zlituje się nad nami. Człowiek ze swej strony nie może być potężniejszy od człowieka w zakresie ludzkiej natury. że ten. co otrzymał od Boga. pokarm otrzymał.75>1 ga właśnie dlatego. podobnie jak w Ewangelii mówi w sposób przychylny dla człowieka: „łaknąłem i daliście Mi jeść. więc w równej mierze. jak On sobie życzył. gdyż jedna i druga możliwość jest nierealna.9: „Strzeż się i pilnuj swej duszy bardzo. lituje się potężniejszy nad słabszym. 165 To określenie Klemensa jest zapożyczone dosłownie. . Najbliższe formie gnomicznej jest wyrażenie z Pwt 4. który zgodnie z Jego życzeniem miał być nakarmiony. chcąc nas ocalić. Natomiast Bóg jest potężniejszy od człowieka pod każdym względem. który nie ma namiętności. ani jeśliby nas uformował z pierwotnej ma. dając przykazania poprzez Prawo.x Podobnie jak On.* * Por. że jesteśmy cząstką Boga i jednej z Nim istoty.1 Skoro zatem jest wolą Boga ratować każdego. upominając przez proroków.* 167 Ale doprawdy nie wiem. litości do. jak jest powiedziane.1 Bóg zaś nie ma z nami żadnej relacji poprzez naturę. od stoika Andronika (zob. Rhetorica II 1385 b 13. który mówił przez proroków. Jeśli więc istotnie potężniejszy lituje się nad słabszym. że znajdzie się ktoś. świadczy hojnie litość. Konsekwencją zaś takiego stanowiska byłoby przypuszczenie — czego nawet wypowiedzieć się nie godzi — że sam Bóg w jakiejś części swej istoty dopuszcza się błędu. Mt 25. jakim my jesteśmy w stanie się posługiwać. Ethica Nicomachea 1105 b 21. jak ktokol. jako że nicość nie istnieje. 164 por Arystoteles. w jak wielkie uwikłani jesteśmy 3 zło.

ani w możliwościach właściwych naszej naturze — bogata jest w stosunku do nas i to tylko dlatego.” c „Bóg jest bez winy. 179 XVII [Poznać i chcieć] O ile nauka jest biegłością opartą na wykształceniu. ponieważ ani nie możemy. ani z natury.1 W ogóle wszelka nauka opiera się na rozumowaniu i jest nie do obalenia przez inne jakieś rozumowanie.4 a Por. ani nie chcemy.1’0 e Por. albo też z oby4 dwu przyczyn: na przykład nie fruwamy. wiedza pojęciowa. co jest wynikiem umowy społecznej (dioci). nie z istoty bytu. żeśmy się stali nieśmiertelni. „Żaden bowiem uczeń nie jest ponad nauczyciela.18. że albo nie jesteśmy 3 w stanie zrobić. Jeśli . który doznaje obawy z powodu ostrożności”. dla których człowiek jest jakby emanacją natury boskiej: ó(xoov<Hoę xą> &eą>. o tyle niewiedza jest wyobrażeniem mającym tendencję do ustępowania. albo biegłością w wychwytywaniu wzajemnych relacji wszystkich bytów.oovaioę tłumaczyć można przez przymiotnik „współ. nie pływamy. Łk 6. doświadczenie zaś nauką opisową o tyle. choć możemy.12 b Por. której wynikiem jest sam fakt uzyskania wiedzy. to jednak litość Boga — choć nie należymy do Niego w żadnej relacji. albo dlatego. prawda zaś nauką o tym.24.40 169 Jest to niewątpliwie uwaga jakiegoś czytelnika. Mt 10. jako własne. czy też nauką zgodną z tym. 170 Jest to słynny w całej filozofii greckiej i w greckiej filologii spór o to. że oglądamy samego Boga poprzez to. wiedza pojęciowa byłaby więc nauką o bytach myślnych (to jest o czymś oderwanym od konkretu. Wiedza mogłaby więc być nauką o całym świecie wedle gatunków. wystarczy. co się staje. jeśli stalibyśmy się jak nauczyciel.)169 170 Cze2 go zaś nie robimy.Wprawdzie wszystkim zwierzętom właściwą 2 jest miłość do własnego potomstwa oraz istnieje przyjaźń płynąca ze współżycia istot ze sobą jednomyślnych. czy je zmienimy czy zaaprobujemy rozumem. który nie może ulec obaleniu nawet pod dalszym wpływem rozumu. że chcemy.13 c Prz 5. „Bezprawia chwytają człowieka w sidła. Nie jesteśmy jak Pan. J 1. co do Niego należy. albo ustawieniem tych relacji niezmiennym. inteligencja. occv na rozumowa i ćwiczenie są tym samym. które są przedmiotem myślenia lub nauki. nie robimy dlatego.b I każdego. .” 168 I rzeczywiście „błogosławiony jest mąż. żeby można było przy jej pomocy rozpatrzyć uważnie każdy byt. Respublica X 617 E.22 d Prz 28. (Z tej pozycji wychodząc poszukuje ona poznania. aby było równe w sposób substancjalny to. a podlegającym obaleniu przez rozum. 180 lecz przez to. Z nauką 3 spokrewnione jest doświadczenie. czyli gnoza — nauką o samej istocie bytu. to jest ani w naszym bycie realnym.”6 Oczywiście. każdy daje 3 się skrępować sznurami swych błędów. a nie możemy. temu. poznanie. a co wynikiem natury (cpisoei). ponieważ nie chcemy. że nie chcemy. poznanie. ponieważ bywa.171 W tym wszystkim czynnikiem prowadzącym jest wola. kto z własnej chęci osiągnął poznanie prawdy dzięki ćwiczeniu i nauce. inteligencja nauką o relacjach.14 167 Jest to aluzja do herezji gnostyków. niemożliwe jest w ogóle. Możliwości rozumowe bowiem z racji samej swej natury pełnią funkcję służebną w stosunku do woli. każdego pojedynczego bytu lub wszystkich wchodzących w skład jednego pojęcia. Wyraz ó/j. to jest gnozy. a biegłość w prawdzie — nauką o rzeczach prawdziwych. Platon.” 1 Ale u gnostyka wola. co istnieje z umowy. co prawdziwe.d z Ef 2. wzywa Bóg do synostwa. które jest najwyższym stopniem rozwoju wszystkich władz człowieka. wiedza.lstotny”. „Chciej — mówi Pismo — a będziesz mógł. Klemens podkreśla zupełną bezinteresowność miłości Boga do człowieka. oraz o ile powoduje ona intelektualny uchwyt przedmiotu. Ef 4. a tylko pomyślanym). powiedzmy w tym momencie. żeśmy uzyskali ogląd pojęciowy bytów oraz żeśmy zostali nazwani synami. że jesteśmy dziełem Jego woli. co istnieje z natury. 2. 168 Por. I od nas tylko 2 zależy.

s.bowiem zamierzenia są te same. 177 Por.”p Zbyt długo trwałoby przytaczanie przykładów dla tych cnót. który można tłumaczyć jako rozwagę.” ° „Lecz mędrców i ludzi rozumnych będą nazywać 4 złymi.3 79. modlitwy idących drogą prostą są Mu miłe”. dla każdego to chyba jasne. „Język niesprawiedliwych zostanie zniszczony. u Klemensa yrcóosię. podobnie jak rozwija rozsądek. wszak całe Pismo Święte pełne jest hymnów na 5 ich cześć.176 „Sprawiedliwością oszukańczą” oznaczone zostało heretyckie wyznanie wiary. a Klemens — nauki (Èmazyuri) . Określa się więc męstwo jako naukę o tym. podana przez Klemensa definicja jest definicją stoicką (por. podaje Arystoteles w Etyce Nikomachejskiej VI 5. 181 wstrętne są Panu. przestrzegającą zasad rozumu. dostarczyły Hellenom punktu wyjścia w zakresie całej problematyki etycznej. De virtutibus 35.21a h Prz 30. czy roztropność. Lecz pobożność. to jest wiedzą o tym. i o tym.19 n Prz 11. Chryzyp. I dlatego słowa i życie.” h XVIII [Doskonałość moralna i duchowa Prawa Mojżeszowego] Jest rzeczą zupełnie oczywistą. 175 Por. Prz 16. A co do sprawiedliwości.8 3 Por. Platon wprowadza tu pojęcie mądrości (ootpia). 1.”" Dlatego Pitagoras napomina: „Nie wychylaj się poza drążek 3 wagi”. co między jednym a drugim.10 8 Por.1" „Szalki oszukańcze są wstrętne dla Pana. te same też będą poglądy i oceny. umiarkowanie. Ps 50.6 m Por. która jest unikaniem czegoś zgodnie z rozsądkiem. która uczy uwielbiać i czcić Przyczynę najwyższą i najstarszą.1 To samo i u Izajasza: „Na co mi ta mnogość waszych ofiar” k — mówi Pan i cały ten werset: „Usuń wszelkie więzy niesprawiedliwości.31 p Prz 16.180 80. że „milsza jest Bogu sprawiedliwość niż ofiara”. Filon.1 ° Por. Prz 27. wymienione przez Mojżesza. lecz waga sprawiedliwa jest Mu miła. to Prawo samo ją rozwija przez swą działalność wychowawczą. Platon. i o tym. 275.4 Oprócz tych czterech kardynalnych cnót greckich Klemens wymienia tu jeszcze inne. 17s Ta opinia nie ma żadnego pokrycia historycznego.1. co wywołać może obawę. SVF III.11 1 Iz 58. usta sprawiedliwych wydzielają mądrość kroplami. to jest poznanie. że Ojciec tylko za pośrednictwem Syna może być poznany. którą też nazywają wytrzymałością. sprawiedliwość. 67).179 która jest nauką pozwalającą człowiekowi wznieść się ponad przypadkowość życia.21 178 Zob. . Frg. 178 Znaczenie etymologiczne wyrazu ocotpgoowt].174 wytrwałość.6. Mk 1. „Bóg mnie nauczył mądrości i zdobyłem poznanie rzeczy świętych. Prz 10. Blisko umiarkowania stoi przezorność. czy nawet umiarkowanie. „Serce prawe szuka aktów poznawczych” s 171 i użycza im ucha. powstrzymując człowieka od oddawania czci widzialnym postaciom bóstw niechrześcijańskich i wyznaczając mu jako cel dążenie do Twórcy i Ojca wszystkich rzeczy. Respublica IV 430 B.7 k Iz 1. niżej. 1140 b 11. i sposób myślenia odpowiadać będą zamierzeniom. J 5. skromność.173 a mianowicie pragnę tu wymienić: męstwo. poznania. V 30. oraz wielkoduszność. mor. jest tą cnotą. „Ofiary występnych 1 Por. roztropność. Z tego poglądu jakby ze źródła175 rozwija się cała inteligencja.1 a to dlatego.177 rozwagę znowu określa się jatko biegłość w aprobacie i powstrzymywaniu się od czegoś. wstrzemięźliwość i ponad wszystko — pobożność. co jej nie wywołuje. stałość.1 Oto taka ofiara miła jest Bogu : serce 2 skruszone i szukające swego Stwórcy”.178 A blisko odwagi stoi cierpliwość. Protagoras 360 D. Diogenes Laertios VIII 18. że wszystkie inne cnoty. polegająca na ich bezbłędnym 1 Prz 15..3 171 Należy rozumieć to zdanie w ten sposób. co da się wytrzymać i czego się wytrzymać nie da.1 Wierność przykazaniom. 172 W Septuagincie występuje wyraz yvu>aię. to jest akty poznawcze.

kiedy postanawia. lub zaręczywszy się z dziewicą. Sekstus Empiryk. II 19. gdyż wziąwszy pod uwagę niepewność towarzyszącą wszelkiej wojnie uważa za niesprawiedliwe.133. I nie można być wytrzymałym. powinien . nocą i dniem oraz w chwili. cytowany jest przez Klemensa niezwykle często (np. stąd też w ogóle i wstrzemięźliwość jest jej obca. gdyż polega ono na zachowaniu uładzonego samopoczucia. co nam leży na sercu (gdyż muszą być wolni od wszelkiej rozterki uczuciowej ci. Cnoty pozostają z sobą w nierozerwalnym związku wzajemnym. że jeśli ktoś zbudowawszy dom. ani wreszcie wyrażania się? 186 4 Pragnie ono widocznie. abyśmy jej nie odbywali bez żadnej ochoty do wojny. gdy zaskoczy go konieczność dania świadectwa poprzez własną krew.. kto opanowuje impulsy sprzeczne ze słuszną racją rozumową. Chryzyp. ciągle jednak pozostając w granicach naszej ludzkiej natury. Jest rzeczą zupełnie zrozumiałą. aby ten. Dzięki niej zyskujemy panowanie nad sobą i w stanie wewnętrznego oczyszczenia zdążamy do zbożności i do działania wiernie towarzyszącego Bogu. iż rozpatrzywszy po kolei te cnoty. aby musiała z kolei ją powściągać. który je wydał.184 Boskość mianowicie nie cierpi żadnego braku i nie zna. Mianowicie poddany jest potrzebom z racji swego ciała i faktu narodzin. 180 Określenie stoickie.131.188 1 I mówi ponadto Prawo. zaprzątnięci myślowo przez to. gdyż kto posiadł jedną cnotę w pełni świadomie. abyśmy zachowali postawę męską i nie ulegli zniewie. m por. s.skowej. kto potrafi siebie opanować do tego stopnia. gdzie się styka ideał grecki z ideałem chrześcijańskim upodobniania człowieka do Boga. 275. co wydaje się zgodne ze słuszną racją rozumową.100. 183 3 nia swych potrzeb za pośrednictwem cnoty powściągliwości opartej na rozumie.179 Por. że ten. Dzięki niemu ćwicząc się w doznawaniu niewielu potrzeb usiłuje się zbliżać do natury Boskiej przez tę wypracowaną postawę. nie wykonawszy sam najmniejszego wysiłku. lecz nauczony ogranicza181 Definicja przejęta prawie dosłownie z Sekstusa Empiryka (Adversus mathematicos IX 159).185 Z jakiej bowiem przyczyny Prawo zabrania mężczyźnie wdziewania szat kobiecych? Czy nie dlatego. Platon. A ten. mor. że nie posiada impulsów sprzecznych ze słuszną racją rozumową. gdyż z przykazań rodzi się roztropność. Platon.136). Człowiek cnotliwy ma bardzo skromne potrzeby. aby jeden nie doznał korzyści z własnych trudów. SVF III. ten tekst Platona. Frg. ani sposobu myślenia.czania nigdy tego. okazywał postawę mężczyzny 187 przez akty cierpliwości i wytrwałości. a inny znowu żeby zbierał owoce cudzych starań. to Prawo w swej 2 miłości do człowieka rozkazuje takich zwolnić ze służby woj. kto ćwiczy się w prawdzie. będąc jak najbardziej skłonna do namiętności. z drugiej zaś strony Prawo czyni to ze względu na dobro człowieka. posłuszna Bogu. w sposobie życia. co to namiętność. nie zdążył jeszcze do niego się wprowadzić. 1 Prawo zdaje się też okazywać męstwo duszy. To właśnie znaczy „stać się sprawiedliwym i pobożnym przy zachowaniu rozsądku”. Nie podlega bowiem namiętności. bez cnoty odwagi ani powściągliwym bez cnoty rozwagi. będąc na granicy między naturą śmiertelną i nieśmiertelną. lub założywszy winnicę. naśladowczym Boskiej postawy. kto zasadził. 3 którzy mają iść na spotkanie niebezpieczeństw bez żadnego wahania). albo ten. 184 Por. Theaetetus 176 B. Klemens nadaje temu tekstowi akcent chrześcijański przez zamianę. potrzebuje też opanowywania. Panowanie nad sobą jest dyspozycją do nieprzekra. 182 Luka w tekście. jeszcze nie zdążył pojąć jej za żonę. słowa „bóg” na „Pan”.q A czyni to z jednej strony ze względu na dobro samej służby.ściałości ani w zakresie naszego wyglądu fizycznego. II 22. 67. Nasza natomiast natura. kto posiada cnoty silnie ze sobą zespolone.. ani działania. 182 przestrzeganiu zapewnia życiu bezpieczeństwo. w mówieniu i samowychowaniu. nie zebrał jeszcze owocu. upodabniając się do Pana183 wedle| naszych możliwości.181 Powściągliwy jest ten. Adversus mathematicos IX 161. dozna ocalenia. Ta cnota jest jednocześnie rozwagą w połączeniu z męstwem.182 oraz sprawiedliwość. Theaetetus 176 A—B. ten posiadł wszystkie inne razem z racji ich nierozerwalnej wspólnoty. zbadaliśmy je wszystkie zarazem.

jak to: „Biednemu zapłatę jego oddać tego samego dnia”. podjąwszy zaraz z narażeniem życia walkę w obronie swej prawdziwej wiary190 191 uzyskali prze. powinien dom zamieszkać. Aż dopiero strach ich opamiętał i chwycił za włosy przed zagrażającym bezpośrednio niebezpieczeństwem.1 Czyż nie wydaje ci się dowodem miłości do człowieka takie polecenie.23 w Por. Ci zaś.i wagę nad wrogami.zbierać. Gorliwość biedaka w pracy na przyszłość.x Pismo poucza. ale i tego.y 195 Natomiast dłużnik. ulega osłabieniu. a zachęca znowu. kto należy do tego samego pokolenia. „Początkiem więc mądrości jest bojaźń Boża. kto zaręczył się. Lb 25 u Prz 9. dobroci. co zbywa ze snopów. Cóż jeszcze? q Por. Bóg bowiem sam jest twórcą takiej postawy radosnego dawania. Pismo zabrania właścicielom w czasie żniwa zbierania tego. którzy potrzebują. Prz 19.lona. którzy posunęli się do posądzenia Prawa o zdolność wywo.36—37.”u Ci więc ludzie. Starajcie się zbadać.” v W sposób mistyczny wyraża się Barnaba: „Bóg. pseudo-Barnaba. że Prawo zabrania pożyczać na procent bratu w (a bratem nazywa nie tylko tego. jako silnego afektu. gdyż nie uważa za sprawiedliwe żądać procentów od swoich kapitałów. zaczerpniętej z Fi. Człowiek. którzy pozostali. 187 Por. wytrwałość. ani nie są dostatecznie wyrobieni etycznie. aby gwałtem zabrać zastaw.180 „Nadzieja bowiem dobrego męża doczeka się spełnienia.5—7 r Por. a mianowicie w postaci łagodności charakteru. oby 3 wam dał mądrość. którzy ćwiczyli się w życiu na sposób gnostycz2 ny. jeśli ma. znajdą pokój”s — i tak dalej. aby zrozumieć Prawo. niech się nie uchyla. lis p0Fi tamże 21. Filon. gdyż Prawo nie odmawia spełnienia nadziei tym. Dc virtutibus 45. „Ja kocham — powiada Mądrość — tych. 2 myślę. oderwały ich od wzniosłej postawy wewnętrznej i powabem swej urody znęciły do zdrożnych przyjemności. cechą umysłu szlachetnego — znajomość Prawa. doznawać będzie cierpień wśród trudów. „Obawa przed Panem daje życie. Ponieważ dali się opanować kobietom i rozkoszom. Epistoła catholica 21. kto urodził się z tych samych rodziców. Pwt 20. ani rzeczywiście go nie pojęli. a z kolei rozpaliły w nich namiętną skłonność do 4 ofiar bałwochwalczych i do obcych niewiast. wiedzę. czego od was domaga się Pan.24. De virtutibus 28—31. 12—16. 191 Por. Trzeba więc * tyle tylko dodać. którzy to znaleźli. świadomość.7 s Por. w« por tamże 18.84.1 — por.20—21 «0 por. Kto błądzi. wnet otrzymuje też procenty równie cenne w postaci najczcigodniejszych wartości między ludźmi. 188 To ostatnie miejsce nadaje całej myśli. choćby po jego śmierci”1-. nazywał Barnaba w sposób gnostyczny „dziećmi miłości i pokoju”. 185 5 tymi rękoma i myślą szczerą tym.193 85. abyście znaleźli to w dniu Sądu”. a także za życia. a którzy mnie szukają. znajomość rzeczy świętych jest przezornością.181 Tych.1—83. dobrej opinii. którzy mnie kochają. kto zbudował. Wj 22. Filon. Kpł 25. że bezzwłocznie należy uiścić zapłatę za usługi. albo tak samo myśli jak my. 184 A czy niewiasty Madianitów swą pięknością nie odwiodły 3 walczących Hebrajczyków od umiarkowania i poprzez rozwiązłość nie usiłowały skłonić do bezbożności? 1 Połączywszy się z nimi miłośnie. których żadne poznanie nie jest w stanie przewidzieć. Prz 8. odstąpili od swego Boga. tamże 20. który rządzi całym światem. akcent specyficznie chrześcijański. Stańcie się uczniami Bożymi.2 ływania trwogi. powinien dostąpić małżeństwa. aby cały lud popadł pod władzę nieprzyjaciół dzięki podstępowi niewieściemu. De virtutibus 9. poznanie swych poleceń.194 A także bankier nie powinien nachodzić mieszkania dłużnika. Niewiele brakowało.192 Na temat darowania i szczodrości wiele już powiedziano. odstąpili także i od Prawa. lecz niech mu poleci wynieść go na 3 zewnątrz. sławy. lecz wymaga. który skłonny jest do rozdawania. Pwt 23. jeśli jest on niedożywiony. Prz 11.24. las Powyższy tekst 82. aby dawać otwar1 Por. aby w czasie koszenia .20. albo uczestniczy w tej samej nauce).17 i*5 por pilon.10 v Por. a ten. wzniosłości umysłu.

kto potrafi się dzielić z bliźnimi.”g ponieważ świadczy miłość w stosunku. wyrosłych wedle woli Bożej. Kpł 19. Miłość zawsze jest pełnowartościowa we wszystkim.”6 „Błogosławieństwo spoczywa na głowie tego.19 a Por. Kpł 19. a zarazem dobroć Jego. żywili się też kapłani. to Prawo zabroniło przechodzić powtórnie po winnicy i zrywać to.26 g Prz 14. gdyż natura każdemu potrzebującemu daje swój produkt? * 199 200 Czyż więc 6 Prawo nie jest szlachetne? I czy nie jest nauczycielem spra.20—21 b Por. udzielającą każdemu pod dostatkiem 2 pożywienia. nie zaś cząstkowa. albo jako szlachetność.32 i9s por. albo jako wytrwałość. co zostało pominięte za pierwszym razem. Cały ten fragment o miłości wyraźnie brzmi jako rezonans Pawiowej koncepcji miłości (1 Kor 13).22.198 Z tych pierwocin. Filon.1 jeszcze.10—11. by część ich majętności stała się udziałem biednych a tym ostatnim daje sposobność znalezienia pożywienia.7 wiedliwości? Dalej poleca.202 I znowu mówi Pismo: „Jeślibyś zobaczył zbłąkane gdzieś na pustkowiu zwierzę pociągowe któregoś z twoich sąsiadów czy przyjaciół. Pwt 24. Pwt 24. Pwt 24. czy już rozumiemy. odprowadź je do niego i oddaj! A jeśli przypadkiem jego pan jest długo nieobecny.14—15.1 Za pośrednictwem tych poleceń zaprawia ono właścicieli do szczodrego rozdawnictwa. A znowu co do winobrania. skłonna jak najbardziej do wspólnoty i do 3 szczodrobliwości. 198 Por. tamże 95. ma także inne 87. do podobnego sobie ze względu na miłość do Stwórcy rodzaju ludzkiego.zostawili jakąś część nie zżętą. 186 nej. 209 por tamże 97. fałszywej ambicji czy nienawiści. czy w ogóle kogokolwiek' z twoich znajomych. KpJ 25.” f „Ten.9.10 * Por.d W ten sposób ograniczało Prawo namiętność żądnych posiadania przez ścisłe wymierzenie czasu korzystania z owoców ziemi. 201 por tamże 100.201 „Jałmużny i dowody zaufania są strażami królewskimi. 187 . Pwt 24. 195 por tamże 89.10.5 wiście? A czyż nie poleca każdego siódmego roku pozostawiać ziemi ugorem? c Czyż nie nakazywało biednym korzystać bez obawy z owoców.21 199 Ta gorliwość w podkreślaniu pozytywnego i pedagogicznego charakteru Prawa jest zwrócona przeciw herezji gnostyków i Mar. jeśli ktoś w tym czasie wskutek jakiegoś zbiegu okoliczności stracił swe pole. my4 ślę. Kpł 19. albo jako zapomnienie uraz.30. a także podnosić grona spadłe z krzaka. Miłość daje się poznać w sposób wieloraki: albo jako łagodność. To samo polecenie daje się zbieraczom oliwek. albo jako wyzbycie się zawiści. 23. tamże 88. dozna błogosławieństwa.3—5 d Por. aby ludzie doświadczeni już długoletnią biedą mieli ponosić taką karę przez całe życie. nie cierpi na żadne różnice i podziały.13 y Por. że Prawo nas wychowywało do pobożności i do postawy społecz. Wj 23. do sprawiedliwości i do miłości człowieka? 109 Czy rzeczy. ale nie czas mówić o nich te.8 197 Żądanie zaś dziesięciny z owoców i z bydła rogatego13 miało na celu zachęcać także do oddawania czci Bogu oraz do rezygnacji choć częściowej z chęci zysku i do szczodrości materialnej względem swych bliskich. jak prawodawstwo głosi sprawiedliwość Boga.196 86. A więc. pragnąc jednocześnie nie dopuścić do tego.8—13 e Prz 20. Kpł 25. dopilnuj go przy c Por.2 raz. bardziej naturalne uzasadnienia — przerwy w uprawie roli i zwrotu dziedzictwa. Kpł 27.28 f Prz 11. De virtutibus 82—84. 194 Por. aby znowu w pięćdziesiątym roku uczynić to samo co w siódmym. co powyżej zostało powiedziane. Wszystko. 196 por tamże 90. kto lituje się nad żebrakami. pozwalając.cjonowi.1 Widzisz oto. przywracając każdemu prywatną własność.* * Por. 197 por tamże 91.

205 Por. aż przybędzie pan jego.i gowych. widoczną w tym wymaganiu wstrzemięźliwości. Pismo nie pozwala ulegać tylko pragnieniu rozkoszy.1" Pismo bowiem toleruje wszelkie związki seksualne tylko ze względu na poczęcie potomstwa. kogo chce. nazywać wrogami. zarówno co do ciała 2 jak co do duszy?j2M A czy nie uczciło ono także i pogan? I nie jest pamiętliwe w stosunku do tych. będących własnością naszych nieprzyjaciół. gdyż byłeś przybyszem przyjętym w Egipcie”. lub wymuszone siłą obcowanie fizyczne z kobietą. iż przy. lecz jak siebie samych. Co więcej? Pan poleca nam ulżyć ciężarowi zwierząt pocią. 2 która prowadzi do szczęśliwego samopoczucia. dopóki się nie posłało do nich heroldów i nie zaproponowało pokoju.zuje uważać przedmiot znaleziony za depozyt tylko i nie zachowywać urazy w stosunku do wroga.0 Nie godzi się bowiem popadać w zawiść ani 2 doznawać cierpienia na widok cudzych sukcesów ani czerpać przyjemności z nieszczęść bliźniego. że ktoś już z przyzwyczajenia jest twoim wrogiem. Wskutek tego zaprawiamy się do zgody.pomocy swego bydła. oraz pomóc im powstać.®1>1 jazne człowiekowi i szlachetne jest to prawo. lecz odprowadź je i oddaj”. przez pożądanie lub gniew. 20« por tamże 109. jak w przypadku heter.14—16 k Pwt 23.4.10 m Por. sprzeczny z rozumem. że został on wprowadzony w błąd. Zakochanemu. tamże 106.9. i że ten sam Bóg okazuje się zarówno dobry. Wj 23. który jest jednocześnie panem wziętej do niewoli branki. jeśli upadają pod brzemieniem. Lb 15. ale gwarantuje jej wolność i wyłączenie ze służby domowej.p Z tego bowiem zapomnienia uraz wynika z kolei piękno moralne. choćby już stanęli na obwarowaniach i usiłowali już zdoby4 wać miasto. to pozostanie on przy swoim postanowie2 niu. lecz powiada: „Zostaw jej dni trzydzieści na opłakiwanie.33. z kolei każ jej włożyć nowe szaty i dopiero wtedy zbliż się do niej jako do legalnej małżonki”. porzuć sposobność do rozdmuchania jeszcze waszej niezgody. abyśmy nie znajdowali upodobania w radości z cudzego nieszczęścia i nie cieszyli się z niepowodzenia naszych nieprzyjaciół. Pwt 21.10—14 203 por_ Fiion. lecz powściąga jego pożądanie przez ściśle określoną zwłokę. a wtedy oddaj”.1 Widzisz chyba wielką miłość do człowieka. De virtutibus 96. Jeśli bowiem względy rozumowe skłaniają pana do zawarcia związku małżeńskiego. nawet gdy branka stanie się szpetna. a z niego poniechanie wrogości. które „prowadzi do Chrystusa” q. staraj się go skierować ku pięknu moralnemu.1 206 Również nie zaleca Pismo obcować z branką cieleśnie przez zadanie jej gwałtu. aby w wypadku wejścia innej żony do domu nie była narażona na nieuleczalne udręki zazdrości. którzy zła się dopuścili? Mówi więc wyraźnie: „Nie będziesz czuł wstrętu do Egipcjanina. Poprzez wstępne ćwiczenia w tego rodzaju czynach pragnie nas doprowadzić do modlitwy za nieprzyjaciół.8 1 Por. Nie należy również wrogów. 89.so.11 Z daleka więc poucza nas Pan.1—3 i pj-g i4 27 i Por.11205 3 Nazwało Egipcjaninem każdego poganina lub każdego człowieka mieszkającego na ziemi. 188 służącą. Pwt 20.”1 A co dalej? Czyż nie poleca Prawo kochać cudzoziemców nie tylko jak przyjaciół i krewnych.1 „Polecenie Pana jest źródłem życia — jakie to prawdziwe! — pozwala uniknąć sideł śmierci. a prócz tego każe obciąć włosy brance. Kpi 19. 204 por tamże 103.* 207 Pismo mówi: „Jeślibyś znalazł błąkające się zwierzę pociągowe jakiegoś nieprzyjaciela. Jeśli natomiast ktoś zaspokoiwszy pożądanie nie uzna za właściwe żyć dłużej z branką. Wj 23. Prawo zabrania mu ją sprzedać lub traktować jako h Por. Czyż więc nie okazuje się rzeczą zupełnie jasną. a nie jako płatny nierząd. Pwt 22.11 203 W imię naturalnej wspólnoty Pismo Święte nakai. 88. jak . aby spłoszyć tę lubieżną miłość. i gdybyś stwierdził.208 A jeślibyś doszedł do wniosku.

e Jeśli bowiem nic się nie dzieje bez szczególnego celu i mleko tryska matkom w obfitości dla odżywiania potomstwa.12 c Por. De esu carnium I 993 A. kto żywi troskę. De virtutibus 126. znajdzie poznanie razem ze sprawiedliwością.1 Mnie się wydaje.39—40. s tak samo serca ludzkie podlegają próbie wyboru przez Pana. Łk 6. Pwt 22. aby ludzie. Filon. Mt 6. którzy w sposób właściwy Go szukali. 210 Por. którzy oddali się w opiekę. „jaką miarą mierzycie.”3 „Troska bowiem nawiedza każdego człowieka myślącego. Wj 23. przynajmniej nie lekceważyli nauki Bożej. 5i* Por. De virtutibus 117—119.7 s Por. którzy wynajmują się na służbę.12 u Por. Wj 23. 190 wszyscy inni.5.4 0 Por. ale jakież znajdzie usprawiedliwienie .38 207 Por.” ci 92.14 * Por. stanowiąca cel wszystkich systemów etycznych greckich.23 b Prz 17. i może jeszcze byłoby jakieś usprawiedliwienie dla tego. Mt 5.” b „Człowiek rozsądny szuka życia. Łk 6. taką wam będzie odmierzone.u „jak sądzicie. aby zarobić na życie. kto by odłączył małe od matki.” w Z kolei zabrania Prawo odmawiać czci tym. to jeszcze bardziej w stosunku do ludzi ostrzega przed tą okrutną i dziką decyzją w tej intencji.sprawiedliwy. którzy naruszają Prawo. znieważa 3 samą naturę. Pwt 22. Pwt 15.2. Prz 14. Kpł 22.8 e Por.ovia. ci zaś." A „człowiek litościwy odznacza się pobłażliwością”. Nie mamy najmniejszego dowodu na poparcie twierdzenia Klemensa. jeśli nawet lekceważą wskazania natury. że Pitagoras znał Prawo żydowskie i że na nim się opierał.2 w Por.213 Powinni się zatem wstydzić Hellenowie oraz v Por. użycza 4 całkowitego wyzwolenia w siódmym roku.11 3 Por. Diogenes Laertios IV 10.s „jak sami czynicie. oni zaś usuwają nawet potomstwo ludzkie. Jeśli bowiem Prawo zabrania odłączać świeżo narodzone potomstwo od matek przed okresem karmienia. „jak jesteście współczujący. mieszka mądrość. jeśli jest ono litościwe nawet wzglądem nierozumnych zwierząt. Filon. I 189 będziecie osądzeni” v.28 *0» por Fjion.29.„Odpuszczajcie grzechy. nie oznacza szczęścia w znaczeniu hedonistycznym.12 y Prz 17. De virtutibus 122. Mt 7.”1. Kpł 25. Plutarch. 213 Por. lecz wypracowane przez rozum i dyscyplinę moralną poczucie zadowolenia i harmonii z sobą. tamże 116.24 d Prz 16.24 r Por.1 q Por. tak n Por. świeżo urodzonych w stadach owiec czy kóz. aby wam odpuszczono”. Mt 7. którzy popadli w niewolę z powodu długów. Mt 7. Wj 22. tamże. rozpoczynając od stosunku do stworzeń nierozumnych. tym zaś.”c „Kto szuka Boga. tak i wy 3 doznacie współczucia”.28 p Por. aczkolwiek Prawo już od dawna w sposób proroczy wyrzuca im okrucieństwo poprzez wyżej wymienione przykazanie. jako błagalnicy.2 „W każdym.211 Między innymi zaleca ono wstrzymywać się od natychmiastowego korzystania ze zwierząt. pokój znaleźli. Ga 3. Por.3 2 Prz 19. 129. nawet pod pretekstem użycia jako zwierząt ofiarnych i to zarówno ze względu na młode.44. 211 Por. 208 Evdcu/u. Łk 6. tamże 124. 16 — Kobierce t. tak będzie wam dane”. Mt 5.* 209 Prawo zabra5 nia też wydawać na karę tych.27. który każdym pokoleniem od początku do końca zajął się w sposób odpowiedni dla niego. to kto pozbawia nowo narodzone przeznaczonego dlań mleka. aby je doprowadzić do zbawienia? „Litujcie się — mówi Pan — aby 2 się nad wami zlitowano. Wj 21.38 * Por.212 W ten sposób wychowuje ono czło2 wieka do łagodności. Wolno wprawdzie nasycać się mięsem koźląt i jagniąt.4.1 „jak dajecie. Prawo mówi: „Daruj więc matce jej nowo narodzone przynajmniej na siedem pierwszych dni”. Prz 15.2. tak będzie wam uczynione”. że także Pitagoras swój przyjazny stosunek do stworzeń nie obdarzonych rozumem przejął z Prawa. jak i ze względu na matki.210 Ponad wszelką miarę prawdziwe jest powiedzenie: „Jak złoto i srebro poddawane są próbie pieca. czy wołów.

Mt 10. którzy depczą stopami brzuchy ciężarnych samic. że jest obcej krwi. Pwt 22. tamże 156—159.214 I znowu szlachetne Prawo zakazuje w tym samym dniu składać na ofiarę świeżo narodzone i matkę. De virtutïbus 131—133. A mianowicie wskazuje. współrosnące ze szlachetnym jego owocem. po to tylko aby móc spożyć mięso pomieszane z mlekiem. De virtutïbus 134. że takie było prawo w Egipcie.1 być może biorąc pod uwagę odmienność tych zwierząt. kto nie chce posiadać potomstwa. poświęcić pierwociny owoców Bogu. 217 Por. W ten sposób jednocześnie daje do poznania.1 por.usunięcie ludzkiego dziecka? Raczej w ogóle nie powinien się żenić ten. z Filona. Łk 10.7 1 Por.1 Ten obraz zaczerpnięty z uprawy roli mógłby posłużyć nam ku pouczeniu. wierzącemu i niewierzącemu.19 1 Por. lecz po trzech latach. Plutarch. Kpł 19.10. 216 Tekst 93. już w roku czwartym. Elian. Pwt 25. gdyż nie stanowi ono ani zła moralnego. 191 3 cia. gdyż wół jest zwierzęciem czystym. nie powinno być używane przy spożywaniu ciała zabitego. Pwt 20. W ten sposób aż na istoty nie obdarzone rozumem rozciągnęło Prawo swoją łaskawość. abyśmy najpierw wyćwiczyli życzliwość w stosunku do istot odmiennych nam gatunkowo.215 Prawo wręcz zabrania zabijać na ofiarę brzemienne zwierzęta aż do chwili. 95. 221 Por. Varia historia V 18. De virtutibus 143.1 aby nie doznawały szkody z powodu obciążenia oraz aby nie ulegały wycieńczeniu wskutek braku pokarmu.3—93. obcinać im zbyteczne pędy. ani też w ogóle niszczyć owocu uprawy ziemi 2 czy duszy. a przecież za pochodzenie nie ponosi się odpowiedzialności. zanim jeszcze zdążyły wydać na świat potomstwo. tylko to mając mu do zarzucenia. niżby z nieu. aż dojrzeje i uzyska trwałe h Por. De esu carnium II 997 A.23 218 Por.140. Pwt 14. jeśliby został on rozprowadzony między zbyt wiele gałęzi.*18 To samo Prawo zabrania także „wołu młócącemu pysk zawiązywać”.10 k Por.217 mimo wyraźnego polecenia prawodawcy: „Nie będziesz gotował jagnięcia w mleku jego matki”.11 gdyż „winien być i robotnik uznany godnym 4 zapłaty”. Nie pozwala również pustoszyć kraju nieprzyjacielskiego.' Dlatego w pra.137. Filon. że nie przystoi wyrąbywać żadnych drzew szczepionych ani ścinać kłosów przed żniwem z samej bezmyślnej chęci zagłady. zawczasu pragnąc położyć tamę lekkomyślności tych. a osioł został zaliczony do zwierząt nieczystych.miarkowanego pożądania rozkoszy miał się stać dzieciobój.**1 96. poleca też okopywać i otaczać rowem ziemię dokoła. z Filona. ani 5 nie jest spowodowane przez zło moralne. żeby nie krzywdzić nikogo spośród obcokrajowców i nie stawiać go pod pręgierzem. iż nie należy uprawy Słowa powierzać na równi czystemu i nieczystemu.19.21 214 Tekst 92. Prawo też nie pozwala zrywać owocu jeszcze nie wykształconego z drzew nie rozwiniętych.4 1 Por.216 Ludzie zaś. 219 Por. że ta alegoria wskazuje. którzy godzą w ludzkie potomstwo. czynią z organu przeznaczonego do rodzenia grób dla płodu. 228 Por. Oto Prawo poleca świeżo zasadzone drzewa przez pierwsze trzy lata bez przerwy pielęgnować troskliwie. gdy drzewo jest w pełni dojrzałe.11 m Sami rolnicy ze strony Prawa i ten odnoszą pożytek. z kolei zaś w hojnym nadmiarze zastosowali ją do istot wspólnego z nami gatunku.1 Dobrotliwy Logos szafując hojnie miłością do człowieka poucza. nie powinno być przyprawą do zwierzęcia zabitego — mówi Pismo — i co przeznaczone jest do podtrzymania żyf Por. gdy nastąpi miot. tamże lii. że należy obcinać przerosty pędów oraz bezpłodne chwasty umysłu.2—4 por.dawstwie rzymskim w wypadku skazania na śmierć kobiety brzemiennej przewidziane było wstrzymanie kary aż do chwili porodu. por. Kpł 22. 3 aby nic tam z kolei nie wyrosło i nie zahamowało wzrostu drzewa. pozostającego jeszcze w łonie.5 To.28 5 Wj 23. tamże 150.219 Mnie zaś się wydaje. 215 Plutarch (De sera numinis vindicta 552 D) podaje. co przeznaczone jest na pokarm stworzenia żywego.1 Prawo zabrania wspólnie zaprzęgać do orania ziemi wołu i osła.cą. .139.

Pwt 8. Ale jaką korzyść osiągnął Adam ze swego wspaniałego pocho4 dzenia? Żaden człowiek śmiertelny nie był jego ojcem. żyje w stanie wstrzemięźliwości. żeby roztropny czynił ludzi wstrzemięźliwymi.p naśladując Boga w tym. bo przecież i z części otrzymuje nazwę całość. a Pan wybierze cię dzisiaj. wypowiedzi słownej — usta. Chełpliwość jest bowiem skazą duszy. czynić pięknymi i dobrymi.23. przy którego końcu poświęca się Bogu pierwociny drzewa owocowego. który nie poniecha niczego. Więcej trzeci stopień rozwoju przechodzi w czwarty. De virtutibus 165—167. w zespolenie z Chrystusem. Ps 49. — koncepcja estetyczno-moralna czystego antyku przedchrześcijańskiego doby sokratycznej. postępuje sprawiedliwie. wstępuje w czwarty. a nie jako termin filozoficzny. co by przyczyniło się do umożliwienia tego podobieństwa. kto gorliwie stara się słu2 żyć Bytowi **ł w postawie błagalnika. a Filon używa słowa £VQcoo#ji — „zostało pokrzepione”. którzy są wokoło nas. . co najpiękniejsze. aby służyły wszystkim. to doznaje czci. woli — serce. otrzymało światło chrztu). wywołuje gniew Bogaq — mówi Pismo. Bo jeśli jest nawet tylko jednym pod względem liczby. m por. jest wym Por. Rdz 1. W czwartym bowiem roku — gdyż czas również jest niezbędny do trwałego ukształtowania katechumenicznego — zestaw czterech cnót poświęcony bywa Bogu. Taki „jest wielki — mówi Pismo — w królestwie. panuje jak król nad swymi namiętnościami. że świadczy dobrodziejstwa podobnie jak On. „piękni i dobrzy”. kto podejmuje czyn z pychą. Z kolei „hypostasis” tłumaczy się tu jako stopień rozwoju. serce.*28 stanowiąc część tylko ludu. kto by czynił i nauczał”.r 98. a my. poniechał prawdy i piękna mo- . Filon. alegorycznie porównany do czterolecia.”n Gdy życie twe zostanie oświetlone do tego stopnia. a także inne jeszcze przykłady świadczą.i To są chyba symbole: działania — ręce. Oto neofita przeszedłszy trzy stadia wstępne swego rozwoju. i czynem. stawszy się sługami łaski Bożej winniśmy siać Boże dobrodziejstwa i tych. skłonny jest do dawania tego.18 n Por.18 0 Por.192 korzenie młody pęd wiary.224 a to w ten sposób.na obraz i podobieństwo”. Ale ten."1 „Oto ten — mówi Pismo — który daje ci moc sprawowania władzy.26 222 Czwórka cnót oznacza tu zestaw czterech cnót kardynalnych stoickich. staje się jego dopełnieniem. Gnostyk dopiero po długim okresie formowania się moralnego i doktrynalnego uzyskuje doskonałość moralną w postaci czterech cnót i wtedy dopiero poświęca się Bogu. sprawiedliwy — sprawiedliwymi. 193 trwały.825 w 2 miarę swych sił. jeśli wyprowadzamy nasze życie z bezładu ku zmianie na lepsze poprzez trzy instrumenty: usta. Trafnie zostało zastosowane do ludzi żałujących za swe winy to powiedzenie: „Wybierz dzisiaj Boga na swego Boga.*29 postawiony na miejsce tego. on sam został ojcem pierwszych ludzi. jakby był całym ludem. odważny szlachetnymi. jak głęboko tkwi Klemens w pojęciach moralnych kultury antycznej przedchrześcijańskiej. to jest w zespolenie z Panem.s Bóg bowiem pozwala wejść z sobą w bliski kontakt tylko temu. Skwapliwie wybrał szpetotę moralną idąc za kobietą. XIX [W jaki sposób jest gnostyk naśladowcą Boga] Taki oto jest ten.230 Sama zaś szlachetność pochodzenia przejawia się w wyborze i w ciągłym ćwiczeniu się w tym. chętnie czyni przysługi i słowem. tj. 224 Tu znów termin tcakoi kcu dya&ot. Używanie tego określenia.2*6 za którą podobnie jak za inne wady powinniśmy żałować.. który naśladuje Boga. ręce. z którego 3 pochodzi. że dobra i dary są nam udzielane przez Boga.0 gnostyk. Dary Boże. istotnie są do tego 3 przeznaczone. abyś stał się ludem dla Niego”. rozsądny świadomymi.* 222 Ofiara pochwalna więcej znaczy niż całopalenie. co ma. że uzyskasz i zdobędziesz siłę. 50. pełnij w stanie całkowitego poznania swoją moc. Klemens użył czasownika (ponaSfi — „zostało oświetlone” (tzn.223 Przeto ujawnia Pismo. o ile to tylko jest możliwe.

194 ralnego. tj. polegało na wolności. do których symbolizowania są one przeznaczone. która mu pozwalała wybrać to. Phaedo 63 C). jak myślę. De virtutibus 185. Bez zastrzeżeń bowiem ofiarował się Bogu. którzy życie przeżyli już wobec Prawa. a starszy mu służy.4 Klemens użył tu słów oiy. Marek Aureliusz IX 23. tj. wyżej. Mt 5.10. De virtutibus 168. 229 Por. za którego sprawą wszystko się stało i który godnym udziela zapowiedzi o sobie. *** Por. Dla Ojców greckich właśnie przez wolność człowiek jest „na obraz Boga” (por. uzyskują dobre rezultaty w poszukiwaniu prawdy. aby uzasadnić cytat z Pwt 26. i przestrzegajcie moich przykazań”. pomnożenia potomstwa — ale jednego tylko następcę i spadkobiercę swych majętności. że trzeba dążyć tylko do Niego Jednego. którzy nie są z nim tej samej rasy.17. wolne od namiętności. którzy jeszcze przed Prawem przeżyli je w sposób zgodny z Prawem do tego stopnia. jak Byt.1—8. Pwt 30. przedstawia tych. 232 Por. ekonomię). 195 jesteś dla nas królem danym od Boga”. co Prawo — wielkie bowiem umysły.233 To zarządzenie ma znaczenie zarówno profetyczne jak obrazowe.11 281 Por. raczej początkowo w nadziei.1 235 W ten sposób poucza.4). Lecz Adam nie umiał posłużyć się tym darem Bożym. Pismo wyraźnie powiada: „Ponieważ zlitował się nade mną Bóg. Gdy temu urodziło się dwu bliźniaków. Waszym Bogiem.u 436 gdyż podwładni 3 z wolnego wyboru są posłuszni337 człowiekowi dobremu. Rdz 33. Adversas haereses IV 27. nie w tradycyjnym sensie chrześcijańskim. typiczna.v Prawo mianowicie nazywa stan podobieństwa towarzyszeniem.1001 cem królestwa niebieskiego. że ich czyny stały się dla nas prawami. Seneka. jest mi dostępne wszystko”. Ireneusz. zarówno tych. że mę. został w przekładzie napisany dużą literą. 236 O tym. jest zresztą wielkim dobrodziejstwem dla człowieka złego nie być nieza. że wszystko należy do mędrca — zob. jako syna Bożego. mówi. choć nie był takiego pochodzenia jak 991 Adam. doszedł on do tego samego wniosku.1. 287 Użyty tu wyraz: to 6v. Rdz 7. Lb 15. to miał on wprawdzie trzy żony i z trzech żon potomstwo — nie dla użycia rozkoszy. tamże 201.14 s Por.232 został uratowany dzięki opatrzności boskiej. lecz o stosunek między faktami historii biblijnej i wskazaniami moralnymi. De virtutibus 207—209. De virtutibus 203—205. 2.234 * 236 Że wszystko należy do mędrca. nie chodzi tu bowiem o historię zbawienia (tj.17 226 Por. 2M por_ Filón. 228 Por. obejmuje dziedzictwo i otrzymuje błogosławieństwo. Filon. żywiąc zapał do cnoty. Prawo mówi bowiem: „Idźcie za Panem. zawsze będąc spragniony wiedzy. tamże 171. co najpiękniejsze. Filón. Filozof Platon stawiając szczęście jako ostateczny cel. rvmxr¡. jak mówi pitagorejczyk Filon w swym traktacie o życiu Mojżesza 239 — albo też nauczył 4 się tego od jednego z ówczesnych uczonych. De virtutibus 211—219. Człowieka zaś prawdziwie dobrego. jako mówiących do niego w ten sposób: „Ty *■ Por. jak tych. 74. o ile to tylko możliwe. Filón. Zresztą Pismo pouczając.30 r Por. Filon. Świadczy o silnym wpływie filozofii antycznej. Pwt 26. 172. szczególnie Platona (Por. być może. gdyż odnosi się w kontekście niewątpliwie do Boga. który stał się dziedzi. ekonomia profetyczna.3 leżnym. inni zamieszkali z dala od 2 domu rodzinnego. a druga jej obrazem. zalicza Pismo za pośrednictwem Mądrości Bożej jako współobywatela między dawnych sprawiedliwych.p Por. byt. 280 Całe to zdanie służy udowodnieniu ścisłego związku zachodzącego między całością i jej częściami. jako że był miły ojcu. Szlachetne pochodzenie Adama.3. Tego rodzaju towarzyszenie upodabnia . 238 w ten sposób.2 drzeć jest królem.231 ale nie na zawsze. że jest ono stanem podobieństwa do Boga. Noe natomiast. przez co przedłożył życie śmiertelne nad nieśmiertelne. Co do Abrahama.19 q Por. ani też o stosunek między dwiema dyspozycjami. z których jedna jest zapowiedzią profetyczną. Epistulae I 7. młodszy.ovouia 3tgoq>r¡tixr¡.

s. 1236 a 31 ns. SVF III. Silna jest bowiem miłość oparta na rozsądku.*44 Z tych pierwsza i najlepsza to przyjaźń ze względu na cnotę. Drugi rodzaj przyjaźni i środkowy to jest ten oparty na wymianie * 244 245: gotów zawsze do wzajemności i do dzielenia się z kimś i dla życia korzystny. jeśli czymś dysponuje. W związku z tym różnica w przekładzie. i jest czymś mało stabilnym i skłonnym do zmiany. Podejmuje ten temat wielokrotnie Filon. a jak utrzymują niektórzy — na rozkoszy.2 stości człowiek jest obrazem Boga. por. na ziemi zatrzymani też będą.y Oto bowiem „mądrość rozumnych rozpozna swe drogi. Cyceron. Gnostyk też króluje nad swymi namiętnościami. a nie — jeśli niczym. Pro Q. Prz 28. Platon. jak Wasz Ojciec niebieski miłosierny jest. Prz 28.247 przez co i sam otrzymuje dar dla siebie. Prz 21. V 95. 24° Tekst Klemensa daje dwa przymiotniki: ¿Xer/ftcov i oixrÍQjxav.241 zmieniwszy pojęcie „Bóg” na „naturę”. Theaetetus 176 B. Filon.”c „Ludzie szlachetni będą mieszkańcami ziemi i ci. chrześcijański bowiem gnostyk jest miłosierny. 389. że przepięknie pisze pitagorejczyk Hippodamos: „Spośród różnych związków przyjaźni jeden powstaje ze znajomości bogów. 245 Tj. robią sobie z niego przedmurze”. człowieka. Łk 6.26 d Por. a to dlatego. a daje biorący. W rzeczywi. przedstawiający mędrca jako króla. nie rozumieją Prawa).” d I mnie się wydaje. 9. to można ją życzliwie przyjąć. Arystoteles.4 286 Jest to tradycyjny temat stoicki. aby nie pozostał wrogiem. którzy Prawo naruszyli. 242 Por.246 Trojaka więc bywa przyjaźń: filozofa. nie zrozumieją wyroku). gdy dobrze czyni. Dz 20.6 v Por.wedle możności. „Ludzie sprawiedliwi pełni są mir 3 łosierdzia i litości.5 przyjaźń. Dzięki pomocy wzrasta życzliwość. De somniis II 244. Prz 2. lecz „pięknieś otrzymał”.5 y Por. Ligario 12.8 a Iz 66. Frg.15 W ten sposób dający otrzymuje.2 I jeszcze tak mówi wyrocznia: „Na kogo mam spojrzeć. Ethica Nicomachea VIII 3. Przyjaźń bowiem oparta na jednaniu sobie względów drugiego właściwa jest rodzajowi ludzkiemu. Ostatni i trzeci opiera się. 241 Chryzyp. zostaną z niej wymię. że rządzi on swymi namiętnościami jak król. a wy obciążenia.1. Merka jeden: oíkxíqucúv. wrogowi zaś trzeba pomóc. Ethica Endemia VII 2.35 c Por.131.x 243 „ci zaś. 3 że istnieją trzy rodzaje przyjaźni. De Abrahamo 261. 287 Por. 1156 a 6 ns. tekst Łk w wyd. „A jeśli zaistnieje gotowość. Filon. Łukasza. „Bądźcie — rzecze Pan — litościwi i miłosierni. aby i nadal pozostawał przyj ar. mor. jeśli ktoś żądając czegoś otrzyma to. przyjacielowi dać trzeba w pierwszym rzędzie. i na kamienie. jak nie na tego. ale niewłaściwie. podobnie jak sternik ratując innych sam też razem z nimi znajduje ratunek.38.delem. I.2 b Por. Filon.4 ceni. 289 Por. spokojny i drży przed mymi słowami?” a Uczą nas. wymianie świadczeń. Dlatego. Tu tendencja antystoicka. którzy są poza winą. trzeci z przyjemności zwierzęcej”. Legum allegoriae II 22. 288 Por. kto jest łagodny. . 4. ponieważ pojęcie natury rozciąga się na wszystko: i na to. co zostało spłodzone 2 z nasienia. u Klemensa ov voovoi vóuov (tj. jak my utrzymujemy.242 Trafnie więc zostało powiedziane: „Ludzie źli nie rozumieją Prawa. 196 rozum głupich na manowce ich wiedzie”. na przyzwyczajeniu. Mnie zaś wydaje się.5 w Por. i na to. niżej. s.36 x Por.21—22 244 por. De virtutibus 216. którzy Prawo kochają. nie mówi do dającego: pięknieś dał. De vita Mosis I 22. Filon. zwierzęcia. Vorsokr. Pwt 13. De mutatione nominum 152. Bo nie o to chodzi. 247 Por. 248 W Septuagincie oi> vor¡oovoi xgífia (tj. 248 Zob. nieu Rdz 23. że Homer proroczo wskazywał na wierzącego mówiąc: „Daj przyjacielowi” 248. ale ludzie.” w 240 ą Dlatego stoicy również uznali za cel „żyć zgodnie z naturą”. lecz 2 Prz 14. aby inni doznali ulgi. i na drzewa. drugi z usług ludzkich. De migratione Abrahami 128. co wyrosło z kiełka. a likwiduje się nie. podkreślona cytatem z Ewangelii wg św.

będzie świadczył dniem. o wyjątkowo smacznym mięsie. Przez wyrażenie bowiem „na obraz Boży i podobieństwo” g. Podobnie. moim zdaniem. zakładając ją jako podstawę wszystkich cnót. dał ubogim.” f — mówi Pismo.1 uświęcony w słowie. 415.9 (Ps 111. przez co Pan ukazał w sposób stosowny.. Będzie świadczył nocą. o ile ma się świeżo w pamięci opowieść o losie Ananiasza i jego przyjaciół.250 XX [O niezbędności ascezy] 103.. De opificio mundi 69. będzie błogosławił Boga jak szlachetny Job. jego sprawiedliwość trwać będzie wiecz6 nie. TGF.12—14 £ 2 Kor 9. a to z przyczyn. Te bowiem ilością tłuszczu i wybornym smakiem mięsa przewyższają inne ryby. a nie zależą od zalet ciała. A jeśli zostanie wystawiony na próbę. 2 Podobno pewien filozof 254 wywodził wyraz „Świnia” od wyrazu „ofiara” 255. o ile jest gnostykiem.” ] Ten bierze krzyż Zbawiciela na siebie k i śpieszy za Panem w ślad ***. jak Bóg stawszy się świętym między świętymi. pełen wiary w Boga. podobieństwo w zakresie świadczenia dobrodziejstw i rządzenia. Eurypides.tios VI 104. jak ziemię chaldejską 3 Abraham. Jeśli za.. dopełniający inicjacji. zabroniło Pismo używania ryb. a wydobył go stamtąd zdrowym i całym Pan wierny. które z natury są tłuste. który wkrótce potem otrzymał miano „przyjaciela Boga”. jak dla wyprodukowania mięsa najwyższej jakości. życiem. 198 lecz nie pożarty przez płomienie. aby mógł dać proroctwo mieszkańcom Niniwy. Będąc domownikiem Pana. że świnią nadaje się tylko do składania jej na krwawą ofiarę. Radami zbożnych mężów miasta dobrze są Rządzone. a jego wiara przywróci go do stanu pierwotnego. nie godzi się bowiem porównywać czegoś śmiertelnego z nieśmiertelnym. Diogenes Laer.9) ® Rdz 1. nie 106. s. Zabrania nam mianowicie używania tych gatunków. zostanie zwilżony rosą.26 h Por. ale nadto pewne części zwierząt składanych na ofiarę usuwa.. Antiope. Homer. Wedle niego zwierzę to otrzymało duszę nie po co innego. czysty co do ciała.1 tylko nie pozwala tknąć pewnych zwierząt. kapłan.253 Używanie tego rodzaju potraw jest zastrzeżone tylko dla rozpustników. 250 Por. Strącił więc Daniela król Babilonu do jamy pełnej 4 dzikich zwierząt. i daje nam wstępne przygotowanie do jej zdobycia. które znają tylko wtajemniczeni w misteria. 17—24 *49 Por. dobrze też prywatny dom. 200. jakby przez odcisk pie7 częci. obyczajem będzie 2 świadczył.2 tern poczuwamy się do obowiązku panowania nad . Jego „towarzyszem” * 251 252 i współbiesiadnikiem wedle ducha pozostanie.1 Stałość charakteru także dąży w sposób usilny do upodobnienia się do Boga poprzez cierpliwość w praktykowaniu wolności od afektu. a on sam dla świata. poczynając od praktyki w zakresie pokarmów mięsnych. słowem.248 por. nie rozumie Pismo podobieństwa wedle ciała. jeśli zostanie połknięty przez morskiego potwora.. 419. „Świat jest 3 dla niego — mówi Pismo — ukrzyżowany. e 2 Kor 8. frg. jak pewien gatunek świń. Filon. 197 na równi w chwili obecnej.. lecz podobieństwo ze względu na myśl i rozumowanie. które nie mają łusek ani płetw. Daniel zamieszkiwał Babilon podobnie jak Lot Sodomę. czysty co do serca. „Hojnie rozsypał.3 czając nasze pożądania. jak żeśmy już przedtem powiedzieli. Odyssea XVII 345.249 Wszelkie bowiem rządy przebiegać mogą prawidłowo tylko w oparciu o sąd świadomości. jakoby dając do zrozumienia. Taką cierpliwość zdobędzie gnostyk. 104 4 Będzie się modlił jak Jonasz. z których jednym był 2 prorok Daniel. A jeżeli zostanie wrzucony do ognia. Dn 6. Tu Klemens w wiersz Eurypidesa wstawił metrycznie wyraz óaicov („zbożnych”).” e — i dalszy ciąg. ograni. Mając w pamięci wszystkie cnoty Prawo Boskie pobudza 105-1 człowieka najbardziej do ćwiczenia cnoty opanowania. Król wszystkiego11. Stąd.

Adversus Colotem 1122 E. 252 Por.14 k Por. one. Platon. De natura deorum II 160. rzuciłeś zaraz miecz. zanim poczujesz łaknienie. De agricultura 142. to znaczy. Filón. według Platona. aby doznawać przyjemności podczas picia. Phaedrus 266 B. Plutarch. 411 (wyd. 259 por> Antystenes. Odyssea XIX 179. która nie potrafisz wyczekać. 3 że zgubiła nam tyle pięknych i dobrych. Niektórzy podobno określają rozkosz256 jako ruch gład4 ki i miły. jak powiada Aryston. Jednak nie starczyło mu siły na wykonanie zamiaru. 200 gubisz nogi poszukując śniegu.259 A pożądanie miłosne uważa za zło. nawet jeśli ją nazywają bóstwem. jesz. frg. SVF I. 5 wymyśliłaś kucharzy.268 Dusze tych nawet. kobiet”. 199 3 byśmy potępili czynnik pobudzający pożądanie. Zyskałeś całus suki złej za pieszczot żar. s.brzuchem i podbrzuszem. Non posse suaviter vivi secundum Epicurum 1087 E. żeśmy już od początku otrzymali od Pana za pośrednictwem Prawa nakaz wyzbycia się pożądania. Cyceron. jako że stała się ona przyczyną tak wielu nieszczęść.). 1 Dlatego tragediopisarze rzucili mu w twarz te słowa obelżywego szyderstwa: Ty. Chcąc przyjemnie spać.261 To one. a w lecie 25s Arystyp (por. która mu przypominała o doznanych z nią rozkoszach.nofont po prostu nazywa rozkosz złem w tych oto słowach: „O nieszczęśliwa. 516. 257 Eurypides. w stosunku do tego czterostronnego zestawu: rozkoszy. *5s por pilon. Diogenes Laertios II 85) dowodził.8 i Por. Wj 20. frg. por. i to z powodu braku wiedzy o rozkoszy. Plutarch. Homer. Łk 9. Quaestiones convivales 673 B. Usener). ponieważ „każda rozkosz i każdy ból niby gwoździem duszę . zaopatrujesz się w kosztowne wina. 254 Por. Quaestiones eonvivales 685 C.*6® Dlatego. aż powstanie w tobie pożądanie czegoś przyjemnego. ale jeszcze podnóżki pod nie”. którzy uważają się za niedostępnych pokusie. Znowu. Mt 5. frg. De specialibus legibus IV 10.23 1 Por. strachu i pożądania. jasne jest. Kleantes. że ulegają rozkoszy tylko ludzie niedoświadczeni. Odyssea II 406 (i in.257 I znowu. Ale nieszczęśliwcy. to jest rozkosz. którzy mu ulegli. Orestes 1287. 280. i ponadto jeszcze. Erotikos. De abstinentia III 20. wiele potrzeba ćwiczeń i walki. pijesz. Epikur. cierpienia. w innym miejscu: Czyż wobec piękna miecze stępiały już do cna? 258 2 Pochwalam słowa Antystenesa. s. 35. Andromache 629 ns. uległ bowiem czarowi piękności. jeśli jest ona zeti słana przez bóstwo ku płodzeniu potomstwa.1 I to mogłoby nastąpić w sposób całkowity. nie tylko przygotowujesz sobie miękkie posłanie. stają się pod wpływem rozkoszy miękkie jak wosk ass. 255 „Świnia” — ię. który mówi: „Gdybym tylko zdołał dopaść Afrodytę. Rozkoszy niewolnikiem był podobno Menelaos. zaraz bym ją przebił strzałą za to. zanim poczujesz pragnienie. „ofiara” — ti-vg. A znowu Kse. jakież ty znasz dobro lub w czym dopatrujesz się piękna? Ty. 116. nazywają tę chorobę bóstwem. że celem najwyższym jest łagodny ruch. tkwiące w naturze człowieka.17. drażnią jelit samych głąb I burzą tym fermentem spokój ludzkich serc. Oto już po zdobyciu Troi ruszył zgładzić Helenę. De finibus bonorum et malorum V 38. Porfiriusz. 258 Eurypides. Homer. W ten sposób daje się do zrozumienia. Naturalis historia VIII 207. przechodzący w doznanie zmysłowe. aby doznawać przyjemności podczas jedzenia. FPG II. której nie wolno do siebie dopuścić. gdy1 Por. Ga 6. połączony z pewnym wrażeniem zmysłowym. Pwt 5„21 251 Por. Pliniusz. gdyś zobaczył pierś.

Burzymy nim fałszywe rozumowania i wszelką pychę. Ale tych wszystkich. 22. Fedon 83 D (przekład W. który by umiał bez zaskoczenia i bez zaangażowania emocjonalnego ustosunkować się do tych rzeczy. Platon. „Może to być istotnie ćwiczeniem się w śmierci”. 421). zdrowia i choroby. a mianowicie umieli podjąć rozgrywki we wszelkich konkurencjach i wreszcie wieniec zwycięstwa osiągnęli. 268 Por. życia i śmierci.11 ponieważ „oręż naszego bojowania nie jest pochodzenia fizycznego. Oto prosty język naszej filozofii traktuje wszystkie namiętności jako piętno na duszy miękkiej i nie stawiającej oporu oraz jakby odciski pieczęci tych sił „duchowych". frg. 262 Por.*69 Takie. 108. jak to On uczynił dla nas. Witwickiego. 261 por.4. oddalić. Platon. Dla zwolenników Walentyna krzyż — óravQÓę — jest granicą i oddzieleniem się — oqos (Ireneusz. a nie żywić — wykraczających zbytnio ponad nią ani przeciw niej.11 260 Ksenofont. że niektórzy doznają w nich porażki. 85. Winniśmy więc „wdziać pełną zbroję Bożą. albo wyłączywszy ją ze wspólnoty codziennego życia. 4. s. potrzeba nam dużo wyższego poziomu rozwoju. zadania stawiają sobie złoczynne moce: usiłują w każdym bycie uzyskać coś dla siebie dla osiągnięcia zwycięstwa w zapasach z tymi. 370. produkcie zarówno złego kierunku wychowawczego.1 2 201 4 110. jako że doznaliśmy najpierw wielkiej szkody moralnej z powodu znacznej słabości oraz zasmakowaliśmy już poprzednio w zamęcie pojęciowym. wymierzonych przez naturę.1 sowi” ° — tak mówi boski Apostoł. Mk 8. Memorabilia II 1.5. ocali ją”. Willamowitz-Moellendorf. aby uzyskać moc przeciwstawienia się knowaniom diabła”. odgraniczyć (to wszak oznacza wyraz „krzyż”) 265 od uciech i rozkoszy doczesnej. Gottingen 1893. 864 Platon. De tragicorum graecorum fragmentis. Ilekroć mianowicie zechcesz duszę swą odwiązać. tych wyżej wspomniane moce wyrzekają się wreszcie po długim i krwawym .266 jeślibyśmy tylko potrafili ograniczyć się do pragnień. Potrzeba takiego człowieka.do ciała przybija”. Aryston. s. SVF I. Naturalną konsekwencją tych zapasów jest fakt. którzy tych mocy uznać nie chcą. Pan mówi: „Kto stracił swą duszę. jak braku wiedzy.m to znaczy: oddając ją bez liczenia się z niebezpieczeństwami za Zbawiciela.1* z którymi „zmagamy się w walce”. i zniewalamy każdy zamysł do posłuszeństwa Chrystum Por. s. dobrej sławy i niesławy.1 2 3 i 109. 202 Por. lecz ma on moc burzenia warowni.39. Ef 6. jak na przykład do bogactwa i biedy. oraz dla wyzucia ich z ich bezspornej własności. jak sądzę. gdzie skłonny rodzić się grzech. którzy uprawiają zawody z większą biegłością.1 2 3 4 111.35 “ Por. Leges 633 D. Mt 10. Phaedo 80E—81A. U.1).254 przynajmniej tego. Adversus haereses I 2. która podnosi głowę przeciw wiedzy Bożej. znoju i rozkoszy.30. które są napędem do powstawania namiętności. 3. uzyskasz „jej znalezienie” i uciszenie w zapowiedzianej nadziei. 265 Jest to niewątpliwie reminiscencja słownictwa gnostycznego.287 Ogólnie biorąc: abyśmy byli w stanie ustosunkować się obojętnie do rzeczy obojętnych *68. który nie umie oddzielić i otoczyć siebie palisadą przed namiętnościami.

878 Ze wszystkiego. xov axe(pavov. łatwo ulegającym wpływowi.27* W ten sposób podstępnie oszukują tych.276 Teraz jedno tylko należy zauważyć mimochodem. namiętnościom. ponęty sławy.27* Owe siły. 203 ludzie z sobą. Zapewniają przy tym. wykazują jakby ruch własny przez zmianę miejsca w procesie rośnięcia. lwa i kozła. a oprócz tego zrosły się z nią inne jakieś nieautentyczne natury duchów odmiennych gatunków. przez dłuższy czas oddziałująca na duszę. nie kontrolowanego przez rozum. używając typowych wyrażeń sportowych: KazanalalEoftai xbv &ya>va. jak utrzymują niektórzy. i biorą ich w niewolę.genes. pod względem swej istoty pewne duchy. różne kształty piękna. którzy pędzą bydło wywijając zielonymi gałęźmi. według Bazylidesa. co się porusza. piękności przemijającej i godnej pogardy od świętego piękna. dołączyły się jeszcze inne byty. tych zachowanie naśladują i nie tylko jednoczą się z instynktami i wyobrażeniami zwierząt nierozumnych.*74 Których zaś zwierząt cechy charakterystyczne noszą 271 Własny pęd to po prostu instynkt. tak jak ci. De oratione 6. por. cechy specyficzne roślin. Frg.1—3) Klemens posługuje się metaforą sportową. które tworzą zwierzę ludzkie. lwa. istotnie przedstawia obraz . pozostawia w niej realny ślad pojęciowy i w ten to sposób niepostrzeżenie dla duszy towarzyszy jej wszędzie obraz tej namiętności. . krążące wokół duszy w postaci ich wyobrażeń. Zdolność logicznego myślenia. podsuwają duszom. jak przyczepy. L’homme gnostique. ale przejmują także ruchy i piękno roślin przez to. Eranos XVI. że rośliny należą do świata nie ożywionego duszą. a nawet podziwiają. chodzi tu o zdolność do działania pod wpływem impulsu naturalnego. nie przysługuje ludziom w podobny sposób jak pęd własny zwierzętom nierozumnym. Quispel. m Por. dla ° 2 Kor 10. małpy. jak na przykład: wilka. że człowiek taki.gum allegoriae II 22 ns. kozła. gdy ci już zwycięstwo osiągnęli. 170 W powyższym fragmencie (110. Phaedrus 230 D. Później. 714. jedno wprawia w ruch własny pęd i własna wyobraźnia. że cechy specyficzne tych zwierząt. 205. Różne reinkarnacje pozostawiły w wewnętrznych pokładach duszy właściwości tych zwierząt. 268 Rzeczy obojętne (etycznie) &8iaq>oga — termin stoicki. Dla kamieni cechą charakterystyczną jest stan stały. dopiero w dalszym znaczeniu walkę. obrazy rozkoszy cudzołóstwa i tym podobne inne jeszcze kuszące wyobrażenia. xoi>ę VlXT]q>ÓQOVę. 27* por Chryzyp. ich zdaniem. lecz zobowiązuje ich do selekcjonowania wyobrażeń i do niepoddawania się im bezwolnie. phys.boju. Zwolennicy sekty Bazylidesa ziwykli nazywać namiętności „przyczepami” duszy. upodobniają odpowiednią namiętność ludzką do właściwego zwierzęcia. być może. Spośród tych ostatnich rośliny. a więc natura wilka. jakim go widzi Bazylides. Są to. małpy. Filon. które się przyczepiły do duszy rozumnej na skutek jakiegoś pierwotnego rozstroju i zamętu.12 267 por Diogenes Laertios VII 102.4 p Por. będąc cechą szczególną tylko człowieczej natury. którzy nie są zdolni odróżnić prawdziwej przyjemności od fałszywej. Le. że 10. s. jak zwierzęta. 274 „Pierwotny chaos i bezład pozwoliły. które ukazują się duszy i podsuwają zwierzęce pożądania” (G. dla zwierząt nierozumnych własny pęd 271 * 274 i wyobraźnia oraz obydwie wyżej omówione właściwości. oczywiście o ile ktoś zgodzi się z takim zdaniem. a na2 wet specyficzne cechy ciał stałych. SVF II. Ory. jak na przykład trwałość diamentu. «-przyczepić się« do duszy rozumnej. 269 Wyraz jidkrj oznacza właściwie zapasy.1.%ovt &ycovioao&&t. Namiętności są to appendices — »przyczepy« {ànagr-fn^axa). Platon. 202 roślin ■— rośnięcie. jak przedmioty nie obdarzone duszą. inne znowu doznaje ruchu w drodze przemiesza czenia. A przyczyną tego stanu rzeczy jest owa ułuda i nasze na nią przyzwolenie. namw. Ef 6.275 Ale przeciw tej nauce wypowiemy się później. Quis rerum divinarum heres sit 137 . Jednak wszelka ułuda.1 noszą z sobą. gdy będziemy rozpatrywać problem duszy. podczas sukcesywnych reinkarnacji. które są z natury duchami (demonami). o których żeśmy już wspomnieli.

Ale także Walentyn pisze w liście do pewnych przyjaciół na temat owych przyczepów dosłownie w ten sposób: „Jeden tylko jest dobryq 279 i jego szczerość w słowie objawiła się poprzez Syna i za Syna wyłącznym po4 średnictwem serce zdoła uzyskać czystość. gdyż we wnętrzu jednego 3 ciała przechowuje całe wojsko tylu różnych duchów. 279 Pewna różnica występuje w brzmieniu tekstu. A. Podobnie rzecz się fi ma i z sercem. uczyniłem to wbrew woli.styczny (tamże. Mt 19. koń drewniany — aluzja do konia trojańskiego. Wydaje mi się po prostu. I dziury w niej występują. 278 Por. Quispel zauważył. każdy duch realizuje w nim swe własne cele. A. . rozwijają przed nią wizje rozkoszy. których poglądy roz3 patrzymy później. i pęknięcia. to niechcący powiada on sam to. gdy wszelki duch zła zostanie z niego usunięty. q Por. U Klemensa elg Si ioxiv aya&óg.3. 128). ti4. i często zanieczyszczona bywa odchodami ludzi.115. 277 Por. będąc w pełni obeznany z zasadami szkoły. uwiedziony. s. Sformułowanie Mateusza jest silniejsze. co lepsze. Jeśli z kolei Walentyn przyjmuje. w formie jakby samooskarżenia: „Jeśli ty kogoś doprowadzisz do przekonania. Hilgenfeld.2 że słabość. s. gdyż dusza wdycha opary wydzielające się z pożądań i jeszcze bardziej kondensuje skłęr Por. 96).s ważając nieprzystojnymi pożądaniami. opary cielesnych pożądań powodują dezorganizację duszy. że zbawienie wynika ze zmiany opartej na posłuszeństwie. pseudo-Barnaba. ss. Tenże zakłada istnienie w nas dwu dusz. jako że należy do kogoś innego. Epistoła catholica 16.1 patrzności? No.277 o którym mówią poeci. niżej.i Lecz my. o czym zapewnia Prawda przez nas wyznawana. Theaetetus 184 D. dz. ponieważ ujrzy Boga3”. zaciem. Mt 5. III 13.116. że serce jest w takim stanie jak gospoda. z tą chwilą doznaje ono pełnego uświęcenia. można je zinterpretować: „Jeden tylko byt jest pełnią dobra. lecz że na skutek przemożnego nacisku przyczepów powstają w ludziach gorszego autoramentu namiętności. s. w swym piśmie: O duszy przyrośniętej. cyt.1 niają światło czystego intelektu. że dusza sama żałuje za grzechy i w konsekwencji wybiera to.45 5 Por.3 ziewy unoszące się z ziemi i z bagien gęstnieją w mgły i kłęby obłoków. niech nam odpowiedzą! Albo więc nie jest tej opieki godna — ale znowu jakże to? Sama Opatrzność jakby doznawszy skruchy z powodu swego dotychczasowego zachowania i zstępuje na nią? — albo już natura jej uległa zbawieniu. winniśmy okazać się zwycięzcami nad 2 niższą częścią stworzenia” 278. i przekopy. że Bazylides zhellenizował (i schry.281 Podobnie jak wy. 276 Por.. Hilgenfeld. ale przecież w takim razie musi dusza doznawać tej opieki od początku z racji pokrewieństwa i nie może dawać żadnego dostępu do siebie nieczystym duchom. jak utrzymuje sam Walentyn. 204 w sercu duchy nie dopuszczają do jego oczyszczenia. dz. Liczne bowiem zamieszkujące 1948. który Jeden tylko jest dobry. Bóg”. często je nawet znie. Dlaczego zatem dusza od początku nie doznaje opieki O. cyt. 25. postąpiłem oto niechcący«.17 875 Por.8 280 por. którzyśmy doznali umocnienia dzięki rozumowej części naszej natury. 213 ns. Platon. V 88. że dusza nie jest jednolita. gdyż aya&óg jest potraktowane jako rzeczownik.. rozbłyska światłem i wówczas doznaje szczęścia ktoś mający serce w takim stanie. Aczkolwiek to oni sami z siebie popadają w złe namiętności i bynajmniej nie podejmują walki z naciskiem przyczepów.stianizował) i wyraził w terminach platońskich pierwotny mit gno.drewnianego konia. Mt 12. chyba że ulegnie gwałtowi albo oka>. W każdym razie sam Izydor. a nie z samej natury. 222—225. wedle nauki pitagorejczyków. pisze dosłownie tak. którzy zachowują się w niej w sposób bezczelny i nie mają żadnego względu dla miejsca. Dopóki nie dozna ono opieki Opatrzności. syn Bazylidesa. wtedy ludzie występni będą mogli powołać się na niebłahą wymówkę: »zostałem zgwałcony. nie ulegnie oczyszczeniu i stanowi schronienie dla wielu demonów/ * 280 Skoro zaś wejrzy na nie Ojciec. U Mateusza: dg śoziv o óyayóg.4.

któreśmy popełniali podobnie jak one. I dlatego ćwiczył się w jej zwalczaniu. a będzie wam dane”1 — powiedziano do tych. Quispel. którzy są w stanie sami przez się wybrać to. Powiada więc on tylko. który tak prawie dosłownie mówi: „Zanimżeśmy uwierzyli w Boga. i ulegał jej pod pozoK£i Por. 259— —262. pneumatyczna. według nas. goszcząca demony przez sam fakt czynnego i bezustannego przeciwstawiania się woli Bożej”. Oko Opatrzności Dobrego Ojca zbawia ją ze względu na ową wspólnotę natury. przytoczone wykrętnie: „trzeba nadużywać ciała”. Lecz ruda po przetopieniu ulega jeszcze przesianiu 1 Wtedy282PIer? sta-)'e si(? czystym złotem.. był również Arystyp z Cyreny. są z nas wypędzane. tamże 16. Podobnego zdania. którzy podają się za zwolenników Nikolaosa. 25 ns 285 Por. odwrotnie. że jest stałym klientem pewnej hetery korynckiej. Używać natomiast rozkoszy i nie dawać się jej opanować — to dopiero trudność. jeśli przedstawię tylko jako świadka apostoła Barnabę 282 283 (był on jednym z siedemdziesięciu i współpracownikiem Pawła).2 ki maskujące pragnienie rozkoszy. W jaki zaś sposób. ucho. 3 ale nie daję się przez nią posiąść”. W jaki sposób? Przez Logos. prawdziwie to świątynia wykonana rękami ludzkimi. G.est doprowadzić czytelników do prawdziwej gnozy Por.285 Albowiem nie demony.le“ ^g0 llstu j. już oczyszczonym z ziemi.284 . Oto jej kierownik utrzymywał. tj. Ale nie mówi przez to. Jego bowiem zda. Mt 7. aby świątynia Boga wzniesiona została wspaniale. przez przykazania swej nauki”. Oni zaś. pozostające w relacji z demonami. „Żądajcie. I 205 2 bione juz namiętności przez nieprzerwane uprawianie rozkoszy Przecież nie wydobywamy z ziemi od razu gotowej bryły złota. oddawali się rozkoszy jak 5 kozły i znieważając swe ciało żyją pogrążeni w zbytku. Jak? Oto dowiedzcie się: otrzymawszy odpuszczenie grzechów i wszystkie nadzieje złożywszy w imieniu Bożym. 286 Por. Epistoła catholica 16. jak ten sofista chełpiący się odkryciem prawdy. co następuje: „Dlatego w naszym wnętrzu prawdziwie zamieszkuje Bóg w nas. praktykując ją. Oskarżony mianowicie o to. że daje się zwodzić przez dowcipne sztucz. rem walki z nią.288 na świadectwo biorąc jego słynne powiedzenie. stańmy się kimś zupełnie nowym.33 ns. z pierwszych lat panowania Hadriana Ce. że grzesznicy wypełniają czynności.289 Tymczasem ów zacny człowiek 4 usiłował tylko wykazać. 17 — Kobierce t. a nie ze względu na przemianę personalną. zanim zdobyliśmy wiarę Słusznie więc przeciwstawił jeszcze to.281 Dla Walentyna dusza duchowa.30 ns. nie potrzebuję już wielu słów.i dziło jego uwagi. któremu jest całkowicie obca. przez mądrość swych wyroków.ii8. co najpiękniejsze. oddziaływania diabła i duchy nieczyste przenikają do duszy grzesznika. powiada on. że trzeba ograniczać rozkosze i w ogóle pożądania i przy pomocy ascezy osłabiać popędy i zakusy ciała. Nieszczęsny. że same te duchy zamieszkują w duszy grzesznika Dlatego dodaje: „Uważajcie. przy tym kategorycznie zaliczał się sam do gnostyk ów. że walczy z rozkoszą przez używanie rozkoszy. odpowiadał: „Posiadam Laidę. ten niezłomny gnostyk. znanemu mieszkańcowi Cypru towarzyszowi świętego Pawła.9 282 Przyjmuję tu koniekturę Stahlina—Schwartza: yfjc (hc) HGQV'£pievOg. pseudo-Barnaba. przez zaproszenie do swej obietnicy. Łk 11. tamże 16. ss. jeszcze raz od początku zbudowanym”. nie znając jej smaku.7. służąca wyłącznie bałwochwalstwu. dz.6 niem niewielką jest sztuką powstrzymywać się od rozkoszy. wpadła w świat psychofizyczny. cel naszej wiary.286 Przypominam sobie spotkanie z pewną sektą. która się mogła w niej dokonać przez posłuszeństwo Bogu. że ciało ulega . było mieszkanie naszego serca zniszczalne i wątłe. mająca wspólną z Bogiem naturę. Autorstwo tego listu przypisywano Barnabie. nie wiedząc. 1 J / 288 List Barnaby jest dokumentem wysoce cenionym w dawnym Kościele od czasów Klemensa Aleksandryjskiego. Klemens natomiast uwydatnia wolność człowieka i jego odpowiedzialność własną za czyny: „to nie natura jest sprawczynią zbawienia” — por.287 Takimi ludźmi są ci. cyt. ale grzechy są odpuszczane. Autorem listu Barnaby jest chrześcijanin z Aleksandrii.

pragnienia. Jan w Apokalipsie (2. 290 por piaton. jednego z siedmiu diakonów (zob. będąc czymś nietrwałym z samej natury. 1143 a 14. 888 Wyraz nagaigijoftai oznacza zarówno nadużywać czegoś. Rhetorica I 11. jak „coś źle traktować”. aby filozof dzięki bogobojności i czujności uzyskał i zachował wolność od wszelkich niepokojów. 398 (wyd. 98). . albo Persika.starzeniu.300 To są tędzy niewolnicy. Nikolaici zaś. wabiąc czarownie za4 rzuca sieć zdrady i kąsa. które brzmią szpetnie. a dusza ich zakopana jest całkowicie w błocie zła.2®1 W ogóle zaś uczucie rozkoszy nie jest czymś niezbędnym. nadali temu wyrażeniu sens odwrotny (por. dotkliwsi niż osy. co jest jej miłe.294 ani stanem. Frg. SVF III. Czymże więc różnią się tacy 6 od Sardanapala. jak używają ich rozpustnicy. -1 Dlatego wydaje mi się rzeczą konieczną. napisał on epos Perseis. związku małżeńskiego. płodzić dzieci bez niej. Adversus haereses 1. owe zaś bogactwa liczne przepadną. Ireneusz. 26. ale stosownie do tego. niżej III 25. przyjemność jest tylko konsekwencją natury okazjonalnej pewnych czynności organicznych i nie ma żadnej rzeczywistości sama przez się. 295 Por. 2M por Arystoteles. co zjadłem i co użyłem Z uciech miłości. 288 O sekcie nikolaitów wspomina z dezaprobatą św. 405. Członkowie tej sekty powoływali się na Nikolaosa (Mikołaja). w czasie sennych widzeń. przykry jest najmniejszy trud 299 i ciąg dalszy w słowach. tu więc należałoby przełożyć właściwy sens powiedzenia Nikolaosa: „trzeba ciało umartwiać”. 292 por Epikur. 7 to raczej element towarzyszący zaspokajaniu potrzeb natury fizycznej: głodu. Ethica Nicomachea VII 13. a nie wezwanie człowieka o duchu apostolskim.298 A czyż rozpusta jest czymś innym jak łakomstwem namiętnie szukającym rozkoszy i bezużytecznym brakiem umiaru ze strony tych. Usener. lecz i w nocy. którzy oddają się zbytkowi przyjemności? 6 Wyraźnie pisze w pewnej tragedii Diogenes: Tym wszystkim. Arystoteles. trwając w stanie nieustępliwej bezbłędności 2 etycznej. Bowiem i jam proch marny. frg. 207 *•* W każdym razie.297 To skłoniło także Epikura do postawienia 1 rozkoszy jako celu filozofii. Lecz jeśli rozkosz nie daje się utrzymać w cuglach i zapanuje nad całym domem. W jakiż więc sposób mogą Helle*** Jest to formułka stoicka (por. współczesnemu Herodotowi. będące pragnieniem i dążeniem nierozumnym do czegoś.2BS ani żadną naszą częścią. s.292 *87 por Diogenes Laertios II 75. Respublica VII 533 D. s. jeśliby możliwe było pić. niemal zawodnicy olimpijscy. w tym celu. Ono nie tylko we dnie. mor. jak tylko poprzez nieprzerwaną i niezmordowaną walkę z ata3 kami naszych namiętności. 275). Chryzyp.801 że tak powiem — a szczególnie pragnienie rozkoszy.*90 Ulegle spełniają nakazy rozkoszy.6 i 15).296 najpierw płodzi pożądanie.3).7). 1370 a 2. że boskie prawo zawiesza nad nami obawę. 296 Miejsce zepsute. lecz pełni 3 funkcję służebną w życiu.293 Nie jest rozkosz ani działaniem. zimna. jeść. podobnie jak sól do trawienia pokarmów. Podnosi więc on do rangi bo5 skiej „dobrą kondycję fizyczną i niezawodną nadzieję co do jej stanu na przyszłość”. których serce wypełnione jest Po brzegi rozkoszami brudnej i niemęskiej wszak Rozpusty. choć król Niniwy potężnej. 291 Por. to w takim razie nie można by wykazać żad2 nej innej jej użyteczności. Atenajos XII 529 E. co przehulałem. którego życie odsłania ten epigram: Tyle mam. W innym wypadku nie może trwać pokój i wolność. „zużywać”. wyzyskując wieloznaczność słowa. wiersze te przypisywane są epikowi Chojrilosowi z Samos.

303 Krates z Teb powiada: Rządź nimi8M. przez Dzeusa egidodzierżcę stworzona. 85. praktykuje bogobojną przezorność przez wspólne ćwiczenia i wspólną ascezę. Wszelako jeśli się mówi.297 Por.1 koszy. Jest w niej Niezgoda i Przemoc. że Prawo zbyt silny bierze ton. okropna. Diogenes Laertios VII 27. frg. PLG. a dla ludzi niesprawiedliwych nawet prosty obowiązek wydaje się szczytem sprawiedliwości. 9).806 Tenże w innym miejscu zupełnie jawnie pisze. 208 nowie jeszcze usprawiedliwiać swe wystąpienia przeciw Prawu. frg. podobnie jak Pan w stosunku do niektórych. Memorabilia I 3. frg." Dla ludzi bowiem bez żadnego napięcia i słabeuszy nawet to.308 Antystenes zaś woli oszaleć niż poddać się pragnieniu roz. ni erosowi. s. s. choć się nie odczuwa pragnienia. jeśli zaś i on nie pomoże. nie wiem. Kęs chleba. Jest także głowa Gorgony. pochodzi z hymnu do Eusebei (Pobożności). aby pewni spośród Jego naśladowców nie śpiewali zbyt słabo i fałszywie. którzy są zdolni w sposób słuszny rozpoznać właściwą drogę do zbawienia. nie dopuszczającej do zranienia. lęk budzącego potwora.tios VI 3. to rozumiem. czując swej duszy najwyższy ton. Diogenes Laer. Sokrates w każdym razie 5 poleca strzec się tego rodzaju potraw. choć się głodnym nie jest. Dzięki temu uzyskuje boską moc w tym przynajmniej zakresie. 17. PPF.122. choć w formie szyderstwa.121. 344). którzy nie chcą podjąć boskiego jarzma. por. frg. którymi są przykazania Boże. s. zdolnych do wsączenia nam trucizny o wiele niebezpieczniejszej. namiętnościami. 68 (wyd. niż byłoby to w mocy skorpionów lub tarantul. 65. frg. jeśli i oni sami nauczają. ni w trop idącej rozpuście*®5 i dodaje ogólnie: Ludzie. frg.307 Szlachetność nauki Zenona stoika poświadczają komediopisarze.869 Tym. Oto. Chryzyp. co umiarkowane. CAF II. że to nie znaczy. lecz tylko w stosunku do tych. w jakim natchnął ją Logos. 807 Por. lecz zdobywa uczniów tym.1 cie bogobojnej przezorności. to pętla. por. s. Philosophi. czy coś wyda się droższe niż świętość Prawa i jego córy. oraz 808 Por. Napadu zgiełk i ścigania. tak oto: Wszak nową filozofię ten obwieszcza nam: Głodować uczy. 121. zniekształcony przez Klemensa. 5. co zgiąć się nie dali ani ujarzmić rozkoszom (Te w niewolnika zmieniają człowieka i woli pozbawią). że środr. Nie daj ujarzmić duszy ni złotu. które zachęcają do jedzenia. Prawdziwa i przenikliwa mądrość nie zdaje się na same słowa i wypowiedzi wyroczni. 804 Nimi — tj. lecz ufa broni ochronnej. są» Por prg inc 1( TGF( g 808 8°o Przekład według koniektury Mayora za Stahlinem. frg. Groźna. a także wolności państwo. Oratio VIII 3.. frg. ss.* 804 * 806 807 808 Ci wszyscy nie wstydzą się jawnie przyznać pożytku żale. pierwszy wiersz. 405. figa na przegryzkę. FPG II. sos por piiemon. bogobojnej przezorności. Kogo . 218 (PLG. 14. mor. PPF. 298 por Epikur. 98. 286. Ksenofont. sos por Krates z Teb. że pragnienie rozkoszy może być ujarzmione tylko przez strach. 209 skutecznym środkom obrony.dreszcz wzbudzający postrach dokoła ją wieńczy.6. Usener. 806 Tamże (PLG. Antystenes. 502. 3). Niszczącym ją tęsknotą. wydaje się zbyt silną tonacją. spojrzeń i pocałunków pięknisiów.. jak nam poeci opisują egidę Zeusa: . Frg. wody łyk. Dion z Prusy. SVF III. iż zbyt silny ton bierze w ogóle. takich trunków. 301 Por. które zachęcają do picia.2 kiem zaradczym na niemożliwy do opanowania pęd do rozkoszy miłosnej jest głód. Wieczne królestwo miłują. 808 Por.

Największym bowiem darem Boga 2 jest umiarkowanie.3 nych. to będzie nas oczekiwało „miękkie jarzmo” e Pana i jeden jedyny woźnica będzie każdego z nas prowadził w zaprzęgu „od wiary ku wierze”1 coraz bliżej ostatecznego celu. tych. znakiem posłuszeństwa Prawu. którzy są świadomi każdego swego czynu. to jednak możemy podsycać i wzmagać w sobie poczucie wolności. do jednego dając się zachęcić. co niezniszczalne. Jedynie skłonne jest miłować prawa mus. patrząc na najpiękniejsze wzory. Zenon. 310 Koniektura Naucka. zdrowe . a tego. niżej. „pomrzecie. surowość za okrucieństwo. Ga 3. „Bóg stanął w zgromadzeniu bogów i pośrodku będzie ich sądził.3.7 312 Por. 811 Sofokles. 703. jakie w nim są do naszej dyspozycji. którzy umieją zwyciężać swe namiętności.v 81* Trafnie mówił Zenon o Indach: oto wolałby raczej zobaczyć jednego Inda smażonego na wolnym ogniu. ani pozostawić«. (To powiem ci pokrótce)* 809 810: ono nie zna wręcz Ni łagodności. przed czymś innym jeszcze doznając wstydu. Zdaniem Hippokratesa z Kos istnieje nie tylko „asce. o ile to tylko jest 6 możliwe. wbijanych na pal. Mt 11. którzy oddalili od siebie wszystko. jednym słowem gnostyków. co zniszczalne. Homer. Frg. Rz 4. *13 Por. uważa za człowieka bez litości. tych. co ludzkie. walczymy nie w sposób cielesny.3.1 co jest domeną namiętności.”a „Człowiek bowiem cielesny nie może odziedziczyć Królestwa Bożego. roz. to jest zbawienia. I do kogo znów mówi Pan: „Rzekłem.9 w Por. Bo przecież i nasi dawni mężowie sprawiedliwi. 311 Por. ten prawdomówność uważa za brutalność. ani łaski też. Ps 81. 211 3 bie opuścić. 298. To innym wydaje się oczywiście ciężką walką318. 126.” d Jeśli więc spróbujemy w ten sposób podejść pobożnie do Niego. ale w sferze ducha”.. Powinniśmy zatem ćwiczyć samych siebie w unikaniu tego. jako „zdrowa skwapliwość w podejmowaniu trudów. nie dziedziczy tego. s.6 z Rz 8. co nam poleca Prawo. a na wzór prawdziwych filozofów odrzec się pokarmów podniecających seksualnie. Jeżewskiej. „Sam przecież rzekł: »nie mógłbym ciev Por.pasanego wyuzdania łoża.zaś własna skłonność do grzechu czyni nadmiernie pobłażliwym. ale także w znaczeniu ćwiczenia duszy.9 a Por. W ten sposób możemy odnieść pożytek z naszego zapału wedle swych sił.314 315 2 Tymczasem przed naszymi oczami codziennie płyną strumienie krwi męczenników. Tych wszystkich wychowała ku Chrystusowi w bojaźń biorąca początek z Prawa i wyćwiczyła w świadczeniu własną 4 krwią bojaźni Bożej.* 312 * Pragnąc bowiem uprawiać prawdziwą filozofię. kto z nim nie daje się wciągnąć do zła. frg. 2 Kor 10. ani to.3 b 1 Kor 15.29 809 Homer.811 Jeśli jednak nie jesteśmy chwilowo nawet w stanie uczynić tego. s. którzy są więksi od świata.6. Dobrze oto pisze tragedia o Hadesie: Do bóstwa ty jakiego wnet przybędziesz sam. inc. ścina. niż poznać wszystkie poglądy teoretyczne na temat cierpienia. 57. 241. VI 47. Od^sseo XIX 163.za” w znaczeniu ćwiczenia ciała. jak zwykli ludzie” c — rzekł duch do nas z naganą.s gami jesteście i synami Najwyższego”.”* Kogóż to? Oto tych.50 c Por. których życie upłynęło pod u Por. SVF I.y Oto do tych.24 * Ps 81.2 I znowu powiada: „Choć przebywamy jeszcze w cielesności. całych siebie ofiarowali Bogu i zostało im to poczytane ku wierze. s. 315 Tekst z koniekturą Mayora i Schwartza. Apostoł zaś mówi: „Wyście już nie w granicach cielesności. życia rozwiązłego i namiętności do niego prowadzących.” b Lecz niestety.. TGF. którzy umieją zapanować nad przyjemnościami.1 y Ps 81. nam już nie. inne naśladując. 131). aby nam przypadł w udziale owoc szczęścia. Iliada V 739—742 (przekład K. Rdz 15. nie wyskoczyli „z legendarnego dębu albo skały”. Bo. odpowiedni do naszych 4 zasług. palonych.

frg. co najpierw samo z siebie wychodzi i do siebie samego powraca. 1153 b 17. por. Ethica Nicomachea VII 14.i nam najbardziej właściwym.renaicy i Epikur. że celem jest życie według cnoty. że tym pierwszym dobrem. Homer. A znowu perypatetyk Hieronim d Hbr 13. Ethica magna I 4. że celem jest czynić wszystko. dźwignęła się do tej samej rangi ważności jak cel 3 główny. aby uzyskać rozkosz i cieszyć się nią. którzy w swej 2 nauce wychodzą od rozkoszy. Każ. ich zdaniem. a nie —. Arystoteles. frg.318 Jest nam wiadomo. por. 1184 b 35 ns. przyczyniła się walnie do wywołania przyjemności. że najwyższym ich celem jest życie przyjemne.3*3 Tak się ma sprawa według nich. to jest przyjemności. aby każdemu. który należy do tej samej szkoły. Epidemiae VT 4. 381 Por. to jednak później. że polega ono na wyborze tego. 1100 a 5. Rz 1.5. Diogenes Laertios X 136. 824 Pfor. Arystoteles. 1100 a 2 ns. to chyba nie jest ani subiektywnie. 318 Por. że sam fakt usunięcia bólu już jest rozkoszą.18. ani obiektywnie szczęśliwy. I znowu także stoik Zenon uważa za najwyższy cel życie 129. Dejnomachos z kolei i Kallifont powiadali.6. co polega na 3 ruchu. De tuenda sanitate praecepta 129 F. pragnienia i zabezpieczenia się przed zimnem. kto cnotę posiada. ani nie mogący uzyskać sławy. I 6. Pwt 31. Usener). Podobnie Diodor. hb. Ethica Nicomachea I 10. Epikur.3** Z tego też wynika. Arystoteles.i Epikur upatrywał godne bogów szczęście w zaspokojeniu głodu. ogłasza jako swój cel — żyć bez niepokojów i pięknie. Ethica Nicomachea I 10. por. 3«» por Arystoteles. chłopiec jeszcze nie może być szczęśliwy.myślących logicznie i do mądrości dążących ludzi. 46..17 3ie Hippokrates. Ci mówią wyraźnie. przysługiwało zarazem szczęście lub poczucie uzyskania najwyższego celu. Epikur i cyrenaicy utrzymują. to jest przzyjemność. która powstała jako hierarchicznie uzależniona od głównego celu. I 6.1 zgodne z cnotą. należą cy. VII 14. 602 (wyd. ani człowiek chory.. 1184 b 35 ns. jako od założenia. Epikur głosi nawet. ciała i zewnętrzne dobra. Nie rodzi się ona jednego dnia.319 ale że dopiero godne wyboru jest to. występując dopiero u człowieka w pełni jego wieku3*1.. . 1184 b 34—35. ostatecznym zaś dobrem — rozkosz. gdyż. Arystoteles.3*4 Kleantes natomiast życie zgodne z naturą. ani jeśliby był niewolnikiem. VII 14. Ethica Nicomachea I 10. że do tych. Ethica magna I 4.niedosycanie się pokarmami”.3*6 Przyjmował.30 1 Por. Przecież jeśli mędrzec jest narażony na próby i podlega przypadkom losowym nie zamierzonym przezeń i dlatego dobrowolnie gotów jest uciec od życia.316 XXI [Różne poglądy filozofów na cel człowieka i jego najwyższe szczęście] .8 e Por. 1098 a 18 ns. W sposób bezbożny dodał jeszcze. że celem jest żyć bez niepokoju i że szczęście jest jedynym dobrem. Cnota bowiem. że pod tym względem gotów jest w razie potrzeby „z samym Zeusem pójść w zawody”. 1153 b 17. I 7. 5 Pełnia szczęścia powstaje w trój rodzaj o wości dóbr. 1100 a 2 ns.317 jak gdyby nauczał o szczęściu zwycięskim świń żywiących się mierzwą. Zwolennicy Arystotelesa natomiast uważają. 319 Por. Ethica magna I 4. Mt 11.3*5 Diogenes ze swej strony upatrywał cel najwyższy w rozważnym działaniu. Plutarch. 882 Należy tu rozumieć dobro duszy. Zenon z Kition. 828 Por. 820 * 824 826 820 Por.2 ników Kallifonta wprawdzie cnota wystąpiła jako narzędzie przyjemności. jak oni twierdzą. jest przyjemność. 180. SVF I. dojrzawszy swoje własne piękno. Ilias V 362. Właściwie całe życie ludzkie to dopiero chyba czas pełni. 1098 a 18.3*0 ale bynajmniej z tego nie wynika. Według zaś zwolen. co tylko jest w naszej mocy. 1098 a 18 ns. 1153 b 17. a zatem ponad wszelką wątpliwość to. 212 twierdzi.i dej cnocie potrzebny jest czas. które ma walor celu. 317 Por. że nie może być nazwany szczęśliwym ani człowiek biedny. s.

Zg°dne Z natur£b na odrzucaniu zaś ®\°° ą zgodne me jest. 552.329 Ale to o obojętne. mianowicie. frg.nor Din genes Laertios II 10.885 Por. I. s. Niektórzy z młodszych stoików tak znow^ uczył? cl a ? najwyższym jest zyć zgodnie z konstytucją człowieka Lw£łeo°n-Z0°tW tfUłU mam Ci6bie Arystonie? 7 il u ° ?t0. SVF III. S. złożoną l jedno z tledi odmiennych rodzajów dóbr. Jego uczeń.58. Demokryt nazwał nieustraszonością. w żad. Apollodot 338 z Kizyku — przyjemność duszy.337 Hekatajos jako cel najwyższy stawia samowystarczalność. frg. frg. lm3!3mpk0nifktVrę Willamowitza: Avulnol yJ Ję 23 °' Stah' Por. przyjmuje że efwvhSt "i nieprZerWanym 1 nie zbaczającym z prostej dro3 teJ cnTn g°’ JeSt. Antypater.340 A znowu Antystenes — brak pychy i skrom. Anaksagoras z Klazomenów. s. lio. żeby wybierać z tego. frg. jak powiada. 83 aai p°r' TDl. Oto Anaksagoras z Klazomenow podobno uważa za cel życia badanie naukowe i z niego _ Pfy^cą wo nosc. SVF III. 253. 46. 214 wiedza o doskonałości stosunków liczbowych dla dusz jest 4 szczęściem.^ ne’ 334 Heraklejdes z Pontu przytacza pogląd Pitagorasa L S par' ^ntipater 2 Tarsu.ym wypadku me działając z impulsu nierozumnej części du szy. celem najwyższym jest obojętność. 826 Por. Diogenes z Seleucji. VII 84 Chedem°S’ frg. SVF I s 92 sao wr. 419. podobnie jak Nauzyfanes 339 równowagę ducha. s. Demokryt w swym traktacie O celu najwyższym 336 upatruje go w pogodzie ducha. określał ją także jako dobre samopoczucie. którą nazywa pomyślnością. którą. rozumiejąc przez nią doskonałość potrójnego pochodzenia. 125. Vorsokr.1 CO jest zgodne z naturą. 445 ’ ' ®2' W tekście miejsce zepsute: Aevxtuoc Przvimuie za n c+of. które by już 4 Sal £toLbyć Przekrac2al--3i8 OPRÓCZ tego Panajtios zakła\ ^wyższy życie zgodne z bodźcami danymi nam wał 7anacpUirę‘ Wr6SZCie P° nich wszystkich Posejdonios uznał za cel najwyższy zyc kontemplując prawdę i strukturę wszechświata i wspołrealizować ją wedle możności. SVF I. 360. J ecn Nie należy jednak poprzestać na tym i już się zatrzymać 2 naturv nl ^ n?jusil?iej’ aby Przedstawić teorie filozofów 2 natury na omawiany tu temat. 149. że jal LiMslms “^^l-adoś .333 a znowu Heraklit zadowolenie wewnętrz. Kleantes. Vorsokr II s 13. co jest zgodne z naturą rzeczy największe i najistotniejsze. frg. 213 130. 219. Vorsokr.prawdz*^a radość duszy.Tr°ady. A KryPerypatetyk’ głosił J'ako cel doskonałość żyda p ynącego szczęśliwie wedle natury.frg. s.ogenes Laertios VII 165. Diogenes Laertios sao o°r' -^ryston z Chios.327 Archedemos znowu uważa cel najwyższy zyć tak. traktuje on po prostu jako bezwartościowe Czy a Skleił Prf?StaWlC.19’ SVF XII> s. A prócz 6 tych poglądów wyraża jeszcze Diotimos taki: że celem najwyższym jest realizacja jak najpełniejsza dóbr.• P°StaWę zdecydowanej rezerwy względem wyobrażeń Inaczej znowu powiadał perypatetyk Likon. Heraklit. często jeszcze dodawał: „Przyjemność i nieprzyjemność jest miarą pożytku i szkody.264. SVF I. ’ por‘ mo~ 334 Por.3« podobnie jaK i-iiKiskos — radość z powodu piękna moralnego. I. SvTostai015?11 PHeWnyCh fU0Z0fów’ uwaźa^ za cel osta. lk°n z. s.7 .33» Młodsi znów akade. stanowiących cel najwyższy dla życia ludzi zarówno młodych jak 5 także dojrzałych”.835 836 837 * 840 842 Ale także abderyci zakładają teoretycznie istnienie najwyższego celu.takŻe nauki Herillosa? Herillos zakładl jako cel ostateczny zyc wedle nauki.

246. że każda pojedyncza czynność ma swój indywidualny cel. fr.344 Dlatego i Kleantes w drugim tomie swego traktatu O rozkoszy powiada. Diotimos. Vorsokr. s. s. Platon mówi tu tylko o sprawności {agerrj) zawodowej. nie ma tego tytułu. platon> Leg es I 643 D. s. i to naczelny. Platon. a zwrot „na podobieństwo”.4. Platon. uczestniczący w tamtym i przyjmujący od niego podobieństwo. s.L przyczynę raczej w nas niż w rzeczach zewnętrznych mówi tak: „Dobro duszy czymże innym jest jak nie ustaloną dobrze kondycją fizyczną i niezawodną nadzieją co do jej prZySZłOŚęi”? 343 335 por pitagoras. Vorsokr. 284. ich zdaniem. odczuwamy rozkosz nie tylko z powodu konkretnych przyjemności. natomiast Klemens rozszerza to poiecie i na sprawność etyczną. II. Kleantes. że tę właściwość uzyskuje dopiero później w miarę doskonalenia? 344 W pismach Platona nie znajdujemy tego poglądu. od 4 tego. ale także z powodu kontaktów towarzyskich oraz godności społecznych. My bowiem. 840 Por. frg. 13). 133. frg. Klemens °Ps4Br?) się J:!* * ch/ba na relacji młodszych akademików o Platonie. 3.341 Tak zwani annikeryjczycy 342 ze szkoły cyrenajskiej nie podawali określenia celu najwyższego życia. 846 Por. którym jest przyjemność z tejże czynności wynikająca. Istotnie bezbożni są ci. II. że być szczęśliwym to znaczy mieć w dobrym samopoczuciu swego demona. Nauzyfanes z Teos. 837 Por. s. co sprawiedliwe według prawa. Plutarch. co pożyteczne. A szczęściem nazywa dobro najdoskonalsze i najpełniejsze. 9 Natomiast Epikur wszelką radość duchową uważa za wtórną w stosunku do poprzedzającego ją doznania fizycznego. Non posse suaviter vivi secundum Epicurum 1089 D. iż człowiek sprawiedliwy jest jednocześnie szczęśliwy. kto pierwszy oddalił pojęcie sprawiedliwości od pojęcia pożytku. 96—97. dopuszczalny tylko teoretycznie. I. SVP I. 4.349 które upatruje w postawie człowieka spra6 wiedliwej.346 Niekiedy znowu nadaje miano szczęścia życiu wewnętrznie uzgodnionemu i harmonijnemu. 250. 100 (Heraklejdes. 388 Por. Lâches 188 C—D. Demokryt. jak gdyby dopuścił się bezbożnego czynu. Metrodor z Lampsaku wyżej 119. II. s. Metrodor w swym traktacie: O tym. którzy oddzielają to. drugi natomiast. 845 Por. lecz utrzymywali. na wiedzy o dobru i na upodobnieniu się do Boga. 250. 3« por. zbożnej i rozumnej. s. przysługuje ludziom. 59. II. na które podzielił dzieła Demokryta platonik Trazyllos. Apollodot (właściwie Apollodor) z Kizyku. 847 Por. frg. 341 Por. Ci 8 cyrenaicy odrzucają definicję przyjemności według Epikura. 3 którzy ubiegają się o cnotę i o prawdziwą filozofię. że szczęście ma swą 3 3 L. przez niego zaś rozumie się władczy element duszy. nazywając ten stan sytuacją właściwie trupa. że Sokrates nauczał przy każdej sposobności. Diogenes Laertios II 8. że tę właściwość otrzymał człowiek zaraz po urodzeniu. Antystenes.350 A czyż niektórzy z naszych351 nie w ten sposób interpretują zwrot: „na obraz”. 836 wśród 15 tetralogii. Respublica 613 A—B. jako wyłączenie stanu cierpienia. 889 Por. Vorsokr. 558. Sententiae 8. Vorsokr. FPG II. Timaeus 90 ABC. 849 Por. 127. o annikeryjczykach — zob. . 842 Annikeryjczycy — filozofowie ze szkoły Annikerisa z Cyreny.345 Sam zaś Platon powiada. Vorsokr. który w samym świecie idei egzystuje oraz nosi nazwę Dobra.848 polegające. 215 XXII [Najwyższe dobro człowieka według fiłozofów] 2 Prawdę powiedziawszy to dla filozofa Platona istnieją dwa cele najwyższe: jeden. jego zdaniem. frg.347 Kiedy indziej nazywa nim życie doskonałe w zakresie cnoty.ności. złorzeczył też temu. Platon.

że szczęście jest stanem wewnętrznej doskonałości elementów. s. bo rzeczy.3 niecznie koło natury śmiertelnej plątać musi i po tym święcie chodzić”. upatruje szczęścia. że wiadomość o nim dotarła doń z Prawa.133. Prawa IV 715 E—716 A (przekład M. Nie mamy świadectw wskazujących na to. prostą drogą zmierza w swym zgodnym z przyrodzonym porządkiem rzeczy wieczystym obrocie.358 Zdaje się więc mówić o duszy. dzięki czemu ono się urzeczywistnia. że człowiek przez akt stworzenia otrzymał istnienie na obraz Boży a później stał się „na podobieństwo” przez udział w Duchu Świętym (por. jak głosi prastare orędzie.354 Jeśli 2 Platon to mniemanie nazwał prastarym.) Kto więc takiej istocie. utrzymuje. żeby stąd uciec tam jak najprędzej. *5i Nie można ustalić.35* Widzisz. Platon. 217 zgodnych z naturą. 158). Theaetetus 176 B. jak utrzymuje w przypisie do tego miejsca (IV ks. jako o czymś niezbędnie towarzyszącym. 18.i udziałem człowieka cnotliwego razem z przyjęciem postawy pokory.850 Por. i podąża w jej ślady. bo do niego podobny. 216 Platon natomiast pouczając. wedle scholiów. w stanie psychicznej samowystarczalności. które wykraczają poza nią. jaką on sam stosuje ostrożność w stosunku do 3 bożego prawa? Dodaje więc: „Trzyma się jej ten. które się jej trzymają (.. szlachetnych sprawnościach. Towarzyszy mu zawsze Sprawiedliwość.14. który istotnie zakłada. ani sobie wzajemnie nie są miłe. wyjaśnia do pewnego stopnia słowa Pisma: „Każdy. postawach. 80). nie mogący .4 sądku”. co jest tego stwierdzenia konsekwencją. s. do kogo robi tu aluzję Klemens. to w każdym razie najliczniejsze i największe. 354 Tamże. orędzie orfickie. w którym się szczęście urzeczywistnia. Uczeń natomiast Ksenokratesa.. według możności. ciągnie dalej: „A jakie postępowanie miłe jest bogu i podąża za nim? Jedno jedyne i dające się określić przez to jedno tylko stare powiedzenie. jako o tym. kto się poniża. że „[zło] się ko.4 ny”. ruchach. niepodobny jest do niego i z nim poróżniony”. Adversus haereses V 6. por. początek. ani tym. o cnotach. 353 Tamże. to w ten sposób dał do zrozumienia. albo stałą dyspozycją do dobra. e Łk 14. stać się musi możliwie najbar. takim. Witwickiego.356 A Speuzyp. s. a jeśli nie wszystkie. że »podobne miłe jest podobnemu«. Ucieczka — to upodobnienie się do boga. oraz dorzuca: „Dlatego się też starać potrzeba. wreszcie o kondycji cielesnej i dobrach zewnętrznych. Można by tu myśleć o świętym Ireneuszu. kto ma zdrowe poczucie umiaru. maluczki i skrom. Naszym jednak zadaniem jest uzyskać koniec.12 352 Platon. Teajtet 176 A—B (przekład W.355 W Teajtecie podaje Platon do wiadomości. o pięknych czynach. jak bóg. wywyższony będzie”. Mt 23. że orfizm miał kontakty z judaizmem. i dodawszy ostrzeżenie w postaci obawy. oraz środków jej służących. Zgodnie z tym. koniec i środek dzierży wszelkiego istnienia.1). gardzicieli prawa bożego mścicielka”. a ten. 355 Rozumowanie to wygląda na fałszywe. że to podobieństwo stanie się m. ale tylko prawdziwie dobrym udaje się osiągnąć stan nie zmąconego spokoju.359 Ale na tym możemy poprzestać. 15) w swym przekładzie Praw Maria Maykowska. siostrzeniec Platona. ten z nas. że szczęście polega na posiadaniu cnoty. jeśli trzyma się właściwej wiary. kto go nie ma. jak on. Polemon kategorycznie twierdzi. jako o elementach szczęścia.8 Mówi więc w Prawach: 2 „Bóg. kiedy człowiek znajduje wszystkie dobra w samym sobie. przyp. Ksenokrates z Chalcedonu powiada. i nawet bez walorów cielesnych oraz dóbr zewnętrznych sama cnota wystarcza do życia szczęśliwego. Polemon. 356 Platon. gdyż przez prastare mniemanie rozumiał Platon. 159.11.1 dziej. chce się stać miły. którą to postawę wszyscy pragną uzyskać. skłonnościach.357 Te cnoty chyba są zdolne do wypracowania szczęścia. Argumenty przeciw wyżej wymienionym poglądom zostaną przedstawione we właściwym czasie. Maykowskiej. kto chce wieść szczęsny żywot. jako o miejscu. miły jest bogu. że bez cnoty nigdy nie może zaistnieć szczęście. jak się wydaje.* 352 353 354 35S Następnie dorzuciwszy to. odrębnej dla każdej osobowości. Upodobnić się do niego to stać się sprawiedliwym i pobożnym przy zachowaniu roz.

przeżyć życie według nich. który jest sprawiedliwy i pełni prawo i sprawiedliwość (. FPG III.22 357 p0r. frg.10 n Ez 18. w: R. Hbr 4. oraz za pośrednictwem Syna powrót do doskonałego synostwa.20 M0 Refleksja stoicka.. nadzieja zaś zawodu nie sprawia. do życia pełnego wzniosłości. od krzywdy powstrzyma swą rękę.4 m Por.1 2 3 219 . Heinze. oraz gnostyka...1 2 3 i 136. który został nam udzielony”. to znaczy Bogu. uczyni sąd zgodny z prawdą między jednym mężem a jego bliźnim.14 1 Por. s. nienagannie i świadomie.) nie skrzywdzi — powiada — drugiego męża. a stwierdzając. 218 oczekujemy. Hbr 4.).” p „Pragniemy jednak. będzie ich wiernie przestrzegał. a próba daje nadzieję.4—9 ° Por. która już obecnie dostępna jest naszej realizacji. aby nasienie mężczyzny ulegało roztrwonieniu na rozpustę — (. podaje on już teraz jako cel ostateczny osiągnięcie obiektu naszej nadziei w tych słowach: „Wytrwałość zaś daje znamię próby. nie dopuści się rozboju. Naszym najwyższym celem jest upodobnienie się do prawdziwego Logosu.. frg. umiera. ponieważ miłość Boga rozlała się obficie w sercach naszych za pośrednictwem Ducha Świętego. Rz 8. Iz 55. że cnota Boga jest czymś innym niż cnota człowieka. mianowicie w posłuszeństwie przykazaniom. aby każdy z was wykazywał to samo dążenie do pełnego urzeczywistnienia nadziei” — aż do słów: „stawszy się arcykapłanem na wieki zupełnie tak jak Melchizedek”.” — aż do słów: . pełnego czci wieczystej dla Ojca za pośrednictwem Wielkiego Arcykapłana17. i nagiego odzieje. lecz tylko wiara działająca poprzez miłość. do rozwagi. ani jego brak.11 Wiedząc bowiem. 77. 135. niech człek bezbożny porzuci swe drogi i niech się nawróci do Pana. Pan. Leipzig 1892. swego srebra nie odda na lichwę. s. druga.. użyczy swego chleba łaknącemu. zwróci zastaw dłużnikowi. że istnieje dwojakiego rodzaju nadzieja: jedna. w pełnym zrozumieniu Boskiej woli. 194. postępować będzie według moich rozporządzeń. Apostoł zaś tak oto krótko redaguje opis celu najwyższego w Liście do Rzymian: „Będąc już uwolnieni od grzechu oraz oddani w niewolę Bogu. 858 por Ksenokrates z Chalcedonu. taki dopiero mąż jest sprawiedliwy i żyć będzie.6—7. Ga 5. aby czynić prawdę. o ile to jest tylko możliwe.0 „My — wedle szlachetnego Apostoła — z wiary uzyskujemy nadzieję na usprawiedliwienie. której realizacji h Por. który nas zaszczycił nazwą braci7 i współdziedziców5. 859 por Polemon z Aten.11. 91. Hbr 2. a jako cel życie wieczne”.17 15 Rz 6.5—6 q Hbr 6.12 i Por. FPG III. a znajdując wyznawajcie Go! A gdy się do was zbliży. którą gdzie indziej nazywa odpoczynkiem dla nas zastrzeżonym. dopuszczająca się grzechu. tak mówi Bóg..9 p Por. jako owoc posiadacie już teraz uświęcenie. Speuzyp. Darstellung der Lehre und Sammlung der Fragmente.mieć końca.”n Izajasz wzywa tego. który nie zbliżył się do żony własnej w okresie jej nieczystości — ponieważ Bóg nie życzy sobie. 151. Xeno. po nadmiar nie sięgnie..crates. który uwierzył. A mąż. W Chrystusie bowiem nie ma znaczenia ani obrzezanie.1 W konsekwencji tej miłości dokonuje się w nas odrodzenie nadziei.q To samo co 1 Rz 5. a On się zlituje..360 tak mówi: „Szukajcie Pana."1 Podobne sformułowania można znaleźć również u Ezechiela w takich słowach: „Dusza.i wasze myśli od mego umysłu”..

De anima II 1.m Zapytujemy zatem. jaki tylko do osiągnięcia byłby możliwy. wzór wszelkich cnót: „Ten.5. że nie należy pojmować za żony sióstr z tej samej matki. 220 Pod zasiew — rzecze — dzieci. jak ja stałem się naśladowcą Chrystusa”. czy należy wchodzić w związki mał.15. W ten sposób chciał autor dać do zrozumienia. 131. wolny od lęku. i ograniczenie wieku. Oto Platon zalicza małżeństwo do dóbr zewnętrznych.* u Rdz 20. inni nierządnic. Na ogół ci filo. jak gdyby trwanie jakieś poprzez podawanie pochodni dzieciom dzie. z którą przystoi się ożenić. które przedstawiliśmy poprzednio. a ja stałem się naśladowcą Chrystusa. ani w dowolnym czasie. w czym pokładał nadzieję. pobożnym. Przedstawił zaś nieśmiertelność naszego rodu. ani też w dowolny sposób i tak po prostu. frg.354 Wszak nie 4 każdy powinien poślubić dowolną kobietę. wyżej. XXIII [Cele i prawa małżeństwa] Ponieważ małżeństwo zdaje się podpadać pod kategorię rozkoszy i pożądania. jedni korzystając z usług nałożnic.12 Menander. w obydwu tych miejscach f] Jigdbrr] oznacza pierwszą naczelną. CAF III. por. co jest jednym z problemów.3 ci.1 361 Platon. że celem winno być uzyskanie potomstwa. i kiedy. to znaczy „w stopniu. to wy tym samym stajecie się naśladowcami Chrystusa. 1252 b 10. Z kolei wedle przedstawicieli Stoi rzeczą obojętną dla 5 dobra moralnego jest małżeństwo i wychowanie dzieci.u W ten sposób ostrzegł. kogo powinien poślubić i w jakiej dyspozycji? Bo przecież ani nie każdy powinien się żenić. spocznie w swym namiocie. oraz zachodzi potrzeba wyboru osoby. s.6 zofowie zadowalali się tylko głoszeniem nauki słowami. żeby była pod wszelkimi względami do niego podobna i żeby kochała nie z przymusu albo konieczności mężczyznę. ale jest czas właściwy do małżeństwa. pierwszym hierarchicznie36*. Dlatego dorzuca: „i będzie zażywał spokoju. ufność złożywszy w nadziei”/ Tu realizacja nadziei została nazwana wymiennie nadzieją. z dala od jakiegokolwiek zła”/ Bez osłonek mówi zaś Apostoł wyraźnie w Pierwszym Liście do Koryntian: „Stańcie się moimi naśladowcami tak. Prz 1. który uzyskał to. który ją kocha. a także w braku cierpienia. Dlatego Abraham mówi o swej żonie przedstawiając ją i38-1 jako siostrę: „Jest moją siostrą z ojca. i to. Do niego przyłącza się Epikur 366 i ci wszyscy. który mnie słucha. podstawową wspólnotę. Arystoteles.365 Demokryt natomiast odrzuca małżeństwo i płodzenie dzieci z powodu licznych stąd kłopotów i zajęć. . a większość z usług pacho. prawowitych wszak. 720. ale należy wziąć pod uwagę dyspozycję żeniącego się i to.święty Paweł mówi także Mądrość. Politica I 2. Małżeństwo jest związkiem między mężczyzną a kobietą. Kto mianowicie powinien się żenić i w jakiej będąc dyspozycji. opartą na wierze. jak się podmiot odnosi do jakiegoś celu.33 s Prz 1. Córeczkę własną mą oddaję ufnie ci. nie z matki. stać się sprawiedliwym. do którego przystoi się żenić. Zakłada zatem jako cel wiary „upodobnienie się do Boga”. jaką kobietę powinien on poślubić. opartym na prawie płodzenia prawowitego potomstwa. i to. 412 a 27. Dlatego wyrażeniu: „spocznie w namiocie” świetnie odpowiada wyrażenie: „ufność złożywszy”. że taki człowiek dozna uspokojenia. Tak oto mówi komediopisarz Menander: r Por. Lecz 2 zróbmy krótki przegląd historyczny poglądów na małżeństwo. a w rzeczywistości byli niewolnikami rozkoszy.4 jemności i w niezmąconym spokoju. odciągających od bardziej niezbędnych czynności.3 żeńskie.* 361 A jako cel ostateczny realizację Obietnicy. Z tych więc słów biją wszelkie źródła dla twórców różnych teorii najwyższego celu. 862 Na temat użycia zwrotu: „pierwszy hierarchicznie” zob. które zostały zdefiniowane według tego. ani w każdym czasie. a Chrystus jest naśladowcą Boga samego. a stała się dla mnie także żoną”. którzy upatrują dobro w przy. Theaetetus 176 B. trzeba więc i jego problem rozpatrzyć.1 aby spełniło się to: jeśli wy staniecie się moimi naśladowcami. Dla przedstawicieli Perypatu jest ono dobrem. Ale dosyć już na ten temat.33 ‘ 1 Kor 11. a jednocześnie rozumnym”. 205.

które znajdujemy u Arystotelesa w: Politica VII 16.v Zresztą zwolennicy instytucji małżeństwa mówią: „Sama natura uczyniła nas skłonnymi do małżeństwa”. Komediopisarz Menander.w na które się bez przerwy powołują.3—142. do jakiej własny ojciec doprowadził jego sa140. I 221 ląt. II 7. ateński heros.2) argumenty na korzyść małżeństwa można porównać z tymi. to jednak powinni uznać to za despekt dla człowieka.6.1 mego. Rhetorica II 2. kto z własnego wnętrza powołał do życia istotę podobną. 1385 b 11.15 w Rdz 1. 18 — Kobierce t. czego dla siebie nie uważają 2 za korzystne. a jeszk cze więcej osiąga. choćby dla ojczyzny.*68 i39. Przekrocze. Natomiast pełnię bytu uzyskuje ten. 1383 b 12.371 W każdym razie należy się żenić. choć zaatakował małżeństwo. 1334 b 29 — 1336 a 2. w miarę na. 222 dzietne. Arystoteles.S64 Por. błogosławią zaś „z obojga stron kwitnące”. najstarszy oracz. 776 B. które nie praktykują spółkowania z wieloma partnerami. grzywaczami. albo odwrotnie.28 „Czwórka mędrców Ogrodu” — Epikur i jego trzej bracia. Oto. tego 3 nie uczynisz drugiemu”. Diogenes Laertios X 4. któremu przypisywano pierwszą uprawę ziemi u stóp miasta. które się łączą z podniesieniem Kultury ogólnej wraz z wprowadzeniem uprawy roli. z gatunkiem turkawek i im podobnymi. 389 Budzyges. że będąc dziełem samego Stwórcy mniej wykazuje powściągliwości od stworzeń nierozumnych. Poeci opłakują małżeństwa połowiczne 372 i bezv Tb 4. Leges VI 773 E. Chajredemos. Ilias II 701. To pokrótce. I ta słynna czwórka mędrców 367 Ogrodu w towarzystwie nierządnicy realizowała czynnie kult rozkoszy. w kilku słowach podało do wiadomości Pismo: „Czego sam nienawidzisz.5. jednak z drugiej strony widząc w nim też strony dodatnie. Homer. Wysuwają jeszcze inny argument. IV 721 C. 208 B. 5 jak to się rzecz ma z gołębiami. odpowiada tak swemu rozmówcy. 868 Por. w jakim tylko kobieta potrafi wyróżnić się ponad wszystkich innych domowników i przyjaciół swym współczuciem i usługami.370 Jeśli nawet tak się rzecz ma.zd* 872 872 Por. Przytoczone tu (139. gdy ów potomek uczyni to samo: skoro doprowadził swego syna do tej funkcji naturalnej.PrzePisów były obwarowane przekleństwem Budzygesa. 1334 b 29 ns. II 6.373 Przede wszystkim jednak choroby wskazują na potrzebę małżeństwa jako czegoś niezbędnego. Arystobulos. 1379 a 9. również aby doprowadzić świat do maksymalnej doskonałości. lecz tylko z jednym partnerem.2 szych sił. Platon. Przypisywano mu również wiele aktów prawnych. . Odpowiedź zaś brzmi: Bo cały problem bierzesz niewłaściwie wręcz. a także dla pozostawienia sukcesji dzieciom. ponieważ na swoje miejsce nie pozostawia własnego następcy. jeśli dożyje tej chwili. Troskliwość wszak żony i jej nieustająca wytrwałość zdają się przewyższać wszelkie zabiegi ze strony innych domowników i przyjaciół w tym stopniu. I rzeczywiście według słów Pisma niezbędna to „pomocnica” x. którzy innym doradzają czynić to. człowiek bezdzietny pozbawiony jest pełni istnienia. «7*01 0K°r' -^-n^Pa^er z Tmi i Hierokles u Stobajosa w Florilegium o i ^¿ti. który mówi: Mnie to wszystko nie podoba się. 865 Por. jak to ma wynikać ze struktury fizycznej mężczyzny i kobiety oraz ze świadectwa: „Owocujcie i mnóżcie 4 się”. i bezładnie. i to z tego samego gatunku. ich zdaniem. Política VII 16.Neokles. Symposium 207 D. *6« por Diogenes Laertios X 119.i Nie uniknęliby złorzeczenia Budzygesa*69 ci wszyscy.

375 Nie Sofokles.315 Szlachetny Platon każe te2 Por. Choefori. Ten zaś wymaga od kobiety nie tyle dbałości o swój wygląd. to spowodują w zakresie od nich zależnym. mężczyznom zaś wzbrania traktować żony jako miłośnice i za cel stawiać sobie nadużycie zmysłowe. 3 Bez ojca przecież dziecka nie byłoby wszak «» Bez matki także począć dziecko któżby mógł? Małżeństwo czyni kogoś ojcem. rzuconych we właściwym czasie. 94.ni® tak po Prostu> ale wraz z „jednomyślnością” i to „szlachetną”. a sumę należną za związane z tym wydatki przekazywać rządcom państwa. Małżeństwo jest też pomocą dla człowieka podeszłego wiekiem. dla którego wszystko jest stworzone.3” Istotnie.879 Tak się rzecz ma i w pozostałych sprawach.1 2 3 4 5 223 143. w: Ajschylos. który się uchylił od małżeństwa. a przecież tamte nasiona rzucają w ziemię rolnicy w stanie pełnej trzeźwości. s.*74 I tak dalej. ponadto za życie w samotności. Prawodawcy nie pozwalają ludziom nieżonatym ubiegać się o wysokie urzędy publiczne. podjąć zobowiązanie wobec skarbu państwa do ponoszenia kosztów utrzymania jednej kobiety. tłum.16. co w cienistą zapadła głębinę. To jest wręcz bezbożne.881 Jakn więc życzenie najgorętsze wymienia Homer „męża 1 '0nV •3<!dnak . Florilegium 108. ale także za nieprawnie zawarte małżeństwo oraz za późne małżeństwo.882 Oto małżeństwo ludzi przeciętnych uzyskuje jednomyślność tylko w zakresie doznawania rozkoszy.18 373 Por. Tragedie. Czego bowiem utrata jest czymś złym. która świadczy mu opiekę i wychowuje dzieci z niej zrodzone. lecz Ajschylos. 141. s. S. Na przykład prawodawca lace. Warszawa 1954.1 mu. jak powiadają utrata dzieci należy do największych nieszczęść. jego imię. ubytek mężczyzn i ruinę państw377 378 * 380 i świata z nich złożonego. Stobajos. frg. CAF III. Tak mówi tragediopisarz Sofokles *75. że od plonu nasion pszenicy lub jęczmienia.44. De amore prolis 493 E. A jeśli ich. Rdz 2. Lysander 30. gdyż tacy ludzie niszczą boskie dzieło tworzenia. 376 Por. co zmarł. ile pracy nad charakterem. natomiast i zaleca uzyskać poprzez małżeństwo pomoc na całe życie i nai. matką kobietę mąż. A dzieci: Dzieci — to pamięć męża.wyzsze umiarkowanie. 505—507 (przekład polski: Ofiarnice. cenniejszy jest owoc nasienia ludzkiego — człowiek. 374 Menander. tamże XXII 496. Srebrny. Misogynes.jos. Florilegium 67.I dodaje: Trudności i cierpienia upatrujesz w nim. tego posiadanie jest bezwzględnie dobrem.884 Należy zatem . natomiast małżeństwo ludzi filozofujących 383 384 wiedzie do jednomyślności zgodnej z rozumem. to również małżeństwa.demoński wyznaczył karę nie tylko za bezżeność. Myślę bowiem. Ze stron dodatnich jego nie chcesz ujrzeć nic. to w takim razie ich posiadanie jest czymś dobrym. Jeśli. 1421 i w^ceJ> iest to niemęskie i świadczące o słabości uni2 kac współżycia z żoną i dziećmi. Tak na morskich fal grzbietach unoszą się korki. 325. Stawia obok niego małżonkę. 414). 1—4. aby one z kolei pielęgnowały starych rodziców. Plutarch. Sieć znacząc. jeśli bowiem z powodu bezzenności nie spłodzą dzieci. Stoba.

unikanie częstej nieobecności w domu. wiersz 570 podany już metrycznie. niż spółkowanie ludzi. żeby uległa cudzołóstwu”. dopuszcza się cudzołóstwa” — mówi Pismo. czego nie śmie ujrzeć męża wzrok.c której winy dowiedziono. Eurypides.18 »85 por Eurypides. począwszy od języka. mając w ser. gdy druga ze stron rozłączonych jeszcze żyje. aby „upaść przystojnie”. ale nie w tym samym miejscu.1 Cóż na to Prawo? Oto celem zapobieżenia skłonności zbyt przychylnej afektom poleca zgładzić cudzołożnicę. 4 Analogicznie mówi Boskie Pismo o tych. Tak więc 3 ustępowanie i folgowanie namiętnościom jest ostateczną niewolą. Platon. idąc na spoczynek ze słowami dziękczynienia i z modlitwą na ustach: czy to gdy słońce zachodzi lub rankiem się znowu rozpali 588 przez całe nasze życie biorąc Pana na świadka. .®85 Dla niej akt śmierci stał się aktem małżeńskim. Mt 5. Świadczy to istotnie o miłości Boga. 20). podobnie jak panowanie nad nimi jest jedyną wolnością. podobnie jak chro. Ba 4. Niektóre ze zwierząt pokrywają swe samice tylko w chwili 144. 19. Tragediopisarze 2 przedstawili Poliksenę.6 2 Por. 380 Por. jeśli się realizuje zasadę ładu. większa dbałość o dom niż niewczes2 ne plotkowanie.* 2 Za cudzołóstwo uważa prawodawca powtórny ożenek. gotowość do żarliwej modlitwy y Por. 225 błagalnej. to powróci ona do męża. 1085.1. frg. pozostawiając dalsze następstwa aktu działaniu natury. Albowiem „jeśliby ktoś opuścił żonę. Chroni przed oszczerstwem kobietę tylko szlachetny umiar 146. aż się nawrócą i będą czynić pokutę. Homer. który ją przyjął. a skończywszy na czynach.10. skłania ją do cudzołóstwa. to jest grzechom. 388 Por. brak najlepszego rodzaju ludzi. Wyraźnie mówi prawodawca: „Nie oddalisz żony.1 w upiększaniu się i zdobieniu. 384 Tzn. 147. budząc się z Panem. CAF III. gdzie unaocznia iako viynikn1^ć z niewłaściwych praktyk miłosnych ^pederasta) następujące skutki: wyludnienie miast. nie w stanie silnego afektu.1 nakazanej przez instynkt i wnet się oddalają. Łk 16. czego praktykowanie brudzi i hańbi związek. Prawo poleca ją spalicś Ukamienowany zostanie też cudzołożnik. 878 Por. Filón. Tópica III 2. Leges VI 774 A. bezpłodność. żeby nam nie zarzucano.2 cu bo jaźń Bożą. a umiarkowanie stosując i do ciała. ale i ten. jak ginąc od miecza w chwili śmierci jednak wielką przezorność okazała. to znaczy zmu3 sza ją.377 Por. którzy naruszyli przykazania: że zostali sprzedani w niewolę cudzoziemcom. ponieważ daje kobiecie pobudkę do grzechu. ponosi tego rodzaju winę. iż parzenie się zwierząt nierozumnych bardziej odpowiada naturze. Menander.y Należy więc strzec czystości małżeństwa. Sdz 2.3 dza się żenić i nie zaleca opuszczania małżonki. Wszak gdyby jej nie przyjął.32. A znowu drogą do bezwstydu jest szpetne słownictwo. Iz 50. 224 usunąć z pożycia małżeńskiego wszystko. kto opuścił żonę.14. Hecuba 568—570. chrześcijan. De vita contemplativa 62. 264. „Kto bierze za żonę kobietę porzuconą. Mk 10. jako niezgodnym z naturą. Steffena. 888 Hezjod. ale także nieco inaczej niż w tekście oryginalnym.13 Nie tylko jednak ten. Prace i dnie 339 (przekład W. 884 Por. 888 Tzn. nawet od spojrzenia w stronę ludzi spoza kręgu jej rodziny. s. brak potomstwa ” Eor> Alteteles. Gdyby miała pochodzić z rodu kapłańskiego.8 uchylanie się. Dwa pierwsze wiersze są tylko parafrazą oryginału. uwieńczeniem zaś jednego i drugiego sprośne postępowanie. 117 b 6. chyba że w wypadku nierządu”.145.1 nić od zmazy święty wizerunek. to kryjąc. o ile to możliwe. w zakresie uzgodnionego już celu. Prawo dora. Odyssea VI 181. s. Orestes 554.9.

13 13 Por. Jakżeby mogło być inaczej. jak oni mówią.5. jeśli w obydwu wypadkach jeden tylko Pan jst choregiem. że dniem i nocą . Mt 19. Kpł 21.22 d Por.* 887 888 Ta.9 1 Odnośnie tekstu 1.7 Dlatego cudzołożnicy i cudzołożnice podlegają karze ukamienowania. 226 względem przedstawicieli rodu kapłańskiego kara uległa zaostrzeniu. dlatego wyrażenie: naXiyyevEalav .2 zob. którzy wprowadzają pary eonów 1.1 z Boskich emanacji. drudzy z konieczności”. Łk 10. Ccorję tłumaczę: powtórne narodziny duchowe. ponieważ „komu więcej dano.24 1 Por. ale zgadza się z nią. a przede wszystkim obywatela. ale nie tego życia fizjologicznego. 215 ns. * Tu przyjmuję „nie” za O. autora dzieła Etyka. czyni dobrze. 889 Należy to miejsce Klemensa rozumieć w ten sposób.11.2 nicy Bazylidesa wyjaśniają te słowa mniej więcej tak: Niektórzy mają fizyczną niechęć do kobiety od urodzenia. o którym mówi Ewangelia. dz. którzy ze względu na urzekającą perspektywę dobrej sławy utrzymują swe żądze na wodzy. ale umarła w posłuszeństwie przykazaniom: przez skruchę bowiem jakby odrodziła się.32.9.889 Świadectwo tym słowom daje Duch Święty przez usta Ezechiela. Pwt 22... oznaczający przodownika chóru. nie że. czynią to „postanowienie”. ponieważ w zatwardziałości swego serca umarli w stosunku do Prawa. nawet cudzołóstwo i prostytucja mogą być przebaczone. że skrucha jest. mówiąc „Nie pragnę śmierci grzesznika. od tego będzie się żądać należnego zwrotu”. Mt 5. A. Hilgenfeld. którego nie posłuchali. lecz życia. 1 Tm 5. lecz kastraci na skutek nieszczęśliwego wypadku. żyje w błędzie.1 a Por. 888 Żmiję znaczy dosłownie: życia. A znowu owymi eunuchami z konieczności nie3 są tamci pompatyczni asceci. Ez 33*11 887 Xogrjyóg wyraz z greckiej tragedii. syna Bazylidesa.9 e Por.10. pokrywającego koszta wystawienia chóru. 2 „Zwolennicy Bazylidesa” — pod tym pojęciem należy rozumieć Izydora. jak chrzest.ażeby nawet śmierć 2 ich nie połączyłaś Zatem Prawo nie pozostaje w sprzeczności z Ewangelią. A więc owi niezdolni do małżeństwa na skutek konieczności nie są tymi niezdatnymi do małżeństwa na skutek własnego przekonania.. Mk 10. Nie ma grzechów niemożliwych do odpuszczenia. Kto stosuje tę naturalną wstrzemięźliwość. która dopuściła się nierządu.1—3.18 c Por. s Por. fiiov. 4 Którzy zaś ze względu na królestwo niebieskie sami wyrzekli się małżeństwa. 229 zdaniem rozumie Apostoł to: „Nie pogrążaj swej duszy w ogniu z tego powodu.388 gdyż umarła dawna nierządnica.11—12 b 1 Kor 7. nowym narodzeniem.3 Zwoleń. 3 a wstąpił w życie nowy człowiek zrodzony ze skruchy. s.3 niąc się.8 Tu muszę już kończyć mój drugi Kobierzec ze względu na 5 długość i liczbę rozdziałów. Łk 12. to jest z obawy przed trudem zdobywania środków utrzymania”. lecz jego na4 wrócenia”. cyt. To są — ich zdaniem — ci eunuchowie od urodzenia.* 1 zwolennicy zaś Bazylidesa2 powiadają: „Gdy apostołowie zapytali Pana.: i— Nie wszyscy wezmą do serca te słowa: niezdolnymi do małżeństwa bywają ludzie z dwu przyczyn: jedni od urodzenia. A przez słowa „Lepiej jest ożenić się niż gorzeć” b — ich 2. wręcz faworyzują małżeństwo. ale a Por. a przez zmianę postępowania uzyskała powtórne narodziny duchowe. Stählinem. czy nie byłoby lepiej nie zawierać małżeństw — Pan miał im odpowiedzieć. „ze względu na trudne okoliczności życia małżeńskiego.48 KOBIERZEC III i [Krytyka stanowiska Bazylidesa w sprawie wstrzemięźliwości i małżeństw] Zwolennicy Walentyna. 19. Pwt 22. Kpł 20.

i ugaś najpierw płomień żądzy wyrzuceniem z siebie 3 nasienia. Niech pos wie: «-Oto wstąpiłem w krąg spraw świętych i nic złego nie może mi się zdarzyć«. jak dostrzegalną.. powiedzmy. Podziwiamy jednak jednożeństwo i wzniosłość pożycia w tym stanie. Tam mu wzniesiono i poświęcono przybytek z wielkich bloków skalnych. choć użycza nam także umiarkowania. tylko z obawy.c ” c 2 Kor 11. Nie tylko uczy umiarkowania. 1118 b 8. że mocno stoi.przeciwstawiasz się obawie utraty wstrzemięźliwości. jakie spadło na chrześcijan. Żył lat siedemnaście tylko i czczony był odtąd w Same na Kefalenii jak bóg.® Wstrzemięźliwość 2 może się więc odnosić do języka.1 Nieraz mówimy. będąc jednocześnie 3 * 5 Bożą siłą i Bożą łaską. tu prawie dosłownie ze Scholion do Arystotelesa Etyki Nikomachejskiej III 18. lecz o to. że należy wspólnie cierpieć i „nawzajem sobie ujmować brzemienia”. ale nie niezbędna”.zylidesa oraz ich niewłaściwego trybu życia. ale tylko ustami: »Nie chcemy błądzić«! a tymczasem nasza myśl skłonna jest do błędu. święcą ofiarami dzień. Ten to Epifanes.13. Oni to ponoszą winę za najcięższe oszczerstwo. abyś nie upadł.* 4 Te poglądy przytoczyłem tutaj ku zawstydzeniu zwolenników Ba. naturalna jest 3 też potrzeba rozkoszy seksualnej. był synem Karpokratesa i Aleksandry. nieuczciwymi robotnikami”. że żyją w sposób jeszcze bardziej niewstrzemięźliwy niż najbardziej nie. że nie czyni tego. jaki jest pogląd naszych przedstawicieli na przedłożony temat. wyzbywa się na2 dziei”. Nie powinni więc oni przyjmować imienia Chrystusa jako zwierzchniego płaszcza i przynosić Mu ujmy przez to. to się ożeń”.Epikur. w którym .wstrzemięźliwi wśród pogan. mając już czyste sumienie”! „A jeśli twoja modlitwa dziękczynna — mówi Izydor — zmieni się w modlitwę błagalną i będziesz upraszał na przyszłość 1 nie o możność doskonalenia się etycznego. aż do słów: „których koniec będzie odpowiadał ich czynom”. niech powie: »Bracie. po matce Kefaleńczykiem. a nie ma wielkiego przekonania do małżeństwa. Taki nie powinien się rozłączać z bratem. która popadła w stan potrzeby stawiania ciągłego oporu. Taki jest człowiek. Ludzkość ma pewne potrzeby konieczne i naturalne. albo że w każdym wypadku zostaną zbawieni ze względu na swą naturę. ponieważ pierwsi twórcy ich 4 doktryny nieraz pozwalają im na taki sposób zachowania. abym nie zbłądził«. Niech tylko pragnie realizować piękno moralne. do stanu posiadania. Wszak utrzymujemy. Wstrzemięźliwość bowiem dotyczy nie tylko pragnień seksualnych. Mianowicie wydaje się im. do używania czegoś i do pożądania. co chce.d aby nikt „przekonany będąc. 230 Wstrzemięźliwość jest lekceważeniem ciała w imię zgody 4. to się żeń! Ale jakiś młody człowiek jest. biedny lub chwiejny. że ze względu na swą domniemaną doskonałość mają również swobodę dopuszczania się grzechu. frg. muzejon. 456 (wyd. abyś nie postradał łaski u Boga. a inne znowu tylko naturalne. My cenimy stan niezdolności do małżeństwa i uważamy za szczęśliwych tych. komu tego stanu Bóg użyczył. ale również innych niewłaściwych pożądań. Konieczna i naturalna jest potrzeba odziewania się. a to dlatego. A jeśliby zwątpił we własne siły. że należą do wybranego rodzaju ludzi. Po ojcu był więc z pochodzenia Aleksandryjczykiem. Oto dusza. a uda mu się to z pewnością 3. choćby nawet teraz błądzili. aby mu 2 nie została wymierzona kara. Mieszkańcy Kefalenii przybywają do tego przybytku w każdy nów księżyca. podaj mi dłoń.1 z Bogiem. Trzeba więc powiedzieć z kolei. którego 2 pisma są w obiegu. ołtarze. które są udziałem duszy nie umiejącej ograniczyć się do zaspokojenia potrzeb tylko niezbędnych.15 4 p?r. sam nie upadł. „Tacy bowiem są fałszywymi apostołami.6 O drugim dopiero małżeństwie mówi Apostoł: „Jeśli płoniesz. a potem módl się. święte okręgi. Usener). I uzyska pomoc zarówno duchową.f II [Odparcie tezy Karpokratesa i Epifanesa o wspólnocie kobiet\ Zwolennicy Karpokratesa i Epifanesa wysuwają żądanie 51 wspólnoty kobiet. Izydor zaś mówi dosłownie tak w swej Etyce: „Uczep się tedy jakiejś krzepkiej niewiasty.

gdyż ze strony sprawiedliwości dana im została wspólnota jako coś wrodzonego.8 Zapewnia. Bóg zawiesił z góry nad całą ziemią jednakowo dla wszystkich bez wyjątku. wolnymi a niewolnikami. podarował zupełnie jednakowo. stał się nauczycielem d Por. aby dwakroć więcej od niego posiadać. uchylili się jednak od kontynuacji wspólnoty. Następnie.1 także dla płodzenia nie ma żadnych praw pisanych (wnet by musiały być zmieniane). 231 gnozy monadycznej. Ethica Nicomachea VII 4. 61 0Tak ?to móyvi on w swym traktacie O sprawiedliwości: „Sprawiedliwość Boża jest jakąś wspólnotą opartą na równości.1 ka do wspólnego użytku i kobietę połączył z mężczyzną też dla wspólnego użytku. 1146 b 9 ns. Dopuszcza. a pojedynczymi sztukami. Ga 6. I pod tym względem nie ma różnicy między całym gatunkiem krów a pojedynczymi krowami. którzy wszyscy wspólnie spoglą^ ają na nie. nauczyły ich postępować nie.3 de dopiero za pośrednictwem Prawa.praworządnie. gdy ani ziemi. podobnie ustanowił parzenie się bez różnicy wszystkich zwierząt. „Do wspólnego * używania stworzył Bóg winną latorośl. a nigdy me zbraknie pożywienia dzięki Temu. zjawiły się na świe.12 f Por. bez żadnej indywidualnej różnicy. Naruszenie wspólnoty i równomierności podziału zrodziło pokusę kradzieży bydła i płodów ziemnych. lecz tak samo.Epifanes został przyjęty między bogów. i rzekli: »Ten. gdyż nikt nie może więcej światła posiadać mz inny. 1 Kor 7. Arystoteles. ani majętności nie używa się już wspólnie (chociaż są wspólne). słońce. Właściwość praw ludzkich rozerwała wspólnotę prawa Bożego i zniszczyła ją”.8. co moje i twoje. ucztują i śpiewają hymny. Powiada Epifanes z kolei: .2 nym tylko rozkazem”. Słońce pozwala wzrastać jednakowo pożywieniu dla wszystkich zwierząt. między całym gatunkiem owiec. wszystkie nasiona tak samo gatunkami padają w ziemię. między całym gatunkiem swm a pojedynczymi świniami. co więcej. Stwórca i Ojciec wszystkiego ustanowił i przydzielił wspólnie wszystka11: i w równym stopniu organ wzroku do patrzenia mocą właściwej Mu sprawiedliwości. ani złodziejom. która wywołała ich urodzenie. głupimi a mądrymi. ludem a władcami.2 e Por. zdolność widzenia wszystkim w jednakowy sposób.9 5 Por. sprawcę dnia i ojca światła. która nie odmawia pożywienia ani wróblom. noc jednakowo pokazuje wszystkie gwiazdy. 7. Oto więc Bóg wszystko bez wyjątku stworzył dla człowie. że pojęcia tego. i to dla wszystkich w równym stopniu. dobrym i złym sprawiedliwość zabezpiecza w tym względzie. nie mogąc karać głupoty ludzi. kobietami a mężczyznami. ani pozbawić go bliźniego po to. Sprawiedliwość bowiem powszechna wszystkim w równym stopniu została udzielona. Nie czyni On pod tym względem żadnej różnicy między bogatym a biednym. jed. aby na wszystkie istoty żywe światło słoneczne jednakowo wylewało się z góry. nie czyniąc różnicy między kobietą a mężczyzną. Nie zrozumiał Epifanes słów Apostoła. jako jego dzień urodzinowy spełniają płynne ofiary. Sprawiedliwością bowiem w stosunku do nich okazuje się wspólnota.2 tomiast ci. w ogóle między jedną istotą a drugą.. którzy w ten sposób zostali spłodzeni.6 od niego też bierze początek herezja karpokratianów. a także stworzył zboże i inne owoce. Otrzymał od ojca staranne wykształcenie ogólne. 1 Kor 10. Niebo jednakowo ze stron wszystkich rozciągnięte otacza kołem całą ziemię. wszystkie stworzenia płodzą i rodzą w równym stopniu. tak samo jest z wszystkim innym. który daje 1 pozwala mu rosnąć w obfitości. A sprawiedliwość swą dał poznać jako wspólnotę w połączeniu z równością użytkowania. Nic tu nie podlega władzy prawa. między stworzeniem rozumnym a nieVmPl°25k0nCePCja m0nady Pitagorejskiej u Diogenesa Laertiosa 232 rozumnym. ani też nie używa się już wspólnie małżeństwa. Wspólne pożywienie rośnie dla wszystkich zwierząt. zdolnych do patrzenia. kto zaprowadzi do swego . 3 szczególnie w zakresie nauki Platona. Ale również w stosunku do stworzeń nierozumnych nie postępuje Bóg inaczej. który mówi: „Przez Prawo poznałem grzech”.Prawa. zgodnie ze sprawiedliwością dla wszystkich bez wyjątku. Na. które się pasą na ziemi.

że ten. którzy zamierzają ubiegać się o nie. który wymienia Prawo. przez Proroków i przez Ewangelię. co więcej. Tego rodzaju prawa powinien był. świń. że gromadzą się na uczty (nie nazwałbym wszelako agapą* * 7 takiego ich zebrania!) mężczyźni i kobiety razem. Pwt 22.28 1 Wj 20. Karpokrates stanowić raczej dla rui psów. kto spogląda pożądliwie. nie będziesz pożądał. już za dnia żądają od kobiet. jako siły utrzymującej ciągłość gatunku. co istnieje na świecie. inc. karani są śmiercią. kto ją przywiódł do nierządu.1 to chyba jasne. który sam udzielił pożądania. Rz 7.domu jedną. aby kobiety stały się wspólnym dobrem wszystkich* 9 i przez te słowa rozumie. z kim sobie życzą.28 7 „Agape” oznacza po grecku miłość. Epifanes w swej głośnej książce.1 Ten zakaz oto: „Nie będziesz pożądał. jak świadczy życie reszty świata zwierzę. kto potrafi utrzymać z nami wspólnotę w duchu? A zatem Abra» ham jest ojcem nie tylko Hebrajczyków.3 cego«”. jak chcą.k Jeśli jednak cudzołożnica i ten. Eurypides. zapowiadanego przez Prawo. choć mogliby ją posiadać wszyscy.16. Platona.5 1 Por. że przykazanie. I w jaki sposób może tego rodzaju człowiek być zali. Takie jest bowiem zarządzenie Boże”. tak prawie dosłownie dodaje: „Na skutek tego należy zdanie: »Nie będziesz pożądał. ani obyczaj i w ogóle nic z tego. który w Państwie 2 żąda. pogasiwszy lampy usuwają światło. jak się to mawia).10. To wszak brat w tożsamości ducha. Kpł 20. lub ucztę miłości (ale nie erotycznej).-« traktować w ten sposób.17 233 niecznie Judejczyk w stosunku do Judejczyka. 234 przecież nie godziłoby się powiedzieć: w stosunku do prawa Bożego. A kiedy już się nasycą jedzeniem do woli („Spożycia sytość przywołuje Kiprydę” 8.** 1 Ewangelia zaś: „Każdy. Nic więc nie stoi na przeszkodzie przypuszczeniu. że teatr jest czymś . kto zgodnie z Prawem powstrzymał się od żony bliźniego i siostry. że wprawdzie kobiety jeszcze nie zaślubione są wspólne dla tych.7 h Wj 20. moim zdaniem. wskazuje wyraźnie na jednego i tego samego Boga. poleca tę siłę z życia wyrugować?! Przecież żadnego zwierzęcia jej nie pozbawił. Rz 4. 647. Frg. 8 Por. że prawodawca sili się tu po prostu na kiepski dowcip i dorzuca coś jeszcze komiczniejszego: »dobra bliźniego«. Tego oto nauczają „szlachetni” karpokratianie. że Kar. ograniczając w drodze przymusu wspólnotę dotychczasową do zakresu jednostkowego. O nich i o innych jeszcze zwolennikach podobnie bezecnych poglądów krąży wieść. wyraził się jeszcze śmieszniej”. TGF. już popełnił cudzołóstwo”. przez tego rodzaju „agapę” uprawiając wspólnotę. Mówi wszak: „Nie będziesz pożądał żony bliźniego”. Chyba też źle zrozumiał on. Jak to?! Ten... kozłów.” m Dodanie słówka „Ja” wyraża bardziej osobisty akcent przykazania oraz to. mam tu na myśli O sprawiedliwości.13 1 Por. To powiedziawszy dosłownie. demaskujące tę ich nierządną „sprawiedliwość”. od jakich im się podoba. niech ją ma w swym wyłącznym posiadaniu.pokrates i Epifanes podejmują walkę z samym Bogiem. Mt 5. które mówi: „Nie będziesz pożądał żony bliźniego”. tak nazywano pierwotnie biesiady braterskie chrześcijan. Rdz 17. Uśmierzyć jej nie zdoła ani prawo. podobnie jak gdyby mówił. znowu tak samo dorzuca Epifanes: „Żądzę bowiem prężną i przełamującą wszelki opór tchnął Bóg w mężczyznę ku przetrwaniu gatunku.. s. i obcują z sobą cieleśnie. że Prawo uznaje tu za bliźniego kogoś zupełnie obcej narodowości.”. jeśli przez te poglądy przekreśla Prawo. A przez dodatek: »żony bliźniego«. Dlaczegóż by bliźnim nie miał być ten.1 A bliźni to nieko ® Por.. Mt 5.4 czony do naszej wspólnoty duchowej. przekreśla Ewangelię?! Prawo mówi przecież: „Nie będziesz cudzołożył”. powolności w stosunku do prawa Karpokratesa — bo k Por. odnosi się też do pogan o tyle..22 m Por. jak sądzę. usłyszał bezpośrednio od Pana: „A Ja mówię. 895.. ale w równym stopniu także pogan.

s. że dusze są zamknięte w ciele. o metempsychozie zob. gdy została poślubiona. A. że dusza. jako swą ewangelię. Ale w rezultacie przeciwstawili się własnemu Stwórcy i dążą do tego dobrego.1—13.11 O tych i innych 2 herezjach powiedział. proroczo Juda w swym liście: „Podobnie więc ci »jakby we śnie pogrążeni«” — bo przecież nie w stanie pełnej świadomości pragną rozpoznać prawdę — aż do słów: . 11 Por. Hilgenfeld. i choćby dlatego winni żywić wdzięczność dla Pana tego świata. że tutaj mogli ogłosić swą „Dobrą Nowinę”. Lecz przeciw tym." III [Jak Platon i inni starożytni wyprzedzili koncepcję marcjonitów i innych heretyków. Vorsokr. s.10 Ksantos w swym traktacie pod tytułem Magika powiada: 11. co On stworzył. żeby się zaludnił świat. będąc boskiego pochodzenia. Cratylus 400 C.1 „Magowie za dopuszczalne uważają stosunki płciowe z matkami. ale że każda należy tylko do tego jednego. 131.a usta ich głoszą słowa zbyt nadęte”. 8—10. powstały z Boga-Stworzy. 28. przyjdzie właściwy czas wypowiedzi. 20. że to więzienie zmieniają i że przyjmują coraz to inne naczynie. przywędrowała na świat jakby do więzienia. co jest Jego własnością. 3 Lecz ci ludzie. którzy wstrzymują się od małżeństw dlatego. PhaećLo 62 B.15 16 Z nim wyraźnie zgadza się Empedokles mówiąc: lł Określenie ciała jako „więzienia” duszy por.14 Znowu ta część nauki nie odpowiada zwolennikom Marcjona. jak myślę. według nich. chcą żyć i podlegać losowi śmierci albo raczej doznawać spokoju i pozostawiają 2 dzieci.1 lennicy Marcjona.wspólnym dla widzów. córkami i siostrami oraz wspólnotę kobiet. gdyż są Jego dziełem i trwają w tym. wyżej. wedle ich własnego określenia. Na skutek takiego poglądu nie chcąc dopuścić 2 n Jud 8.cjona w sposób jak najbardziej wypaczony przyjęli jakoby pogląd o tym. jako wynik połączenia złej materii i sprawiedliwego Boga Stworzyciela. 249. lecz że jest złe 2 dla duszy. I. jak powiadają. jeśli jeden chce poślubić żonę drugiego”. II 113. którzy w bezbożnym buncie przeciw Bogu wypadli z toku rozumowania zgodnego z naturą oraz pogardzają pobłażliwością i dobrocią Bożą. od których zaś zwolennicy Mar. który ich powołał. aby znowu i one podlegały losowi śmierci”. Nie chcąc więc na świecie tutaj zostawić niczego własnego. podejmując kwestię zasad.12 że rozmnażanie rodu ludzkiego jest rzeczą złą — w każdym razie Marcjon był daleki od aprobaty wspólnoty kobiet — gdyż natura człowieka jest zła. 14 Por. ale nie do tego. że jest to złe z natury. muszą doznać oczyszczenia. ■x Ale przeciw tej herezji wypowiemy się wyczerpująco. 327.. uprawiają wstrzemięźliwość nie z uprzedniego postanowienia. Platon.3 por. 12 Odnośnie do tekstu 12. odmawiając korzystania z tego wszystkiego. Respublica V 457 D. . gdy mówi: „Gdy się urodzili. Boga poprzedniego modelu. Utrzymują mianowicie. Ci więc wspomniani przez nas filozofowie. cyt. Dissertationes II 4. dz. Platon. Epiktet. 16 Heraklit. dusze. że uważają rozmnażanie ludzi za rzecz złą i że ludzie rodzą się za karę] Już zarówno sam Platon i pitagorejczycy. Diogenes Laertios VII 33. które wstąpi3 ły w ciało. s.2. Ksantos Lidyjczyk. 155. wolą się wstrzymać od małżeństwa. że ciągłość fizyczna rodu ludzkiego jest czymś złym z natury. Platon. która przejrzała prawdę. gdy będziemy rozstrząsać zagadnienie duszy. na jakich się ona opiera. FHG I. natomiast za zgodą obu stron. jak później zwo.12. Głoszą zaś gnozę „obcą”.16 9 Por.13 Ale. którzy wierzą. oraz że nie jest już wspólna. nie twierdzą. 43. ale nie w drodze przymusu i po kryjomu. butnie przyznając się do pierwszeństwa w tej nauce. 10 Por. frg.ciela. lecz z nienawiści do Stwórcy. Phaedrus 248. A Heraklit znowu zdaje się uważać narodziny człowieka za rzecz złą. 235 do tego. frg. zakładali. to jednak — chociaż żenić się nie chcą — używają przez Boga stworzonych środków pożywienia i oddychają powietrzem Stwórcy świata całego. który ją przedtem zdobył.

ubogi. 362. Czy życiem śmierć?. kto je ujrzał. s. wymieniając kształt17 i znowu: Biada ci. dlatego jest ono nazywane słusznie znakiem”. frg. frg.” podobnie jak Poeta.18 19 i jeszcze: Z żywego martwe czynił. a mówi tak: „Niektórzy powiadają.. frg. Zna bowiem życia kres. 20 Homer. jako że jest ona w nim pogrzebana obecnie. że ciało jest grobem duszy. Z jakich to waśni powstałeś i z jakich jęków rozgłośnych. I 237 Identyczną myśl zdaje się wkładać w usta Solona Herodot: Krezusie. Polyidus.20 Teognis również uważa narodziny człowieka za coś złego. 449. to nie byli ludzie byle jacy” — aż do: „ten między 24 Por. s.1. czym prędzej w bramy Hadesu pośpieszyć. 21 Teognis z Megary 425—427. 118. frg. Wittlina. czy to życie śmiercią jest. I nie oglądać tu. gdy tak oto powiada: Byłoby ludziom najlepsze z wszystkiego — na świat nie przychodzić. 638. Homer zaś powiada: Taki już los ludzkich rodów jak losy nietrwałych liści. 124. 361. ..27 Ale tę nazwę zdają się przede wszystkim stosować orficy.. W uciesze wielkiej z domu wynieść.. różni się od cytatu Herodota podanego prozą). Cresphontes. ze szczęścia wyzuty.2* 18 Empedokles. za które została ukarana. s. frg. Herodot I 32 (cytat Klemensa. 359. Sibyll. 1. zanim zstąpił w grób. jakie ma do dania. 314). sławiąc go. 18 Tamże. 125.. Zna również jego przez Zeusa dany początek. 28 Eurypides.. 19 Orać. każdy człowiek losu trafem jest. TGF.24 A całe jego opowiadanie o Kleobisie i Bitonie25 nie ma na celu niczego innego jak zganić urodzenie człowieka. Godzi się też wspomnieć o powiedzeniu Filolaosa. w metrum jambicznym. TGF..18 Sybilla także mówi: Ludzie śmiertelni i tylko cieleśni.29 Analogicznie Platon w Fedonie nie waha się tak mniej więcej napisać: . Vorsokr.21 22 * Zbliżone do tych wierszy układa też twórca tragedii. niczym będący. 19 — Kobierce t. gdyż dusza cierpi karę z powodu tych win. s. a śmierć wynieść pochwałami. Eurypides : Nam wszystkim razem trzeba tego.. jaką ponosi dusza przez wcielenie. Odyseja XVIII 130 (przekład J. nic marniejszego mać-ziemia Nie rodzi ponad człowieka. A gdy znów umarł i po trudach spoczął już. jak świeci słońca blask. 498. Ten pi.26 Platon w Kratylosie wkłada w usta Orfeusza naukę o karze. 560. s. Jeśli zaś są już.tagorejczyk tak mówi: „Zaświadczają także dawni teologowie i wróżbici. frg. 17 Tamże. s. A przecież przez nie dusza daje znaki. co na świat Już przyszedł — łzą powitać: tyle dozna zła. który pisze: .236 Płakać i jęczeć zacząłem ujrzawszy nieznaną krainę.28 Ale również i Pindar mówiąc o misteriach eleuzyjskich tak dodaje: Szczęśliw ten. I. że z powodu jakichś win dusza została sprzęgnięta z ciałem i jakby w grobie pogrzebana”.I bodaj że ci.” I znowu podobną myśl przedstawia: Któż zdoła dociec. którzy nam tajemne święcenia przekazali. 22 Eurypides. rodzie śmiertelnych.

2 rych życie wyda się osobliwie zbożne.83 A czy to nie zgadza się całko. To. jak z więzienia.* 80 A co. 1. 380). Mianowicie chwaląc starość. s. że o wiele lepsza dla człowieka jest śmierć niż życie. przyczyną zaś dlatego. A co się tylko w świecie dzieje przykrego i niesprawiedliwego.87 Ale choć 3 jest tego zdania. chce być sama z sobą”. pierwiastka współbytującego z pradawną naturą. frg. przytoczona w rozmowie między prawodawcą ateńskim Solonem a znanym ze swego bogactwa królem Krezusem. że ci. Jeżewskiej.*8 Krótko mówiąc. w górę i pójdą mieszkać w czystych stronach”. Fedon 62 B (przekład W. Witwickiego. Witwickiego.1 I jeszcze wyraźniej dodaje: „A przyczyną tego wszystkiego jest udział cielesności w konstytucji świata. Państwo I 329 C (przekład W. Witwickiego. i „znak”. dwaj młodzieńcy z Aten. 28 Homer. 37 Tamże 114 B—C (przekład W. sami zaprzęgli się do wozu.*9 20. 27 Platon. 238 4 bogami zamieszka”. 385). Vorsokr.25 Por. 239 4 ani uciekać”. Snęli—Maehler. jednak uważa ten świat za dobrze urządzony i ciągnie: „Nie wolno z niego siebie samego wyzwalać 0 Rz 7 24 80 Por. mianowicie przyjemności cielesne. 81 Tamże 66 B (przekład W. Cratylus 400 B—C. 88 Tamże 65 C—D (przekład W.40 Niemniej w Prawach opłakuje Platon rodzaj ludzki. 413.5 je się. jak bym się wyrwał spod władzy jakiegoś pana wściekłego i dzikiego”. że przyczyną największych nieszczęść jest przyjście człowieka na świat? W Fedonie jeszcze raz poświadcza: „Zda. nigdy w świecie nie potrafimy zdobyć i posiadać w pełni tego. Bogowie. skoro tak oto zbożnie wyraził się o świecie: „Bo od swego organizatora świat dostał wszystko dobre. nie dał on Marcjonowi żadnego punktu wyjścia do mniemania. 35 Platon. Historia ta. ludzie. s. ci będą wyzwoleni z tych czeluści podziemnych i wyjdą stamtąd. 383). 137 a (wyd.82 I znowu: „Nieprawdaż. gdy mówi: „Jak długo będziemy mieli ciało i dusza nasza będzie złączona z takim wielkim złem. s. Witwickiego. s. mówiąc . s.’ Platon. 29 Pindar. jesteśmy niejako w więzieniu”.2 wicie z tym. s. którzy się z filozofią zetknęli. 479). Witwickiego. W czasie świąt Hery. Herodot I 31. Kleobis i Biton. niczym innym się nie zajmują. co mówi boski Apostoł: „O ja. czego pragniemy”. 112). do świątyni. 86 Platon. daje się zauważyć w pierwszej księdze Państwa.*1 Czyż przez te słowa nie daje poznać. 29). s. stamtąd świat ma to sam i wdraża to istotom żywym”. wszystko pochodzi z poprzedniego stanu. że ów pierwiastek zawierał dużo bezładu. jakoby materia była 5 czymś złym. i stąd dusza filozofa najwięcej gardzi ciałem i ucieka od niego. 377). aby zawieźć swą matkę. że już przed Marcjonem sam Platon negatywnie się odniósł do fizycznego spółkowania jako aktu poczęcia człowieka. jak należy.19 wieka jako zło: „Toż nauka tajemna mówi o tej sprawie. s. 82 Tamże 64 A (przekład W. Iliada VI 146 (przekład K. wyraz afjya znaczy i „grób”. znani ze swej miłości do matki. żeby umrzeć i nie żyć. człek nieszczęsny. jak tylko tym. a ludzie bodaj że tego nie wiedzą”. tym silniej pożądam rozkoszy umysłowo interesującej rozmowy”. 28 Filolaos. 391). dodaje: 4 „Zapamiętaj to sobie: im bardziej tracą dla mnie urok inne przyjemności. zanim wszedł w skład 2 dzisiejszego uładzonego świata”. Witwickiego. 14. któż mnie wyzwoli z ciała tej śmierci?”0 Tu Apostoł nazywa zgodną postawę ludzi pogrążonych w złu po prostu „ciałem 3 śmierci”.84 * Na 5 wzmiankę o obcowaniu seksualnym tak się odezwał: „Nie mówże głupstw. 34 Platon. która była kapłanką tej bogini. s. Respublica I 328 D (Klemens zmienia nieco tekst Platona). zesłali im śmierć we śnie. t. że my. Witwickiego. przychylając się do prośby matki o największe szczęście dla jej synów. traktując narodziny czło.35 I jeszcze raz w Fedonie tak pisze. Fedon 69 C (przekład W. II.86 I znowu: „A któ. s. 143). wykazuje. w sposób przenośny. I. człowiecze: ja z największą przyjemnością od tych rzeczy uciekłem. frg.

myślę. 44 Heraklit. To znowu dręczę biedną duszę lękiem wciąż. por. Gorgias 492 E. Maykowska. s. ty. „że od początku uciążliwe jest dla wszelkiej istoty utrzymać się przy życiu: najpierw musi wycierpieć okres płodowy. jak to wszyscy zgodnie przyznajemy sami”. 240 tecznie jasno. s. 2. gdyż pojęcie kosmosu jest tu przeciwstawione dawnemu bezładowi.47 W następnych zaś wierszach jasno wyłuszcza przyczynę nie. widząc dzieci złe.41 A w Epinomis omawia jeszcze ponadto przyczyny tego stanu godnego żałości i to powiada. tłum. Witwicki. odnosząc ją do prazasad bytu w takich słowach: O. V 105. że Marcjon zaczerpnął inspirację do swych „obcych” 45 poglądów z Platona i to w sposób wybitnie prostacki i niewdzięczny.49 Raz jeszcze znowu: 2 . Polityk. a także Pitagoras i Sokrates w Gorgiaszu?43 Heraklit mówi: „Śmiercią jest to wszystko. s. Klemens jednakże wyprowadza niewłaściwy wniosek z negatywnej postawy Platona względem samobójstwa. cierpiąc straszny ból. to widzenia senne”. Bo nie ma nikogo bez trosk. Prawa II 653 C—D. Tymczasem 2 tragedia mówi: Nie rodzić się dla człowieka lepsze niźli żyć.n-1 ści. niżej. Więc nie krzywdź dziś śmiertelnych.88 89 88 Tamże 62 B (przekład W. Vorsokr. Skoro roztrząsamy same zasady bytu. A gdy w porodzie nierozumne wydam tu. Warszawa 1956. to rozważmy także te różnice.44 Ale dość już tego. Daremnie jęczeć będę. I. sam śmiertelnyś też!48 I znowu zbliżone do tych sądy tak wypowiada: 231 Nikt z ludzi do końca nie raduje się szczęściem I pomyślnością nie cieszy. w: Platon. P. 89 Platon.4* 21. 21. a nie — zadowolenie z bytu ziemskiego.* szczęść. Warszawa 1960. Człowiekiem stałeś się. nieregularności (¿rafia). a co oglądamy. 51. jeśli uratuję je. tłumaczę: „uładzony świat”. Witwickiego. 136). jakie dola ześle im. jakich dopatrują się filozofowie oraz o których pouczają zwolennicy Marcjona. Tu Klemens nagina myśl Platona do swoich celów. co oglądamy na 2 jawie.). 48 Platon.1 A cóż jeszcze? Czy i Heraklit nie nazywa narodzin człowieka śmiercią. frg. Polityk 273 B—C (przekład polski. lecz że zwolennicy Marcjona zrozumieli to w sposób bezbożny i okazują niewdzięczność względem Stwórcy. że Hellenowie z uwagi na pewne niedogodności wiele się wypowiadali przeciw płodzeniu dzieci. jako motyw negatywnej postawy względem samobójstwa. Epinomis 973 D. Teraz ciągnijmy znowu rozważania nasze o powściągliwo. Szlachetne tracę. Mówiliśmy wszak. W. Co wreszcie dobrem jest? nie starczy to w sam raz Za jedną duszę cierpieć i dla jednej trudzić się? 46 I jeszcze w podobny sposób: 3 Tak mniemam teraz i mniemałem zawsze tak: Hodować dzieci nie powinien nigdy człek Zważywszy trudy. do nieszczęść i niedoli zrodzon wszak. Koncepcja Platona zakłada posłuszeństwo względem woli Bożej. tłum. s. Platon. następnie narodzić się. Z kolei rodzę dzieci. Chwilowo dosta. z kolei przetrwać okres niemowlęctwa i wychowania w dzieciństwie — te wszystkie procesy przebiegają wśród niezliczonych trudów. gdy śpimy. skąd dla wszystkich eter dał Pokarmu ekstrakt. 49 Tamże 273 B (przekład J. tchnąc w śmiertelnych życia wiew. 48 Por. 377). 41 Platon. Sofista. 156. zadatek nieszczęść swych Aż stamtąd wziąwszy. M.tak: „Otóż bogowie ulitowali się nad rodzajem ludzkim. skazanym z natury na trud i mozoły i jako odetchnienie po trudach ustanowili dla lu3 dzi różne święta obchodzone na przemian ku ich czci”. wykazałem.

J. TGF. 242 postawa zasługuje na miano wstrzemięźliwości. s. po spłodzeniu zaś potomstwa wzywają do wstrzymania się od rozkoszy seksualnej. którą poślubił. jak powiadają.54 IV [O tym.1. praktykowanej przez sektę Karpokratesa. spośród zaś jego dzieci — córki zestarzały się jako panny. inc.26. wyżej. 51 Eurypides. ale tylko dla spłodzenia potomstwa. o którą . 161—163 (przekład polski: Eurypides. 47 TGF. że Filip posiadał tę samą budowę cielesną. Blagalnice. to rośliny schną. 54 Por.58 ani też dlatego. Przyprowadził więc swą żonę na widok publiczny i upoważnił każdego. 652—653. Aetia Romana 286 D—E. 49 Eurypides. Plutarch.3. De causis plantarum V 15. atakując sam akt stworzenia świata i ukształtowania człowieka. a on zaczął żyć dla Chrystusa. że ta jarzyna strączkowa powoduje skłonność do oddawania gazów i jest niestrawna oraz sprowadza niespokojne sny. że się Mu przeciwstawia. frg. 269 (przekład polski: Eurypides.57 Otóż Nikolaos miał.61 Z tych przyczyn podobno również pitagorejczycy wstrzymują się od życia płciowego. że bób przypomina głowę człowieka wedle tego wierszyka: Bób jeść znaczy to samo.5 nocie kobiet. w. nie wydaje potomstwa. J. piękną żonę. będąc przekonany. a jednak nie został potraktowany jako nieczysty trup. 423. Warszawa 1980. gdyż Pan uśmiercił jego namiętności. Ten z Bogiem samym walczący gigant. że spożywanie bobu czyni niewiasty niepłodnymi. a ptactwo domowe. jak mówią. Mnie natomiast wydaje się. 68 FPG I 200. że jeśli strączkami bobu obłożyć korzenie kiełkujących drzew. s.50 I jeszcze raz podobnie: Do końca żadne szczęście nie jest trwałe.7 żeński. tłum.9 Wspomnieliśmy też i o bezecnej współ. Tragedie. Łanowski. 104). s. miałby 4 w końcu nie stać się trupem?” Tak. a ty chodź za mną”p. s. tłum. Zwolennicy jego sekty.56 aleśmy pominęli pewien szczegół przy referowaniu wypowiedzi 6 Nikolaosa.45 Zob. Tragedie. ww. o ile ta jego 50 Eurypides. s. 862. Toteż tajemniczy zakaz jedzenia bobu wydają nie dlatego. „Jakże więc mając ciało. zawrzeć z nią związek mał. wedle moich pewnych zupełnie in. Wobec 2 takiego stanu rzeczy wprowadzenie żony. jakich pozorów chwytają się heretycy celem uprawiania wszelkiego rodzaju swawoli i rozwiązłości] Spośród zwolenników herezji wymieniliśmy oto Marcjona z Pontu. to jednak powinni wziąć pod uwagę. Tymczasem Nikolaos. który mówi do Filipa:* 55 „Pozwól umarłym grzebać swych umarłych. Jak wiele kształtów! kresu swego nie zna nikt. 908. dopuszczają się rozpusty bez żadnych skrupułów. Adespota 111. że oni wprawdzie się żenią. z żadną inną niewiastą nie miał związku seksualnego poza tą. a syn pozostał w czystości. Teofrast z Erezos. Tego rodzaju postępowanie. kto zechce. Ifigenia w Aulidzie. 501). 211. Łanowski. TGF. Frg. 48 Tamże 112. hej. co głowy rodziców58 lecz dlatego. 52 Por.1 formacji. Diogenes Laertios VIII 24. wbrew swej woli staje się wstrzemięźliwy. że „należy nadużywać ciała”. A więc dla niego sam Stwórca jest bodźcem do wstrzemięźliwości. Oto bowiem powstał z grobu. 241 Hej. jeśli żywi się nimi stale. 46 Eurypides. Po Wniebowzięciu Zbawiciela apostołowie oskarżyli go o zazdrość. ss. jak wiele form posiada ludzki ból. 3 I jeśli posługują się słowami Pana. Teofrast na przykład w piątej księdze swej rozprawy O przyczynach rozwoju roślin opowiada. 12. idąc w ślad za tym czynem i wyrażeniem w sposób zupełnie dosłowny i nieprzemyślany. który z powodu sprzeciwu względem Stwórcy odrzucał korzystanie z dóbr tego świata. odpowiada owej wypowiedzi. Antiope. 862.

27.” v Apostoł uczy nas także przestrzegać religijnego obowiązku czystości słownictwa: „O tym powinniście dobrze wiedzieć. jak myślę. ubliżając samej nazwie. stworzonego wedle modelu Bożego w sprawie4 dliwości i zbożnej prawdzie” 1 na podobieństwo Boże. 58 Wyraz nagazgrjofyai. chciwość. „A wy przecież nie tak nauczyliście się Chrystusa.. że ta wspólnota doprowadzi ich do królestwa Bożego. jeśli dzielimy z innymi pieniądze. że trzeba walczyć z ciałem i lekceważyć je. a ta z godnością odpowiedziała. jak przy5 Por. Poddajcie się natomiast odnowie w duchu waszego rozumu i zbudujcie w sobie nowego człowieka. między apostołów świadczyło raczej o wyrzeczeniu się namiętności. w miarę swych sił. Kol 3. głosząca.30. którzy już doznali uświęcenia. czy to oni są autorami tej książki (zwróć uwagę na ich szaleństwo.był zazdrosny. że żaden rozpustnik. 28. Właśnie wyzyskiwanie tej dwuznaczności wyrazu świadczy o przewrotności sekty Karpokratesa. por. bez względu na to.”u „A nierząd i wszelka nieczystość. Mówi się wszak i o wyrządzaniu zła jako o działaniu i o pełnieniu dobra analogicznie jako o działaniu. 10. stanowiący hańbę nie tylko filozofii. jeśli z braku panowania nad sobą czują się zawiedzeni przez Boga samego). z którą zawarł wspólnotę. Nie chciał bowiem. Ci po trzykroć nieszczęśliwi ludzie uważają się za kapłanów misterium cielesnej wspólnoty miłosnej i dopuszczają myśl.3. o ileście o Nim słyszeli i w Nim zostali pouczeni tak. jak Chrystus umiłował was i wydał samego siebie za nas na święty dar i krwawą ofiarę Bogu dla zas pachu wonności. Kiedy Jego Jedność postanowiła nie być jedyna.24. żeby wyzbyć się dawnego człowieka poprzedniego pokroju. Powiadają oto. wyżej.” — i tak dalej aż do słów: „a raczej je zwalczajcie”. Łk 9. bracia w lubieżności. 243 koszy.22. 57 Por. że ten . czy od innych je przejąwszy tak przewrotnie rozumieli. lecz całego życia. A tekst tego pisma brzmi następująco: „Wszy. u nich mogą liczyć na powodzenie tylko dziewki wystające przed domami publicznymi i gotowe przy2 jąć każdego bez wyjątku. Mt 6. nie powinny nawet uzyskać wzmianki wśród was. Łk 6. fałszerze prawdy. oznacza zarówno „nadużywać” jak „lekceważyć” i „źle traktować”. kryjących fałsz. i podążajcie w miłości.. duszę natomiast rozwijać za pośrednictwem wiary i poznania.1" Sam pogląd zaczerpnęli60 z jakiegoś apokryfu. Podobno również Maciej 3 tak nauczał. daj!”s. człowieka zagubionego z po3 wodu namiętności. wyżej. kto by tylko miał na nie ochotę. lecz stosować karę.8 r Por. stanowiącego inspirację dla ich rozwiązłości.1. jedzenie. A wstrzemięźliwość w stosunku do najbardziej upragnionych rozkoszy wskazywała.13 55 Pismo Święte nie wymienia imienia ucznia. Ale 3 ci ludzie nazwali w sposób bezbożny uściski miłosne wspólnotą. a towarzystwem takich ludzi mogą być raczej wieprze i kozły. ubranie.15. więcej s jeszcze — jej burzyciele.58 w najmniejszym zaś stopniu nie folgować jego pragnieniu rozp Por. wyłoniła się z niego inspiracja w postaci tchnienia. wedle słów Pana „dwu panom służyć”:r rozkoszy i Bogu. Symposium 180 E. O straszliwa bezbożności! Tak oto przekręcają słowa Pana ci wspólnicy rozpusty. czy sprośność lub niedorzeczna fanfaronada słowna. oraz z nią . pospolitej miłości zmysłowej. Przytoczę z»*1 więc treść pisma. Tak samo wspólnota jest czymś dobrym.piękny” wymyślili pogląd. Łk 16. Rz 14. Mt 8. II 118. nie zdając sobie nawet sprawy z rozwiązłości propozycji mężczyzny: 1 „W sprawie małżeństwa z matką tylko rozmawiaj”. „Zostańcie więc naśladowcami Boga.60 9 Por. jak dzieci umiłowane..1—2 59 Tj. jak brzmi prawda w Jezusie Chrystusie. że jeden z nich spotkał jakąś naszą dziewczynę wielkiej urody i rzekł: „Napisane jest: proszącemu cię.1 Lecz tego rodzaju wspólnota prowadzi bezpośrednio do domów publicznych. do którego skierowane były słowa Jezusa. Platon. 86 Por.2 stko było Jednym. 244 stoi ludziom.42 * Ef 4.1 Niektórzy nadają Afrodycie publicznej59 miano „wspólno2 ty mistycznej”.20—24 u Ef 5. jak należy „nadużywać ciała”. Mt 5.

. Tego rodzaju nauki głoszą także zwolennicy Prodikosa. Ale wyprowadzać wspólnotę cielesnej lubieżności ze świętego proroctwa — na to może sobie pozwolić tylko ktoś. 61 Zwolennicy Prodikosa. a dla króla.5 M Mowa tu w dalszym ciągu o nikolaitach. przeciwstawiać się. A znowu to. których nazwa wywodzi się od słowa arurńaaea&ai. s. którzy nawet nies dobrowolnie dopuszczają się grzechu? Jeśli nawet świat. Zapewniają mianowicie. co chcą. aby istotnie okazać swe pochodzenie królewskie. ale jeden z duchów przez Niego stworzonych. podobnie jak zwolennicy Walentyna. dz. nie spisano jeszcze praw. jako założenie. a jak nędzni niewolnicy. Ef 5. Mt 5.3—4 w Por.c „Jeśli my mówimy — rzecze Jan w swoim liście — że mamy wspólnotę z Nim — to y J 8. w obawie przed przyłapaniem na gorącym uczynku. jak chcą (a chcą używać rozkoszy). 63 Tu luka w tekście.28.8.1 Jak więc może wieść życie zgodnie z wolą Bożą ten. nie uzyskują zgoła praw4 dy. cyt.b tym. kto już zrezygnował ze zbawienia. chciwi posiadania i cudzołożnicy? Powinni bowiem w czasie swego pobytu na cudzym tak pięknie żyć.3 zywając”. pozostają w pogardzie i ze strony ustawodawców ludzkich i ze strony Prawa Bożego. 552—553. powiav Por. nadużywanie rozkoszy zmysłowej i brukanie cudzego małżeństwa. zyskał pochwałę Boga. byłby dla nich czymś obcym.12 b Por. 245 2 dają. co ludzie niesprawiedliwi. którzy zostali już przez pogan znienawidzeni. że nikt nie ma nad nimi władzy zwierzchniej. A. cyt.11 c Por. gdyż wiele napotykają przeszkód.5—11 * Por. Mt 12. jakoby byli z natury synami pierwszego Boga. 32. tj. nawet gdy tego gorąco pożądają i usiłują przeprowadzić. wsiał w naturę zło. Otto.62 Po pierwsze jednak nie czynią tego wszystkiego. Rz 6. że ich ojciec. A. 1 P 2. Mk 2. Ef 5. co niezbędne.8—13 62 Por. nie będziesz pożądał”.razem powołał do życia Umiłowanego. Jeśli więc i ci. gdy tymczasem Pan 2 powiedział: . że wszak są panami szabatu x i że są synami królewskimi wyższego pochodzenia niż cała reszta rodzaju ludzkiego. cudzołóstwo. jak chwast.16 z Por. pragnąca 3 uniknąć wyroku skazującego i pełni lęku przed karą. potajemnie bowiem cudzołożą. Pouczali oni. to w wypadku. ss. w tym przekonaniu. co czynią. nieopanowa6 ni. na który przybyli. Łk 6. stworzył wszystko dobre. należy się go dopuszczać — por. że oni jedni Boga poznali. czyli sekta antytaktów.i którzy fałszywie nazywają siebie gnostykami. dobry Bóg. . pochodna od Jednego. i nas nim zaraził. przeciwstawił nas Ojcu. nadużywając swego szlachetnego pochodzenia i wolności żyją. brak słów apostoła Pawła.a Czy obcy wynosi się nad obywateli i ich krzywdzi? Czy 5 raczej nie zadowoli się.y — powiada też Apostoł.. podjąwszy życie sprzeczne z Prawem. Lb 25. kto przebił włócznią cu2 dzołożnika. jako przybysz. to bynajmniej nie jak królowie. dz. żyjąc bez zadrażniania obywateli? Jakże z kolei mogą zapewniać. jeśli dopuszczają się tego samego co ci. Z niego znowu wyszła inspiracja w postaci tchnienia. że ten.1 Tymczasem zamiast tak postępować. zakładali możliwości duchowych wspólnot twórczych. kto się oddaje na łup każdej namiętności. ponieważ nie spełniają zarządzeń Prawa.61 3o.. jest niewolnikiem”.A Ja powiadam. Łk 16. Jakimż więc sposobem brak panowania nad sobą i bezwstyd w słowie mogą być cechą wolności? ((Każdy wszak — mówi Pismo — kto grzeszy. podczas gdy my litujemy się nad innymi. to znaczy dopuszczają się tego.6® 31. Hilgenfeld.28 a Por.. W każdym razie w Księdze Liczb jest podane. Bóg Prawa.34. to ewentualnie można by jeszcze taką hipotezę tolerować. z którą Umiłowany zawarł wspólnotę i powołał do życia siły niemożliwe do oglądania ani do usłyszenia” — aż do słów: „każdą indywidualnie na. gdy okażą się uczciwi na cudzym.. Dlatego naszym jest obowiązkiem przeciwstawić się woli tego Drugiego i jeśli zabrania On cudzołóstwa.2 Czy może więc ktoś z własnej i nieprzymuszonej woli zdecydować się na grzech i stawiać sobie. 299. por.

stąd istnieje w nas pragnienie obcowania 2 seksualnego. których czyny są podobne. Powinni wszak tych. jak rzekł 3 Pan: „Jeśli wasza sprawiedliwość nie stanie się lepsza niż sprawiedliwość uczonych w Piśmie i faryzeuszy. 35. tak wypowiada się Dawid o posłuszeństwie w jednym ze swoich psalmów: .11 Tym pobudzeni różni ladaco i nicponie powiadają.9 h Por. mamy istotnie z Nim wspólnotę. Ps 118. że wprawdzie * 84 85 d Por. czym według ich zdania są dane nam przykazania na temat sprawiedliwości.66 3 Inni jeszcze. lecz poniżej — dziełem kogoś gorszego. dają się poznać po swych czynach.65 mają być lepsi od ludzi świata? Z natury bowiem podobni są do siebie ludzie. zabrania nienawiści i obelgk i powiada: „Jeśli podążasz drogą ze swym przeciwnikiem. jak On trwa w światłości. cierpliwości i tym podobnych pojęć — czymś złym czy dobrym? Jeśli zatem złe jest przykazanie. A że Ten powiedział: „Nie będziesz cudzołożył”. Dlatego i my sami ustawiamy się przeciw Temu po prostu przez zemstę za Ojca. 1 J 1. muszą przyznać. powołując się na naukę.20 f Por. ale Jeden ze stworzonych przez Niego wsiał kąkol i w ten sposób powołał do życia zło egzystencjalne oraz uwikłał nas w jego sieć. Mt 5. wedle swego zdania. wedle ich mniemania.1 Wasze czyny ulegają jakoby spotwarzeniu? A w jaki to sposób gotowiście 2 wykazać. na tyle przynajmniej.1 Ale nawet pożądanie.1 wiek został utworzony ze sprzecznych sił. jest dobre. że wam chodzi istotnie o prawdę? Albo więc w ogóle nie ma zła. winniśmy właśnie cudzołożyć celem unicestwienia Jego przykazania. i w takim razie nie jest godny nagany Ten. Wszelako uszło ich uwagi. którzy przeciwstawiają się dobrym przykazaniom. to niech nam powiedzą.5 łym sercem przestrzegał słów Twoich”. i nawet w pewnych wypadkach wykazują niepowściągliwość. to w takim razie zło przeciw sobie samemu będzie wydawać prawa. Istotnie przecież. i nie jest On Stworzycielem jakiegokolwiek zła (bo w takim razie usuwa się drzewo razem z owocem).6 Jeremiasz powiada: „To mówi Pan: »Drogami pogan nie chadzajcie«”. Jeśli natomiast żyjemy w światłości. to nie wejdziecie do królestwa niebieskiego”. es por piaton. Philebus 35 C. Ci ludzie przeciwstawiają się samemu Jezusowi Chrystusowi. 247 Bóg całego wszechświata z natury jest naszym Ojciem i wszystko. choć za pośrednictwem ciała powstaje. przewyższać też obyczajami. działając na przekór woli Tego drugiego. aby samo siebie zniszczyć?! To przecież niemożliwe. przeciwsta4 wiwszy Ojcu. albo jeśli zło ma charakter egzystencjalny.4 karmach mowa jest w Księdze Daniela. 85 „Ludzie ziemscy”. którzy tylko pozór prawdy głoszą. że Bóg stworzył nas jako ludzi zarówno z zewnątrz.1 A zatem jedno z dwojga! Albo uchylają się od .1 Krótko zaś mówiąc. jak wewnątrz.” d Z jakiej przyczyny więc ci. Jeżeli zaś przykazanie jest dobre. że fałszywi prorocy i wszyscy. a mianowicie: aż do pępka jest dziełem boskiej ręki.40 84 W tekście tego listu według wydania Merka jest tu: „wspólnotę między sobą”. nad 2 którymi.246 znaczy z Bogiem — a przebywamy w ciemności. zwani anty taktami.1 Tym również możemy stawić czoło. 3 wstrzemięźliwości.10 g Por.. którego oskarżacie o przeciwstawienie się Bogu. na przykład pokarmu. które zabrania dopuszczać się większości czynów moralnie szpetnych. to w takim razie ci. 36. więc my.2 1 Por. któremu jednemu uważają za właściwe być posłuszni. wytrwałości.64 a krew Jezusa Chrystusa oczyszcza nas z grzechu.1 tacy sami jak najgorsi spośród ludzi świata. Jr 10. Łk 11. który rzekł do faryzeuszy. Dn 1. że czło. nie jest pochodzenia cielesnego. górują szlachetnością pochodzenia. to popełniamy kłamstwo i nie czynimy prawdy.W jaki sposób potrafi młodzieniec iść prosto swoją drogą?” I natychmiast słyszy: „O ile będzie ca.1 A przecież sam Zbawiciel.6 6 Por. zapewniają.6 O powściągliwości w po. „światowi” (oi kooiukoL) — to wyraz mający w chrystianizmie sens deprecjacyjny w przeciwstawieniu do ludzi napełnionych duchem Bożym (oi nvevpaTixoi). to spróbuj 2 rozstać się z nim już jako przyjaciel”. że przeciwstawiają się dobru i że sami dopuszczają się zła. że i wyższe partie ciała zdradzają pragnienia. aby uniknąć zamknięcia w więzieniu.34. którzy postępują podobnie i są 33. co On uczynił.

9. jak mówicie. to nie powinniście się przeciwstawiać Temu. Stwórcy. które dotyczą powściągliwości? A dlaczego nie usiłujecie raczej zniszczyć zimy.8 toście nie powinni miłować Boga wszechświata. Pwt 6. Łk 12.68 I dlaczego nie przeciwstawiacie się wszystkim przykaza.11 „Nie będziesz czynił nieczystymi chłopców”67 i inne.4 lana przed posągami rzeźbionymi.59 * 68 69 Gdy rozkazuje złodziejowi poczwórnie oddać. a jednak doznali ocalenia”. Powia2 dają na przykład. choć dzieje się to. 3 albo stawszy się Jego przyjaciółmi nie będą działać Mu na przekór. Czyż nie jesteście bezbożni. Pwt 27.16 k Por. Ojciec. Mt 5. Łk 6. przeciwstawiacie się własnemu zbawieniu? Bo przecież pożytecznych 4 przykazań nie jesteście w stanie obalić. 2 Ale i gdy mówi: „Oko za oko”.5 * Por. Mt 7. Sam nawet Pan rzekł: „Pozwólcie jaśnieć waszym dobrym czynom”.l niom? Bo gdy rzekł: „Rozmnażajcie się i rośnijcie w ilość”.16 n Wj 20.44.r toście nie powinni właśnie odpowiedzieć przeciwstawieniem na przeciwstawienie. co powiedziane zostało alegorycznie. który się przeciwstawił złu. który przeciwstawił się owemu przykazaniu. Mt 5. będąc konsekwentni powinni zginać ko. którego uważacie za słabego. Co więc dalej? Czyż nie zdajecie sobie sprawy. albo dlaczego nie usiłujecie uczynić ziemi spławną. 9.1" a wy tymczasem wasze czyny rozwiązłe czynicie z daleka widocznymi. 38.1 'i Por. a nie m Por. wszak to dzieło Jego ręki.* toście. czego Ten zechce.1. a morza do przejścia suchą nogą możliwym0 — podobnie jak wedle opowiadania historyków chciał tego dokonać barbarzyńca Kserkses. 68 Por. to dlaczego usiłujecie obalić zwłaszcza przykazania: „Nie będziesz cudzołożył”. co zwykli uprawiać 5 cudzołożnicy i nierządnice? Jakże uchodzi waszej uwagi okoliczność.posłuszeństwa przestrodze Chrystusa. Wasze Zacności — bo mówię prawie tak.5) i w Pedagogu II 89. że zostało napisane: „Powstali przeciw Bogu.11 Dodają jeszcze: „bezwstydnemu Bogu”. „Bezwstydnemu Bogu” .1 Ci ludzie wyrywają z jakichś profetycznych perykop pewne miejsca oraz dobierając i sztukując je fałszywie traktują dosłownie to. A gdy powiedział znowu: „Nie będziesz czynił posągu rzeźbionego ani odlanego w metalu”.24 s Por. toście powinni jeszcze dodać złodziejowi.29. 249 to. 2 Mch 5. a ubiegając się z największą gorliwością o to. 69 Sądzę. a więc Chrystusowi i Jego przykazaniom. A gdy powiedział: „Dałem wam wszystko na pokarm i do użycia”. jak utrzymujecie. że zdanie to tak należy rozumieć: jeśli wy przeciwstawiacie się temu przykazaniu Jahwe.28. czego zapragnął ów dobry Bóg? Odwrotnie wszak: okazuje się słaby wobec was samych ten wasz.p winniście byli dla przeciwstawienia się Mu poniechać w ogóle życia seksualnego. sami tylko siebie 1 Por. przyjmują zaś te słowa jako udzieloną im 3 dobrą radę i liczą na zbawienie za przeciwstawianie się Stworzycielowi. III 89. Podobnie znów. Mt 5. Herodot VII 54. przeciwstawiając się Temu. że czynicie właśnie większym Tego.15 87 O zakazie pederastii mówi jeszcze Klemens w Protreptyku (108. jeśli przeciwstawiacie 3 się przykazaniu: „Będziesz miłował swego Pana”. Jeśli zresztą chcecie obalić przykazania Prawodawcy.21 p Rdz 1.1. przeciwstawiając się.25.3i.13 0 Por.2 r Wj 21. jakbym mówił do obecnych — że walcząc ze wspaniałymi przykazaniami. abyście jeszcze w czasie jej trwania wywołali już lato.q winniście niczego nie używać. Rdz 1.58 248 5 zniszczycie.27 1 Por.

byli oburzeni dlatego. ale nie wszystko jest korzystne”a — rzekł Apostoł.15 v Jr 12.12 251 abyśmy nasz wybór lub rezygnację uzależniali od przymusu i stali się niewolnikami. głoszą wstrzemięźliwość w imię bezbożności i wrogości względem Stwórcy. gdyż. Argumentacja przeciw nim] Nie warto już dalej grzebać się w tym problemie.1 mieniajmy więc jeszcze większej liczby niedorzecznych herezji. lecz podają do wiadomości publicznej. nie wy. mianowicie: czyńmy zło.8 a 1 Kor 6. który własnej wol. Podzielmy zatem wszystkie herezje na dwie grupy i spróbujmy dopiero wtedy dać im odpowiedź. natomiast oni jedni są poniżani za każdy drobiazg. ujawniając pewne potrzeby odczuwane przez ludzi. a jednak doznali ocalenia”. kto nam dał zupełnie nieograniczoną wolność i przyzwolił żyć tak. Nawet Jeremiasz rzekł: „Dlaczego droga ludzi bezbożnych tak się szczęśliwie układa?”* v * Podobnie do tego jest wyżej wymies nione miejsce u Angelosa: „Powstali przeciw Bogu.3 patrzyć pierwszą grupę. ¡9. o nierozsądni. Jeśli wolno wybrać każdy rodzaj postępowania. choć wykraczają przeciw Prawu. kto prowadził życie uładzone moralnie. jak chcemy. Najpierw trzeba roz. „To wy. to oczywiście i wstrzemięźliwy. I gdzie jest Bóg sprawiedliwości?” y V [Wyróżnienie dwu rodzajów heretyków. czym nas spotwarzają i co nam niektórzy przypisują. którzy głoszą. A jeśli dla wybranego żaden sposób życia nie przedstawia niebezpieczeństw. choćby nawet żył niepowściągliwie. pytacie? — Oto przez to. Chociaż . którzy Boga pobudzacie do gniewu swymi słowami” — powiada Angeu Ml 3. w formie jakby zarzutu. to jasne. najpierw tych. jest dobry w oczach Pana i w nich On sobie upodobał. odnieść epitet „bezwstydny” do tak zwanego diabła czy to jako do potwarcy człowieka. że wszystkim wszystko wolno. „Wolno jest bowiem wszystko. Ludzie zaś. Jeśli „Panu szabatu”2 została udzielona wszelka wolność od ponoszenia odpowiedzialności. krążące wśród ludu wieści.1 Być może przeciw takim ludziom zwraca się Apostoł w swym liście do Rzymian mówiąc: „Czyż mamy postępować zgodnie z tym.w Prorocy bowiem pełniąc swą natchnioną służbę nie tylko obwieszczają. To są ci.15 x Rz 3. to oczywiście szczególnie zabezpiecza życie zgodne 4 z cnotą i umiarkowaniem. wedle nich. tym bardziej godzien jest czci i uwielbienia Ten. tym bardziej nie będzie zobowiązany do składania rachunku ten. Jeśli zasługuje na pochwałę ten. czy do 4 niego jako oskarżyciela grzeszników. Albo więc polecają żyć bez * 2 odróżniania dobra i zła. Do takich wypowiedzi należy i powyżej przytoczona. A jeśli wolno wszystko. naginając je do swych prywatnych rozkoszy.40. to w takim razie musielibyście. przeciągając strunę ponad wszelką miarę. którzy przy głośnym czytaniu samym akcentem głosu przekręcają Pismo. że także dopuszczalne jest umiarkowanie. nie są karane.— tak w ogóle nie jest napisane.8 250 los — ośmieliliście się jeszcze powiedzieć: „Przez co pobudziliśmy Go do gniewu?” Przez co. inne ludy. czy jako do odstępcy.1 w Ml 3. że sami jedni zostali ukarani z powodu swych grzechów. Mt 12. żeby z tego wynikło 2 dobro? Takich ludzi spotka zasłużona kara” x. W takim bowiem wypadku musielibyśmy wypowiadać się po kolei przeciw każdej i wstydzić się za ich przedstawicieli oraz nadmiernie rozciągać nasze rozważania. albo odwrotnie. o których mówi perykopa.17 2 Por. y Por Ml 2. że coś słyszeli od Boga. oraz nie dopuścił. że mówicie: „Każdy człowiek zło czyniący. A gdyby tak było.41>1 ności użył na cnotliwe życie. i jęcząc mruczeli wyżej wymienione słowa. oraz przez zmianę akcentów i kropek ku własnej przyjemności 3 gwałcą rozsądny i pożyteczny przekaz.

„byleśmy tylko jej nie wyzyskali jako sposobności do 1 użycia cielesnego” b — wedle słów Apostoła.. 72 Por. nie co innego odczuwają. A tego. jak to. że rozkosz jest dobrem.5 cie”. Winniśmy iść tam. że jedynym dobrem jest moralne piękno lub że jedynym pięknem moralnym jest Pan oraz że jedynym dobrem jest 3 Bóg i jedynie On godzien jest miłości. Jest 2 bowiem rzeczą zupełnie niemożliwą być rozumnym i jednocześnie hańbić się schlebianiem ciału. nie lekceważąc niczego z tego. kto wybrał niepowściągliwość.76 nigdy nie może harmonizować z poglądem. przez folgowanie namiętności pochlebiając naszemu trupowi. i ten. Odyssea XVIII 73. zdaje się oskarżać sama nieznajomość Boga.72 i na dzisiaj. co jest w górze (. wedle którego postępują ludzie wierzący. należy dawać folgę namiętności. która niezmiennie przy Boskości przebywać powinna.75 Nie uzyskawszy zaś żadnego poznania Boga. co w górze. .i Jakże więc jest możliwe upodabniać się do Boga albo uzyskać poznanie Boga. Jeślibyśmy Mu uchybili. Kreuttner). obrzezaniem dokonanym przez Chrystusa. które na siebie ściągnęli”. to prowadzić życie w najwyższym stopniu rozwiązłe i bezbożne. a polegającym raczej na wyzuciu się z grubej cielesności. nie są też w stanie doznać nadziei. Gdyby więc wszystko było dozwolone i gdyby nie zachodziła żadna obawa utraty nadziei z powodu złych czynów.swobodę wyboru posiadają 2 obydwaj: i ten.70 Wydaje mi się. a nie o to. uwalnia od 3 namiętności duszę. Skoro. którą z kolei wykazuje całe jego postępowanie życiowe. 42. kto tego celu nie osiągnie. że ci. w miarę sił. folguje ciału. jeśli mamy upodabniać się. to jest on wówczas w stanie przyjąć Moc Bożą w siebie. musielibyśmy popaść w „wieczne nieszczęś. do Pana. co przedstawia ten oto wiersz: oprócz hańby cierpień doznawać. zabiegającą o coś z powodu 2 odczuwania pewnej potrzeby. to znaczy. ono zaś jest jakimś cierpieniem i troską. oraz.13 70 Por. nie posiadają jednak tej samej godności wewnętrznej.. zgoda. to szukajcie tego. Opera et dies 211. co jest na ziemi.4 (wyd. i na później.* 73 74 wedle możności. a jeśli tak.7® A jeśli mamy podążać w ślady Bożego Pisma. a życie godne nagany uważać za obojętne moralnie. Andronikos.” e „Boście umarli już i wasze życie jest razem z Chrystusem ukryte w Bogu”/ a nie rozpusta. którzy wybrali ten sposób życia. Jeśli 6 bowiem nasz umysł jest niezmącony i został uwolniony od wszelkiego zła. odwrotnie. 5 idąc za tymi. dokąd nas prowadzi Słowo. jeśli się jej pomaga wyżyciem w rozkoszy.) troszczcie się o to. „Wyjście w Chrystusie zostali obrzezani. Albo spośród namiętności pewne wyłączamy i nie należy w żadnym wypadku żyć w sposób obojętny moralnie oraz bez skrępowania służyć niewolniczo najbardziej godnym pogardy częściom naszego ciała: brzuchowi i narządom wstydliwym. lecz. 71 Hezjod. Homer. oczyszcza sam siebie ■— mówi Pismo — tak jak On jest czysty.1 przez namiętność. wstrzemięźliwy. jeśli człowiek poddaje się rozkoszom cielesnym? Wszelką rozkosz poprzedza pożądanie. ani nie b Por.71 3 Wybierają sami dla siebie „zło. Ga 5. sprawującą władzę nad ciałem. że „jesteśmy powołani do wolności”. kto wybrał powściągliwość. to nie należy żyć w sposób obojętny moralnie. osłabiona wygasa. Przecież pogląd. popadłszy w służbę rozkoszy. których winniśmy wszyscy przestrzegać. to jeszcze mieliby tacy ludzie jakiś pre4 tekst wieść nikczemne i godne pożałowania życie. I jeśli powiadają nam.”d „Jeśli 4 zatem razem z Chrystusem zmartwychwstaliście. trzeba chyba już całkowicie oddać się w posłuszeństwo pożądaniom. owszem. Tymczasem jest nam przed oczy postawiony błogi żywot za pośrednictwem przykazań. co zostało powiedziane. kto żywi tę nadzieję w Panu.” c Doznać poznania Boga nie są w stanie ludzie opanowani 43. którzy nas bałamucą. choćby w najmniejszym szczególe. gdy powstaje w nim Boży wizerunek. drugi natomiast. „Każdy. troszczyć się o duszę. którą oni uprawiają. 252 zaniedbując obowiązków. trzymać się z dala od rozkoszy i namiętności. Jeden bowiem. De affectibus 12. ich zdaniem. ale obrzezaniem nie przez rękę ludzką dokonanym. Namiętność bowiem ulega podsyceniu i ożywieniu.

Łk 6. że prawdziwe poznanie nie jest nagim tylko słowem. a nie z kwiatów 2 i z liści. aby mu jeszcze czegoś brakowało. co oni głoszą: „Oto gdy Salome pytała Pana: »-Dokąd śmierć będzie sprawowała swą władzę?« odpowiedział Pan: »Dopóki wy. ani dostarczać śmierci nowego żeru. Sacra parallela 235 (wyd.” 8 A więc niech i oni odrzucą: „gniew. a jednocześnie przykazań Jego nie przestrzega. namiętność.3 8 Por. mianowicie tych. 20 — Kobierce t.“ ale nie w tym sensie. Kol 3. ten jest kłamcą i nie ma w nim Prawdy” k — mówi Jan. To tak. Pan przybywa na świat nie po to. I 253 sprośne ze swych ust. jak gdyby ktoś utrzymywał. Jedynemu Bogu. z tego poznaliśmy. „Kto mówi: »Jam poznał Pana«. które się w duszy zapaliło poprzez posłuszeństwo przykazaniom. VI [Atak na drugą grupę herezji. wyzbywszy się dawnego człowieczeństwa z jego namiętnościami. takie życie. aby rozwiązywać Prawo. który stworzył samego człowieka”. z powodu których przychodzi gniew [Boży]. Ethica Nicomachea I 6.44. którzy znają przykazania: oto jaka mowa. Platon. kobiety. 108 a 11. że żółć jest słodka.* 78 79 Tak się wyraził nie po to.11 1 Sposób bowiem życia wyodrębnia zupełnie jasno tych. lecz pouczając o naturalnym następstwie fizycznym: oto po narodzinach. złość. aby dać do zrozumienia.3 d Kol 2.16. Mt 7. żebyśmy się decydowali na zawieranie roztropnych małżeństw. że już nadchodzi ostatnia godzina. będziecie rodzić«”. Wyszli od nas. 78 Por.8—10 1 Por.1 Zatem prawdziwe poznanie z owocu i postępowa3 nia. J 8. Theaetetus 176 B. 254 wadzać na świat innych jednostek na ich nieszczęście. Topica I 18. którzy pod zbożnym pretekstem 78 przestrzegania wstrzemięźliwości grzeszą przeciw stworzeniu świata.„Uczyńcie martwymi członki 5 ziemskie: rozpustę.1—2 1 Kol 3. Ga 5. oszczerstwo. 12. namiętności i afektów. bez żadnego wyjątku. Kol 3. nieczystość. słownictwo c 1 J 3. takie należy zająć stanowisko: 1) Słowa apostoła Jana: „Oto teraz wystąpiło wielu anty.2 chrystów. co zostało stworzone. które zachowują wstrzemięźliwość z powodu bezbożnej koncepcji w stosunku do Stworzyciela świata] 45. Arystoteles. w ten mniej więcej sposób niwecząc 3 to.77 I niech nie mówią. przeciw Świętemu Stworzycielowi. lecz jakąś wiedzą Bożą i owym światłem. gwałtowność.33 3 Por.2 łeczne. pożądanie. Holi). lecz żeby proroctwa dane w . pozostaliby z nami”. roztropne płodzenie dzieci i roztropne współżycie spo.1 2) Należy ich pognębić. 74 Por. a rozbudowawszy w sobie nowego człowieka.5—6 73 Por. niżej. a które ujawnia wszystko.1. Nas wszelako nauczono uważać za wolność tylko tę. Drzewo bowiem daje się poznać ze swych owoców. tym dla umysłu prawdziwe poznanie. lecz aby je wypełnić.36 k 1 J 2.1. tamże 236.80 Prawo podjęło się wyprowadzić nas ze stanu rozprzężenia i wszelkiego bezładu i to jest jego celem: od występku powoli naprowadzać nas na drogę sprawiedliwości w ten sposób. że nie należy zawierać małżeństwa i płodzić dzieci ani na swoje miejsce wproh Por. 75 Por. ale nie byli z nas. 63. a stworzenie świata wadliwe. jakoby śmierć była nieszczęściem życia.4 77 Por. nie ze słowa i z kwiatu powstaje. Czym oko w organizmie cielesnym. 74 Por. którą nam nadał sam Pan. następuje zagłada. ułatwia człowiekowi poznanie samego siebie i uczy go stawać się uczestnikiem samej 4 Boskości. oraz pouczają. Gdyby byli z nas. wciąż się odradzającego ku poznaniu według wizerunku Tego.11 e Kol 3. Władcy wszechrzeczy. Twierdzimy z kolei.1 W stosunku zaś do tych. tamże XII 118. 1096 b 29. że niewola rozkoszy jest wolnością.3 wyzwalając z wszel5 kich rozkoszy.

14 u Por. E. którzy zniesławiają 5 1 1 J 2. doznają dolegliwości cielesnych i innych rzeczy. Łk 20. W jakimż bowiem sensie mówi apostoł Paweł o uświęceniu kobiety przez mężczyznę 2 albo mężczyzny przez kobietę?* A jakie jest znaczenie tego. dlaczego Pan się nie ożenił? Po pierwsze. 255 samo imię Boga.Prawie mogły się spełnić przez Jego przybycie. Są i tacy. że lepiej od innych rozumieli Ewangelię. Istotnie. lecz pozostającą w ukryciu. który wszak ani się nie ożenił.1 Bo przecież jeśli istotnie są już pewni zmartwychwstania. Preuschen. jest święte.1 Powinien więc u nas ulec uświęceniu nie tylko Duch. Mt 5. 1 Kor 7.28 r Por. Pan ocenia jako cudzołóstwo samą myśl o nim. Mojżesz to napisał.13 * Rz 14. Do nich zwraca się Pismo w te słowa: 2 „Bóg działa wbrew zamiarom pysznych.25 p Por. a nie wyniszczaniem ciała. niżej.” „Królestwo Boga — mówi Apostoł — nie polega na jedzeniu i piciu.17 256 pokora ducha jest łagodnością usposobienia. Antilegomena. że i nasienie tych. gdyż prawidła właściwego współżycia społecznego były już oznajmiane za pośrednictwem Logosu ludziom.2—12 v Por. bo Apostoł wyraźnie rzekł. Ale jak 5 Por. co Pan powiedział do pytających Go o list rozwodowy. 5. Filon. aby nie jedli i nie spakowali bezwstydnie.30.491 dem i utrzymują. i od życia seksualnego wtedy.y tak samo powściągliwość jest cnotą duszy. i dlatego odrzucają małżeństwo. Mt 19. którym się wydaje. co „złączył sam Bóg”?r „Nie jest możliwe” — nauczają zwolennicy rozerwania wspólnoty małżeńskiej.z Nie wiedzą zatem.3—9. Chwalą się też. Ale czyście sami nie czytali.14 0 Por. że Bóg rzekł do pierwszego stworzonego człowieka: „Dwoje będziecie jednym ciałem. miał On swą własną . jak twierdzą. 63.w Tymi słowy upomina on tych.32. Rz 2. Ga 5. Rz 2. kto za pośrednictwem Chrystusa osiągnie pełne i oczekiwane zmartwychwstanie? „A przecież i czciciele bogów 3 pogańskich wstrzymują się od pokarmów i od związków miłosnych. De decalogo 58.66.” v Ale analogicznie powiedziane jest o brzuchu i potrawach: „Pokarmy są dla brzucha i brzuch dla pokarmów.92 (zob." Ale masy 3 nie znając wstrzemięźliwości żyją społecznie na korzyść ciała.27 Por. Gie 1905*). I w swej pysze powiadają. i brzuch unicestwi”. lecz także sposób życia oraz samo ciało. czy jest dozwolone oddalić żonę od siebie. odczuwają pragnienie. Mk 12.6 78 Por.q * A dlaczego by nie? Nie jestże to możliwe żyć powściągliwie nawet w małżeństwie oraz nie próbować rozerwać tego. nie manifestującą się na zewnątrz.0 A przecież „ziemią i popiołem”1* jest ciało bez Ducha. gdy pełnią służbę ku czci aniołów i demonów. niech także nie jedzą i nie piją. Mk 10. a Bóg i pokarmy. że zostało ono przekazane przez diabła. 80 Por. Dlaczego więc odczuwają głód.18 m Por.35 w Por 1 Kor 6. że mogą żyć jak dziki i kozły.17 n Por.25. przedmiotem troski nawet i magów jest powstrzymywanie się jednocześnie od wina i od spożywania pokarmów mięsnych." „Ale przecież — brzmi replika — po zmartwychwstaniu nie będą się żenić i nie będą wychodzić za mąż.s Utrzymując mianowicie. którzy życie swe spędzili w sprawiedliwości jeszcze przed działaniem Prawa. Mt 5. których nie będzie doznawał ten. a nie Ducha. Myśl tę wyraził Filon bardziej lakonicznie niż Klemens: „Urodziny są już początkiem zagłady”. Mt 19. którzy nazywają małżeństwo po prostu nierzą. Kto odsyła swą żonę — chyba że uprawia ona 3 nierząd — ten ją upoważnia do cudzołóstwa”. 47. że brzuch i po2 karmy ulegną unicestwieniu w dniu zmartwychwstania. że tylko oni jedni naśladują Pana. jeśli Mojżesz na to pozwolił? Pan odpowiedział: „Mojżesz napisał to ze względu na waszą zatwardziałość serca”. daje łaskę pokor3 nym”. mianowicie. 48. że wspólnota małżeńska jest czymś nieczystym — a sami wszak swój byt wzięli z tej wspólnoty — jakże więc mogą sami nie czuć się splamieni? Myślę.24 * Por. Mt 22. ani na świecie niczego materialnego nie posiadał. którzy zostali uświęceni. Rdz 18.” x Oczywiście.

Arystoteles z Cyreny był filozofem szkoły hedonistycznej. Eliaszowi przynosiły kruki do spożycia chleb i wino m.19. Sam Pan mówi: „Co Bóg złączył. żeby 4 w razie skazania żony za nierząd i usunięcia jej z domu.5 On sam pisze jeszcze i to: „Zostałeś związany z żoną? Nie szukaj rozwiązania! Zostałeś uwolniony od żony? Nie szukaj żony!”k I znowu: „Niech każdy ma swoją żonę. Elian.2. 4 tego człowiek niech nie rozłącza” .8. jako trwający wiecznie.e Oczywiście i to powiedziane jest alegorycznie. frg.18 b Mt 19. bo 50. aby potrzebował jakiejś pomocnicy3 cielesnej. 1 Kor 7. Kto może rozumieć.“ A że nie mówił do 5 ludów pogańskich.6. i jak było za czasów Lota.9 c Por. lecz tylko ci.26—30 d Łk 18.f aby przetrwał świat w następujących po sobie pokoleniach. jeśli mu pomoże pokonać współzawodników. jak najbardziej podobny. Mk 10.27 1 Por. Varia historia X 2. Jk 4. którzy takimi przyszli na świat. Kol 2. gdy przyjdzie. Istros z Cyreny. 424. i są tacy wśród "nich. Elian. którzy sami zrezygnowali z funkcji mężczyzny ze względu na Królestwo niebieskie.37—39.11 257 3 słowo. jeśli nie wynika z miłości do Boga. 84 Por. „które wyznaczył Ojciec w swej własnej. który potem wyniósł na ląd w Cyrenie.5 m Por. 1 P 5. sadzono rośliny. Dlatego nie określił także dokładnie tych czasów. Varia historia III 30. wzbraniającym małżeństwa i żądającym 3 wstrzymywania się od pewnych pokarmów”. znajdzie wiarę na ziemi?” d „Biada ciężarnym i kar.M Tak więc rezygnacja z funk2 cji mężczyzny nie jest jeszcze cnotą. Leges VIII 840 A 82 Por. s. Łk 21. niech 2 rozumie”g to nie wszyscy wiedzą. A co do wyrażenia: „Nie wszyscy to słowo rozumieją. aby was nie kusił szatan”.17. jak powiada Istros w dziele O osobliwościach igrzysk. Mt 19. 88 Por.18.1. A kiedy mu już przysługę oddała. żyjąc w sposób wstrzemięźliwy w małżeństwie. następnie nie był zwykłym człowiekiem.81 A znowu kitarysta Amojbeus. Oto dla przykładu Astylos z Krotonu i Kryzon z Himery. którzy zostali wykastrowani przez ludzi.3 5 Por. manifestujących samowolną jakąś religię fałszywej pokory i nieoszczędzania ciała”.1 Cóż jeszcze? A czy i starożytni ludzie sprawiedliwi nie korzystali z wdzięcznością z darów udzielonych przez Boga? Niektórzy nawet płodzili dzieci. wreszcie są tacy. wychodzono za mąż. wolno było inną pojąć za żonę.h Bo pytający właśnie to chcieli wiedzieć.3).11 1 Por.34. że po wyjaśnieniu Pana na temat listu rozwodowego pytano Go jeszcze. a prorok Samuel dawał Saulowi do jedzenia h Mt 19. Nie miał również żadnej konieczności płodzenia dzieci. to chyba nie opłaca się mężczyźnie żenić”.83 Przyrzekł oto heterze zabrać ją z sobą do ojczyzny. gdzie podobna opowieść odniesiona jest do Eubotasa.6. 1 Tm 4.6 81 Por. „że jeśli się tak rzecz ma z kobietą.8 e Mt 24. .5 a Por. budowano. 48. oraz urodził się jako jedyny Syn Boży. sprytnie wywiązał się z przysięgi.9 miącym matkom w owych dniach”. choć dopiero co pojął żonę.23 k 1 Kor 7. którym zostało to dane”.1 I jeszcze raz mówi: „Nie pozwólcie się wyprzedzić moralnie przez ludzi. Platon.10. FHG I.7 * Por. więc dodaje: „A czy Syn Człowieczy. ze względu na sprawność cielesną panując nad sobą. żeniono się. Mk 13.23 z Prz 3. Podobno nawet i niejeden ze sportowców wstrzymuje się od życia seksualnego.23 f Dz 1.82 Również Arystoteles z Cyreny sam świado51’4 mie zdawał się nie dostrzegać miłości Laidy.1 52.b I znowu: „Jak to było w czasach Noego. trzymał się z daleka od oblubienicy. Historia animalium VI 1. nakłaniając ucha jakimś błędnym duchom i naukom demonów. niczym nie ograniczonej woli”. O ludziach czujących wstręt do małżeństwa tak mówi święty Paweł: „W późniejszych czasach wielu odpadnie od wiary. tak samo będzie wyglądał powrót Syna Człowieczego”. znanego zawodnika olimpijskiego (Pauzaniasz VI 8. Kol 2.oblubienicę — Kościół. Rdz 2. Łk 17. czy Chrystus pozwala na to. 3 Kri 17. Najpierw więc kazał namalować dla siebie jej portret. Pan wtedy odpowiedział: „Nie wszyscy pojmują to y Por.1 są eunuchowie. Mt 24.

y Oto 2 o jakiej Chrystus poucza wspólnocie! Przecież nie o rozpustnej! Jakże można sobie wyobrazić kogoś. Ale też nie jest powstrzymywaniem się od wina i pokarmów mięsnych.4 Kto z nich mając na sobie skórę owczą i pas skórzany chadza tak jak Eliasz? u Kto się owinął worem. wyście mnie napoili. ani jedząc. tak samo składa się z dających i biorących.53'' blicznie towarzyszki życia. której z sobą nie obwoził ze względu na dobro swej służby apostolskiej.11 Mówi oto w 2 pewnym liście: „Czyż nie mamy możności wozić z sobą małżonki -. kto żąda.8 v Por. wyście mnie odziali”. który nie je. kto udziela pożyczki? A cóż jeszcze.5 s Por. pożycza Bogu” a oraz „Nie poniechaj przysługi będącemu w potrzebie”. byłem nagi. zyska uznanie”. wyście mnie przygarnęli. wyrażali błogosławieni prorocy wdzięczność Bogu Stworzycielowi. jakie daje szlachetny Paweł w jednym ze swych dwu listów do Tymoteusza w stosunku do służebnych kobiet. Paweł też w pewnym liście nie wzdraga się wymienić pu. który swych pieniędzy nie dał na procent.4.5 jem.13—19.1 x Por. Łk 7. byłem obcy.3 p Mt 11. nie będą mogli być nawet porównani z ich czynami. wyście mnie nakarmili.18.3 r 1 Kor 9.0 Pan też 4 mówi o sobie tak: „Przyszedł Jan ani pijąc. aby z pobudki miłości dzielił się swym majątkiem z innymi. I znowu przez słowa: „Jeśli chcesz stać się doskonały. kto otrzymuje. ale jako siostry. co suche i wilgotne. mianowicie z ciepła i zimna.0 I znowu: „Bieda odbiera człowiekowi ducha. który się chełpił. którą pozostawił z tego. Mk 1. 4 mnieście uczynili”. Flp 4. Przyszedł Syn Człowieczy jedząc i pijąc i rzekli: «-Oto żarłok i pijak. gdy Pan mówi: „Byłem głodny. sprzedaj. będąc nagi i nie obuty jak Izajasz? * v Albo mając tylko opaskę wokół bioder z lnu jak Jeremiasz?w Któż zdoła naśladować gnostyczny sposób życia Jana? * n Por. 54. i radością w Duchu Świętym”. choć utrzymują. a znowu jedzący nie powinien sądzić tego.24 0 Por.2 Czyż nie to samo przykazuje Pan w Starym Testamencie? „Kto daje żebrakowi.d Tak ciągnie dalej: „Oto mąż. bo go Bóg przyjął”.p A może także apostołów 5 odsądzają od czci i wiary? Wszak Piotr i Filip spłodzili dzieci. obwozili z sobą niewiasty nie jako małżonki.1 czyż nie jest to zupełnie jasne. t rz 14^7 u Por.33 ^ Por.6 I „jako odszkodowanie za życie człowieka uważa się jego własne bogactwo”. które miały pozostawać na służbie u pań domu. 4 Kri 1. 259 A przecież nawet tak żyjąc.85 lecz „jest sprawiedliwością i poko. że jak z samych przeciwieństw składa się świat.6 85 Ta interpretacja Klemensa wskazuje na jego intencję rozwinięcia w ówczesnym chrześcijaństwie cnoty umiarkowania. zgodnie ze 3 swą służbą nieprzerwanie poświęcając się głoszeniu Słowa Bożego.4 dzenia. że „wszystkich przykazań dotrzymywał od młodości”. ręce ludzi odważnych mnożą bogactwo”. byłem spragniony. 3 Kri 19. Znamy także zarzą. kto pożycza bez jednoczesnego wyobrażenia sobie dru3 giego. dał mu do poznania.2 w Por.s Ale tenże sam woła głośno: „Nie jest Królestwo Boga jedzeniem i piciem”. 1 Kri 9.*1 Nie wypełnił on bowiem tego przykazania: „Będziesz miłował bliźniego swego jak siebie samego”. i daj ubogim”8 gani tego. oto za ich pośrednictwem i do komnat niewieścich przenikała w sposób nienaganny nauka Pana. 1 Tm 5. z te2 go.siostry. Mt 3. co sam jadł. a mówili o nim: »Złego ducha ma w sobie«. kto daje. Iz 20. . Jr 13.258 łopatkę. kto chce od ciebie pożyczyć”. Filip nadto córki powydawał za mąż. a potem dodaje: „A ileście uczynili jednemu z tych najmniejszych.n Owi jednak 2 ludzie.1 Natomiast tak zwana sprawiedliwość Karpokratesa i w równej z nim mierze współuczestników rozwiązłej wspólnoty tak mniej więcej daje się umysłowo obalić.9 ns. że tych ostatnich przewyższają swoimi zasadami postępowania i swym życiem. chcąc go uczynić doskonałym. nie ma a prawa pogardzać tym. Zaraz wszak po słowach: „żądającemu od ciebie daj!” dodaje Pan: „I nie odwracaj się od tego. Rz 14. co masz. jak inni apostołowie”?17 Ale ci. który je. kto ma.1 Wtedy właśnie Pan.b 55 i I znowu rzekł: „Litość i wierność niech cię nie opuszczą”. przyjaciel celników i człowiek grzeszny«”. „Kto nie je.

561 Bogacić się w sposób szlachetny nie wzbronił. to jest ten.7 261 dostąpił też Mojżesz. a pragnąć tylko tego. lekceważeniem rozpusty. Coś zgromadził. a więc dla Chrystusa i dla świetlistego obcowania z Panem. to jeśli nawet nie ujawnia się ona żadnym czynem cielesnym. którą ma obowiązek kochać. Mk 10. posiadania ponętnych widoków.8 Por. co nieobecne. Prz 13.19 0 Ag 1. okiełznaniem języka. Nie jesteśmy 2 wszak dziećmi pożądania* lecz woli. nie zapanowawszy nad sobą. Jedz. ten zbiera do dziurawej sakiewki” °). jak z łaski Boga. Ez 18. tym obfitszy plon zbiera”. winien ćwiczyć powściągliwość. czego nasza dusza pożąda w ogóle w zakresie zbytku.42 Mt 25. Natomiast nie Mt 5. i tak 5 samo lepsza jest prawdziwa powściągliwość od wykładu filozofów na temat powściągliwości. co jest konieczne. której.14 (17) Prz 3. winniśmy nasze rozumowanie na temat małżeństwa. a będzie wam dane”. Mt 19. moim zdaniem. gdzie jest światło.20.22 Por. a nie „pędzić życie wśród kłótni i zawiści”. ciesz się”. pij. aby nie tyle z pożądania własnej żony.m Ten zaś drugi. jaką sobie przypisują filozofowie] Ludzka powściągliwość. komu się dostanie?” p VII [Jak powściągliwość chrześcijańska przewyższa tę.24 1 Pq 111 Q m Por. niż mówić o świetle.8 Prz 13.2 wości nie można uzyskać inaczej. i on to następnie chcąc złożyć plon miał zamiar zbudować większe spichrze i tak do siebie. panowaniem nad złymi myślami.11 k Prz 11. gdy ich ogarnęło pożądanie.q Takiej łaski 3 3 Por. „Głupcze”. lecz aby nie dopuścić do ich powstania.16—20 q Mt 7. nauczają 57. gdzie się zagnieździła namiętność.* 1 Ten oto. głosi zasadę walki z namiętnościami i nieulegania im w postępowaniu. natomiast przez nas głoszona powściągliwość wymaga w ogóle wyrzeczenia się pożądań. to ten. gdzie mól i rdza go niszczy”11 (o takim jest napisane: „Kto zbiera zapłatę. Tam. dał ubogim. sprawiedliwość Jego trwać 2 będzie na wieki”. Bo tam. aby panować nad namiętnościami. rzecze do niego Bóg — przecież tej jeszcze nocy zażądają od ciebie twej duszy. zdobyty w sposób gwałtowny i sprzeczny z prawem. a prze4 cięż przez czterdzieści dni ani nie jadł. ulega uszczupleniu”. Jego to pole 3 dobrze obrodziło. Ps 14. Dlatego rzekł: „Domagajcie się. ale także w stosunku do tego wszystkiego. 581 Ogólnie biorąc. zabiegając zaś o bujność życia.21.5.1 filozofowie helleńscy. Mt 19. Powściągliwość jest pogardą pieniądza. „który hojnie rozdając. ile z uświęconej i roztropnej woli płodził dzieci.4 Por. który nikomu nic nie daje. tak samo lepiej jest być światłem. 591 Przystoi z kolei przestrzegać powściągliwości nie tylko w stosunku do jednego zakresu. Nawet aniołowie niektórzy. którzy hojnie rozdając. to znaczy nie tego. bywają też tacy.40 Prz 19. którzy skwapliwie gromadząc.3 Prz 10. Mk 10. niż będąc chorym mówić o zdrowiu. Nauczono nas przecież „nie zabiegać o ciało ku rozbudzeniu pożądliwości”. Podobnie jak lepiej być zdrowym. kto się ożenił dla spłodzenia dzieci.1. który przez rozdawanie rzeczy ziemskich i przemijających zdobywa dla siebie dobra niebie^ skie i wieczne. Łk 18. A ten. mający wszak ciało pełne potrzeb. nie ma ciemności.21 Mt 19. Łk 18.”k O nich tak mówi Pismo: „Rozproszył. jakby w dramacie. jak mówi Pan w Ewangelii.j „Bywają bowiem tacy. z nieba tu na . choćby tylko jedna.21. nie zadowalając się tylko tym. który nierozumnie „gromadzi skarb na ziemi. że nie należy niczego czynić z pobudki namiętności. „Majątek.21 n Por.18 260 pozwolił bogacić się niesprawiedliwie i w sposób nienasycony. Takiej zaś powściągli. lecz postępować „przyzwoicie jak w dzień”. przemawiał: „Masz dużo dobra odłożonego na długie lata. 2 co nieodzowne. to jest płciowego. Mt 6. ubożeją. tym obfitszy plon zbierają. ani nie pił. odżywiania się i innych potrzeb doprowadzić do takiego wniosku.27 Prz 3. jednak przez samą pamięć obcuje z tym. Łk 12.35.6 p Por.

przepowiadają przyszłość i czczą jakąś piramidę. według ich mniemania. gdyż On sam nie miał w sobie nic. że wszystko przetrwał. Szlachetny Apostoł w formie dodatku do powyższej wypowiedzi sam uwolni się od zarzutu: „A więc cóż z tego? Mamy grzeszyć. uprawiając nierozumną powściągliwość podobnie jak większość innych pogan. 262 łość do Pana i ze względu na samo piękno moralne. s.“ Tymczasem oni przez chęć wyłączenia się z pożycia małżeńskiego i przyjmowania należnych pokarmów z powodu nienawiści do dała.14.12 u Por. VIII [Polemika z herezjami na temat małżeństwa poprzez właściwą interpretację miejsc Pisma Świętego] Przedstawidele indyferentyzmu w zakresie dobra i zła sztucznie naginają pewne. co było obdarzone życiem. 297 ns. FHG III.16 * Por. czy to były dobre. 95. ponieważ nie jesteśmy pod panowaniem Prawa. czy złe czyny. spoczywają kości pewnego bóstwa. Mt 19. według Walentyna. że my wszyscy będziemy musieli zjawić się przed sędziowskim trybunałem Chrystusa. Tak wielka była siła Jego powściągliwości.1 pod panowaniem łaski” v (i jeszcze kilka innych miejsc tego rodzaju. jadł i pił w sobie właściwy sposób. frg. Walentyn mówi w swym liście do Agathopusa: „Jezus przez to. gdyż nie jesteście pod panowaniem Prawa. pod którą. przy tym jedni z nich przyjmują pokarm każdego dnia jak my. aby otrzymał zapłatę za to. dz. że pokarm w Nim nie 4 ulegał zepsuciu. miejsca z Pisma Świętego. Są przekonani. A. 263 60. zresztą nieliczne. ani też tak zwani „czcigodni” nie obcują płciowo z kobietami. inni natomiast — tylko co trzeci dzień. lecz pod panowaniem łaski? Oby się tak nie stało!” w W ten sposób przez Boga natchniony i proroczy demaskuje z miejsca sztuczkę z sofistycznym argumentem na korzyść rozkoszy. podobnie jak i według Bazylidesa. Ani gimnosofiśd. 62. Ćwiczą się w mówieniu prawdy.s Jest wszak pięknie „pozbawiać siebie samego ze względu na królestwo niebieskie” ' wszelkiego pożądania i „swe sumienie oczyszczać z czynów martwych. jak widać.i Nie zdają sobie. a to ze względu na naszą mir Por. w ten sposób oddając cześć przybytkowi Ducha. że wędrówka dusz jest czymś realnym.13 86 Zob.86 A jeśli chodzi o nas samych. Jezus usiłował wypracować w sobie Boskość. Zdaje się. cyt. Jezus. Aleksander Polihistor. Również „czdgodne” pozostają w dziewictwie. jak podaje Aleksander Polihistor w swych Dziejach Indii87. że obserwują zjawiska meteorologiczne i na podstawie ich objawów przepowiadają przyszłość. Obdarzają czdą boską Heraklesa i Pana. Hbr 9. czego dokonał w czasie swego życia cielesnego. jest człowiekiem. Uważają to za sprzeczne z naturą i sprzeczne z prawem. Rz 13.14 87 Zob. aby służyć Bogu żywemu”. to wysoko cenimy powściągliwość. Z tej przyczyny doznają sami też czci jako święci. aby każdy otrzymał zapłatę za to. jak . to jest owi mędrcy chodzący nago. co by mogło ulec zepsuciu”. gardzą śmiercią i za nic mają życie. to znaczy. pokrótce postarajmy się stawić czoło ich zamiarom. przytaczanie ich oprócz wyżej wymienionych uważam za bezcelowe. był powściągliwy. lecz s Por. ani nie piją wina. Hilgenfeld. Nuże więc.3 ziemię zostali strąceni. pokarmów nie wydalał. sprawy z tego. 1 Kor 3. uczestniczącym w grzechu. Imię jego brzmiało właściwie: Rheos Agathopus. 230. Tacy na przykład brachmanowie ani nie jedzą niczego. lecz dorabiającym się przez swą powściągliwość Boskości. uważając je za poparcie ich nauki o rozkoszy. dają wyraz swej głupocie i bezbożności. Dla przykładu choćby to: „Grzech nie będzie nad wami sprawował władzy. gdyż nie mam zamiaru wyposażać pirac2 kiego okrętu!).1 2 3 4 61.. A znowu tak zwani „czcigodni” indyjscy chodzą nago przez całe życie.

sprawiedliwość z niesprawiedliwości. na skutek którego byty.95 O ile narodziny służą uczeniu się i poznawaniu. wyżej. o tyle rozłączenie .63>! rzania poprzez pięknie brzmiącą powściągliwość.e Dlatego odpowiada Pan z namysłem: „dopóki kobiety będą rodzić”. Narodziny i zagłada 4 z konieczności muszą istnieć tymczasowo w działaniu Boskiego Stwarzania aż do pełnego rozstrzygnięcia i dokonania na nowo wyboru. w Ewangelii według Egip~ 2 cjan. to jest on nowym dziełem stworzenia”. którzy przeciwstawiają się działaniu Boskiego Stwa. o których niedawno wspomniałem.” c v Rz 6. namiętne pożądanie kobiet. 264 IX [Analiza wyrażenia Chrystusa zwróconego do Salome] Ci zaś. jak sądzę.1 wiedzi: „Dokąd będą umierać ludzie?” Przy tym słowa „człowiek” używa Pismo w podwójnym znaczeniu: raz w znaczeniu zjawiska fizycznego. Ef 2.3. chwilowo pomieszane ze światem.64. „Dlatego. tzn. a za sprawą grzechu śmierć zstąpiła na wszystkich ludzi.17 * 2 Kor 5.dag. Czym innym jest bowiem zdanie: „za to.5 e Por. jak za sprawą jednego 2 człowieka grzech pojawił się na świecie. że Klemens zestawił tu dwa odmienne przekazy tekstu Pawia obok siebie. 45. 2 Kor 5. jak rozporządził swoim ciałem”.12. „Dawne minęło”. dosłownie: „samicy”. że sam Zbawiciel rzekł: „Przybyłem. smakoszostwo. 98 Tu znowu wyraz grecki: rj defoia — „samica”.14 90 Por.5 f Por.y 89 a więc jest nie skłonnym do grzechu. jeśli „stajemy się martwi na skutek występków”. a który nie. po3 wściągliwość z rozwiązłości.17 b 2 Kor 6. Lecz Pan nie 3 skłamał.17 z 2 Kor 5. przemożne pragnienie sławy. Stąd słusznie zapytała Salome dla uzyskania pełni wypo.2 porzuciliśmy dawny żywot. wyżej. to znaczy pożądania. Co chcą przez to powiedzieć? Czy uległa zniszczeniu dotychczasowa organizacja życia? Tego wszak nie mogliby powiedzieć. za nowy byt. pederastię. uzyskując uświęcenie w obawie przed Bogiem. ponieważ wszyscy dopuścili się grzechu. . 98 W tekście greckim Klemensa użyty jest wyraz xr\ę &£?. to znowu jako duszy i znowu — dla oznaczenia tego. zostaną przydzielone do pierwotnej ojczyzny. A za śmierć duszy uważa się grzech. Zgodnie z naturalną koniecznością a Por. 265 Boskiego zarządu światem po narodzinach następuje śmierć. rozrzutność oraz tym podobne. Ef 2. Rz 5. Istotnie zniszczył dzieła pożądania: chciwość pieniądza. „Jaki bowiem ma udział sprawiedliwość w bezprawiu? Albo co wspólnego ma światło z ciemnością? W jakim zakresie może zaistnieć wspólnota między Chrystusem a Belia.rozporządził 2 swoim ciałem. czego dokonał w czasie swego życia cielesnego” i: „za to. 89 Wyraz xtioig w języku greckim oznacza samo tworzenie lub wynik tworzenia.* 90 przytaczają słowa wypowiedziane do Salome.15 x Por. „Oto stało się Nowe”: a czystość powstała z nierządu.92 Kobiety. i królowała śmierć od Adama do Mojżesza” £ — mówi Apostoł.lem? W czym uczestniczyć może wierzący wspólnie z niewierzącym? Jak może współistnieć świątynia Boga z kultem bóstw fałszywych?”*3 „W obliczu więc takich obietnic zdołamy oczyścić nas samych z wszelkiej zmazy ciała i ducha."4 3 a po zespoleniu duszy z ciałem idzie z kolei ich rozłączenie. to znaczy dopóki pożądania są w pełni czynne.1 88 Zdaje się.14 w Rz 6.14—16 c 2 Kor 7. a człowieka tak na nowo stworzonego za nową istotę. Wszechświat trwa opierając się na tej samej ekonomii. Zapewniają oni.0 A „kobieta” 93 to znaczy niepowściągliwość.10 y 2 Kor 5. 91 Por. Ich zaś powstanie to śmierć dla duszy. „Dzieła” zaś oznaczają narodziny i zagładę. żądzę zwycięstwa. 45. Przeobrażenie człowieka poprzez naukę Chrystusa uznaje Apostoł tutaj za nowy akt stworzenia. który został uratowany.1.x 88 „Dlatego jeśli ktoś jest w Chrystusie.91 a występujące. aby położyć kres dziełom kobiety”.

68.1 jak mówi prorok. że przekaz życia nie zawsze przebiega w sposób należyty. że spowodowała przekazywanie życia.3. jak zawsze i teraz. Albowiem życie moje ■— to Chrystus. Chrystus będzie wielbiony w mojej osobie cielesnej: czy poprzez życie. Podlegam jednocześnie działaniu dwu sprzecznych bodźców: pożądam gorąco śmierci i zjednoczenia z Chrystusem. co się komuś podoba.20: „Bo tam. Ps 48. X [Mistyczne wyjaśnienie słów z Ewangelii według Mateusza 18.duszy z ciałem służy przywróceniu stanu pierwotnego. Jeśli zaś chodzi o dalsze życie w ciele. Przez te słowa podaje do wiadomości. Mt 18. ale moje dalsze pozostanie w granicach cie3 lesności konieczniejsze jest ze względu na was”. że wynikiem tylko naszej własnej woli. nie powinien tylko z tego ostatniego powodu pożądać małżeństwa. 1 Kor 7.20 1 Por. wyżej.16 94 Por. odwrotnie. wszystkich ludzi zarówno sprawiedliwych. 654 W ten sposób ta. tam i Ja jestem pośród nich”] Kimże zaś są ci dwaj lub trzej zebrani w imię Chrystusa. sam nie wiem. Platon. Dlatego nie należy zapatrywać się negatywnie na rozsądne 67.i A ci. o ile wychowanie dzieci nie stanowi dla kogoś zbyt wielkiej przykrości (odwrotnie. 96 Tj. Ewa. ostateczną racją pobytu w życiu cielesnym jest dziękczynne wytrwanie ze względu na potrzebujących ocalenia.1 dlaczego nie powołają się ponadto na słowa następujące bezpośrednio po 2 wypowiedzi Salome? Oto mianowicie. którzy gotowi są raczej wszystko zrobić. to i ono jest owocowaniem mojego dzieła. jak niesprawiedliwych. otrzymała miano . 266 kazem prawnym. powstrzymawszy się od małżeństwa niezgodnie ze świętą racją prawdziwego poznania. Co wybiorę.22 m Por. czy poprzez śmierć. w ten sposób dając do poznania. a każdy z nas jest przecież panem decyzji w zakresie płodzenia dzieci. przy tym każdy z nas czyni sam siebie sprawiedliwym lub. z powodu zajęć wiążących się z wychowaniem. a nie przymusu. dla których bezdzietność jest największym bólem). że wywołuje ono wiele trudów: „Niech pozostanie —■ jak mówi Apostoł — bezżenny.8 . aby Apostoł brzydził się życiem cielesnym. wywołanego zag Por. gdy powiedziała: „Dobrze zatem zrobiłam. mocno tkwiąc w małżeństwie i zażywając w nim wszelkich rozkoszy dzięki pobłażliwości Prawa. jak to jedni.13. Phaedo 67 D. jest sprawcą 2 własnego nieposłuszeństwa. niż postępować wedle prawdziwie ewangelicznej normy. Wszakże jest 2 mi wiadome. byle nie tę.1 pośród których jest Pan? k Czyż nie rozumiał przez tych trojga mężczyzny. gdzie są zebrani dwaj albo trzej w imię moje. która zawiera gorycz”. kobiety i dziecka? Bo przecież kobieta połączona została z mężczyzną z woli Bożej.1 Jeśli zaś ktoś prag. to o wiele lepsze.h Przez te słowa wykazał jasno.20 h Flp 1. wtedy Pan odwzajemnia się jej takimi słowami: s „Możesz spożywać każdą roślinę. 23—24 1 Por. a nie znosi łatwo życia samotnego. tak musi być nazwana również władczynią życia z tejże samej przyczyny. popadli w nienawiść do ludzi i nawet iskierka miłości ich opuściła. jest nieszkodliwe tylko wtedy. że instytucja małżeństwa pomocna jest dziełu Stwarzania. Ga 6. To bowiem. gdy się je pełni z umiarkowaniem. Jednocześnie wyjaśnia. zdarza się wielu takich. A jeśli komuś wychowanie dzieci wyda się przykre.i małżeństwa.m Ale oni97 rozumieją słowa Pana08 tak oto: Pan chce * 97 98 i Por. „stali się podobni do zwierząt”.2 nie być niefrasobliwy oraz nie decyduje się na płodzenie dzieci z tego powodu. jako odciągające go od służby Bożej.życia”. że ostateczną racją dla opuszczenia ciała jest miłość do Boga. 66.20—22. Rdz 2. 95 Por. żem nie rodziła”.21 k Por. jako ja je. Dlatego bynajmniej nie sądzę. inni znowu.. gdy mówi: „Oto w pełnej jawności.3 stem”. która dała prapoczątek pochodowi pokoleń. pod pozorem trudności małżeńskich. staje się matką wszystkich przybyłych na świat i grzeszących. 45. jest wybór powściągliwości czy małżeństwa.g 96 a ze względu na to. Rdz 3. a śmierć — to mój zysk. Jak więc z powodu rodzenia uważana jest kobieta za przyczynę śmierci.

Z nimi mianowicie jest wszystkowidząca Moc Boga w spo2 sób niepodzielny zdolna do podziału. kto tobie błogosławi. Mt 22. Hbr 2. 20.3. a głosząc już wyrocznie i wysyłając Jeremiasza do Babilonu.101 jednocześnie wzywając pewnych spośród pogan poprzez głos proroków. wiarę i miłość. A zatem ci wszyscy. nie są w liczbie owych ocalonych." Ale tak się bynajmniej rzecz nie ma.my uprzednio powiedzieli. że będzie ją mógł stosować już bez trudu oraz zjednoczy w jedno poznanie. kto tobie złorzeczy”. 100 Jeśli dwie niższe władze duszy stracą wpływ na gnostyka.14.11 jak posąg. który z owych dwu został stworzony na nowego człowieka.1 Albo też wyprowadzona od liczby trzech myślowa jedność wielu. kto w sposób dorzeczny zachowuje pow5 ściągliwość. i jest tenże sam Bóg.1 Może też ta wyżej wymieniona liczba „trzy” być odniesiona do: powołania. Człowiek doskonały. Harnack. a według jeszcze innej symboliki: ciało. czyż nie połączył obydwu ludów? Wreszcie. jeden n Por.26 r Por. W ten sposób „ci dwaj czy trzej” łączą się w jedno pojęcie człowieka gnostycznego. tylko z jednym. Mianowicie poprzez stały wysiłek upodobniania się do Zbawiciela uzyska taką wprawę w powściągli4 wości. Odtąd stanie się on w swych rozstrzygnięciach jednolity100 i prawdziwie duchowy. 2 Człowiek mądry wyszuka miejsca z Pisma Świętego. oczywiście. innego Boga — tego dobrego. przeciwstawiające się indywidualnie każdej herezji. przez siebie samego jako artystę. a jednocześnie „przyjaciela” i „syna”. 289. Kto zatem naturalnych sił duszy używa tak. my z ko.97 Tj. którą On osobiście . 1 Tes 5. co jest szkodliwe. duch. cyt.29 ^ Por. jak należy. wtedy żyć będzie w sposób świadomy. że z większością ludzi jest Stworzyciel. 70. Rdz 1. i użyje ich w odpowiedniej chwili do pokonania głosicieli haseł sprzecza J nych z przykazaniami. Jest wszak Bóg poprzez Syna razem z tymi. Zgodnie z wymaganiami przykazań Pismo mówi: „Będziesz błogosławił te3 mu. dusza.2 dy dawał przykazania. którzy się rozsądnie żenią i płodzą dzieci w małżeństwie. A. z którymi jest Pan. nadużywają 103 życia seksualnego. wtedy będzie on zjednoczony wewnętrznie pod władzą rozumu. oraz wyjaśnić zasadę rozsądnie przestrzeganej wstrzemięźliwości. tak samo i z tym. Rdz 12.16 p Por. ss. jako człowiek w pełni wykończony „na podobieństwo Pana”. nie przestrzegając przy tym żadnego wyboru. słowa z Ewangelii według świętego Mateusza 18. 268 człowiek. Według znowu innej interpretacji tych troje to: namiętność. ze strony Pana. wśród których przebywa Pan. z czystej żądzy cielesnej. Bóg Stwarzania. czyż nie był trzecim ten.. Prorocy i Ewangelia w imię Chrystusa łączą się też w jedno prawdziwe poznanie. kie. 267 przez to powiedzieć. odwrotnie.0 na drugim miejscu do wyboru i do trzeciego rodzaju ludzi postawionego na czele w zakresie czci. całkowicie i pod każdym względem. niedostępny.1 lei winniśmy przytoczyć wszystkie te miejsca z Pisma Świętego.303. ten pragnie tylko rzeczy stosownych i nienawidzi tego. 98 Tj. ale tylko z jednym wybranym jest Zbawi4 ciel. 27. Albo nie byłże Pan wtedy.n 69. mianowicie z Judejczykiem. będziesz złorzeczył temu. pożądanie i rozum. myślom powstałym z namiętności i z pożądania. będący synem rodzonym. którzy bądź to z nienawiści104 nie chcą się żenić albo.11 99 Por. jeden rodzaj ludzki. heretycy.s w którym On przebywa s i zamieszkuje w tym samym Kościele?1 Inna znowu trójka: Prawo.* v jeszcze przed podobną wypowiedzią Pana w Nowym Testamencie. godny nazwy „brata”1. może to być: jeden Kościół.20. dz.u XI [Wykład Prawa i nauki Chrystusa o wyrzeczeniu się pożądania] Po takim oto zestawieniu poglądów przeciwników.23 0 Por. względnie w innym podziale ducha.71. wyraziło zakaz: „Nie będziesz pożądał żony bliźniego swego”.15 A gdy się wzniesie i ponad namiętność i pożądanie oraz czynem zacznie uwielbiać dzieło Stwarzania poprzez cześć dla Boga wszechrzeczy i Stwórcy. jakżeś. Już od samego początku Prawo. które się przeciwstawiają mędrkom heretyckim.

Pwt 21. Andronikos. mówi Pan Wszechwładny.3.103 „Boję się jednak.d „Ubiegam się o was z usil. Wj 7.7 z Por. II 118. jak powiedział prorok: »Zamieszkam pośród nich. Z tej przyczyny także Paweł. ma jej pozwolić na opłakiwanie swej doli przez dni trzydzieści i ma jej zlecić obcięcie włosów. rzecze: „W obliczu takich obietnic.4 (wyd. jak zapewniają heretycy. aby do wysłuchania Słowa Bożego przygotowywali się przez poniechanie rozkoszy cie2 leśnej w ciągu trzech dni z rzędu. Ef 2. 73.. „rozsądne pragnienie”. czy 3 to każdy z nas oddzielnie. z chwilą gdy poczuje. żeby jak ów wąż zwiódł Ewę dzięki swej przewrotności. Ale każdy z nas ma wolność poślubienia każdej kobiety. jest przeciwstawione pragnieniu nierozsądnemu. Bóg w formie profetycznej rozkazuje nam się wyłączyć. oczyszczajmy nasze serca z wszelkiej zmazy cielesnej i duchowej. jako nieczystych i bezbożnych.11—13 y Por. Kreuttner). Lb 3. 2 Kor 6. ale i karmienia dziecka.y Również pokolenie Lewitów przestrzegało tego prawa natury udzielanego przez Boga i dlatego w mniejszej liczbie niż inne pokolenia weszło do Ziemi Obiecanej. 21 — Kobierce t. a oni będą moim ludem«”.13 o ile postępować będziemy według przykazań. aby jako czystą dziewicę postawić przed obliczem 2 Chrystusa. będące terminem stoickim.1 nych do tych wyżej wymienionych. Można się będzie przekonać. że Prawo wymagało od mężczyzn powściągliwego współżycia z żonami. zwracając się do ludzi podob. już po rozwiązaniu i po okresie karmienia noworodka. a ja was przyjmę i stanę wam za ojca. . l0a Z „nienawiści” do dzieła Stworzenia..5.17 . będę przebywał wśród nich.20 v Wj 20.104 724 Dlatego nie można wykazać na podstawie Pisma. w Por. chcąc z wolna przywieść Żydów do powściągliwości. słusznie polecił im. Mt 18.27 x Por. De affectibus 12. Por.” c Bynajmniej nie z liczby 4 ludzi żonatych. zawierając małżeństwa tylko legalne oraz przestrzegając przerw w pożyciu małżeńskim nie tylko na okres ciąży.16 104 Wyrażenie: ope|ię eiiioyoę. III 25.74. 2 Kor 6.39 a Por. lecz z liczby pogańskich ludów jeszcze w nierządzie żyjących. świadczy zakaz natychmiastowego współżycia płciowego człowieka nieżonatego z branką wojenną* Co więcej.w O tym. że na przykład ojciec Mojżesza przestrzegał 3 tej zasady: dopiero po przerwie trzyletniej od narodzin Aarona powołał do życia Mojżesza.. h>« Por.2. a oprócz tego z liczby wyżej wymienionych herezji.3 „Jesteśmy więc świątynią Boga.tak 8 Por.15 1 Por.2 Niełatwo wszak urasta w liczbę ród. I 269 sformułował: „Słyszeliście wszak nakaz Prawa: »Nie będziesz 4 cudzołożył«. por. A jeśli mimo tych zabiegów nie wygaśnie w nim pożądanie. wręcz przeciwnie. da się stwierdzić. czyli panującej nad człowiekiem namiętności.7.16 u Por.nością od Boga pochodzącą. a wy będziecie dla mnie za synów i córki. czy to razem jako cała społeczność. jeśli mężczyźni płodzą dzieci.. 270 „Dlatego wyjdźcie spośród nich i oddzielcie się. że jej pożąda. Wj 19.. waszych myśli nie . kobiety zno2 wu zaczynały współżycie płciowe z mężami. 26. według której Jeremiasz miał zostać uprowadzony przez Nabuchodonozora do Babilonu. będę ich Bogiem.” e Kościół nie poślubił innego męża. którą zechce poślubić wedle Prawa — mówię 3 oczywiście o pierwszym małżeństwie. Panująca bowiem nad nim namiętność na skutek upływu czasu zamieni się w rozsądne pragnienie. wyżej. że dopiero później.1 Stąd Mojżesz. niżej. oraz nie dotykajcie niczego nieczystego. posiada już przecież Oblubieńca. umiłowani. IV 117. Mt 5.. i to tylko dla spłodzenia dzieci. mówi Pan..15 b Por. żeby któryś z dawniejszych ludzi współżył płciowo z brzemienną. osiągając pełne uświęcenie poprzez bojaźń przed Bogiem”. dopiero wtedy wolno mu z nią płodzić dzieci. Ja zaś mówię: »Nie będziesz pożądał«”. ion Ten przekaz opiera się chyba na jakiejś pomyłce albo na zastosowaniu pozakanonicznej judejskiej tradycji.. zaręczyłem za was bowiem jednemu mężowi.

oraz Ojciec.q w ten sposób daje do poznania. „Bóg potępił grzech w cie3 le. jako ludzie wolni. mieszka w nas.2— 4 <J Rz 8. 4.p Oprócz tego. to znaczy w moim ciele. aby sprawiedliwość Prawa wypełniła się w nas.76. lecz jako niewolnicy Boga”. 272 nowicie jeśli jest ono Bogu poświęcone.18 m Rz 7.107 Mia1 Por.1 abyście. 271 zostawić nie zauważonym faktu. i przez Proroków. na wzór przechodniów tylko i gości. że Paweł zaatakował Stwórcę świata w następujących słowach: „Wiem przecież.k to niech sobie przeczytają 4 słowa poprzedzające tę wypowiedź i jej dalszy ciąg. Rz 6.“ który „tocząc walkę przeciw Prawu” Boga i „prawu mojego umysłu” n — powiada — „bierze mnie w niewolę pod prawo grzechu. 6—12 105 por_ wyżej. 34.2 1 2 Kor 11.3—4. ponieważ za pośrednictwem Syna. Proroków i Ewangelię.3 sze Paweł w swym Liście do Rzymian: „My. 2 Kor 3. i obcujcie w sposób moralnie piękny z poganami. to „Duch Tego _ ciągnie dalej Apostoł — który wskrzesił z martwych Jezusa.15 h Por. że ciało. żyjących nie według ciała. Rz 7.3. lecz według Ducha”. kto mnie 2 wyzwoli z ciała tej śmierci?” ° I znowu (niezmordowany jest bowiem w służeniu pomocą) nie waha się dodać: „Oto Prawo Ducha wyzwoliło mnie z prawa grzechu i prawa śmierci”. On także uczyni żywymi wasze śmiertelne ciała za pośrednictwem Ducha w was mieszkającego.2 nie waż takie jest życzenie Boga. wstrzymywali się od cielesnych pożądań.® Analogicznie pi. Zdanie bowiem: „nie będziesz pożądał”1 podane w Ewangelii — przypisuje on w Liście do Rzymian Prawu. że 77. niżej. 3 gdyby Prawo nie mówiło: »Nie będziesz pożądał«”^ A gdyby zaś spośród innych heretyków antytakci106 zastosowali taką interpretację.2.11—12. wiedząc. czego nie chcę. Nic bym przecież nie wiedział o grzechu. jak możemy w nim żyć jeszcze? Nasz dawny bowiem człowiek został współukrzyżowany” — aż do słów: „nie wydajcie też członków waszych na użytek grzechu jako broni nieprawości”.1 staje się grobem duszy. Cratylus 400 B—C. Mówi oto: „Cóż powiemy? Byłożby Prawo grzechem? — Boże broń! Ale poznałem grzech dopiero poprzez Prawo. że nie mieszka we mnie. woła: „Ciało jest martwe za sprawą grzechu”. które faktycznie panuje w moich członkach. to nie ja to czynię.16. którzy używają wolności tylko jako zasłony dla przykrycia zła.”s Raz jeszcze w . że Jeden i Ten sam jest Ten.17—18 d 2 Kor 7. Poprzedził mianowicie tę wypowiedź następująco: „lecz mieszkający we mnie grzech”. wzywam was.19 ios por. zgodnie z czym ciągnie konsekwentnie. głoszony przez Niego poprzez Ewangelię. 6. 75. jeśli nie jest świątynią.18 1 Rz 7. lecz mieszkający we mnie grzech”. iż Apostoł obwieszcza tożsamość Boga głoszonego przez Prawo.3. który obwieszcza polecenia i przez 2 Prawo. Platon.27 3 Rz 7. dobro”.7 Ł Rz 7. dorzucił: „Jeżeli czynię to.23 ° Rz 7.1 Idąc dalej. O ja. 82.11 Doszedłszy do tego miejsca. i nie jako tacy. abyście swymi dobrymi czynami zmuszali do milczenia głupców.1 c 2 Kor 6.1 e 2 Kor 11. sądzę. którzyśmy umarli dla grzechu.1 „w moim ciele nie mieszka dobro”. że nie powinienem po.10 <• Por. Dlatego i wspaniały Piotr mówi: „Umiłowani. Mt 5. wyjaśniając jeszcze poprzednią wypowiedź. niżej.odwiedziono bałamutnie od szczerego oddania się Chrystusowi” f — rzekł przezornie i mądrze Apostoł. po. człowiek nieszczęsny.20 n Por. które jak żołnierze walczą przeciw duszy.23—24 P Rz 8.3 e 1 P 2. 107 Por.17.

ten nie należy do Niego. która została zastosowana w sposób tak plugawy108 przez heretyków. chełpiących się nadto swą rozpustą. żyjący w sposób cielesny. Mówi więc Apostoł. 12—14 v Rz 8. Ci bowiem. Jeśli ktoś jest w stanie uwznioślić swoje życie.1. umrzecie. do którego się modlimy.3 ła. co niektórzy głoszą — nie są w stanie podobać się Bogu”. dobrze zrobi. nie jesteśmy bynajmniej dłużnikami cia. 1 Tm 3.. 274 Raz jeszcze wypowiada się na temat Prawa i używając so. gdyż podjął się on zaopatrywania we wszystko 6 wspólnego domu.. który wybrał dobrowolnie wyrzeczenie się funkcji mężczyzny. jaką wybrał dla siebie. w Por. ci są synami Boga”. czy tego. jedynego Ojca wszystkich bytów. Jednakże decyzja każdego. m Miejsce zepsute. Jeśli jednak żyjecie wedle ciała. jeśli Duch Boga mieszka w was.i Wspólnota małżeńska „za zgodą obopólną dorywczo doznająca przerwy na rzecz modlitwy’' w — to zasada dobrze rozumianej powściągliwości. Hermas. Rz 8. aby nikt nie rozluźniał małżeństwa.11 1 Por. Jeśli zaś Chrystus mieszka w was. 189 Miejsce zepsute.1®» s Rz 8. żyć będziecie. który ze względu na płodzenie dzieci zawarł małżeństwo. że otrzymaliśmy synostwo po to. to jest. V 3. Słusznie przyczyną troski jest dla wzorowego męża szczególny charakter związku małżeńskiego.15—16 los por wyżej. simil. przekładam według koniektury Stahlina: &jioXvovra.40 oraz innych miejsc z Pisma Świętego] 79. Jeśli natomiast kto nie ma Ducha Chrystusa. lecz oddani duchowi. byście mieli znowu popaść pod władzę strachu.v To ma zna. A jeśli duchem uśmiercacie czyny cielesne. ponieważ ludzie.38 y Por. 2 Następnie dla przeciwstawienia się tym ludziom mówi Kościołowi: „Wy zaś nie jesteście pogrążeni w cielesności.5 x Por.następujących słowach nawraca do tego te. II 30.w. że kto uważa za niewłaściwej jeśli pozwoli swej cór3 ce pozostać niezamężną. Zarówno bowiem powściągliwość męska w stosunku do małżeństwa. „do którego został powołany”. Z tego też powodu Apostoł mówił.39. aby to nas zobowiązywało do życia po cielesnemu. że111 utraci tę nadzieję.24 a Por.7 A zatem niech każdy pełni służbę w tym dziele. ale otrzymaliście ducha synostwa.4 lecz jakżeśmy przed chwilą powiedzieli. aby uzyskać jeszcze większą 5 chwałę.22 no Por. myślą o potrzebach ciała. ganiąc zwolenników rozkoszy: „Ciało dąży do śmierci. 273 XII [Interpretacja słów Apostoła w 1 Kor 7.1 matu. mianowicie aby przez powstrzymywanie się od współżycia płcio2 wego w ramach własnego małżeństwa pożądania swego nie kierował do cudzego związku. wykazuje też postawę wrogą względem Boga — nie poddaje się przecież prawu Boga. uzupełnienie według przekładu O. aby żonaty nie praktykował powściągliwości w sposób przymusowy i nie popadł w grzech. którzy z zarządu własnym domem 7 wynieśli przygotowanie do prowadzenia całego Kościoła. ludzie pogrążeni w cielesności — wbrew temu. 1 Kor 7. 1 Kor 7. prawdziwego Ojca. ale duch żyje dzięki sprawiedliwości (. w którym wołamy: »Abba. który wychowuje do zbawienia i uchyla trwogę. uzyska dla siebie większą zasługę110 za to.9—11. jeśli ją wyda za mąż. Jeśli jednak przekroczy miarę. bracia.) Dlatego więc. chyba że „dorywczo”. aby poznać Tego. Rozumiem przez to troskę o dzieci i o małżonkę. to ciało jest martwe za sprawą grzechu. Dodał jednak Apostoł wyraźnie: „za zgodą obopólną”. zachodzi niebezpieczeństwo.5—8 u Rz 8.i przenośni tak mówi: „Żona* 112 . że trzeba powoływać na biskupów takich ludzi. 5. winna być 4 nieustępliwa w stosunku do wszelkiej zmiany na coś gorszego. czy tego.2 aby stał się wolny® w Chrystusie i otrzymał należną swej służbie nagrodę.3. 1 Kor 7.5 czyć.4 z 1 Kor 7. Stahlina.u A w związ.4 ku z nauką o szlachetnym pochodzeniu i z wolnością. drogi Ojcze«”. którzy postępują według Ducha Boga. Pastor. jak i samo małżeństwo ma swoje własne zobowiązania i różne powinności względem Pana. że praktykował powściągliwość w sposób czysty i rozsądny. dorzuca Apostoł to jeszcze: „Nie otrzymaliście ducha niewoli.

to jest od uczestników herezji.11 Czy więc widzisz. który z martwych powstał”. wyżej. gdyż święty Paweł raczej ocenia możliwości obydwu rozwiązań sytuacyjnych. że ich sposób myślenia jest bezbożny oraz że grozi on zniewagą 114 w stosunku do Prawodawcy. myślę. »będzie służył dwu panom«. którzy się brzydzą umiarkowanym płodzeniem i diabłu przypisują powoływanie do życia następnych pokoleń? Bo przecież nie nazwał Go po prostu jakimś pierwszym lepszym bogiem ten. jak długo pozostaje przy życiu jej mąż.5 112 U św. kto z pozwolenia skorzysta. którzy wynalezienie małżeństwa przypisywali diabłu.I znowu wrócić do siebie ze względu na szatana” k.1 a mianowicie przez zgodę na powściągliwość Bogu. w przekładzie Pottera: mea ąuidem sententia. związania kobiety z mężczyzną jako splecenia się cielesności z przemijalnością. Bo przecież chwilowa zgoda obopólna na powściągliwość płciową nie ma na celu bynajmniej odrzucania naturalnych popędów w sposób bezwzględny i dezaprobujący. przygotowują miejsce dla następnej myśli: żeby się nie zwracać do innych pożądań. powstrzymuje nas Apostoł. 49.39 d Rz 7. ^ 112 Wyraz yycbfłi) tłumaczę: „wedle mego rozeznania”. a przeż 3 przeciwstawienie się jej — rozpuście. Nie należy bowiem przyjmować. I znowu: „Kobieta jest związana tak długo. tak jak inni to miejsce tłumaczyli. Apostoł obwinia wręcz ludzi.związana jest ze swym mężem przez Prawo za jego życia”. Właśnie ze względu na te popędy wprowadza Apostoł znowu nawiązanie kontaktu małżeńskiego nie dla rozwiązłości. jak na zewnątrz od kusicieli. zachęcających do zdrady w stosunku do Jednego Męża. Mianowicie pisze on dosłownie w swej książce O doskonaleniu się według Zbawiciela: „Zgoda obopólna na powściągliwość seksualną umożliwia modlitwę. 1 Kor 7. Druga perykopa mocno akcentuje jedno. tu przekładam: „żona”. 2 Kor 11. 114 Por. O. nierządu i dzieła diabelskie- . Z jednej strony prowadzi przez powściągliwość do modlitwy. niby to zgadzając się. „aby podobnie jak wąż zwiódł Ewę”. ośmiela się głosić takie poglą^ 8U dy. to znaczy do Wszechwładnego Boga. Gdy zaś on umrze. abyśmy nie zostali uwiedzeni rozwiązłą przewrotnością herezji i w konsekwencji nie prze.ności uniemożliwia modlitwę.b i dalszy ciąg.d wy — to znaczy Kościół — oblubienica. Choć wyraził On zgodę 2 na ponowny powrót do małżeństwa z obawy przed szatanem 1 naszą niepowściągliwością.h wspólnota przemijal. opinia”. 81. a znowu przez kolejne zaślubiny w stanie wzniosłości prowadzi do 5 płodzenia dzieci. »Powołał mi Bóg do życia nowego potomka zamiast Abla«”. szczęśliwa jednak będzie. gdy ono mówi: „Poznał zaś Adam swą żonę.żeństwo. Pawła: „kobieta”.2 c 1 Kor 7. 275 ten. która winna być czysta e zarówno w swoim wnętrzu od myśli sprzecznych z prawdą. Bardzo ostrożnie. Poznaniem nazwany został przez Pismo właściwy moment do płodzenia dzieci. a ona poczęła i urodziła syna e i nazwała go imieniem Set. przeciw komu bluźnią ci. Tego.20 h Por. dał jednak do zrozumienia. niż daje radę sensu stricto. Rdz 3.0113 W poprzedniej perykopie mówi 2 on jednak: „umarliście dla Prawa” — ale nie mówi: „dla małżeństwa” — „abyście się stali własnością Innego. nierządowi i diabłu. Zniekształca jed4 nak prawdę podpierając fałsz pewnym elementem prawdy.4 e Por.f nazywaną „życiem”. wedle mego rozeznania”.2 tak również my. a więc „pogląd”. Ale w umiarkowanym małżeństwie zgoda na powściągliwość występuje w roli mediatora. że niepowściągliwość i nierząd są afektami diabelskimi. jeśli tak pozostanie. że b Rz 7. kto przez umieszczenie przedimka przed nazwą116 wskazał tym samym na Wszechpotężnego?! 82.3 kroczyli przykazań. Stahlin tłumaczy ij yró/urj jako Meinung.2 £ 2 Kor 11. Bo przecież i my się zgadzamy.. byle tylko w Panu. u Overbecka: Ansicht.1.6.” 115 To mówi objaśniając niby słowa Apostoła. To Syryjczyk Tacjan. a więc „mniemanie.i A dodane przez Apostoła słowa: . Ewę. wolno jej zawrzeć małżeństwo. 0 to.3 6 Por.

Schwartz). On. Tacjan odróżnia także dawnego i nowego człowieka. Hilgenfeld.0 Bo przecież Pan nie zmusza wiernych wyrzekać się płodzenia dzieci. wedle Starego Testamentu (gdyż powtórne małżeństwo nie zostało zabronione przez Prawo). że to jest ten sam Bóg. jaki on pragnie nadać.0 to chociaż i ten nie popełnia grzechu.4 wiem złączył sam Bóg.24 i Rdz 4.4 zumiale pozwoli na drugie małżeństwo. Jeśli więc tym samym jest Ten. 1« por> niżej. jak ktoś może powiedzieć. poddając się ulegle Boskiej ekonomii.18 r Por. który czyni stare nowym. co czynić należy. jak my to rozumiemy. 1 Kor 7. dzięki której będzie wolny od wszystkiego.17 115 Zob. „Myśmy jednak umarli dla Prawa za sprawą ciała Chrystusowego. że przykazanie Boga jest grzechem? Jeśli święte jest Prawo. co się ukazuje jako narodzony człowiek.1 Dlatego „święte jest Prawo i przykazanie jest święte. mianowicie: 3 usuwając Prawo jako dzieło innego Boga. 1 Kor 7. przez Prawo odkrytego. mycia się po akcie małżeńskiego spółkowania. Kpł 15. oraz sami tak utrzymujemy. 390. jeśli pozostanie sam z sobą i wspólnotę małżeńską rozwiązaną przez śmierć zachowa nieskalaną. nie wiemy. jak niegdyś.s i w 5 sposób gnostyczny pomyślane. por. 2 Kor 5. aby związek małżeński nie popadł w rozwiązłość. Jakże więc mogło być małżeństwo czymś przeznaczonym tylko na dawne czasy i literą Prawa. nierząd i moc diabła.v 119 który Prawo napiętnowało. bynajmniej nie ze wstrętu do aktu narodzin człowieka.w Jeśliby zaś małżeństwo miało być grzechem. co zlecił sam Ojciec. frg.* 4 . abyśmy stali się własnością Innego. przez chrzest Jezusa Chrystusa. Rdz 2. jako będące dziełem Ducha. 5 (wyd. który również liczne obmywania Mojżesza zawarł w jednym pojedynczym akcie chrztu. choćby wielu.p Boska Opatrzność sprawowana przez Pana nie poleca jeszcze teraz. a nie powołuje do życia. cyt„ s. i dobre”.* 117 Już od dawna prawo przepowiadało nam powtórne narodzi.”r Słusznie.39. Ale to ten sam człowiek i ten sam Pan. Rdz 1. A zatem obojętna jest liczba 2 aktów płciowych. lecz tylko ten jeden fakt przyjęcia nasienia przez macicę powoduje poczęcie. kto m Por. gdyż przez jeden chrzest oczyszcza ich na całe pożycie małżeńskie. lecz po to. dla spłodzenia życia.35 Por. i sprawiedliwe. 6 0eog. De specialibus legibus III 33.“ — Umarliśmy więc dla Prawa. gdyż Prawo żądając tego. ale nie w tym sensie. 277 dał Prawo i Ewangelię. wprowadza jednożeństwo ze względu na płodzenie dzieci i troskliwy zarząd domem.32. ale nie w ten sposób. Ale jeszcze bardziej: będzie przestrzegał Syn tego.9 p Por. że dawny człowiek to Prawo. zabraniając zaś tego. a nowy to Ewangelia.18 0 Por. A. nie osiąga jednak intensywnej doskonałości postępowania według Ewan. jednocześnie zapewniając. Legatio ad Caiurn 56. który z martwych powstał”. to przecież nie będzie On nigdy w walce z sobą. Uzyska sławę w niebiesiech.6 117 Tzn. Tacjan. czego czynić nie należy. Zgadzamy się z nim wprawdzie. a czymś zupełnie odmiennym małżeństwo zawarte wedle woli Pana. aby 2 „się ukazał jako grzech”.28 n Por.5 gelii. tego człowiek rozłączyć nie może. z chwilą gdy utrzymujemy.5 1 Por.2 go. 119 Tzn. do czego dana została człowiekowi kobieta „jako pomocnica”. „abyśmy przynieśli owoc Bogu”.83.25 k Por.i ny za pośrednictwem narodzin cielesnych i nakazywało przy życiodajnym wytrysku nasienia obmycie. Bo przecież to. IV 150. a który został przepowiedziany przez Prawo. dz. De aeternitate mundi 66. że poznał Boga.2. Filon.109. „Co bo. 276 ści. gdy trzeba się było rozmnażać i rozrastać ilościowom). to znaczy dla grzechu. Mt 19.3 nie w płód. W tym warsztacie natury118 wykształca się nasię. w ten sposób dobitnie podkreśla aktualny grzech.11 A jeśli komu Apostoł wyro. Żyje Prawo. nie jest niczym innym jak skutkiem wytrysku nasienia. Mt 6. gdy ten ktoś nie może nad sobą zapanować i gorzeje.6. 1 Kor 7.1 już nie zgadza się na wielożeństwo (ongiś wymagały tego okoliczno1 Por. co mogłoby oderwać go od e służby Bożej . Tego. święte jest też małżeń- .

co jest spożywane z wdzięcznością. którzy chcą tylko gro87. abyście stali się własnością Innego. a potrzebującym udzielać pomocy nie chcą.6 a Por.x Apostoł misterium to ustawia w odniesieniu do Chrystusa i Kościoła. zawierające niezliczone wskazówki na temat małżeństw. 1 Kor 7.3 które są miłe Bogu. Wcale nie. i A czyż niesłusznie mówi Duch otwarcie. że Zbawiciel powiedział. też „z wdzięcznością”. stworzonych przez Boga dla wierzących i dla tych. napisane jest bowiem: „Piękną moralnie rzeczą jest nie jeść mięsa ani nie pić wina”. c 1 Tm 4. Ef 5. podobnie jak daleko jest diabeł od Boga. odnośnie do tego rodzaju ludzi. W ten sposób „świętość staje się też udziałem dzieci”. do czego „każdy został powołany”. Tego. lecz broniąc łączności Prawa z Ewangelią dopuszczają obydwie możliwości. 1 Kor 7. Bo my przecież jesteśmy też posłuszni. Rz 7. wedle słuszności Prawa. Rz 7. A zdanie: „Wyście jednak umarli dla Prawa za sprawą ciała Chrystusowego. Dlatego rzecze: „Zabiegajcie nie o tę przemijającą strawę. Zatem rozwiązłość i małżeństwo nie mają z sobą niczego wspólnego. w tych słowach obwieszczał prorok swym rozmówcom zagładę jako grzesznikom.9. to dojdzie do wniosku.9 120 Pseudo-Barnaba. Niektórzy jednak traktują powołanie do życia jako coś przemijającego i przeznaczonego na zagładę oraz zapewniają. stworzone przez Boga. wyżej.1—5 d Rz 14. lecz i do nauczania.2 go wynika w sposób konieczny.* 1 stosując wstrzemięźliwe użycie.24 h Por.11 I nie wstydzę się przytoczyć słów proroka: „Zestarzejecie się 4 wszyscy jako szata.86. wyżej.4 “ Rz 7. który z martwych powstał”” należy uzupełnić: o ileście Mu bezpośrednio stali się posłuszni.19 1 Iz 50. zarówno życie w małżeństwie wdzięczne Bogu.0 Z te. „że w późniejszych czasach niektórzy odpadną od wiary. wedle tego. i „piękne jest pozostać tak jak ja”. Epistoła catholica 11.k Natomiast jeśli ktoś zastanowi się nad tym pytaniem.3 Również przytaczają heretycy inne jeszcze słowa: „Dzieci tam2 tego świata ani się nie żenią.20.3 stwo. temu samemu Bogu. gdyż słowa Pańskie zaręczyły z Nim ich dusze. zabraniających wchodzenia w związki małżeńskie oraz spożywania pokarmów. II 118. jest dobre i nic nie jest do odrzucenia.y „Jak to. . i mól was stoczy”. i to do spożywania z wdzięcznością! Wszystko bowiem.12 v Por.4. która pozostaje na życie wieczne”. i nad samymi pytającymi.e lecz ten. gdzie mól i rdza niszczą wszystko”. i powściągliwe życie w rezygnacji z męskości. Rz 7. który z daleka rozkazuje. 1 Tm 4.i waniu i powściągliwości.1 madzie nadmiar bogactwa. ale o tę. dotyczącym powstania zmarłych.4 119 Por. Mt 6. płodzenia dzieci i zarządu domem. jak Pan pragnie. lecz do szczodrego dzielenia się z innymi zachęcając tych. 1 Kor 7. zadając gwałt samemu Pismu.2 sób bezbłędny i doskonały. który używa „z wdzięcznością” i który nie używa. J 3. niech żyje zgodnie z rozumem.8 wybrawszy w spo. 278 wiedzi kłamców z piętnem zmazy na sumieniu.21 e Por.13 x Por. II 34.1 Przecież my nie zaprzeczamy słowom Pisma. sam sławiąc naczynie jego 3 ducha.7 w Rz 7.14 4 Por. że nie należy wzbraniać wchodzenia w związki małżeńskie ani spożywania mięsa. gdyż zwrócą się ku duchom w błąd wprowadza^ jącym i ku naukom demonów na skutek obłudnych wypos Por. ani nie wychodzą za mąż”. 279 myśląc o sprawie płodzenia dzieci. którzy poznali Prawdę. A w ogóle wszystkie listy Apostoła pouczające o umiarko. Rz 14.121 Być może. „I był kraj Jakuba chwalony po całej ziemi”120 — mówi prorok. co się rodzi z Ducha.4.5.12 y Por. 121 Por.6 8 Por. jest Duchem” z — odnosi się to nie tylko do urodzin. że ciała nasze są zniszczalne i z samej swej natury przemijalne. Natomiast Zbawiciel nie wypowiedział tych słów. mając na myśli płodzenie dzieci: „Nie należy gromadzić żadnych skarbów na ziemi. ani picia wina.33 z Por.d jeżeli to wywołuje zgorszenie. Ulega wszak uświęceniu przez słowo Boże i przez modlitwę”. Rz 7.14 b Rz 7.8 f Por. nigdzie nie odrzucają umiarkowanego małżeństwa.

że oddali się 3 q Por. VII 75. nie dając przeciwnikowi183 żadnego materiału do ukucia potwarzy. Podobnie jak rozpustą nazywana bywa chciwość. gdyż bez narodzin nikt na ten świat nie przyjdzie.1 chło z powrotem popadnie w bluźnierstwo przeciw Prawu i przeciw Panu.32 p Por. że nie poznali Prawa.s za nieczystą uważając wspólnotę zawartą z cudzym ciałem zamiast z ciałem danym w małżeństwie do płodzenia dzieci. jakżeśmy oto powiedzieli. przez sam fakt urodzin będąc dziećmi. 1 Kor 6. natomiast dopuszczają się cudzołóstwa względem Prawa i nie przyjęli go tak „jak mąż i Pan dziewictwa” w ich.”0 A dlaczego tak? Czy nie jest możliwe dla nich zbożnie podobać się swym żonom. Jr 3. tak samo rozpustą jest sprzeniewierzenie się jednożeństwu na rzecz wielożeństwa. a raczej zaledwie za pomocnika waszych narodzin. oraz że poszli za przekazem starszyzny i za przepisami ludzi. . Ale ze względu na przy. lecz w tymże znaczeniu. to jest Stwórca świata.14 u 1 Tm 2. nie 4 przypadną już więcej w udziale temu.39 w Por.7 tym samym poucza.4 zwoitość i na powstrzymanie ludzi skłonnych do powtórnego małżeństwa mówi Apostoł z naciskiem.15 v Por. zarządzały domem.”u 124 A znowu gdy Zbawi. 90. będą używane 2 słowa: rozpusta i cudzołóstwo. i duchem. obydwie są jednakowo święte w Panu: ta jako mężatka.10 4 1 Tm 5. niżej. rodzą i są rodzeni. 1 Kor 7.3 ° Por. i duchem”. tamta jako panna. takie słowa: „Każdy inny grzech jest na zewnątrz ciała. żeby człowiek żonaty razem ze swą towarzyszką życia troszczył się o sprawy Pana? 3 Lecz jak „niezamężna kłopocze się o sprawy Pana.9 n Por.1 diakona czy laika tylko mężowi żyjącemu w jednożeństwie i to nienagannie zachowującemu się w małżeństwie.27 k Por. A może w ten sposób czyni aluzję do tego.4 * Pozwala sprawować funkcję prezbitera. abyśmy odmienili się i znowu stali się jako dzieci. możecie go uznać tylko za współsprawcę waszych narodzin. W trojaki więc sposób.że Pan nie odrzuca bynajmniej małżeństwa.siech”. a jednocześnie wyrażać dziękczynienie Bogu?! A czyż nie jest dozwolone. aby była święta i ciałem.1 ale także Ojciec wszystkich bez wyjątku jako Dei. 188 Należy rozumieć przez to wyrażenie przeciwników powtórnego wychodzenia wdów za mąż. jak ono chce być rozumiane. żeby młodsze [wdowy] wychodziły za mąż. „Nie nazywajcie więc nikogo ojcem waszym na ziemi”“ — mówi. aczkolwiek w sposób przystojny.1 * **8 O tym wspomina prorok: „Za wasze grzechy zostaliście sprzedani” r i znowu: „Uległeś zmazie na obcej ziemi”.” poznawszy prawdziwego swego Ojca i narodzeni na nowo z wody. „Będzie zbawiony przez płodzenie dzieci. jakby chciał powiedzieć: za sprawcę waszego istnienia nie uważajcie tego. lecz te narodziny. Inny to jest wszelako po2 siew niż ten wynikły z dzieła Stworzenia świata.2 ciel nazwał Żydów „plemieniem złym i wiarołomnym”. 1 Kor 7. Mt 12. lecz zapobiega tylko oczekiwaniu cielesnych pożądań 3 w chwili zmartwychwstania.1 W ten sposób wyraża Pan życzenie. aby się stać świętą 1 ciałem. sprowadzające z kolei podobny koniec. „Jeden więc jest Ojciec wasz. którzy urodzili się na tym świecie”.1 s Ba 3.34—35 1 Mt 23. Już i tak niektóre zboczyły w kierunku szatana”. Mt 18. który was spłodził posiewem cielesnym. kto jednak uprawia rozpustę. w przeciwstawieniu do skromnej samowystarczalności. ten grzeszy w stosunku do własnego ciała”.34 280 0 sprawy męża i sprawy Pana w Panu. kto raz oddzielił się od tego życia. żonaty natomiast.18 r Iz 50. rodziły dzieci.5 tak samo mężatka troszczy się 3 J 6.4 182 Por. Łk 20.q Jeśli ktoś ośmieli się nazwać małżeństwo rozpustą.9 m Mt 23.3. 88. Ten w niebie. Stąd i Apostoł mówi: „Życzę więc 3 sobie.89. że „ci. „Tak — rzecze Apostoł — człowiek bezżenny kłopocze się o sprawy Pana. A słów „dzieci tego świata” nie wyrzekł jako przeciwstawienia do „dzieci innego świata”.miurg. jak — bałwochwalstwo. stanowiące rozszerzenie kultu jednego Boga na kult wielu bogów. to ry. jak podobać się swojej żonie.

69.1 bożnego mniemania dodaje: „Jak można nie uznawać Zbawiciela za przyczynę sprawczą świata.2 przeniósłszy obraz drzewa na człowieka. . 129 Por. że mamy takie części ciała. że «-nie są drzewem nie przynoszącym owoców-«.124 W liście św. nie mogliby przecież uzyskać zbawienia.1 Podobnymi argumentami posługuje się też założyciel herezji doketów. a nie małżeństwo. Pawła te słowa odniesione są do kobiety. która jest zwrócona do Egipcjan. Ten zaś. Iz 56. lecz w tej. odstępujących od Bożych przykazań pod wpływem rozkoszy. dozna skruchy.depczecie stopami zasłonę wstydliwości i gdy dwoje stanie . II 144.2 tego mówi: „Gdy Salome dopytywała się. 282 postanowienia”. nabierając siły pod wpływem złych przyzwyczajeń i niewłaściwego pożywienia.się jednym. iż kobieta126 w ten sposób jest zbudowana. który pod wpływem takiego poglądu wyrzeka się męskości z własnego x Łk 14. 281 w niewolę przeróżnym namiętnościom. z kolei zaś zjednoczy ducha i duszę w posłuszeństwie rozumowi. co żeńskie.129 zaciemniają i jakby zasłaniają działalność umysłu). W konsekwencji ich działania występuje skrucha i wstyd. tym bardziej wzbronione było cudzołóstwo. rzekł Pan: »gdy po. Jeden jest tylko grzech — rozwiązłość. wyżej. Respublica VI 495 A. Ale jeśli nie pofolgował ani gniewowi. pod których wpływem bezustannie służąc grzechom byli sprzedawani obcokrar jowcom.3. jak powiada Paweł.* 128 Po drugie Kasjan. a prorok nie powiedziałby o nich. kiedy będzie wiadome to. ale. od tego. XIII [Odpowiedź na argumenty heretyka Juliusza Kasjana] 91. W swym traktacie O powściągliwości. A jeśli wasi przeciwnicy znowu jako argument wysuwają tę okoliczność. wedle mego zdania. w którym daje się odróżnić to.1 kazanych nam Ewangeliach. to nie oceniałby przecież rzezańców jako szczęśliwych.93. Dla. a męż. ani drugim. Juliusz Kasjan. że przez męską namiętność rozumiany jest gniew. to ani sprawiedliwi przed Objawie5 niem. Po pierwsze oto nie zostało to powiedziane w czterech prze. Gdyby bowiem taki plan obmyślił sam Bóg. schodzi tutaj na świat ograniczony narodzinami i śmiercią. Platon. co męskie. a przez żeńską pożądanie. a w ślad za nią wstydu. Ga 3.20 y Ps 6. że to grzechy są wrogami. Sam zaś wyszedł ze szkoły Walentyna. nie będąc już ani jednym. do którego zdążamy. ani żeńskiego”. ani żeński«”. mianowicie kobieta do przyjmowania. że także prorok głosił: „Zestarzałem się wśród wszystkich moich nieprzyjaciół”/ niech zechcą zrozumieć.92. mianowicie. ani ci. niby wnioskując z tego. na skutek pożądania stawszy się żeńską.2 czyzna do wprowadzania w nią nasienia. „nie ma w nas ani męskiego pierwiastka. to wtedy. jakoby pożycie płciowe zostało ustanowione przez Boga. wyżej. czego usiłowała się dowiedzieć. bo inaczej musieliby nazwać grzechem także narodziny. uwolnił od błędu i od związku płciowego części ciała męskich i żeńskich?” Pod tym względem głosi Kasjan zasady bliskie teorii Tacjana. i z kolei — nazwać grzesznikiem Stwórcę narodzin. wyzbywszy się zamroczenia przez nie wywołanego. lecz.3 125 p0r. 130 Por. !27 w oryginale: „samiec”. a mężczyzna127 inaczej. a męski pierwiastek z żeńskim nie będzie ani męski.131 3 Por. że dusza wprawdzie boskiego jest pochodzenia. oficjalnej 4 prostytucji. nie wie. czyli o kastracji mówi dosłownie tak: „Niech nikt nie opowiada. który powiedział: „Poślubiłem żonę i nie mogę przybyć” x na ucztę Bożą — był przykładem ku przestrodze ludzi.28 128 Chodzi tu o pismo gnostyckie Ewangelia według Egipcjan. I jeszcze walcząc dalej w imię swego bez. 126 oryginale: „samica”.8 z Por. przechodzi w stan zespolenia. jeśli nas przemienił. gdyby brać pod uwagę sam tylko fakt małżeństwa (bez całej sytuacji).125 a ponieważ u Żydów nie było jawnej. Bo przecież. ani 2 pożądaniu (które to afekty.3 Mianowicie 3 dusza oddaliwszy się od stanu. którzy się żenili po Objawieniu.180 Zacny ów mąż wyznaje pogląd platoński.

gdyż zbytnio lubimy rozkosz: być może również dlatego. lecz w stosunku do tych. oto przed należną godziną zapragnął czaru małżeństwa i popadł w grzech. posiadający.2 wości”1 użył nie w stosunku do tych. ukształtowanych przez wolę Wszechwładcy tak. I wiemy. A mówi to z obawy.0 Zbłądziło zaś nie stamtąd. wyprzedzające fakt małżeństwa. którzy pragną wyjść już poza samo płodzenie dzieci. który przecież nie sprowadzałby czegoś z lepszego bytu do gorszego). rodzą i są rodzeni.1 Jednocześnie zadaje Kasjan gwałt Pawłowi taką interpretacją jego słów. co przedtem powinno być powiedziane.3. podobnie nauczający. a jest to stworzenie świata przez Wszechwładcę.1 wedle słów Ka.131 Por. Platon.24 1 Por. jeśli zajdzie potrzeba. co zostało stworzone. a żona mężowi.20 h Por. a jakby rodzący śmiertelnych. dopóki nie wszedł z nią we właściwy związek małżeński.* 1 XV [Egzegeza miejsc: 1 Kor 7. Pragnąc zaś podr porządkować ich swej władzy. że i on. Jeszcze mówi Kasjan tak: „Ci.1.k A wyrażenia „z powodu waszej niewstrzemięźłi. usiłuje podsunąć sposobność do grzechu jakoby pod pozorem. aby „przeciwnik” nie wywołał nadmiernego wzburzenia afektu i nie sprowokował dążenia do odmiennych zupełnie przyjemności.m niech mąż świadczy żonie obowiązek małżeński.29—31 3 1 Kor 7. aż podejmiemy wyjaśnienie na temat pochodzenia człowieka na podstawie tego. »nasza zaś ojczyzna jest w niebiesiech.4] A mówiąc znowu: „Moralnie piękne jest nie obcować fi. Ef 4. Hbr 11. i niech się nie pozbawiają nawzajem pomocy. że trafnie to zo.10 d Por. co zbłądziło.97. Phaedo 81 C.6 to zwraca się przez te słowa do nas.3 c Por. Jeśli 2 fi Flp 3.sjana. Łk 19. Mt 5. którzy gotowi są porzucić majątki.132 95.13 1 Por. i inni.96.1 A więc był to ten sam Pan. popełnili błąd. płodzący dzieci. którzy w sposób powściągliwy korzystają z małżeństwa ze względu na płodzenie dzieci. już z nią popełnił cudzołóstwo”. Rdz 3. którzy nawet i bez żony żyć będą.1 zycznie z niewiastą.3 stało powiedziane. to ciało. 284 nież oczekujemy Zbawiciela*”g. Łk 14. Albowiem „każdy. beznamiętnie. którzy podlegają władcom ziemskim. Mówi zaś o dawnym (i o nowym) człowieku nie ze względu na narodziny lub powtórne narodziny. Wykażemy później. Gdy bowiem Apostoł mówi: „Rozbudujcie w sobie nowego człowieka. a jakby bezżenni. 1 Kor 7. Apostoł dodaje.24] 94. jak jesteśmy ukształtowani. a jednocześnie jakby nie posiadający. A myśli nasze uległy znieprawieniu na skutek nieposłuszeństwa. że powściągliwość wymaga nadmiernego trudu. stworzonego wedle Boga”. kto spojrzy na niewiastę z pożądaniem. z samej zawiści przeciwstawia się on 143 ludziom sprawiedliwie żyjącym i walczy z nimi zaciekle. lecz ze 2 względu na życie w nieposłuszeństwie lub posłuszeństwie przykazaniom Bożym. skąd rówb 2 Kor 11. żeby — jak ów wąż zwiódł Ewę dzięki swej przewrotności — waszych myśli nie odwiedziono 2 bałamutnie od szczerego oddania się Chrystusowi”. do nas przybył Zbawca.5 .d ponieważ nie wyczekał na moment właściwy dla zaspokojenia swego pragnienia. na te tu narodziny (wszak narodziny są dziełem Stworzenia. Ale to nie wcześniej. danej im przez Bożą ekonomię ku płodzeniu potomstwa. lecz przybył Pan także do zbłąkanych pod względem myśli. Iz 56.21 132 Tzn. z góry. który również ongiś potępił pożądanie. jak ci. jakby dla wyjaśnienia: „żeby was szatan nie wystawiał na próbę”. jak ci.26. Winniśmy bowiem zachowywać się tak jak „goście i wędrowcy”11: pozostający w stanie małżeńskim. Słusznie więc mówi Apostoł: „Lepiej jest ożenić się niż go.3.1 rzeć”. Być 3 może.1—2 k 1 Kor 7. Jednym słowem. 283 XIV [Egzegeza miejsc: 2 Kor 11. że nasz protoplasta wyprzedził właściwy czas. „Ubrania ze skóry”. jakoby Paweł uważał narodziny za wynik oszustwa: „Boję się jednak.28 « Ef 4.b Ale przecież przybył Pan też oczywiście do tego. z pełną wdzięcznością oraz wielkodusznością. używający tego. ze względu jednak na niebezpieczeństwo rozpusty niech każdy raczej ma własną żonę”3.

ani też bezżenr nemu. że Pismo mówi o nich samych. podobnie jak wybrane nasienie. jestem drzewem uschłym«. a znowu kto się nie ożenił. wyraziwszy zgodę na bezżeństwo.12 p Por.15 184 Cytat ten pochodzi chyba z Ewangelii według Egipcjan. że »-ot. gdyż nasienie jest po« błogosławione przez Pana”. który przez nauczanie prawdy 5 rodzi1.1 Miano eunucha przysługuje nie temu. Przecież i jednym. szatan.” u Dlatego i Paweł w swym Liście do Galatów pisze: „Dzieci moje. w równym stopniu jak tego. 1 Kor 7. 99.9 183 Tzn.* v * I znowu tak mówi w Liście do Koryntian: „Choćbyście mieli dziesiątki tysięcy wychowawców w Chrystusie. to cóż z tego? Przecież Pan nie poleca nienawidzić własnej rodziny. ani szabat. Mianowicie prawdziwi wybrańcy Pana nie nauczają niczego ani nie płodzą potomstwa na przekleństwo. a nie przeszli przez właściwą 2 szkołę życia.5 m 1 Kor 7. „Dziateczki — powiada Nauczyciel — tylko jeszcze trochę będą z wami. wielu wszakże ojców nie macie. 286 przez powstrzymywanie się od grzechów oraz jeśli stał się wykonawcą przykazań. którzy są tylko nauczani przez Słowo.11 r Por. „nasz przeciwnik”. miasta z domów. niech pozostanie bezżenny. dam wam miejsce 2 lepsze niż synom i córkom«”/ Zatem nie sama rezygnacja 3 z męskości czyni człowieka sprawiedliwym. 32—36.s Tych bowiem. ale temu. lecz wypełnianie przykazań. którzy zgodnie z wolą Logosu płodzą dzieci. którzy się powstrzymują od . to znaczy d. będzie w większej czci od tych.3 sa”.0 lecz także jakby mówił: nie daj się uwieść nierozumnym popędom i nie daj się uzależnić od obyczajów pogańskich. jeśli okazał posłuszeństwo Logosowi i wierność szabatowi n Por. aż się w was wykształci postać Chrystu. 1 Kor 7." no. 22 — Kobierce t. jak to Paweł mówił o tych.w Dlatego „żaden eunuch 4 nie wstąpi do społeczności Boga”.3—5 s Iz 65. aby oi się dobrze działo”. kto jest niezdolny do płodzenia prawdy. którzy się domem zaj4 mują: że chcą się „światu podobać”p.1 1 Kor 7. tak mniej więcej mówiąc: „Niech nie mówi człowiek rezygnujący dobrowolnie z męskości. wychowują i kształcą w Panu. niech żony nie wyrzuca.26 0 Por.33 9 Por. Łk 14. Ja oto was urodziłem w Chrystusie za pośrednictwem Ewangelii”. tacy są szczęśliwi: tacy. którzy wykastrowali samych siebie” 7 z wszelkiego grzechu ze względu na „królestwo niebieskie”. Jednakże. Natomiast „ci. jak herezje. To mówi Pan ludziom rezygnującym z męskości: »Jeśli będziecie skłonni przestrzegać szabatów moich i wiernie spełniać wszystkie moje przykazania. I 285 powołują się na te słowa: „A kto by nie miał w nienawiści ojca ani matki. Iz 56.x to znaczy: każdy kto w postępowaniu i w słowie jest bezpłodny i bezowocny. że 98. Wszak dom powstaje z rodziny. kto ogłosił. A znowu w stosunku do żonatych dodaje mówiąc: „Moi wybrani nie będą się trudzić nadaremnie ani płodzić dzieci na przekleństwo. ani dzieci. 1 Kor 4. oczekuje określona zapłata. i drugim daje ten sam Pan za pośrednictwem Izajasza stosowne dla nich obietnice. Powiada wszak: „Czcij ojca i matkę.'1134 Ten zaś. który przymusowo został pozbawiony swych organów płodzenia. Wj 20. Taki był początkowo owym „drzewem zeschłym”. Inni zaś interpretują „przekleństwo” jako płodzenie dzieci i nie rozumieją.27.1 rezygnuje z męskości. moim uczniem być nie 3 może”. Znowu mówi Pan: „Kto się ożenił. ani żony. których teraz rodzę w bólach powtórnie. niech się nie żeni”.23 ‘ Por.

że w stosunku do wszystkiego jest wstrzemięźliwy.4 e Ps 50. używa w sposób powściągliwy). że same narodziny zawierają zło. aby patrzeć na cierpienia i trudy. ale sam nie był w grzechu.2 nie tylko przeklinając swe narodziny. nie tylko ciała.27 n 1 Kor 9. w którym zostałem uro. abym nie musiał oglądać na własr ne oczy znoju Jakuba i udręki ludu Izraela?” c — mówi pro. jak konsekwentnie stwierdzić. „Skoro podejmujemy zapasy nie z krwią i z ciałem. przy których Boga jeszcze nie rozpoznajemy. my zaś — niezniszczalny’5.33 v Ga 4.7 f Rdz 3. Pwt 23. mianowicie.28 5 1 Kor 15.52 c 4 Ezd 5. ani też sam nie był grzechem.6 m 1 Kor 9.1 dzony.12 z Por.1 I z tego też względu Paweł powiada: „Ciało moje ugniatam i prowadzę jak niewolnika”. A Job powiada: „Nikt nie jest czysty od brudu. Hi 14.34 5 Ef 6.1* Raczej te pierwsze odruchy po urodzeniach. lecz także duszy. w stosunku do czego zajął postawę pozytywną.3. a więc że od wszystkiego bez wyjątku się powstrzymuje. Mt 19.spożywania pokarmów świata.7 h Por. w każdym razie wszyscy prorokujący prawdę byli ścigani i narażeni na niebezpieczeństwo z powodu nieposłuszeństwa słuchaczy. że każdy. Dlatego otrzymujemy też przebaczenie. „tamci — aby zdobyć zniszczalny wieniec. będą dla mnie słowa jednego z dwunastu proroków: „Czy mam dać mego pierworodnego za moją bezbożność.15 x Por. Ps 50.12 * Por. lecz z potęgami duchowymi”. Dz 7.5.1 2 3 rok Ezdrasz. które jeszcze niczego nie dokonało. XVI [Interpretacja miejsc: Jr 20. lecz zniechęcony grzechami i nieposłuszeństwem swego ludu. zachowuje pod każdym względem wstrzemięźliwość” n (to nie d Por. winien je z kolei nazywać czymś dobrym ze względu na tamto.11 „Dlaczego oto łono mej matki nie 3 stało się dla mnie grobem.14. jakby od matki.100. Ef 6.11* gdyż „każdy stający do zawodów sportowych.4 u J 13. ku życiu.1 Został spłodzony w grzechu.0 . choćby jego życie miało trwać tylko jeden dzień”. grzesznicy. 1 Kor 9. A kiedy Dawid rzekł: „W grzechu zostałem spłodzony i w bezprawiu poczęła mnie matka moja”. Jr 20. a dni moje upłynęły w hańbie”3. i niech nie uzyska błogosławieństwa”. który powiedział: „Rozmnażajcie się i zaludniajcie ziemię”.35 287 5 6 7 101.2 y Por.18 b Por.27] Jeremiasz woła: „Przeklęty dzień. za której pośrednictwem istnieje ciało.14 a Jr 20. Ale jeśli ktoś nazywa urodziny czymś złym ze względu na to. Hi 16.20 g Mi 6. Dodaje więc: „Po cóż narodziłem a się. owoc mojego łona za grzech mojej duszy?” g Przez co bynajmniej nie czyni wyrzutów Temu. Dowodem na to. nazywa aktami „bezbożności”. zwraca się tym samym od grzesznych przyzwyczajeń. rzecz oczywista. popadło pod klątwę Adama? Nie pozostaje im chyba nic innego.* są to.25 288 znaczy.19 w 1 Kor 4.6 proroczo wymienia jako swą matkę — Ewę. Rdz 1.3 to również „władcy świata ciemności” k są w stanie nas wystawiać na próbę. lecz że tego.12 1 Por. Ale z drugiej strony Ewa stała się „matką wszelkich ludzi żyjących”. kto się od grzechu zwraca ku wierze. niektórzy bowiem spośród was nie mają żadnej wiedzy o Bogu”. gdzie nowo narodzone dzieciątko mogło dopuścić się rozpusty albo w jaki sposób dzieciątko. 1 Kor 7. że przez nie poznajemy prawdę: „Ocknijcie się w sposób godziwy i nie grzeszcie.d Niech nam powiedzą.

przez nie — poznanie Boga samego! „Wszelkie ciało jest jak trawa. jako że dopiero niedawno powstali.25 p Por. 2 przez nie — Ewangelia. W takim wypadku i poznanie prawdy byłoby spożyciem owocu z drzewa życia* A więc s jest możliwe.22 m por. przestrzegające umiaru. utrzymując go w zdrowiu? „To tylko wam 5 mówię.dzeni podstępem diali sdę nakłonić szybciej.4 niego rżał każdy. XVII [Wszyscy. przez nie — przykazania. „Stali się jak ogiery szalejące za samicą. wtedy istotnie taki człowiek ulega zbydlęce. W jakiż zaś sposób bez pośrednictwa ciała plan Boży Kościoła naszego mógłby się realizować? Wszak i On sam.v gdyż wyrażenie „on poznał”w stało się znakiem 2 przekroczenia przykazania. przez nie — Prawo. Rdz 4. Bo jakże to? Czyżby Zbawca nie uleczył ciała z cierpień. przez nie istoty żywe. Ef 1. ale uzyskując wieniec nie bez wysiłku. otrzymuje udział w owocach tego drzewa. uczyniwszy ludzi jakoby słabszymi z natury od nierozumnych zwierząt. Ps 48. którzy spotwarzają narodziny.8 289 103.i»2-* 1 niercy uznać. w# por.21 1 Jr 5. Stąd doketyzm zaczerpnął Kasjan.22. jak z namiętności uleczył duszę? Jeśliby zaś ciało było wrogiem duszy. do płodzenia potomstwa. Niektórzy cenią nawet 5 więcej wstrzemięźliwość wdowy niż dziewicy.niu." mówi prorok i w ten sposób poucza. których doznał Pan za swego życia. nazwaną ongiś poznaniem!135 Na ten grzech ma jakoby wskazać spożycie owocu z drzewa dobra i zła. choć pierwsi ludzie nie mieli tego jakoby uprawiać z natury — wedle zapewnień niektórych — to w takim razie znowu dzieło Stworzenia ulega zniesławieniu. stąd Walentyn teorię ciała psychicznego. przez nie — dzieła wszelkie natury. A więc jakże to? Ludzie ukształtowani przez Boga mieliby iść za przykładem nierozumnych zwierząt?! 0 1 Kor 9.4 jąc nas do podziwiania bezpostaciowości i bezcielesności Boskiej Przyczyny.p przystępując do zespolenia się we dwoje.” q I jeśli z kolei miałby wąż przenieść od nierozumnych stworzeń praktykę spółkowania na człowieka. ponieważ nie wyczekali na Jego rozkaz. jeśli nie nadużywamy małżeństwa. nie dziedziczy niezniszczalności”. przez nie — aniołowie. którzy małżeństwo i płodzenie potomstwa uważają za rzecz złą. odnoszą się tym samym krytycznie do stworzenia świata przez Boga i do Ewangelii] Jeśli same narodziny są czymś złym. Rdz 2. która Pana urodziła. Albowiem to. przez nie — potęgi. Rdz 2. niż należało. wyżej. 96. 290 niać jej wroga. której już doświadczyła. Mianowicie wszyscy oni utrzymują: Człowiek „stał się podobny do bydląt”. To jest właśnie „drzewo poznania”.1 A jeśli nawet natura prowadziła ich. że małżeństwo. 5. to powinni też bluz.y Grzech mianowicie.® przybył w szacie cielesnej wprawdzie. oni zaś uwie.9 w Por. że Pan uczestnicząc w narodzinach uwikłał się w zło oraz że Najświętsza Dziewica. przez nie — dusze. są piękne i czyste. „Drzewo bowiem życia rośnie od dobrego pożądania”.6—8 s Por.5. też uwikłała się w zło! Biada mi. wyżej. że pragnienia.2—3 u Prz 13. Lecz trawa usycha.12 v Por. 81. kwiat zaś s opada. Głowa Kościoła. 3. Bo przecież już wcześniej powiedzieliśmy.zwyciężając w zapasach. podobnie jak stworzenia nierozumne.1—3. Iz 53. gdyż pierwsza dobrowolnie powstrzymuje się od rozkoszy. co zniszczalne. ile tu zła! Bluźnią przeciw 2 woli Boga i misterium stworzenia świata ci. A Słowo Pana trwa”. że ciało i krew nie mogą w dziedzictwie otrzymać królestwa niebieskiego.1 x Por.136 że można używać małżeństwa dobrze 4 lub źle. to wprawdzie wyrok Boży był niewątpliwie sprawiedliwy. będąc zepsuciem.137 nie może dostąpić wspólnoty z . bracia. przez nie przecież powstał świat.r Ono namaściło duszę i połączyło ją z ciałem. a wszelka wspaniałość człowieka jest jak kwiat trawy. do żony bliź.23 1 Por. 104.13. ale same narodziny są święte. stąd swą 3 naukę także Marcjon. przekonawszy Adama do zgody na wspólnotę z Ewą. Dopiero gdy naprawdę zechce wejść do cudzego łoża w porywie żądzy.1 Już im się zachciewa uznać za grzech wspólnotę małżeńską mężczyzny z kobietą. lecz nie we właściwej postaci1 i bez piękna zaprawia.9. to miałby wałem ochronnym umacr Iz 40.

pijakiem. Ef 2. dziełem stworzenia jest też czysty mężczyzna.3 a Por. kończycie teraz w ciez 138 XVIII [Należy wystrzegać się dwu skrajności: z jednej strony nie należy unikać małżeństwa z nienawiści do Stwórcy.14 d Prz l. choć mogli wybrać dla siebie rezygnację z funkcji mężczyzny według zdrowego modelu zbożności.1 nych do tego samego zachęcają fałszywą interpretacją słów Pisma: „Tym. „Czyż jesteście tak nierozsądni? — mówi Apostoł — zacząwszy od ducha. ludzie nie panujący nad sobą. jako całkowitego bezbożnictwa. zabójcy swych najbliższych. dlatego może być przeciwstawiony „niezniszczalności”. którzy wykorzystują je dla niegodnych namiętności] Jedni. Nie zarzuca się bezkarnie sieci na ptactwo. jak żyłem wedle pożądań.7 b Por. cofnij swą stopę z ich ścieżek. wszyscy posiadajmy jeden wór i niech jedna tylko sakiewka będzie naszą wspólną własnością”. grabieżcą. z drugiej zaś nie należy pobłażać tym. gdyż „koniec ludzi naruszających Prawo jest nieszczęsny. ale jest człowiekiem rozpustnym. 1 Kor 7. abyście stali się nowym zaczynem” f — woła do nas Apostoł.1 2 3 4 107. A rozgniewany na tego rodzaju ludzi (o których tu była mowa). 96.6 „A ja za pośrednictwem Prawa umarłem dla Prawa — mówi Apostoł — aby żyć dla Boga.50 z Por. sprzecznego z naszymi zasadami.139 mocno nadużyli pojęć: iom sprawiedliwości i harmonii zbawienia. stan rozkładu.7 g 1 Kor 5. bijący swymi ogonami”. to przeżywam w stanie wiary w Syna Bożego”. Oto są drogi tych wszystkich. Z Chrystusem zostałem razem ukrzyżowany. z takim człowiekiem nie zasiadać nawet do wspólnej biesiady”. na których wskazuje proroctwo. Ga 3.3 f 1 Kor 5. To już nie ja żyję”. chyba są to lubieżnicy. podziel się z nami. potępianej przez św. 188 Aluzja do obrzezania i do judaizacji chrześcijaństwa. odwodząc nas od sposobu życia. niech jeden i drugi żywią wdzięczność za ten stan. jak to już wykazaliśmy. Inni 2 znowu zerwali cugle i uprawiają swawolę. c Prz 1. kto wprawdzie przypisuje sobie miano waszego brata. tzn. Jr 5. Pawła.0140 Dlatego ten sam prorok daje nam dobrą radę. ciemności i gniewu dzieci. napastliwym.* 187 188 y 1 Kor 15. stawszy się istotnie „lubieżnymi ogierami.”*1 To znaczy: dopuszczają się nieczystości i najbliższych uczą tego samego. a bez nienawiści odnoszącego się do aktu stworzenia oraz bez lekceważenia ludzi żonatych. tak mówiąc: „Nie ruszaj w drogę razem z nimi.19—20 1 Ga 2.20 3 Mt .11 h Ga 2. wdzięcznego* za doznaną łaskę.8 187 Zepsucie.141 którym to słowem Hellenowie określają członek męski. aby „nie nawiązywać najmniejszej wspólnoty z nikim. do czego zostali wyznaczeni. będących czymś świętym i trwałym. 291 106. „Usuńcie stary kwas.11 Oddają się w sposób nieumiarkowany przyjemnościom oraz in. skoro poznają. dla bluźnierczego rozumienia powściągliwości.15. „lecz żyje we mnie Chrystus” h za pośrednictwem posłuszeństwa przykazaniom. do którego zostali wyznaczeni. Dziełem stworzenia jest normalny człowiek. którą jest sprawiedliwość. „co zaś obecnie przeżywam w ciele. co tobie przypadło w udziale.6 krwiożercy.17. Ongiś żyłem w ciele w sposób cielesny.1 „Nie zbaczajcie na drogę pogan i nie wchodźcie do miasta Samarytan” 3 — mówi Pan. rżącymi do żony bliźniego”. A więc ci. chciwym na grosz. i*9 por wyżej.18a e Por. mordercy samych siebie. wedle słów proroka: „skłonni do walki. „skłonni do walki ogonami”. znowu daje polecenie. prowadzący ku zniszczeniu.niezniszczalnością. święcie i szczęśliwie. Sami wszak sprawcy uczestnicząc w rozlewie krwi gromadzą dla siebie nieszczęścia. czcicielem bogów fałszywych.

24. a Pan dla ciała”. jako założenie stawiając sobie folgowanie rozkoszom i namiętnościom. 292 którzy dopuszczają się bezprawia”.” y uo. podobnie i żona mężowi”.11 my.13 n 1 Kor 6. Czyńcie to. którzyśmy w tych błędach tkwili.9.i A Piotr w swym liście wyraża się podobnie: „więc wiara wasza i nadzieja są zwrócone ku Bogu. 2 zmazie uległa nawet myśl i sumienie. czy coś zasługującego na pochwałę. 2. na płodzenie dzieci. 141 Nie wiadomo. powiedziawszy: „niech świadczy żonie obowiązek małżeński. A myśmy się oczyścili”. którzy atakują Prawo i małżeństwo. co wzniosłe. jakoby było ono dozwolone tylko wedle Prawa. 6. co mają do powiedzenia ci. co prawdziwe.. A własną nadzieję pokładają w bezwstydnymv użytkowaniu swych organów płciowych oraz do tego doprowadzają. Byłoby dlań lepiej.”0 5 Przez wyrażenie: „Nie pozbawiajcie się” wskazuje na obowiązek małżeński. jak w zakresie wiary w Jezusa Chrystusa. Uczą rezygnacji z umiarkowania na korzyść niepowściągliwości.” * Na temat zaś niedozwolonej przez obyczajowość rozkoszy powiada tak: „Nie miejcie żadnych wątpliwości. 8. że ich zwolennicy publicznie będą usunięci z Królestwa Bożego i nie zostaną zapisani w do jego ksiąg. ani grabieżcy nie otrzymają w dziedzictwie Królestwa Bożego. którego wynikiem jest rozpusta. aby niewiasta nie odłączała się od męża (a jeśli się odłączy. gdyż dusze wasze uświęciliście przez posłuszeństwo przykazaniom”. Tamci zaś takiego niby oczyszczenia dostępują.11 „Biada — rzecze Pan — 2 owemu człowiekowi. Łk 17. Mk 9. bierzcie w rachubę tylko to. Epistoła I ad Corinthios 46. czegoście się nauczyli.5 p 1 Kor 7. 42. Wszystkim innym zaś powiadam ja. a nie wedle Nowego Testamentu? Wobec takich zarządzeń prawnych.3 ważeniu”. coście przyjęli ode mnie. coście usłyszeli i zobaczyli we mnie.24 m 1 Kor 5.“143 109. dodaje: „Albo nie wiecie.p Właśnie przez to pełnienie obowiązków jest ona „pomocnicą” q męża zarówno w zarządzie gospodarstwem domowym. którzy brzydzą się płodzeniem i narodzinami? Bo przecież Apostoł poleca.1 „W ludziach czystych wszystko jest czyste — mówi Apostoł — w skażonych i niewierzących nic nie ma czystego.18 r 1 Kor 7. byłoby dla niego dobrze.10. nie Pan: Jeśli któryś z braci”. ani pederaści. Rdz 2. * 1 * Dlatego szlachetnie wypowiada się Apostoł: „Napisałem wam w liście.16 0 1 Kor 7.. 18. skąd pochodzą te słowa. lecz dla Pana. gdyby mu zawieszono kamień młyński i zatopiono go w morzu.2 Jako dzieci .. ani pijacy. co już w poprzednich słowach ujawnił. i to tylko chwilowo. gdyby się był raczej nie urodził. ani cudzołożnicy. A dom prawdziwie podobający się Panu stwarza dopiero związek z jedną tylko kobietą. Jeszcze wyraźniej oto mówi Apostoł: „Małżonkom daję polecenie nie ja sam. stanowi z nią jedno ciało”?n Albo czy ktoś nazwie nierządnicą dziewicę przed ślubem? „I nie pozbawiajcie się samych siebie nawzajem — powiada Apostoł —■ chyba że za wspólną zgodą. rezygnując z umiarkowania chrzczą się ku nierządowi.18—19 1 Rz 2. co święte. abyście nie nawiązywali najmniejszej wspólnoty z ludźmi rozpustnymi”. mianowicie. lecz Pan.14 142 Klemens Rzymski. niżby miał zepsuć jednego z moich wybranych”.niercy. aby Kościołem kierował taki biskup. 293 dom.10—12. Pod imieniem fałszywie nazywanej gnozy wybrali 3 drogę do najbardziej zewnętrznych ciemności* „Zresztą. aż do słów: „ciało nie jest dla rozpusty. co chlubne. czy to jest cnota. 6 ns. bracia. ani ludzie chciwi na grosz. ani ludzie napastliwi. A Bóg pokoju będzie z wami.3 q Por. to niech pozostanie w ogóle bez męża albo niech się z mężem pojedna).4 ża małżeństwa za rozpustę. ani bluź.“ A że nie uwa. ani czciciele bóstw fałszywych. bowiem ani ludzie rozpustni. co sprawiedliwe. a mąż żeby nie odsyłał niewiasty.5 140 Aluzja do wspólnoty kobiet sekty karpokratianów.1 Co na 2 to powiedzą ci. który dobrze umie prowadzić swój własny k Prz 1. co godne miłości.14* „Imię bowiem Boga za ich sprawą ulega znie. że kto sprzągł się z nierządnicą. Mt 26. ani złodzieje. niż miał zgorszyć jednego z wybranych. aż do słów: „teraz zaś są święte”.

6.13. W sposób bowiem przymusor. który was powołał. gdyż wszystko. A kiedy zarys całości zostanie już wypełniony wedle planu początkowego możliwie jak najlepiej.12.12.1. ale uwiodła nas poza należną potrzebę i zbyt przedłużyła dowodzenie.30 y Flp 4. Mt 8. który ma być przedstawiony. jak na przykład ta. Ta wiedza o bycie zatem.19 w Por.2. oraz podjąć polemikę z najważniejszymi poglądami wypracowanymi przez filozofów. Stąd słusznie . jakom s Por. Dlatego nasz trzeci z kolei Kobierzec rozważań gnostycznych wedle prawdziwej filozofii na tym się już kończy. Po tym zarysie nastąpi krótki wykład Pisma Świętego. 22. nawet wbrew ich woli. A A gdy i ten zamiar w pełni urzeczywistnimy w tych oto zapiskach. 294 Ja jest święty«”. a stamtąd dopiero wstąpi na teren naukowej wiedzy o Bogu.3 Oto odprawa w stosunku do obłudników.6 4 Tt 1. co powinno być powiedziane przed wyłuszczeniem prawdy).14—16.15 u Por.7 KOBIERZEC IV i [Podanie dalszego planu dzieła] Obecnie uważam. że prawo do roztrząsań filozoficznych ma zarówno człowiek wolny. 19. Z kolei. zastosujemy obrazowy sposób opisu. i wy staniecie się święci w całym waszym 2 postępowaniu. aby po krótkim streszczeniu nauki moralności przedstawić zwięźle korzyści osiągnięte przez Hellenów z filozofii barbarzyńskiej. na Tym Świętym. Potem nastąpi zwięzły wykład nauki o Bogu oraz zestaw przekazu proroctw.5 jest zależna od wiedzy 3 o powstaniu świata.27 x Por. zostanie wyprowadzone na czyste wody 2 i ujawnione. gdyż jest napisane: »Bądźcie święci. oparta na zasadzie wiarygodnego przekazu4 poznawczego.4. wyżej.1 uzyskawszy wtajemniczenie najpierw mniejsze przed wielkim. będziemy musieli przedstawić poglądy Hellenów oraz różnych barbarzyńców na istotę bytu i na tak zwane pierwsze zasady. 21. skierowany zarówno przeciw Hellenom.2. 1 Kor 6.2 * aby nic nie stanęło na przeszkodzie boskiemu objawieniu® świętych tajemnic. jak przekonać ich samych.44. oraz wedle płci.21 144 Por. że rzeczą właściwą byłoby zajęcie się szczegółowo problemem męczeństwa i modelu człowieka doskonałego. posługując się w zbijaniu argumentów samym Pismem Świętym. w których. czego nie udało się zawrzeć w poprzednich Kobiercach. Flp 3. wtedy dopiero przejdziemy do omówienia wyniku badań w zakresie prawdziwej wiedzy o bycie. 1 Tm 3. pewne drugorzędne kwestie.wy skrępował nas nadmiar materiału faktycznego. gdy wyczerpująco omówimy zagadnienie wiary i badania. 90. Nadto dorzucone zostanie to. oczywiście według dostępnego nam przekazu. 3 1 P 1. uczynimy zadość naglącej potrzebie (zgoła bowiem jest niezbędne to. ale wzorujcie się na Tym. Kpł 11. jak się zdarzy. panujących nad wami w czasie waszej nieświadomości.9—11 v Por. że Pismo Święte* w któreśmy uwierzyli. o ile zechce Duch Święty. a raczej już nie tyle wiedza co mistyczna wizja bytu. 79. stała się konieczna. 25. Tt 1. Z kolei wykażemy. zapowiedzianego w sposób prawdziwy przez 297 3 Prawo. jak i Żydom. Do tego zagadnienia zostaną włączone zgodnie z wymaganiami materiału. chociaż zapowiedzieliśmy we Wstępie ujęcie całości w jednej księdze. co winno być przedtem poznane i podane do wiadomości. Ap 20.8 z 1 P 1. wypowiedzi usiłujących zarówno pisemnie obalić poglądy przedstawione przez autorów. 20. 3 podszywających się pod miano wyznawców gnozy.posłuszeństwa stosujcie się nie do swych poprzednich namiętności. mężczyzna lub kobieta. jest prawdziwym Słowem Boga Wszechwładnego oraz że dzięki jego świadectwu jest w naszej mocy ukazać wszystkim herezjom Boga Jedynego. Proroków i przez błogosławioną Ewangelię.15. Pana Wszechwładnego. jak niewolnik. Czeka nas poza tym mnóstwo wypowiedzi polemicznych w stosunku do herezji.

298 II [O przyczynie nadania tym zapiskom nazwy »Kobierców«] Zapiski moje. jak się zdaje. 1 Wiedza o bycie to. wyżej..7 ale ci. 7 Heraklit. choć sił wymagała z początku. I 18. którzy przystępują do nich bez uprzedniego przygotowania i w sposób zupełnie dorywczy. wyżej. znajdą wiele w małej ilości. fizjologia (ij cpvaioXoyia). przechodzącą bez przerwy od jednego problemu do drugiego. który dostępuje misteriów. niżej. 156. co bardziej odpowiada treści wypowiedzi Klemensa. Jest to termin czysto religijny w zakresie misteriów pogańskich. „pole rodzące wszelkiego rodzaju . Albowiem moje pismo znajdzie tylko jednego czytelnika. 299 .3. wyżej. Na razie musimy przejść do najbliższego zadania i uzupełnić wykład o charakterze moralnym. Platon. Mt 7.2 zornie wskazują wyrazy. Ale odtąd muszą już iść sami i sami szukać dalszej drogi. Mt 11. Kobierce pomagają do przypomnienia9 sobie prawdy i do jasnego jej 4 wyrażenia. i zrazu nierówna jest droga do cnoty. To wszystko zostanie w swoim czasie spisane.3. według Klemensa. Prace i dnie. oraz tylko „gwał.1. zaplanowałem jako budowę wielowątkową (o czym świadczy sama nazwa).14 b Por. które jest ukryte. Podobno Pytia jakiemuś niewolnikowi proszącemu o wyroczną radę. I 15. III 415 A—B. a znajdziesz”. 5 Wyraz enonreia oznacza najwyższy stopień wtajemniczenia w misteriach eleuzyńskich.0 jeśli istotnie jesteś na drodze królewskiej i nigdzie nie zbaczasz. Staje się łatwą zupełnie. Respublica V 468 E. jeśli Bóg tak zechce i w jakimś stopniu spłynie na mnie od Niego natchnienie. szczególnie eleuzyńskich. I my więc winniśmy coś niecoś ze swej strony dopracować i przemyśleć to i owo ponadto. 18). na które po. 8 Por. 10 Hezjod. jak niejednokrotnie już wspominałem. ® W oryginale termin iegoąsawla („hierofantia”) oznaczający urząd wtajemniczania w święte misteria.6 ze 4>1 względu na czytelników. Nie przekładam tego wyrażenia jako „nauka o naturze”.2. VI 149. Lecz gdy ktoś dojdzie do szczytu nie tracąc od razu ochoty. w jaki sposób mógłby sprostać wymaganiom swego pana. W istocie jest rzeczą bardzo 2 trudną.3 i przyp. Gorgias 497 C. s. 43. którzy sami istotnie należą do złotego rodu.M zać tylko kierunek drogi. 4 Por. Tego mianowicie. s. frg. Vorsokr. Kapłanem wprowadzającym we wtajemniczenia chrześcijańskie jest tu Chrystus. 289—292 (przekład W. czyli ujawnienia ich temu. „Bowiem ludzie złota szukający — powiada Heraklit — skopują obficie ziemię.8 wydobywając z ziemi. co jest im pokrewne. 55. 11 Por.12 6 Por. 22.postąpimy zaczynając wykład od stworzenia świata. 2 Por. lecz —■ „wiedza o bycie”.10 Istotnie droga Pana „wąska jest i ciasna” a.3 townicy mogą osiągnąć królestwo Boga”. Stoi na przeszkodzie „pot zdobywania cnoty”. podobnie. wystarczy wska. a złota znajdują mało”.1. w pewnej mierze przedstawi4 my też poglądy heretyków i w stopniu nam dostępnym spróbujemy je obalić.Szukaj.3. 9 Por. Platońskie pojęcie anamnezy. 56. ujawnić piękno. I. który je zrozumie.b 11 stąd polecenie: a Por. Długa i stroma. gdy poszukasz”. jak wedle słów Pisma. I 15. ww. Niewątpliwie więc wielką moc twórczą posiada nasienie — choć maleńkie — zawartych w tym moim dziele pouczeń. bo przecież i podróżnym. ruszającym w drogę im nie znaną. kto jest w 3 stanie prowadzić poszukiwania w sposób rozumny. a nieraz podsuwającą zupełnie inne znaczenie w konkretnym układzie słownym niż to. odpowiedziała: „Znajdziesz sposób. o dwóch rodzajach wtajemniczeń w misteria czytamy u Platona — zob. Steffena.

obwieszona wszelkiego rodzaju owocami. Vorsokr. to myślenia nerw. 201. is wiersze te cytuje Plutarch w Żywocie Tezeusza 22. grona świetnie zachowane też. 2. 17 Epicharm. Nieufność wiele dobra przyniosła. 466. powstrzymywanie się od krzywdy jest początkiem 6 zbawienia. z krzewu wina płyn Ofiarny. s. frg. 14 Irezjona.. Miód także w kubku i do natarcia oliwę. Dlatego 8 twierdzę.14 nie rolnictwa zbiór. Mianowicie. frg. Wspólne jest bowiem naturze śmiertelnej. 18 Timokles.8. ufność wiele szkód. Mt 7. Dlatego mnie przynajmniej się wydaje.d Dlatego słuszny tytuł posiadają Kobierce naszych zapisków. a właściwie ejrezjone.25 12 Sofokles. bo po prostu zebrane jest w nich wszelkie kwiecie na wzór owej dawnej ofiary. „Tyś go postawił 7 nieco niżej od aniołów”. Adespota 113. powstrzymywanie się od czynów dobrych jest dowodem nieprawości. Oliwa tłusta i pszczółeczki płowej kunszt Głoszące dzieło. 13.e Ale nie do Pana odnoszą się te słowa.* 17 Bywa też inaczej. z wosku cud. miodu też18 podobnie jak z pola wszystko rodzącego. jak wstrzemięźliwością przewyższa naturę ludzką. dostarczają oliwy. Oto nieufność względem prawdy powoduje 4 śmierć. Noszono ją ze śpiewem w czasie świąt pyanepsja od domu do domu. o której pisze Sofokles: Tam było owcze runo. 0 Por.7 d Por. 18 Por. frg. Mnie się wydaje. lecz do człowieka doskonałego i gnostyka. Diogenes Laertios. chociaż i On w ciele przebywał.1 my — zmienne i nieobliczalne. s. Aczkolwiek ów pierwiastek drugi zarówno biegłością w zakresie myślenia teoretycznego. który tylko na skutek swej doczesności i powłoki cielesnej jest niżej od aniołów. chociaż różnicy nie stanowi sam fakt życia ludzi czy aniołów. to jest człowiekowi w stosunku do tego. opleciona wstążkami wełnianymi.1® 2 Epicharm zaś powiada: 3 Pamiętaj być nieufnym. CAF II.6 i® CAF III.18 Apostoł też pisze w liście skierowanym do Rzymian: „[zgodnie z objawioną tajemnicą] udostępnioną e Ps 8. TGF. s. 300 III [Na czym polega specyfika człowieka?] Ludzie na ogół mają usposobienie podobne do natury zi. a nieufność w stosunku do prawdy pociąga do zguby. że szabat żądając powstrzymywania się od zła podsuwa wstrzee mięźliwość. 36. Z powodu tego bogactwa owoców dodaje: Na myśli masz irezjonę. ufność w stosunku do niej sprzyja życiu. 218. 23 — Kobierce t. TGF.rośliny”. s. świeżych. Prolog 12. mówiąc językiem rolnika z komedii Timoklesa. 630. że nawet sam Pitagoras mówi.* 12 * W ten sposób nasze Kobierce. że czymś innym jest mądrość aniołów od wiedzy ludzi. Adespota 1327.1 jest tylko Bóg.15 * Nieraz zatem trzeba jak na przetakach potrząsnąć i w górę podrzucać mnogą mieszaninę nasienia. Od człowieka zaś mądrzejsi są aniołowie. co jest uznane za godne nieśmiertelności — samo życie. plaster miodu. i właśnie tym różni się człowiek od zwierząt. żeby wybrać pszenicę. I . Identycznie rzecz się ma 5 z powściągliwością i niepowściągliwością. iż mądry 9. Hi 5. Z drugiej zaś strony ufność względem kłamstwa. fig suszonych. 366. Z jęczmieniem tam pospołu wszelkich płodów moc. I. to gałąź oliwna. 862. Ateńczycy tak zwykli mówić: Irezjona figi daje i tłuste ciasteczka. s.

gdyby wszyscy dobrze czynili. Bo zapłatą za grzech jest śmierć. „Nie będziesz cudzołożył”. To ostatnie uprawia ziemię i ciąży ku ziemi1. 156. którzy Prawo atakują. chociaż wykazaliśmy..9 19 Centaury — stworzenia przedstawiane w postaci półcziowie. bowiem Pismo mówi: „Prawo nie dla sprawiedliwego jest przeznaczone”. Należy z kolei. że „zanim powstało Prawo. zgodnie z jego naturą/ odmienny rodzaj działania.21 1 Por. że na 6 dobre wychodzi zarówno cierpliwość jak obawa. że prawo by nie powstało. poprzez pośrednictwo swej przyjaźni z Bogiem.20 Jeśli bowiem „za pośrednictwem Prawa następuje uświadomienie sobie grzechu”. nie obowiązywała was sprawiedliwość Boża. „Albowiem dopó. w górze. nie dopuszcza się zła”.2* 111 „Prawo więc jest święte” i rzeczywiście „duchowe”p. a mianowicie. jak przyjaciel z przyjacielem”. Prz 6. a tym bardziej jeszcze karę.19 złożonego z części rozumnej i nierozumnej.13 1 Rz 7.301 poznaniu przez wszystkie narody.i Trafnie wyraża się oto Heraklit: „Nie znano by miana sprawiedliwości. 23.26—27 s Wj 33. i dla wołu. wyżej. Paedagogus I 67. W ten sposób mówi niejako: „Będziesz miłował Pana Boga swego z całego serca twojego i będziesz miłował bliźniego swego jak siebie samego”. opatrzone sankcją obawy. przez Jezusa Chrystusa. opieszalcze. aby je skłonić do posłuszeństwa w wierze Bogu. zdaje mi się.20 k Rz 5. jedynie mądremu. już 7 był grzech na świecie”. wedle słów Apostoła. wedle sformułowania Apostoła.kiście pozostawali w niewoli grzechu.8 m 1 Tm 1. prawda bowiem ma w Nim swe źródło. s. Yorsokr. „Nie będziesz kradł” i jeszcze inne.6 1 Por. 21 Heraklit.1 Jeśli zaś usuniesz przyczynę obawy. Rz 16. I. stworzenia tesalskiego. a darem Bożej łaski — życie wieczne w Chrystusie Jezusie. nie jest żadnym afektem. i dla 4 psa jednako. to możemy im odpowiedzieć. skoro w konkretnym wypadku nie zaistniało naturalne pożądanie. odwróciwszy się od pożądań cielesnych oraz ponadto od trudu i obawy. nie powodują nienawiści. 20 Por. których się teraz wstydzicie? Ich kresem przecież jest śmierć.ra io. kto kocha bliźniego. rodząca Prawo. Panu Naszym. zamieszkiwać miały góry w Tesalii.0 Jeśli zatem człowiek miłujący bliźniego nie dopuszcza się zła i jeśli wszystkie przykazania w tym jednym są zawarte. II 39. „Idź — mówi Pismo — do mrówki. i dla konia. Taka dusza zdąża do swych krewnych tam. Gnostyk zaś kocha prawdę. to jest przyjaciela mądrości. w tym jednym zawierają się zdaniu: „Będziesz kochał bliźniego swego jak siebie 3 samego”. A Pismo 2 mówi: „Rozmawiał więc Bóg z Mojżeszem. że „ten. to jest grzech. A zatem obawia. podobny jest człowiek do centaura. Wszak jeśli dla każdego stworzenia właściwy jest. to jest w miłości bliźniego. Natomiast teraz będąc uwolnieni od grzechu. i stań się 3 uczniem pszczoły”h — tak głosi Salomon.1 jak mówią ci. Rdz 3. gdyby niesprawiedliwość nie zaistniała”. a jako cel — życie wieczne. usuniesz zarazem i samą obawę. co byśmy uznali za rodzaj działania właściwy człowiekowi? Chyba.”f Otóż Pitagoras (tak mówiąc o Bogu) siebie samego uważa tylko za filozofa.. Jakiż wówczas uzyskiwaliście owoc z tych czynów. a oddani w niewolę Bogu. duszy i ciała. oczywiście tylko taka.n Przykazania wszak pojedyncze: „Nie będziesz zabijał”.4. jako owoc uzyskujecie już uświęcenie.8 Prawda jest dla Boga oczywista. frg.11 h Por. 302 2 A Sokrates znowu twierdził. jak się zdaje.* 22 Ale tego nie znali oskarżyciele. przeanalizować 2 naturę ciała i byt duszy. Klemens Aleksandryjski.” q . dusza natomiast jest ukierunkowana 5 do Boga. a miłość. półkonia. która wychowywana jest przez prawdziwą filozofię.19 1 Rz 3. to przykazania. uchwycić cel każdego z tych składników i nie traktować śmierci jako zła.k lecz że „bez Prawa grzech nie był dostrzegalny”.ka.

14 1 Por. dając namacalny dowód mo. Oddzielenie zatem duszy od ciała.2 bywa wśród śmiertelnych.20. która jest naturalnym wyzwoleniem duszy z kajdan ciała. Ten oto nie ze strachu unika zaparcia się Chrystusa. i dla tego. jakbym już przebywał w społeczności niebieskiej. 25 Por.21 u Por. co więcej.20 *4 Homer. ćwiczone przez filozofa w ciągu całego życia. I.*4 4 Pismo zaś uznaje za niewolników ludzi sprzedanych pod panowanie grzechu i przez grzechy. życiem zaś — oderwanie się od grzechu. n Por. M Empedokles. Można również podziwiać jego miłość. Flp 3. gdy mu iść każe w pańszczyznę. kto chce dostąpić prawdziwego poznania Boga.8 v Ga 6.27.12. który godzi na jego życie. przybył on tutaj. frg. za zwierzęta raczej niż ludzi. które musi koniecznie przeskoczyć i ustrzec się zagłady ze strony zdradzieckich zasadzek ten. 28 Por. i to najprawdziwiej. Ps 48. wywodzi na sprzedaż swą wiarę.1. Jr 5.1. 303 3 I tak każdemu mężowi Dzeus wszechwiedzący zabiera Połowę cnót dnia onego.12 22 Tak można interpretować słowa Sokratesa w Państwie Platona. Niestety.*5 „Dla mnie bowiem świat jest ukrzyżowany.5.s miłośników rozkoszy cielesnych. rozpadliny i namiętności. 80 E. jak wobec Pana — przez miłość. już przygotowanych dlań. 119. którą ujawnia w sposób widoczny przez pełne wdzięczności zjednoczenie się z tym. wilkiem dzikim chciwiec. który godzi na jego życie.10 0 Por.20—23 r Por. lecz usiłuje go wychować. nie potępia. Z kolei wystawia świadectwo temu. mianowicie do wykazania. Rz 13. że śmiercią jest współ.17. 1 Kor 13. a tego. jaka będzie decyzją .14 w Por. Wittlina. Będzie raczej czuł wdzięczność dla Tego. że nadaremnie nas Por. wytwarza w nim dyspozycję umysłową do pogodnego zniesienia fizycznej śmierci. zarówno wobec tego ostatniego — przez wytrwałość w znoszeniu cierpienia.*« jak powiada Empedokles. nie 14. i przekonać: Z czci jak wysokiej. kim jest naprawdę. 301). który zastawił na niego zasadzkę. lecz z samej miłości do Pana jak najchętniej rozstanie się z życiem. co mu jest pokrewne z natury. żmiją oszust. wyżej. Ga 2. upodobnionych więcej do bydła. jakiej miary szczęścia. Łk 10.1 z obawy więc gotów dać świadectwo poprzez swą krew. od której nie odstąpi nawet ze strachu przed śmiercią. do którego zdąża skwapliwie. już wcześniej się ich wyzbywając jako cielesności."1 IV [Pochwała męczeństwa] 13. Kpł 19.Chyba już dostatecznie wykazano. Pwt 6. wystawia też świadectwo wobec Pana o swym żarliwym.11 5 Osłem niesfornym jest rozpustnik. za której pośrednictwem ujawnił się wobec Niego — który już przed jego narodzeniem wiedział.20.18. umysłowym posłuszeństwie dla Jego Nauki. 304 stawaj na niego. którego sam nie mógł dostarczyć. Phaedo 67 D. s. s.13. 7. Rz 7.39 p Por. Platon. mnogie 2 są przed stopami naszymi palisady i fosy pożądania. dorzuca natomiast afekty.12.14 «i Rz 6. gdyż poprzez miłość uzyskał on wiarę. prawdziwość głoszonej nauki utwierdzi czynem. otrzyma przy tym rozsądne uzasadnienie.3 cy Boga. a ja dla świata”'1 — mówi Apostoł — „żyję będąc jeszcze cielesny.1 Dlatego oczywiście tak zwany gnostyk skwapliwie poddaje się odwołaniu z tego świata i na żądanie składa swe marne ciało. Odyseja XVII 322—323 (przekład J. z natury skłonną do błędów. II 40. który mu dał sposobność do opuszczenia tego życia. jak myślę.1 życie między ciałem a duszą. świadectwo niekłamanej i rzetelnej wiary w Boga. a swoją „drogocenną krwią”x zawstydza niewiernych. Rz 6. 359. Mt 22. na ziemię i prze. Tego rodzaju człowiek wystawia przede wszystkim sobie. Nie w nadziei też na uzyskanie darów. a nie „oglądać Go jak w zwierciadle”.1 za ogiery rżące do klaczy swych bliźnich. Vorsokr.37.

s. I. by przez to samo doradzali gwałtowną śmierć. Sączy bowiem wiarę z siebie przez całe swe życie. 3 Nazywamy też dzieło męczeństwa dziełem dopełnienia nie dlatego. skarżąc się po kobiecemu i doznając tęsknoty za życiem. aż do samego jego końca. nieszczęśnicy nie mogący doczekać się zgonu. nazywają mordercą samego siebie i samobójcą. Różnią się bowiem od nas co do zasad.4 w Por. ale tylko wspólnego z nami imienia. jakby odcięty od ciała. 15. a posłuszna przykazaniom. Gnozę zaś oznaczają takie wartości. 281). Jk 1. 24. nie doznawszy przedtem żadnego cierpienia duchowego ani słabości niewieściej. którzy stopniowo więdną wskutek choroby. dając nie byle jakie świadectwo. to czy nie powiemy o nim przede wszystkim. Menezenus 234 C ns. llias IV 155. jeśli który polegnie z chwałą. Ci ostatni bowiem opuszczają x Por 1 P 1. 305 ten świat. Bywają i tacy. Mt 25. Przez matkę bowiem i piastunkę rozumie się alegorycznie ojczyznę. gdy czas będzie po temu. usłyszy zaś od Zbawcy naszego pozdrowienie: „Bracie kochany” — że użyję tu słów poety27 — a to z tej przyczyny. choćby nawet doznawali kary od państwa. poprzez miłość do Pana. ojcami zaś są prawa społeczności. Homer. A znowu Heraklit mówi: „Poległych z woli Aresa kochają bogowie i ludzie”. iż mimo pośpiesznego i dobrowolnego pożegnania się z życiem nie uzyskują chwały świadczenia przez męczeństwo.2 4 Również starożytni Hellenowie wynoszą pochwałami los poległych w boju28 nie dlatego. Nie oznaczają one tylko treści nagiego wyliczenia: opuścić rodzinę ziemską. Z tego też względu dusze takich ludzi wyzwalają się z pęt ciała niezupełnie czyste. którzy w stopniu szczególnym stanowią kierowniczą Opatrzność nad ludźmi. lecz dlatego.32 co zresztą i my przyjmujemy. XXI 308. i słowem. Platon. frg. że człowiek ginący na wojnie odchodzi z życia bez obawy przed śmiercią. lecz że wykazał się pełnią dzieła miłości. Państwo V 468 E (przekład W. lecz w pełni świadome. które rozsławiła cnota. Oto w Ewangelii już mówi Pan: „kto by opuścił ojca lub matkę. którzy z nienawiści do Stwórcy 3* pragną co prędzej siebie samych wydać na śmierć. Mk 10. z Por. to każda dusza postępująca w sposób czysty przy pełnym rozeznaniu Boga.. wlokąc z sobą namiętności jakby ołowiane ciężarki. Mt 19. 28 Por. zamieszkujących niebo i sferę gwiazd stałych.29. pełni są żądz i namiętności. daje świadectwo i życiem. że człowiek w nim znalazł koniec swego życia. 306 zani są do życia w sposób bezbożny zarazem i tchórzliwy. jak poznanie Imienia Bożego i rozumienie Ewangelii. Bywają wszak i tacy. Platon.33 29 Por.30 Platon też w piątej księdze Państwai pisze: „A spośród tych. aby w swym życiu nie pozostawać zależnym uczuciowo od nich.b ten jest szczęśliwy.29 0 Por. Yorsokr. jako że postępował zgodnie z zasadami Ewangelii. którzy. bez względu na sposób. s. Witwickiego. fałszywie rozumiejąc słowa Pana. Niektórzy jednak z heretyków. który swą wiarę zaświadczył śmiercią. opuścić majętność i cały swój stan posiadania. w jaki się rozstaje z ciałem. Inne także puszczają w obieg tego rodzaju tchórzliwe sofizmaty. do nas nie należący.29 b Por. Tukidydes II 35—46. dla którego dobrowolnie ofiarował swe ciało. jak to uczynili Apostołowie.. 156.31 Ród zaś złoty pochodzi od bogów. przywiąa Por. Mianowicie zapewniają. jak tego spodziewali się sędziowie. że prawdziwym świadczeniem jest poznanie Boga istotnie bytującego. jak krew. Mk 10. 51 Platon.13 ns. Jeśli zatem wyznanie wiary w Boga jest jednocześnie daniem świadectwa. jak inni znajdują. ale tego. J. O nich skłonni jesteśmy 2 orzec.3 i dalej: „dla Ewangelii i dla imienia mojego”. Respublica VII 519 A—B. lub braci”. Nad to powinien się wznieść mąż wielkoduszny i sprawiedliwy w swej wdzięcznej postawie względem Stwórcy. I my przecież ganimy zbytnią pochopność w stosunku do 17. W dobrym samopoczuciu przybywa 2 więc do Pana i przyjacielay zarazem. Niczym się wówczas nie różnią od tych. choć giną na wojnie.1 śmierci. że należał do rodu złotego? —■ Ze wszech miar przercież”. jak to się na ogół dzieje z ludźmi złożonymi chorobą.przyszłego męczennika. Przeciw nim wypowiemy się. s0 Heraklit. aby zostać przyjacielem Boga i znaleźć się po prawej stronie0 w dziele Zbawienia. a także i duszę. co na wyprawie polegli.29 z wyjątkiem tych nielicznych. że upodobnił swe życie do Jego życia.19 y Por. Nie .

jeśli nie jest w posiadaniu warunków niezbędnych do życia i nie może dzięki ich pomocy czynić wszystkiego. A jeśli nie zdobędzie się na wielkoduszność. 307 rego życia? Dobre zaś życie urzeczywistniać się może w ogóle w życiu. gdyż z bogatego stał się biedny. taką mu daje definicję tautologiczną: ovata ovtcùç ovaa (247 C). w warunkach pełnej ascezy i rozmyślań. jednakowo odnosząc się do pierwszego stanu jak do 3 drugiego.2 dziwę poznanie.4 38 Chryzyp. ani w kierunku zła przez chorobę. 34 Gimnofistami nazywano hinduskich mędrców. 35 Por. że dusza nie ulega żadnemu wpływowi ze strony ciała.3 32 Klemens użył tu wyrażenia: tov ovtcjç bvxoç. Oto zaś Apostoł pokazuje. człowiek głoszący manifest prawdy. że trzeba troszczyć się o ciało ze względu na harmonię duszy. niesłusznie deprecjonują ciało. 36. Harnack. W takim momencie porzuca dusza także poznanie. Twierdzą natomiast. podobnie jak gimnosofiści34 hinduscy wydają siebie samych zbytecznie na pastwę płomieni. nie tracili nadziei na pocieszenie”.36 Wprawdzie i Job wskutek wyjątkowej wstrzemięźliwości i żarliwej wiary został uznany za szlachetny wzór dla nas.«>1 nia duszę do porzucenia wartości . że obydwa te stany są 2 zupełnie obojętne moralnie. V [O pogardzie dla cierpienia. to nie uzyskawszy jeszcze biegłości w wytrwaniu traci równowagę. ośmiela się odważniej głosić Słowo Boże”. mor.13—14 e Por. Podobnie rzecz się ma z ubóstwem. byt bytujący bytująco. pouczając. tj. SVF III.. mówiąc: „Oto moje uwięzienie w imię Chrystusa nabrało rozgłosu wśród całego pretorium i wszystkich innych ludzi. w ten sposób zawstydził kusiciela. Coraz więcej braci w Panu.4 nieważ ludzie. jakoby cnota sama doznawała cierd Flp 1. s. Kto zaś nie może wznieść się ku górze ani razu. doznaje ucisku. A. 33 Byc~może Klemens ma tu na myśli marcjonitów. Z kolei tylko na drodze życia. to jest cnoty i choroby. ten z kolei zostanie doprowadzony do stanu życia wiecznego. dla naszego pouczenia napisane zostało — mówi Apostoł — abyśmy przez swą wytrwałość i otuchę płynącą z Pism. że dawne czyny szlachetne stanowią wzór dla obecnego naszego doskonalenia.d albowiem akty męczeństwa są wzorami 1 dla nawróceń. ponieważ nie poznawszy prawdziwego Boga wydają siebie samych na łup bezcelowej śmierci. żyjących w pustelniach leśnych. por. Po. z pięknego szpetny. i to żyć właściwie.dają. ze sławnego wzgardzony. jak gnostyk potrafi pięknie się zachować we wszelkich okolicznościach życia. który w Fajdrosie mówiąc o bycie idealnym. ubóstwa i innych spraw zewnętrznych] i9=i Zadziwiający są istotnie ci spośród stoików. Respublica III. ani w kierunku cnoty przez zdrowie. tzn.1 na jego przede wszystkim świadectwo powołują się najgłośniej ludzie złorzeczący dziełu Stworzenia). Nie wykazać zaś wytrwania znaczy to samo co uciec. 410 C. co zostało napisane. dosłownie „Boga bytującego bytująco!. umocnionych w wierze moim uwięzieniem. Platon. dz. Frg.przestrzec 3 gają bowiem istotnego świadectwa swej wiary. s. Rz 15. którzy powiar. Dlatego w trzeciej księdze Państwa powiedział Platon (choć 13. sławił Stworzy-) cielą.6 20. uznanymi za święte. 150. 308 pienia —■ cnota wszak chorować nie może — lecz to podmiot jednej i drugiej. cyt. dlatego więc kto w swym cielesnym bytowaniu uzyskał przez czujną postawę dobre samopoczucie. noszący to miano. i to życia w zdrowiu. jakże ma nie wybrać dob. a ze zdrowego chory. bo inne również cnoty nie są 2 przestrzegane. co przyśpiesza prawdziwe poznanie. że dobra kondycja fizyczna współdziała z umysłem ku rozwojowi piękna duchowego. Bo „to wszystko wszak. jest to wyraźne naśladownictwo Platona. Oczywiście przez takie sformułowanie nie twierdzimy jednocześnie.35 Tylko bowiem za jego pośrednictwem żyć może. Wszak ono także skła>. niech wiedzą. uzyskujemy stopniowo praw.1 W chwili cierpienia dusza zdaje się uchylać przed nim i ceni sobie wyzwolenie z obecnego bólu. 324.

na przykład Euforion z Chalkis powiada: I urodziła mu syna.żeństwo czy małżeństwo. że jego zdaniem. Później — z wyglądu być natury tworem pięknym. św. Jednym z cierpień się poddajemy. Z drugiej zaś strony zdrowie oraz obfitość środków niezbędnych do spożycia zachowuje duszę w stanie wolnym i nie narażonym na przeszkody. ile wiedza naukowa. ns.) dla zachowania właściwej postawy oraz ustawicznego i wiernego trwania przy Panu bez przerwy”. a więc nie jest czymś złym. nauczyć się tego. z urwistych skał. a ja bym pragnął — mówi Apostoł —■ wam tego oszczędzić.28 g 1 Kor 7. Oto zło nie może stać się przyczyną sprawczą dla dobra. A zatem dobrem jest nie tyle przyjem. to ubóstwo zniewala ją do podejmowania zabiegów o zysk.41 42 * A znowu komediopisarz Antyfanes powiada: Bogactwo bystrookich też oślepi wnet. frg. co jest jej w tej chwili dostępne. Dlatego na przykład mę. 121. a zło ontologiczne jako takie w ogóle nie istnieje.44 Powiedział jeszcze: Ubóstwu bliska mądrość.32.ny charakter ma tylko dobro. * 37 1 1 Kor 7.20) brzmienie tego miejsca jest nieco odmienne od cytowanego przez Klemensa. gdyż pokrewna mu. co przystoi. frg. to znaczy. abyście byli wolni od zmartwień (. CAF II. wg Stobajosa (Florilegium 93. lecz ze względu na ciało. zdrowie i zamożność.48 Eurypides w Aleksandrze wyśpiewał natchniony: Dla ludzi wychowawcą dobrym nie jest. choćby na podstawie tej przesłanki. ten niechaj w morze przepastne Rzuci się. staje się przyczyną sprawczą dla następującej po nim przyjemności. Wybór i odrzucenie odbywa się na gruncie wiedzy naukowej. g O te więc wartości3S należy się troszczyć nie ze względu 22.”137 „Pragnę. 42 Antyfanes^ z Rodos. gdyż dzięki tej ostatniej wybierać będziemy tę lub inną przyjemność. 175. Jeśli z powodu pragnienia odczuwamy cierpienie. 309 występujący uprzednio. Nic podobnego nie zachodzi w odniesieniu do dobra i zła. nie! Do męstwa ni bogactwo ani miękkość też.48 Poeci mówią też o ślepocie Plutosa. 40 Symonides z Keos.35 37 W tekście św.1 na nie same. Wynikałoby z tego sformułowanie. innych unikamy. s. Lyr. że nie 4 wszelka przyjemność jest dobrem. Zatem zło nie ma charakteru ontologicznego.. 190 A. postępujący 2 w sposób prawdziwie gnostyczny. że pewne przyjemności są złe (bowiem inaczej w ten sposób dobro 3 byłoby złem. PLG.40 A Teognis z Megary znowu tak pisze: Kto chce uniknąć nędzy. to jest teoretycznego rozważania i czystej bezgrzeszności. Tak samo rzecz się ma z problemem cierpienia. Pawła ten cytat odnosi się do problemu: bez. to w takim razie ból. Paweł mówi tu o ludziach wybierających stan małżeński.s ność. zwrotnie sprzęgnięte. W tej więc trosce musi człowiek. Kyrnie. jeśli wybieramy pewne spośród przyjemności. dobro i zło nie są z sobą organicznie połączone. Bo przecież nie ulega wątpliwości. . a z racji picia przyjemność. która jest punktem odniesienia dla wszystkiego.niezbędnych.. A więc żadne z tych dwu pojęć nie jest czymś złym. Rhetorica II 21. że ontologicz.45 89 Rozumiem tę myśl Klemensa w ten sposób. Arystoteles. który nie widział światła słonecznego. 41 Teognis z Megary. a zło dobrem). 1394 b 13. ale bez podstępu. innych zaś unikamy. 88 Tj. że przyjemność nie jest dobrem. Anth.. 183.23. A dalej.2 wy z tego. „Tacy będą cierpieć udrękę spowodowaną przez ciało. A troska o ciało wynika z troski o duszę.. umiejącą korzystać w sposób właści.39 Pisze Symonides podobnie jak Arystoteles: Być zdrowym to dla człeka pierwsza rzecz. wprost w głębię. Wreszcie bogactwa posiąść. II8 s. natomiast o ile dusza nie odda się poprzez miłość całkowicie Bogu.1 czennik wybiera przyjemność zawartą w nadziei na doraźne cierpienie.

2 wej. wzgardziw5 szy zaszczytami ziemskimi na rzecz uzyskania dobra.25>1 twa oraz inne tego rodzaju pojęcia zarówno do obszaru duchowego. 47 Eurypides. 55. że winniśmy się liczyć z możliwością świadectwa męczeńskiego w każdej sytuacji życio. a w ten sposób uzyskiwali wspól3 notę z Nim w nieprzemijalności. oczywiście dla sprawiedliwości. Łk 6.”h dał nam jasno do zrozumienia. 561.. 23. 310 5 A chciwość pieniądza zgubić może każde państwo. łatwo oddala duszę od ciała. mianowicie w kierunku mąd2 rości..5 świadczy. Mt 5. Alexander. jest dobrem. s.1 wości świadczy tym właśnie cierpieniem. frg. 45 Eurypides. Polyidus. którą ukochał. frg.. nie tylko Spartę.1 Zwrot zaś do spraw boskich tłumaczą stoicy49 jako wynik nowego ustawienia się duszy.11 27. jak głód i pragnienie cierpiących dla sprawiedliwości nazywa błogosławionymi Ten. Powiedziawszy mianowicie: „błogosławieni prześladowani dla sprawiedliwości.“ „stąpania po wężach i skorpionach”. Oedipus.3.m Nie uważa za 4 błogosławionych tych.4 1 Por. frg. straci ją. jak dostępnego zmysłami. 74.26. a także ludzi szlachetnych z natury i cieszących się dobrą sławą. czyli poznać samego siebie. że sprawiedliwość jest czymś najlepszym. Łk 6. Podobnie i ktoś płaczący i smucący się11 dla sprawiedli.3 5 Por. co w nas jest śmiertelne. a znowu kto ją straci.20 46 Por. czy majętnością. s.ale cnota też47 48 głosi Sofokles. że najlepsze prawo jest czymś moralnie pięknym.3 wet głód. są błogosławieni. który sam odczuł prawdziwą i tak silną potrzebę 4S. Orać. „potrzebę słowa Bożego”.48 Euforion z Chalkis. TGF. Zarówno więc prześladowa. Pozbawiwszy zaś. tym samym pozbawia ją grzechu.0 panowania nad demonami i nad zastępami przeciwnika. „Kto znajdzie swą duszę. jeśli zostanie on pozbawiony możliwości działania w 4 tym stopniu. VI [O błogosławieństwach] Nasz Zbawiciel święty zastosował pojęcia nędzy i bogać. że nie był w stanie jej zwyciężyć na.10 1 Por.1 Jeśli nawet samej sprawiedliwości głód cierpią. iż więcej już nie będzie miał nawet na nie nadziei. asceza według nauki Pana. o ile ona także samą siebie odrywa w czasie 2 swych przenosin. 44 Eurypides. A jeśli cierpi dla niej głód i pragnienie. 111. frg.2—4 m Por. 532. ale tych.1 To więc oznacza: „znaleźć duszę”. TGF. Platon natomiast tłumaczy zwrot do spraw boskich jako zwrot duszy ku czemuś lepszemu i odwrócenia się od 3 dnia. 377. który usiłuje . Łk 4. 54. gdy już umarła dla grzechu. którzy h Mt 5. Jeśli na przykład ktoś cierpi ubóstwo1 dla sprawiedliwości. 311 świadomie wybrali ubóstwo dla sprawiedliwości.50 Zresztą filozofowie dopuszczają zgodne z rozumem wyjście z życia dla człowieka szlachetnego. Gr. Mt 5.2. 48 Tzn.46 Nie samo białe srebro albo złoto jest Dla ludzi wszak wartością . Mt 5. Tak więc kto poznaje poprzez akt pokuty grzeszność swej duszy. pogrążymy w boskiej nieprzemijalności.. którzy są ubodzy. Bóg życzy sobie. Alex. 641. Anal. którzy dzięki czystości stali się piękni pod względem duchowym i fizycznym. którzy poprzez sprawiedliwość osiągnęli synostwo Boże i dzięki niemu z kolei uzyskali moc stania się dziećmi Boga.21.3. znajdzie ją” q. świadczy tym samym. Klemens błędnie przypisuje te wiersze Sofoklesowi. TGF. Również za błogosławionych uważa tych. który noc przypomina. s. abyśmy Go poznawali.6 k Por.1 Jednym słowem. o ile tylko to. s. „Błogosławieni też ubodzy” czy to duchem. frg. od którego dusza się oderwała.51 Sędzia wszakże.2 nych. znajdzie ją w stanie nowego życia w wierze poprzez poddanie się woli Bożej. Mt 4. 542. Mt 5. że sprawiedliwość.

31. Platon. tego nie umieją powiedzieć. ale jak to między ubogich rozdzielić.1 leży”.17 * Por.33 w Por. W tym wypadku nia zachodzi więc żadna zgoła potrzeba zestawiania. Mk 10. Chodzi tu o hierarchię (w stosunku do prawdy) każdego przedmiotu. Ci ostatni zajmują więc dopiero trzecie miejsce w stosunku do prawdy. którąś zdobył dobrym działa. Światłem więc Bogopodobieństwa zawartego w Piśmie jest Izrael. drudzy natomiast. Musi się różnić przecież wybór dokonany na podstawie naśladownictwa od wyboru na zasadzie rzeczywistego poznania. daj ubogim i wtedy chodź ze mną”. nie stawili się na nią nie z tego powodu. 1 Tm 5. Bóg wszystko wszystkim przydziela wedle zasługi. że Pan przez słowa „co do ciebie na. Mk 2. Wedle mego zdania.5 v Por. 190. Do czego zmierza przypowieść? 0 Łazarzu. panująca nawet nad szabatem. Frg. ludzi sprawiedliwych. I to znaczy: „Sprzedaj. 5* Por.4. według Platona.19 r Por. SVF III. 313 3 odmienny wynik wyboru. a co Bóg ci przydziela. Łk 18.2. mor.28.12 0 Por. co powiedział Pan.19 p Por.1 Świadczyć zaś dobro gotowa jest tylko miłość.20.v 52 Natomiast ci.20. naśladownictwo.nym wyrzeczenie się Tego. Łk 10.21 u Por. J 1. co kto ra6 czej wybierze: ludzką groźbę czy miłość do Boga.s a więc to jest: idź za tym. ludzie sprawiedliwi —• podobieństwo Boga. choć zaproszeni na ucztę. co do ciebie należy. 50 Por. 221. Pastor.1 Zbawienia. Mt 25. stano. SVF III. że . a kto nie. będą nazwani. przyjmują jednak odmienną zasadę wyboru. Tacy ludzie zostaną ustawieni po prawej stronie dzieła 30. kto chwalił się doskonałym pełnieniem przykazań Prawa. Wzgardź więc — powiada 2 On — w swej wielkoduszności wszystkim. Respublica X 597 C—E ns. nasuwająca Panu obraz bogacza i biedaka? y A co oznaczają słowa: „Nikt nie może dwom panom służyć: Bogu 1 mamonie” ?z — tak bowiem Pan nazwał chciwość. wykazując mu. nie tylko przez usprawiedliwienie.10 49 Por. tj. Bóg — Prawda absolutna. wedle przypowieści o dwu braciach. ludzie niesprawiedliwi — odbicie. s. Mt 19. którego on kocha. Chryzyp.53 Obydwa te stanowiska. 81 Por.1. a bardziej jeszcze uzyskują s Por. co do ciebie należy. podobnie jak coś zapalonego i coś oświeconego od czystego ognia i rzeczywistego światła. przyczynia się jednocześnie do ujawnienia. Chryzyp. demaskował Pan bezwłocznie.wymusić na podsąd.2 wią tylko tamtych odbicie. lecz wyłącznie ze względu na samo dobro.3 niem w imię Pana. rozumiał elementy obce w duszy. któreś uzyskał powstrzymując się od grzechów. 52.14 o Por. U Klemensa występuje następująca kolejność: Bóg — ludzie sprawiedliwi —■ ludzie niesprawiedliwi.26 B2 Por. Mt 10.1 w każdym razie chciwcy. Respublica VII 521 C. Frg. 765. kto jest praw5 dziwym przyjacielem Boga. Hermas. Niektórzy powiadają.“ zgodnie ze wzniosłą wyższością prawdziwego pozr 4 nania. Mt 12. przy obecności tego samego podłoża. Natomiast każdego.21 ‘ Por. idź w moje ślady za moimi słowami. lecz przez doskonałość. należy przystępować do nauki Zbawcy nie ze strachu przed karą ani w nadziei nagrody. 312 kowi wskutek braku możliwości realizacji.20. Łk 6. 4 a ten drugi54 — odbiciem. 2 Tes 2. którzy obiecują sobie przez ofiarowanie rzeczy zniszczalnych uzyskać jako ekwiwalent wartości niezniszczalne. Mt 19. „najemnikami”. s. gdyż ich aktywność uległa zupełnemu zanin Por. Łk 15. Rdz 1. Powstrzymanie się od złych czynów prowadzi nieraz do kurczenia się ich i wygasania. Rz 6. Visio III 2.8. Platon. mor. że nie kocha bliźniego. dążąc usilnie do wzlotu ducha w górę. stojący po lewej stronie. gdyż Jego zarząd nad światem jest sprawiedliwy.w I czyż nie ma tu zastosowania wyrażenie: „na obraz i podobieństwo”?* * Jedni wszak wedle swego podobieństwa do Boga obcują z Nim w jednej społeczności. jak mi się zdaje.

Mt 8.1 Trzeba więc koniecznie przywrócić sobie właściwą postawę wobec wszystkiego. u Klemensa zaś rjyajirjoav . „Inny lud czci mnie tylko wargami swymi. lecz także z ubóstwa. wyniosłego ponad wszelką miarę. któż naszym jest panem?« Pan mówi: »Teraz powstanę. Podobnie mówi Pan pod adresem Heroda: „Idźcie i powiedźcie temu lisowi: »Oto ja wypędzam złe duchy i dokonuję uzdrowień dziś i jut4 ro.32 0 Por. 2 Por.d 32. jako istotnie czyste.36—37 1 Ps 30. w przymierzu z Nim nie trwali wiernie.33 " Wj 33. ale serce jego z dala jest od Pana” f.19 1 Ps 11. brat Izraela (Jakuba). Łk 16. gdzie mól i rdza je zniszczą.22 ra Por.7 tość. Ezaw. Tych. 314 ności. i przeszedłem mimo niego — mówi Pismo — a oto już go tam nie było. Oprócz b tego poucza zgodnie ze sprawiedliwością. pilnuj prostej drogi.22.13 (Mt 15. „Nie gro.19 1 Por.20. gdy powiedział.7.6) e Ps 61. że trzeba zwrócić nałogowi dawnego sposobu życia nasze w jego zakresie nabytki1 i zdążać co prędzej do Boga.58 43 Łk 13. a złodzieje podkopią i rozkradną. które padło między osty i ciernie. „Ujrzałem człowieka bezbożnego. „niewyczerpalny skarb w niebiesiech”.5 h Por. opartym na a prawdziwym poznaniu. lub małżeństwa wynikają niezliczone troski dla tego. Iz 29. wy3 dobywane z kopalń lub wykopywane z ziemi. Łk 12.7. Nie tylko wszak z samego bogactwa lub ze sławy. co każdemu z nas przypada w udziale. i złe myśli „podkopią” prawidłowe rozumowanie i w ogóle całego człowieka. Łk 8.m ponieważ „Nieprzebraną litość okażę temu. Łk 16.” a Przez lisy rozumiał tu Pan ludzi nikczemnych i ciążących ku ziemskiemu dobru. Udałem się na poszukiwanie jego i nie znalazłem miejsca jego pobytu. To jest dopiero „trzos. jawnie wystąpię za nim«”.8 „Ustami swymi 5 wyrażali miłość55 do Niego. A prawdziwy nasz skarb tam. które mogą się 5 wznosić na skrzydłach do prawdziwego poznania nauki niebieskiej. bądź to zbytnio dbałych o ciało.8. a dnia trzeciego ukończę swe dzieło«”. aby przez nabycie sprawności w dobrym życiu. 2 lecz że ich namiętnością było posiadanie. nad kim się lituję”.J Wszak 3 Chrystus jest sam spośród ludzi pokornego serca." powiada Pan. „Lisy mają swoje nory.. Zbawienie mu zapewnię. e pQ __Q7 f Por.24. wobec udręki biedaka i jęku niedostatek cierpiącego.19 (Rz 9. Mk 4. którzy się wynoszą ponad Jego trzodę.” K Mówi to Pan ganiąc bądź to ludzi chciwych. Łk 9. a nie spośród tych. Mt 13. Przestrzegaj stanu bezgrzeszy Por.1 wość głoszą przeciw sprawiedliwemu”. zostało przez nie zagłuszone i żadnego owocu przynieść nie było w stanie. Ich serce nie było z Nim szczere.4—6 * Mt 6. że nasienie Słowa. bądź po prostu zakłopotanych i pogrążonych w zgryzotach.19 54 „Ten drugi” — tj.cośkolwiek posiadali. który nigdy nie ulegnie zniszczeniu”. a zabiegających o bogactwo.6 Następnie wymienia Pan „ptaki niebieskie”. a swym językiem okłamywali Go. który bez obłudy.. Ef 4.6 Takim mianem można obdarzyć tego.13 a Mt 8.19 ns. Ps 77. którzy rzekli: »Naszą siłą język. wykazując. które niepra» 33.20. wiatyk na życie wieczne56. gdyż jeszcze istnieje nadzieja dla człowieka pokój miłującego”. błagając o li. z całego serca.4 madźcie więc skarbów dla siebie na ziemi. wierzy i w całej 3 swej duszy jest spokojny.7.” " Dlatego: „Niech oniemieją wargi kłamliwe. uzyskać niezmienny już stan wiecznego istnienia.58 d Por. a przeklinają w sercu”.0 które wydzielił z reszty ptactwa określeniem „niebieskie”. który nie umie ich znosić. Mk 7. usta nasze są 2 * dla nas. Mt 6.14. Łk 9. „Ustami « swymi błogosławią. wysoko się panoszącego jak cedry na Libanie. gdzie jest coś pokrewnego duchowi.15) 65 W tekście Septuaginty występuje wyrazy rjnarriaay (oszukiwali). I być może te właśnie troski miał na myśli Pan w przypowieści o poczwórnym siewie. 5 Miłostki bowiem i choroby.* 1 I znowu „Niech Pan wygubi wszystkie chytre wargi i język skłonny do wyniosłej mowy.

Co zaś dla niej przygotowałeś. którzy chcą dla sprawiedliwości pozostawać w ubóstwie. komu się dostanie w udziale?” p Treść tego przykazania brzmi dosłownie tak: „Strzeżcie się wszelkiej chciwości. których do łagodności zmusza konieczność. Łk 19. Wszak powiada tak: „Głupcze.i więc rzekł: „Błogosławieni ludzie łagodnego serca. rzekł: „Oto połowę moich majętności daję na jałmużnę. co zaginęło”.1—4. a ciało — niż odzież”. Ma Pan wiele różnych 3 zapłat i mieszkańx. Bogacz bowiem ofiarował z nadmiaru.s e I znowu: „Przecież Ojciec wasz wie. ani odnośnie do ciała o to.13 p Łk 12.3.(wyrażali miłość).2 Będą więc pracować w mieszkaniach odpowiadających tym s7-1 darom. Lecz uznał. stosownie do życia każdego człowieka.15 r Mt 16. że bogacz wrzucił do skarbca pieniądz stosowny do swej majętności. choć przepracowali nie tę samą ilość godzin. którzy nie. gdyż oni ziemię posiędą”.2 ubłaganą walkę. 315 34. niżej. „A któ.Do nich należą ci. o życiu zaś: „to będzie wam dodane”. Wszak życie jest cenniejsze niż pożywienie. miłości władzy i tym podobnych afektach. zwracam czterokrotnie”.1 35.8 —10 v Por.32. 58 Por. to są bowiem sprawy ważne. Usłyszeli mianowicie poprzez przykazanie. polega życie jego”. Mk 12. a wdowa tylko dwa miedziaki. „że szeroka i rozległa droga prowadzi do zguby i wielu 2 jest ludzi. jak o rozwiązłości. co macie jeść. ci będą później żyli w ogóle bez . wychowawca duszy. za bogaty uwa2 ża nie tyle sam dar.0 Mówi tu Pan 0 niczym innym. że komuś przybywa majątku. nazywają go też Mateuszem. jako współuczestnicy niewypowiedzianie wzniosłego zarządu światem i świętej służby. a jeśli komu coś zabrałem niesłusznie. „Kto by przyjął —■ powiada Psin — proroka jako proroka. w co macie je przyodziać.wiedliwy.q „Bo jakąż korzyść odnosi człowiek. a tamte — bez znaczenia”. na jakie zasłużyli. Na to Zbawiciel rzekł: „Oto Syn 3 Człowieczy przybywszy dzisiaj znalazł to.20 i Łk 12.30 “ Por. choćby wszystek świat 5 zyskał. Łk 21.41—44 316 A ponieważ Pan wszystko odniósł do wychowania duszy.1 Mówi to także tym.1 Czyż nie zachęca nas Pan zupełnie otwarcie do postępowar nia zgodnego z życiem gnostyka i do szukania prawdy czynem i słowem? Chrystus.0 Innym znowu razem zauważył.7 ° Mt 7. w górę i pójdą mieszkać w czystych stronach. Ale szukajcie najpierw królestwa niebieskiego 1 sprawiedliwości.. gdyż bynajmniej nie 4 na tym. kto by przyjął sprawiedliwego jako sprawiedliwego. że wdowa wrzuciła więcej od wszystkich. które symbolizuje denar jako sprawiedliwość równająca wszystkich robotników.w Łagodnego serca są wszak ci. ten zapłaty nie straci” . im podległymi. główny poborca ceł. Zacheusz oto. jak z więzienia.22—23 t Por. którzy przez nią przechodzą”. otrzyma zapłatę taką jak spra/. miłości sławy. ona zaś ze swego niedostatku.26 * Łk 12. stoczyli do końca z gniewem i pożądliwością oraz z namiętnościami.”* 57 I jeszcze jaśniej mówi to samo w ten mniej 3 więcej sposób: .2 rych życie wyda się osobliwie zbożne — mówi Platon — ci będą wyzwoleni z tych czeluści podziemnych i wyjdą stamtąd. usłyszawszy od Pana. ile powzięte dobrowolnie postanowienie moralne. i to we własnej duszy. I 4.y I znowu oto sprawę różnic 5 wedle zasługi i szlachetnych nagród za cnotę przedstawił Pan w przypowieści o różnym wymiarze godzin przepracowanych przez robotników za tę samą zapłatę każdemu z nich wymierzoną — to jest zapłatę w postaci zbawienia. którzy się umiłowaniem mądrości dostatecznie od zmazy grzechu oczyścili. Mt 6. nie zaś takich. Łk 12. kto by przyjął jednego z uczniów tych najmniejszych. Nie kłopoczcie się odnośnie do życia waszego o to. a na swej duszy szkodę poniósł? Albo co da człowiek w zamian za swoją duszę?”1 „Dlatego powiadam wam. że uznał go za godnego swych odwiedzin. 36. Panie. Chwali Pan ludzi łagodnego serca. 4 otrzyma zapłatę jak sam prorok. że wy tego wszystkiego potrzebujecie. oto tej jeszcze nocy zażądają od ciebie 3 zwrotu duszy. miłości do kobiet. ale świadomych swej postawy dobrowolnie przyjętej.

choćby na razie nie mogli.4 57 Platon.41—42 z Por. Ci więc.i ustawicznie w stanie rozmyślania abstrakcyjnego.1—16 3 Mt 5. jak mówimy o czynach etycznie pięknych. Mt 5.8 58 Tu niepodobna oddać gry słownej. czy owak wyglądać będzie skrucha.4 kieś kształty. Mt 20. inne zawierają tylko element dobra. ale i tych. II 72. Pewne wartości są dobre same przez się. Bez tego. czy starości — gdyż i ona jest chorobą natury61 — uczynić zadość postanowieniu. że poznanie jest oczyszczeniem rządzącego duszą 3 rozumu i przez to dobrym działaniem. ponieważ oni litości dostąpią”. rzadziej występująca. aczkolwiek ci drudzy górują nad pierwszymi przewagą środków wykonania. którzy pragną ją świadczyć. 166.b Litość nie jest cierpieniem z powodu cudzych nieszczęść. To właśnie oznaczają słowa: „bę7 dą pocieszeni”. innych w ogniste.d Jeśli istotnie na serio badamy prawdę. z braku siły do pełnego urzeczywistnienia naszej 4 dobrej woli. a co stanowi tworzywo cielesne. wedle słów 2 proroka: „Litościwego serca pragnę — mówi — nie ofiar”. wywołane świadomością wyrządzonego zła. jakiego się dopuścili uprzednio. by ludzie. to musimy dojść do wniosku. czy choroby.58 Dlatego słusznie mówi Pismo: „Błogosławieni. aby rządzący duszą rozum nie doznawał żadnej przeszkody ze strony czegoś nieistotnego.0 Skłonny jest nazywać litościwymi nie tylko tych. którzy również mogli. w którym by nie dopełniała się dobroć Boża. ale którzy jednak zgodnie ze 3 swym postanowieniem gotowi są ją świadczyć. czy przez osobisty wysiłek. s.59 Są mianowicie dwa rodzaje skruchy: jedna. Phormio 575. Cyceron. ponieważ oni Boga oglądać będą. 61 Por. byli czyści od pożądań cielesnych i uwzniośleni w swych rozważaniach. 38.35. którzy tylko chcieli. to znaczy. 318 czymś pośrednim.1 Skoro zatem dla dążących do doskonałości dwie istnieją drogi zbawienia: czyny i poznanie. oraz druga. częściej spotykana. powinni doznawać tej samej czci. co jest b Mt 5. to niezadowolenie duszy samej z siebie. będą w Por. 68 Por. mówię tu na przykład o życiu czy zdrowiu oraz o podobnych rzeczach niezbęd. M — Kobierce t. Mt 5. 58 Tamże.5 * Por.1 i przyp.3 Oto ci. które i opisać niełatwo. nieszczęśliwemu podać rękę. jak utrzymywali niektórzy z filozofów.6 (Mt 9. obcując z Bóstwem w sposób czysty oraz uczestnicząc jak najbardziej świadomie w świętej Jakości. polegającej na tym. ale nie jesteśmy w stanie czy to z powodu biedy. to po prostu obawa z powodu tego. ile . do którego przynagla nas popęd wewnętrzny. w każdym razie nie ma miejsca. J 14. Przyobleka ich jednak w ja. że już nie tyle posiada wiedzę i zdobył poznanie. Jeśli więc człowiek trwa 40. I 317 w stanie doznać wezwania. jednych w powietrzne. wyżej. zdążający do poznania Boga. Mt 10. czego się dopuszczono.60 raczej wyrazem kultu moralnego. którzy poczuli 6 skruchę z powodu zła. że słowo jiaganaMadai użyte zostało na przemian w dwu znaczeniach: doznać pocieszenia i doznać wezwania.7) d Por. Wszak niekiedy pragniemy świadczyć litość czy to przez dar pieniężny. choremu usłużyć. i w tej chwili czas nie po temu”.ciała”. I dodaje jeszcze: „pójdą do mieszkań jeszcze piękniejszych niż te. a to w tym celu. albowiem będą pocieszeni”. 39. gdyż postanowienie było to samo. wówczas staje się coraz bliższy trwałego stanu bezafektywnej identyfikacji. 479). nazwał Pan błogosławio2 nymi ludzi czystego serca.6* A zatem Pan życzy sobie. ani złe czyny nie mogą zaistnieć.2 y Por. Terencjusz. którzy litość świadczą czynem. ani dobre. jaka przypada w udziale tym. Fedon 114 B—C (przekład W.1 I znowu mówi Pan: „Błogosławieni ludzie litościwi.4 nych lub okolicznościowych. którzy się 5 smucą.13. 12. Czy więc tak.7 c Oz 6. na przykład będącemu w potrzebie pomóc. Witwickiego. De senectute 11.

gdy wykluczą was ze swego grona. 2 „Błogosławieni — mówi Pan — prześladowani dla sprawiedliwości. Mt 6. A ktoś wypierający się Zbawiciela. niżej. uznawać świętość i piękno zarządu światem. Chryzyp. gdzie nie będą już prześladowani”. M Por. A przecież najwyraźniej nie wierzy. W tekście cytowanym przez Klemensa zachodzi kwestia.. Adversus Marclonem IV 5. I cóż? Nie wypiera się sam siebie ten. gdyż „życiem jest Światło”. s.jest już samą wiedzą i samym poznaniem.13 64 Klemens ma tu na myśli marcjonitów — por. to jest opierając się na znajomości spraw boskich i ludzkich traktować pozorne sprzeczności wszechświata jako najpiękniejszą harmonię aktu stworzenia. że zostaliśmy doświadczeni później. cyt. Podstawą zaś. zostaną przywróceni do stanu 3 upragnionego synostwa Bożego.10 82 Por. prawo grzechu. przez wyparcie się unicestwił swą własną nadzieję ten. skoro nie spełnia tego. 63 Tj. a Stahlin uważa vnó za błąd odczytania. żeby w każdej sytuacji życiowej strzec niezmiennie elementu pokojowego.ovvr¡g (L). jeśli znosimy z ich strony akty zemsty.* i Łk 6. A. polegającej na tym. co mu Bóg polecił.4. Apostoł przeciwstawia dwa prawa: prawo naszego umysłu i prawo grzechu. a wszystkie zwaśnione z rozumem. wypiera się życia.30 i Por. ponieważ oni właśnie zostaną nazwani synami Bożymi”. ograbiając siebie samego z przynależności do Niego.4 1 Por. kto przez wyparcie się Pana sam ujawnił swój brak wiary i przeszedł na pozycje wojenne szatana! Nie tylko wypiera się Pana. bo znaczeniowo inég jest synonimem słowa evena. ze względu na Syna Człowieczego. że swą nau. „Błogosławieni — z kolei — pokój czyniący.23. ponęty. mor.” s Pod tymi wszelako warunkami: jeśli nie czujemy wstrętu do naszych prześladowców. J 1. a więc prześladowani „przez sprawiedliwość” czy vnég rijs bixaioovvrjg.2 nas przez Pana do powinności gnostycznej. jak poprawił Bernard. 319 i 3 42. czy ino rrjg dwaio. gdy ludzie was znienawidzą.1 2 3 i gelię64 podają to miejsce: „Błogosławieni — mówi Pan — prześladowani za sprawiedliwość. tacy więc. dz. a przejawiające się jako groźne wybuchy gniewu. I błogosławieni ci prześladowani dla Mnie.9 1 Por. 254. lecz w pełni świadomi tego. s. kto nie wierzy w Boga.2 nowicie. Wtedy sfałszowany byłby tylko dalszy ciąg Eoovrai rékeioi. Mt 23. Mt 5. s. Harnack. które . cyt. dokonawszy dobrych czynów. 114.65 „I błogosławieni jesteście. niż się spodziewaliśmy.22 h Por. SVF III. A. ponieważ oni właśnie doskonałość osiągną.4 ką usiłują zawrócić na drogę wiary i pokoju takich ludzi. nie żywiąc do nich nienawiści. że każda próba losu jest sposobnością do świadczenia wiary. którzy zdołają poskromić i złagodzić prawo * 63 oporne w stosunku do rozwoju naszego umysłu. jak niektórzy z tych przekształcających Ewane Mt 5. dz.1 albo. opierar jąc się na wiedzy o prawdzie. Frg. 254.*1 Tych nazywa Pan nie tyle ludźmi małej wiary. jeśli jesteśmy przekonani. kto wypiera się Pana? Bo przecież Panu nie uszczupli zakresu Jego władzy. aby z miłości do Boga zdobyć się na pogardę śmierci. gdy odrzucą precz imię wasze jako niegodziwe. ale co więcej. ponieważ uzyskują miejsce. Paweł w Liście do Rzymian 7. którzy są atakowani przez podstępy grzechu. VII [Szczęśliwi. którzy dla Boga mogą przelać krew] Następnie. jeśli przejdą przez życie w stanie naukowego poznania. „Czyniący pokój” to także znaczy. jak myślę.” e Tacy mia. wszelkiej cnoty jest wychowanie «. Tertulian.1 jeśli nie wręcz niewierzącymi i obłudnikami. pożądania oraz inne takie namiętności.. Harnack. Doskonała zaś postawa „pokój czyniąca” polega chyba na tym. jak bardzo musi być chyba w złu pogrążony ten. o którym mówi św. 27. VII 96. ile ich tylko jest.

do kogo w swym przekonaniu należą. ponieważ jest Życiem. Mt 24.1 . grzechy. Panie« — powiada Pan — a nie czynicie tego. z ciała zbierze ziarno zagłady. Mt 12. drogi doń prowadzące. powiadam — wszystkie wszak przykazania o tym wspominają — ale głosu nawet swych 2 własnych ziomków.6) p Por. gdyby nie istniała1 3 dusza nieśmiertelna”.”p Kto rzuca ziarno w swe ciało. ani kar.63 Liczne są. Jeśli tylko dzięki duchowi żyjemy. U niego jest to (dosłownie) byt bytujący bytująco. jako że posłuszny jest komuś innemu. Mk 7. 45. Marnym cieniom podobni. A nawet jeśli z miłości poniesiesz śmierć za bliźniego. przeciwnie. Tych niewierzących wyszydza. wy.45 1 Por.) 43.48 n Łk 6. w pomroce wlokący swe dni. oraz przyznaje się do swego Zbawiciela. u Klemensa zaś życie bytujące bytująco: £cor] ovtcoę ovoa. których życie w społeczności ziemskiej okazało się niesprawiedliwe i rozwiązłe.67 A Platon powiada w Fedonie: „Gdyby śmierć stanowiła zerwanie ze wszystkim w ogóle.1 Pana poprzez krew aktem gwałtu na życiu. kto natomiast rzuca ziarno w ducha.m kto bowiem z miłości 2 do Boga podjął cierpienia. Arystofanes w jednej ze swych komedii: O wy słabi.23 m Por.i Nie należy więc rozumować na wzór Ajschylosowego Telefosa.4 dym swym czynem dają świadectwo: oto czynią. nieszczęsne istoty. „To ci. tj. kocha i Pana. z ducha zbierze żniwo wiecznego życia. którzy zbożnie przeżyli bytowanie ziemskie.70 3 * 5 6 07 3 Epicharm zaś mówi: „Oto natura ludzi: bukłaki nadęte”. dobrowolnie podjął się cierpienia za tę sprawę. 320 Oto pozornie tylko zaliczają się tacy do chrześcijan. a właściwie uczynisz to dla życia oraz wydasz się na cierpienia raczej dla siebie niż dla Niego. Oto nawet On sam. „Po co mi mówi. ten wytrzymuje cierpienia ze względu na miłość do Pana. Nie wiedzą. któremu dobrowolnie się sprzedał. abyśmy mianowicie żyć mogli dzięki Jego cierpieniu. jak się zdaje. zarówno niewolnik jak przyjaciel* A za. dale2 kosiężne i wielorakie.s tem. wyrządzaliby wiele nie. I dlatego.” 5 Ludziom słabego serca wydaje się świadczenie na rzecz 44.i a za naszego bliźniego uznasz Zbawiciela (bowiem „Bogiem. którą zbawia). oiiaia bvmg ovaa. być może. Nie chcą brać pod uwagę nie tylko głosu naszych ksiąg. co mówię. Natomiast ludzie pełniący przykazania Zbawiciela każ. jaka przypadnie w udziale tym. a potem by sobie pomarli. Mateusza. Oto na przykład pita gore jka Teano pisze w sposób następujący: „Istotnie życie mogłoby być jedną nieprzerwaną ucztą dla ludzi złych. „że jeden tylko prosty szlak do Hadesu prowadzi”. czego On sobie życzy. ten cierpi ze względu na swoje własne zbawienie. aby ocalić duszę. Iz 29. który tylko wargami uwielbia Pana. ludzie. ale ciało słabe”. niestety.występuje w tekście Ewangelii wg św. użył Chrystus słowa „brat”. Ga 5. w rzeczywistości wypierają się wiary. Ale wierzący to. za którą cierpiał.3 cie: »Panie. To woskowe figury. czynnie świadczą. bezsilni jak liść 0 bezskrzydłe.0 jest kimś obcym. kto zaś umiera za swe własne zbawienie. według Pisma Świętego. Jr 23. którzy ukrzyżowali swe ciało razem z jego pożądaniami i namiętnościami.24 <3 Ga 6. konsekwentnie powołując się na Jego imię.”n Oto lud.godziwości. 321 pośmiertnej. który jest blisko”* 1 * został nazwany Zbawca w stosunku do tej istoty. a serce daleko ma od Niego. byłoby to jak znalazł” 68 — i tak dalej.8. że tego rodzaju wrota śmierci są początkiem życia prawdziwie istniejącego. to i tak pozornie tylko wybierzesz śmierć. 5 postępujemy też według ducha.71 i Nam zaś oznajmił Zbawiciel: „Duch chętny.46 0 Por.8 86 Oto wyraźny ślad językowy definicji idei Platona.*® Nie chcą brać pod uwagę ani czci k Por.13 (Mt 15. kto siebie kocha. jakie tam spadną na ludzi.

17 v Rz 8.2 dziejstwa chciałbyś dać świadectwo.” * v * Widzisz zatem. Jeśli cierpimy razem z Chrystusem. uwielbiajcie w sercach waszych z najwyższą czcią.28—30 w Rz 8. a których powołał. 5.i współdziała ku ich dobru. bo i nie może. podobnie jak Marcjon. — Nie obawiajcie się ich gróźb i nie ulegajcie panice. Jeśli spadają na was obelgi. jako współdziedzice Chrystusa”. 68 Platon. s. 200. ku któremu dąży ciało. lecz cieszcie się wedle miary wau Rz 8. Witwickiego. że ufając Władcy wszystkie.471 żliwe.1 I znowu: „Jeśli bowiem żyjecie tylko według ciała.10 07 Teano. abyście przy objawieniu Jego chwały doznali radosnego uniesienia.w „Lecz jeśli cierpimy dla sprawiedliwości.9 323 szego udziału w mękach Chrystusa. A zatem ludzie trwający w cie5 lesności Bogu podobać się nie mogą”. z: Platon. to ciało jest martwe za 6 sprawą grzechu. jak to miejsce wyjaśnia Apostoł: „Cel. por. Bo gdy już można oglądać przedmiot nadziei. Ef 6. Mk 14. Vorsokr. 69 Por. Fedon 108 A. „Nie dziwcie się — mówi 4 Piotr — tej próbie ognia. duch natomiast żyje dzięki usprawiedliwieniu”. Jezusa Chrystusa. Telefos.38 z Por.7 1 Rz 8.I dlatego. czego jeszcze nie widzimy.2 go i Panu potrafimy przeciwstawić się mocom ciemności i samej śmierci.13. Mt 26. tych też z góry przeznaczył do przybrania postaci tożsamej z obrazem swego syna. kto by żądał od was uzasadniania waszej nadziei.z to niech wie. chroniący nas swą tarczą. nie uznał w sposób niewdzięczny stworzenia świata za rzecz złą: „A jeśli Chrystus mieszka w was. s. a których usprawiedliwił. aby ktoś inny jeszcze. 468). Aves 684—686. tych też wyniósł do chwały. tych też usprawiedliwił. ze względu na osobę Chrystusa. że cierpienia chwili obecnej r Mt 26. co już widzi? Jeśli natomiast liczymy na to. Fedon 107 C (przekład W.” x Gdyby natomiast ktoś szydząc powiedział. która was nawiedza jakby coś niezwykłego was spotykało. to znaczy z tymi.12 a Iz 58.18. s. Bo których już z góry poznał.3 czekujemy żarliwie”. 467). W każdym razie lepiej jest — skoro już Bóg tak chce — cierpieć dobrze czyniąc niż dopuszczając się zła. jak to jest mo. to również w tym celu. frg. 322 są niewspółmierne w porównaniu z przyszłą chwałą. którzy są po. s. wszystko 46. 77 (cyt.w'ołani według Jego planu. 239. zbędna się staje nadzieja.41. Bądźcie zawsze gotowi do obrony przeciw każdemu. że z tymi. Satyricon libri 42. „Jeszcze gdy mówisz — woła Izajasz — On już powie: »Oto Jestem przy tobie«.38 s Rz 8.14—17 y Por.24—25 1 1P 3. Ajschylos. Pana naszego. I. Petroniusz. z pewnością umrzecie. jaka nas czeka. tych też powołał. frg. usłyszysz znowu: „Zbawienie nasze oparte jest dotąd jeszcze tylko na nadziei. 115.3 możyciel. tego wy. to błogosław wieni . Czyż oczekuje ktoś nadal tego. 71 Epicharm.11 „Wiemy przecież. TGF. zachowując czystość sumienia. A jeśli w zamian za dobro.41. doznali wstydu z powodu potwarzy na was miotanych. frg. a których z góry przeznaczył. nie jest bowiem objęty prawem Boga. Cytat Klemensa różni się tu od tekstu Ptaków Arystofanesa. jak świadczenie wynika z miłości. 4 (utres infati). aby słabe ciałoy mogło się przeciwstawić potęgom i duchom złym. przekład W. aby wspólnie z Nim doznać chwały. Sądzę. 10. wrogi jest Bogu. Arystofanes.”® Niepokonany to Wspo. 70 Por.s I dalej wyjaśniając dodaje. s. FPG II. Mk 14. to jesteśmy błogosławieni — mówi Piotr. aby ci. którzy szkalują wasze piękne postępowanie w Chrystusie. Witwickiego. lecz w sposób łagodny i bogobojny. którzy Boga kochają. aby był On Pierworodnym wśród wielu braci.

Adespota 114. czego nie chcemy. 140). s.1 Filozofowie indyjscy tak oto mówią do Aleksandra Macedońskiego: „Cieleśnie możesz nas przenieść z miejsca na miejsce.* 76 77 Wedle zaś Heraklita „cięższym zgonom należy się większa nagroda”. Lecz tylko dla tych. abyśmy znowu bojaźni doznawali. 324 Ajschylos również przyłączył się do tej myśli w tych słowach: A temu. K. Rz 12. Antygona zaś lekce sobie ważąc obwieszczenie Kreona odważnie mówi: Nie Zeus to przecież obwieścił to prawo. 227 (wyd. kto się znoi. Ogień dla ludzi jest największą torturą. a przecież my mamy go za nic”. Morawski. różniącego się nieco od fragmentu autentycznego w tym wydaniu. Powiada jeszcze Apostoł: „Ci zaś. traktują nas jak owce na rzeź przeznaczone«.” c 4811 Co wydrzeć chcesz przemocą mojej świadomości. s. tłum. s. Tłumaczę tekst wg cytatu Klemensa.10—11 (por. Ale w tym wszystkim odnosimy zwycięstwo dzięki Temu. Iz 28. miłości i rozwagi.14 . A także choćbyś kajdan mi narzucił moc78 w sposób nieustraszony wypowiada te słowa w tragedii ko2 bieta o męskiej postawie. który nas umiłował. jak się to ma istotnie. nawet gdybyś miał Na ogniu mnie przypiekać lub od głowy aż Do stóp straszliwą piłą mnie przecinać chciał. Od bogów przypada sława. ani nie wstydź się mnie. lecz ducha siły.1 „Kto bowiem miłuje bliźniego. już wypełnił Prawo. 862.13 1 Por.73 . Mówi oto Pismo: »Każdy.” d 4 Słusznie zatem pisze Symonides: istnieje opowieść. Pana Naszego. brzydzić się złem. frg. Wrocław 1959. „Bo w sercu żywimy wiarę. na rzecz którego dajemy swe świadectwo.jesteście. aby doznać usprawiedliwienia. Snęli-Maehler. Anth. Lyr. aby dostąpić zbawienia. bijąc światłem pod niebiosa. Trudu dziecię.7—8 f Por.12—14 c Rz 8. kto w Niego wierzy. Z biegiem lat dopiero blaskiem zalśnią Czyny. Jego więźnia”e — pisze Apostoł w Liście do Tymoteusza.” g Jeśli zaś „Bóg nadziei” h jest Tym. 75 Por. 73 Sofokles. Rz 15. którzy są pełni dobroci.80 Z kolei Heraklit wybiera sławę jako jedyną wartość ponad wszystkie inne. II 8 s. II. żywiąc miłość nieobłudną.” Niewola to najcięższa — o śmierci stała myśl78 „Bo przecież Bóg nie udzielił nam ducha niewoli79. 74 Symonides z Keos. Orszak zaś święty rączych nimf otacza ją wkoło.81 e 2 Tm 1.1 oraz Pindar: Młodzieńcze zamierzenia tylko z trudem znojnym połączone Uzyskują żniwo sławy. 37. Rz 15. 3 Ale nam Bóg sam daje obwieszczenia i musimy być Mu> posłuszni. to wyznajemy nadzieję. ale dusz naszych nie zmusisz do czynienia tego. Antygona 450. odwaga zaś dosięgła szczytu74 «. Dlatego nie wstydź się dawać świadectwa na rzecz. Pindar. Że cnota mieszka hen. dążąc do nadziei. oto Duch chwały. a pospólstwu pozostawia całą resztę „do nasycenia się jak bydłu”.” b „Jak to jest napisane: »ze względu na Ciebie giniemy cały dzień. którym pot gryzący duszę Z wnętrza się wydziela.9 e Rz 13.16) 72 tgf. zstępuje na 5 was i w was się zatrzymuje. 78. nie dozna zawstydzenia«. na niedostępnych skałach. Boży Duch. a ustami wyznajemy ją.36 d Rz 10. są jednocześnie nasyceni wszelką wiedzą”.8 h Por. wedle Apostoła. Widok to nie dla oczu wszystkich ludzi przeznaczony. frg. 25.75 b 1 P 4. Taki człowiek powinien mocno trzymać się dobra. Za nic się tego nie dopytasz.

82 Pospólstwu więc ten daremny trud wydaje się godny podjęcia. w jakiej poniewierce jest wiara u pospólstwa? Oto „wydaje mi się.“ 53. co najważniejsze. że Bóg nas. 315. 79 W tekście św. aby cielesna podstawa grzechu uległa zagładzie. która „wszyci stko wytrzymuje i wszystko znosi”.7 m 1 Kor 4. dla aniołów i lu3 dzi. swej miłości do Boga. 98.. drugim szczeblem — nadzieja. czy wreszcie zostanie skazany na śmierć. 25.1 Pierwszym szczeblem zbawienia jest wykształcenie połączone z bojaźnią Bożą. a mianowicie. inc. co się dzieje. 326 zaś prowadzi miłość. lecz będzie uzależniał od swe3 go wnętrza uzyskanie szczęścia i zadowolenia z królewskiej przyjaźni z Bogiem. bo przecież staliśmy się widowiskiem dla świata. Mówi Apostoł: „Więc wzywam was.83 A zatem gnostyk nigdy nie postawi sobie za cel uzyskanie zewnętrznej pomyślności. 81 Por. w cytacie Klemensa zaś „duch niewoli” (jivevp. s. Oto Eurypides powiada: Do serca weź. Następnie dodaje: 4 . jako skazańców. 670. I. s. 156. 361 E. przyznają. ale nam Apostoł oznajmia: „My natomiast to wiemy. dzięki któremu wstrzymujemy się od wyrządzania krzywdy. so por. ziarno w ziemię siać. który go interpretuje w ten sposób.9 . TGF. I pełnić inne dzieła. I.) Aż do tej chwili odczuwamy głód i pragnienie. bezdomni. 863. zniesławiani odpłacamy się dobrym słowem. 29. że nic tak nie uzależnia niewolniczo umysłu. kobieto.76 Ajschylos. TGF. frg.. Nauczył białe srebro kopać. jak przystoi.k 52. wg Rz 8. nie wiem w jaki 2 sposób przypisując wszystko. że nawet wbrew swej woli są jej posłuszni. żebyśmy już dłużej nie 2 pozostawali w niewoli grzechu’5. Hellenowie oto. 77 Heraklit. s. 958. wychowująca już na podstawie ściśle poznawczej. apostołów.16 82 TGF.11—13 1 Por. przestrogi mojej treść: 3 Śmiertelny nikt bez znoju nie jest w stanie żyć. 88 Por. Platon. inc. prześladowani wykazujemy wytrwałość. Pawła występuje tu: „duch tchórzostwa” (nvevfw. niby najlichszych z ludzi. to jednak nie da się on nigdy pozbawić swej wewnętrznej wolności ani tego. s. ukazał. Do grobu składa jedne dzieci. dzięki której pragniemy najwyższego dobra. deiliaę). Filon. Heraklit. ile ich znamy nazw. wykazując. 1 Kor 13. 78 Eurypides. 157. s. że dawny w nas człowiek został ukrzyżowany. (. Frg. czy pozbawiony mienia.. nadzy jesteśmy. co natura każe znieść. Staliśmy się jak gdyby wyrzutkami świata”. Ten wiersz Eurypidesa cytuje Klemens za Filonem Aleksandryjskim (Quod omnis probus liber sit 22). Adespota 115. policzkowani. pracując własnymi rękami. jeśli nawet zostanie poddany torturom 2 i jeśli nawet wyłupią mu oczy. To zwykły śmiertelników ból. inne sieje znów.3 Czyż nie dodaje Apostoł i tego otwarcie. frg. Dla ciała umysł nasz bezpieczny stworzył dom. Vorsokr. obelżywie potraktowani odpowiadamy błogosławieństwem. A jeśli nawet zostanie pozbawiony praw obywatelskich. Vorsokr. Quod omnis probus liber sit 96. do doskonałości 3 Por. 325 3 Dla ciała potrzeb ponosimy trudów moc.A wszystko to Winniśmy cierpieć. jednak będzie szczęśliwy.. czy wygnany z kraju. Sam także ginie. Rz 6. . bądźcie moimi naśladowcami”. jak obawa przed śmiercią. że boska Opatrzność wszystkim w sposób właściwy zarządza. gdyż człowiek namiętnie pragnie życia. nierozumnej konieczności.6 k 1 Kor 4.1 Miłość wszak jest głęboko przekonana. Frg.1 To samo mówi Platon w Państwie. że człowiek sprawiedliwy. mozolimy się.15.a SovXeiag). Respublica II.

wyrozumiałości. daj mi sposobność i wystaw mnie na próbę. wszystko czyńcie ku chwale Boga. to dlaczego mam być obrzucany oszczerstwami z powodu tego. gdy cokolwiek czynicie. gardzę niebezpieczeństwami ze względu na miłość do Ciebie”. Hypsipyle. 757. dla śmiertelnych żaden strach. 8 (wyd. A tylko siebie ma jako nagrodę prac. wdziejcie szatę współczucia płynącego z głębi serca.i Oto nie tylko Ajzopowie. uświęceni i ukochani. Opera philosophorum.dota II 157 — Schwartz.1 Gnostyk więc zaopatrzony w taką broń mówi: „O Panie. lecz sumienie tego drugiego. która podnosi głowę przeciwko władzy Pana. niech przyjdzie to straszne. Natomiast jeśli poga327 lesności.87 3 „Jako więc wybrańcy Boży. czy chrześcijanin będąc w gościnie u poganina może jeść mięso pochodzące z ofiar pogańskich? Apostoł daje odpowiedź twierdzącą.29—31 84 Por. s. Niech pokój Chrystusowy włada w waszych sercach.p 85 to znaczy że może jednocześnie działać i nauczać. 1 Kor 10. Klemens zaś: „również dobro bliźniego”. a mianowicie św.13 0 1 Kor 10. Burzymy nim fałszywe rozumowania i wszelką pychę. Eurypides. walczymy nie w sposób cielesny. Bo z jakiej racji wolność moja ma być oceniana przez cudze sumienie? Jeśli spożywam z wdzięcznością. I „niech nikt nie szuka tylko swego dobra. na wzór dawnych sprawiedliwych. I bądźcie wdzięczni. miłość. a także dzieci nie mniej niż mężczyźni mogą być męczennikami] 56. gdy pijecie. s. którego fundamentem jest święta triada: wiara.1) r 1 Kor 10. która stanowi więź doskonałości. że to mięso właśnie było składane w ofierze. Chodzi mianowicie o to. co ją napełnia”.”x Oni to. że w Kościele kobiety oraz niewolnicy. Owszem. ale nie wszystko przynosi 2 korzyść.26 (Ps 23. Bernhardy) 328 przymuszany do ujawnienia tajemnicy.” r 88 „Choć przebywamy jeszcze w cie. wytrzymał próbę. ale nie wszystko służy budowie”0 ■— mówi Apostoł. łagodności. różne koniektury („Azotiowie”. frg. ale również i dobra drugiego człowieka”.1 nie rozumowe.5 ” Por.* 84 85 * 88 Ci. 85 Tekst św. ale ze względu na spokój sumienia poganina. nadzieja. frg. choć s 2 Kor 10. jak mówi Eratostenes w swym traktacie O dobru i zlu.. 596. powinni uzyskać pozna. 88 Tu tekst zepsuty.3 dowując.” s . choć jeszcze cieleśni pozostają. 863. za co składam modlitwę dziękczynną? A więc gdy jecie. 87 tGF. Paweł ma na względzie tylko dobro bliźniego. 2 Bo tylko jedna cnota spośród wszystkich dóbr Zapłaty z zewnątrz nie otrzymuje za trud. już uzyskują jako owoc.BS lecz także Zenon z Elei.. do któreś go przecież zostaliście wezwani w jednym Ciele. że „do Pana należy ziemia i wszystko. „wśród tych największa jest miłość”. „Ajgyptowie” — Cobet).88 Macedończycy i Lacedemończy. wszystko wolno. Adespota 116. niczego nie zdradzając. (. Bo oręż naszego bojowania nie jest pochodzenia materialnego. 88 Całe to miejsce wydaje się niezrozumiałe bez obszerniejszego kontekstu. beznamiętny spokój duszy i nie zakłóconą niczym równowagę.23 p Por.54. 14—15 nin zrobiłby wyraźne zastrzeżenie. pokory. to chrześcijanin ma nie jeść nie ze względu na siebie. wg Hero. A przez sumienie rozumiem nie to własne. którzy dążą do doskonałości. szatę dobroci.Co zaś konieczne.cy doznając tortur wytrzymują je. a nawet już w . TGF. 1 Kor 13.) A na to wszyst4 ko wdziejcie miłość. Pawła nie jest przytoczony ściśle.24 1 1 Kor 10. budując i nadbu.q ale sumienie człowieka słabego ulega 4 zamąceniu. VIII [O tym. 89 Zob. ma on jedynak moc burzenia warowni dla Boga. zgoda.12.3—5 ‘ Kol 3.'1 W każdym razie „wszystko wolno.

214 przed Chr. któremu naraził się domagając się od Aleksandra Wielkiego jego śmierci. Diogenes Laertios IX 115.1 W jakim zakresie jest kobieta tym samym co mężczyzna. smucą się.1 uczniem Pitagorasa.na. to również tę samą cnotę. 60. a mężczyzna inną! Ale 2 chyba tę samą. filozof perypatetyczny. drudzy Demylosem. 95 Por. wolny od wszelkich więzów. Ze pominę już zachowanie się Anaksarcha. a nie jako człowieka. gdy tyran kazał go ubić żelaznymi tłuczkami. ani miłość do Boga nie ^1. wznosi się ku niebu. uczeń Lakydesa. niezupełnie obcy filozofii. test. jak podaje Timotheos Pergameńczyk 93 w traktacie O męstwie filozofów. którzy mają tę samą naturę. nosić płód w łonie i rodzić. na podstawie której można zakwalifi5 kować je płciowo odrębnie. a jeśli tak. wysyłają corocznie poselstwo do herosa Zalmoksisa. choćby nawet przyszło ich wyznawcy być rzuconym na pastwę najdzikszych zwierząt albo wszystko pożerającego ognia. rządzonym przez tyrana Nikokreo.1 A przecież w ramach gatunku ludzkiego nie jest oczywiste. Pełen jest więc cały Kościół takich ludzi —. tego zabijają. s. czy starcem. albo zginąć w katowni tyrana. Poplicola 17. 59. Dostępna jest bowiem wszystkim ludziom. W każdym z tych wypadków będąc połączony przyjaźnią z Bogiem. którzy zajmowali się filozofią. a również Achaikos94 w swej Etyce. o* Zob. załóżmy. każda z tych płci robiłaby to samo i to samo odczuwała. Diogenes Laertios VIII 2. Ciało zaś swoje oddaje tym.1 dadzą się ugiąć okolicznościom zewnętrznym i pozostaną nie naruszone. Nie utrzymujemy bynajmniej. Herodot IV 93. mianowicie w zakresie psychicznym. Nikokreon schwycił go i wrzuciwszy do moździerza kazał bić żelaznymi tłuczkami.10). który był 58. wstrzemięźliwość. 249. Pozostali natomiast z tych. s. FHG IV. 96 Por. którego jedni nazywają Nearchem. jeśli ją wybiorą. Plutarch. o którego Etyce wspomina Diogenes Laertios VI 99. że w ramach każdego gatunku ci. . kobieta zaś ma być roz3 wiązła i niesprawiedliwa?! Doprawdy. o sprawiedliwość i wszelką inną cnotę powinni jednakowo kobieta i męż4 czyzna. Musi przecież między obydwoma rodzajami istnieć różnica. 329 2 jącej ich służby. Wtedy właśnie Anaksarchos wypowiedział słowa przytoczone tu przez Klemensa. Liwiusz. że męską cnotą jest wstrzemięźliwość oraz sprawiedliwość i inne cnoty im towarzyszące. nawet bez wykształcenia.96 Ani więc nadzieja na szczęście. 97 Por. czy dzieckiem. aż wstyd to mówić! Nic podobnego! Zabiegać o wstrzemięźliwość. Wszak jest między nami całkowicie uzgodnione. którzy są w stanie zapanować tylko nad 2 nim. uzyskują tę samą cnotę. naszym zdaniem. Getowie lub barbarzyńcy. co jest jej funkcją jako samicy. wolny i niewolnik. 91 Teodot był syrakuzańczykiem. Wolno jest bowiem każdemu żyjącemu w naszej wspólnocie dążyć do mądrości. Ab urbe condita libri XXIV 5. czy to będąc barbarzyńcą 4 czy Hellenem. Diogenes Laertios IX 59. samego bowiem Anaksarcha nie zatłuczesz”. jeśli jedna i ta sama cnota przysługuje tej samej naturze. nie było żadnej różnicy między mężczyzną a kobietą. nie 4 okazując najmniejszego wzruszenia. czy kobietą. Anaksarchos zmuszony był kiedyś wylądować na Cyprze. 523. lecz ponadto włożywszy rękę do ogniska pozwolił ją topić jak spiż. Kobiecie przystoi. Gdyby. żeby kobieta posiadała inną naturę. . który w r." Podobnie zachował 2 się pitagorejeżyk Teodot90 91 i Praylos 92. Jeśli więc uważa się. wziął udział w spisku przeciw Hieronimowi (por.tiona. którzy przez całe swe życie ćwiczą się98 w gotowości przyjęcia życiodajnej śmierci wiodącej ich do Chrystusa — i to 3 zarówno obyczajnych mężczyzn jak kobiet.chwili zgonu odciął sobie język i plunął nim w twarz tyrana. a nie zostali wybrani. jako że nie zostali uznani za godnych tej uszczęśliwia90 Zob. a przytoczę tylko jego okrzyk: „Tłucz jak w moździerzu wór Anaksarcha. nie tylko nie ujawnił żadnego sekretu. czy niewolnikiem. Podobnie 3 i Rzymianin Postumus95.97 Który spośród nich uznany został za najgodniejszego. Vorsokr. 92 Por. 94 Achaikos. że ta sama jest natura samicy co samca — jeśli chodzi o jej funkcję jako samicy. 8. I. Zenon. schwytany do niewoli przez Peuke. to jedynie przystoi mężczyźnie być cnotliwym.

jeśli zaś za grosz Rozwagi nie ma.2 wych „duchem”. dzielne jak mężczyźni w rzemiośle wojennym. I to zawsze.i Dodaje z kolei: „dlatego nie czyńcie tego. męża swego. Pawła. Dla całego rodzaju ludzkiego. rozłamy. Pozostają więc „z sobą w walce” w — nie tak jak zło z dobrem. Dochodzą mnie wieści. pragniemy. jak zresztą już ostrzegałem: dopuszczający się takich czynów nie dostąpią udziału w Królestwie Bożym.29 69 Ten przykład ilustruje sposób cytowania Klemensa. Florilegium 5. 12.2 mi. co prawda w sposób drastyczny. plemię trackie. 81 A. Wiadomo. a ludzi sprawiedli. mężczyzna powinien być wstrzemięźliwy i panować nad przyjemnościami. ei.«2. O. Wiem. zawiści. kto nam zabierze płaszcz. co chcecie. Nie wychowujemy przecież kobiet. w tym 2 przeznaczona jest do ciąży i do prowadzenia domu. a mianowicie w zakresie odrębności cielesnej. 100 por. podnosi je z ziemi i dźwiga do domu. radość. Lipsiae 1905. Muzoniusz 14. polują i pilnują stad. lecz nieraz w czasie największego nasilenia robót rolnych kobieta wydawszy na świat niemowlę. aby także mężczyźni w tym zakresie byli pokojowo usposobieni. tak samo kobieta powinna być wstrzemięźliwa w równym stopniu i dbała o skuteczną walkę z przyjemnościami. gdy nas ktoś uderzy w policzek. jakie są uczynki ciała.106 aczkolwiek pod każdym względem wyprzedzają oni kobiety. zdaniem naszym. bo przecież nie powstał mężczyzna z kobiety.wieściałości. że grzeszników nazwał tu „ciałem”.* 104 Kreteńska suka Gorgo biegła w jelenia ślad. opanowanie”. ani sami mężczyźni bez ko98 Por. a mianowicie: nierząd.17. 331 wanej ciąży nie przerywają bynajmniej normalnych obowiązkowych czynności.* 100 „Mówię zaś: 4 postępujcie według ducha. to współmałżonka przynajmniej . a duch wrogie ciału. pokój.73. a temu. Platon. 101 Por. a nie dogadzajcie pożądaniom cielesnym. cierpliwość. łagodność. wybuchy gniewu. lecz kobieta z mężczyzny — a zresztą nie istnieją w Panu ani 3 same kobiety bez mężczyzn. Jednak nie bez sensu pisze Eurypides. zatargi. nienawiści. ale jak elementy współzawodniczące z sobą w sposób owocodajny. W jakim zaś jest czymś różnym. że głową. Owocem ducha natomiast są: miłość. nadstawić drugi.x Zdaje mi się. zwada.3. A więc traktuje tekst Apostoła jako służebny w stosunku do swej koncepcji. „Ciało żywi pragnienia wrogie duchowi. aby w wypadku. Jeśliby nawet najgorszy Poślubił najbardziej zacną. O tym was ostrzegam. Hense. wierność. co mu jest potrzebne bezpośrednio.y przez cały czas ze wszystkich sił utrzymując się w stanie panowania nad 3 gniewem. dobroć. jak jakieś Amazonki. bez różnicy płci. że także kobiety mieszkające niedaleko Iberii pełnią prace i trudy jak mężczyźni: będąc już w zaawansou 1 Kor 11. Raz mianowicie tak: Każda małżonka gorsza jest od męża swego. hulanki i tym podobne.8. 19—23 y Por Łk 6. każdego mężczyzny jest Chrystus.w tymże osiąga tę samą możliwość dzielności moralnej. konieczne są więc kultura i cnota. co więcej. ed. jako narzędzie argumentacji.1 biety sarmackie biorą udział w wojnie nie gorzej od mężczyzn.”v — tak doradza żarliwie Apostoł. Stobajos. Phaedo 67 E. 102 Sakowie. głową zaś kobiety mężczyzna.107 Innym razem znowu: Pani nawet rozważna niewolnicą jest. o ile gorliwie dąży do szczęścia. 330 biet.16 w Ga 5. intrygi. zazdrość. chyba że ulegną znie.105 Powinny więc kobiety także mieć prawo do uprawiania filozofii na równi z mężczyznami. bałwochwalstwo.17 x Ga 5. nieczystość. „Pragnę bowiem — mówi Apostoł — abyście wiedzieli. czary.101 a znowu kobiety z plemienia Saków102 pozorując ucieczkę strzelają z łuku do tyłu — na równi z mężczyzna. oddać jeszcze i resztę szat.”u" Jak. który tylko to wybiera z tekstu św. Odwagi trzeba nam zaczerpnąć do zachowania pogody ducha i cierpliwości. życzliwość. że także ko. rozwiązłość.11 v Ga 5. w: Musonii reliquiae. pijatyki.10* A przecież suki nie mniej od psów troszczą się o dom.

. s. I bądź. czyńcie to z całego serca. gdy dojdzie do wniosku.11 e Por. aby nie upadały na 2 duchu. bądźcie we wszystkim ulegli swym panom ziemskim. Podobnie jak Chrystus nam wybaczył. Scytą. jak Panu. Służycie przecież Chrystusowi jako Panu. Ef 5. Ojcowie. 254.® „(. w bojaźni przed Bogiem..2 to mężczyzna jest panem kobiety. Nikt przecież nigdy nie powziął nienawiści ku swemu własnemu ciału. Kol 3. niewolnikiem. Strabon III 4. żeby i na ziemi stała się wola Boga. TGF.”1 „A nad tym 3 wszystkim jest miłość. wyrozumie łości. lecz w prostocie serca. 59. podobnie jak Chrystus jest.1 Jasno więc została nam ukazana na podstawie tych cytatów jedność płynąca z wiary oraz koncepcja doskonałości. 109 Homer.3 a Por. 1 Kor. ku upomnieniu Mar. Cokolwiek byście czynili. ponieważ mężczyzna jest głową kobiety. Mężowie. świadomi będąc. mężom.109 Głową więc jest element władczy. s.12—13 25 — Kobierce t. Żony niech z Por.. co sprawiedliwe i słuszne. miłuje siebie samego. gdy mąż i żona spędzają życie w zgodzie. Niewolnicy. 104 Por. to bowiem szczególnie miłe jest Panu. SVF III. Frg. I 333 cie wdzięczni. że od Pana otrzymacie w zamian dziedzictwo. frg. Może da się przekonać i ulegnie nawróceniu..”g Oto nic nam nie przeszkadza przytaczać często ten sam tekst Pisma Świętego.7 108 Por. Oedipus. pełni bojaźni przed Panem. Respublica V 451 D.108 Nic lepszego i mocniejszego nie ma naprawdę Nad to. znosząc jedni drugich oraz wybaczając sobie nawzai. 108 Tamże. między obrzezanym a nieo. jak w niebie.) Mężowie także powinni miłować swe żony jako swoje własne ciało. która stanowi więź doskonałości. wskutek czego zarówno niewolnik jak kobieta. 108 Por.) wdziawszy szatę współczucia płynącego 2 z głębi serca. Platon. stanowiąc „obraz i odbicie Boga”.66 dlimy się przecież o to. Diodor Sycylijski IV 20. przyj ąwszy na siebie ciało. między barbarzyńcą.Przewyższy głupotą swą. Odyssea VI 182—184.21—25.1 d Kol 3. Panowie.® „A tu nie ma już róż. 105 Antypater..jem. 1 Kor 11. On Zbawca Ciała. nie służąc tylko dla oka. wbrew woli niektórych oraz mimo największych przeszkód z ich strony.3 czajcie niewolnikom tego.. pokory. s. łagodności.cjona. Mężo. którzy się starają przypodobać ludziom. bądźcie uległe rodzicom we wszystkim. że człowiek wierzący powinien być wdzięczny Bogu Stwórcy. Wiersz zacytowany przez Klemensa jest początkiem epigramu na pewną sukę. świadomi. Każdy swoją myśl tu łącząc we wspólnym domostwie. 332 będą poddane własnym mężom tak.2 wie. 533. Mo. tak i żony mężom we wszystkim. mor. 67. 107 Eurypides. wolnym. Jeśli „Pan jest głową mężczyzny. która w czasie polowania urodziła dziewięcioro szczeniąt. 11.17. jak dla Pana. TGF.« nicy między Hellenem a Żydem. Mt 6.10 f Por. 28—29 c Kol 3. a nie dla ludzi.” b A w Liście do Kolosan powiada: „Zony. I niech pokój Chrystusowy włada w waszych sercach. 546. nie rozdrażniajcie swych dzieci. który nas powołał i obwieścił Dobrą Nowinę. Kto miłuje swą żonę. że i wy macie Pana w niebie”.” d Obrazem Kościoła niebieskiego jest Kościół ziemski. szatę dobroci. w czym dopuścił się niesprawiedliwości. A człowiek niesprawiedliwy poniesie karę za to. jak przystoi w Panu. miłujcie żony i nie bądźcie dla nich przykrymi. podobnie jak Chrystus umiłował Kościół (. głową Kościoła.4 * 25 b Por. Lecz jak Kościół poddany jest Chrystusowi. miłujcie swe żony. głową zaś kobiety mężczyzna”. I żadnego względu na osobę nie będzie. jak ci. ale wszystkim i we wszystkich jest Chrystus. Chryzyp. choćby nawet zagrażały kary ze strony pana czy . uży.brzezanym. do którego przecież zostaliście wezwani w jednym Ciele. w: Anthologia Palatina IX 268. bądźcie poddane 65. 545. 533. frg. gdyby ktoś miał jakiś zarzut przeciw drugiemu.3 Dlatego w Liście do Efezjan Apostoł pisze: „Bądźcie sobie poddani nawzajem. tak i my. Dzieci. 18—4.

a i starzec niech się nie czuje niezdolny do dalszego jej studiowania. ma 2 prawo do uprawiania filozofii.112 IX [Zestawienie tego.14 334 nas samych niż ze względu na innych podejmujemy. zaszczyty). że pora do szczęścia jeszcze nie nadeszła albo że już przeminęła.111 mającą na uwadze jedynie szansę wykonania czynu moralnie pięknego. czy to ma szansę podobania się innym. osią3 gają postęp moralny. Lecz jak dla mężczyzny piękną jest rzeczą ponieść śmierć za dzielność etyczną. K. A cóż dopiero człowiek wolny? Choćby nawet ze strony tyrana groziła mu śmierć. Pięknie pi. za wolność. gdyż będą trwać 4 mocno przy cnocie. tak samo rzecz się ma z kobietą. tamci znów — by pomimo swej młodości czuli się nieustraszeni wobec przyszłości. którzy chcą żyć bogobojnie. Powinni przeto filozofować zarówno * młodzi. 46. Leśniak. sława. X 122.2 sze Epikur w liście do Menojkeusa: „Niechaj młodzieniec nie zaniedbuje filozofii. Co zaś raczej ze względu na g Kol 3. 111 Por.701 my więc to. majątek).8—9 110 Tj. ani syn. SVF III. jeśli im ktoś usiłuje stanąć w tym na przeszkodzie. posłuszny będąc przykai. Zbierz. gdyby miał niegodziwego pana. Jeśli nawet pewne wartości moralnie obojętne* 110 uzysku. Nie istnieje bowiem dla mnie żadna możliwość dopuszczenia wyboru. często wbrew woli ojców. Chryzyp. Krońska. s. co Chrystus powiedział na temat dobrodziejstw męczeństwa] Na temat męczeństwa Pan wypowiedział się jasno. jak i starzy. że nawet mimo protestu ze strony wielu wydają się godne wyboru.11 „A kto się będzie wstydził 2 Mnie czy słów Moich wobec tego rodzaju cudzołożnego i grzeh Por. ani służący. co za pośrednictwem śmierci zostać 2 powołanym do życia. lecz natury ludzi dobrych. z których jedne mają pewne znaczenie (np. To właśnie znaczy to samo. nie licząc się. czy 5 wybrać raczej demony ciemności. dołożyć wszelkich starań i walczyć zaciekle. przypominając sobie dobra. przyjmie śmierć. . I. nie zawiodą. co podało Pismo Święte w różnych miejscach: „Mówię wam: jeśli kto przyzna się do Mnie wobec ludzi. ani za późno zacząć troszczyć się o zdrowie swej duszy. 112 Diogenes Laertios. jakimi obdarzył ich w przeszłości los. ci — aby starzejąc się czuli się młodzi. lecz o wiele bardziej przystoi im. to i Syn Człowieczy przyzna się do niego wobec aniołów Bożych. Oto nasze czyny na rzecz innych winniśmy za każdym razem ukierunkowywać na tych. jeśli miałby ojca na niskim poziomie moralnym. Ci. nie wyrzeknie się jednak zbożności w żaden sposób. choćby po sądach był włóczony. czy nie. Dla nikogo bowiem nie jest ani za wcześnie. wreszcie za własną duszę. kto się Mnie wyprze w obliczu ludzi.władcy. jak sądzę. może żyć w stanie żarliwej wiary.1 A więc zarówno starzec. mężów. Nie zawiedzie też ani kobieta. kto twierdzi. Łk 12. 68. tego zaś. jak i młodzieniec. Żywoty i poglądy słynnych filozofów. choćby osaczano go narażając na ostateczne niebezpieczeństwo. dla których działanie wydaje się podejmowane. tłum. wyprę się i Ja wobec aniołów Bożych”. Wiemy skądinąd. natomiast z aprobatą czy dezaprobatą otoczenia. mor. 13. zdrowie. a jeśli zaistnieje powinność. że pora do filozofowania jeszcze 3 dla niego nie nadeszła albo że już minęła. jak ludzie starsi”. aby nie ulec i nie 4 poniechać najlepszych i najbardziej koniecznych zamierzeń. Adiatpoga. inne są do odrzucenia (np. że zarówno dzieci. czy lepiej jest być czcicielem Wszechwładnego. Nie jest to bowiem wyłączną wartością natury mężczyzn. tym bardziej należy uznać za wartą ubiegania się tylko cnotę.zaniom. co jest im miłe. a także sługa. winni nie tracić zapału. służący i żony. Frg. choćby przypadło jej w udziale małżeństwo z lichym człowiekiem.69’1 ją takie znaczenie. podobny jest do tego. panów. choćby groziła mu całkowitą 3 utrata mienia. za miarę przyjmując to. Kto zatem twierdzi. winniśmy czynić z tym samym zapałem.

taki sam jak i my pogląd odnośnie do tego miejsca Pisma Świętego. pisze dosłownie tak: „Wyznanie wiary odbywa się — według jego opinii — poprzez akt wia2 ry i postawę życiową. 335 sznego. to jest wobec zwierzchności. Tak więc wyzna. Taki człowiek złoży wyznanie wiary również i słowem. w jaki sposób macie przemówić w swojej obronie. wybronić się skutecznie po to. to jednak przez fakt publicznego wyznania wiary w sądzie i przez nieugięte przy niej wytrwanie. że tylko słowem świadczą swą wiarę? Niektórym przyjdzie w udziale. lecz części.”' „Każdy więc. poprzez tortury aż do śmierci. w jaki sposób mogą jeszcze istnieć obłudnicy. Mianowicie wyłania się. jak się 73>1 zdaje.11 336 się również poprzez postawę życiową. żeby ogarnęła konsternacja i trwoga. którzy w Nim nie są]”. Słowne wyznanie wiary może mieć miejsce także wobec zwierzchności i takie jedynie się liczy w opinii szerokiego ogółu. Jeśli jednak „duch Ojca”1 wydaje* 4 świadectwo przez nas. że tak powiem. odnośnie zaś do tych. przez słowo. Tomasz. gdy przy3 będzie w chwale Ojca swego razem z aniołami swymi. Bo tacy. to i Syn Człowieczy będzie się go wstydził. bo sam Duch Święty was pouczy w owej godzinie. dają dowód. powstałe wskutek pożądania cielesnego. Bo nawet okaże się nieraz taka wypowiedź niejednoznaczną. a mianowicie zostali umocnieni członkowie Kościoła. że ich wiara znalazła oparcie w dyspozycji naturalnej. Mogą je bowiem złożyć także obłudnicy. którzy się przyznają do Niego. jeśli zajdzie potrzeba i rozum taką drogę wybierze. którzy w Nim nie są. co powiedzieć należy. Kupisa. 2 nie wyznając Go czynem. gdyby nawet słownie wyznawali Go. natomiast wypierają się Go ci. nie ma znamienia pełni. że przyznają się »do Mnie«. Właściwa 2 zaś dyspozycja naturalna weryfikująca się wyznaniem wiary. nie martwcie się z góry. Oto niektórzy. przy końcu życia nagła skrucha poprzez czyn i prawdziwe wyznanie wiary w Chrystusa poświadczone publicznie. choć nie wyznawali Chrystusa „przed ludźmi” poprzez swą postawę życiową. Dlatego nie mogą się Go 3 wyprzeć w żadnym wypadku.1 nie wiary jest w każdym wypadku .” k 71. wypierają się Go. a przede wszystkim taka. do 4 tego i Ja przyznam się przed Ojcem Moim w niebiesiech.” 1 „Gdy was powloką do synagog i do urzędów albo do zwierzchności. albo poprzez słowną wypowiedź. którzy wiary odmawiają. gdyż przedtem złożył je w sposób właściwy swym zachowaniem. pozostałych zaś. doznali podziwu i zachęty do uwierzenia ci z pogan. nie wyprze się Go. Wreszcie nie wszyscy ci. adekwatne do wiary w Pana. Pełne — o którym właśnie mówi — to wyznanie poprzez czyny i działania. 72.74. [Dlatego nigdy nie mogą się Go wyprzeć. przy współpracy B. takie wyznanie wiary.W. u drugich — także przez publiczną wypowiedź. Nie powiedział przecież: »Kto wyprze się we Mnie«. mieli okazję świadczyć swą wiarę przez publiczną 1 wypowiedź przed odejściem. którzy dostąpili zbawienia.3 nośei. Na jedno tylko nie zwrócił uwagi. których czyny zgadzają się w życiu z Jego zakonem. będący w Nim.32 k Łk 12. u jednych wyznanie wiary odbywa i Mk 8.1 i pięknie powiedział Pan odnośnie do tych. usuwa jednym cięciem wszystkie zgoła namięt. ale s — jego zdaniem — niesłusznie. Do nich bowiem On się także przyznaje. aby przez ich świadczenie i przez ich wyznanie wiary zyskali wszyscy. przyjąwszy ich do siebie i będąc jednocześnie w ich posiadaniu. którzy doznają zbawienia. ale »Kto wyprze się Mnie«. choćby taki Maciej. 5 0 ile miałoby to być pożyteczne. Lewi oraz wielu innych.38 i Mt 10. ss. Przyznają się do Niego tylko ci. Co więcej. W innych także szczegółach ma on. 643—644. którzy zatroszczyli się o swoje zbawienie. Skutkiem takiego wyznania pełnego jest częściowe. jak do pogan. Nikt prze4 cięż. Olszewski. Warszawa 1982. wypierają się Go ci. że nie daje się złamać nawet przez śmierć. dodał też słowo »Mnie«. albo co powiedzieć.1 Herakleon. kto by się przyznał do Mnie wobec ludzi. Filip. Wyrażenie zaś »wobec ludzi« odnosi się zarówmo do tych. o których wyraził się Herakleon. cieszący się największym uznaniem przedstawiciel szkoły Walentyna.11J Tyle Herakleon.

1 2 3 4 76.5. którzy sami oddają się w ręce sądów] A gdy znowu powie Pan: „Jeśliby was prześladowali w tym mieście. jak powierzony sobie zastaw zwracając spokojnie i chętnie zewnętrzne człowieczeństwo. to. nieposłuszni 1 niezdolni do żadnego dobrego czynu. lecz pragnie. Zażądał szatan. staje się jeszcze pomocnikiem niegodziwości swego . TSt I 4. i dla oczyszczenia niewierzących.. aby zejść mu z drogi. jako prawdziwi gnostycy i ludzie doskonali. Zatem tak samo i gnostycy idąc w ślad apostołów winni zachowywać stan bez grzechu i z miłości do Pana miłować bliźniego. Łk 22.116 Lecz i sam Pan mówi: . w: A.0 Pierwszy więc Pan wypił kielich p z powodu głupoty tych. którzy dopełniają wyznania zbawienia tylko słowem. por. bez przykrości znosząc udręki w obronie Kościoła. w uczynkach jednak Go odrzucają. X [Ostra nagana w stosunku do tych.29 Mt 10. gdyby dopełnili nawet tylko tego wyznania wiary. sam siebie ze zbytniej odwagi nadstawiając na ujęt. jak gdyby znoszenie prześladowania mia° Por. Enchiridion 1.31 p Por.naszą powinnością. Mt 10. 337 4 75. niżej 104.* 114 obrona zaś — nie zawsze.117 bo dopełnił w sposób doskonały wyznania wiary w stosunku do przykazań i do Boga za pośrednictwem Pana Jezusa. zostanie zbawiony. Pastor.1 Bogu. Holi). 50. którzy dają świadectwo zarówno czynem w życiu.22. u7 Grecki wyraz iíúqxvq oznacza zarówno świadka (znaczenie podstawowe). Kto natomiast puści przestrogę mimo uszu. kielich wypić. ani nie poleca nam uchylać się przed śmiercią poprzez ucieczkę. Sacra parallela 241 (wyd. Oto on. uciekajcie do innego” q. czy doznają obaw na przyszłość.16 us por Herakleon. Epiktet. ani w stosunku do naszego prześladowcy czy tego. aby was przesiać w przetaku. dla dobra Kościołów. Hermas. 26. w miarę swych sił. jak gdybyśmy doznawali obawy przed śmiercią.1. bo są odrażający. visio IV 2. to przynajmniej przy końcu życia dokonaliby jednego dobrego czynu. A jeśli ktoś zabijając „człowieka Bożego”.20 m Mt 10. jeśli serca wasze zdołają uzyskać oczyszczenie i nieskazitelność”. to bynajmniej nie zachęca do ucieczki. jeśli wezwie ich do tego sytuacja zewnętrzna. A gdyby ktoś wzniósł się jeszcze wyżej. 24.. bez względu na to.”n Tamci natomiast. aż do miłości. „Ten. gdyż nie zależy od nas. ale ja was wyprosiłem”.23 ii» por. poświęcił siebie samego przez Miłość do Boga. E. że znają Boga. ponieważ zależy od nas. lic por. który nas chce zgładzić. ten jest nadmiernie zuchwały i awanturniczo lekkomyślny. lepsi są w każdym razie od tych. którego odeń zażądano. abyśmy nigdy w stosunku do 2 nikogo nie stali się winnymi ani współwinnymi jakiegokolwiek zła: ani w stosunku do siebie samych. The Fragments of Heracleon. Cambridge 1891. por.22. jak słowem w sądach.r błądzi przeciw 77. Mt 20. frg. Męczeństwo więc wydaje się oczyszczeniem od grzechów w 1 Por. przeciwnie. A ci.115 Pasterz mówi również: „Unikniecie postępowania dzikich zzwierząt. oddając sam siebie w ręce sądów.” m Więc któż z ludzi zdrowo myślących nie wybrał. to taki człowiek byłby istotnie błogosławionym i prawdziwym męczennikiem.1 dodatku w połączeniu ze sławą. kto nie uchyla się przed prześladowaniem.cie. które założyli i umocnili. staje się odpowiedzialny za swego zabójcę. potrafili. kto wytrzyma do końca. Z kolei apostołowie naśladując Go poddali się torturom. ktoś inny. Brooke. aby.13 n Tt 1. którzy Go zdradzali. Przez miłość do Pana udowodnił swoje z Nim braterstwo.2 by raczej królowania w Bogu niźli niewoli? „Niektórzy —■ 3 zdaniem Apostoła — głoszą publicznie. Tak się dzieje choćby z tym. jak męczennika. 114 Termin stoicki. oto podaje nam pewien sposób. 338 ło być jakimś złem. czy żywią jakieś nadzieje.

to dlaczego jesteście ścigani? Dlaczego jesteście mordowani? Czyż On sam was wydaje na to? A przecież my nie zakładamy tak po prostu. żeby mieli nas przyłapać na jakiejś niesprawiedliwości. którzy nam dostarczyli sposobności do tak szybkiego 2 stąd odejścia. jako chrześcijanie. tak samo wymianie życia? Jeśli tylko potrafimy trafnie rozumować. Wszak nasza wiara. abyśmy przez skłonność do oporu nie rozjątrzyli w stosunku do siebie naszych przeciwników dążących do wywołania procesu i nie sprowokowali profanacji imienia Chrystusowego. Dlate. że zgoła nie pragnie Pan naszego prześladowania. 801 Dlaczego jednak choć prześladowani — powiadają nasi przeciwnicy — nie otrzymujecie żadnej pomocy? A jakiejż my doznajemy krzywdy. a mianowicie przez oddanie życia za Pana. nie my sami tylko. i gdyby znała prawdę. wyżej. temu zaś. co przyjdzie nam wycierpieć. lecz dlatego. nie może otrzymywać tylko bodźca wyłącznie z zewnętrznej przyczyny na wzór przedmiotów 2 martwych. będąc istotnie złoczyńcami.” * 119 Każdy więc z nas rzec może z ufnością: „W pomoc mi spieszy Pan. szkodliwi dla życia i że nie tylko sami tak się zachowujemy. lecz jeszcze innych zachęcamy do wyboru podobnego sposobu życia. której obiecał dziedzictwo. jakby się dało sposobność do jakiegoś sporu lub kary. ulega tylko 3 złudnemu uprzedzeniu i na tej podstawie wydaje wyrok. jeśli Bóg się wami opiekuje?] Bardzo pięknie! — powiadają nasi przeciwnicy — jeśli 781 Bóg się troszczy o was. 74. przynajmniej w zakresie naszego prywatnego życia. Nie zna wszak naszych spraw ani nie chce poznać. to jednak sędzia patrzy na nas jako na przestępców. Łk 6. że ze 2 względu na imię Jego będziemy ścigani. lecz także.v . trwogi nie zaznam. krzyżowani. Co prawda. dodać mamy jeszcze spodniąB nie tylko po to. że to Pan zapragnął. lecz razem z innymi podlegamy karze. Lecz nawet niesprawiedliwość sędziego nie podważa istnienia Opatrzności.i A zatem wbrew swej woli świadczą o naszej sprawiedliwości ci. kto nam zabiera szatę zwierzchnią. zabijani. a mianowicie. W podobny sposób on sam dostarczył pobudki do prześladowania. słusznie ponoszą karę. stanowiąca „światło świata”.prześladowcy.4.* dyskredytuje nie4 wiarę.11 s Por. procesu. to będziemy żywić jedynie wdzięczność względem tych. Bo przecież sędzia musi być panem swego wyroku. co się stanie. wrogości. ale że w sposób r Por. lecz że po prostu zapowiedział z góry. to już całkowicie staje się winny.* 118 To tak samo. jeśli przez śmierć uzyskujemy wolną drogę do Pana i podobnie jak podlegamy przemijalności wieku. żeby człowiek gorszy był w stanie zaszkodzić lepszemu. abyśmy wytrwali w niezależności od afektu. to wówczas wszyscy 3 wstąpiliby na tę drogę.29 118 Por. wyzwalając w 2 nim zwierzęcość. iż jesteśmy. Z tego wniosek.3 go więc polecono nam nie przywiązywać się do żadnych dóbr ziemskich. w.14 340 5 ności. Mt 5. którzy nas niesprawiedliwie karzą za sprawiedliwe postępowanie. a żadnego nie byłoby wyboru. z miłości. Jeśliby na domiar tego nie uważała nas większość za ludzi złych. 1 Tm 6. XI [Odpowiedź na zarzut: dlaczego cierpicie. że z góry zakładają. 339 proroczy zapowiedział to. A prześladują nas nie dlatego. zaszkodzić mi — w żaden sposób. Bo wszak nie godzi się z poczuciem słusz* Por. jednak tamci. ciągniętych na sznurku. Choćbyśmy bowiem nie dopuścili się żadnej krzywdy. „Zabić mnie może Anytos i Meletos. Podlega on próbie przez swoje wyrokowanie. jak powiadają nasi przeciwnicy. Cóż mi zrobi człowiek?” u oraz: „Dusze sprawiedliwych w ręku są Boga i nie dosięgną ich cierpienia”. A przez zapowiedź wydarzeń przyszłych zahartował nas do wytrwałości. abyśmy popadli w nieszczęścia. a jeśli go na domiar rozdrażnia. podobnie jak my przez wybór wśród wartości możliwych do wyboru i przez wytrzymałość na cierpienie.

W wypadku wszak wyparcia się wiary. dzięki dobroci Boga. a pragnący dopuścić się mordu. ale podobny był do cierpiącego dziecka«. aby nie cierpieli kary z -wyroku za przestępstwa odpowiadające tej karze oraz żeby nie zostali narażeni na obelgi jako cudzołożnicy lub zabójcy. które. jak powiedziano.6 v Mdr 3. 208 ns.x choćby mu nawet nie zdarzyło się dopełnić cudzołóstwa. to powiem wreszcie: »Choćbyś nie wiem jakiego wymienił człowieka. co mu przypadło cierpieć.28 . s. iż są chrześcijanami. o ile pozwolisz.y Lecz Bazylides przyjmuje hipotezę. a sprawiedliwy jest tylko Bóg. 82. że Opatrzność może zawierać element zła”.w To ich pocieszy i sprawi. nic nie zgrzeszyło jeszcze”. odpowiem: »Nie dopu<. że każda dusza dopuściła się