You are on page 1of 302

IV.

MEHMEO SALTANATI NDA TOPKAPI SARAYI HAREMi


iKTiDAR, SINIRLAR VE MiMARi

KiTAP YAYlNEVi- 291


TARiH VE CORAFTA DiziSi -90
IV. MEHMED SALTANATINDA TOPKAPI SARAYI HAREMi: iKTiDAR, SINIRLAR VE MiMARi f MURAT KOCAASLAN

2014, KiTAP YAYlNEVi LTD.

TANITIM iiN YAPILACAK KISA AllNTlLAR DIINDA HiBiR YNTEMLE OALTILAMAZ


DZELTi
FEVZi GLOLU
KiTAP TASARIMI
YETKiN BAARIR, BEK
TASARIM DANIMANLll
BEK
KAPAK TASARIMI
DiLEK ETiNKAYA
GRAFiK UYGULAMA VE BASKI
MAS MATBAACILIK A..
KAl:: ITHANE BiNASI
HAMiDiYE MAHALLESi, SOUKSU CADDESi NO.
34408 KAITHANE-iSTANBUL
$ERTiFiKA NO: 12055
T: (0212) 294 10 10 F: (0212) 294 90 80
E: INFO@MASMAT.COM.TR
], BASlM

UBAT 2014
ISBN 978-605-105-123-9

YAYlN YNETMENi
Al:ATAY ANADOL
KTAP YAYlNEVi LTD.
KA IT HANE BiNASI
HAMDYE MAHALLESi, SOl:UKSU CADDESi NO.

34408

KAl:ITHANE STANBUL

12}48
212 294 65 56

SERTFKA NO.

T:

212 294 65 55

F:

E: kitap@kitapyayinevi.com
w: www.kitapyayinevi.com

}/I-A

IV.

Mehmed Saltanatnda

Topkap Saray
Haremi
ktidar, Snrlar ve Mimari

MURAT KocAASLAN

KitapYAYlNEVi

NDEKLER
KISAtTMALAR
TEEKKR

.
2.

GiRi

II

(648-687) 28

OsMANLI SARAY'NDA SiYASET OYUNLAR: IV. MEHMED DNEM

38

I. BRAHiM'iN HAL'i VE IV. MEHMED'iN Cu)su


PAYLAlLAMAYAN SAHNE: K VALDE SULTAN

48

BAARsz BiR DARBE GiRiiMi vE BYK VALDE SuLTANIN SoNu


YEN DNEM, YEN OYUNCULAR

71

KTDARIN ORTAKLARI: DARSSAADE AtALARI

75

zM ABALARI: TURHAN SULTAN'IN SAHNEDEN EKLMES

3-

HAREMN YAPISI

83

87

ToPKAP SARAY HAREMi: YASAKLAR VE SINIRLAR


BiRKA GizLi ZiYARETi

95

107

BELiRLENM SNRLAR: HAREMN MERKEZi VALDE SuLTAN DAiREsi


Ki VALDENN BiRLKTELiti, MEKAN zMLER

HAREMDE SINIRLARI KORUMAK

128

134

HAREMN ETKN GLERi: KARA AtALAR

169

MURAD'TAN MEHMED'E TOPKAPI SARAYI HAREMiNDE


YEN MEKANLAR VE ONARlMLAR

178

HAREMN BYTLMES: III. MURAD'IN TERCH

179

III. MuRAD'N ARDlLLARININ MiMAR ETKNLKLER


IV. MEHMED DNEMi: ZoRUNLU MAR
SONU

264

KAYNAKA
DiziN

270

292

62

208

195

KI SALTMALAR
AE
Akt.
AO.
Ayr.
Bkz.
BOA.
CIEPO.
ev.
DEFM.
DSO
Edt.
El.
GSM.
Haz.
HM.
HTM .
IJMES.
IJTS .
IM.
I RCICA.
iA.
i K.
J E S HO.
JOS.
JTS .
KK.
KK. (BOA)
Kont.
Lev.
MAD.
M H M .d.
6

Ali Emiri
Aktaran
Arehivuro Ottomanicum
Ayrca
Baknz
Babakanlk Osmanl Arivi
Uluslararas Osmanl ncesi ve Osmanl Aratrma Merkezi
eviren
Darlfnun Edebiyat Fakltesi Mecmuas
Dnen Siyaset-Osmanl ve deolojisi
Editr
Encyclopedia of I slam
Gzel Sanatlar Mecmuas
Hazrlayan
Hayat Mecmuas
Hayat Tarihi Mecmuas
International Journal of Middle East Studies
International Journal of Turkish Studies
Istanbul Mitteilungen
slam Tarihi, Sanat ve Kltr Aratrmalar Merkezi
islam Ansiklopedisi
stanbul niversitesi Ktphanesi
Journal Of The Economic And Social History Of The Orient
Journal of Ottoman Studies
Journal of Turkish Studies
Kprl Ktphanesi
Kamil Kepeci
Kontrol
Levha
Maliyeden Mdevver
M himme Defteri
KI SALTMALAR

Not.
OA.
Res.
s.

TD.
TDTD.
TDVA.
Ter.
TH .
TOEM.
TS MA.
TS MK, B .
TTK.
TTKB D.
TV.

vd.
Yay. Yn.

Notlar
Osmanl Aratrmalar
Resim
Stadia Islamic
Tarih Dnyas
Trk Dnyas Tarih Dergisi
Trkiye Diyanet Vakf slam Ansiklopedisi
Tercme
Tarih Hazinesi
Ta'rih-i Osmani Encmeni Mecmu'as
Topkap Saray Mzesi Arivi
Topkap Saray Mzesi Ktphanesi, Badat Kk.
Trk Tarih Kurumu
Trk Tarih Kurumu Belgeler Dergisi
Tarih Vesikalar
ve devam
Yayn Ynetmeni

I V. M E H M E D SALTAN ATI N DA TOP KAPI SA RAYI H A R E M i: i KTi DAR, SI N I R LA R VE M i M A R i

TEEKKR

ultan IV. Mehmed'in saltanat dneminde Topkap Saray Haremini,


iktidar, snr ar ve mimari asndan ele alan bu almaya S na ve inan
Kra Vakf Istanbul Aratrmalar Enstits, Hacettepe Vniversitesi
ve Trakya niversitesi Bilimsel Aratrmalar ve Projeler Birimleri destek ve
katkda bulundu. Verilen bu destekler zellikle stanbul'daki almalarm
srdrebilmemi kolaylatrd. Saladklar katkdan dolay bu kuruma
teekkr ederim. Bunun yannda stanbul'daki almalarm sresince
kimi zaman beni konuk eden ve sabaha kadar ak olan ktphanelerin
de alman salayan Alman Arkeoloji Enstits'ne ve zellikle Hlya
atak' a da yardmlarndan dolay minnettarm.
Aratrma ve yazma srecinde bu almaya birok kiinin katks
oldu. almann nemli aamalarndan biri hi kuku yok ki ktphane
ve ariv ziyaretleriydi. almarnn byk bir ksmn Trkiye Diyanet
Vakf'nn stanbul'daki slam Aratrmalar Enstits Ktphanesi'nde
yazdm. Buradaki tm alanlara saladklar rahat alma ortamndan
dolay teekkr ederim. zellikle de bulamadm kitaplar eliyle koy
mu gibi bulup getiren Suat oban, Mehmet Eilmez'e ne kadar teek
kr etsem azdr. Ankara'da Trk Tarih Kurumu Ktphanesi de sklkla
ziyaret ettiim yerlerden biri oldu. Burada alan herkese, zellikle de
ktphaneyi kullananlarn ok iyi tand ve hi kimseden yardmn esir
gemeyen Mustafa Snmez'e, Hacettepe niversitesi, Bilkent niversitesi,
istanbul niversitesi, Mimar Sinan Gzel Sanatlar niversitesi, Boazii
niversitesi, stanbul Aratrmalar Enstits Ktphaneleri, stanbul
Atatrk Kitapl, Babakanlk Osmanl, Topkap S aray, Dolmabahe
Saray ve Yldz Saray arivleri alanlarna ve de Hacettepe niversitesi
Beytepe Kamps Ktphanesi alanlar ile Songl Birer'e yardmlarn
dan dolay ayrca teekkr ederim.
Topkap Saray'nda geirdiim gnler boyunca yardmn esirge
meyen Topkap Saray alanlarna, Glendam Nakip, evket Ylmazer,
Sevgi Aca, Zeynep elik Atba ve zellikle de sevgili arkadam Esra
Myesserolu'na, Harem'in birok yerini hi bkmadan defalarca gezdiren
8

TEE K KR

Menderes Yavuz ile Canan Pipun, akir Tekneci, Kali Yavuz, Hasan Kurtul
ve Osman Aydoan'a minnettarm.
alma sresince deerli grlerini ve yardmlarn benden esir
gemeyen, Topkap Saray'na, zellikle de Harem'e ilgi duymam salayan
danmanm Filiz Yeniehirliolu'na, stanbul'daki evinde beni misafir edip
uzun sohbetleri srasnda Topkap Saray ve Harem hakkndaki bilgisine
hayran kaldm Filiz aman'a, tm skklna ramen zaman ayrp beni
dinleyen ve fikirlerini benimle paylaan Glru Necipolu'na, almarnn
bandan sonuna kadar iinde olan ve szleriyle beni cesaretlendiren Fatih
Mderrisolu'na, almann daha iyi olmas iin dncelerini benimle pay
laan Zeren Tannd ve Hulusi Lekesiz' e, beni sabrla dinleyen ve grlerini
eksik etmeyen Macit Tekinalp'e, stanbul'daki aratrmalarm srdrmem
iin izin veren Mustafa Akpolat'a, Hacettepe niversitesi Sosyal Bilimler
Enstits alanlarna, Sultan Mercanolu'na ve zellikle bitmeyen istekle
rime sabrla katianan Meral Yldrm'a sonsuz teekkrler ederim.
Tm alma sresince arkadalarm yardmlarn benden esirgeme
diler. Bu balamda Fatma Ku'a, Yasemin Bac'ya, Bahattin Yaman'a, Uur
Demir'e, Sevin Ahundova'ya, Nurdan Kkhaskyl'ye, Buket Tosun'a,
Mevra Kamal'ya, Sevgi Parlak'a, Derya Gken'e, Glgn Ylmaz'a, Ferhat
Karanfil'e, Tuncay Akgn'e, kimi ariv belgelerimi kontrol eden Mira
Tosun'a ve Cengiz Fedakar'a, zor anlarmda ulatm ve tm i younluu
na ramen zaman ayran Serhan Tuncer' e, alma sresince bana sabr gs
teren ve yardmlarn hibir zaman esirgemeyen dostlarm Nevzat Bakr' a,
Yldrm Tulu'ya, Glin Kurt'a, Zafer Akba'a, Tln Deirmenci'ye,
Farsa ve Osmanlca eviriler iin Muzaffer Akba'a, stanbul'da beni evinde
misafir eden misafirperver Hakan Bat'ya, ulaamadm bir yayn olduun
da ilk aklma gelen ve desteini hi esirgemeyen Ahmet Aslantrk'e yardm
larndan dolay sonsuz teekkrler ederim.
Bu almann kitap haline dnmesi aatay Anadol sayesinde
oldu. Bu anlamda ona ve kitaba emei geen tm yaynevi alanlarna kat
klarndan dolay kranlarm sunuyorum.
alma sresince deerli grlerini benden esirgemeyen, al
marnn her aamasnda beni ynlendiren, yazdm metinleri defalarca
IV. M E H M E D SALTANATI N DA TOPKAPI SARAYI H A R E M i: i KTi DAR, S I N IR LAR VE M i M A R i

okuyan, iyi niyetini, hogrsn ve sabrn esirgemeyen danmanmf


hocam Serpil Bac olmasayd bu alma bu halde olmazd. Hocama ne
kadar teekkr etsem azdr.
Son olarak bana maddi ve manevi her trl destei salayan aileme:
Muhteber, Muzaffer Kocaaslan'a, Murat, Sebahat, Glnur, Kadir, Melek
Barut'a, Vedat, Funda, Berfn, Beril Kocaaslan'a, Berrin, Murat, mer
Cokun'a ve de sevgili eim zge Kandemir Kocaaslan'a minnettarm.
Yukarda saydm tm bu deerli hocalanm, dostlarm ve ailem
olmasayd alma hibir zaman bitmezdi. Bu almay yukarda ad geen
Iere ithaf ediyorum.

10

TEEK KR

B R NC B LM

GR

u almann odakland nokta 6. yzyln ikinci yarsndan iti


baren nemi artmaya balayan stanbul Topkap Saray hareminin
hiyerarik yapsnn mimariye etkisi ile kadnlarn mimarinin ekillenmesine olan katklardr. Kadnlarn mimariye etkisi dncesinden
yola karak I I I . Murad'dan, IV. Mehmed'e kadar geen srede haremdeki
mimari etkinlik de tartlan bir konu olmutur. Bununla birlikte haremde
ki mevcut mekanlarn inas veya onarm srasnda kadnlarn rol (etki
si) ve ynlendirici gleri zerinde de durulmutur. Tartlan bir baka
konu ise haremde bilinli veya bilinsiz olarak oluturulan snrlardr.
almann snrlarn IV. Mehmed'in saltanat sreci oluturur. zellikle
Sultan Mehmed'in tahta kt srete yaanan olaylar ve iki valide sulta
nn -Ksem ve Turhan sultanlar- ayn anda haremde yaamalarnn getir
mi olduu problem zerinde de durulmutur.
stanbul Yarmadas'nn M armara, Boazii ve H ali'in bulu
tuklar yere uzanan ilk platosu zerinde kurulmu olan Topkap S aray,
Osmanl hanedannn ve imparatorluk tarihinin simgesel ve fiziksel en
byk verisini oluturur (Lev. ; Res. , 2 ) . S arayn ana kurgusu ve ba
lca binalarnn yapm 1 5 . yzyl ortasnda I l . Mehmed (444-1445/I45I
1481) tarafndan gerekletirildi. Son haline ise 6. yzylda Osmanl
mparatorluu'nun gcnn doruunda olduu Kanuni Sultan Sleyman
(1520-15 6 6 ) ve ardllar dneminde ulat. Tarihsel sre ierisindeki
onarmlar ve tmyle yeni yaplm binalara ramen drt yz yl boyunca
temel yapsn, 1 9 . yzyl sonuna kadar korumu olan saray, 853 'te terk
edildi. Boaz kysndaki Dolmabahe Saray yeni ynetim merkezi oldu.
Topkap Saray Osmanl hanedan yeleri tarafndan yaklak drt
yzyl kesintisiz olarak kullanld. Bu uzun tarihsel sre, almann sa
lkl yrmesi asndan glkler douracandan, belirlenen bir dnemin
ve zellikle de haremin ele alnmas, konuya daha derin yaklalmasn ve
daha kesin sonulara ulalmasn salayacakt. Bu balamda 17. yzyl ve
zellikle de IV. Mehmed'in (1 648-87) otuz dokuz yllk saltanat iinde kalIV. M E H M E D SALTA N ATI N DA TOP KAPI SA RAY I H A R E M i: i KTi DAR, SI N I R LA R VE M i M A R i

II

Levha 1 Topkap

12

.AVLU
""""".'

S a ray Pla n ' Eld em-Akoza n, 1982.

G i Ri

Lev. 2. Eldem-Akozan 'n Sara Plannda MelcQnlar ve Yer isimleri


Meydaolar
24- Cariyeler Mutfaj:.
. Avlu veya Alay Meydan
25- Harem Girii, Nbe Yeri.
ll. Avlu. Kese, Divan Meydan, 1. Yeri
26-- AlhnYol.
III. Avlu, Enderun Meydan, 2. Yeri
27Valide Sultan Dairesi.
IV. Avlu, Sofa-i Hmayun, 3. Yeri
28-- Valide Hamam.
29Hnkir Hamam.
Avlular, TabkJar ve Babeler
3 1. Abdlharnid Odas.
A-Has Ahr ve Rahl Hazinesi Meydan.
3 1- lll. Selim Odas.
B- Zlfl Baltaclar Ocaj: Avlusu.
3 2- lll. Osman kk.
C-MeyitYokuu.
3 3 - Hnkir Sofas.
D- Karaatalar Taht.
3
4- lll. Murad Odas.
E-Cariyeler Tal.
3 5-1. Ahme Okuma Odas.
P- Valide Tah.
3 6--Yemi Odas.
G- Hastahane Avlusu.
3 7- Veliahd Dairesi.
H-Harem Bahesi.
3 8- emeli Sofa.
f_ Asma Bahe - lll. Osman TalA:.
3 9 - Ocakh Sofa.
J- Simirlik.
40-- Bakadn Dairesi.
K- Fil Bahesi.
40. a- Bahaseki Odas.
L-HavuzYeri.
40. b- Hasek.iler.
M-Kafes-lcballer Taht.
40. c- Bakadn Dairesi Hazinesi.
N-ncirlik.
41- AitnYol.
O- Sultm brahim Talt.
42- Mabeyn Dairesi.
P- Khane Talt.
42. a- Aynah Oda.
42. b-1. Hamid odas.
Kapdar
42. c- Eski Kule Kk.
a- Dna Kap-Bab-s Selim.
42. f - Hamam.
b- Bab-s Saade-Akaj.alar Kaps.
42. i- tcballer Odalan.
c- Araba Kaps.
43- imirlik, Sra Odalar.
d- Baltaclar Kaps.
44-- Havuz.
e- Mutfaklara Giden Kaplar.
45- Hrka-i Saadet Revak.
f- Meyil Kaps.
46- SMet Odas.
g- ai Kaps.
47- lftariye Kameriyesi.
h -Yal Kk Kaps.
48- Bada Kk.
i- Sarayburnu Kaps - Has Bahe Kaps
49 -Revan Klc (Sanlc Odas).
j- Fil Bahesi Kaps.
5 Sofa Klc.
k - Fil Kaps.
5 1- Baiaia Kulesi (Hekimba Odas).
1 -3. Yeri Kaps-Serdap Kaps,
52- Mecidiye Klc.
m- Mabeyn Kaps.
53- Esvap Odas.
n - Cinlerin MeveretYeri - Harem Kaps
54- Sofa Camii?
o- Byk Harem Kaps.
55- Aalar Camii.
p - Kuhane Kaps.
56-- Harem Camii.
s - Sofa veya Kule Kaps.
57- Has Odahlar KotJu.
- Mutfaklara Erza.k Kaps.
58- Hrka-f Saadet Dairesi.
58. a- Hrka-i Saadet.
Verler
58. b - Anhane.
1- Orta Kap Girii.
58. c.d - Mukaddes Emanetler Hazinesi
2- Kubbe Alt: Divan Odas, Divan- Hmayun
(Silahdar Hazinesi)
Kalemi, Vezir-i Azam Dairesi.
58. e. f- adrvan Kubbesi.
3 - D Hazine.
58. g - Dest-i Mal Odas.
4 - Bab-s Saade Girii.
59- Hazine-i Hrnayun Hademeleri KoA,uu.
5 -- Beir Aa Camii ve Hamam.
60- Kilerli Kouu.
6 - Rah Hazinesi.
61- Faih Klc ( Hazine).
7 - Zlfl Baltaclar Kouu.
62- Hamam Ksm.
8 - Baltaclar Camii.
63 - Scferli Kouu, Eski HamamYeri.
9 - al Kaps.
64--11. Selim Hamarn Klhan nYeri, Yeni Enderun
10- Araba Kaps.
Mektebi
l l- Mekhane Hamam.
65- Kapaas Dairesi, Eski Byk Oda,
12- Mekhane.
66- Akatalar Kouu.
13- Adale Kulesi (Kasr-1 Adi)
67- KapaAas Hamam Ve Kulesi, Eski Kk Oda.
14- Kara Aalar Camii.
68- Arz Odas.
1 S- 16- Cariyeler Hastanesi.
69- lll. Ahmed Kiaph (Endenn Kiaph)
17- Kara Aalar Dairesi.
70-- ekerciler Mescidi.
18- Msahipler Dairesi
71- ekerciler (Helvahane)
19- ehzadeler Melcebi,
72- Mufaklar.
19 . a- Kzlaralas Dairesi
73- Alar P ersonel Dairesi.
20-- Cariyeter Dairesi (Ustalar).
74-- Alar Mescidi.
21- Cariyeler Kotuu.
75- Tablakirlar Kouu.
22 23
Cari eler Dairesi.

Levha 2.

Eldem ve Akozan'n Saray plannda mekanlar ve yer isimleri

IV. M E H M E O SALTAN AT I N DA TOPKAPI SARAYI H A R E M i: i KT i DAR, S I N I RLA R VE M i M A R i

13

Resim 1.

H a rem, H a l i cephesi

mak zere tarihsel bir snrlama yapld. Hi kuku yok ki; seilen srete
Topkap Saray hareminde gerekletirilen mimari etkinlikterin irdelenme
si, sarayn tarihinin anlalmasnda da nemli veriler salayacakt.
Harem ile ilgili bir almada en nemli sorun -ilevini srdrd
dnemde- giriin fiziksel imkanszl ve harem duvarlar arasndaki haya
tm d dnyaya olan kapalldr. Bu durum harem hakknda bilinenierin
snrl kalmasna yol amtr. zellikle 17. yzylda harem zerine yazlan
larn byk bir blm, harem veya sarayda yaayanlarn aniattklarndan
veya birka gizli ziyaretinin gzlemlerinden oluur. Bunun yannda zel
likle gnmzde haremin bir mze olmas mekanlarn rahatlkla dolal
masn zorlatrr. Bugn ziyaretiterin gezebildikleri yerler haremin bir
GiRi

ksmn oluturur ve geriye kalan blmler ya depo olarak kullanlmaktadr


ya da ziyaretilere kapal bir durumdadr.
almay zorlatran baka bir konu ise haremin farkl dnem
lerdeki eklemeler ile geniletilmesidir. Bu durum mekanlarn ina tarih
lerinin kesin olarak belirlenemernesi sorununu da beraberinde getirir.
Haremin yaam alan olarak kullanlmas, yeni gereksinimlerle deiti
rilme olasl, sakinlerinin saylarnn farkllk gstermesi mekanlarn
ina tarihleri yannda yaplan eklernelerin takip edilmesini zorlatrr. Hi
kuku yok ki bu almada da zerinde durolan 1072 / 6 6 2 ve o76 / 6 6 5
yangnlar gibi felaketler haremde mimari izierin takibini zorlatran en
nemli nedenlerdendir. Bunun yannda bugn haremde bulunan mekan
larn bir ksm tanmlanabiliyorsa da, hala birok odann ilevini belirle
mek olanakl deildir.
I V. M E H M E D SALTAN ATI N DA TOP KAPI SA RAYI H A R E M i: i KTi DAR, SI N I R LA R V E M i M A R i

I)

GiRi

S eilen dnemin 17. yzyl olarak belirlenmesinde bu sorunun


nemli bir rol bulunmaktadr. Zira yaklak drt yzyl gibi uzun bir
sre hanedan yelerinin yaad haremin byle uzun bir sre iinde ele
alnarak deerlendirilmesi salkl sonular vermeyeceinden, haremde
byk apta onarmlarn yapld bilinen IV. Mehmed dnemindeki
deiimler -mimari ve ssleme- ile bu deiirnde etkin rol olan saray
llarn mimariye ynlendirici katklarnn saptanmas ve irdelenmesini
kolaylatrmtr. Bununla birlikte tartlan dnemde sarayda byk bir
ykma yol aan yangnlar ve depremler de gereklemi ve zellikle de
1076 j 1 6 6 s 'teki yangn sonras sarayda -zellikle harem ksmnda- yeni
leme projesi balatlmtr.
Hi kuku yok ki bu almann ana tartmasnn harem olmasn
da nemli bir baka etken de burada yaayan iki siyasi figrn varlyd.
zellikle q. yzyln bana gelindiinde Osmanl Devleti'nde tahta kma
geleneinde meydana gelen deiiklik sonrasnda on kuak devam eden
babadan oula geen taht geleneinin yerini ekberiyet sistemine brakmas,
beraberinde nemli siyasi figrlerin danasna da yol aacakt. Bunlardan
ikisi valide sultanlar ve darssaade aalaryd ve her ikisinin de yaam
alanlar haremdi. Yzyln banda Osmanl saraynda gelien yeni g
dengeleri ve ilikiler anda harem bir sahne grevi grrken bu sahne
den gelip geen tm oyuncular da bir rol kapma abas iinde oldular. Bu
almada amalanan da, zellikle IV. Mehmed devrinde siyasi rekabetin
en st seviyeye kt bir dnemde meydana gelen siyasi ekimeler ve bu
ekimenin iddetli yaand haremin mimari rgtlenmesini ve burada
yaayan nemli siyasi figrlerin yaadklar mevcut alana skmayp, snr
larn daha da genilettiklerini ortaya koymakt.
Bu balamda alma blmden olumaktadr. Birinci blmde,
"Osmanl Saray'nda Siyaset Oyunlar: IV. Mehmed Dnemi (1648-1687)"
bal altnda; dnemin siyasi ortam iindeki deiimierin hanedan
tarihindeki etkileri ve bunun yansmalar irdelendi. zellikle de haremde
yaayan siyasi glerin etkinlii ve siyasete yn vermeye balamas Selaniki
Mustafa Efendi (1540 (?) -16oo), Solak-zade Hemdemi Mehmed Efendi
Selaniki Mustafa Efendi. Tarih-i Selanikf (oOJoo8f5956oo). I l . (haz. Mehmet pirli). Ankara:

I V . M E H M E D SALTA N ATI N DA TO P K A P I SARAYI H A R E M i: i KTi DAR, S I N I R LA R VE M i M A R i

(1590 ?-6s7/58) 2 , Katip elebi (6o 9-1657P, Vecihi Hasan Efendi (62o
?- 6 6 )4, Kara elebi-zade Abdiliaziz Efendi (lm. 6 5 8) s , Evliya elebi
(6n ?- 684 ?)6, Mehmet Halife (lm. 7.yzyln ikinci yars)?, Naima
Trk Tarih Kurumu Yaynlar, 1999; Mustafa Selaniki Tarih-i Seli'niki isimli eserinde 1S63-16oo yrilar
arasndaki dnemin tarihini kaleme almtr. zellikle kendi yaad dnemle ilgili olarak nemli bil
giler vermektedir. Bkz. Mehmet pirli, "Mustafa Selaniki and his History." Tarih Enstits Dergisi. IX,
Istanbul, 1978: 416-472.
2
Solak-zade Hemdemi Mehmed Efendi 17. yzyln ilk yarsnda stanbul'da yaam tarihi ve
airdir. "Solakziide Tarihi " olarak bilinen eserinde tarihi Osmanl Devleti'nin kuruluundan 16s7'ye
kadar geen olaylar anlatr. Bkz. Karshzade Cemaleddin Mehmed. Ayine-i Zrefa: Osmanl Tarih ve
Mverrihleri. stanbul: Dersaadet Kitabhane-i kdam, 1314: 3s-3 6; Bursal Mehmed Tahir. Osmanl
Mellijleri, stanbul, 1342; Kemal zergin. "Solak-zade. " A. X, 1988: 748-7so.
3
Katip elebi. Fezleke, Tahlil ve Metin, (haz. Zeynep Aycibin) . (yaynlanmam doktora tezi). I-III,
stanbul: Mimar Sinan Gzel Sanatlar niversitesi, Tarih Anabilim Dal, Ortaa Tarihi Program, 2007;
17. yzyln en nemli melliflerinden olan Katip elebi kaleme ald Fezleke'de 1ooo-ro6s (1S9216S4)
tarihleri arasndaki hadiseleri anlatr. Bunun yannda 16s2-16S3'te yazd "Dstur'I-Amel li-Islahi'I-Ha
lel " isimli siahatname devrin yneticilerinin srar zerine kaleme alnmtr. Bu eserde yazar, devlet ve
toplum dzenini, reaya, asker ve hazinenin durumunu anlatnaktadr. Bkz. Katip elebi, Dstur'I-Amel
li Islahi'I-Halel, Istanbul, 1286; Karshzade Cemaleddin Mehmed 1314: 31-34; Orhan aik Gkyay. Kiitip
elebi'den Semeler, Istanbul, 1968; Orhan aik Gkyay. Kiitip elebi, Yaam, Kiilii ve Yaptlanndan
Semeler. Ankara: Trkiye Bankas Kltr Yaynlar, 1982; Orhan aik Gkyay, "Dstirul-amel,"
TDVA. ro, 1994: so-s; Orhan aik Gkyay, "Katip elebi." TDVA. 2S, 2002: 36-40.
4
Vecihi Hasan Efendi, Tarih-i Vecihi ( Vecihi, Devri ve Eseri), (haz. Ziya Akkaya, yaynlanmam
doktora tezi) . Ankara: Ankara niversitesi DTCF, 19 S7- 17. yzyl tarihi ve airlerinden Hasan Vecihi
(r62o ?-661) Tarih-i Vecihi isimli eserinde 10471071 (637-166) yllar arasndaki olaylar ayrntl
olarak anlatr. Bkz. mer Faruk Akn. "Vecihi. " A. X I I I , 1986: 224-248; Vecihif Akkaya 9s7; Bura
Atsz. Das Osmanische Reich um die Mitte des 17. jahrhunderts, Nach den Chroniken des Vecihi (16371 66o) und des Mehmed Halifa (16JJ1 66o). Mnchen, 1977; Gazanfer Altnta. Vecihi, Hayat, Eserleri
ve Divan 'nn Tenkidli Metni, (yaynlanmam yksek lisans tezi) . Konya: Seluk niversitesi Sosyal
Bilimler Enstits, 1994
s
Kara elebi-zade Aldlaziz Efendi. Ravzat 'I-Ebriir Zeyli (Tahlil ve Metin) 1 732, (haz. Nevzat
Kaya). Ankara: Trk Tarih Kurumu Yaynlar, 2 0 0 3 ) : 13; Kkl bir ulema ailesinden gelen Kara elebi
zade Aldlaziz Efendi mderrislik yapt. Genel bir dnya tarihi olarak adlandrlan "Ravzat 'I-Ebriir"
adl eseri yaradltan 64s yl sonlarna kadar geen olaylar aktarr. Yazma nshalarnda hadise
ler Sultan brahim'in tahttan indirilmesine (1648) kadar anlatlmaktadr. Bkz. Orhan F . Kprl.
" eyhlislam Kara elebi-zade Abdlaziz Efendi ve Mft Suyr." Belleten. 4 1 , 194T 137-4s; F .
Babinger. "Abdlaziz Efendi." A. I , (1978) : 6 4 ; Nevzat Kaya. " Karaelebizade Abdlaziz Efendi. "
TDVA. 2 4 , 2 o o : 38-383.
6
Evliya elebi, 17. yzyln ve Osmanl dneminin en nemli yazarlarndan biridir. Osmanl
Imparatorluu iin her konuda aydnlatc bilgiler sunan on ciltlik bir seyahatname yazmtr. Bkz.
Mehmet Sreyya. Sicill-i Osmiini. I l , (ev. Seyit Ali Kahraman). stanbul: Tarih Vakf Yurt Yaynlar,
1996: soo; R.F. Kreutel. Ewlija Celebis Bericht ber die Trkische grosbotschaft des Jahres 1 665 in Wien.
Viyana, 9s6; Cavit Baysun. "Evliya elebi." A. IV, 1948: 400-412; Mcteba llgrel, "Evliya elebi. "
TDVA. I I , I99s: S29-S33
7
Saray grevlisi olan Mehmed Halife, Tarih-i Glmiini isimli eserinde, 1032-107S (1623-1664) yllar
arasndaki hadiseleri ve zellikle de saraya ait vakalar anlatr. Bkz. Bekir Ktkolu. "Mehmed Halife."
A, VII, 1988: S79s8o; Bekir Ktkolu. "Vekayi'nvis." 1986: XIII/271-287.

GiRi

Mustafa Efendi (1655-171 6)8, Abdurrahman Abdi Paa (lm. 1 6 9 2 ) 9 ve


Paul Ricaut (1628-1700) 10 gibi yazarlarn tarihi metinleri nda ele alnd.
zellikle Naima ve Ricaut; Ksem (1590-1651) ve Turhan Sultanlar (1 6271682) arasndaki rekabetle ilgili grlerini aktarmakla kalmayp, dnemin
siyasi ortam hakknda da nemli bilgiler de vermekteydiler.
Bu blmn amac, 1 6 . yzyln sonlarndan itibaren ynetirnde
grlmeye balanan deiimin, yeni oyuncularn sahne almasna olanak
tandn ortaya koymann yannda, haremde ikamet eden iki nemli
gcn -valide sultan ve darssaade aalarnn- nlenemeyen ykselii
ne gtren srece dikkat ekmekti. Bu balk altnda Sultan brahim'in
( 1 640-1648) tahttan indirilip yerine Osmanl hanedan tarihi iinde bir ilk
olarak gerekleen yedi yandaki bir ehzadenin tahta kt srete mey
dana gelen olaylar ve yaanan siyasi karmaa ortamnda g odaklarnn
bu ortamda kendi amalar dorultusunda ortaya koyduu iktidar oyunlar
zerinde duruldu. Mevcut durum siyasi ortama yn veren ya da ortamn
ana hatlarn yanstan siyasi gelimelerin irdelenmesini gerekli klmtr.
Dnemin etkin glerinin nerisiyle padiahn yedi yanda olmasnn
yannda yeni padiahn annesi Turhan Sultan'n da ok gen olmasndan
kaynaklanan sorunu gidermek iin bulunan zm, eski valide sultan
" Ksem Sultan" gelenekiere uygun olarak Eski S aray'a gnderilmeyip,
Yeni S aray'da kalmaya devam etmesiydi. Karar ilk bakta masum ve isa
betli gibi grnse de, aslnda bir zmszl de beraberinde getirdi.
8
Naima Mustafa Efendi. Tarih-i Na 'lma ( Ravzat'l-Hseyn H H ulasat i Ahbari 'l Hafikayn). I- IV, (haz.
Mehmet pirli) . Ankara: Trk Tarih Kurumu Yaynlar, 2007; ilk resmi vekayinvis olarak kabul edilen
Halepli Mustafa Naima, yazdg eserinde 982-1070 (1574166o) yllar arasnn tarihini ayrntl olarak
kaleme almtr; Bkz. Karshzade Cemaleddin Mehmed. 1314: 43-44; Cavit Baysun. "Naima." A. XI I I ,
1964: 44-49; Ktkolu 1986: XI I I /271-287.
9
IV. Mehmed, musahiplerinden Abdurrahman Abdi Paa'ya gnlk hayatn aynen yazmasn em
retmi, bunun zerine Abdurrahman Abdi Paa Vekayi-name 'yi yazmtr. Kitap, IV. Mehmed'in av
sevenlerini, eglencelerini ve dnemin olaylarn ayrntl olarak ierir. Bkz. Ktkoglu 1986: XI I I/271287; Abdlkadir zcan. "Abdurrahman Abdi Paa." TDVA. , 1988:156; Abdurrahman Abdi Paa.
Vekayi-name, (haz. Fahri etin Derin, yaynlanmam doktora tezi) . stanbul: stanbul niversitesi
Sosyal Bilimler Enstits Yeniag Tarihi Anabilim Dal, 1993; Abdurrahman Abdi Paa. Vekayi-name,
(haz. Fahri etin Derin) . stanbul: amlca Yaynevi, 2008.
10 Paul Ricaut. The Present State ofthe Ottoman Empire. Londra, 1668, (tpkbas Londra, 1972); Ricaut,
IV. Mehmed dneminde stanbul'da ngiltere Krallg'nn elisi olarak bulunan Winchesley kontunun
silahtan ve katibi olarak be yl kald.

I V . M E H M E D SALTAN ATI N DA TOPKAPI SA RAYI H A R E M i: i KTi DAR, SI N I R LA R VE M i M A R i

ki valide sultann varlg ok gemeden byk bir sorun oldu ve iki taraf
arasnda iddetli bir rekabet balad. Rekabetin yaandg sahne ise yine
haremdi. Ayn baglarnda ele alnan bir baka konu ise iki valide sultan ara
sndaki siyasi ekime ve bunun dogurduu sonulard. Bunun yannda
zellikle valide sultan makamnn nem kazanmas sreci ile ilgili dnem
kaynaklarnn bak as ve modern aratrmaclarn konu hakkndaki
tutumlar zerinde de duruldu. Gelien olaylar sonrasnda o 6 f 6 s 'de
O smanl hanedan tarihinde baka rnegi grlmeyen bir valide sultann
ldrlmesi olaynn tarihi kaynaklara yansmalar ve anlatlardan yola
karak olayn ve dnemin fiziksel ortam hakknda birka ipucu bulmak
amacyla " Baarsz Bir Darbe Giriimi ve Byk Valide Sultann S onu"
alt balg altnda bu konu irdelendi.
Birinci blmde tartlan baka bir konu ise Ksem Sultan'n
lmnden sonra sahnedeki yeni oyuncular ve bunlarn siyasi gleriydi.
zellikle siyasi bir cinayetin ilendigi haremde valide sultandan sonra
nemli g olan darssaade agalarnn elde ettikleri gcn sreci, saray
siyasetindeki rolleri ve etkisi bu blmde zerinde durolan baka bir
konu oldu. Zira her iki siyasi fgrn yaam alanlarndan taan gleri o
dnem iin son derece nemli ve dikkat ekiciydi. B unun yannda valide
sultan ve darssaade agalarnn yaam alanlarnda grlen deiimin
elde ettikleri siyasi gce paralel oldugu dncesi her iki grubun glen
me nedenleri zerinde durulmasn zorunlu kld. Bu blmde zerinde
durolan son konu ise Turhan S ultan'n sahneden ekilmesi ve yerini yeni
oyunculara brakmasyd. Ancak belirtilen konu almann kapsamyla
dogrudan ilgili olmadg iin ayrntl olarak tartmak yerine ksaca ele
alnd.
almann ikinci blmnde, "Topkap S aray'nn H aremi:
Yasaklar ve S nrlar" balg altnda haremde oluturulan "bilinli" ve
"bilinsiz" snrlarn mimari rgtlenme zerinden okumas yapld. Zira
saray, hanedann gcnn temsil edildii bir sahneydi. mparatorluun
ynetim merkezi, egitim kurumu ve padiahn ailesi iin konut ilevi
gren, i (zel) ve d (kamusal) hizmetlere gre gruplanm, binlerce
sakinin barndg bir yap topluluuydu. Bu yap topluluu iinde harem
20

GiRi

mevcut mimari rgtlenmesi ve uygulanan sk kurallan ile yzyllar


boyunca cazibesini hep korudu. zellikle yabanc seyyahlann hare
mi kefetme arzusu hibir zaman kaybolmad. 1 9 34'te harem ilevini
yitirmi olmasna ramen, buray gezdii srada; "burada kiisel gizli
lik atmosferi hkm srmektedir. Harem yelerinin yatak odalannda
durup, isimleri bir zamanlar Avrupa'da korku yaratan insanlarn en kut
sal ve yasaklanm alanlannda olduumuzun farkna vardmzda bak
amz deimekte, iimizde kendimizi davetsiz misafir gibi hissetmeye
balayp korku ile kank bir sayg hissi uyanmakta" diyordu Penzer.11
Hissettiklerini korku ile kank bir sayg olarak tanmlamasnn nedeni
ok akt, harem girilmesi yasak bir blge olduu iin merak oluturu
yordu. Hi kuku yok ki; yas ak olana duyulan ilgi ve onu kefetme istei
bunun en nemli nedeniydi. H arerne duyulan merak, burann birok
batl seyyahn ilgi oda olmasna neden oldu. Bu durum farkl tanmla
malara yol at. Kimi zaman, sultana sunulan saysz kadnn bulunduu
bir yer ya da siyasi g elde etmi olan valide sultann idaresinde birok
kiinin yaad bir sahne veya kara aalarn gzetiminde padiahn hane
halknn yaad bir hapishane olarak tanmland. Tm bu tanmlama
lar farkl olsa da sonuta harem ilevini kaybettii dneme kadar srekli
olarak mahremiyetini korudu.
Prenslerin, doktorlarn bile alnmad bir yer hakknda ne sy
lenebilir ki. Doktor ne bu kadnlar grebilecek ne de onlar onu
grecek. O ieri girdiinde yle az bir grntye imkan verilir ki,
grntnn duvarlar m yoksa kadnlar m olduu anlalmaz.
Kadnlar hastalada kendileri ilgilenir. Doktor geldiinde ona bilgi
vermezler. nk o geldiinde kaarlar ve onun etrafnda kadn
hastay grmeye izin vermeyecek hadm aalar kalr ve yatann
stndeki rty hafife kaldrr. Bazen de gerekirse kolunu
dar karrlar. Eer doktor hastann dilinin ucunu grmek veya
ellernek isterse hemen orackta baklanr. Eer onun zamann
da Mslmanlar olsayd Hipokrat ve tm bilim ok zorlanrd.
r

N.M. Penzer. Harem. (ev. Dogan ahin) . stanbul: Say Yaynlar, 2000: 190-191.

IV. M E H M E D SA LTA N AT I N DA TO P K A P I SARAYI H A R E M i : i KT i DA R , S I N I R LA R V E M i M A R i

21

Onun bilimini takip ederek bymeme ramen hangi taraf tuta


cam bilemedim. Kadnlarn bulunduu dairelere arldm.
Yatakhaneleri rahibelerin yataklanelerine benzer. Her kapnn
stnde bir delik alm ve o delikten giyinik bir kol, elinde gaz
lambas tutan giyinik bir kol kmaktayd. ilk ziyaretierirnde bunla
rn tahta veya bakrdan yaplma ve geceleyin aydnlatma iin yapl
m kollar olduunu dndm. Ama bunlarn tedavi edilmesi
gereken kollar olduunu renince ok ardm. Yahudi kadnla
rn bu kadnlarn odalarna girdiklerine dair verilen bilgiler yalan
dr. Onlar ticaretin yapld odadan baka bir yere giremezler.
Kap hadm aalar tarafndan zerieri iyice arandktan sonra alr.
Eer bir adam kadn klna girmi olursa orada hemen boazla
nr. Bir Hristiyan hi iyi karlanmaz. Hadm aalar orann tek
habercileridir. Mcevherleri onlar tarlar ve onlar getirirler. Fakat
bu zahmetleri iin para talep etmeyi de ok iyi bilirler. Aslnda
onlarn en nemli grevinin hayat kurtarmak olduu sylenir.
Joseph Pitton de Tournefort> (r6s 6-r7o8) haremi 17. yzyln sonla
rnda byle betimliyordu. 3 Yazara gre buraya girmek o kadar kolay deildi
ve en ufak bir hata orada bulunann canna mal olabilirdi. Bu balamda
ikinci blmde harem kelimesinin ierdii anlama paralel olarak Osmanl
haremin kurgusu tartld. Bu blmde alt balk olarak ele alnan bir konu
ise harerne girmenin zorluu, bunun hem oluturulan yasaklar hem de
mimari rgtlenmedeki yansmalar oldu. zellikle r 6 ve 17. yzyl seyyah
larnn haremi nasl algladklar ve tm yasaklara ramen buraya girdiini
syleyen Avrupal gzlemcilerin betimlemeleri " Birka Gizli Ziyareti"
bal altnda deerlendirildi.
Bu blmde tartlan baka bir konu iki valide sultann ayn anda
haremde ikamet etmesinin mekansal anlamda getirmi olduu sorunun
zmne ynelik oldu. Bilindii gibi haremde yaayan her bireyin yeri
12 Fransz dogabilimci joseph Pitton de Tournefort, XIV. Louis ve bakan Pontchartrain'in buyrugu
ile yeni bitkiler kefetmesi iin 17oo'lerde Doguya gnderildi.
13 Joseph Pitton de Tournefort. Relation d 'un voyage du Levant.Jait par ordre du Roy. Amsterdam, 1718:
Il. Kitap, 13. Mektup, 27-28.

22

GiRi

belliydi ve kurallar buna gre uygulanyordu. Bu sra d durumun, o


dnemde hem siyasal hem de mimari anlamda byk bir problem yarat
m olduu dncesi bu konunun tartlmasn kanlmaz kld. Ancak
zellikle mimari problemin nasl zldn aklayan kesin delillerin
olmamas, tartmay ksmi olarak olaslklarn ortaya konduu bir blm
haline getirdi.
Haremin hiyerarik yaps ve haremde yaayan halkn yaam alan
larndaki mimari zmlemeleri bu blmde tartlan baka bir konuydu.
Penzer, haremde yaayanlarn zenci hadmlarn kontrolnde bulunan ve
sadece sultann zevki iin bekleen birka yz kadndan olumadn;
bunun tersine haremin kesin ve belirli sayda memurlar bulunan, her
kadnn yana, statsne ve eitiminde geldii noktaya gre belirli bir
pozisyonu igal ettii karmak bir hiyerariye sahip olduunu syl
yordu.14 Bu balamda zellikle L. Peirce'n yapsn ayrntl olarak ele
ald almas haremin anlalnasna nemli katkda bulunmaktadr.15
Bununla birlikte Ahmed Tayyarzade 'Ata (18o1-l.188o'den sonra) ,6
smail Hakk Uzunarl,I7 M . . Uluay8 gibi tarihilerin zellikle sarayn
rgtlenmesi konusunda yaptklar nemli almalar, haremin hiyerarik
yapsnn anlalmasnda olduka nemli bilgiler salamaktadr.
Sarayn mimarisi ve genel tarihi zerine ilk incelerneyi yapan
Abdurrahman eref Bey, Ta'rih-i Osmant Encmeni Mecmu'as'nda 1 91o
n yllarnda yaynlad makale dizisinin 8-12 numaralar arasndakilerde
haremi tantmtr.19 Bu almasnda eref Bey, iinde haremin de oldu
u sarayn ematik bir plann izmesinin yannda (Lev. 3 ) , haremdeki
14 Penzer zooo: 34
15
Leslie P. Peirce. Harem-i Hmayun, Osmanl mparatorluu 'nda Hkmranlk ve Kadnlar. (ev.
Aye Berktay). stanbul: Tarih Vakf Yurt Yaynlar, 2002
6 Ahmed Tayyarzade 'Ata. Tarib-i 'Ata, Tarib-i Enderun. 1-V, stanbul 1292-93 Ataullah Ahmed adyla
da tannan Ata Bey, Enderun-i Hmayun memurlarndan Tayyar Efendi'nin oludur. nemli biyograf
eserlerinden biri saylan be ciltlik Tarih-i Ata isimli eseri yazmtr; Bkz. Mehmet pirli. "Ata Bey
Tayyarzade." DA. IV, 3435
17 smail Hakk Uzunarl. Osmanl Devletinin Saray Tekilat. Ankara: TrkTarih Kurumu Yaynlar,
1988.
8 Mustafa aatay Uluay. Harem II. Ankara: Trk Tarih Kurumu Yaynlar, 1992.
19 Abdurrahman eref Bey. "Topkap Saray- Hmayunu." TOEM. stanbul, 1329: cz. 5 : 265-269;
cz. 6 : 329-364; cz. T 393-421 ; cz. 8: 457-483; cz. 9: 521-594; cz. ro: 585-594; cz. : 649-657; cz.
z : 4 13730.

IV. M E H M E D SALTA N ATI N DA TO PKA PI SA RAYI H A R E M i : i KTi DAR, SI N I R LA R V E M i M A R i

23

GiRi

mekanlarn 19 10-11 yllarndaki tasvirini yapm, burada geen efsanelere


ve mekanlarda bulunan kitabelere de yer vermitir.
Abdurrahman eref Bey' den ksa bir sre sonra saray incelemek
iin izin alan Barnette Miller, sarayn ilk inasndan, son kullanlmasna
kadar geen sreyi ele alr.20 Miller, yapt almasn sarayn baz kurum
ve etkinliklerinin bir tasla olarak tanmlar.21
N. M. Penzer'in 193o'da haremi ele ald eserP2 tarihsel yntemden
ok uzaktr. Yazar Avrupal gzlemcilerin harem hakkndaki grlerini
Miller'in almasn kaynak olarak vermesinin yannda, haremin mimarisi
ne ok fazla girmeden burada yaayan hane halk zerinde durmutur. Glru
Necipolu, 15- ve 6. Yzylda Topkap Saray- Mimari, Tren ve ktidar bal
altnda ele ald almasnn bir blmn harerne ayrr.23 Bu blmde
haremin kuruluundan 17. yzyla kadar geen sredeki mimari etkinlik ve
haremin hiyerarik yaps zerinde durmaktadr. Necdet Sakaolu 2002'de
yaynlad eserinde ise iki blmde ele ald haremin, birinci blmde
genel yapsn, ikinci blmde ise mimarisini inceler.24
Ksem ve Turhan valide sultanlar arasndaki iddetli rekabetin sonu
cunda meydana gelen siyasi cinayet ve bunun gerekletii haremin bu tarih
teki durumu ayr bir alt balk alhnda IV. Mehmed dneminin tan Naima
ve yabanc bir gzlemci olarak Ricaut'un anlahlarnn nda tamld. Yine
haremdeki snr ihlalleri ve buna tepkiler de Naima'nn aniabsnda geen
rneklerle ele alnd. Bununla birlikte haremin korunmasyla grevli kara aa
lara dnem iindeki bak as yine Naima, Ricaut ve zellikle kara aalar id
detle eletiren Dervi 'Abdullah'n25 (17. yzyl ?) anlatlan nda ele alnd.
B. Miller. Beyond The Sublime Porte: The Grand Seraglio ofStambul. Londra: Oxford University Press, 1931.
Miller 1931: XV.
N. M . Penzer. The Harem: An Account of the Institution as It existed in the Palace ofthe Turkish Sultans
with a History of the Grand Seraglio from its Foundation to the Present Time. Londra, 1936; Trke evrisi
Penzer 2000.
23 Glru Necipoglu. 15. ve 6. Yzylda Topkap Saray Mimari, Tren ve iktidar, (ev. Ruen Sezer) .
stanbul: Yap Kredi Yaynlar, 2007.
24 Necdet Sakaoglu. Tarihi, Mekanlan, Kitabeleri ve Anlan ile Saray- Hmayun: Topkap Saray.
stanbul: Denizbank Yaynlar No:9, 2002.
25
Pnar Saka. Dervi Abdullah Risale-i Teberdariyye Ff Ahval-i Dar 's-sa 'ade (Deerlendirme-eviri
Metin), (yaynlanmam yksek lisans tezi) . stanbul: Marmara niversitesi, Trkiyat Aratrmalar
Enstits, Trk Tarihi Anabilim Dal, Yeniag Tarihi Bilim Dal, 200T 74 vd; Saray- Atik'te teberdarlar
20
21
22

IV. M E H M E D SALTA N ATI N DA TO PKAPI SARAYI H A R E M i: i KTi DAR, SI N I R LA R VE M i M A R i

almann, "Murad'dan Mehmed'e Topkap Saray Haremi'nde Yeni


Mekanlar ve Onanmlar" balkl son blmnde, haremin snrlannn belir
lenmesi yolculuu ve geen srete yaplan yeni projelerde kiilerin tercihleri
zerinde duruldu. zellikle Murad'dan, Mehmed'e kadarki sre sonunda
haremin neredeyse gnmze kadar gelen snrlannn belirlenmi olmas
bu konunun tartlmasnda nemli oldu. Bununla birlikte 1072/662 ve
1076 f665 yllanndaki iki yangn sonras byk hasar gren haremin yeni
den iman zerinde de duruldu. zellikle yangnn tan Ereroya elebi>6 ve
geriye dnk anlatmyla Silahdar Mehmed Aa'nn (6s8-?)>7 aktanrolar
nda, yangnn verdii hasann tespiti yapld. Yangn sonras balatlan
yenileme projesinde kullanlan malzemelerin ve iilere denen cretierin
tutulduu defter de bu blmde ele alnd.
Bu blmde S edat H akk Eldem ve Feridun Akozan'n, sarayn
mimari deerlendirilmesine nemli almlar yapan almalanndaki
planlar kullanlmtr. 28 9 8 2 'de yaynlanan Eldem ve Akozan'n al
masnn bir ksmn, Abdurrahman eref Bey'in makalelerini gnmz
Trkesine uyarlamas oluturur ve ciddi anlamda bir metin aratrmas
sergilememektedir. zellikle sarayn farkl mekanlarna ait birok izimin
bulunduu alma, bugn bile gncelliini korumaktadr. almada
kullanlan izimler Eldem ve Akozan' dan alnarak, belirli mekanlarn
eklenmesi, farkllamas veya ilevlerinin belirlenmesi iin almann
amalarna uyarland.
ocagna kaytl, kara hadrnlara okuma-yazma greten Dervi 'Abdullah Teberdarlar Ocag'na kendi an
lahsyla 1091/168o?'de girmi ve burada 18 sene grev yapmtr. Darssaade agalann anlattg Risale-i
Teberdariye ft Abval-i Aga-y Dar 's-sa'ade adl eserini 1 1 54/1741-42'de Bursa'da kaleme almtr; Dervi
'Abdullah. RiSille-i Teberdariye ft Abval-i Aga-y Dilr's-sa 'ade, Kprl Ktphanesi, No. 233; Cengiz
Orhonlu. "Dervi Abdullah'n Darssaade Agalar Hakknda Bir Eseri: Risale-i Teberdariye Fi Ahval-
Daru's-saade." Ord. Prof smail Hakk Uzunarl 'ya Armaan. Ankara: Trk Tarih Kurumu Yaynlar,
1988: 225-249
26 Akt. H.D. Andreasyan. "Eremya elebi'nin Yangnlar Tarihi," stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi
Tarih Dergisi. 27. stanbul. 1 973: 59-84; Eremya elebi Kmrciyan 17. yzyln Ermeni yazardr.
zellikle tarihi eserleriyle tannan yazar, dneminde meydana gelen yangnlar hakknda verdigi bilgile
rin yannda 17. ve 18. yzyl stanbul' u hakknda nemli bilgiler de vermektedir; Bkz. Andreasyan 197r
5 9-84; Eremya elebi Kmrciyan. stanbul Tarihi: XVII. Asrda stanbul, (yay. haz. Kevork Pamukciyan;
Ter. H. D. Andreasyan) . stanbul: Eren Yaynclk, 1988.
27 Silahdar Fndkll Mehmed Aga. Silahdar Tarihi. Il, stanbul: Orhaniye Matbaas, 1928.
28 Sedat Hakk Eldem - Feridun Akozan. Topkap Saray (Bir Mimari Aratrma). Ankara: Kltr ve
Turizm Bakanlg Yaynlar, 1982.

GiRi

Bu blmde ayr bir balk altnda tartlan bir dier konu ise
hnkar sofasnn ina tarihi ve ilevi olmutur. Bilindii zere haremin
mimari rgtlenmesi srekli yenileme ve yeniden yapmlar nedeniyle ok
ak olarak tanmlanamadndan, zellikle Hali cephesinin gnmze
gelinceye kadar geirdii deiim modern aratrmaclar tarafndan tartla
gelmitir. Bu balamda zellikle 1 9 6 o 'ta haremde nemli bir restorasyon
almas gerekletiren Mualla Eybolu Anhegger'in daha sonra yaynla
d almase9 ile Glsn Tanyeli'nin, haremin Hali cephesinin oluu
munu irdeledii almas3 sregelen tartmann aydnlahlmasna katk
salamlard.
Ana tartmasn padiahn hane halknn yaad haremin olu
turduu bu alma, Zeynep Tarm Ertu'un31 da belirttii zere kltr
tarihilerinin genel bir tutum olarak sergiledikleri genelierne yapma, yani
herhangi bir almada 6 . veya 17 yzyl resmi yoksa 8. yzyl veya
daha ge tarihli bir minyatr veya gravrn rahatlkla hatta hibir kuku
belirtilmeden kullanlmas eilimlerine karn, almada byle bir tutum
sergilernemeye azami lde dikkat edilmitir. rneklem yapmak iin ge
tarihli bir grsel malzeme kullanlmamtr. Bu balamda, rnein gerei
yanstmad ok ak olan Melling'in ok bilinen harem gravr deerlen
dirmeye alnmamtr.
Evi R i M YAz NoTLARI

IV. Mehmed dneminde haremin irdelendii almada dnem


kaynaklarna sklkla bavurulmutur. Kaynaklarn bir ksm yaynlanm
metinlerden alnt eklinde olduunda, herhangi bir "dzeltme" yaplma
dan yaynland ekliyle verilmitir. Dolaysyla kimi metinlerde orijinal
Osmanlca evirim yazs kullanlrken, dierlerinde bu uygulanamamtr.
Metin iindeki farkllklar bundan kaynaklanmaktadr.
29 M. E. Anhegger. "Topkap Saray Veliaht Dairesi Onarm." Sanat Tarihi Yll. IXX, 1979-80,
Istanbul, 1981: 53-81; M . E. Anhegger. Topkap Saray'nda Padiah Evi (Harem), Istanbul, 1986.
30 Glsn Tanyeli. "Topkap Saray Haremi'nin Hali Cephesindeki Yaplamasnn Evrimi." Topkap
Saray Mzesi Yll. 3 1988: 148-181.
31 Zeynep Tarm Ertug. "Onaltnc Yzylda Osmanl Saray'nda Eglence ve Meclis." nsan Bilimleri
Dergisi. 4 200T 3-

IV. M E H M E D SA LTA N AT I N DA TO PKAPI SARAY I H A R E M i : i KTi DAR, S I N I R LA R V E M i M A R i

KNC B LM

O SMANLI SARAYI' NDA


S iYASET OYUNLARI:
IV. MEHMED DNEM (648-687)
Vezir ile mfti yalnz ikisi celladlan nne katp malbesden ieri
duhul ettiklerinde biz dehlizden nazr idik. Sultan brahim bir
gl-gn atlas antari giymi, krmz akr- mutalla ukurlar tara
km, banda bir kelle-pf, sol elinde Mushaf- erif, mftiye
hitap edip "Bak Abdurrahim! Yusuf Paa, bana senin iin bir fettan-
dinsizdir, depele demi idi, seni ldrmedim, meer sen beni ldre
cekmisin, ite Kitabullah, beni ne hkm ile ldrrsnz, zalimler?

aima Mustafa Efendi'nin, Bahai Efendi'den2 (r595/r6or-r654)


naklettii ve haremin karanlk odalanndan birinde gerekleen bu
olay hi kukusuz Osmanl hanedan yeleri iinde ilk olarak Sultan
brahim'in bana gelmiyordu ve son da olmayacakt.3 Yzyllardr oynanan
oyunda aktrler deise de roller genelde hep aynyd. Ancak yzyln banda
deien bir ey vard: Sahne. Artk oyun sarayda hatta haremde oynanyordu
ve saray ayn zamanda byk trajedilerin yaand bir mekand.
r7. yzyln bana gelindiinde Osmanl Devleti'nde tahta kma
geleneinde bir deiiklik oldu ve on kuak aralksz devam eden
babadan oula geen taht gelenei yerini ekberiyet sistemine brakt.4
Naima/pirli 2007= I I I / 6 9 .
Bahai Mehmed Efendi r649165r yllar arasnda eyhlislamlk yapmtr. Bkz. S. Nzhet Ergun.
eyhlislam Bahayi. stanbul, 1933; Mehmet pirli-Mustafa Uzun. " Bahayi Mehmed Efendi." TDVA.
4 1 9 9 1 : 463-464; Harun Tolasa. eyhlislam Bahayi Efindi Divan'ndan Semeler, stanbul: Tercman
1001 Temel Eser, 1 979.
3
Il. Osman'n ldrlmesinden yirmi alt yl sonra yine bir padiah ldrld, ancak bu olaydan
sonra, taht degiimlerinde I I I . Selim' e (1789-1807) kadar olan dokuz kuak byle bir trajedi yaanmad.
Katip elebi Fezleke'de "n clus- humay1ndan sonra beray- masiahat Sultan brahim Han'a vadi-i
'adem nmayan olmu idi" derken, tahttan indirilen sultanlarn kanlmaz sonunu da dile getiriyordu.
Katip elebi/Aycibin 2007= I I I /857
4
Osmanl hanedan tarihinde r876'da Kanun-i Esasi'nin ilanma kadar clusu belirleyen resmi bir
kural olmamtr. Bkz. Halil nalck. Osmanl mparatorluu Klasik a (Joo- 6oo), (ev. Ruen Sezer) .
Istanbul: Yap Kredi Yaynlar, 2oor 67.
2

OS M A N LI SARAY l N DA S i YAS ET OYU N LA R I

I . Ahmed'in ( 6 o3-67) lmnden sonra gerekleen bu sra d olay


sonraki yllarda ynetimdeki esas g eksenini oluturan baba-oul ara
sndaki ataerkil baa daha az nem verilmesine yol at. Tahtn babadan
oula ok ender olarak gemesi halk ile sultan arasndaki ilikinin soyut
lamasna yol at. Modern aratrmaclarn ilgisini eken bu durum genel
olarak Osmanl hanedan tarihindeki kimi gl gruplarn kendi amalar
dorultusunda oluturduklar dzenin bir paras olarak aklanr. Mesela,
Marshall G. S. Hodgson bunun altnda yatan gerein brokrasinin youn
basks ve telkinleri altnda yetien ehzadelerin, tahta getiklerinde ida
renin dizginlerini serbest brakmas beklentisinin yattn syler.5 Leslie
Peirce ise deiimin nedenini ynetim deiiminde rol oynayan etkin
glere balar. Yazar, bu durumun sonraki yllarda oluacak siyasi ortam
da derinden etkilediini, bununla birlikte sultann oullarnn snrlar
belirlenmi bir hayatlar olmasna karn, ayn zamanda etkin kamusal
kimlikler ve ehzadelik maiyetleri nedeniyle tannan kiiler olduundan,
taht mcadelesi srasnda, halkn ve bundan karlar olanlarn, ballkla
rn beendikleri bir adaya ynelterek, bir anlamda oylarn kullanabildik
lerine dikkat eker. Ancak deien sistemin artk buna izin vermediini,
halkn bir padiah onayiayp onaylarnarln o padiah iktidara geldikten
sonra ifade edebilmesine yol atn syler. Peirce'a gre, padiahlarn ilk
kez zorla tahttan indirilmesinin 17. yzyln balarnda, ekberiyet uygula
mas kk salarken ortaya kmas da rastlant deildir. 6 Zira bu yolla tahta
kan sultanlarn yardan ou daha sonra devrilmi ; halkn kendini ifade
etmesinin arac olan veraset savalarnn yerini, iddete dayal tahttan
indirmeler almtr.?
Sistemdeki deiimin balangc olan I . Ahmed'in lmn izleyen
ve iddetli atmalarn yaand be yl boyunca, padiahn evresinde
bulunan g dengesinde de bir deiiklik oldu. Her ne kadar padiah hala
5
M. G. S. Hodgson. slam'n Serveni, Bir Dnya Medeniyetinde Bilin ve Tarih. I I I, (ev. Muhammed
eviker, Feray zen). istanbul: z Yaynclk, I99J: 137.
6
Peirce 2002: 32-33.
7
I. brahim'in tahttan indirildigi dnemin tang olan Hasan Vecihi, gelien olaylarn ayrntlarnn
ciltli bir kitab dolduracagn syler: " Kemiyet-i hameye meydan virilb, namus-u saltanata an virir,
halat- ilcibe ve garibe tahrir olunsa mcelled bir kitab olurdu;" VecihiJAkkaya I95T 8.

IV. M E H M E D SALTA N AT I N DA TO PKA P I SARAYI H A R E M i : i KTi DAR, S I N I R LA R V E M i M A R i

iktidarn en st ve meru sahibi saylsa da, hizmetkarlar ve evresindekiler


eskiden hkmdarlar ile ilikilerini belirleyen saygy, itaati terk etti ve hi
bir snr tanmadan iddetli bir kar mcadelesine giriti. Bunu takip eden
yllarda bu durum deimedi. Mesela, 17. yzyln ortalarnda stanbul'da
bulunan Ricaut bu konudaki gzlemini yle aktarr:
.. .insanlar yaptklar dalkavuklularla padiahn gvenini kazanp,
devletin en st mevkilerine geldiklerini, dnya meseleleriyle ilgili
bir bilgileri ve tecrbeleri olmadan, ayrca doutan bir asalete de
sahip deilken, nemli mevkilere nasl geldiklerini grdm. Ayrca
ykseldikleri mevkilerde ok az kaldklar, sultann bir iaretiyle
lme yollandklarn, zenginliklerinin de bir gn onlarn bana
bela olacaklarn bilmelerine ramen, bir an nce servetlerini artr
mak iin nasl abaladklarn da grdm.8
Padiahn giderek mnzevi bir yaam srmesi -daha doru bir ifa
deyle yaama itilmesi- hizmetkarlarnn ve evresinin bu eilimini tevik
etmekle kalmaz, ayn zamanda annesi, veziriazam, darssaade aas, saray
grevlileri, yenieri aalar ve dierleri gibi onun adna iktidar uygulamaya
alanlarn seslerini daha ok ykseltmelerine yol aar.9 M . G . S . Hodgson,
mevcut gelimenin gl bir padiah yerine, kumanda zincirinin ba ola
rak sadrazamlarn gcnn olaanst artmasna yol atn vurgular.o
Ricaut 668: 2.
8
9
17. yzylda ordunun banda sefere kan padiah saysnn azaldg grlr. D. Goffman, bu dnemde Osmanl Devleti'nin bylesi g gsterilerinde pek istekli olmadgn, bunun yerine st dzey
siyasi kararlar zellikle ban sadrazamlarn, valide sultanlarn, gzde hasekiterin ve agalarn ektigi
hiziplerin verdigini syler: Daniel Goffman. Osmanl Dnyas ve Avrupa 1] 001700, (ev. lkn Tansel)
stanbul: Kitap Yaynevi, 2004: 254; T. Timur da, ayn fikri paytar ve bu dnemde fetih savalarnn
hemen hemen bittigini; bunun devletin maddi kaynaklarn azaltarak paylam kavgalarnn adeta or
tam bir i savaa dntrdgn syler. Tamer Timur. Osmanl alma/an, lkel Feodalizmden Yan
Smrge Ekonomisine. Ankara: V Yaynlar, 1 9 8 9 : 1 6 2 .
o M . G. S . Hodgson 199r 1 3 7 . Bu yaklam, her n e kadar sarayn 1 7 . yzyln balarnda vezirlerin g
cn snrlamaya ynelik tutum izlemesinden dolay tutarsz gibi grnse de, yzyln ortalarna dogru
veziriazamlgn yeniden g kazandg grlr. Buna en iyi rnek " Kprl ag" olarak adiandniabi
lecek dnemdir. 17. yzyln ikinci yarsnda vezirlik makamnn yeniden g kazanmas hakknda bkz.
Rfat Ali Abou-El Haj. "The Ottoman Vezir and Paa Households 1683-1703: A Preliminary Report."
journal of the American Oriental Society. 94/4. 1974: 438-447; S tanford Shaw. Osmanl mparatorluu ve
Modern Trkiye. I, stanbul: E Yaynlar, 1982: 286-295; Josef Matuz. Das Osmanische Reich Grundlinien

30

O S M A N L I SARAY l N DA S i YA S ET OYU N LARI

Hanedann dank yzyl olarak kabul edilen 17. yzylda tahta


k ve ehzadelerin rolne ilikin eski gelenein geerliliini yitirip, eh
zadelerin eskisi gibi sancaa gnderilmemesi ve saraya hapsedilmesi bir
rol deiimine neden oldu. L. Peirce, bu durumun saraya ve ynetime kar
gsterilen honutsuzlukta barol oyuncusu olan hanedan yelerinin yerini
bakalarnn aldna dikkat eker. Yazar, zellikle veraset sistemindeki
belirsizliin 17 yzyln ilk yarsnda hkm srm alt sultann tahta k
hklarnda "ocuk" ya da "aklen ehliyetsiz" olmalar saltanat yllarnda etkin
bir ekilde hkmedememelerine ve sorunun adeta ksr bir dngye dn
mesiyle, tahtn sk sk zayf dmesinin iddetlendirdii belirsizlik ortam
nn, halkn bir padiah indirip yerine bakasn karmaya istek duymalarna
neden olduunu savunur.'3 yle ki, 17. yzyldan nce hibir sultan tebaas
tarafndan tahttan indirilmemiken, bu yzyla gelindiinde, tahta kan be
padiahtan sadece ikisi tahttayken lmtr. 1 4 ehzadeler tahta karlmadan
nce yetikinlie erime frsah bulamaynca, tahta oturacak olgunlukta varisseiner Geschichte. Wissenschaftliche Buchgesellschaft. Darmstadt, 1990: 179190; Caroline Finkel.
Ryadan mparatorlua Osmanl, Osmanl mparatorluu 'nun yks 1J 00192J , (ev. Zlal Kl).
stanbul: Tima Yaynlar, 200T Gl Hanedanlarn Saltanat bahg altnda: 228-258.
ll
Bu tanmlamaya karn D. Goffman, 17. yzyl Osmanl mparatorlugu'nun yaamnda olumlu
bir yan aranacak olursa, bunun en ak grlecegi yer olarak ticaret sektrn gsterir. Bu dnem
de her ne kadar Osmanl Devleti ile diger Avrupa devletleri asanndaki ilikilerin degimesi sonucu,
Osmanl ve Bat Avrupa dnyalar arasnda ticarette Osmanl tccarlarn Felemenk, ngiliz, Fransz
ve Venedikli rakipleri nnde biraz geriledikleri dogruysa da, ayn Osmanl tccarlarnn ticaretteki
yeniden yaplanmadan karl ktklarna dikkat eker. Goffman 2004: 229; Dnemin iinde bulundugu
durumun tanmlamasn Rhoads Murphey yle yapar: Bu yzylda .Osmanl Devleti'ndeki gerilemenin
sebebi olarak benimsenen kltrel sebeplerden uzaklap konunun ekonomik ve uluslararas boyutuna
bakmak gerekir. Zira yazar, yaygn bir kan olarak sylenen Osmanl'nn Batya kapandg syleminin
tutarsz oldugunu, aksine 17. yzyln sonlarna kadar Batyla teknolojik anlamda iliki kurulma a
bas iinde olundugunu belirtir. Rhoads Murphey. "Osmanllarn Bat Teknolojisini Benimsemedeki
Tutumlar: Efrenci Teknisyenierin Sivil ve Askeri Uygulamalardaki Rol." Osmanl ve Bat Teknolojisi,
Yeni Aratrmalar Yeni Grler, (haz. Ekmeleddin hsanoglu), stanbul: stanbul niversitesi Edebiyat
Fakltesi Yaynlar, 1992: ll,17. te yandan R.A. Abou-El-Haj ise, tarihteki btn insan toplumlar
gibi Osmanl toplumunun da akkan ve dinamik oldugu gereginin gz ard edilmemesi gerektigine
deginir. Bu tespitin, szde k dnemi olarak adlandrlan 17. yzyl da dahil olmak zere btn
Osmanl tarihi iin geerli bir kavram oldugunu ve toplumun yaps zaman iinde degimi olsa da, d
grnn en azndan yzyl boyunca saglam kalm oldugunu vurgular. Rfa'at Ali Abou-El-Haj.
Modern Devletin Doas. 6. Yzyldan 8. Yzyla Osmanl mparatorluu, (ev. Oktay zel, Canay ahin) .
Ankara: Imge Kitapevi, 2000:93
12 Peirce 2002: 33
13 Peirce 2002: 135.
14 Bu iki padiah; 1 . Ahmed ve IV. Murad'dr.

IV. M E H M E D SALTA N AT l N DA TOP KAPI SA RAYI H A R E M i: i KT i DAR, SI N I R LA R VE M i M A R i

31

ler de bulunamad. Bu istikrarsz ortamda Peirce'n isabetli tanmlamasyla


hanedam bir arada tutan g, ann el erin politikaya girmeleri oldu. 5
Osmanl ve yabanc birok gzlemci, kadnlarn politikaya karmala
rn eletirerek gidiat ykc olarak deerlendirir. Yine mevcut dnem ile ilgi
li gnmz yorumlan valide sultanlarn sadece kendi karlarn gz nnde
tutarak glerini artrmaya alt eklindedir. Ancak olaya baka bir adan
bakmak belki daha doru olacaktr. Mesela, hanedann siyasi tarihindeki
kaotik ortam, Peirce'n da dedii gibi hanedam bir arada tutmutur. Kiisel
karlar da bir sebep saylabilir ama valide sultanlarn glerini sadece kendi
karlan iin kullanmadn da grmek gerekir. Zira valide sultanlar birok
farkl grup ve nfuz alarnn ilikilerinin merkeziydi ve hepsinin ortak
karlan adna hareket ediyorlard.16 Yine D. Goffman'a gre bu durum, 17.
yzylda harerne kapanp kalmann yol at deneyimsizlie ve ehzadelerin
yalannn kk olmasma ramen, iyi yetimemi taht adaylarnn sk sk
padiah olmas, valide sultanlarn bir yol gsterici olarak kalmasn zorunlu
klyordu.17 Kukusuz siyasi alkantnn iddetli olduu bir dnemde ocuk
saylacak yata tahta kan padiahlan korumas gereken ve aileyi bir arada
tutan birileri gerekiyordu onlar da valide sultanlar oldu.
Buna karn "valide sultanlarn" ve "kadnlarn" politikaya girmeleri
konusunda sert bir tutum izleyen dnemin tarihisi Naima, devletin iinde
bulunduu kaotik ortamn nedenleri arasnda bunu da gstermekten geri
durmad. Yabanc bir gzlemci olarak Ricaut da onunla ayn fkirdeydi.18
Naima, kadnlarn padiahtan ocuk sahibi olmay ykselme yolu olarak
grdklerini, bunu frsat bilip, uzun zaman hapis hayatnn skntsndan
yeni kurtulan sultan sefaya srklediklerini syler. Bunun yannda kadn
larn politikaya bulamalarnn devletin dnen arknn bozulmasna yol
atn da ekler:
. . . Geri padiah- ali-cah nisvan ile lfete me'lff olup, ekser umur
dan ol naksat'l-akllarn sevk ve tahsin ettikleri vadilere sluk ettis
6
7
8

}2

Peirce 2002: 35.


Peirce 2002: so.
Goffman 2004: s .
Ricaut 668: 9

O S M A N L I SARAY l N DA S i YAS ET OYU N LA R I

ler. Geri bu bahane ile birka ehzade vcuda gelip bir mikdar hal
kn yz gld, lakin mdahale ve istila- zenan ile mizac- nizarn
muhtel olup dide-i devlet eleminden alamaa balad.'9
Yaanan tm bu olaylarn tek sorumlusu tabii ki kadnlar deildi.20
17. yzylda birok devlet adam devletin merkezinde bitmek bilmeyen kriz
iin gnah keisi saylp, bir bedel dedi. Robert Mantran, evval 1053 ile
1066 Zilkade (Ocak 1644-1 6 5 6 Eyll) arasnda, birbirinin ardndan gre
ve gelen on yedi veziriazamdan sadece birinin eceliyle ldne dikkat
eker. 21 Bu bir trajediydi ve zaten bir sonu da vermedi.
Dnemin etkin gc konumundan km padiahlardan hibiri
askeriyeye ters dmeyi gze alamad. Kapkulunun iki ana birlii olan
yenieriler ile sipahilerin ou kez rakip snflar desteklemeleri ii daha
da karmaklahryordu. Dnemin etkin gc yenierilerdi. Zira Osmanl
hanedan tarihinde bir ilki gerekletirip bir sultan; r032/r622'de I l .
Osman' ( 1 6 17-1 622) ldrp, sipahileri de hizaya getirip devletin yneti19 Naimajpirli 200T I l lflm; Tarihi, dnem iindeki kaotik durumu elbette sadece buna bagla
mamaktadr. Degerlendirmelerin devam iin bkz. Naimafpirli 200T I l lflm-m2; nalck. "Koi Bey
R isalesi nde ve yazar belli olmayan "Kitab-i Mustetab " isimli eserde bozulma nedenleri arasnda; saray
gzdeleri ve sorumsuz kimseler, padiaha dayanarak veziriazamn bilgisi dnda kararlar karp, ida
reyi kargaaya sokup, devlet otoritesini kendi ceplerini doldurmak iin kullandkianna dair sulayc
ifadeler bulundugunu belirtir; Halil nalck "Osmanl Tarihinde Dnemler: Devlet-Toplum-Ekonomi, "
Osmanl Uygarl. I , (yay. haz. H alil nalck, Gnsel Renda). Ankara: Kltr Bakanlg Yaynlar,
2002: 223; Ayr. bkz. Yaar Ycel. Osmanl Devlet Dzenine Ait Metinler, Kitabu Mesalihi'I-Mslimfm ve
Menafi 'i'I-M 'minfn. I - I I I , Ankara 1981.
20 Bu dnemde yaanan iklim degiikligi, nfus artlar, salgn hastalklar gibi sorunlar tm dn
yay etkiledigi gibi Osmanl devletini de etkilemitir. Iklim degiimleri iin bkz. William J. Griswold.
"Climatic Change: A Possible Factor in the Social Unrest of Seventeenth Century Anatolia." Humanist
and Scholar: Essays in Honor of Andreas Tietze, (ed.) Heath W. Lowry - Donald Quataert, The I sis Press
ve The Institute of Turkish Studies. stanbul, 1 9 9 3 : 37-44; Norman Itzkowitz. Osmanl mparatorluu
ve slami Gelenek, (ev. smet zel) . stanbul: ule Yaynlar, 2008: 144-146; Nfus degiimi ve buna
bagl olarak oluan enflasyonst ortam iin bkz. ltzkowitz 2008: 139-145; mer Ltfi Barkan. "The
Price Revolution of the Sixteenth Century: A Turning Point in the Economic History of the Near
East." International journal of Middle East Studies. VI, 1975: 3-28; Suraiya Faroqhi. Osmanlda Kentler ve
Kentliler, ev. Neyyir Kalaycoglu, stanbul: Tarih Vakf Yurt Yaynlar, 199r 358-375; Suraiya Faroqhi.
" Krizler ve Degiim 1 5 9 0-1699-" Osmanl mparatorluu 'nun Ekonomik ve Sosyal Tarihi. I I , (ed.) Halil
nalck-Donald Quataert. stanbul: Eren Yaynclk, 2004.
21 Robert Man tran. "XVII. Yzylda Osmanl Devleti: stikrar m Gerileme mi?" Osmanl mparatorluu
Tarihi, Osmanl Devletinin Douundan XVIII. Yzyln Sonuna. I, (yay. yn. Robert Mantran, ev. Server
Tanilli) . stanbul: Say Yaynlar, 1 9 9 1 : 289.
"

IV. M E H M E D SA LTA N AT I N DA TO PKA P I SA RAY I H A R E M i: i KTi DAR, S I N I R LA R V E M i M A R i

33

mine arlklarn koydular. Bu tarihten sonra yenieriler, Osmanl hane


dan ve devlet ynetimi iin bir sorun, hatta korku haline geldi. Ynetim
bunlar zayflatmak iin her trl ynteme bavurdu. Naima'ya gre, bu
dnemin "yenieri-sipahi" kavgalarn bizzat ynetimdekiler karyordu ve
tarihi bu konuda bir duyumunu da aktaryordu:
Bu iki ta'ife birbiriyle ktal etmeyince bize emniyet yoktur ve arala
rnda mademki adam katl olunmaya ktale mbaeret etmezler dey
mukaddemce kethdasna ta'lim edip sipah zinde bir ka adam
mermerr olan mevz'a koyup en sonra giden rasll kat eyleyin " diy
hazr etmiler idi. 22
Mesela, Finkel'e gre, os8j648'de Sultan brahim' e kar bala
yan honutsuzluun nce yenierilere ait Orta Cami'de dile getirilmesinin,
bu snfn padiahlar tahttan indirip, karmakta ne denli belirleyici olduk
larnn gstergesiydi. 2
karklklar sadece bununla snrl deildi. zellikle uzun sre
dir Anadolu'da devam eden Celali isyanlar da srekli sorun yaratyordu. 24
Bunun yannda 17. yzyla hakim olan Kadzadeliler hareketi, zaman
zaman gcn kaybetse de etkin bir g olarak varln srdryor ve
hareketin nde gelenlerinin kurmu olduu yakn ilikiler sayesinde siyasi
hayata yn verebiliyordu. Zira Kprl Mehmed Paa'nn veziriazamla
22 Naimajipirli 2007: I I I/n92.
23 Finkel 200T 2 ! 1 .
24 Finkel 200T r64-r 6 9 ; r 8 2 - r 8 3 ; W.J . Griswold, Celali isyanlarnn yaylmasn hzlandran nemli
nedenlerden biri olarak H aova Sava'ndan ( r o o 5 / 1 5 9 6 ) Anadolu'ya kaan firarilerin, Celalilere ba
olmaya soyunmu olabileceini gsterir. Kaan bu firarilerin ou muhtemelen deneyimli tmarl
sipahilerdi ve onlar Celali glerine lojistik destek ve sava konusunda katk salam olmalydlar.
William J. Griswold. Anadolu 'da Byk syan, 1591-1611, (ev. lkn Tansel ) . stanbul: Tarih Vakf
Yurt Yaynlar, 2 0 0 0 : I-17 (zellikle r 6-r7); Bununla birlikte Finkel, isyann stanbul ile Anadolu eya
Ietleri arasnda sregiden mcadelenin bir sonucu olduunu syler; Finkel 200T r82; S. Faroqhi
ise, isyann ok uzun srmesinin nedeninin, stanbul'dan alnan destek olabileceini vurgular.
stanbul'daki merkezi hkmette isyana kar izlenecek politikada ciddi farkllklarn olmasnn buna
yol am olabileceine dikkat eker; S. Faroqhi 2004: 548 ve 562-568. Ayr. Bkz: Mustafa Akda,
Byk eelali Kanklklannn Balamas. Erzurum: Atatrk niversitesi Fen-Edebiyat Fakltesi, r 9 6 3 ;
M ustafa Akda. eelali syanlan (1550160]). Ankara niversitesi, D i l v e Tarih Corafya Fakltesi,
Ankara, 1983; Timur 1 9 8 9 : zellikle: 45-5 6 .

34

O S M A N L I SARAY l N DA S i YA S ET OYU N LA R I

getirildiinde i cephedeki ilk nemli ii, o srada yeniden canlanm olan


Kadzadeliler'e kar oldu. 2 s
17. yzyln ortalarnda Osmanl Devleti'ni megul eden sadece i
sorunlar deildi. Uluslararas krizler de bulunmaktayd. Sultan ihrahim'in
tahttan indirilmesine ve sonra da ldrlmesine yol aan kargaa dne
minin nedenleri arasnda yer alan Girit Sava halen devam ediyordu.
Osmanl Devleti'nin orta Avrupa'daki rakipleri Otuz Yl Savalar ve
krizler iinde alkalanrken, 2 6 Venedik'le sren bu sava bitirmek iin
greve getirilen devlet adamlar bir zm retemedi. Bunlardan biri olan
Veziriazam Tarhuncu Ahmed Paa'ya o63/652 'de greve getirilirken
nne konan arttan biri Girit sorununu zmesiydi. 7 Msr valilii
yapan, ancak daha sonra Yedikule zindanna hapsedilip serveti elinden
alnan bu talihsiz veziriazamn greve gelmesi hi de kolay olmamt.
Hatta padiahn, mhr Giridi Mehmed Paa'ya yollamasn engellemek
iin valide sultan perde arkasndan divana mdahale ederek, paann vezir
yaplmasn salad. 2 8 Ancak ondan istenen Girit sorununun zm,
25 Finkel 2007: 229; Kprl Mehmed Paa'nn greve balamasndan sonraki ileri iin bkz. Naimafpirli
200T IV f 1718 vd.; Mehmed Halife. Tarih-i Glmani. stanbul: Orhaniye Matbaas, 1340: 44 vd.; IV. Murad,
Sultan brahim ve IV. Mehmed devirlerinde etkin olan bu Kadzade hareketi, adn IV. Murad dneminin
vaizlerinden Kadzade Mehmed Efendi'den almtr. Amalan, islam, Kur'an- Kerim ve Hz. Muhammed'n
snneti dndaki uygulamalardan anndrmak ve bu anlay devletin tm kunmlanna yaymakt; Hareketi
tm tarihi boyutu iinde ele alan geni bir alma iin bkz. Semiramis avuo@u. The J<ll(trzadeli Movernent:
An Attempt en'at-Minded Reform in the Ottoman Empire, (yaynlanmam doktora tezi). Princeton University,
1990; Hareketin nedenleri ve sonulan ile irdelendigi bir alma iin bkz. Ahmet Yaar Ocak. "XVII. Yzylda
Osmanl mparatorlugt'nda Dinde Tasfiye (Pritanizm) Teebbslerine Bir Bak: Kadzadeliler Hareketi."
Trk Kltr Aratrmalan, XVll-XXI, 1979-198r 208-225. 16oo-18oo yllan arasnda Osmanl mparatorlugt
iindeki dini hareketler ve bunlann politikaya etkileri iin bkz. Madeline C. Zilfi. The Politics of Piety: The
Ottoman tnema in the Postclassical Age: 6oo-8oo, Bibliotheca Islamica, Minneapolis 1988; Madeline C. Zilfi.
"Kadzadeliler: Onyedinci Yzyl stanbul'unda Dinde hya Hareketleri." Trkiye Gnl. (ev. M. Hulusi
Lekesiz) , 58, Kasm-Aralk, 1999: 65-79; Shaw 1982: l/284-286.
26 Bilindii gibi 17. yzyl btn dnyada krizler adr. Grlen bu kriz ortamndan btn Bat
ve Orta Avrupa da etkilenmi, siyasi ve ekonomik bunalma her lke kendisine gre bir tepki vermi
tir. Aynnt iin bkz. Christopher Hill. " Introduction," Crisis in Eupore s6o-66o: Essays from Past and
Present, (ed.) Trevor Aston, Routledge and Kegan Paul. Londra, 1 9 6 5 = 3-17; David Maland. Europe in the
Seventeenth Century, Macnillan and St. Martin Press, 1 9 6 6 .
27 Katip elebifAycibin 2 o o T 9 0 3 .
28 "Valide hazretleri vera'-i perdeden sze gelip "bu meclis b u husus iin akd olunmutur niin sy
lemezsiz, elbette kimi vezir etmek gerektir cevab veriniz": Naimafpirli 2007: I I I/ 1 042; Valide sul
taniann kimi grmelerde hazr bulundugt bilinmektedir. Selanik!' nin aniatsna gre 1oo8f16 oo'de
Safiye Sultan, padiah ile eyhillislam Sunullah Efendi arasnda geen zel grmeye katld ve devle
tin gidiat hakknda kimi grler bildirdi. Selanikifpirli 1 9 9 9 : 857-858.

I V . M E H M E D SALTA N AT I N DA TOP K A PI SARAYI H A R E M i: i KTi DAR, S I N I R LA R V E M i M A R i

35

devletin maddi durumunun ktl nedeniyle gerekletirilebilecek gibi


deildi. Tarhuncu Ahmed Paa ok gemeden donanmann hazrlanmas
iin gerek duyulan para konusunda Kaptanderya Dervi Mehmed Paa
ile anlamazla dt. >9 Onun kaderi de selefierinden farkl olmad. 17.
yzyln ortalarndaki uluslararas kriz sadece Venedik'le devam etmiyor
du. Bunun yannda yllarca bar iinde yaanm olan Lehistan ile olan
ilikiler de bozulmutu.3
17. yzyln gelien olaylar ve artlarn tand olanaklar lsn
de konumlar ykselen valide sultanlar, her alanda etkinliklerini artrd.
Artk " saray" ve zellikle "harem" oyunun oynand yerdi. Oynanan
oyunda sultan barolden dm, onun yerini bakalar almt. Alain
Grosrichard, haremi bir hapishane ve iindeki kadnlar ise erkeklerine
umutsuzca ak kleler olarak tanmlar ve gerekte iktidarn sahibi kirndi
diye sorarY Sultan m, kadnlar m yoksa daha bakalar m? iktidarn
tek sahibi olmas gereken "adamn" konumu bu yzylda pek de yle
grnmyorduY Tavernier ( 1 6 o s- 6 8 9 ) 33 saray tasvir ederken, harerne
bir blm ayramadn dile getirir.34 Bu blme girmenin mmkn
olmad itirafnda bulunur ve haremdeki kadnlarn ancak Eski Saray'a
gittiklerinde grndklerini syler.Js Oysaki seyyahn vurgulad ve
fazla grnmediklerini syledii kadnlarn perdenin arkasndan da olsa
etkinlikleri hi de kmsenemeyecek ldeydi ve her biri birer barol
oyuncusuydu.
29 Naimaf pirli 200T I I I / r4r2. Zira deniz savalannda kullanlan malzemelerin daha yksek mali
yetle olmas, kara savaiarna gre daha byk bir yk oluturuyordu. Bkz. Rhoads Murphey. Osmanl'da
Ordu ve Sava soo-7oo. (ev. M. Tanju Akad) . stanbul: Homer Kitapevi, 2007.
3 0 Metin Kunt. "Siyasi Tarih: r 6 oo-r789.'' Trkiye Tarihi: Osmanl Devleti 6oo-9o8 (yay. yn. Sina
Akin) . Istanbul: Cem Yaynevi, 1988: 30-32; Finkei 200T 223-225.
3 1 Alain Grosrichard. Sultan 'n Saray, Avrupal/ann Dou Fantezi!eri, (ev. Ali akroglu) . I stanbul:
Aykr Aratrma, 2004: r85.
3 2 Bu durumdan I L Osman'n saltanat yllarn ve IV. Murad'n r632 sonras saltanat dnemini ayr
tutmak gerekir.
33 Jean Baptiste Tavernier. Nouve!le Re!ation de l 'lnterieur du Serrail de Grand Seigneur contenant plusiers
singularitez qui junqu 'icy n'ont pas este mises en lumiere, Paris, r68r; Jean Baptiste Tavernier. q Yzylda
Topkap Saray, Edt. Necdet Sakaoglu, (ev. Teoman Tundogan). stanbul: Kitap Yaynevi, 2007.
34 Ricaut'un da durumu farkl degildir. Harem hakknda verdigi bilgilerin duyumlardan ibaret oldu
gunu itiraf eder; Ricaut r668: 38.
35 TavernierfTundogan 200T I5I; Ricaut da ayn gzlernde bulunmaktadr. Bkz. Ricaut r668: 9

O S M A N L I SARAY l N DA S i YAS ET OYU N LA R I

L. P eirce, 6-17. yzyl O smanl diplomatik faaliyetlerinde zel


likle gze arpan drt kadn olduunu belirtir: H rrem ( s o 6 - s s 8) ,
Nurbanu ( p s - 5 87 ) , S afiye ( s s o - 6 8 ) ve Ksem.36 B unlara bir de
Turhan S ultan' eklemek gerekir. Tm bu valide sultanlar yaadklar
srede bir ekilde siyasete etki ettiler ve bunun ayrcalndan yarar
landlar.
Osmanl haneden ynetiminde en uzun sre etkili olan ve yirmi be
yllk valide sultanl boyunca siyasetle uraan ise Ksem Sultan'd. Hi
kukusuz bu byk gc tek bana salamad. Ustaca gelitirdii ittifaklar
sayesinde uzun sre oyunda kalmay baard. Onu en ok destekleyenler ise
bata Bekta Aa olmak zere, yenieri aalaryd. 37
I. Ahmed'in hasekisi Ksem Sultan yaam olduu drt saltanat
kendine zg bir tavrla dile getirir:
Valide sultan sze gelip " Bunca mallar alnd maslahatta bu ekil
grld ve beni ldrmek sevdasna dld. Bi-hamdillahi te'ala
ben drt devlet grmm, bunca zamandr devlet srmm. Ben
lmekle ne alem ta'mir olur ve ne yklr.J8
Bu kudretli Osmanl kadnnn son baarl taht deiim giriimi
8 Recep os8/8 Austos 648 tarihinde olacakt. Olu Sultan brahim'i
tahttan indirip yerine torunu IV. Mehmed'i geirdiinde, kendi sonunu
da hazrladn bilemezdi. O yllarda, harerne kapatlan ehzadeler eskisi
gibi tahttaki iddialarn kendileri belirtemiyorlard. Onun yerine egemen
gler bu ii stlenmiti ve ehzadeler de onlarn etkisi altndayd. Zira IV.
Mehmed'in yedi yanda tahta karlmasnn baka bir aklamas olamaz
d. Padiahn ocuk yata tahta kmas birbirine dman danmanlarn
istedikleri gibi hareket etmelerine olanak salyordu.
36 Peirce 2002: 2 9 1 .
3 7 Bunlarn arasnda Muslihiddin Aga, Kara Murad Aga v e Karaavu'u sayabiliriz.
38 Naimajpirli 200T I l l j1214; Ksem Sultan burada grdg saltanat drt olarak belirtse de, as
lnda alt ayr saltanat grmtr: I. Ahmed, Mustafa, I l . Osman, IV. Murad, brahim ve IV. Mehmed.
Muhtemelen katldg ve ynetime dahil oldugu saltanat dnemlerini belirtmektedir: I. Ahmed, IV.
Murad, brahim ve IV. Mehmed.

IV. M E H M E D SA LTA N AT I N DA TOP K A P I SARAYI H A R E M i: i KTi DAR, S I N I R LA R VE M i M A R i

37

. B RAH i M ' i N

H A ' i

vE

IV. M E H M E n ' i N

Cusu

Skkan- Memalik-i Osmaniyye'nn tevech-i dern du'a- icabet


maknnlar asar- lutf- halka zuhur idp evketl Padiahmuz haz
retleri bin elli bir senesi Ramazan- mbarekenn arefesi olan pen
enbih gicesinde yedinci sa'at mrlrn vucud- erifleri ile saray-
dnyay terif buyurduklarnda yedi gn yedi gice cemi-i Memalik-i
mahrlse'ye donanma ferman olnup sit- sada-y evk admani ve
avaze-i hamd kr-i Sbhani peyveste-i kubbe-i asnan olm idi.
Ol vakt-i sa'adet-karinn ta'yini beyannda hayli ho ayende tarihler
sylenp lakin ani-i Yani'-nn malz- ilham- Rabhani ile nazm-
silk ta'bir itdi mazmun- dil-pezir cmleden a'la ve bi-nazir bir
tarih-i alemgir olman bu mahalde tahrir olnd.
Hamd li'llah taze bir gl geldi ba- Aleme,
Gl-sitan- hazret-i Sultan brahim'den . . . .39
Dnemin tarihisi ve IV. Mehmed'in musahibi Abdurrahman Abdi
Paa'nn anlatmnda, doumu dnyaya gelen taze bir gle benzetilen
ehzade Mehmed, osj642 'de doduunda, Osmanl hanedan soyunun
devam edeceinden dolay "memalik-i osmaniye" sevin iindeydi. Uzun
sren Sultan brahim'in erkek ocuu olarnama endiesi, alnan bir dizi
tedbir sonunda Mehmed'in dnyaya gelmesiyle son buldu.4
Naima da; Mehmed'in doumunu Abdurrahman Abdi Paa'nn
slubuna benzer bir tutum ile ele alr ve ehzadenin dnyaya geliinin
zlemle beklendiini syler: "Halk- alem zrriyet-i padiah- aleme muh
tac u mterakkib idiler. "4
3 9 Abdurrahman Abdi Paa / Derin 2008: 7-8; Yazarn aktard iir ani Yani'e aittir ve bunun son iki
ktas yle biter:
aniya gkten melekler dediler tarihini;
N1rdur, geldi Mehemmed sulb-i brahim'den /Sene 1 0 5 1 (1641-42) .
40 Naima alnan tedbiri yle aktarr: " S abka merhum "Sultan Murat Han zamannda olan tvana
ehzadeler i'dam olunup saltanat- Devlet-i Aliyye Sultan brahim Han hazrederine munhasr olup,
anlarn sulbndan ehzadeler gelmek elzem ehemm mhimmat- beni nev'-i Ademdir" dey erkan-
devlet ve a'yan- saltanat hin-i cl1sda birer hesna cariye gnderip padiah hazrederin tevald tenasl
semdine tergib ettiler;" Naimafpirli 200T Illfm.
41 Naima / pirli 200T I I I / 953

O S M A N LI SARAY l N DA S i YA S ET OYU N LA R I

Bu tutum dier tarihilerde de izlenir. Sultan brahim'in tahttan


indirilmesinde de nemli bir rol oynayan Kara elebi-zade Aldlaziz
Efendi, Vecihi Hasan Efendi, Evliya elebi, Mehmet Halife de doumu
ani Yani'nin iiriyle verirlerY
ehzade Mehmed'in doumunu ayn zamanda Sultan brahim de
beklemektedir. Evliya elebi ehzade Mehmed henz annesinin karnn
dayken, Sultan brahim'in iinde bulunduu hali tasvir eder:
Hikmet-i ijuda bu Muhammed ijan ralm- maderden mtak
olmazdan mukaddem brahim ijan ta'ahhd itmidi kim " Eer bir
merd eviadm vcda gelirse mjde idenden ma'ada ibtida kimi
grsem eviadma anfi ismini korum" diy ta'ahhd itmidi.43
Bu ortamda dnyaya gelen ehzade Mehmed, 17. yzylda imparator
luun iinde bulunduu kaotik ortamn yannda, ynetim kurumunda bihnek
bilmeyen hizipler sonucu, Osmanl Devleti tarihi iinde bir ilkin gerekleme
siyle henz yedi yandayken kendini tahtta bulur.44 8 Austos 1648 tarihinde
gerekleen bu allmadk uygulama, dnemin yazl kaynaklarnda farkl tep
kilerle ele alnr. Ancak, tarihilerin ortak kanaati, saltanat deiiminin gerekli
olduu ynndedir. Dnemin tarihisi Solak-zade Mehmed Hemdemi elebi,
Padiah brahim'in yaradl icab kadnlara dkn olmas ve devlet yneti
miyle ilgilenmemesi yznden halkn kendisine kskn olduunu syler.45
Hasan Vecihi de padiah hakknda iyi bir tutum sergilemez. Tarihiye gre
devletin iinde bulunduu durum pek de parlak deildir.46
Mehmed Halife'ye gre Sultan brahim tahttan halktan uzak dur
mas ve evresinde onu etkileyenler yznden indirildi. Tarihi, Veziriazam
42 Kara elebi-zade/Kaya 2003: s: VecihifAkkaya 19ST s o ; Evliya elebi/Gkyay 1 9 9 s : I I /248;
Mehmed Halife 1340: 23; Abdurrahman Abdi Paa "Vekayi-name " sini, Naima da ''Tarih-i Na'ima "
y hazrlarken Kara elebi-zade'den alnt yapmtr. Ayrca Naima eserinin bir blmnde Mehmed
Halife'den de yararlanmtr.
43 Evliya elebi/Gkyay 1 9 9 s : I /II4.
44 IV. Mehmed tahta ktnda, kardei Sleyman ondan sadece ay kkt. Ricaut, ehzade
Mehmed'in tahta ktnda dokuz yanda olduunu syler. Ricaut 1668: I I .
4S Solak-zade Mehmed Hemdemi elebi. Solak-zade Tarihi, I l , (haz. Vahid abuk). Ankara: Kltr
Bakanl Yaynlar, 1989: S78S79
46 VecihijAkkaya 19ST 8.

I V . M E H M E D SALTA N ATI N DA TO P K A P I SARAYI H A R E M i : i KTi DAR, S I N I R LAR V E M i M A R i

39

Hezarpare Ahmed Paa'nn sultann bilgisi dnda rvet aldn, fakirle


re, zenginlere ve divan erbabna zulmettiini, bu yzden de yenieriler ve
stanbul halknn sultandan uzaklatn syler. Tarihi, sultann yapmas
gerekenleri de sralar. Ona gre, sultan, IV. Murad gibi kyafet deitirip
halk arasnda dolamal, memleket ileriyle kendisi ilgilenmeli, Cinci
Hoca, ekerpare Kadn gibi onu etkileyenleri dinlememeliydi.47
O dnemde Veziriazam H ezarpare Ahmed Paa sevilmeyen
bir kiiydi; devlet ilerinin dzgn ilerneyii eyalet idarecileri yannda
stanbullular da rahatsz ediyordu. Konumunun ona salad lks aka
sergiliyor, padiahn arlklarn dizginlemek iin fazla aba harcamyor
du. Olaylar yakndan izleyen biri olarak Katip elebi, veziriazamn Girit
seferlerinden dnen komutanlara sarnur kaftanlar armaan etmesinin,
Sultan brahim'in tahttan indirilmesine yol aan olaylar kkrttn sy
ler.48 Gelenee uygun olsa da, bylesi gsterili bir davran, i ve d at
malarn neden olduu glklerle bouan bir halk iin barda taran
damla oldu. 49
Sultan brahim'e en sert tutumu muhalif kanadn ncs de olan
Kara elebi-zade gsterir.5 Naima onun tutumunu anlatrken, "ba'dehu
Kara elebi-zade Abdlaziz Efendi sze gelip, misalden bir ey koymayp
dahi ak ve vazl ol kadar kstahane szler syledi ki, bu mahalle tahrir
olunmaktan istihya olunup terk olunmutur" demektedirY Kara elebi
zade saltanat deiimi srasnda olaylar ynlendirme abasyla, iddetli
tartmalarn yaand o gnlerde, Sultan brahim'i ar bir dille sular:
47 Mehmed Halife 1340: 19-21. Tarihi, eserinin ilerleyen blmnde, Sultan brahim'in faziletlerini
sayarken, boylu poslu, cmert bir kimse olduunu ve yardma muhta olanlara yardm ettiini syler.
Mehmet Halife 1340: 22.
48 Kiltip elebijAycibin 200T I I I /85o-852.
49 Finkel 200T 2n.
50 Sultan brahim dnemini eleiiren bir baka kii ise Dervi 'Abdullah oldu. Tarihi geriye dnk
yapt bu eletiride kadnlar ve kara aalar bu dnemin sorumlular olarak gsteriyordu: "Ve'l-hasl
merhum ve magffrun-leh Sultan brahim zamannda kara hadmlar ile avratlaruf tasallutlar tahrire
gelmez. Ol mertebe iza'at-i beyt'l-mal iyledilerki; memalik-i mahrfsa hasl olan irad israfna yetimez
old. Ulffe ve mevacibler kande kald. Bu kara hiidmlaruf ve avratlaruf tahanisini padiahmzuf ze
rine kp, bu mel'fnlar Devleti Aliyye'yi ol mertebe fesada virdiler ki; bu kara ve hiiyin hadmlar ile
cariye avratlerf fesadlar sebebiyle bif elli sekiz tarihinde Sultan brahim hazretleri ehid old;" Dervi
'Abdullah/ Saka 200T 72.
5 1 Naimajpirli 2ooT I l ljn65.

O S M A N L I SARAY l N DA S i YAS ET OYU N LA R I

. . . hayr, padiah deilsin, umur- er'iyye ve diniyyeye adem-i takay


yud ile cihan haraba verdin ve evkahnz lehv gaflet ile geirip r
vet fa ve zalemeyi aleme musaHat ve beytlmali itlaf ve israf ettinizY
Ancak tarihi bir yandan da valide sultan ikna etmeye alr. Merasimi
hie sayarak, valide sultann nne kp, sadrazam ile mfty boa zaman
harcamakla sular. Artk beklenecek zaman olmadn, olayiann yahmas iin
bir an nce ehzade Mehmed'in tahta kmas gerektiini syler.53
Naima olaylara ilikin geriye dnk anlatmnda, yer yer Sultan
brahim'e kar yaplanlar saygsz bulur. Tarihiye gre, Veziriazam
Ahmed Paa, olu Baki Bey'in dnne yenieri ocak aalarn arp
orada ilerini bitirmek ister.54 Aalar dne geldiklerinde,55 Recep Paa
gelip gizlice: "ne oturursuz; devletlinin size su- i' kasdi vardr; ba'de'l-yevm
hanelerinizde bile bulunmayasz" diye uyarr. Bunun zerine oradakiler
den Kara Murad Aa: "Ya kazyye byle midir? Biz asanlkla olmayuz gayri
bizden su gitti" diyerek konaktan ayrlp evlerine giderler. Zira ocak aalar
devletin durumundan rahatszdr. Gelien bu olaylarn sonucunda recebin
on yedinci gn yenieriler Orta Camii'nde toplanp, Murad Aa'y bir
tezkere ile eyhlislama gnderirler. Bundan sonra tm aalar tezkirelerle
davet edilir ve Fatih Camii'nde toplanlr. iddetli tartmalardan sonra
veziriazamla Sofu Mehmed Paa getirilerek eski Veziriazam Ahmed
Paa'nn ldrlmesine, bu ittifakn da Sofu Mehmed Paa tarafndan
padiaha bildirilmesine karar verilir. Ancak padiahn buna sert tepki
gstermesi, bu kararn yanna Sultan brahim'in tahttan indirilip yerine
ehzade Mehmed'in getirilmesinin de eklenmesine neden olur. Bir gn
sonra Ahmed Paa yakalanp ldrlr. Gelien bir dizi olaydan sonra, vali
de sultana, padiahn "hal'ine" karar verildii, byk ehzade Mehmed'i
52 NaimaJpirli 20oT l l lf 66.
53 Kara elebi-zadejKaya 2003: 34.
54 jorga tahttan indirilme hadisesini anlatrken Sultan brahim'in baz zengin paalar ortadan kald
np, malianna el koyarak, saraydaki birka oday sarnur krkle demeyi dndgn syler. Nicolae
jorga. Osmanl mparatorluu Tarihi. IV, (yay. haz. Erhan Afyoncu, ev. Nilfer Epeli, ev. kon. Kemal
Beydilli) . stanbul: Yeditepe Yaynlar, 2005: 6; Olayn detayl bir anlatm iin ayr. bkz. VecihijAkkaya
I95T 8-84.
55 jorga, agalarn dgne katlmadklarn aktarr. jorga 2oor IV J 6 .
I V . M E H M E D SALTAN AT I N DA TO PKAPI SARAYI H A R E M i : i KTi DAR, S I N I R LA R V E M i M A R i

camiye gndermesi bildirilir. Fakat valide sultan: "cami'de clCs ola-gel


memitir, saraya gelsinler" der.56 Bunun zerine banda Muslihiddin Aa,
Kara elebi-zade Abdlaziz Efendi ve Hanefi Efendi'nin bulunduu grup
saraya gider ve Sultan brahim'i tahttan indirip yerine ehzade Mehmed'i
geirmek amacyla iddetli tartmalar yaplr. Aalar, Valide Ksem
Sultan' ikna ederek amalarna ulanaya alrlar)? Valide sultan yedi
yandaki masumun saltanatnn er'an nasl mmkn olacan sorar.58
Bunun zerine Kazasker Hanefi Efendi fetva verir:
mezhebimiz e'immesi olan ulema-i Hanefiyye 'Kebir-i muhtell'l
akln saltanab ca'iz deildir, sabiyy-i akilin ca'izdir' huyurduklar
kitablanmzda mestCrdur, ol minval zere fetvalar verilip maslahatan
tamam olmutur. Ma'slm clls edip vezir, temiyet-i umlr eder.59
Olaylarn geliimi valide sultann "ikna" olmasna neden olur ve:
"imdi varaym, getreyim" diyerek ieri gider.60 Bu arada adet olduu zere
Bab's-sa'ade nne taht kurulur. Haremin kuhane kapsndan karlan
ehzade kendini bekleyenierin huzuruna getirilir ve tren balar.
ro63jr652 yllarna tarihlendirilen bir oyma baskda (Res. 3) grl
dnden daha kk olan Mehmed iin ro58 Recep aynn on yedinci /
7 Austos r648 gn, ikindi vakti balayan tren, daha nceki trenlerden
farkl bir uygulamaya sahne olur. nk tahta kacak ehzade henz yedi
56 Katip elebijAycibin 200T I I I /853; Naimajpirli 200T l l l j r 6 5 ; Oysa I l . Osman tahttan indiril
diginde, Mustafa camide sultan ilan edilmiti ve bu oyunun baaktrlerinden biri de Ksem Sultan' d.
Bkz. Peevi brahim Efendi. Peevi Tarihi. I I . (haz. Bekir Stk B aykal) . Ankara: Kltr Bakanlg
Yaynlar. 1 9 9 2 : 357-358.
57 Naima. o srada valide sultann padiaha gcendigini, fakat analk efkati ile merhamet edip iki
tarafn arasn bulmaya altgn aktarr. Naimajipirli 200T l l ljr63.
58 Katip elebi, agalar ile Ksem Sultan arasndaki tartmann iki saat srdgn syler. zellikle
de valide sultann ehzade Mehmed'in kk oldugundan dolay tahta kmamas gerektigini savun
dugunu dile getirir: " . . . Valide ol mahalle gelp mevali-i 'izam ve a'yan ile bahse rf' idp, "bu kadar
zernandr oglum ne murad ider ise msa'ade gsterp fesada delil oldunuz. Bir kere birinizden nasihat
ve hayr-hahlk sadr olmad. imdi ewel emirden kaldrup bir kar ma'zfm yerine geirmek istersiz.
Bu ne sf'-i tedbirdir!" Katip elebijAycibin 200T I I I /853-854
5 9 Naimajipirli 200T I I I / r47II65; Ayr. bkz. Solak-zade / abuk 1989: I l/581-582.
6o Naima'nn bu anlatrnma karn Mehmed Halife clfs srecini farkl aktarr. Bkz. Mehmed Halife
1340: 21-22; karlgnda bkz. Katip elebifAycibin 200T 850-853. clfsun nedenlerini sralar.

O S M A N L I SARAY l N DA S i YA S ET OYU N LA R I

yandadr. Teamllere gre srayla yeni sultann eteinin plmesi gere


kirken, padiah korkmasn diye sadece sadrazam, ulema ve bir ksm devlet
ricali gelenei uygular. 6'
. . . Evvela eyhlislam ba'dehf vezi ve ulema ve kberann mte'ay
yinleri bey' at ve damen-bus edip, "Ma'sfm havf etmesin" dey sa'ir
nasa hcum ettirmediler. 62
Trende hazr bulunan Kara elebi-zade, balattklar grmin
baarl olmasnn "gururuyla" olay anlatr. Aka belirtmese de bu olay
sonunda kendisine nemli bir grevin verileceini de beklemektedir. 63
nki taht- erife teriilerinde taraf- yemin-i sa'adet-karinlerin
de bu fakir bulunup istilay- hayretden nai canib-i yesar-i mey
menet-i'arlarnda erkan- devlet ve mukarriban- saltanatdan bir
kimse dahi yoidi. Akd- hable'l-metin-i bi'at ve tehniye-i mansb-
saltanat iin damen-i evket-me'nuslarn takbil erefini bi-fazli
hi Hday- bende-nvaz cmleden mukaddem bu zerre-i naiz
ihraz edp el-fazlu li'l-mutekaddim hil'at- i'zaz- trazyle miyan-
erkanda mmtaz olmak myesser oldu.64
o6j6so civarlarna tarihlendirilen IV. Mehmed'in taht zerindeki
betimlemesinde (Res. 4) olduu gibi Mehmed tahta oturur.65 Ksa bir sre
61 Abdurrahman Abdi Paa clus iin harcanan paray yle verir: " bin seksen kise Hazine
Kethudas zabtnda olan Hazine-i Amire'den ve bin kise Hass-oda hazinesinden cem'an drt bin sek
sen kise Bab's-sa'ade'den karlup Divan- Hmayln'da Vezir-i a'zam'a teslim . . ."
; Abdurrahman Abdi
Paa/Derin 2008: n.
62 Naima / pirli 2007: I l ljr65; "Clus- Han Mehmed, eyledi asude dnyay;" Kara elebi-zade/Kaya
2oor 5: Katip elebi/Aycibin 20oT I I I /854; Solak-zadefabuk 1989 : l l /578-581; Vecihi/Akkaya 1957: 84;
Naima 1 ipirli 200T I I I /n7o; Mehmed Halife 1340: 24; Abdurrahman Abdi Paa/Derin 2oo8: 8.
63 Bu olaylar sonunda Kara elebi-zade Rumeli Kazaskeri olarak atanmtr. Mustafa elebi bu atama
sonras u tarihi drmtr: " Bir hak-inas syledi tarih-i nasbn; Lakin Aziz Efendi'ye 'izz ile sadr-
Rum;" Kara elebi-zade/ Kaya 2003: XX; Katip elebi/Aycibin 20oT 854; Vecihi/Akkaya 1 9 57: 8464 Kara elebi-zadefKaya 2003: 6 .
65 Jorga yedi yandaki ehzade Mehmed'in tahta oturmak istemediini v e ayn gece snnet edildii
ni syler. Jorga 2oos; IVj 6 1 ; Ancak Naima ehzade Mehmed'in ayn gece deil 22.10.1649 'da snnet
edildiini syler; Naimafpirli 200T I I I /1248.

IV. M E H M E D SALTA N ATI N DA TO P K A P I SARAYI H A R E M i: i KT i DAR, S I N I R LAR V E M i M A R i

43

Resim 3 IV.

Meh med, Baltaza r M o n cornet, 1 652 civa r; G reven. Sam m l u ng H a n s G a l e n , ( M ajer 2000)

sonra da tahttan indirilen brahim bodurulur.66 Yaplan tren sonunda


aalar ve saray halk, henz yedi yandaki bir ehzadeyi tahta oturtarak,
Osmanl hanedanlk tarihinde nceden grlmemi bir ilki gerekletirdiler.
Zira 6. yzyln balanndaki taht deiiminde farkl bir tutum sergilenmi
ve I. Ahmed ldnde, devlet adamlan Ahmed'in ocuklannn ok kk
olmalan nedeniyle tahta geemeyeceine karar vermilerdi.67 Onun yerine
yirmi drt yandaki kardei I . Mustafa (67/622-623) tahta oturdu. Oysa
Ahmed'in en byk olu Il. Osman o srada on drt yandayd, stelik I .
Ahmed tahtta getiinde ondan daha genti. B u tutum deien Osmanl anla
yndan ok, bitmek bilmeyen ynetim hizipiliinden kaynaklanmaktayd.68
66

Katip elebifAycibin 2007: l l l /855; Evliya elebi. Sultan brahim'i bomak iin gelen cellatla ara

snda geen olay yle aktarr: "Koca Vezir ve Kara Murad Aa ve emir paa ve nie i-erleri bnkardan
ba almayup ra saraya cem' olup Koca Vezir Cellad Kara "Ali hezaran deynek ile ura ura ra saraya
oyup Cellad Kara 'Ali Sismillah diyp ieri girince M azlm brahim ijan "Canm Usta 'Ali neye gel
di?," "ijnkarm cenaze namaz lmaa geldim"" diyp brahim ijan'a arlr;" Evliya elebi/Gkyay
I99S:i/iJ; Ricaut, Sultan brahim'in askerler tarafndan meydana gelen bir isyan sonucu ldrld
n ve yerine yedi yandaki olunun getiini syler; Bkz. Paul Ricaut. The History of the Turkish Empire
From the Year 63 to the Year 677. Londra, 6 8T 8 , oysaki Ricaut baka bir eserinde Mehmed'in
tahta k yan dokuz olarak vermiti; Bkz. Ricaut 668: .
67 Ancak Sultan brahim'in e n byk olu yedi yandayd.
68 Buna karn brahim'in yerine geebilecek en byk varis olarak sadece ehzade Mehmed vard.

44

O S M A N L I SARAY l N DA S i YAS ET OYU N LA R I

Resim 4
Resim 5

IV. Mehmed, tahtta, anon i m , 1 650 civar, Berl i n Staatliche M u seeu m zu Berl i n , (Majer 2000)
At stnde IV. Meh med, (sada) a n o n i m , 1 652 civa r, TS M K 1 7j622

Sultann ya sorununu, dnemin tarihisi Evliya elebi her ne


kadar yadrgasa da onu verek faziletlerini sayar:
Geri bin-i clsda (- ) yanda gayet ?:a'I ve nabif abi idi. Amma
gayet reid ve necib ve 'ald- Ariso ve balTn selim idi. Ba'deh yigir
miye balig oldul5:da ayd[] ikara ma'il olup kesb [] heva itmeden
taravet hal idp vasat'l-bal semiz cesim olup cesedi cssedar ve
sinesi ber-15:arar ve mbarek ketifleri vas' ve zahr vas' ve mbarek
meyanlarndan aas avil idi. Ve 15:add [] l5:ametleri pederi gibi
I5:add [] bala idi. Ve bazlar semiz ve yed-i mbarekleri arslan pen--

IV. M E H M E D SALTA N AT I N DA TOPKAPI SARAYI H A R E M i: i KTi DAR, S I N I RLA R VE M i M A R i

45

esi gibi vasi'i idi. Ve veeh-i erf vech'l-manar idi. Ak al ve


ala gzli ve irin szli ve mnevver yzli idi.69
Recep aynn yirmi altnc gn, yeni padiah Sultan IV. Mehmed
adet zere Eyp Sultan Camii'ne kayk ile gtrlr. Eyp Sultan
Trbesi'nde kl kuanr ve fakir fukaraya sadaka dattktan sonra, byk
bir alayla Edirne Kaps'ndan girerek Topkap Saray'na kadar halk selam
lar.70 Naima olay anlatrken, Mirahor Hseyin Aa'nn tren srasnda sul
tann atnn yularn tuttuunu sylemesi, yeni sultann ya sorununu da
ortaya koyar. Buna karn IV. Mehmed trene uygun olarak giydirilmiti:
eri libaslar kibriti zer-beft zerine benl erguvani zer-beft giyip,
balarna mnasib Selimi mcevveze zerine iki arCze sorgu vaz'
olunup tepe sorgucuda nin biza-i decace kadar bir zmrd-i hadra
var idi. Sinn-i erifleri yedi yanda gzleri mukalhal cebin-i mbi
ninde bir elif resm olunup halktan du'a-i "Aleyke avnu'llah" feleke
ermi idi.7 1
IV. Mehmed tahta ktktan sonra Avrupa ve Asya devletlerinin
birkann elilerini kabul etti.72 Gelen bu eliler yalnz yeni sultann clu
sunu deil, ayn zamanda yapm olduklar bar antlamalarn yenilerneyi
de istemekteydiler. Bunlardan biri zbek Elisi Seyyid Abdlmennan'd.73
1059/1649 Pazar gn divana kabul edilen eli beraberinde getirdii birok
69 Evliya elebi/Gkyay 1995:Ijn4; IV. Mehmed dneminin tanklanndan Krt Hatib, eserinde IV.
Mehmed'in yedi yanda tahta kmasnn "Osmanl ve diger memleketlerde grlmeyen" bir durum oldu
gunu syler; Bkz. Mehmet mcoglu. Risale-i Hatib, XVI I. Yzyl Ortalanna Ait Bir Tarihe: Metin ve Dizin,
(yaynlanmam lisans tezi). stanbul: Istanbul niversitesi, Edebiyat Fakltesi Tarihi Blm, 1969: 2.
70 Naimafpirli 200T I I I / I I70II71; Ricaut 1668: u; Solak-zadejabuk 1989: I l/582; VecihijAkkaya
1 9 5T 84; Abdurrahman Abdi Paa / Derin 2008: 9-10; Katip elebifAycibin 200T I I I/854; Evliya
elebi/Gkyay 1 9 9 s : I / n3; I l/248.
71 Naima/pirli 20oT I I I / I I70II7I.
72 17. yzylda eli kabul ve agrlama treni iin bkz. Robert Withers, Ingiliz Bykelisi -Penzer
elinin yanndaki sekreter diyor- Paul Pindar'n ( 1 5 65-1650) yannda 1 6 1 o'da stanbul'a gelen bir
devlet grevlisidir. 1620 ylna kadar stanbul'da kald. Withers olaslkla bykelilikte altg srada
Ottaviano Bon'un eserini grd ve bunun zerinde baz degiiklikler yapt. Hazrladg bu eser John
Greaves tarafndan 165o'de Londra'da yaynland.
73 VecihijAkkaya 195T 9 1 ; Abdurrahman Abdi Paa/Derin 2oo8: 16.

O S M A N L I SARAY l N DA S i YA S ET YU N LA R I

hediyeyi yeni sultana sundu.74 zbek elisiyle ayn zamanda stanbul'a ran
ahnn elisi Mahmud Han da geldi ve beraberinde hediye olarak getirdii
iki fli takdim etti.75 Bir dier eli ise Avusturya kral adna geldi ve bera
berinde getirdii hediyeleri divancia sunarken, sultann clusunu kutlama
nn yannda bar anlamasnn sresinin uzatlnasn da amalyordu.76
Bunlarn yannda yeni sultann clusu Rusya ve Lehistan'a bildirildi ve
seneden beri stanbul'da tutuklu bulunan Rusya elileri serbest brakld.
Ancak Lehistan ve Rusya tebrik iin eli gndermediler.77
ros8/r648'de Sultan brahim tahttan inciirildiinde tm hizipler bu
konuda gr birlii iindeydiler. brahim'in annesi Ksem Sultan bile olu
nun davranlarnn gerek ieride, gerekse d ilikilerde devletin geleceini
tehlikeye dreceini kavramt. Ancak gelien olaylar sonunda Sultan
brahim'in gidip, yerine yedi yandaki IV. Mehmed'in gemesinin hanedan
topraklarnda her eyi zeceini umanlar yanldklarn ksa srede anlad
lar. Mehmed Halife'nin taht deiikliine bak, iinde bulunduu sosyal
snfn tutumunu sergiler, sonradan gelien olaylar ise yanldn gsterir.78
Daha nce de belirtildii zere Sultan brahim'in tahttan indirilip
yerine IV. Mehmed'in getirilmesi Osmanl hanedan tarihi iinde grlen
taht deiimlerinden farkl bir durumu beraberinde getirmi ve eski valide
sultann (Ksem Sultan) Yeni Saray'da kalmas uygun grlmt. Bu
karar ilk bakta masum ve isabetli gibi grnse de, aslnda bir zmsz
l de beraberinde getirmi ve ok gemeden iki valide sultan arasnda
iddetli bir rekabet balamt.
Bir sonraki blmde valide sultanlk makamnn ykseliiyle bir
likte ele alnacak olan rekabet ortamnn yaand sahne saray ve tabi ki
haremdir. Alnan karar sonras iki valide sultan haremi paylamak zorunda
74 Bu hediyeler arasnda be kase, bir kl ve haner. yirmi yedi top zerdz kuma, on adet at, bir
srmal sofra rts bulunmaktayd; )oseph von Hammer. Geschichte des Osmanisehen Reiches: 62J6s6.
VI, Wien, 829: 489.
75 VecihijAkkaya I95T 94; Hammer 829: Vl/490.
76 Abdurrahman Abdi PaajDerin 2oo8: 6-7.
77 Hammer 829: Vl/490.
78 Mehmed Halife 1340: 24; IV. Tarihiye gre, Mehmed tahta getikten sonra nce haremde by
yp yetimi olan hizmetiiierin yksek mevkilere atanmalarna ferman buyurdu. Ancak bu atamalarn
sultan tarafndan yaplmadg aktr. Henz yedi yanda olan birinin yerine karar verecek nemli siyasi
gler vard.

IV. M E H M E D SALTA N AT I N DA TO PKAPI SA RAY I H A R E M i: i KTi DAR, S I N I R LA R VE M i M A R i

47

kalmlardr. Harem skk bir alanda farkl dnemlerde yaplarn eklen


mesiyle bymtr. ki valide sultann ayn zamanda haremde ikamet
edecek olmas hem mekan asndan hem de siyasal adan nemli sorunla
r da beraberinde getirmi olmaldr. Siyasi olarak bunun sonucu birka yl
sonra grlr. G paylamndaki sorun Ksem Sultan'n ldrlmesiyle
son bulmutur. Mekan sorununun nasl zld belli olmamakla birlik
te, o dnemde harerne yeni bir yer ina edilemeyeceinden, mevcut mekan
lar blnerek veya var olan mekanlardan biri yeniden dzenlenerek zm
yolu bulunmu olmaldr. Bu belirsizlik, tartlmas gereken bir soruyu
beraberinde getirmektedir. Bilindii gibi Osmanl hareminde yaayan her
bir bireyin yeri belirlenmi ve kurallar buna gre uygulanmtr. Sra d
bu durum dneminde byk bir sorun yaratm olmaldr.
PAYLAl LAMAYAN SAH N E :

Ki

VAL D E S U LTAN

Topkap Saray'nda arz odas. Ortada taht. Yenieri ocann ileri


gelenleri Kara Murat, Bekta, Mustafa Aalar ve Kethda Bey bek
lemektedirler. Sultan Mehmed, Turhan Sultan eliinde grnn
ce aalar ll bir saygyla eilirler. Mehmed tahta oturur. Turhan
da arkasnda yer alr. Derken Ksem Sultan grnr ve aalar adeta
iki bklm olarak karlarlar onu . . .
Turan Oflazolu'nun Ksem Sultan adl oyunu byle balar.79 B u
sahne, 1 0 5 8 recep aynn o n yedinci / 7 Austos 1648 gn yaplan trenin
bir kurgusudur.80 Yine de, Ksem Sultan'a gsterilen hrmet o dnem
79 A. Turan Oflazoglu. Ksem Sultan. I stanbul: z Yaynclk , 2 0 0 2 : r ; Oflazoglu oyununda Ksem
Sultan iin olumsuz bir portre izer; Ksem Sultan tiyatro oyunlarnn ve romanlarn sevilen karakter
lerinden biridir. Yaadg dnemin, iinde bulundugu kark durum ve zellikle Topkap Saray'nda
getigi dnlen entrikalar, oyun yazarlarnn ilgisini ekmitir. Bkz. Tahsin Nahid, ahabeddin
Sleyman. Ksem Sultan (Facia- Tarihiye Perde) (haz. nci Enginn). Ankara: Kltr Bakanlg,
1990; A. Turan Oflazoglu. IV. Murad. Ankara: Kltr Bakanlg Yaynlar, 1 9 9 9 ; A. Turan Oflazoglu.
Deli brahim. stanbul: z Yaynclk, 2 0 0 2 ; Tarihi konulu romanlar iin bkz. jean Beli. Ksem Sultan:
Topkap 'da Bir Gelin, (ev. Nihai nol). stanbul: Aksoy Yaynclk, 1 9 9 8; Read Ekrem Kou. Ksem
Sultan. I-II, I stanbul: Dogan Kitap, 2001; Ayrca tarihi konulu tiyatro oyunlar iin bkz. Metin And. Trk
Tiyatrosunun Evreleri. Ankara: Turhan Kitapevi, 198r 3 29345
8o Dnemin tang Kara elebi-Zade Aldlaziz Efendi olaylar anlatrken, IV. Mehmed tahta ktjpn
da yannda kendisinin oldugunu syler. Bkz. Kara elebi-zade{Kaya 2003: 6 .

O S M A N L I SARAY l N DA S i YAS ET OYU N LA R I

iin hi de abartl deildir. Aalarn hatta tm "memalik-i osmaniye"nin


sayg gsterdii bu kadn, Osmanl sarayna ilk geldiinde elbet durumu
byle deildi. Osmanl hanedan tarihi iinde en gl kadn olarak tannan
Ksem Sultan byk nfuzunu haseki iken deil valide sultan olduktan
sonra elde etti. zellikle oullar IV. Murad ile I. brahim'in saltanatlar
srasnda ve torunu IV. Mehmed'in saltanatnn ilk yllarnda olmak zere
toplam yirmi sekiz yl boyunca ynetirnde etkin oldu.
Ksem Sultan'a gsterilen sayg tam olduu "valide sultan"
unvanndan kaynaklanyordu. Osmanl kaynaklarna gre, padiah anne
lerine resmi bir unvan olarak "valide sultan" denilmesi I I I . Murad dne
minde balar.8' nceleri "mehd-i ulya" veya "valide sultan" denilse de, bu
dnemden sonra valide sultan tabiri benimsendi.82 Peirce'e gre, verilen bu
unvan ile valide sultan en st devlet grevlileri seviyesine ulam oluyordu.
Yine yazara gre, unvanann iinde isim belirtilmemesi sahip olduklar
yksek statnn onaylanmasyd.83
Daha sonraki yllarda taht deiimi srasnda adet zere yeni valide
sultan ve harem yelerinin Eski Saray' dan, Yeni Saray'a merasirnle gelmesi de
III. Murad dneminde gerekleti.84 Valide sultanlk makamnn giderek ne
minin artmas trenin grkeminin artmasna da neden oldu.85 yle ki, tren
srasnda ynetici snfn tamam, hem dini hem de sivil tm tekilat bulunur
du. Eski Saray'dan valide sultan getiren arabann arkasnda yer alan memur
lar clus treni geleneini hatrlatan bir uygulamayla etrafa para saarken,
ayn zamanda valide sultan makamnn nemini de vurgulam oluyorlard.86
Trenle Yeni Saray' a gelen vali de sultan ertesi gn sadrazama
geliini bildiren bir hkm yollard. Hkm yalnz gnderilm ez yannda
81 Atayi. akayk Zeyli, Akt. Uzunarl 1988: 154.
82 Uzunarl, Ltfi Tarihi'nde bu unvann ilk defa l l l . Mehmed dneminde kullanldn ancak,
Tarihi Emini'de belirtildii gibi l l l . Murad dneminde kullanlmaya balandnn doru olduunu
syler. Bkz. Uzunarl 1988: 154;
83 Peirce 2002: 251.
84 Valide Alay iin bkz. Ahmed Vasf Efendi. Vasf Tarihi. , Istanbul: Bulak Matbaas, I22I/18o6;
'Ata 1292-93: 3/65; ) . Deny. "Valide Sultan." A. XIII, 1986: 179180; Uzunarl 1988: 154-156; Uluay
1 9 9 2 : 62-63.
85 rnein ehsuvar valide sultann (1682-1756) alay iin bkz. Ahmed Vasf Efendi 122rj18o6: 42 vd.
86 Uzunarl 1988: 155; para datlmas, adeta tahta kan padiahn askere clus datmasn hatr
latmaktayd. Peirce 2002: 251.

IV. M E H M E D SALTA N AT I N DA TO P K A P I SARAYI H A R E M i : i KTi DAR, S I N I RLA R V E M i M A R i

49

geleneldere uygun olarak sarnur krk ile bir de haner bulunurdu. Getirilen
krk giyen sadrazam, ferman sessizce okur ve gelen kiiye hilat giydi
rirdi.87 Bu merasim valide sultanlk makamna ne kadar nem verildiini
gstermekteydi.
6 . yzyln sonundan itibaren valide sultan halkn gznde nde
gelen biriydi. Artk statsne uygun olarak, padiahlara dzenlendii gibi,
merasim ve trenler olmadan halkn nne kmyordu. 88 ldklerinde
bile bu merasim ihmal edilmiyordu. 89
Valide sultanlara, padiah iin dzenlenene benzer bir tren ise bir
saraydan dierine gemesi gereken durumlarda uygulanyordu. IV. Mehmed
dneminde sultann sk sk Edirne'ye gidip gelmesi, birok trenin yaplma
sna yol ayordu. Mesela, 1079 /668'de Valide Turhan Sultan'n stanbul'a
geliini Tavernier tasvir etmekten kendini alamyordu. Seyyah trenin ihti
amn dile getirirken, zellikle drt yz ata binmi sipahiyi, zerlerindeki
giysilerinden, ellerinde tuttuklar zrhlara kadar ayrntlaryla anlahyordu.
Bununla birlikte valide sultann bindii arabann yannda birok arabann
da trende bulunduunu aktaryordu. Trenin ihtiamnn seyyah etkiledii
grlmektedir. Ancak Tavernier'in verdii bilgilerin de abartl olduu gz
ard edilmemelidir.9
Hi kukusuz valide sultann saygnlnn artmasnda, padiahlarn
halktan kopuk yaamaya balamalarnn nemli bir etkisi olmal. zellikle
Kanuni Sultan Sleyman'dan sonra ok nadir olarak seferlere katlan parli
ahlar gnlerini daha ok sarayda geiriyor ve Osmanl hanedannn batan
beri oluturmaya zen gsterdii "gazi padiah" imgesini pek de nemse
miyor grnyorlard. Halktan uzak yaamaya balayan padiahlarn yerine
baka figrler n plana kmas kanlmazd ve bunlardan biri de valide
87 Uzunarl 1988: 156.
88 Deny 1986: 179180.
89 Peirce 2002: 254 l l l . Murad'n annesi Valide Nurbanu Sultan iin dzenlenen cenaze treninin
tasviri iin bkz. Nurhan Atasoy, Filiz agman. Turkish Miniature Painting. stanbul, 1974: levha 30,
TSM , B . 200, y.46a; Banu Mahir. Osmanl Minyatr Sanat. stanbul: Kabalc Yaynlar, 2004: 132;
tasvirin bulundugu eser hakknda bilgi iin bkz. Serpil Bagc, Filiz agman, Gnsel Renda ve Zeren
Tannd. Osmanl Resim Sanat. stanbul: Kltr Bakanlg Yaynlar, 2006: 152-155
90 TavernierjTundogan 200T 157160; Ayr. Safiye Sultan iin dzenlenen tren hakknda bilgi iin
bkz. Selaniki Mustafa Efendi/pirli 1999: 69 6-697.

so

O S M A N L I SARAY l N DA S i YAS ET OYU N LA R I

sultan oldu. Peirce, 990/1582'de I I I . Murad'n olu ehzade Mehmed iin


dzenlenen snnet treninde kadnlarn oynad rol, hanedann lke
iindeki yznn biimiendirilmesi yolunda atlm nemli bir adm olarak
deerlendirir.9 Kanuni Sultan Sleyman sonras yllarda yaplan trenierin
en grkemiisi olan bu kutlamaya yabanc ve Mslman birok devlet adam
davet edildiY Trenin otuz yedinci gn yaplan snnet sonras, kullanlan
ustura Valide Nurbanu Sultan'a sunulurken, ehzadenin annesi Haseki
Safiye Sultan'a ise altn bir tabak iinde snnet derisi gnderilmitir.93
Valide sultan makamnn nemini elbet sadece bunlar vurgula
myordu. Anadolu ve Rumeli topraklarnda tahsis edilen haslar glerini
vurgulama yannda onlara ciddi anlamda bir gelir kayna da salyordu.94
Dahas bakentte byk klliye yapabilme ayrcal belki de onun ykselti
len makamnn halka aka gsterilme abasnn bir sonucuydu.95
91 Peirce 2002: 254.
92 Treni anlatan dnem kayna iin bkz. Selaniki Mustafa Efendijpirli 1999: I/I3I-I36/ 138; Peevij
Baykal 999: 64-70; Aynca trenin yabanc bir gzlemci tarafndan anlatm iin bkz. Nevin zkan. "Bir talyan
Ariv Belgesine Gre ehzade Mehmet'in Snnet Dn (582)." Uluda niversitesi Fen-Edebiyat Fakltesi
Sosyal Bilimler Dergisi. 4/4. 2003: 89-o; Ayr. bkz. Orhan aik Gkyay. "Bir Saltanat D." Topkap
Saray Mzesi Yll.. I, 1986: 21-56; Hilmi Uran. nc Sultan Mehmed'in Dn. stanbul: Katlk ve
Matbaaclk A.. 1943; Nurhan Atasoy. "III. Murat ehinahnamesi Snnet D Blm ve Philadelphia
Free brary'deki ki Minyatrl Sayfa." Sanat Tarihi Yl.. V, 197r 359-370; Nurhan Atasoy. 1582 Surname-i
Hmayun: Dn Kitab. stanbul: Kobank, 1997; Glsm Ezgi Korkmaz. Surnamelerde 1582 enlii, (ya
ynlanmam yksek lisans tezi). Ankara: Bilkent niversitesi, Ekonomi ve Sosyal Bilimler Enstits, Trk
Edebiyat Blm, 2004; Aynca Surname metinleri iin bkz. Mehmet Arslan. Trk Edebiyatnda Manzum
Surnameler (Osmanl Saray Dnleri ve enlikleri). Ankara: Atatrk Kltr Merkezi, 1999.
93 Hammer 829: p. Peevi'de gemeyen bu bilgiye, Gkyay da deinir ama kaynak olarak Hammer'i
gstermektedir. Gkyay 1986: 51; Hammer ise bu bilgi iin bir kaynak gstermez.
94 Anadolu ve Rumeli topraklarnda verilen bu haslar genelde "bamaklk" veya " pamaklk" olarak
adlandrlrd. Haslar bazen nakden, bazen de arazi geliri olarak tayin olunurdu. Haslar iin bkz. Deny
1986: 82; Ayrca valide sultanlarn servetlerinin kaynaklar iin bkz. Peirce 2002: 282-288.
95 Bu anlamda ilk klliyeyi Nurbanu (1525/30 ?-583) 157o'li yllarda Mimar Sinan'a yaptrmtr.
Valide sultanlarn eserleri iin bkz. Ayvansarayi Hseyin Efendi. Hadikat'l Cevamf' (stanbul Camileri
ve Dier Dini-Sivil Mimari Yaplar) (haz. Ahmed Nezih Galitekin) . stanbul: iaret Yaynlar, 2001; Glru
Necipoglu. The Age of Sinan: Architectural Culture In The Ottoman Empire, Reaktion Books Ltd. Londra,
2005; Doan Kuban. Osmanl Mimarisi. Istanbul: Yem Yaynlar, 2007; brahim Pazan. Padiah Anneleri,
Eserleriyle Valide Sultanlar. stanbul: Babali Kltr Yaynclg, 2007; Valide sultanlarn vakfiyeleri iin
bkz. Anonim. Tarihimizde Vakf Kuran Kadnlar: Hanm Sultan Vakfiyeleri (Deeds of Trust of the Sultans
Womenfolk: Actes de Fondaian de Sultane Hanm) . (ed.) Tlay Duran, stanbul Aratrma Merkezi, Trke,
Fethi Kayal, Vahit abuk, Ingilizce. Robert Bragner, Tarihi Aratrmalar ve Dokmantasyon Merkezleri
Kurma ve Gelitirme Vakf. stanbul, 1990; Hasan Yksel. "Osmanl Toplumunda Vakflar ve Kadn (XVI
XVII Yzyllar) ." Osmanl. V, (ed.) Gler Eren. Yeni Trkiye Yaynlar, 1999: 49-55.

IV. M E H M E D SA LTA N AT I N DA TO PKAPI SARAYI H A R E M i: i KTi DAR, S I N I R LA R V E M i M A R i

Valide sultanlarn servetlerinin ogu kamu yararna kurduklar


vakflar araclgyla halka geri dnmekteydi. zellikle I I I . Murad dne
minde, valide sultann g ve zenginliginin artmas sonucu, hanedann
dindarlk ve cmertliginin gsterilmesi adeta valide sultann ayrcalg
durumuna gelmiti. Bunun en iyi yolu da hayr ve bayndrlk ileriydi.9 6
H ayr ileri arasnda zellikle Mekke ve Medine iin yaplanlar daha ok
nemsenirdi. megin Ksem Sultan kutsal kentlere giden haclara su
saglanmas, yoksullarn giydirilmesi ve Medine camilerinde Kur'an oku
tulmas gibi hayr ileri yapt.97
Tm bunlarn yannda valide sultanlar kimi zaman ynetime maddi
destek de saglyorlard. Mesela, Selaniki, Safiye Sultan'n sava hazrlg
iin yaptg bir yardmdan bahseder:
Ve bu esnada hazret-i Valide-i Padiah- cihan-penah u sa'adetdes
tgah halis malndan iki kise altun, top arabalar tecdid olunup ve
kifayet mikdan gzide bargir alnup sarf olunmayup, gaza v cihad
fi sebili'llah in harc olunmaga ta'yin buyruldu.98
Devletin askeri gcne yatrm yapan sadece Safiye Sultan degildi.
Daha sonraki yllarda, Turhan Sultan, anakkale Bogaz'n koruyan iki
kalenin yeniden yapmn stlenerek, hanedan iindeki nemini ve konu
munu gsteriyordu.99
L. Peirce, 6. yzyln sonuna dogru valide sultan kurumunun
neminin bu denli artmasn iki nedene baglar. Bunlardan birincisi birok
haneye daglm sultan ailesinin haremin Yeni Saray'a tanmasyla tek
hanede toplanmasdr. Yazar, hanedan ailesinin bir at altnda birlemesiy96 Peirce 2002: 274; Bunlar arasnda Hrrem, N urbanu, Safiye, Ksem ve Turhan sultanlarn yaptg
hayr ilerini sayabiliriz. rnegin Turhan Sultan'n hayr ileri iin bkz. Anonim. Tarihimizde Vakf Kur
an Kadnlar 1990: 61-90; Yksel 1999: 4955
97 Naimaflpirli 200T I I I / 1329-1331; Mcteba lgrel. "Ksem Sultan'n Bir Vakfiyesi. " stanbul
niversitesi Edebiyat Fakltesi Tarih Dergisi. 21, 1 9 6 6 : 8 6-94.
98 Selaniki Mustafa Efendifpirli 1999: 790.
99 Bkz. Naimaflpirli 200T IV/1848; Lucienne Thys-enocak. "Bir Valide Sultan'n Himayesinde
Seddulbahir ve Kumkale." Osmanl Mimarlnn 7 Yzyl " Uluslarst Bir Miras. " stanbul: Yap
Endstri Merkezi Yaynlar, 2000: II2II7; Lucienne Thys-enocak. Ottoman Women Builders: The
Architectural Patronage of Hadice Turhan Sultan, Ashgate Press, 2005.

O S M A N L I SARAY l N DA S i YAS ET OYU N LA R I

le, nemli bir statye sahip kadnlarn kendi karyerlerini srdrmelerinin


yannda, oullarnn karyerlerinin de ykseltme abalarnn birbirine ok
yakn devam etmeleri anlamna geldiini syler. Bununla birlikte bu duru
mun rekabete fazlasyla ak bir ortam dourduunu ve bu ortam iin bir
g hiyerarisi gerektiinden valide sultann statsnn artrlmas yoluna
gidildiini ileri srer.oo Bu dnemde Osmanl hanedan tarihi iinde iddet
lenen atmalarda uzlac roln yannda hanedan ailesini bir arada tutma
grevini de valide sultanlar stlendi.
L. Peirce'n ne srd ikinci neden ise daha ok kiisel bir baa
rnn sonucuydu. Kanuni Sultan Sleyman'n gzde hasekisi Hrrem
Sultan'n ayrcaln kullanarak elde ettii birok alandaki kimi haklar,
sonradan valide sultanlarn haklar olarak kabul grecek ilkeler oldu. Hakl
olarak Peirce, Hrrem'in ahsnda hasekiliin k, I I I . Murad saltana
tnn valide sultann geliini hazrlamakla kalmayp, bunun yannda bu
kurumun Kanuni Sultan Sleyman'n lmnden sonra en az yarm yzyl
ayakta kalarak valide sultann politik itibar ve gcn kurumsallatrdna
dikkat ekiyordu. 1 0'
Bunun yannda kimi modem tarihiler valide sultann sadece kendi
karlarn gz nnde tutarak gcn artrd sylemini benimseme
eilimindedir. zellikle 1 6 . yzyln sonu ile 17. yzyl kapsamnda yaplan
tartmalarda ortak kanaat valide sultanlarn kendi ihtiraslar ve otoriteleri
ni glendirme adna birok entrikaya karmas ynndedir. Dahas birok
aratrmac bu dnemi "kadnlar saltanat" olarak da adlandrmaktadr.
Ahmet Refik Osmanl dnem kaynaklarndan yola karak yazd roma
nna bu ismi vermitir. '02 Mesela, N. Jorga, I I I . Mehmed'in (1595-1 6o3)
durumunu anlatrken acnacak bir tablo izmesinin yannda, bunun tek
sorumlusu olarak ynetimi elinde tutmak istediini syledii valide sultan
gsterir. '03 . H . Uzunarl, konuyu Nurbanu ile Safiye Sultan arasndaki
ekime zerinden ele alrken, Valide Nurbanu Sultan'n, Haseki Safiye
100 Peirce 2002: zellikle: 148 vd.
101 Peirce 2002: 148.
102 (Altnay) Ahmet Refik. Kadnlar Saltanat. I -IV, Istanbul: Kitabhane-i Askeri, 1937; (Altnay) Ahmet
Refik. Kadnlar Saltanat. I - I I , Istanbul: I Bankas Kltr Yaynlan ve Tarih Vakf Yurt Yaynlar, 2000.
103 Jorga 2oor I I I /338.
IV. M E H M E D SALTA N ATI N DA TOPKAPI SARAYI H A R E M i: i KTi DAR, S I N I R LA R V E M i M A R i

53

Sultan'n etkisini krmak iin, oluna gzel kzlar sunduunu ve bu iki


kudretli kadnn arasndaki rekabetin her iki tarafn adamlarnn da yne
time dahil olmalarna yol atn ileri srer.o4 M .. Uluay da, Nurbanu
Sultan rneini verir. Ona gre Nurbanu ile gelini Safiye Sultan arasndaki
rekabetin nedeni g sorunudur. Buna bal olarak her iki valide sultan
da devlet ilerine karm, hatta evrelerindekilerin rvet almalarna gz
yummulardr. o5
S. Shaw, 17. yzyln banda I. Mustafa'nn tahta karld srete
Ksem Sultan'n etkinliinden yola karak, kendi karlar dorultusunda
gc elinde tutmak ve ocuklarnn ldrlmesini nlemek iin verdii
mcadeleyi rnek gsterir.10 6
A. D. Alderson, 17. yzyla gelindiinde devletin g kaybetmeye
balamasyla, siyasi yap iindeki g merkezinin ehzadelerden, vezir ve
haremdeki sultan hanmara kaydn ve aralarndaki kar ilikisinden
doan birok entrikann olduunu ileri srmektedir. Ona gre bu dnem
devleti idare edecek son derece akll ve siyasi yn gelimi valide sultanlar
bulunmaktayd ve politik entrikalarn yaand bir sreti. o7
Osmanl sarayna 1012j16o3'te gelen, I. Ahmed'in hasekisi ve
sultan IV. Murad ile brahim'in annesi Ksem Sultan yaamnn byk
blmn sarayda geirdi. Yirmi sekiz yl sreyle valide sultanlk payesini
tad ve yaad sre boyunca ynetimdeki etkisi devam etti. 1 08 Ancak
IV. Mehmed tahta ktnda bu durum yeni padiahn annesi Turhan
Sultan'n etkinliinin artmasyla deimeye balayacakt.
Ksem Sultan'n Osmanl hanedan tarihindeki nemli baarla
rndan biri hi kukusuz I. Ahmed ldkten sonra tahta I l . Osman'n
yerine Mustafa'nn gemesinde oynad belirleyici roldr. I. Ahmed'in
gen yata lmnden sonra Eski Saray'da alt yl geiren Ksem Sultan,
ancak olu IV. Murad'n clusundan sonra 1033 /1623'te Yeni Saray'a
104 Isnail Hakk Uzunarl. Osmanl Tarih. I l l f l , Ankara: Trk Tarih Kurumu Yaynlar, 1995: 43
105 Mustafa agatay Uluay. Padiahlann Kadnlan ve Kzlan. Ankara: Trk Tarih Kurumu Yaynlar,
198o: 40; Uluay 1992: 65.
106 Shaw 1982: l/263.
107 A.D. Alderson. Osmanl Hanedannn Yaps, (ev. erafetlin Severcan) . stanbul: z Yaynclk,
1998: 89.
o8 Yirmi sekiz yla terunu IV. Mehmed'in saltanatnn ilk yl da dahildir.

54

O S M A N L I SARAY l N DA S i YAS ET OYU N LA R I

gelebildL Olunun saltanatnn ilk yllarnda, ynetirnde onun ve evresin


deki glerin etkisi vard.o9 Ancak IV. Murad 1033/1623'n ilk yllarnda
yirmi yanda olduu srada stanbul'u sarsan olaylarn meydana getirdii
bunalm kendinden beklenmeyen bir olgunlukta halletti. no Annesi Ksem
Sultan'n o38/628'de veziriazama yazd mektuplar, olunun henz
ok gen olmasna karn bamsz karar verme hakkn kabullendiinin
bir gstergesi gibiydi. m C. Finkel, bu srete ayn zamanda valide sultann
damad olan Hafz Ahmed Paa'nn (1564 ?-1632) yenieri ayaklanmas
nn sona erdirilebilmesi iin feda edilmesinin, Ksem Sultan'n itibarn
da belli lde zedelemi ve belki de valide sultann gcn daha tedbirli
kullanmasna yol am olabileceine dikkat ekmektedir. 11 2 IV. Murad'n
1049/164o'ta zamansz lmne ve onun yerine Ksem Sultan'n ikinci
olu brahim'in tahta gemesine kadar, valide sultan politikadan ekilmek
zorunda kalacaktr.
IV. Murad -olaslkla Ksem Sultan'n ricas zerine- bir kardeini
hayatta brakn t. "3 Onun zamansz lm sonras arkasnda brakt
tahhn tek varisi brahim oldu. Uzun sre kafeste yaamak zorunda kalan
yeni padiah tahta getikten sonra, devlet ileriyle pek uramayan bir tavr
sergiledi. Bu durum birka yldr siyasetten ekilmi olan Ksem Sultan'n
yeniden n plana kmas demekti. Valide sultan 1042/632'nin kanl olay
larndan sonra yitirdii gc yeniden kazand, ancak, bu durum veziriazam
ile valide sultan arasndaki rekabeti kanlmaz kld. stanbul'da iki siyasi
g kar karya geliyordu: Ordu ve saray."4
Sultan brahim tahtn tek varisiydi ama asl sorun ondan sonra
tahta kacak bir varis olmamasyd ve padiahn aniden lmesi hanedann
109 Matuz 1990:166. Finkel 200T 84.
no Hammer 1829: V/143 vd.
)orga 2oor l l l /377; Finkel 20oT 88.
2 Finkel 200T 88; jorga 2oor I I I /3773 Hristiyan bir eli IV. Murad'n leceine yakn son kardei brahim'i de ldrmek istediini ya
zar. Jorga 2005: l l l/390; Ayr. bkz. Hammer 1829: Vf 285-286; zira brahim, IV. Murat iin "byk bir
padiah, ama gaddar bir adam" diyecekti. Bilindii zere IV. Murad Revan'n fethinden sonra 1635'te
ehzade Bayezid ve Sleyrnan' da bodurmutu. Hammer 829: V j205. Dier kardei ehzade Kasm'
ise Badat Seferi ncesi 638'de bodurttu; Hammer 829: V/232; jorga 2005: I I I / 388.
4 Finkel 200T 201-202; Jorga, IV. Murad'n lm srasnda devletin asl yneticisi olarak Sadrazam
Kemanke Kara Mustafa Paa'nn grldn syler. Bkz. )orga 2005: IVj22, 48.

IV. M E H M E D SA LTA N ATI N DA TOP K A PI SARAYI H A R E M i: i KTi DAR, S I N I R LA R V E M i M A R i

55

da sonu demek olacakt. Ksem Sultan'n grevi bu sorunu zmek oldu.


Sonunda brahim ykmlln byk bir baaryla yerine getirdi. "5
Ksem Sultan'n oluna sunduu cariyelerden ilki Kr Sleyman Paa'nn
hediyesi olarak saraya getirilen klelerden biriydi: Turhan. 6 Bu srada vali
de sultan yeni gelen cariyenin ileride kendisine ciddi bir rakip olabileceini
dnmeyecek kadar gl bir konumdayd. Yeni kle, IV. Murad'n kz
kardei Atike Sultan (. 67o'ten nce) tarafndan eitilmi, Ksem Sultan
tarafndan da zel olarak hazrlanarak oluna sunulmutu. 117 ok geme
den Turhan Sultan ehzade Mehmed'i dnyaya getirdi. ehzadenin dou
mu, yaklamakta olan bir mcadelenin de habercisiydi. Geecek alt yln
sonunda sahnede iki valide sultan olacakt ve her ikisi de Peirce'n belirttii
gibi, Osmanl hanedan tarihinde hi de yabanc olunmayan bir oyunu oyna
yacaklard: Taht mcadelesi. 118 Ancak bu kez oyunda ehzadelerin roln
iki valide sultan stleniyordu.
o s 8 j 648 ylna gelindiinde stanbul halknn alk olduu
bir olay gerekleti ve bir isyan sonucunda taht deiimi oldu. Sultan
brahim'in yerini olu ehzade Mehmed ald. Olay, Osmanl hanedan
tarihi iinde sradan gibi grnse de, farkl bir durum sz konusuydu; yeni
padiah henz yedi yandayd ve durum devlet ileri gelenlerini dnd
ryordu.
Yukarda da belirtildii gibi, bulunan zm pek de alk olun
mayan bir durumdu. Geleneldere gre Eski Saray'a gitmesi gereken eski
vali de sultan Yeni Saray' da kalmaya devam edecek, bir sreliine yeni
padiaha naiplik grevini stlenecekti. Grevin Ksem Sultan'a verilmesi,
valide sultanlk makamnn ne kadar kurumsallam olduunu gsterme
si yannda, byk validenin Eski Saray'a gitmeyip, Yeni Saray'da kalacak
5 Alnan tedbir iin bkz. Naimajlpirli Z OOT I l l j ru 1 vd.; Aynca brahim'in durumu hakknda bkz.
Hammer 1829: V/354364. Naima brahim'in padiah olarak son szlerinden birinin "Ya 'ni imden son
ra gelecek selatinin ceddi benim " oldugunu syler. Naimajlpirli 200T I l l j 67.
6 Hadice Turhan Sultan hakknda son bir alma iin bkz. Lucienne Thys-enocak. Hadice Turhan
Sultan, Osmanl mparatorluu 'nda Kadn Baniler, (ev. Ayla Orta) , Kitap Yaynevi, (stanbul 2009).
7 Peirce 2002: 3 13-314. Ahmed Resmi Efendi, Atike Sultan'n Turhan Sultan'n mrebbiyesi oldu
unu sylemektedir. Ahmed Rasmi Efendi. Hamilet'l Kbera. (haz. Ahmet Nezihi Turan). stanbul:
Kitabevi, 2000: s6.
8 Peirce 2002: 31.
O S M A N L I SARAY l N DA S i YAS ET OY U N LA R I

olmas onun gcn gstermesi bakmndan da dikkat ekicidir. Kukusuz


Ksem Sultan yaad yllar iinde byk bir siyasi deneyim edinmi tec
rbeli biriydi. Bu dnemin byk valide sultanlarnn sonuncusu olacak
olan Turhan Sultan, Peirce'n da dedii gibi baz konularda bu i iin tec
rbesizdi: ei brahim tarafndan kovulmu, Ksem Sultan'n tahakkm
altnda kalmt ve her eyden nemlisi de valide sultan olduu srada ok
genti.r9 Ancak, Turhan Sultan bir mddet sonra kendi hakk olduunu
dnd otoriteyi kullanmaya balaynca oyun kart. Sahne iki valideye
dar gelmeye balayacakt.
Ksem ve Turhan Sultan rekabeti ve her ikisinin siyasi hayat
Osmanl tarih yazarlar ve modern aratrmaclar tarafndan ilgi duyulan
bir konudur. Bu iki kudretli Osmanl kadn hakknda farkl grler ileri
srlr. Kimi aratrmaclar ikisini karlatrarak birini dierine daha
stn tutma eilimi sergilerken, Naima gibi kimi dier Osmanl yazarlar
ise her ikisini de gzetme yoluna gider.
rnein Mehmed Halife, Sultan brahim'in lmnn sorumlula
rn sayarken de, Ksem Sultan'n ldrld olay anlatrken de, byk
valide sultan hakknda bilgi vermekten kanr. 1 2 Katip elebi, Sultan
brahim'in tahttan inciirildii srete Ksem Sultan'n olunun tarafn
tutuu ve olaylar yattr:paya alan bir grnt sergilediini verme abas
iindedir.l2l Dahas byk valide sultann lmyle sonulanan olay akta
rrken bile onu n plana karmaz.m Hasan Vecihi de Katip elebi'yle ayn
tutumu sergiler. 1 23
Naima ise Ksem Sultan'n lm sonras uzun ve dramatik anla
tsnda, onun zellikle hayrsevediini n plana karp vrnesinin yannda
ciddi anlamda da savunur. Tarihiye gre, valide sultan hayr ilerine ok
nem verirdi. Bizzat kendisi kyafet deitirerek zindanlar dolar, borlu
lar gz ile grr ve defterlerini alp borlarn derdi. Ayrca kendisine
hizmet eden cariyeleri, iki sene hizmetlerinden sonra azat edip mnasip
r9
120
121
122
123

Peirce 2002: so.


Mehmed Halife 1340: 19-24; 28-29.
Katip elebifAycibin 200T 853Katip elebifAycibin 2007: 897.
Vecihi/Akkaya I95T I09I I I .

IV. M E H M E D SALTAN AT I N DA TOP KAPI SARAYI H A R E M i : i KTi DAR, S I N I RLA R V E M i M A R i

57

biriyle evlendirdiini de ekliyordu. Dahas onu byk bir servet yapmakla


sulayanlara cevap bile veriyordu. Ona gre, valide sultan bu serveti hayr
ilerinde harcad, eer byle yapmayp servet hazineye kalsayd, har vuru
lup harman savrulurdu. 124
Naima, valide sultann servetiyle ilgili olarak Kara elebi-zade gibi
dnen kimi devlet adamlarna cevap veriyordu. Zira Kara elebi-zade
muhalif kiiliini Ksem Sultan'a yneltmekten ekinmemiti. Saray
kadnlarnn elindeki has topraklarn grld bir divanhmayunda,
valide sultann elinde ykl miktarda toprak olduunu duyunca, bu duru
ma iddetle kar karak: "bu kadar topra olan bir valide duyulmamtr"
diyordu. 1 25 Kara elebi-zade'nin bu tutumu valide sultana kar olan dn
celerini anlamamz kolaylatrmaktadr. Zira IV. Mehmed tahta ktktan
sonra Ksem Sultan'a naiplik grevini nerirken bunu pek de isteyerek
yapmad anlalmaktadr. Turhan Sultan'n genlii ve tecrbesizlii onu
buna sevk etmi olmaldr.
Naima ve Kara elebi-zade'den daha sonraki bir aniat bu kez
Turhan Sultan iin Silahdar Mehmed Aa'ya aittir. Silahdar, valide sultann
lmn 1094/683'te anlatrken, halkn valide sultann lmne verdii
tepkiyi de gzler nne seriyordu. Ona gre herkes zlm, kederlenip,
heyhat, devletin en gl direi gitti diye feryat fgan etmiti. 1 2 6 Darssaade
aalarn da iddetli bir ekilde eletiren Dervi 'Abdullah ise 8. yzylda
yazd eserinde byk valide sultandan yana bir tutum sergiler. Tarihi
konuyu ele ald anlatsnda olaydan kara aalar sorumlu tutar ve valide
sultan iin zldn gizlemez. 1 27
Bunun yannda kimi modern tarihiler Ksem Sultan ve Turhan
Sultan hakknda tekrarlana gelen, valide sultann sadece kendi karlarn
gz nnde tutarak gcn artrd sylemini beniruserne eilimindedir
ler. Bu balamda Ksem ve Turhan sultanlarn kiilikleri zerine de deer
lendirmeler yaplr. Turhan Sultan iin daha olumlu bir tablo izilmeye al
lrken, Ksem Sultan iin ayn tutumun sergilenmedii grlr. Kimileri
124
125
r26
127

ss

Naimajpirli 200T I I I / I329-I33I.


Kara elebi-zade/Kaya 2oor 9
Silahdar 1928: rr7.
Dervi 'Abdullah/Saka 200T 75

O S M A N L I SARAY l N DA S i YA S ET OYU N LA R I

onu utan verici biimde yasad yollarla kendine byk bir servet yapmak
ve devletin ileyiine ok fazla mdahale etmekle sular.
N. Jorga'nn, Turhan Sultan'a bak da pek olumlu deildir. Yazar,
valide sultan devleti yllardr temelinden sarsan ktlklerin kayna ola
rak gstermekte ve lm oktan hak ediyor demektedir. 1 28 N. Itzkowitz,
pek farkl bir tutum sergilemeden, Turhan Valide Sultan'n gc elinde
tutmak adna, olu IV. Mehmed'in av merakn tevik ettiini, Ksem
Sultan'n lmnden sonra tahtn gerisindeki iktidar ele geirerek btn
idareyi elinde tuttuunu ileri srer. 1 29
M . . Uluay, Osmanl hanedan tarihinin en tannm kadn olarak
gsterdii Ksem Sultan'n, zellikle Sultan brahim'e gzel cariyeler suna
rak gc elinde tutmay amaladn syler. Dahas yazara gre, Ksem
srtn yenierilere dayayarak devleti istedii gibi ynetiyordu, nk hrsl
ve pek ok kanl olayda barol oyuncusuydu. Ancak yine de onun hayrsever
yanna da dikkat ekmeden gememektedir. Yazar, Turhan Sultan' ise ba
lardaki tecrbesizlii nedeniyle baz usulszlklere meydan vermesinden
dolay eletirmekte, ancak onun temiz ve iyi kalpli biri olduunu belirt
mektedir. Yapt en iyi iin de Kprl Mehmed Paa'y greve getirmesi
olduunu sylemektedir. 1 3
Y. ztuna, Turhan Sultan' vmekten kendini alamaz. Yazara gre
bu Osmanl kadn yaamnn tmn devletin iyilii iin adamtr. yle
ki yaptrd hayr eserleri bile bu zelliinin gerisinde kalmaktayd. "Hi
ihtiras olmayan, cesur, vatanperverdi her eyden nemlisi fedakard.
Dahas devleti 'dehetli bir anariden kurtard. "' Buna karn Ksem Sultan
iin daha sert bir tutum sergiler. Byk valide politikaya ak olmutu ve
tek amac saltanat srmek, emir vermek ve devleti ynetmekti. 1 3 1 S. Shaw
da buna benzer bir sulamayla Ksem Sultan'n padiahn servetinin ou
nu ynetici snf arasnda datarak gcn artrma abas iinde olduu
nu ileri srer. IJ2 Buna karn Abdurrahman eref Bey, Ksem Sultan'n
128
129
130
131
132

jorga 2005: IV /76.


ltzkowitz 2008: II5II6.
Uluay 1980: 4849 s8s9; Uluay 1 9 9 2 : G s .
Ylmaz ztuna. Osmanl Devleti Tarihi, Siyasi Tarih. I, Ankara : Kltr Bakanlg Yaynlan, 1998: 3 5 6 . 359
Shaw 1982: l/268. rnegin. Ksem Sultan'n, kendi durumunu saglamlatrmak iin Hseyin

IV. M E H M E D SALTA N ATI N DA TO PKAPI SA RAY I H A R E M i : i KTi DAR, S I N I RLA R VE M i M A R i

59

namuslu ve erefli olduu, devlet ilerinin dzgn yrtlmesine katk


salad grndedir .'33
C. Finkel, Ksem S ultan'n lmnden nce Boaz'n Ege
ucuna doru iki tarafl bataryalar inas iin birilerini grevlendirdi
ini, ancak onun yeni bir hisar proj esini yapma fikrinin ancak gelini
Turhan Sultan'n dneminde sonulandna dikkat eker. '34 Bunun
yannda Ksem Sultan iin yaplan kimi gzlemleri verirken, Naima'nn
onun hakkndaki dncelerini aktarr ve kudretli bir kadn olduu
nun altn izer.'35 A. D . Alderson, Ksem'i komplolar kuran, entrikac
ve gc srekli elinde tutan biri olarak grr.'3 6 Ahmed Akgndz ve
S aid ztrk'n ortak almasnda, IV. Murad dneminde kan kimi
isyanlarn sorumlusu olarak Ksem Sultan gsterilir. Bunun nedenin
de kukla bir padiah ile devleti idare etmek olduu ileri srlr. Dahas
Sultan brahim dneminde Ksem Sultan'n varlnn padiahn aley
hine bir durum olduu, hatta o 5 8 - o 6 j 648- 6 5 yllar arasnda
Ksem Sultan'n naiplik yapt dnemin, Osmanl hanedannn en ac
gnlerinin bir blmn oluturduu savunulur. Buna karn Turhan
Sultan iin dnceleri daha olumludur ve onu Ksem Sultan'dan -hatta
Hrrem Sultan' da deerlendirmeye katarak- daha iyi kalpli biri olarak
gsterme eilimindedirler. zellikle o 6 6 j 6 5 6 'da ynetimi Kprl
ailesine vermesini isabetli bir karar olarak grp, bunun sonucu olarak
devletin gerilemesini otuz-krk yl kadar geciktirdii fikrini savunmakta
drlar. '37 Ali imen popler tarih perspektifindeki eserinde onu sulayc
bir tavr sergiler . 8
Paa'y sadrazamlga getirdigini sylemektedir. Shaw 1982: /267.
133 Abdurrahman eref. Osmanl Devleti Tarihi, (haz. Musa Duman) . Gkkubbe Yaynlar. stanbul,

2005: 246.
134 Finkel 2oor 237.
135 Finkel 2oor 218.
136 Alderson 1998: u3,133
137 Ahmet Akgndz ve Said ztrk. Bilinmeyen Osmanl. stanbul: OSAV Yaynlar, 1999: 185, 194,
197-198 zellikle yazarlarn kadnlar saltanah iinde Ksem Sultan'n etkisi hakkndaki grler iin
bkz. 201-202.
138 Ali imen. Tarihi Deitiren Kadnlar. Popler Tarih. stanbul: Tima Yaynlar, 2oo8:no-u9.
megin: "devlet tam ayaga kalkarken oglunu bogduruyor" veya "bu kez torununu avularnn iine
alyor."

6o

O S M A N L I SARAY l N DA S i YA S ET OYU NLA R I

L. Peirce, iki valide sultan karlatrrken onlarn ortak baz


ynlerini de ortaya koyar. Yazara gre, birbirlerinin rakibi olan bu iki
kudretli kadnnn yaadklar olaylarn benzetii yanlar vardr. Mesela,
IV. Murat 1 0 4 9 / 1 6 4 o 'ta lm deindeyken kardei brahim'i ortadan
kaldrmak isterken nasl Ksem Sultan buna engel olduysa, yllar sonra
bu defa IV. Mehmed ayn olay gerekletirmek isteyince Turhan Sultan
kendi ocuklar olmamasna karn ehzadeleri korumasna almtr.39
Yazar, her iki valide sultan iin de olumlu bir tablo izmektedir. Turhan
Sultan'n adet ve adaba titizlikle uyan biri olduunu syler, her iki valide
sultann yapm olduu hayr ilerine dikkat eker. 4o Bununla birlikte
Peirce, Ksem Sultan'n "kadnlar saltanat"ndaki renkli ve nfuzlu
hasekilerin sonuncusu olduunu belirtir. 4 Yazarn bu grne karn
Turhan Sultan'n o 6 6 j 6 s 6 ylna kadar geen sresi, gemii aratma
yacak ihtiamdayd.
Modem tarihilerin bu tutumlar zellikle valide sultanlarn
siyasete karmas sonucu oluan kimi olaylarn ve bunlarn dourduu
sonularn cevaplarn bulmada belki de en kolay yolun bu olmasndan
kaynaklanmaktadr.
Sonu olarak 6. yzyln sonlarndan itibaren statleri ykselen
valide sultanlar, siyasi ve politik bir g edinmeleriyle, belki biraz da zorunlu
olarak kendilerini siyasi sahnede buldular. Gerek kendi kariyederi ve gerekse
ocuklarnn kariyederi birbirine balannca da rekabet ortamnn domas
kanlmaz oldu. zellikle 17. yzyln ortalarnda iddetli bir atmaya
dnen Ksem ve Turhan sultanlar rekabeti bunun en somut rneini
oluturmaktayd.
Bu blmde zerinde durulmak istenen, gelien olaylar sonras
siyasi bir g kazanan valide sultanlarn etkisinin; yaadklar mekan olan
haremi ap geni bir evreye yayldn ortaya koymann yannda, bu
sreteki rakipler arasndaki ekimenin sarayn mekanlarnda yaannaya
baladna da dikkat ekmekti.
139 Peirce 2002: 136; Shaw 1982: l/267.
140 Peirce 2002: 277. 278, 286, 336. Yazar, Turhan Sultan'n hayrseverlik ilerini kaynvalidesi Ksem
Sultan'a benzetir. s. 278.
141 Peirce 2002: 142.

IV. M E H M E D SA LTA N AT I N DA TO PKAPI SARAYI H A R E M i: i KTi DAR, S I N I R LA R V E M i M A R i

BAARI S I Z B i R DARB E G R M VE

BYK VAL D E

S U LTAN I N S O N U

Sultan brahim'in saltanatnn bitiminin ba aktrlerinden biri hi


kukusuz Ksem Sultan' d. Valide sultan siyasi gcnn devamn salamak
iin, kendi olunu tahttan indirtip yerine torununun gemesini salad.
nceki blmlerde belirtildii gibi Ksem Sultan'n Eski Saray'a git
meyip Yeni Saray'da kalmas fikrini ortaya atan Kara elebi-zade Aldlaziz
Efendi'ydi:
her teceddd-i nevbet-i saltanatda Saray- sipenc ayin-i vahetden
azim-i ravza-i huld-i berin olan padiah- magflrun validesi Saray-
Atik'a nakl ile mesned-i izzetden mehcur olmak resm-i dirin
olman Byk Valide dahi, zahiren knc-i inzivaya ekilrnee inz
rica etmi iken sultan- sipihr-i asitan hazretlerinin mader-i mihri
hanlar henz sinn-i ebabda olup hakikat zre alemden bi-haber
ve stikialinde nizam- umur- memlekete terettb-i zarar olduu
cihetden Byk Valide kema-kan bir mddet dahi hidmet-i terbiye
v nezaretde ibka olundu.'42
Finkel alnan bu karar, I l . Osman'n tahta kt sreteki uygula
maya benzetir. Yazara gre tpk o26j6q'de I . Ahmed ldnde tahta
olu yerine kardei geirildiinde veraset hakk ile ilgili geleneksel kabul
lerin deimesi gibi, bu kez de valide sultan konumu yeniden tanmlan
yordu. Haremin en kdemli kadn sarayda kalrken, Turhan Sultan zaman
gelene kadar bir kenarda bekleyecek ama sonra gcn gsterecekti. 4
Alnan karar sonraki srete siyasi olaylarn ekillenmesinde de
nemli bir rol oynad. Zira sonraki birka yl iinde sarayda, zellikle de
haremde yeni oyunlar yazlmaya ve sahneleurneye balanacakt. Yeni oyun
da barolde yine Ksem Sultan vard. Bu zeki kadn, . H . Uzunarl'nn
tanmlamasyla; drt padiah devrinde saltanat srmeye alt iin'44 vali
de sultanlk payesini bakasyla paylamak niyetinde deildi.
142 Kara elebi-zade/ Kaya 2003: 13.
143 Finkel 2007: 212.
144 Uzunarl 1995: 252.

62

O S M A N L I SARAY l N DA S i YA S ET OYU N LA R I

abuk by olum, ok, ok abuk!


Saraya da girdi ikilik, asker ocaklarna da
Ancak sen, Mehmed'im, bu atan
bu birbirini yok etmeye alan gleri
buyruk altna alrsan, ancak sen
salam bir ba olarak geliir
bu gleri yararl bir ie koarsan
esenlie eriir bu gvde; ancak o zaman
gerek bykle, mutlu bir sreklilie
kavuur lken, glle dayanan
salkl bir bara. '45
Aniatlar iki valide sultan arasndaki rekabetin ok zaman geme
den baladn gsterir. Ksem Sultan ile Turhan Sultan arasndaki reka
betin iddetinin artmas byk valide sultann ldrlmesinden birka yl
neeye dayanyordu. Naima'nn o6oj6so olaylarn anlatt blmdeki
aktann bunu dorular. Tarihi, iki valide sultann bir yerde geinemeyip,
harem halknn ayrlna sebep olduunu, her iki grubun arasnda byk
tartmalar ktn, hatta zm iin sadrazarnn davet edildiini syler.
Sonunda birka kara aa srgn edilerek sorun zlmeye allr.'46
Tarihinin anlattklar haremdeki gruplar arasndaki ekimenin artmas
sonrasnda, snflarn kendi ilerindeki ekimenin mekansal rgtlenme
ye de yansd ve snrlarn zorland grlmektedir. Bu srete olaylarn
aknda etkin olan snf ise zellikle kara aalard.
o6j6s 'de byk validenin lmnden bir yl nce gerekleen
olayda etkin olan gler arasnda kara aalarn varl Ksem Sultan' ted
bir almaya itmi olmal. Valide sultan kara aalar karsna alp, harerne
girmelerini ve darya haber tamalarn yasaklayan bir konuma yapt:
145 Oflazoglu. Ksem 2002: 6 .
1 4 6 "ki valide-i muhtereme bir yerde imtizac etmeyip Darssa'ade halkna ba'is-i tefrika olmakla iki
sinin agalar beyninde azim mnakaa ve muhavere zuh1r edip, "Ne yzden tedbir gerektir" dey sad
ra'zam ieri da'vet olun up ba'z asar- zarar hiss olunnakla Sinan Paa Kk'nden ileri gitmege cr'et
etmeyip i'tizar ile kkten dagldlar ve birka tavai nefy olunup fitne mndefi' oldu;" Naima f pirli
200T I I I /1259

I V . M E H M E D SALTA N ATI N DA TO PKAPI SA RAY I H A R E M i : i KT i DAR, S I N I R LAR VE M i M A R i

. . . Cmlenze tenbih. Ba'del-yevm kend halnze olasz. Gerek


harem umuruna gerek tara umuruna karmayasz. Cmlenz
azadsz klesiz. Ancak harem kapus nnde oturmakdan gayr
inz yoktur. Size ta'yin olunan harem kapus nnde olan odalar
dur. Eer harem kapusundan ier bir adm duhulunuz tezkire irsal
eyledinz mesmu'um olur ise bila-eman vela-te'hir kati olunursz.
Eger umur- mhimme olub tarafmza bildirmek iktiza ider ise, bir
tezkire ile ketbuda kadna ifade idesiz. Ol dahi bize ifade ider. Ve
kezalik taraya dahi gerek tezkire ile ve gerek lisanen bir kelamnz
kdug mesmu'um olur ise enva'-i ukubet ile kati olunursz.I47
Dervi 'Abdullah'n geriye dnk anlatsnda byk validenin kara
aalara kar sert tedbir ald aka grlmektedir. Tarihi bu konuma
dan sonra kara aalarn harem ksmndaki taraftarlarnn da uzaklatrld
n syler. Valide sultan dier saray halkn da bu konuda uyarmaktan geri
durmaz:"Neferatnuzdan birisi taradan ierye ve ierden taraya gerek
kelimat ve gerek tezkire gtrdgi mesmu'um olursa cmlenz kati ile
iktifa olunursz. 48
Konuma olduka sert, sulayc ve snrlar hatrlatc bir nitelik
tayordu. Dahas byk valide sultan, susuz olduklarn dile getiren kara
aalar " Devleti sultanm bizim crmimz nedir? Bilelm;" diyerek nce
ki taht deiimlerindeki etkilerinden ve zellikle de Sultan brahim'in ken
disi iin verdii srgnden dolay da sorumlu tutuyordu. 149 Kara aalarn
byle bir uyar almas ve zellikle de haremdeki etkinliklerinin azaltlma147 Dervi 'AbdullahfSaka 2007= n Dervi ' Abdullah'n aktardg bu olay Silahdar Tarihi'nde de geer.
Bu iki aniat bir birini destekler ancak Silahdar, uygulamann IV. Mehmed tarafndan yapldgn sy
ler: "Harem-i hmayunda olan nisvan ve tevai Arab taifesi ak ve ma'uk ve klli gicelerde nbetleri
namyla ierde kaldka ba'z fesahatleri padiah hazretlerinin ma'lumlar olmagla clfs- hmayfnla
rndan sonra hizmeti olmayan Arab ierye girmesn ve nbeti olan gice kalmasun tenbih buyurd.
Ve bu vazi'den Arablar gcendi. Nihani kzlar ile szi bir idp, cabeca gicelerde divan ve dam zerinde
koca grdk ya'ni harem stlahnca koca ibareti adem grdk diy feryad ider oldlar." Silahdar 1928:

580-582.
148 Dervi 'Abdullah/Saka 2007= 73
149 " Hey bre kara hnzirlar! Dahi crmfizi bilmez misiz? Sultan Osman ftnesini iyledfiz. Ve

Sultan Mustafa ftnesi iyledfiz. Cariyeler ile yek-dil olup, oglum ile benim aramza nifak idp, beni
bahe ve yal kelerine tarh itdrdfiz." Dervi 'Abdullah/Saka 2007= 73

O S M A N L I SARAY l N DA S i YAS ET OY U N LA R I

sna ynelik bu giriim, valide sultan ile kara aalar arasndaki atmann
iddetini gstermesi bakmndan nemlidir. Bununla birlikte kara aalarn
harem iindeki taraftarlarnn uzaklatrlm olmas kara aalarn kadnlar
blmnde de olduka etkin olduklarn aka gstermektedir.
Aslnda o6j6s ylna gelene kadar aalar harem ile uyum iinde
bir sre yaad. Harem -daha doru bir ifadeyle saray ve devlet- ynetimi
genelde byk valide sultann elindeydi. Ancak, ayn anda iki validenin var
l baz sorunlar da beraberinde getirdi. Oluan iki grup kendi egemenli
ini ortaya koyma mcadelesi verdi. Bir tarafta Ksem Sultan, dier tarafta
ise Turhan Sultan vard. Bu tarihte Turhan Sultan artk kendi etrafnda
oluan g sayesinde etkinliini yava yava arhrm gibi grnyordu.
Bu durum Ksem Sultan' rahatsz etmi olmal ki yeni bir taht deiimi
iin giriime balad. Byk ve kk valide sultanlarn arasndaki rekabet
saray ikiye bld.'5
O gne kadar aalar harem ile iyi geinmi ve byk valide sultan
destekler bir tutum sergilemilerdi. Ancak, J . von Hammer'in de dikkat
ektii gibi, yenierilerin izni olmadan sadrazam tayin edilmesi haremdeki
bir gerein ortaya kmasna ve bu zamana kadar siyasi arl ile byk
valide sultann stnde bir gcn varlnn ortaya kmasna yol at. 1 5 1
Sarayda ortaya kan yeni g Turhan Sultan etrafnda, zellikle Uzun
Sleyman Aa olarak tannan ba lalann etkin almasyla olumutu.
Yeni sadrazarnn atanmasndan on gn sonra, uzun zamandr birbirini
tehdit eden bu iki grup, 6 Ramazan o6j2 Eyll 6 s tarihine gelindiin
de artk birbirlerine aktan aa dmanlk gstermeye baladlar. Ne var
ki Ksem'in yks henz bitmemiti ve yeni bir oyun hazrlamaya ba
layacakt. L. Peirce, iki valide sultan arasndaki bu g mcadelesini, daha
nce tahta geme sorunu etrafnda baba ile oul arasndaki gerginliin bir
devamna benzetmekteydi. 1 52
Ksem Sultan tek kar yolun yeni bir padiahn tahta gemesi
olduunu dnyordu. ki valide sultan arasndaki ekimenin balan150 Jorga 2oor IV/69.
1 5 1 Bu srada sadrazamlga Siyavu Paa getirildi; Hammer 1829: 539
152 Peirce 2002: 334

IV. M E H M E D SALTA N AT I N DA TOP KA P I SARAYI H A R E M i : i KTi DA R, S I N I RLA R V E M i M A R i

gcnda byk valide sultan tecrbeli ve siyaseti iyi bilen biri olduundan
avantajl grnyordu. Bilindii gibi Ksem Sultan I . Ahmed'in gzde
cariyesi olduundan beri iktidarn merkezinde bulunuyordu. Buna karn
Turhan Sultan gen ve tecrbesiz bir grnt sergilemekteydi. Ancak, olay
larn geliimi hi de beklendii gibi olmad. Ksem Sultan'n kar grubu
hertaraf etme giriimi boa kt ve oynad oyun onun sonu oldu. Kanl
biten bu hesaplama srasnda Turhan Sultan'n hi de kmsenmemesi
gereken biri olduu ortaya kt. Peirce bu mcadelede, kk valide sulta
nn iki nemli gce sahip olduunu syler: birincisi harem-i hmayundaki
uzun deneyimi, ikincisi ise 17. yzyl ortasna gelindiinde valide sultann
kurumsal merutiyetinin ve gerekliliinin herkese kabul edilmi olmas
nn ona salad avantaj iyi kullanmas. 1 53
Dnemin anlatlanndan anlald kadaryla, olaylar Ksem
Sultan'n yenieriler arasnda oluan honutsuzluu alevlendirerek,
Turhan Sultan taraftarlarn ortadan kaldrmak istemesiyle balar. 154
Dnemin birok tarihisi kendi bak asyla olaya deinir. l55 Bunlar ara
snda en ayrntl olarak ele alanlar Naima ve bir yabanc gzlemci olarak
Ricaut'tur. 1 5 6 Geriye dnk bir deerlendirmeyi de 8 . yzylda Dervi
'Abdullah yapt. l57 Ricaut, yabanc bir seyyah gzyle, olaslkla da olaya
tank olan birinden duyduklarn ayrntl olarak anlatr ve byk valide
sultann lmnden de znt duyduunu gizlemez. 1 58 Ricaut olay o
kadar nemsemitir ki, yazd eserin konusu kapsam dna kma
pahasna detaylar vermekten kendini alamamtr. Naima'nn uzun ve
dramatik anlats sarayda gerekleen olayn boyutunu anlamamz bak
mndan nemlidir. Tarihi, Ksem Sultan'n ldrlmesini anlatrken,
153 Peirce 2002: s.
154 Ricaut olayn balama nedeninin daha eskiye dayandn ve Ksem Sultan'n Sultan brahim'i
ldrme olayiarna karmas ve Turhan Sultan'n kocasnn bana gelenin olunun bana da gelme
sinden korkmas olduunu syler. Ricaut 668: 12.
155 Olay ele alan dnem kaynaklar iin bkz. Katip elebijAycibin 200T I I I/897-899; Solak-zadejabuk
1989: I lj6o2-6o3; Naimajipirli 200T 1325-1346; Ricaut 668: 11-24; Evliya elebi/Gkyay I99S: l/115.
Abdurrahman Abdi PaajDerin 2oo8: 38-42; Katip elebi, Evliya elebi, Solak-zade ve Abdurrahman
Abdi Paa olay ok ayrntl olarak ele almamalarna karn, Naima ve Ricaut detayl bilgi verir.
1 5 6 Naimajipirli 2ooT I I I / I325-34; Ricaut 668: 1 1-24.
157 Olayn farkl bir anlats iin bkz. Dervi 'Abdullah/Saka 2007: 74 vd.
158 Ricaut 668: 11-24.

66

O S M A N Ll SARAYI N DA S i YAS ET OY U N LAR I

valide sultann lmnden duyduu znty de dile getirerek olaya


kar tutumunu da sergiler:
Mverrih bu huslsu ziyade tafsil edip stima'ndan tba hzn
melal gelecek nice ahval zikr eylemitir. Yazlmak mnasib deil
idi, lakin tarihden masld alval-i alemin nik bedi ve deka'ik u
hakaykna vakf olmaktadr .'59
Tarihinin, iki valide sultann arasndaki mcadelenin balama
nedenleri arasnda sayd ayn makam paylamann getirdii bir dizi
sorun ve yandalannn kkrtmalannn olayn iki valide sultan dnda da
gelitii izlenimi verir. zellikle ba aktrlerin sarayn i aalan olmas
bunu dorular. Naima, tahtn sahibinin deimesinden sonra Turhan
Sultan'a validelik makam verilmesinin kk valide sultann da evre
sinde bir taraftar topluluunun olumasna yol atn syler. Bu durum
zellikle harem iindeki hiziplerin iddetlenmesine neden olur. Grubun
ban eken ve kk valide sultan zerinde etkin olan ba lala Sleyman
Aa, padiahn hocas H oca Reyhan Aa ile musahip smail Aa, bir md
det sonra byk valide sultann adamlarn ikinci plana iterler.' 60 zellikle
Naima'nn durumdan endie duyan Ksem Sultan'n,' 6 ' Turhan Sultan'n
adamlanndan korktuundan can derdine dp yenieri aalarna srtn
dayadn sylemesi, ' 6 2 bu srada harem de g dengesinin yava yava
Turhan Sultan ve adamlarna getiini de gsterir. Gelien olaylardan
rahatsz olan Ksem Sultan'n adamlar, zellikle de Bekta Aa, valideyi
yoldan karmaktan geri durmadlar. Naima, olaylar srasnda sabrl dav
ranan byk validenin de sabrnn tatn syler:
159 Naimafpirli zooT I I I/1325.
160 Dervi 'Abdullah geriye dnk anlatmnda iki validenin arasn bozan kii olarak Lala Sleyman'
gsterir: "Evvela gerek valde sultanufi ba agas iken ba kapu oglan olan Uzun Sleyman Aga didk
leri kara mel'fn iki valde arasnda nifak itmekle aralarnda bir mikdar burfdet vak' olmagn . . . ;" Dervi
'Abdullah/Saka ZOOT 74
1 6 1 Naima, durumu anlatrken Ksem'in Turhan Sultan'dan ekinmesini yle aktarr: "Turhan Sultan
etba'nn errinden havf-i cana dp .. .": Naimafpirli zooT I II/1325.
1 6 2 Katip elebi byk valide sultann, agalarn varlgnn art olduguna dair bir dnce iinde oldu
gunu syler: "n Byk Valide noksan- 'akl muktezasnca, "devleti tutup duran bu agalardr. Bunlar
giderse 'alem here merc olur" i'tikadnda idi." Katip elebifAycibin ZOOT III/896.

IV. M E H M E D SALTAN ATI N DA TO P K A P I SARAYI H A R E M i : i KTi DAR, S I N I R LA R V E M i M A R i

. . . byk valide'nin dahi haline mnasib olan sa br u skUt ve ibadat


ve ta'ata rkun iken ' .,o.l., uj 1 I6J ma-sadak olmagn devlet ve
ta'ayynden el ekmeyip Turhan Sultan'n taraf- hilafnda olup iki
validenin tevabi'i beyninde bi'd-defe'at macere olmutu. 1 64
Gelimeler Ksem Sultan' yeni bir oyun yazmaya itti; imdiki amac,
IV. Mehmed'i tahttan indirip yerine I l . Sleyman' geirmek ve Turhan
Sultan' da Eski Saray'a gndermekti. Bylece eskisi gibi tek bana saltanat
srmeyi amalyordu. Zira ehzade Sleyman'n validesi Dilaub Sultan
( 627-689) Turhan'a gre daha saf gnll ve ynetilmesi daha kolayd.
Oyunu balatrken yannda gvendigi bostancba Ali Aga ve kireiba
bulunuyordu. 165
Anlatlar, olayn iddetli olarak yaandg yerin saray oldugunu
gstermektedir. zellikle Turhan Sultan'n taraftarlarnn agrlkl ola
rak saray halkndan olumas durumun onun lehine gelimesine neden
olmutur. Ksem Sultan'n IV. Mehmed'i tahttan indirme giriimi, Godfrey
Goodwin'in de dedigi gibi, saray casuslarla dolu oldugundan 166 ok geme
den Turhan Sultan ve adamlar tarafndan duyulacaktr.
Ksem Sultan ie nce agalar kkrtmakla balad. Onlara yolladg
tezkirede "sizin aleyhinize sa'y eden maru'z-zikr drt nefer tavaiyi taleb
takl edesiz" 67 diyerek, plann da anlatyordu. Buna gre, gece demir kap
ve baz kaplar byk valide sultann emriyle ak kalacak, yenieriler ve
agalar saraya girerek, Sultan IV. Mehmed'i ve Turhan Sultan'n adamlarn
ldrerek, tahta Sleyman' geireceklerdi. Yeni senaryo hazrlanm ve
roller dagtlmt, geriye sadece oyunun oynanmas kalmt. Ancak bu
plan Naima'nn da belirttigi gibi "heyhat, rubbe mniyettn tuthik min
ha'l-meniye," 16 8 onun sonunu hazrlad.
63 Araf Sresi 6. Ayet: "nne'l-insane le-yetga " (Insan kendini yeterli grdg iin mutlaka azgnlk
eder) . Ayetin tamam yledir: "kella inne'l-insane le-yetga, " (Hayr! Insan kendini yeterli grdg iin
mutlaka azgnlk eder).
64 Naimajpirli zooT I I I/325.
65 Naimajlpirli zooT I l lfp6.
6 6 Godfrey Goodwin. Osmanl Kadnnn Ozel Dnyas (ev. Sinem Gl). Istanbul: Sabah Kitaplar,
1998: II7.
67 Naimajipirli zooT l l lfp6.
6 8 Heyhat! yle dilekler vardr ki onlarla lm bile alay eder. Naimafpirli 200T Il lfp6.

68

OSMANLI SARAY l N DA S i YA S ET OY U N LA R I

Byk valide sultan aalar byle kkrtrken, bir yandan da kan


dklmeden olay halletmenin peindeydi. Bunun iin helvacba veys
Aa'ya iki kavanoz zehir verip, padiaha iirmesini syledi ve bu ii becere
bilirse byk ihsanda bulunacan vaat etti. Ancak byk valide sultann
en yakn yardmcs Meleki Kadn, bildii bu srr gidip Turhan Sultan'a
anlatt. Durumu renen valide sultan, Sleyman Aa ve Reyhan Aa'ya
haber verdi ve hemen tedbir alnd. 16 9 Tam bu srada aalar tarafndan
saraya gnderilen ve drt hadmn istendii tezkire geldi_I?O Sleyman Aa
olaylarn ayrntlarn renme abasndayken, byk valide sultann pla
nn bilen biri gelip ona plan anlatt: "Bu gece sarayn ba'z kaplar ak
kalacaktr ve ocak halk gelip u vecihle sl'ikasda cr'et edeceklerdir. "7
Gelen bilgi nemliydi ve tedbir alnmazsa, kendisi dahil birok kii
ldrlecekti. Durumu hemen Turhan Sultan'a iletti. Reyhan Aa, Lala
brahim Aa, smail Aa ve Ali Aa bu durumun kabul edilemeyeceini,
byk valide sultann ldrlmesi gerektiini bildirdiler. Hemen bir plan
yapld, buna gre; olaylardan haberleri yok gibi davranarak kar taraf orta
dan kaldracaklard. Durum giderek Ksem Sultan'n aleyhine geliiyordu.
Plan yaplr ve akamzeri olaydan haberleri olmam gibi davran
larak saray avlusuna klr. Byk valide sultann adamlarnn kl kua
np bir eylere hazrland grlnce, Sleyman Aa geri dnp zlfl
kethdas ile birka kiiyi arp padiahn tarafnda olmalarn ister:
" Padiahn ekmeini ne gn iin yersiz hal kazyye yledir ma'slm- pak
padiaha bu gadre razimSJZ." 1 72
Naima, aann daha sonra birok ble haber yolladn, bunlar
arasnda Eski Saray'n teberdarlar, Yeni Sarayl denilen emektarlar ve byk
169 Naimaflpirli 200T I I I /1326; Dervi 'Abdullah bu olay anlatrken, Uzun Sleyman'n kk vali
de sultana haber verdiini syler: "Yaknda seni'i tarafnda olan kara agalarui'i cmlesini kati iderler. Ve
sizi habs iderler. Zira byk valdeni'i agalar mavere iyledklerin haber aldm. Sultan Mehemmed
azi idp, Sultan Sleyman nasb ideceklerdr. ikinci yahld inci giceye degin bu ftne zuhlr ider. Eger
bu kuli'iuza i'timad olunmaz ise tecesss buyurasz ki; byk valdeni'i agalar ba'de'l-ia silahlanup,
kapus tarafna varrlar . . . ;" Dervi 'Abdullah/Saka 200T 75
170 Tezkireyi getirip hadmlar isteyen aalar yleydi: Yenieri Aas Kara Mustafa Aa, Bekta Aa,
Kethda Bey ve mer Aa ve eyhlislam Abdlaziz Efendi, Kadaskerler ve N akip Efendi; Katip elebi/
Aycibin 20oT I I I /897
171 Naimafpirli 20oT I I I / 1326-1327.
172 Naimafpirli 200T I I I /1327

IV. M E H M E D SA LTA N AT I N DA TO P K A P I SA RAY I H A R E M i : i KTi DAR, S I N I R LAR V E M i M A R i

validenin kahvehanesinde olanlarn dndakilerin bu ittifaka dahil olduklann


syler. Bunun yannda zlfllerin yz yirmi kii olduklarn da belirtir. Ayrca
has odada bulunanlara da haber yollanp durum onlara da anlatlmtr.I73
ttifak salandktan sonra, Sleyman Aa nderliindeki grup kl
kuanp saray meydanna gelir. Ancak byk valide sultann adamlar da
silahlanm onlar bekliyordur. Naima, bu grubun yaklak yz kii oldu
unu ve valide odas etrafnda nbet tuttuklarn syler. 1 74
Durumu gren kap aas gelip Sleyman Aa ile yanndakilere
neden toplandklarn sorar ve byk valide sultann istendiini renince
durumu padiaha bildirir. Ancak, padiah istediklerinin olamayacan ve
dalmalarn emreder. Fakat grup dalmaz ve Sleyman Aa nderliinde
byk validenin bulunduu yere yrnr. Nihayet odann nne gelindi
inde aa tam ieri girecekken, bu srada olaylarn geliiminden habersiz
olan Ksem Sultan kendi adamlarnn geldiini dnerek, nbetilere
"geldiler mi?" diye sorar. Ancak soruya cevap verenin Sleyman Aa oldu
unu anlaynca ieri kap saklanr. Naima, valide sultann nihanhanelerin
-mahzen, bodrum- birine saklandn, hatta burada bulunan bir dolap
zerindeki gizli bir i odada kaybolduunu sylemektedir. Ancak Ksem
Sultan'n saklanmas bounadr. Gelenler onu sakland yerde bulur ve
Kk Mehmed adnda biri asl olan perdelerin birinin ipini kesip, valide
sultan orada boar. 175 lm olay ehzadelerin ldrlmesine benzer bir
ekilde gereklemitir. Kan dkmeden boulmas hanedan yesine gste
rilen saygdan kaynaklanmaktadr. P. Ricaut, Ksem Sultan'n zellikle kl
ve baka bir silahla deil, iple boulma emrini padiahn verdiini syler. 1 7 6
Plan ilemi ve valide sultan odasnda baslarak boulmutu.I77 Ricaut,
olaylarn krk saat srdn, ayrca byk valide sultann son sznn "yiit173 Naima/pirli 20oT I I I/1327.
174 Naima/pirli 20oT I I I /1327
175 Naimaflpirli 20oT I I I / IJ28.
176 Ricaut 1668: 19.
177 Bu ahma srasnda yaanan bir olay Ricaut yle aktarr. "Olaylar hzla geliirken, Sleyman
Aga durum hakknda Turhan Sultan'a bilgi verir. Valide sultan durumdan endie eder ve hzla oglunun
odasna girer, arkasnda Sleyman Aga da vardr. Valide: 'ah eviadm mahvolduk,' diye hayknr;" padi
ah birden dehete kaplr ve lalas Sleyman Aga'ya sarlarak "Lala, Lala kurtar beni" der. Ricaut olay
anlahrken padiahn kullandg sz Trke olarak vermitir. Ricaut 1668: 1 6 .

O S M A N L I SARAY l N DA S i YA S ET OYU N LA R I

ler, bana zalimlik etmeyin" olduunu syler.I78 Bylece 6 Ramazan o6j2


Eyll 6s tarihinde sahneden biri daha ekilmi oluyordu.79 Naima olayn
detaylarn verirken, byk validenin lmnden duyduu zntnn yann
da yakalanp ldrlmesinden nceki davran da saygszca bulur. Bununla
birlikte cenazenin ve Ksem Sultan'n cariyelerinin olayn gerekletirildii
gn beklenneden Eski Saray'a gtrlmesi ise dikkat ekicidir.
Ol gn, ehit valide-i ehidenin cenazesi Harem-i hmayCmdan
ihra ve Saray- Atik'a gnderHip anda techiz tekfin olunup, Sultan
Ahmed merhumun trbesinde defn olundu. Harem-i hmayCmda
ne mikdar cevarisi var ise hemen ol gn cmlesi Eski Saray' a nakl
olunup merhume malndan bir mikdar gayeti on bin akeye dek
verilip ikier sandk es bab u eyalar ile cmlesi tara ihrac olundular
ve hallerine mnasib birer Mslimana tezvic ettiler.180
Sonu olarak, 17. yzyln balarndan itibaren Osmanl hanedan
tarihi iinde nemli bir yer edinmi, yirmi sekiz yl valide sultanlk yapm,
birok isyan ve alt taht deiimi grm olan Ksem Sultan'n hikayesi
bitmi oldu. Artk onun yerine sahnede bakalar vard.
Y E N D N E M , YE N OYU N C U LAR

Bu olaydan sonra naiplik grevi Turhan Sultan'a geerken, lke


ynetiminde de onun taraftarlar etkin olmaya balad. o 6 6 j 6 s 6 'da
Kprl slalesinin ilk ferdi ynetime gelene kadar da bu byle devam
etti. Artk valide sultana olan yaknl ve onun zerindeki etkin gc
sayesinde sarayda nfuzu her geen gn daha da artacak bir fgr sahnede
olacakt : Sleyman Aa.
178 Ricaut 1668: 23
179 Naimajlpirli zooT I I I / 1328-1329; jorga konuyu anlatrken valide sultan ldrenleri yle tanm
lar; "Rum asll, asil ve yetenekli bu kadn, sarayn hadm ayak takm ve 'aklsz' olanlar tarafndan
ksa bir direniten sonra bir perdenin ipi ile en ac ekilde gece vakti boazland;" Jorga 2005: IV/69;
ztuna, Ksem Sultan ldrldnde altm iki yanda, Uzunarl, altm be ile yetmi arasnda,
Finkel ise yetmie yakn oldunu syler; 357; Uzunarl 199S: 2 5 6 ; Finkel 200T 218; Bununla birlik
te dnemin tariheleri ve gnmz aratrmaclarnn ortak kanaat bu dnemin "aalar saltanatnn"
sonu oldu ynndedir.
18o Naimajipirli zooT I I I /I343

IV. M E H M E D SALTAN AT I N DA TO PKAPI SA RAY I H A R E M i: i KTi DAR, S I N I R LA R V E M i M A R i

Olaylarn ertesi gn korkuyu zerinden atan padiah, sabah dev


let adamlarn ve saray grevlilerini huzuruna ard. lk sz alan Hoca
zade Mesud Efendi ve Hanefi Efendi, Osmanl padiahna kar gelenlerin
hepsinin asi saylacan ve ldrlmesinin caiz olduunu savundu
lar. Hemen sancak- erefln karlmasn ve padiaha itaat eden tm
Mslmanlarn toplanmas iin ehre tellallar gnderilmesini, gelmeyen
lerin de cezalandrlmasn nerdiler. Tm bu olaylar srasnda brahim'in
tahttan indirilmesinin ba aktrlerinden olan mft Kara elebi-zade
Aldlaziz Efendi'nin olmamas dikkat ekiciydi. Kararsz bir tutum sergi
leyen mft padiahn arsna da icabet etmeyince yerinden oldu ve ksa
bir sre sonra da Sakz Adas'na srgne gnderildi.'8' Onun yerine uzun
tartmalardan sonra Turhan Sultan'n evresi tarafndan desteklenen Ebu
S aid Efendi atand. Bu atamadaki ama hi kuku yok ki, ldrlen byk
valide sultann katilleri iin mftden istenecek fetvann nne gemekti.
Yeni mftnn ilk ii sancak- erif etrafnda toplanmayanlarn idam iin
fetva vermek oldu. '82
Artk stanbul siyasetinde yenierilerin egemenlii son bulmu,
gsterinin yeni oyuncular Turhan Sultan'n konumunu destekleyen saray
aalar olmutu. Siyaset sahnesinde tek bana kalan yeni valide naiplik
grevini padiah rtn ispat edene kadar devam ettirecekti. Ancak geli
en bu olaylar srasnda, dzenin yeniden salanmas ve yenieri aalar
nn etkisiz hale getirilmesin deki kararlarda nemli rol oynayan kii U zun
Sleyman Aa'yd. C. Finkel'e gre Aa: "Turhan Sultan'n iradesinin esas
temsilcisiydi. "'83
Tm bu olaylarn bir dier baaktr ve Ksem Sultan'n en byk
destekisi Bekta Aa'nn ise durumu pek parlak grnmyordu. Olaylar
aalarn aleyhine geliince onlar da canlarn kurtarma telana dt.'84
Abdurrahman Abdi Paa/Derin 2008: 41.
Katip elebifAycibin 20oT 898; Naimafpirli 2ooT I I I /I333-I3J6.
Finkel 2007: 220.
Olaylarn bitmesinden sonra agalarn bana geleni Katip elebi yle degerlendirir: "bir iki sene
'aleme velvele virp Devlet-i 'aliyye'yi kabza-i tasarruflarna alan agalarn 'akbet-i kan bu vechile hitam
bulup ke-enne-lem-yeki'n oldlar. Hadden tecavz iden bagilerin hakknda 'adetullah byle olagelmi
dir; " Katip elebifAycibin 2ooT 898.

8
r82
r 83
r84

O S M A N L I SARAY l N DA S i YA S ET OYU N LA R I

Sleyman Aa, Bekta Aa'y sevmiyor, ona kar kin duyuyordu. Zira
Bekta Aa drt hadmnn bann istendii tezkire iin de aalar te
vik etmiti. aresiz durumda kalan Bekta, Sleyman Aa'ya bir tezkire
yollayp yalvard. Hata yaptn, padiaha kar asi olmadn ve cannn
balanmasn diliyordu:
Cmlemiz mansblarmzdan getik, kuca canmz bize balan.
Haa ki, biz padiaha asi olayz. Huzur- hmayuna varmaktan
imtina'mz dahi kesret-i tebe'at kstahanemize bina'en su'i ceza
tertibinden havfendir. '85
Aann yalvarmas bounayd, bir sre saklanmaya alt ancak en
yakn dostunun ihbar sonucu bulunarak ldrld. '86 Bunu izleyen gn
lerde, Ksem Sultan'n yandalarndan birou ortadan kaldrld.
O srada Veziriazam S iyavu Paa yeterince gl deildi. Zira bir
ka hafta iinde, bu dnemde O smanl hanedan tarihinde zm bulma
abasnn yansmas olan grev deiiklii bir kez daha gerekleti ve yeri
ne Grc M ehmed Paa getirildi. Ancak gelen paann da selefierinden
farkl bir kaderi olmad. Tm bu atamalarda etkin olan biri ne kyordu:
Sleyman Aa.'87 Naima, Siyavu Paa'dan mhr Sleyman Aa'nn
aldn sylerken aaya kar olan tutumunu sergilercesine, olayn sayg
snrlar dnda gelitiini ve paaya bir vezir gibi davranmadn dile
getirir. '88
Veziriazamla getirilen Grc Paa'nn baarszl yerini
Tarhuncu Ahmed Paa'ya brakmasna neden oldu. '89 Ancak, atama hi de
kolay olmam, hatta padiahn mhr Giritli Mehmed Paa'ya yollamasn
Naimaf pirli 200T I I I/IJ42.
Katip elebifAycibin 2007: 898; Naimajipirli 2ooT I l l /1344-1346.
Katip elebifAycibin 2007: 899; Naima/pirli 20oT I I I/r368.
Tarihinin aktarrnma gre Sleyman Aa, veziriaza mdan mhr isterken sert bir ekilde "ver
mhr-i erifi" demiti. Naima/pirli 200T I I I /1368; Evliya elebi de Naima'ya benzer bir tutum
sergiler. Sleyman Aa'nn yaptnn saygszca olduunu belirtir: "bre sefiyye olan, dey mh
ri alup Grci Muhammed Paa'ya virdi; " Evliya elebi/Gkyay 1 9 9 5 : l / r r 5 , yine baka bir yerde:

r85
r86
187
188

I l lfr88.
189 Katip elebifAycibin 2o0T 903.
IV. M E H M E D SALTA N AT I N DA TO P K A P I SARAYI H A R E M i : i KTi DAR, S I N I R LA R V E M i M A R i

73

engellemek iin Valide Turhan Sultan perde arkasndan divana mdahale


ederek, kendi istedii kiinin vezir yaplmasn salamtr. '9
Ksem Sultan'n lmnden sonra artk gc elinde tutmaya ba
layan nemli oyunculardan biri Turhan Sultan olmutu. Mehmed'in ocuk
yata olmas onun yerine kararlar almas ve ynetirnde etkinlii kanlmaz
olmutu. Bu dnemde Turhan, olunun programn dzenliyor, hazineden
alnan gelirleri toplayp datyor, arada olunun onay olmadan baz idari
kararlar bile veriyordu. Mesela, Turhan, sadrazarnn kendisini ve padiah
Tophane'deki dkmhanelere ve oradan da Eyp Sultan'a davet etme prog
ramn deitirme yetkisini kendinde bulabiliyordu.'9' Turhan sadece olu
nun hayahn programlamyordu, ayn zamanda devletin ynetimiyle ilgili
nemli kararlar da alyordu. Sadrazarnn eitli asker snflarna maa den
mesi iin srar etmesi zerine valide sultan iddetle kar km ve hazinede
para kalmadn, bu paray baka yerden bulmas gerektiini sylemiti.'92
Valide sultann mdahalesi sonucu sadrazam olan Tarhuncu
Ahmed Paa'nn destekileri, yine valide sultan ile Hoca-zade Mesud
Efendi'ydi. Ancak bu gelimenin dnda kalan Sleyman Aa durumdan
pek memnun olmad. Kendi tabiriyle kadri bilinmiyor ve sz dinlenmi
yordu. Naima, bu durumu hissettirmeye alan aann padiah ve valide
sultana naz yaptn syler.'93 Tarihi, bunun yanl olduunu ve padi
ahlara naz yapmann bulunduu mevkiden dmeye yol aacan, bo
kafal'94 aann bunu anlamadm syleyerek onu yerrnekten de geri dur
maz.'95 Nihayet uzun sre sarayda etkili olan Sleyman Aa'ya daha fazla
dayanamayan valide sultan, onu azledip, Msr'a gitmesine izin verdi.'96
190 Valide hazretleri vera'i perdeden sze gelip "bu meclis bu husus iin akd olunmutur niin syle
mezsiz, elbette kimi vezir etmek gerektir cevab veriniz;" Naima/pirli 200T I l l/o42; Ayr. bkz. Evliya
elebi/Gkyay 1 9 9 5 : l / 5 .
1 9 1 " Sa'adetl arslanm bayramn ikinci gni Tophane'ye dimisiz buncan demden ber gitdgi
degildr. nallah bayramn ikinci gni Tershane Bagesi'ne gitsn. nci gni Eyb'e gitsn yle
ma'llm olma;" TSMA E72ooj69; Yay. Thys-enocak 2009: 58.
192 TSMA E72ooj68; Yay. Thys-enocak 2009: 59
193 Naimafpirli 2ooT I I I/1410.
194 Oysaki Naima, Ksem Sultan'n lmyle sonulanan olaylar anlatrken Sleyman Aga'y akll ve
iri yar biri olarak tanmlamaktadr; Naima/ pirli 200T I I I /1326.
195 Naima/pirli 200T I I I/1410. Naima, agann bundan baka bir iki kabahati daha oldugunu syler.
Bkz. Naima/pirli 20oT I I I/1410.
1 9 6 Naima/pirli 20oT I I I/1409.

74

O S M A N L I SARAY l N DA S i YA S ET OYU N LA R I

Tarhuncu Ahmed Paa grevde ancak biryl kalabildi. Baarszlnn


bedelini canyla dedi. Ondan sonra bu greve gelen bir dizi veziriazam
da ksa sre bulunduklar mevkide durumu dzeltemediler. Girit Sava
devam ediyordu ve siyasi sahnedeki iktidar mcadelesinin yaratt kaotik
durum tutarl bir politika izlenmesine engel oluyordu.
KT DARI N O RTAKLARI : DAR S SAA D E AGALARI

Keykavus197 (. 475 sonras ?) Kabusname adl eserinde, harerne


alnacak hadm aalarnda aranmas gereken zellikleri sayar:
Geldik imdi hadm etmee kul alrsan nian budur ki gayet kara ola
ve tr yzl ola. Ve yz buru buru ola. Ve gvdesi ark ve derisi
kuru. Ve sa yufkack ve dileri seyrek, avaz incecik ve baldr ince
ola. Ve duda kaln ola ve burnu yass ola. Ve parmaklar ksack
ola ve boyu br ve boynu ine ola. Bu dediim bilgi olunca saray
da hadm olmaya yarar. Filcrnle bu dediim bigi ya dev gerekmi
hadm olmaya. Amma gerekmez ki sarayda ak hadm ola. Hassa ki
benzi kzl ola. Ve gayet sakn sann hadmdan ve kah hazer et bu
cinsten. Hassa ki sa yoluk ve gz cmluzrak (sulank) ve apakl
ve yaarr ola. Aydurlar ki kendi sever avrati veya ayruk kiiye sev
dirrnek iin gidilik eder. H asl bunun gibiden hayr gelmez imi.198
Osmanl saraynda "kzlar aas" veya "darssaade aas" olarak adlan
drlan ve haremin sorumlusu kara aalarn saraya ilk alnnda Keykavus'un
bu tleri dikkate alnm olmaldr.99 yle anlalyor ki kadnlarla ayn alan
197 Ziyarogullar'ndan (928-1077) Emir Unsur'l-Maali Keykavus 1082 ylnda yazdg ve oglu
Giylanah iin nasihatleri ieren Farsa " Nasfhatname"si, "Kabusname " adyla tannmaktadr. Eser, vak
tinde uyanmaktan, emanet saklamaya, yemek yemekten arap ime adabna kadar birok nasihatin bu
lundugu krk drt blmden oluur.
198 Keykavus. Kabusname, (haz. Orhan aik Gkyay). stanbul: Kabalc Yaynlar, 200T 8.
199 Hadm kullanm Osmanllara zg degildir. in, Roma, Memluklu, Abbasi gibi devletlerin sarayla
rnda da grlmektedir. slam dnyasnda hadmlarn kullanm konusunda ayrntl bilgi iin bkz. David
Ayalon. Eunuchs, Caliphs and Sultans: A Study of Power Relationships, Jerusalem: The Hagnes Press, 1999;
Ayr. bkz. Fuat Kprl. "Hadm," A, 198T 46; Buna karn slam alimleri hadm edilme gelenegini
dogru bulmamaktadrlar. Buna neden olarak da Nisa Sresi 9 Ayet gsterilmektedir. "Onlar mutlaka
saptracagm, mutlaka onlar kuruntulara sokacagm ve onlara emredecegim de (putlara adak iin) hayvan
larn kulaklarn yaracaklar. Yine onlara emredecegim de Allah'n yarattgn degitirecekler. "

IV. M E H M E D SALTA N ATI N DA TO P K A P I SARAYI H A R E M i : i KTi DAR, S I N I R LA R VE M i M A R i

75

paylaacak olan erkeklerin hadm edilmesi yeterli deildi, bunun yannda bir
dizi zellie de sahip olmalydlar. Zira Tavernier'in aktann bunu dorular:
saylar ok daha az olan ve Afrika'dan gelen siyah hadmlar, daha
nce de belirttiim gibi, ok daha pahal. Onlarn trnde irkin
lik gzellikten daha makbul sayldndan, en ekilsizleri ok daha
deerli oluyor. Bask bir burun, rktc baklar, koca bir az, kaln
dudaklar, simsiyah ve seyrek diler, bunlar satan tccarlarn karna
oluyor.200
Osmanl saraynda, hadm aalarn ilk kez ne zaman kullanld
kesin olarak bilinmemektedir. Ancak en azndan elebi Sultan Mehmed
(1413-1421) dneminde olmaldr. Mehmed Neri, I I . Murad'n (14211444/1446-1451) isfendiyar'n201 (1392 (?) -1440) kzn almaya gnderdii
dn alaynda iki hadmn; erafeddin Paa ve Reyhan Paa'nn isimle
rini de sayar. 202 Tarihinin verdii bilgiye gre iki paa da olaslkla elebi
Sultan Mehmed dneminde sarayda yetimi olmaldr.
Osmanl saraynda ak ve kara aalar olmak zere iki grup bulun
maktayd. Ahmed Tayyarzade 'Ata, I I . Murad devrinde haremde ak aala
rn kullanldn syler.203 . Uluay'a gre iki grubun birlikte almas
I I . Mehmed dneminde olmutur.204 Bununla birlikte bu dnemde ak
aalar daha nemli bir konumdayd. Zira Bab's-sa'ade aaln yrten
ak aa, Enderun'un da en nemli kiisiydi ve harem-i hmayuna da bak
maktayd. o5
200 TavernierfTundogan 2007: 25.
201 Sinop'ta hkm sren Candarogullar Beyligi'nin hkmdar.
202 Mehmed Neri. Kitab- Cihannma. Il, (haz. Faik Reit Unat, Mehmet Altay Kymen). Ankara:
Trk Tarih Kurumu Yaynlar, 1995: 579; Fuat Kprl hadm kullanmnn en azndan I. Bayezid d
neminde (1389-1402) oldugunu syler; Kprl 198T 46.
203 'Ata 129293: 34
204 Uluay 1992: 117.
205 Il. Mehmed'in kanunnamesinde bu durum aka belirtilmektedir "ve bizzat rikab- hmay1ma

sahib-i arz olanlar vzeram ve kadiaskerlerim ve defti.rdarlarm ve yenieri agas ve i halkndan kapu
agas ve odaba ve hazinedarba ve kilerciha ve Saray- Amire' min agas sahib-i arzdr. Amma kapu
agas olan ihtiyar batr. Ekseriya odaba ve kapuagas arz etmek gerekir;" Ahmet Akgndz. Osmanl
Kanunnameleri ve Hukuki Tahlilleri, I. Kitap: Osmanl Hukukuna Giri ve Fatih Devri Kanunnameleri.
stanbul: Fey Vakf Yaynlar, 1990: 320.

O S M A N L I SARAY l N DA S i YA S ET OYU N LA R I

Sarayda grevli iki snftan kara aalarn glerinin artmaya ba


lamas 6 . yzyln sonunda oldu.206 Bu dneme kadar geen srede kara
aalar devlet siyasetinde nemli bir rol oynamad. Ancak yzyln sonunda
darssaade aalnn ak aalardan alnp 982/1574'te Halei Mehmed
Aa'ya (. 1590) verilmesi dengelerin deimesine neden oldu.207 Grevde
on alt yl kalacak olan aa, kendisine verilen yetkilerden faydalanarak
darssaade aal grevinin bab's-sa'ade aalndan ayrlmasn salad.
ok gemeden 995/1586-87'de bab's-sa'ade aasnn idaresinde bulunan
haremeyn evkaf nezareti grevini zerine alarak gcn daha da artrd.
Elde edilen g darssaade aalarnn zenginlemesini salad. Mesala
1079 /668'de darssaade aas nezaretinde yz on vakf vard. Bu
vakflarn yz on ikisi stanbul'da, otuz yedisi Rumeli'de, yz altm drd
Anadolu'dayd.208 Zira Albertus BoboviUS209 (. 1675 ?) kara aalarn ak aa206 Darssaade aalarnn artan bu glerine paralel olarak, sanat hamiliine de soyunmalan hakknda
gncel bir alma iin bkz. Tln Deinnenci. Resmedilen Siyaset: Il. Osman Devri (68-6) Resimli
El Yazmalannda Deien ktidar Sembolleri, (yaynlanmam doktora tezi, [sonradan Iktidar Oyunlar ve
Resimli Kitaplar, Istanbul 2012, Kitap Yaynevi]). Ankara: Hacettepe niversitesi, Edebiyat Fakltesi,
Sanat Tarihi Blm, 2007; Ayr. bkz. Zeren Tannd. "Topkap Saray'nn Aalar ve Kitaplar." Uluda
niversitesi Fen-Edebiyat Fakltesi, Sosyal Bilimler Dergisi. 313 2002: 41-56; Zeren Tannd. "Bibliophile
Aghas (Eunuchs) at Topkap Saray." Muqarnas, 2004: 333-343
207 Ahmed Resmi Efendi/Turan 2000: 45; Bu deiimin nedeni konumuzun dnda olmasna kar
n Dervi ' Abdullah'n gr yledir: "Ey aziz karndalar! evketl padiahmz bu kara hayiniere
bu mertebe i'tibar itdgi nedendr diy su'al iyiersenz cevab budur ki; padiahlar bu kara mel'unlara
i'tibar ve i'timad itdklerine sebeb dr. Evvelki sebeb budur ki; padiahlar ahzade iken bu kara
hadmlardan okurlar. Kk yandan ber lfetleri bunlar iledr. Annn bu kara hayiniere i'tibar
iderler" Zira mam Fakih Ebu'l-Leys rahmetu'llahi aleyh hazretleri te'lif iyledgi ir'at'l-islam kita
bnda fasl- f Sneni't-ta'lim ve't-ta'allm didgi faslda yazar ki " Oglancklar okumaga virdgiftz
vaktde ahlak- hamide sahibi ademiere viresiz. Ve nesebi hasebi pak olsun ve edib olsun, avrat olma
sun. Ve abd olmasun. Hrr'l-asl olsun. Lisan fasih olsun ... ;" Dervi 'AbdullahfSaka 200T oo-o.
208 lk Altnda " Darssaade." TDVA. 9 1994: ; Darssaade aalarnn politik gc ve servetlerine
rnek olarak bkz. Jane Hathaway. "The Wealth and Influence of an Exiled Ottoman Eunuch in Egypt:
The Waqf lnventory of Abbas Agha." JESHO. 37/4. 1994: 293-317; Jane Hathaway. "The role of the
Kzlar Aas in 17th-8th Century Ottoman Egypt." SI. 75, 1992: 141158.
209 Leh kkenli Albet Bobovi ( Bobowsky, Bobrowsky, Ali Ufki) Tatarlar tarafndan esir alndktan
sonra saraya satlm ve 19 yl iolan olarak yaamtr. zellikle musiki sanatnda uzmanlaan
Bobovi, Ali Ufki Bey olarak da tannr. Saraydan ayrldktan sonra "Serai enderum cioe, Penetrale del
Seraglio detto nuovo dei Gran Signori Re Ottomani " adl eseri yazd. 6 6 5 'te yazd metni Almanlar
6 6 9 'da, talyanlar da 679 'da yaynlamtr; Ayr. bkz. C. G. Fisher ve A. W. Fisher. "Topkap Saray
in the Mid-Seventeen Century: Bobovi's Description. " A O. o, 1985[1987]: 5-8; Albetus Bobovius.
Albertus Bobovius ya da Santuri Ali Vjki Bey'in Anlan Topkap Saray 'nda Yaam, (ev. Ali Berktay).
Istanbul: Kitap Yaynevi, 2002.

IV. M E H M E D SA LTAN ATI N DA TOP K A PI SARAY I H A R E M i: i KTi DAR, S I N I R LA R V E M i M A R i

77

lardan daha fazla bir gelire sahip olduunu syler. Buna gre, ak aalarn
yllk gelirinin iki yz on dokuz bin lira olmasna karn; bu rakam kara
aalar iin alt yz elli bin lirayd.2'0 Bununla birlikte Bobovius, darssaade
aasnn gelirine ek olarak padiahtan, kadn efendilerden, sultanlardan ve
hasekilerden aldklar hediyelerden dolay akaalardan daha fazla bir serve
te sahip olduklarn da belirtir.
Tm dier grevliler gibi darssaade aalnn da belirli bir grev
sresi olmadndan, oyunda ne kadar kalacaklar sahnedeki becerilerine
ve kurduklar ilikilere balyd. Mesela, el-Hac Beir Aa (. 1746) bunu
en iyi ekilde gsterenlerdendi. Aa, 1129/1717'de atand grevde yirmi
dokuz yl kald.212 Baz nedenlerle grevden alnanlar ise Msr'a srlrd.
Bunlardan biri IV. Mehmed'in snnetinden sonra ok kan kaybetmesine
neden olduu ne srlen Celali brahim Aa'yd (. 6 s ) .2'J
17. yzyln banda Osmanl Devleti'nde tahta kma gelenein
de meydana gelen deiiklik darssaade aal kurumunun neminin
artmasna neden oldu. Sancaa gnderilmeyen ehzadelerin eitiminden
sorumlu olmalarnn yannda, belki de esas glerini borlu olduklar valide
sultaniara olan yaknlklar bunda nemli rol oynad. Bobovius, kara aala
rn ne kadar gl bir konum elde ettiklerini aktarr:
Hibir sra d grevi olmayan bu zenci haremaalar, ak aalada
ayn maa alr, ama kzlar aas yetkisi altndaki birok selatin
camisinin ynetiminden gelen byk geliriere sahiptir ve bunlar
dan gnde yz sikkeyi bulan bir kazan salad tahmin edil
mektedir ki, bu da ylda yaklak alt yz elli bin lira yapar; stelik
padiahtan, kadn efendilerden, sultanlardan ve hasekilerden sk sk
byk armaanlar alan kara aalar her zaman ak aalardan daha
byk servetler biriktirir, nk ad geen kiilerin her an yaknnda
bulunur ve hnkarn gzdesi olmak ya da bu konumu srdrmek
isteyen btn kadnlarn evirdii entrikalara karabilirler; bu tr
210
2n
212
213

BoboviusjBerkay 2002: 2728.


BoboviusjBerkay 2002: 28.
Ahmed Resmi Efendi/Turan 2000: 63.
Naimajpirli 200T I l l j248; Ahmed Resmi Efendi/Turan 2ooo: 54

O S M A N L I SARAY l N DA S i YA S ET OYU N LA R I

ilerde arabuluculuk yapp baar saladklar zaman imparatorlu


un en yksek rtbeleriyle dllendirildikleri bile grlr ve aslnda
sadece yar kadn erkekler olmalarna karn, birounun ordulara
komuta ettiine, kimilerinin de en byk eyaletleri ynettiine
tank olunmutur. 214
Padiah ve ailesine olan yaknlklar sayesinde gleri hzla artan
darssaade aalar nce sarayda, daha sonra zellikle 17. ve 8 . yzyllar
da devlet ynetiminde etkili olmaya balad. 215 yle ki sadrazamlarn azil
ve tayinlerinin yannda saltanat deiimlerinde bile nemli rol oynuyor
lard. Elbet kabul edilmelidir ki; 6 . yzyln sonlarndan itibaren hare
min ve sarayn etkin bir gc konumuna gelmeye balayan harem aala
rnn bu gc elde etmesinde nemli bir etken de gelecekte hanedanl
ynetecek olan sultanlarn eitiminde aktif olarak yer almalaryd.216 r 8 .
yzylda Dervi 'Abdullah, kara aalarn glerini v e padiahlarn onla
ra itibar etmelerini nedene balyordu. Bunlardan ilki kara aalarn
ehzadelere olan yaknlklaryd: " Evvelki sebeb budur ki; padiahlar
ahzade iken bu kara hadmlardan okurlar." kinci sebep olarak padiaha
istedikleri zaman ulaabilmelerini gsteriyordu ve buna rnek olarak da
o 9 6 j 6 84-85 'te tebardarlar ocanda hocalk yapt srada duyduu bir
olay aktaryordu: " Bir gn kzlar agas Yusuf Aga'nufi agzndan bu szi
itdim ki: " evketl padiahmz ile bir husus in bu gice grmek
iktiza iyledi. Meger ba kadn ile bir odada yatur uyurlar imi. Yardm,
uyandrdm . Gle gciyle gfilni yapdm. H ele iimi grdim" didi . "
Tarihinin ileri srd nc neden i s e valide sultan v e harem kadn
laryla olan yakn ilikileriydi. " nci sebeb, bu mel'un ve hayin kara
hadmlar valde sultan ve sa'ir kadnlamii karusna varup, kelb gibi
temelluk ve yehudiler gibi tabasbus iderek ve ba'z vakt aglayurak derler
ki; bizden gayri padiahmza ve size hayr-hah yokdur. " Bu alamalarn
ie yaradn ve etkilenen kadnlarn padiaha gidip kara aalar vd214 Albertus BoboviusjBerkay 2002: 28.
215 Dervi 'Abdullah/Saka 200T 74, 1 0 1 .
2 1 6 Jane Hathaway. Beshir Agha, Chief Eunuch of the Ottoman Imperial Harem. Oneworld, Oxford,
2oos :xiv.

IV. M E H M E D SALTA N ATI N DA TO P K A P I SARAYI H A R E M i : i KTi DAR, S I N I R LA R VE M i M A R i

79

n syler: " Bu karalar bizim abd memlukmzdr. Bunlarufi mallar ve


vcudlar bizimdr. H er ne iiniz olur ise bunlar mahrem idp, ancak
bunlar ile mavere idesiz. "2'7
Hi kuku yok ki Osmanl hanedan tarihi iinde nemli darssaade
aalarndan biri el-Hac Mustafa Aa'yd (. 624).2'8 Aa bir ilki gerekle
tirerek divanhmayunun maa datmak amacyla topland bir gn I .
Mustafa'y odasna kapahp I I . Osman'n tahta gemesini salad.2'9 Bylece
I . Mustafa'nn tahta ktktan sonra onu srgne gndermek istemesinin
intikamn da alm oluyordu. Hasan Bey-zade Ahmed Paa'ya gre, aay
srgnden kurtaran valide sultan; onun tatl diline ve alayan gzlerine
aldanmt:
. . . mukadderat- ilahiyye zuhur itmekle mukarrer olmala, anlarun
pendai hayr-hahanelerin kabu iz'an eylemeyp, gudubet-i li san
na ve em-i giryanna aldandlar.220
El-Hac Mustafa Aa'nn saltanat deiimindeki rol darssaade
aas kurumunun bu dnemde ne denli glendiini gstermesi bakmn
dan nemlidir. I. Mustafa'nn ksa sren saltanat srasnda da aa sesini
ykselterek, sultana kar muhalif kiiliini yanstmaktan geri durmam
t.22' Ancak, aann saltanat deiimindeki etkisi dnemin tarihisi Hasan
Bey-zade tarafndan iddetle eletirildL Tarihiye gre o yanl bir tutum
sergiiemi ve yapt i sonunda devlet ay gibi ksa bir srede iki defa
clus bahii datmak zorunda klmt. Hasan Bey-zade sadece bunu ele
tirmiyordu; ayn zamanda aann I. Ahmed dneminde salam olduu
rahatlk ve gc kaybetmesinden rahatsz olduundan, gcn tekrar elde

217 Dervi 'Abdullah{Saka 200T 101-102.


218 El-Hac Mustafa Aga iin bkz. Ahmed Resmi Efendi/Turan 2000: 48; Degirmenci 200T zellikle
Sultanlarn Vazgeilmez Dostu: El-Hac Mustafa Aga balg alhnda 71-83 vd.
219 Katip elebi{Aycibin 200T 433; Peevi{Baykal 1 9 9 2 : 338-339; Ahmed Resmi Efendi/Turan
2 0 0 0 : 48.
220 Hasan Bey-zade Ahmed Paa. Hasan Bey-zade Tarihi, Metin ve ndeks (ooJ -045/5 95 6J5) - III,
(haz. evki Nezihi Aykut) . Ankara: Trk Tarih Kurumu Yaynlar, 2004: 919.
221 Peevi/Baykal 1 9 9 2 : 338.

Bo

O S M A N L I SARAY l N DA S i YAS ET OY U N LA R I

etme abasyla tm bunlar yaphn ileri sryordu. Bu nedenle aann


Sultan Mustafa hakknda gizlenmesi gereken hareketlerini sylemesi de
yanlt. 222 Hasan Bey-zade'nn bu tutumuna karn, Katip elebi, aann I .
Ahmed dneminde sayg duyulan ve ileri nceden dnp halleden biri
olduunu syler.223
Ynetime etki eden sadece el-Hac Mustafa Aa olmad. Ondan
sonra gelenler de ayn giriimlerde bulunmaktan geri durmad. Bunlardan
biri el-Hac Mustafa Aa'dan yaklak elli yl sonra greve getirilen
Sleyman Aa'yd.224 Abdurrahman Abdi Paa'nn "ceri ve cesfr"225 olarak
tanmlad aa ksa srede elde ettii g sayesinde el-Hac Mustafa Aa
gibi Osmanl hanedan tarihinde bir ilki gerekletirerek o 6 j 6 s 'de hem
de henz lala iken bir valide sultann lmyle sonulanan olayn ba akt
r oldu. C. Finkel'e gre "Turhan Sultan'n iradesinin esas temsilcisi" olan
aa bu olaydan sonra gcn daha da artrd. 226
Ancak Sleyman Aa da dnem tarihilerinin eletiri okarndan
kurtulamad. Naima, S adrazam S iyavu Paa ile Sleyman Aa arasn
daki anlamazln ayrntlarn verdii anlatsnda, aay elde ettii g
sayesinde her ie karmakla sular. Bu anlamazlk srasnda paann
"bu ne asl vezarettir ki ben bir Arabn maglub ve malkUmu olam"
sznn, Sleyman Aa'nn kulana gitmesi, paann grevinden aln
masna neden oldu.227 Tarihinin bu aktann gsteriyor ki dnem iinde
darssaade aalar nemli bir gce ulaarak, ynetime rahata mdahale
etmilerdir.
Darssaade aalarnn siyasi oyundaki baarlar ve rollerin da
tmndaki etkilerine en iddetli eletiriyi yapan, bununla birlikte kara
hadmln O smanl hanedanlna zg olduunu syleyen "Ve'l-hasl
Al-i Osman Devleti'nde gayri devletde kara hadmlar yokdur. Ve bu dev222 Hasan Bey-zade Ahmed Paa/Aykut 2004: 919.
223 Katip elebifAycibin 2ooT 433224 Sleyman Aga iin bkz. Ahmed Resmi Efendi/Turan 2000: 55-56; Dervi 'AbdullahjSaka 2007:
74-75
225 Abdurrahman Abdi Paa/ Derin 2oo8: 46.
226 Finkel 200T 220; Naima, Sleyman Aga'nn akll ve iri yar biri oldugunu syler. Evliya elebi
onun iin "zit-i akfr " tanmlamas yapar; Evliya elebi/Gkyay 1995:II Ij287
227 Naimafpirli 200T I I I/365.
IV. M E H M E D SA LTA N AT I N DA TO PKAPI SARAYI H A R E M i : i KT i DAR, S I N I R LAR V E M i M A R i

lete dahi yakn zamanda duhul iylediler" Dervi 'Abdullah oldU.228 yle
ki tarihi, I . Ahmed, I . Mustafa , I I . Osman devirlerini de iine alarak,
kara aalarn O smanl taht mcadeleleri iindeki rollerine dikkat eker
ken, bu devrin tarihini yazan kiileri, darssaade aasndan korktuklar
iin gerekleri olduu gibi yazamamakla sular. Dahas Sultan brahim
ve IV. M ehmed devirlerinde yaanan ve kadnlarn etkin olduu dne
mi hazrlayanlarn da kara aalar olduunu syler_229 Mesela, Ksem
S ultan'n lmyle sonulanan olayn balatcs olarak kara aalar
gsterir:
ol kara kafr hadmlar mm'l-m'minin olan valde sultan hazret
lerini ehid idp, nice cevahirlerin yagma iylediler, sbhanallahi'l
azim. Uzun Sleyman didkleri kara kafr ve mnafk hadrnun
nifakyla ne kadar ftne ve fesad zuhur iyledgi ktb-i tevarihde
musarrahdur . . . 23
S onu olarak, 6 . yzyln sonlarndan itibaren glenmeye ba
layan darssaade aas kurumu uzun yllar siyasete yn verdi ve adeta
ynetimin bir orta oldu. Yzyln sonunda ktklar sahnede uzun
yllar kalmay baaran aalar, bunun yannda rollerin datmnda da
nemli bir rol oynad. Naima gibi kimi dier O smanl tarihilerinin id
detli eletirilerine maruz kalmalarna karn, I l . Osman' tahta karacak
ve IV. Mehmed'in isyanclardan snd ilk kii olacak kadar g elde
ettiler.
Bu blmde ele alnmak istenen konu, nceki blmde de zerinde
durolan "valide sultanlarn" artan siyasi gcyle paralel olarak "darssa
ade aalarnn" gcnn artn ortaya koymakh. Tarihsel sre iinde
birbirleriyle yakn iliki iinde bulunan her iki kurumun birbirine paralel
bir geliim sreci gstermesi dikkat ekicidir. Dahas zellikle 6 . yzyln
sonlarndan itibaren Enderun' dan, harerne tand gzlemlenebilen yne228 Dervi 'Abdullah/Saka 200T 66.
229 Orhonlu 1988: 233-234.
230 Dervi 'AbdullahjSaka 200T 75; Orhonlu 1988: 234-235.

82

O S M A N L I SARAY l N DA S i YA S ET OYU N LA R I

tirnin iki ba aktrnn yaam mekanlarnn oluumunda bir ekilde siyasi


ortamdaki glerinin nemli bir rol olmaldr.
ZM ABALARI: TURHAN S U LTAN ' I N SAH N E D E N E K L M E S

M ehmed H alife, Sultan brahim'in ldrlmesinden o 6 6 j 6 5 5


tarihine gelinceye kadar kul tayfasnn dokuz defa ayaklandn, bun
larn haksz yere yaplp, pek ok kiinin ldrlerek maliarna el
konulduu sulamasnda bulunur.23' Tarihinin bu tutumu devletin
iine girdii durumu aka gsterir. Mesela, o 6 6 j 6 5 6 'da stanbul'da
aylarca devam eden iddetli bir isyan adeta devletin iinde bulundu
u kt durumun davurumudur. Daha sonra " nar Yakas" olarak
adlandrlan olayn grg tan Eremya elebi Kmrcyan'n anlats
olayn boyutunu verir. 5 Cemaziyelevvelf M art gn gerekleen isyan
nedeniyle Cuma namaz bile iptal edilmitir.232 i syanclar maalarnn
dk akeden denmesinden ikayet ederek, sorumlularn idamn iste
mekteydi. Bunlar arasnda baz kara ve ak aalar vard; ama listedekiler
arasndaki asl nemli kii valide sultand. Eremya elebi, olaylardan ok
korkan padiahn srekli titreyip aladn syler.2JJ i syanclar yattr
mak kolay olmad. i stenilen kiilerden sadece valide sultandan vazgeildi
ama geri kalanlar ldrld.234 Bunlar arasnda Ksem Sultan'n planla
rn Turhan Sultan'a syleyen M eleki Kadn da bulunuyordu.2J5 Olaylar
uzun sre devam etti. Padiah ancak iki ay sonra saray dna kp Cuma
narnazna gidebildi.236 Byk olaslkla isyan valide sultann naiplikten
231 Mehmet Halife 1340: 49
232 H. D. Andreasyan ve F.. Derin. "nar Vak'as." stanbul Enstits Mecmuas. " I I I, 195T 58; Ayr.
nar Yakas iin bkz. VecihifAkkaya 195T 133-136.
233 Andreasyan-Derin 195T 6 1 ; Mehmed o srada on drt yandadr.
234 Ereroya elebi, IV. Mehmed'in annesinin aifedilmesi iin aglayrp baglanmasn isterligini syler.
Ereroya elebifAndreasyan-Derin 195T 63.
235 "Kendi adamlar tarafndan "byk sultan" ad verilmi olan Mlki Hatun iin de neler sylene
mez? Kendi ocugu iin 6.ooo kuru sarf ederek, mcevher ve inci ile ssl bir altn beik yaptrm
olan bu kadn imdi ne hale geldi. Kendisi oldugu gibi, btn an ve erefi mahvoldu ve o byk serveti
bakalarna kald. lm de an ve evketine layk bir ekilde olmamtr. Delikten delige katktan
sonra, saklandg yerde bulunmu ve cellat tarafndan bogulduktan sonra, rezilane bir ekilde agaca
aslmtr; " Andreasyan-Derin 195T 63.
236 Andreasyan-Derin 195T 71. Olayn farkl bir gzden anlatm ve daha fazla ayrnt iin bkz. Naima/
ipirli 2ooT IV/1648-1655

IV. M E H M E D SA LTA N ATI N DA TO PKAPI SARAYI H A R E M i: i KTi DAR, S I N I R LA R V E M i M A R i

ekilip " Kprller" dneminin balamasna yol aan kararn alnmasn


da etkili olmutur.
Alnan tedbirlerin sonu vermemesi, hizip gruplarnn kendi ama
lar dogrultusunda alp zenginliklerini artrma abas ileri daha da kt
letirdi. Halk her frsatta isyan etti ve birilerini gnah keisi seerek bedel
detti. Bu dnemde aranan are bir trl bulunamyordu. o 6 6 j 6 s 6 ylna
gelindiginde yal olmasna karn, grev yapacag yllarda birok yenilik
yapacak biri sahneye kt: Kprl Mehmed Paa.
Kprl Mehmed Paa'nn veziriazamlga getirilmesi Turhan
Sultan'n naiplik dneminin de sonuydu. Be yl on iki gn srdrdg bu
grevi bittiginde henz yirmi dokuz yandayd. Ancak yaadg dnemdeki
siyasi alkantlar onu yormutu. Her ne kadar naiplikten feragat etmi olsa
da valide sultanlk grevi lnceye kadar devam etti. >37
Kprl M ehmed Paa o 6 6 j 6 s 6 'da greve geldiginde yeni bir
dnem de balam oldu: Kprller dnemi.'38 Finkel'in " gl hane
danlarn saltanat" olarak tanmladg>39 bu dnemde ard ardna Kprl
ailesi fertleri ile onlarn himayesindeki kiiler veziriazam oldu ve devlet
ynetiminde nemli iler baard. M ehmed Paa'nn o7/ 6 6 'de l
mnden sonra greve gelen oglu Fazl Ahmed Paa, gen yana ragmen
o dnem iin uzun saylabilecek sre sadrazamlk yapt ve o da babas
gibi grev bandayken o87/ 676 'da ld. Ailede adeta baar baary
getiriyordu. Veziriazamlk grevini alan sonraki fert Kprl M ehmed'in
damad Merzifonlu Kara Mustafa Paa'yd ve o da 1 0 9 3 / 6 8 3 'te Viyana
Kuatmas'ndaki baarszlg bahane edilerek idam edilene kadar baarl
iler yapt. Bu tarihten sonra ailenin bir diger damad Siyavu greve gel237 Turhan Sultan Osmanl hanedan tarihinde valide sultanlk payesini en uzun sre tayan kiidir.
238 Kprl Mehmed Paa iin bkz. Tayyib Gkbilgin. "Kprller." A. VI. 197T 892-908. (Altnay)
Ahmet Refik. Kprller. 1 - 1 1 , stanbul, 1913; Metin Kunt_ The Kprl Years: 656- 66. (yaynlanmam
doktora tezi). Princeton University, 1971; Heidrun Wurm. Der Osmanische Historiker Hseyn b. Ga'fer,
genannt Hezarfenn und die lstanbuler Gesellschaft in der zweiten Haelfte des 1 7. ]ahrhundirts. Freiburg 1971;

Metin Kunt, "The Waqf as an Instrument of Public Policy: Notes on the Kprl Family Endowments."
Studies n Ottoman History in Honour of Professor V. L. Minage, (ed.) Colin Heywood-Colin lmber.
Istanbul 1996: 189-198; Jorga 2005: IV/78-1o3; Itzkowitz 2008: 8-123, 146. M. agatay Uluay Harem
adl kitabnda Turhan Sultan'n Kprl Mehmed Paay veziriazamlga getirerek devlete ve millete en
byk iyiligi yaptn syler. Uluay 1992: 65.
239 Finkel 200T 228-258.

O S M A N L I SARAY l N DA S i YAS ET Y U N LA R I

rnek iin drt yl bekledikten sonra ancak birka ay veziriazamlk yapabil


dL Onu takip eden yllarda Kprl Mehmed'in kk olu Fazl Mustafa
n o r j r 6 8 9 'da ald grevi, 1 1 0 3 / I 6 9 'de H absburglara kar yaplan
savata lene kadar devam ettirdi. II04/r 6 9 2 'de Kara Mustafa'nn yeti
tirdii alk Ali bir yl, II09III4/ r 6 97-I702 arasnda Kprl M ehmed'in
kardeinin olu Amcazade Hseyin Paa ve II22/I7ro'da da hanedan
ln veziriazam olan son yesi Fazl Mustafa'nn byk olu Nurnan
bu greve geldi.24 17. yzyln ikinci yarsnda ve 8. yzyln balarnda
sadrazamlk yapan Kprller O smanl vezir ailelerinin en varlkl ve en
gls konumuna ulat. D. Goffman'n vurgulad gibi, bir nevi padi
ah ynetiminden vezir ynetimine yumuak gei oldu ve bu Osmanl
yaamnn pek ok ynnde grld; ancak en yaln biimde sergilendii
alan ise bayndrlk ileriydi. 241
Sonu olarak, 6. yzyln sonlarndan itibaren ynetirnde grlme
ye balanan deiim, yeni oyuncularn sahne almasna olanak tand. Yeni
oyuncular arasnda valide sultanlar ve darssaade aalarnn varl sarayn
-zellikle de haremin- n plana kmasna neden oldu. Valide sultanlarn
daha aktif bir politika sergilemeleri -belki de zorunda kalmalar- her alan
da yansmasn buldu.
Ancak bu almann konusu siyasal sreci irdelemek ve modern
aratrmaclarn tutumlarnn nedenlerinden ok, siyasi ynden etkinlikleri
artan ve haremde ikamet eden iki nemli gcn -valide sultan ve darus
saade aalarnn- ykselen konuniarna paralel olarak, deiimin ikamet
ettikleri rnekanlara ne lde yansddr. Siyasi g kazanan harem men
suplarnn yaam alanlarnda yapm olduu zmlemeler ve bunlarn
yansmalar tartlacak konular arasndadr.
Kabul edilmelidir ki bu dnemin siyasi ortamn anlamak, zellikle
IV. Mehmed'in grnrdeki bamsz duruuna karn arkasndaki siyasi
yapy oluturan saraydaki etkin glerin yaam alanlar arasnda olu
turduklar snrlarn ve izgilerin belirlenmesinin altnda yatan nedenleri
bulmay kolaylatracaktr. Zira bir sonraki blmde ele alnacak olan IV.
240 Finkel 200T 228.
241 Goliman 2004: 264.
IV. M E H M E D SA LTA N AT I N DA TO PKAPI SARAYI H A R E M i: i KTi DAR, S I N I R LA R V E M i M A R i

Bs

Mehmed'in tahta k sreci ve sonrasnda iki valide sultann varlnn


getirdii kimi sorunlar yukanda verilmeye allan siyasi ortam dikkate
alnarak irdelenecektir.

86

O S M A N Ll SARAYI N DA S i YAS ET OYU N LA R I

NC B LM

TOPKAPI SARAYI HAREM:


YASAKLAR VE S INIRLAR

nceki blmlerde vurguland gibi zellikle 6 . yzyln ikinci


yarsnda valide sultan ve darssade aalar makamnn glen
meye balamas bu iki snfn siyasi hayatta etkin bir rol oynarna
larna yol at. Buna paralel olarak Osmanl hanedan tarihi iinde haremin
etkinliinin artmas da, kadnlarn n plana kmaya balad 6 . yzyln
ikinci yarsndan itibaren oldu. zellikle 6 . yzyln sonlarndan itibaren
siyasi sahnede grlmeye balayan kadnlar, haremin karmak mekanla
rna ekilmek yerine, mekanlar iktidar oyununun oynand bir sahneye
dntrd. Oyundaki rol arkadalar ise kara aalard. Bu dnemde siyasi
alkantlarn ve hanedan ynetimindeki deiimin n plana kard iki
fgrn -valide sultan ve darssaade aas- g kazanmaya balamas ile
birlikte yaadklar mekanlar da nem kazand.
Bu blmde zerinde durulacak olan kimi Osmanl tarih yazarla
rnn iddetle eletirdiP valide sultan ve darssaade aalarnn yaad
haremin yaps ve zellikle IV. Mehmed dneminde siyasi alkantlarn,
hiziplerin hayat bulduu yer olan harem-i hmayunda bilinli veya bilin
siz olarak oluan snrlar ve buna bal olarak haremin hiyerarik yap
sndaki g oyunlardr. Ayrca, os8j648 ile o62j6s yllar arasnda
Osmanl hanedan tarihinde ilk kez, iki rakip valide sultan haremi birlikte
kullanmlardr. ki ayr valide sultann tek bir valide sultan odasna yerle
meleri ya da onu paylamalar sonucu kimi mekansal sorunlarn mimari
rgtlenmeye yansmas ve zm de tartlacaktr. Valide sultan odas
nn grece kstl ve kk alannda iki aktif siyasi fgrn bir arada olmas
byk sorun yaratmt. Ancak daha nce de zerinde durolduu gibi bu
sorun taraflardan birinin lmyle zmlenebilmitir!

Harem-kadnlar-aalarn Osmanl yazarlar tarafndan eletirilmesi iin bkz. Blm 2.


Ksem Sultan'n ldrlmesiyle ilgili bkz. blm 2.

IV. M E H M E D SALTA N ATI N DA TOPKAPI SARAYI H A R E M i: i KTi DAR, S I N I R LA R V E M i M A R i

Harem, slam dnyasnda saray yaamyla ilikili bir kurumdur.


Wolfram von Soden, harem kelimesinin Akkadca'dan geldiini syler. Ona
gre kelimenin asl "baramu(m)"dur ve "rtmek, gizlemek, ayrmak" anla
mn ieriO Arapada harem (Y")"haram olan, korunan, gizli, kutsal, yasak
klnm, mukaddes olan yer" anlamna gelir.4 Bunun yannda evlerde
kadnlara ayrlan blm de iaret eder. Yunanl yazar Ksenofon (M.430355) kadnlarn evde oturmasnn darda vakit geirmesine tercih edildii
ni ve bunun da yasayla belirlendiini syler. Buna gre ideal hane yapsnda
kadnlarn bulunduu mekan srgl bir kapyla erkeklerinkinden ayrlr,
bylece evden kmamas gereken hibir ey dar kmaz ve cariyelerin
dourganl evin sahibi tarafndan denetlenir.S
Yahya Kemal (Beyatl), saray kelimesinin bizde de, Frenk'te de bir kadn
rayilias olduunu syler. Yazara gre daha ilk ziyaretinizde Topkap Saray'nn
erkek deil de dii olduunu sezersiniz. Birinden dierine geilen bu yzlerce
oda bir vcut ve ten cennetidir. Mermer vcutlu, san sal, mavi gzl, kmr
gzl Rum ve ela gzl latin kzlan sarayn kadnln gsterir.6 1961-70 ylla
n arasnda Topkap Saray Mzesinin mdrln yapan Hayrullah rs'n
ise bir mahalleye benzettii7 sarayn Hali cephesinde kurulu olan harem, sara
yn dier mekanlarndan farkl olarak daha dar, skk ve karmak bir yapya
Wolfram von Soden. "baramu(m) , " Akkadisches Handwrterbuch, I, Unter Benutzung des lexi
kalischen Nachlasses von Bruno Meissner (868-1947) bearbeitet von Wolfram von Soden, Otto
Harranssowitz, Wiesbaden, 1965: 323
4
M ehmet Kanar. "Harem," Arapa Trke Szlk. stanbul: Say Yaynlar, 2009: 741; emseddin
Sami. "Harem," Kamus- Trki, (haz. Ahmed Cevdet). stanbul: kdam Matbaas, 1318: 545; Harem mu
kaddes olan yer anlamn ierdinden, Mekke ile Medine topraklar iin de kullanlr, ayn zamanda
yabanclarn girmesi yasak olan evin blm ve bu blmde -haram- ikamet eden kadnlar da ierir;
Anonim. "Harem." A. VIJI, 198T 230; smail Parlatr. "Harem." Osmanl Trkesi Szl. Ankara:
Yarg Yaynlar, 2oo6: 584; Aldlkerim zaydn- Nebi Bozkurt. " Harem." DA. XVI, 199T 132.
5
Ksenofon. Oikonomikos. Akt. Cemal Kafadar. "Tanzimat' tan nce Seluklu ve Osmanl Toplumunda
Kadnlar," alar Boyu Anadolu 'da Kadn; Anadolu Kadnnn 9000 Yl. Ankara: Kltr Bakanlg Antlar
ve Mzeler Genel Mdrlg, 1993: 197 Yunanl filozof, yazar, tarihi ve asker olan Ksenofon ayn
zamanda Sokrates'in grencisiydi. Uzun yllar Pers ordusunda Anadolu'da bulundu.
6 Yahya Kemal. Aziz stanbul: Topkap Saray'nda, Fetih Cemiyeti Yahya Kemal Enstits Yaynlar,
(stanbul. 1964) : 114.
7
" Bir mahalle dnn: kurulal yzlerce yl olmu, bu arada byk yangnlar km. yananlarn
yerine yeni binalar yaplm; gnn birinde deprem mahallenin byk bir ksmn yerle bir etmi, halk,
eski yaplarn kalntlaryla yeni barnaklar kurmu; ama bu arada yoksulluk da ba gstermi, bu da
yetmemi gibi kafile kafile gmen gelerek buraya yerlemi ... ;" Hayrollah rs. "Haremin Muammas."

Trkiyemiz, 2, 1970: 2.

88

TOPKAPI SA RAY I H A R E M i: YASAKLAR V E S I N I R LA R

sahiptir. Abdurrahman eref Bey, 1909'da haremi gezdigi.nde, " Harem-i


hmayun dairesi aynca bir alemdir" tanmlamasyla byk, muhteem, ssl
salonlar ve odalarn tesinde; dar, izbe merdivenler, alak tavanl odalar ve
karanlk avlulardan oluan sade bir yer olduunu syler.8 Haremin yaam
alanlanndan oluan sade, da kapal yaps bugn de grlebilir.
P . J . de La Porte, byk efendinin saraynn ehrin geri kalann
dan ayr ve tamamen kendine zg yasalar ve yaam tarzlar olan bir yer
olduunu syler.9 1 6 9 9-1714 arasnda stanbul'da bulunan Aubrey de La
Motraye ise saray kk bir ehre benzetir:
Saray o kadar geni bir alana yaylyor ki, dorusu buray kk bir
ehre benzetmernek elde deil. Aslnda, bir saraydan ok bir saray
lar kmesinden sz etmek daha doru olacak. o
1655-56'da istanbul'da yaayan Thevenot (1633-16 67) , hkmdarn
saraynn grkemli olmas gerekirken sade olduunu syler." Fransz doa
bilimci Joseph Pitton de Tournefort, sarayn farkl zamanlarda ve padiah
larn istekleri dorultusunda yaplan; bu nedenle ounlukla birbiri stne
ylm, kimi yerlerde birbirinden kopuk konutlar topluluu olduuna
dikkat eker.12 Bununla birlikte seyyah, sarayn hibir eksii olmadn,
bahelerin, zel baheleri aratrnadn da belirtir.
eref 1329: 8. Cz: 457
8
9
P.J.de La Porte. Tableau de l 'Empire otoman. Paris, 1757; Akt. Gresrichard 2004: I4J.
ro " Saray o kadar geni bir alana yaylyor ki, dogrusu buray kk bir ehre benzetmernek elde degil.
Aslnda, bir saraydan ok bir saraylar kmesinden sz etmek daha dogru olacak; zaman iinde gerek
sinim duyduka eklemeler yaplm, bazen bir sultann istegine gre bir eyler eklenmi, yani bylece
saray genileyerek neredeyse kk bir ehir halini alm. Dnyada belki de bu kadar geni bir alana
yaylan ve bu kadar byk baka bir saray yok, dolaysyla yap Byk Saray olarak anlmay fazlasyla
hak ediyor." Aubry de La Motraye. La Motraye Seyahatnamesi ( Voyages du Sr. A. De la Motraye en Europe,
Asie Eten Afrique) (ev. Nedim Demirta, haz. Erkan Sere) . stanbul: stiklal Kitabevi, 200T 1 04 .
n
"Hkmdann saray stanbul'a denizden gelirken gze arpan ilk yerdir. Sahildeki baheleri ile
ok gzel bir manzaraya sahiptir. Fakat muhteem degildir. Bu kadar kudretli bir hkmdann saray
ok grkemli olmas gerekirken sadedir." Jean de Thevenot. Relation d 'un voyage fait au Levant. Paris,
1663: 44-45; Jean Thevenot. 6ss-6s6'da Trkiye, (ev. Nuray Yldz) . stanbul: Tercman 1001 Temel
Eser, 1978: 64-65. Fransz gezgin Jean Thevenot, Doguya yaptg seferde 1655'te stanbul'a geldi ve
1 6 5 6 ylna kadar ehirde kald. Farkl seyahatlerinde Msr, Filistin, Irak, ran ve Hindistan'a gitti. Bu
gezilerinden birinde 1 6 67'de ran'da ld.
12 TournefortjTundogan 2005: I l . Kitap, 12. Mektup: 30.

I V . M E H M E D SA LTAN ATI N DA TOP K A PI SARAYI H A R E M i: i KTi DAR, S I N I R LA R V E M i M A R i

Tournefort'un aktarrnlarnda dikkat eken nemli bir ayrnt,


saray bahelerinde gezintiye kan sultanlar hakknda syledikleridir.
Seyyah, bu gezintiler srasnda alnan baz tedbirlere dikkat eker. Buna
gre, bahede gezen hanm sultanlar Galata halknn baklanndan
korumak iin balelere yapraklan dklmeyen aalar dikilmitir. '3 Zira
Tournefort'tan nce Thevenot da benzer bir yaklamla bunun korumac
bir tutum olduunu syler:
Hadm aalar sarayn idaresini ellerinde tutarlar, kadnlara hizmet
ederler, sarayn dier mensuplanndan ayr olarak hep birlikte otu
rurlar, onlar korumak iin ok titiz ve uyanktrlar. Sarayda bu yar
erkekleri aldatacak kadn bulunmamaktadr. nk hkmdann
ok kskan olduunu ve bu kadnlardan birinin tek bir baknn
hayatna mal olacan iyi bilirler. Sultanlar sarayn bahesinde
gezindikleri zaman, bostanclar yahut bahvanlar surlarn etrafnda
bulunmaktadrlar. Arkalarndaki byk ve yksek atya bal olan
sopalan tutarak, deniz tarafna bakarlar ve sultanlarn dardan
grlmelerini nlemek iin bahe ile onlar arasnda bir eit sur
meydana getiriler, fakat hadm aalan tarafndan grlme endie
siyle bizzat kendileri sultaniara bakmaya cesaret edemezler, aksi
takdirde derhal balar uurulur. Bu kskanlk o kadar fazlayd ki,
surlar yksek olsa bile denizden geen kayk veya gemilerin, sultan
larn bahede olduklar srada buraya drt yz admdan daha fazla
yaklamalarna msaade edilmezdi. ilerine gitmeleri iin oradan
gemeleri icap ettii takdirde ayet bahenin yaknndan geiyor
larsa nbeti bir tfek atarak onlar uzaklatrr ve bylece onlar da
denizde byk bir tur atmak zorunda kalrlard.'4
13
"Bahede gezen hanm sultanlar Galata halknn ve diger yakn yerlerdeki halkn baklarn
dan korumak iin balelere yaprak dkmeyen agalar dikmeye zen gstermektedirler;" Tournefortf
Tundogan 2oos; l l . Kitap, 12. Mektup: 29; Mesela, n48/ 173536 tarihli bir fermanda lznik ve
Karamrsel kadlarndan saray baheleri iin nar, dibudak, hlamur, karaaga, idris ve itlenbik gibi
agalar istenmesi de bu tr sk agah bir baheyi agrtrr. Yay. Ahmet Refik. Onikinci Asr Hicri'de
stanbul Hayat ( 6891785). Istanbul. 1930: 133
14 ThevenotfYldz 1998: 68; Thevenot 1663: 67-68.

TO PKAPI SARAYI H A R E M i: YASA K LA R V E S I N I RLA R

Resi m 6.

H a re m ' i n kad n l a r bl m n e alan k a p zeri ndeki kitabe ( Lev. 6/23)

Her iki metnin sunduu bilgiler birlikte deerlendirildiinde


haremde yaayan sultanlarn, saray bahelerinde gezerken rahat hareket
edemedikleri, kontrol altnda olduklar ve kontrol salamak iin sk
tedbirlerin alnd aka grlr. Thevenot alnan tedbirleri padiahn
kskanlna balyor.
Haremin korunmas adna yaplanlarn altnda yatan dnce hi
kuku yok ki padiahn hane halknn yaad alann mahremiyetine verilen
nemden kaynaklanyordu. Bu balamda gsterilen zenin sadece snrlarn
dnda deil, ayn zamanda haremin kendi iinde de uyguland grl
mektedir. Zira bugn, haremin kara aalara ait blmnden kadnlara ait
blmne geerken kullanlan kapnn zerinde yazl olan ayet (Res. 6),
haremin snrlarn vurgular:
Ey iman edenler! Yemek iin arlmakszn ve yemein pimesini
beklemeksizin (vakitli vakitsiz) Peygamber'in evlerine girmeyin.
(33 =53) '5
Kitabede yazl ayette'6 geen peygamberin evine znsiz girmeyin
uyars, haremi kutsallatrmas yannda bu blme girmenin belli kuralla15 Ahzab Suresi 53 ayet; kitabedeki ayeti Necdet Sakaoglu ve Ahmet imirgil Ahzab Suresi 52. ayetin
ilk blm olarak verir; Sakaoglu 2002: 332; Ahmet imirgil. Taa Yazlan Tarih, Topkap Saray, Tarih
Dnce Kitaplar, stanbul, 2005: 86; Ahmet Akgndz ise benzer ierikli bir diger ayetin varlgn
belirtir ve Nur Suresi 27. ayet demektedir; Akgndz 2000: 244.
6 Kitabedeki ayet 53 ayetin bir ksmdr. Ayetin baka bir yerinde ise peygamberin hanmlarndan bir
ey istediginiz zaman perde arkasndan isteyin demektedir.
IV. M E H M E D SALTA N ATI N DA TO PKAPI SARAYI H A R E M i : i KTi DAR, S I N I R LA R VE M i M A R i

n olduuna da dikkat ek
mektedir.'7 Ayetin harem
kaps n seilmesinin
nedeni haremin bir aile
yapsna sahip olduunun
vurgulanmas yannda bu
blme izinsiz girilmerne
si gerektiinin de hatrla
tlnas olmaldr. zinsiz
girilmemesi gereken yerin
peygamberin evi olmas
haremin kadnlar blm
n kutsal bir boyuta ta
maktadr. Kur'an'da benzer
ierikli bir dier ayet de
bakalannn evlerine izin
siz girilmemesini nerir.
Ancak bu ayette zellikle
peygamberin evi zikredil
mez; genel bir tanmla
ma yaplr: "evlerinizden
baka evlere, geldiinizi
Resim 7 H a re m ' i n kad n lar bl m n e a l a n kap 1 9 1 5
hissettirip, ev sahiplerine
( G a l l ica. bnf.frJ B i b l iotheq ue nationale de France)
selam vermeden girmeyiniz" (24:27) . Haremin kadnlar ksmnn giriindeki Tann'nn elisinin evinin
anld bu ayet kutsallk yklemekte, harem peygamberin evi, harem halk
da peygamberin hane halkyla zdelenmektedir. Bu balamda dnld
nde girilmesi izne bal olan bir yerde yaayan kiiler de kutsal bir boyuta
tanyordu. Zira haremin kelime anlamnn girilmesi yasak yer olduu d17 Franois Charles Pouqueville (1770-1838) kendisine harem gezdirilecegi srada kap aldgnda
sayg ile kank bir korku hissettigini syler: "Anahtarlarn byklg ve kap menteelerinin alrken
kardg ses, burann yalnzl ve kutsallg ile karnca ilk anda hepimize sayg ile kark bir korku
duygusu verdi;" Akt. Penzer .ooo: 7.; Fransz diplomat ve tarihi olan Franois Charles Pouqueville
1798-1820 yllan arasnda Doguya seyahat yapt.

TOPKAPI SARAYI H A R E M i: YASAK LA R VE S I N I R LA R

Sarayl
Kad n lar: Pa u l
Ricaut. H i stoi re
de l 'ttat present
de I ' E m pi re
Ottoman .. 1 670.
Res i m 8.

nldnde daha da anlam kazanr. Hane halknn zel yaamla ilgili blm
lerinin uzanhs olarak harem de yaayan kadnlara da "harem" denmesi, '8
islamiyerin bu blmlere hane kadnlaryla aile ba olmayan erkeklerin
giriini kstlamasndan kaynaklanyordu. Ayn zamanda, harem sayg, dinsel
saflk ve erefkavramlarn ieriyordu. Dahas Tanr'nn yeryzndeki glgesi
(Zillullah f'l-arz) olan padiahn kendisi ilahi bir varlk deildi ama hi phe
siz mevcudiyetiyle kutsal bir mekan yaratmaktayd. Zira sarayn sadece erkek
lerin bulunduu blmne, padiahn orada yaamasndan dolay harem-i
hmayun denmekteydi. L. Peirce, 6. yzyln sonlarnda Yeni Saray'a,
padiahn hane halkn yerletirmek zere bir dizi mekan yaplnca burann
sultann varlndan dolay ayn isimle anldn syler.'9 Osmanl tebaasnn
S Motaye haremi gezdigi sradaki harem kelimesinin sadece kadnlara ait blm anlamna gelmedi
gini ayn zamanda kadnlar da ifade ettigini syler: "Bu noktada, harem kelimesinin sadece kadnlara
ait blm anlamna gelmeyip, ayn zamanda bizatihi kadnlar da ifade ettigini belirtmekte yarar gr
mekteyim. Biz nasl bir Hristiyandan evlidir, degildir diye sz edersek, Trkler de ilerinden biri iin
harem sahibidir, degildir diye sz ederler;" MotayejDemirta 2007= no.
19 Peirce 2002: 2-3.

I V . M E H M E D SALTA N AT I N DA TOP KA P I SARAYI H A R E M i: i KTi DAR, S I N I R LA R V E M i M A R i

93

zihninde oluan sultann saraynn dokunulmazlk imgesi o kadar yer etmiti


ki, 17. yzyln ak iinde zorla tahttan indirmelerin yaand srete bile
ok ender saldrya urad. Alana bir tr kutsallk nitelii atfedilmesi tarihsel
sre iinde kendiliinden olumu ve benimsenmiti.
Norman Mosley Penzer 1 934'te saray gezdii srada, haremin asl
ilevini kaybetmesine karn, o dnem iin bile rnekanlara girmenin zorlu
unu dile getirir: "kendimi vmek gibi olmasn ama bu yazlarn yazld
anda saray benden daha fazla grm olan bir baka kii tanmyorum. " z o
Yazar kendini ayrcalkl hissetmekte hi de haksz deildi. Ondan nce bir
ok kii bu konuya deindi. Mesela, talyan gezgin Pietro della Valle (s86652) 6s 'te haremde neler olup bittiini sylemenin olanaksz olduunu
syler.Z1 Benzer bir sylemi Tavernier de dile getirir:
Padiahn ak yaamnda nasl davrand, asla el atamayacam
bir sr ve bu konuda hibir bilgi edinemedim. Zaten, eer ama bir
roman yazmak deilse, bu konudan sz edilmesi ok g. Kald ki,
ak servenleri, srlar ortaya dkebilecek srdalara asla gz yum
mayan entrikalardr ve ortada dolaan sylentiler byk olaslkla
gereklerden ok uzaktr.Z2
Franois Petis de La Croix'nun aktardna gre, Venedik elili
inde grevli Dragoman Signor Grellot, haremi merak edip gzetlernek
istemesinin bedelini hayatyla dedi. Pera' daki evinin darnma kurduu
bir teleskopla frsat bulduka haremi izlemi , ancak grevliler tarafn
dan bir gn yine haremi izlerken yakalannca idam edilmiti.23 S onu
olarak giriin kesinlikle yasak olduu bu ksma hibir eli, devlet adam
20 " Konu grndnden daha ilgintir. Oryantalist tarih ve sosyoloji rencisi elinde bir tomar izin
ve referansla beraber valiye, mze mdrne ve dierlerine gidip birok ricayla okca sabrla sarayn
halka gsterilmeyen ksmlarn, yannda birileriyle zel olarak ziyaret edebilir; " Penzer 2000: 27.
2I "Saadet Kaps'nn tesinde neler olup bittiini sylemenin olanaksz olduu anlalmtr. " Akt.
Miller I93I: 5; Penzer 2ooo: 2r. Pietro della Valle 8 Haziran I6I4'te Yenerlik'ten balad gezisinde
15 Austos 1614'te stanbul'a gelmi, yaklak bir yl sonra 2 Eyll 1615'te skenderiye'ye gitmek zere
ayrlmtr.
22 TavernierfTundoan 200T I56.
23 Franois Petis de La Croix. Etat giniral de l 'empire Ottoman. I , Paris, I695: 355; Corneille Le Bruyn.
Voyage au Levant, I, Pais 172 5 : 141; Akt. Miller 193I: 5

94

TO PKAPI SARAYI H A R E M i : YASA KLA R VE S I N I RLA R

ya da tarihi girmedii varsaylabilir. Elimizdeki bilgilerin ou N .


Necipolu'nun isabetli tanmlamasyla, bildiklerini bir zamanlar sarayda
yaam kiilerden topadam veya herhangi bir ekilde buraya girmeyi
ksmi olarak baarm merakl B atllarn d gcyle sslenmi hikaye
lerinden olumaktadr. 24
B i RKA G i ZLi Z iYARET i

Bu blmde sk kontrol altnda tutulan, ancak tarihi kaynaklardan


anlald kadaryla harerne girebilme imkan bulahilmi birka ziyareti
nin gzlemleri zerinde durulacaktr. Bunlardan birisi ayn zamanda I I I .
Murad'n hekimi d e olan Domenico H ierosolimitano'ydu.25 Bu talyan
doktorun anlattklar konumu sayesinde doru kabul edilebilir. Ancak
yine de haremin tm mekanlarn grm olmas olas grnmemekte
dir. Hierosolimitano iinde hamamlarn ve fskiyelerin bulunduu krk
bamsz odann olduunu ve sultann istedii zaman gizli koridorlar
dan geerek kimse grmeden istedii odaya girdiini syler. Sultana
ait odalarn kadnlarn kulland odalara kadar uzandn da belirtir.26
Hierosolimitano, haremde uzun bir koridorun iki yannda iki sra halinde
duran cariyelerin katld bir trenden bahsetmektedir. Buna gre sultan
sralanm cariyelerin arasnda geerken gnlnn ektiine o akam
onunla olmak istediini belirtmek iin bir mendil atyordu.27 Yaklak
on yl sonra bu defa I I I . Mehmed iin bir orgu kurmakla grevlendirilen
Thomas Dallam28 harerne girme ans bulmutur.29 Topkap S aray'nn
tmn anlatan ilk metni yazan Venedik elisi Ottaviano Bon3o ondan
24 Necipoglu 200T 208.
25 talyan Doktor Domenico Hierosolimitano, III. Murad dneminde sarayda alh. Hierosolimitano'nun
saray hakknda da bilgiler ieren eseri Relatione della gran Citta di Constantinopoli orijinal el yazma nshas
Londra'da British Museum'da bulunmaktadr (Harley 3408) ; Bu metnin daha uzun bir verisyonu r621'de
yaynlanmhr: Domenico Hierosolimitano [Alfonso Chierici]. Vera relatione della gran cittti di Costantinopoli
et in particalare del SeiTaglio del Gran Turca. Bracciana, r62r.
26 Akt. Miller, Penzer 2000: p.
27 Hierosolimitano r62r: s6-s8. Akt. Necipoglu 200T 217.
28 Thomas Dallam 1599'da Kralie Elizabeth'in l l l . Murad'a gnderdigi ancak Murad lnce onun yerine
geen olu l l l . Mehmed iin bir orgu kurmakla grevlendirilmitir; Thomas Dallam. "The Diary of Master
Thomas Dallam rss9-r6oo," J .T. Bent. Early Voyages and Trovels in the Levant. Londra, r839: r-98.
29 Penzer 2000: 34
30 Ottoviano Bon. Deserizione del Serraglio del Gransignorefatta dal Bailo Ottoviano Bon (6o8),

IV. M E H M E D SA LTA N ATI N DA TO P K A P I SA RAY I H A R E M : KT DAR, S I N I R LA R V E M i M A R

95

o 4
o

Z. 7

.) t

8 [3

H
.) +
--

.E>

),

i=

z. s

4t

tffi

tt
\.
6
,

t t.
\

.
.u

1)
u

....

ll
4

4- 4

L r-.;-

47

r-

. t
o

45
.. .,

... s
46

Gt

A
- - - - - . - - - - - . - - - - - - - - - - . - - -- .

..Js

'5> ,

50
6t
Levha 4

In

Al bert Bobovi ' n i n Saray P l a n

TO P K A P I S A R A Y I H A R E M i : YAS A K LA R V E S I N I R LAR

sonra gelecek olanlarn izledii bir yolla, saray mensuplannn sarayda


olmad bir srada sarayn odalarn gezmi ve ksmen de olsa haremi
grme frsat bulmutur. Bon grevli olduu sre boyunca saray hakkn
da edinebildii kadar bilgi edinmeye almtr. Bon'un almasnn
ngilizce uyarlamasnn birini 6 5 3 'te John Greaves, dierini ise 6 2 5 'te
Robert Wither' yapmtr.
Bu dnemde saray hakknda ieriden bilgi veren kii Leh kkenli
Albert Bobovi'dir. On dokuz yl boyunca musiki sanatnda uzmanlam
olan ve Ali Ufki olarak da bilinen Bobovi, saray daha ok ileyii ve teki
latma yountaarak tantr. Sarayn blmlerini ayr ayr belirttii ematik
bir plann da yapmtr (Lev. 4) . Bobovi plannda girmedii halde hare
me de yer vermi ve duyumlanndan yola karak anlatmaya almtr.
Hazrlad emada " B " olarak verdii yerin kadnlarn amarlarn kurnt
mak iin kullandklan bir avlu olduunu syler. Dahas erkeklerin yaadk
lar yerler ile ilgili verdii zel ayrntlan harem dairesi iin anlatamaya
can, nk orasn o kadar iyi bilmediini, ancak valide sultan (Ksem
Sultan) boulduu srada yama payna bir kadn den ve onunla evlenen
sipahi aalanndan bir dostunun anlattklarn aktardn belirtirY Planda
"8" numara ile gsterdii ve kadnlarn byk odas olduunu syledii yer
cariyeler dairesi olmaldr. " 9 " numara Bobavi'ye gre kzlar aasnn odas
dr. Planda "34" numara ile gsterilen yer iin ise hasekiterin yaad uzun
oda tanmlamasn yapar ve burada kdem srasna gre oturan hasekiterin
kara aalar tarafndan beklendiini syler.J Bobovi "36" numaray padiah
ve valide sultann haremdeki btn kadnlar ve kara aalada birlikte namaz
klmaya geldikleri, sarayn byk mescidi olarak tanmlar. Bobavi'nin
haremin mekanlan hakknda syledikleri, duyduu bilgilerin yetersizliin
den dolay snrl kalmaktadr. Anlatsnda mimari hakknda fazla bir bilgi
vermese de valide sultan, cariyeler ve kara aalara dair kimi duyumlarn ve
yorumlarn da sylemekten geri durmaz. Bobavi'nin de 17oo'lerin ban
da Tournefort4 gibi harem hakknda fazla bir bilgi veremedii grlyor.
31
32
33
34

Robert Withers'in almas hakkndaki yorumlar iin bkz. Penzer 2ooo: 37-40.
BoboviusfBerkay, 2002: oo.
BoboviusjBerkay, 2002: 95
Tournefort'un 17. yzyln sonlarndaki harem tasviri iin bkz. "Giri" blm.

I V . M E H M E D SALTA N AT I N DA TOPKAPI SARAYI H A R E M i: i KTi DAR, S I N I R LA R VE M i M A R i

97

1701 'de stanbul'a gelen ve ayn yl ngiltere'ye dnen Edmund D. Chishull


( 67I-1733)35 da ksa bir gzlem yapm ancak harerne girememitir.
Chishull, hastancbann maiyetinde hekimlik yapan bir Rumun yardmy
la birinci ve ikinci aviuyu grdn syler.l6 nc aviuyu grmemi
olmal ki anlatsnda birinci ve ikinci avludan sonra nc aviuyu atla
yarak, saray baheleri hakknda bilgi verir: " Buraya girerken sarayn giri
kaplarn oluturan iki avludan getik. . . Bu iki avludan geerek sarayn her
iki yann evreleyen baheleri dolamamza izin verildi. " Chishull harerne
alan kapy ve balkl havuzu grdn de belirtir:
Birka basamak karak, ta deli bir yoldan getik. ki muhteem
kkle, balkl bir havuzun bulunduu ak bir galeri olan padiah
blmne geldik. Bize burada talihsiz ehzadelerin hapishanesini,
iolanlarn karanlk odalarn ve padiahn harem dairesine giden
kapy gsterdiler.l7
Olaslkla bu ziyaret I I . Mustafa'nn ( 6 9 5-1703) sarayda olmad
bir gn gerekleti.J8 Chishull'un has odann arkasnda yer alan ve Badat
Kk ile Revan Kk nnde bulunan havuzlu ksm grd varsa
ylabilir. Metinde geen: "ki muhteem kk" bunlar olmal.J9 Bamette
Miller, Chishull'un snnet odas ile kutsal emanetler arasnda kalan
Edmund D . Chishull. Travels in Turkey and Back to England. Londra, 1747; Edmund D. Chishull.
Trkiye Gezisi ve ngiltere'ye Dn (ev. Bahattin Orhan). stanbul: Balam Yaynlar, 1993; 1698 yl

35

ubatnda ngiltere'den Trkiye Kumpanyas'ndaki grevi iin ayrlan Edmund Chishull kasm aynda
zmir' e ulat. 1701'de stanbul'a gelen Chishull ayn yl ngiltere'ye dnd.
36 " Bostancbann maiyetinde cerrahlk yapan bir Rumun araclyla, saygn tccar Mr. John
Philips'in refakatinde, byk stanbul sarayna girmeme izin verilmiti. Sarayn giriini oluturan iki
avludan getik; birinci avluda kk bir cephanelik vard. kinci avlunun her iki yannda yenieriler ve
yemekhaneleri bulunuyordu. Bu avlunun st ksmanda divana giden kap vard. Bu iki avludan geerek
sarayn her iki yann evreleyen baheleri dolamamza izin verildi . . . Saray bahesi olan alann tmn
de deiik yapl kkler vard. Kk yollarn budanm servi ve dier tr aalarn glgeleri rtyor
du . . . . " ChishulljOrhan 199} 65; Ayr. bkz. Chishull 174T 45-46; bununla birlikte Chishull'un anlatsnn
deerlendirilmesi hakknda bkz. Miller 1 9 3 1 : 9-10; Penzer 2000: 4337 ChishullfOrhan 19 93:. 66; Chishull 174T 45-46; Miller 1931:9-o; Penzer 2000: 4344
38 Chishull ile ayn dnemde Istanbul'da bulunan ve saray gezen Motraye anlatsnda sultann
Edirne'de olduu bir srada saray gezdiini sylyor. Bkz. Motrayej Demirta 200T 101; Olaslkla
Chishull da byle bir gnde saray gezdi.
39 ChishullfOrhan 1 9 9} 6 6 ; Chishull 174T 45-4 6 ; Miller 1931:9-10; Penzer 2000: 43-44.

TO PKAPI SA RAY I H A R E M i: YAS A K LA R V E S i N I R LA R

ve harerne geii salayan dehlizi grdn ileri srer.4 Penzer ise


Chishull'un Badat Kk yanndaki yoldan ak dehlize gtrldn,
oradan da kafesin olduu blm grdkten sonra tekrar ayn yolu takip
ederek geri geldiini ve saraydan knn da Sarayburnu'na bakan bir
kapdan olduunu belirtirY Chishull anlatsnda ehzadelerin kapatld
yerle harerne giden kapy grdn syler. ehzadelerin kapatld
ve bir ksm gnmze gelmi olan odalar haremin snrlar iinde kal
maktayd ( Lev.4/ 3 8 ) . Bununla birlikte belki de o dnemde ehzadeler
baka bir yere kapatlyordu. Chishull kendisinin de belirttii gibi haremi
grmemi ve izdii gzergaha baklrsa ncelikle birinci avludan geip
sonra ikinci avluya ulamtr. Seyyah ikinci avluda mutfaklar ve divan
grdn sylyor. Ancak bundan sonraki anlats pek ak deildir.
nc aviuyu anlatmada n baheler ksmna gemesi, ikinci avludan
baheler blmne gtrldn gsteriyor. Anlalan Chishull n
c avluya ve harerne sokulmadan olaslkla haremin Araba Kaps'ndan42
alnd Byk Bini Kaps'ndan geirilerek d baheye ulatrld. Zira
Sarayburnu'na kadar yryp orada Gotlar Stunu'nu grmesi buraya
geldiini gsterir. Chishull bu gzergah izledikten sonra arka kaplardan
birinden, belki de Fil Bahesi'ndeki kapdan saraya tekrar alnd ve dr
dnc avludan Badat Kk'ne getirildi. Bylece nc avlu ve harem
ksm kendisine gsterilmedi.
Chishull ile hemen hemen ayn dnemde stanbul'da bulunan
Fransz seyyah Aubry de La Motraye (r674 ?-1743) harerne girdiini sy
leyenler arasndadr.4J Saray hakknda ayrntl olarak bilgi veren seyyah,
harerne girebilmek iin kyafet deitirdiini ve Trkler gibi giyindiini sy
ler.44 Motraye'n anlatsnda da belirttii zere bu ziyaret padiahn sarayda
40 Miller 1 9 3 1 : ro.
4 1 Penzer 2ooo: 40.
42 Bu kap, Araba .Kapus, .Kzlar .Kapus ve Harem .Kapus ya da Harem-i Hmcl.yun JS:apus olarak
bilinir; 'Ata, 1292-93= l / 3 ; eref r329: 8. Cz, 457
43 Fransz seyyah Aubry de La Motraye r699 ylnn haziran aynda stanbul'a geldi ve 1714'te lsve'e
gidene kadar burada kald; Motrayef Demirta 2007.
44 " stanbul'da tandm Fransz bir saati, bir gn beni ard. Saraydaki bozuk saatleri tamir iin
saraya arlm, merakm bildiinden, beni de yardmcs olarak tantp, yannda gtrmek istiyor
du. Grn kurtarmak iin ben de onun gibi Trk giysileri giydim, ceplerime bir sr alet doldur
duk. O istedike ben de alet verecek, gya ona yardmc olacakhm ... " MotrayefDemirta 2007= ror-102.

IV. M E H M E D SA lTAN AT I N DA TO PKAPI SA RAY I H A R E M i: i KTi DAR, S I N I R lA R V E M i M A R i

99

olmadg bir gn yapld.45 Bir kara aa tarafndan harerne alnan Motraye'n


dikkatini eken ayrnt kadnlarn ortalkta grlmemesiydi: "te yandan,
ister benim gibi tamirci rol yapn, ya da ne olursanz olun, kadnlara ait
bu blme bir nedenle gemenize izin verilmi olsa bile, asla bir kadnla
karlaamazsnz. "46 Birini kapdan saraya giren Motraye daha sonra hare
me alnd ve saati dostuyla birlikte tamir edilecek saatin yanna gtrld.
Gtrld odann gzelliinin onu etkilemi olduu aka grlyor:
Altn yaldzl ve mavi inilerle sslyd, salonun stn kaplayan
kubbe de, en az zemin kadar zengin sslerle bezenmiti. Kubbenin
altnda, salonun tam ortasnda ylan ta ( ? ) , ya da kan ta (?) trn
den olduunu sandm deerli bir yeil mermerden yaplma yapay
bir fskiyeli havuz bulunmaktayd. Salonda kadnlar bulunmadn
dan olacak, fskiye almyordu. . . inde olduumuz salon, yksek
ve geni pencerelerle evriliydi. Pencereler kubbe biimli kafeslerle
bitiyordu, her pencerenin iinde iki, kiinin oturahilecei kadar
genilikte bir alan vard ve her birine byke yastk konulmu
tu, ayrca pencerelere tozu engellemek iin renkli kumalar aslyd.
Belli ki, hanmlar bu kk sofalara oturup hava alyorlar, kafeslerin
ardndan darsn seyrediyorlard. 47
Seyyah sarayl kadnlarn bu salonda ibadet ettiklerini ve hadmlarn
burada kadnlara Kur'an okuduunu sylyor. Harerne girdikleri srada ken
dileriyle birlikte gelen hadmdan ekinip, meraklarn giderecek sorular sor
maya cesaret edemediini sylemesine karn, salonun kadnlar tarafndan
ibadet amacyla kullanld bilgisine nasl ulat ak degildir.48 O dnemde
Motraye'n klk degitirerek harerne girdigini sylemesine pheyle bakmak gerekir. Bu kadar sk ku
rallan olan bir yere, byle bir yntemle girmesi mmkn grnmemektedir. Yazdklarn ekici klmak
iin konuyu abartm olmaldr.
45 "Byk sultan Edirne'deyken, yani onun yoklugunda, sarayda, yabanclar tarafndan grlmeleri
pek de adet olmayan pek ok ey grme frsat buldum;" MotrayefDemirta 200T ro .
46 MotrayejDemirta 200T r o .
47 MotrayejDemirta 2 0 0 T rrorr.
48 " Dogrusu hadmn stten bakan ve hi de neeli grnmeyen tavrndan ekinip, merakm gidere
cek sorular sormaya ikimiz de cesaret edemedik. " MotrayejDemirta 200T 109.

100

TOPKAPI SARAYI H A R E M i : YASAKLAR V E S I N I RLAR

var olan mekanlarn bir ksmnn gnmze gelmedigi dnldgnde,


Motraye'n betimledii bu yerin gnmzde neresi olduunu belirlemek
gtr. Gezdigi yerin en azndan balelere bakan ve kadnlarn ortak kullan
dklan gsterili bir yer olduu aktr. Haremin birok yerinin iniyle kapl
olmas nedeniyle anlatda geen mavi iniler belirli bir mekana iaret etmez.
Motraye ve saat ustas bu odada ileri bittikten sonra, seyyahn da
rdan kei hcrelerine benzettii bir dizi kk odann nnden geerek
baka bir odaya gtrld:
Odada tamir edilmesi gereken gzel bir saat vard, sedef kakmal
kutusu inci, altn ve gm ilemelerle sslyd. Saat, bir ayna
nn nnde duran masif gm bir masann zerinde bulunu
yordu, masann kenarlar altn yaldzl yaprak kabartmalarndan
olumaktayd, masa gerek bir sanat eseriydi. Odada duvara asl
ikinci bir ayna daha vard, kenarlarna ekiller yontulmu ve
boyanmt. Tek ayakl, yine masif gmten iki masa, zerinde
yedi yastk saydm bir sedirin iki ucuna yerletirilmiti. Bu sedir
de salondaki gibi gzel kumalarla kaplyd, iki hadmn srtlar
bize dnk olduu bir an kuma ucundan tutup kaldrdm, onla
rn minder dedikleri yastk rtlerinin altn telleriyle dokunmu
ok deerli bir kuma olduunu grdm. Kuman zerine farkl
renklerle ipek gller dokunmutu. Bu odann duvar kaplamalar
da salonunkiler kadar muhteemdi. Pencerelerin alt blm iri
yar bir erkei bile tayabilecek kadar salamd. Pencere camlar,
ou Hristiyan kilisesinde olduu gibi renkli desenlerle kaply
d. Bir farkla ki, insan sureti Kuran'da yasak oldugundan baka
eyler ilenmiti. Sultann kadniarna ait bu odalarla, bizim
manastdan karlatrrsak, mobilyalarn zenginlikleri arasnda
ki fark bir yana, bu odalarn kullanm amalarnn da ok farkl
olaca kolayca tahmin edilebilir ki, bu amalarn neler olacan
aklamak bile gereksiz.49
49

MotrayejDemirta 200T r2-r3

IV. M E H M E D SALTA N ATI N DA TOP K A P I SARAYI H A R E M i: i KTi DAR, S I N I R LA R V E M i M A R i

101

Bu odadan sonra baka bir odaya gtrlen Motraye'n odadan


odaya getike hayranlkla bylendii anlalyor:
kimse bize grmek istediimiz baka yerler var m diye sormuyordu
ama bir yerden dierine gtrlyorduk, bylece salondan salona
getik, deiik odalar grdk, hepsi de deerli ran hallaryla kap
lyd. Bir an yle oldu ki, kafann ii salonlarla, odalarla, deerli
mobilya ve eyalada doldu.
yi bir gzlemci olduu anlalan Motraye olaslkla haremin baz
odalarn ilk gren yabancyd. Zira seyyah, sarayn dier blmlerini de
ayrntl olarak anlatr.
Motraye'dan ok sonralar, 18. yzyln ortalarnda, stanbul'a gelen
ve haremi ondan daha fazla grd anlalan bir ziyareti Fransz tccar
Jean-Claude Flachat't (do. 172o) .5o Belki de onun ans o dnemin darus
saade aas Bekta Aa ile olan yakn ilikisiydi. Aaya olan bu yaknl
Flachat'n sultann ba tccar olmasn salad. Bu yaknlk Flachat'n
saray daha rahat ve ayrntl gezmesine olanak tanm olmal. yle ki gez
dii yerlerin izimlerini yapma cesareti gstermesi bunun kantyd. Ama
bu durum, arkada Bekta Aa'nn houna gitmeyince bundan vazgeti.
Flachat, sarayn btn avlular ile surlarn dnda kalan kklerin tama
m hakknda bilgiler aktarmtr. Verdii bilgilerin fazlalnn kendisi de
farkna varm olmal ki, uzatt iin zr bile diler. Sarayn birok yerini
gezdikten sonra Flachat zellikle baz odalara girmenin o kadar da kolay
olmadn belirtir ve sonra kara aalara ait yerleri anlatr:51
Buradan zenci hadmlarn yaad, kemerli iki ayr odaya giriliyor.
Bu odalar bir avluyla birbirinden ayrlm ve her bir odann iinde
kn soukta snmak iin sobalar kurulmu. Gneye doru uzanan,
tavannda be adet kubbe bulunan uzun koridor sizi yeni bir yere ka50 Fransz tccar )ean-Claude Flachat 1740'ta stanbul'a geldi ve on be yl sreyle burada kald.
5 1 " Fark ettiyseniz u ana kadar, aratnimas pek d e zor olmayan, ana binalarn d ksmlarndan
bahsettim. Oysa odalar hakknda bilgi almak o kadar kolay olmamtr." Akt. Penzer 2000: 49; Ayr. bkz.
Miller 1 9 3 1 : 13, 1 9 ; Eldem-Akozan 1982: 88, 19. dipnot.

102

TO PKAPI SA RAY I H A R E M i : YASA K LA R V E S I N I R LAR

nyor. Buras sultann birinci dairesine alyor. Buraya daha ykseke


bir alanda kurulu olan kzlar aasnn yaad yerden bir koridorla da
ulalabilir. Bu ksmda nemli meseleleri grmek zere sultann
huzuruna girmeyi bekleyen st dzey yneticiler arlanr ve zenci
hadrnlarn byk ounluu bu ksmn etrafnda yer alan kk oda
larda yaamaktadrlar. Bu dairelerin iki odas var. Birisi kuzeye bakar
(sultan odas) ve dieri de gneye bakar (kzlar aas odas) Y
Flachat daha sonra buradan haremin kadnlar blmnn olduu
yere geer.
Kuzeye alan kapdan harem odalarna giden bir koridora girilir.
Bunlar orta byklkte olup tatan yaplma binalardr ve yksek
duvarlada evrili bir baheye bakarlar. Havadar ve ok gzel eyalar
la denmi odalardr bunlar. Bu eyalar arasnda zerlerine desen
ler ili ve duvarlara asl kumalar, hallar, sehpalar, perdeler, ayna
lar, saatler ve sofalarn kenarna konulmu olup sofay tamamen
evreleyen ve gece gndz burada kalan mcevher kutusu vardr . . .
lk baheden sonra ikinci bir baheye girersiniz. Burann merkezi
konumunda olan iki katl kk ise harika bir yer. Sultan sk sk
hanmlaryla buraya geliyor. Sarayn i avlusu bu bahenin sonunda
yer alyor. Drt binadan oluan bu kkn batsn sultan kullan
yor ve d duvarlar tamamen ini kapl. Hepsi birbirinin benzeri,
gsterili kemerler zerine ina edilmi bu kkn kalan ksm ise
sultann hanmiarna ait. Bu avlu Paris'teki kraliyet meydanna ben
zemekte ve geni olmasndan daha ok uzunluu dikkat ekmekte.
Odalar zemin katta kurulmu olan bir soba tarafndan stlyor ve
bu sebepten dolay hanmlar kn bile baheye girdiklerinde souk
havadan pek fazla etkilenmiyorlar. Sultann odasna ise muhteem
bir merdivenle klyor. Hol ksm kare eklinde, giri daha geni
ve oda bahenin as kadar uzun olup sarayn bu blmndeki
binalara kadar dayanmaktadr. te burada sultann zenginlii ve
52

Akt. Penzer 2000: 49

IV. M E H M E D SALTA N AT I N DA TO P K A P I SARAYI H A R E M i : i KTi DAR, S I N I R LA R V E M i M A R i

103

ihtiam hakknda bir bilgi edinebilir insan. Grnen her eyin bir
ei ve benzeri yok. Pencere klar ve tavanlar iek desenleriyle
ssl gsterili inilerle kaplanm. ini tabakalar birletiren al
sslemeler, altndan oyma yaprak figrleriyle bezenmi. Duvarlar
altn simlerle ilenmi kumala kapl. Sofa ise yine ayn ekilde
gsterili malzemelerden yaplm.
Bir sonraki yer ise on iki sultan hanmnn yaad dairelerin
bulunduu galeri. Bu daireler geni ve zengin bir biimde denmi.
Pencerelerde demir parmaklklar var. Bu pencereler avluya bakyor.
Pencerelerde hanmlar iin dardan grlmeden oturacaklar, bah
eyi, d dnyay seyredebilecekleri cumbalar bulunmakta. Kuzey
cephesinin ortasnda toplanma odas olarak da adlandrabilecek bir
kma var. Kadnlar sultana sylemek istedikleri eyler olduu zaman
burada toplanyorlar ve birbiri ardna mthi bir zeka ile sultann
dikkatini ekmeye alyorlar. Buradan byk bir hamama giriliyor.
Bu hamamn merrnede kapl iki odas var. Ortadaki oda en ssl
olan; kubbesi mermer stunlada destektenmi ve kristallerle ssl
olup doal n ieri yansmasn salamakta. Odalarn arasnda bir
dierinde neler olduu grlebilecek ekilde cam kaplar var. Her
bir kurnada birinden scak dierinden souk su akan iki eme var.
Kurnalarn her ikisi de farkl ekillerde ve farkl amalara hizmet
etmekte. Bu insanlarn kullanm amac ve gzellik konusunda ince
bir zevkleri var. Daha alt rtbelerdeki kadnlarla zenci hadmlarn
gayet kullanl ve rahat olan kendilerine ait banyolar var. Haremden
ktktan sonra olduka karanlk bir koridora giriliyor. Hadmlarn
kald ek binay geiyor ve direk olarak tahta gz dikebilecek eh
zadelerin hapsedildii yere kyoruz. Bu hapishane salam bir
kaleyi andryor. Etrafnda kaln ve yksek duvarlar rlm. Osman
dneminde bunlarn alaltlmas pencerelerin almas saland.
Buraya her iki taraftan da zenci hadmlarn bekledii, ift ynl elik
demirlerle kilitlenen iki adet kap ile giriliyor. Burann ok kasvetli bir
grnts var. ehzadelerin evleri ve hamamlar avlu etrafna ina
edilmi gzel binalar. ehzadelerin hizmetlerini gren ok sayda
104

TOPKAPI SA RAY I H A R E M i: YASA K LA R VE S I N I R LA R

hadmn zemin katta odalar var. Burada kalan mahkumlar rahat


ettirip en azndan yaamlarnn katlanabilir olmasn salamak iin
hibir eyden kanlmyor. Bir sredir onlara verilen bu cezalarn
arl artk azalm durumda. Yanlarna hamile kalmayacaklar bir
gerek olan kadnlar veriliyor, aksi takdirde hamilelii nlemek iin
gereken her ey yaplyor. Hepsinin ustalar var ve hatta seviyelerine
uygun olarak her trl el iiliini renmeleri iin tevik ediliyorlar.
Tek kelimeyle zgrlklerinin dnda her ey salanyor.5
Flachat gezisini I. Mahmud (1730-1754) saltanat dneminde yapt.
Hi kuku yok ki haremdeki mevcut mekanlar gnmze kadar birok dei
iklie urad ve bir ksm da gnmze ulamad. Bu nedenle Flachat'n
uzun anlatsnda ad geen birok odannfmekann neresi olduu ak
olmasa da en azndan cariyelere ait ve ehzadelerin kapatld mekanlar
grd anlalyor. Ayrca anlatsnda kara aalarn byk ounluunun
yatt blm ve uzun koridordan sonra padiahn dairesine ulatn syle
mesi, Flachat'n kara aalarn bulunduu mekandan balayp, Altn Yol'dan54
devam ettikten sonra ehzadelerin kapatld yerleri gezdiini gsteriyor.
Bunun yannda aktardklarnn bazlarn da Bekta Aa'dan alm olmal.
Tm bu arlatlar, kimi birka gizli ziyaretinin girebildii haremin,
erkek ziyaretilerin giremedii, sarayn girilmesi yasak yeri olduunu aka
gsteriyor. Gizemini srekli koruyan haremin gizlilik kavramna Osmanl
tarih yazarlan bile uydu ve bilgi vermekten kand.55 Franois De la Boullaye
Le Gouz'un sarayn genelini betirrledii plannda haremi izmemi olmas bu
53 Akt. Penzer 2ooo: 52-53.
54 Altn yol tabiri M.E. Anhegger'e gre ehzade doumlannda Darphaneden getirilen altn beigin bu
kapdan ve yoldan geerek doum odasna gtlmesinden gelmektedir; Anhegger 1986: 22; Beik alay iin
bkz. Uzunarl 1988: 167-171; Mnir Sirer. "Veladeti Hmayun ve Beik Alaylan." Resimli Tarih Mecmuas.
43 195r 2433-2436; Uluay 1992: 78-79; Uluay bu yola eskiden "altn sokak," daha sonra ise "Altn Yol" den
digini sylyor. Yazara gre buraya Altn Yol denmesi nedeni ise, tahta kan ehzadenin yolun sol tarafnda
bulunan dairesinden kp tahta oturmak iin bu yoldan gitmesiydi; . Uluay. Osmanl Saraylannda Harem
Hayatnn yz. stanbul: inklap Kitapevi, 1959: 42; Necipoglu bu yolun adnn tahta getikten sonra yolun
iki yannda dizili kadnlara sultann altn satg bir trenden trediginin sanldgn sylyor; Necipoglu 2007:
224; Sakao@u'na gre "Altn Yol" adlandrmas, harerne zg konuma dilinin bir deyimidir ve st katiann
altnda devam ettiginden "alt kat koridoru" anlamnda "alt-n yolu" ndan yerlemitir; Sakaoglu 2002: 334
55 1 9 6 6 'da aatay Uluay Harem isimli kitabnn nsznde, yaptg bu almayla haremin "Yasak
ehir" olmaktan ktgn syler. Uluay 1992: XXII.

IV. M E H M E D SA LTAN ATI N DA TOP K A P I SA RAY I H A R E M i : i KTi DAR, S I N I R LA R V E M i M A R i

10 5

PLAN

[) V ! IUt A I C

levha S

Lcv. S . De Le Boullaye Le Gouz,

17.

ytlzyl Topkap Saray.

De Le Boullaye Le Gouz,
1 7. yzyl Topka p Saray .

balamda deerlendirilebilecek bir durumdur (Lev. 5). Le Gouz, saray kuba


k izdii planda; sarayn yz elli kii tarafndan korunduunu, gndz ak
gece ise kapal olduurlu syleyip birinci kapsn gsterdikten sonra, birinci
avlunun talyan milinin te biri kadar olduunu belirtmektedir. Daha sonra
divan yelerinin atlannn ve silahiann tutulduu yeri birinci avluda gster
mektedir. Le Gouz, ikinci avluda Divan yerini, mutfaklan, sultann atlannn
tutulduu yeri ve nc kapy belirtmitir. Ancak Adalet Kulesi'ni izmesine
karn onun arkasna gelen haremi izmemesi dikkat ekici bir durumdur.56
5 6 Franois de La Boullaye-le-Gouz. Les Voyages et observations de Sieur de la Boullaye-le-Gouz. Paris
65r 26-29.

o6

TOP KA P I SA RAY I H A R E M i : YASA K LA R VE S I N I R LA R

Sonu olarak haremin korunmasna verilen nem gnmze gele


bilen anlatmlarn kstl olmasna yol amtr. Osmanl tarih yazarlar da
haremdeki yaant konusunda tam bir sessizlik iindedirler. Zira haremde
yaayanlar da kurumun almas hakknda bir bilgi vermemitir. 6. ve
17. yzyllarda haremi anlatan eserler yukarda da zerinde durolduu gibi
Avrupal gezginler, bykeliler ve bir de sarayda hizmet eden esirlerin akta
rrnndan teye gitmemektedir. Hi kuku yok ki harerne giriin fiziksel zor
luu ve haremi evreleyen duvarlarn iinde yaanan hayatn sessizlii bunda
nemli bir rol oynamtr. Tavernier, saray betimledii eserinde anlattkla
rnn doruluunu ispatlama kaygsyla, padiahn saraynn bir betimleme
sini sunduunu ve ayn konuyu birok yazarn kaleme almasna ramen,
bugne kadar sarayn bu kadar doru ve gereki bir betimlemesinin halka
asla sunulmadn syler. Hatta seyyah, yazdklarnn gvenidiini artr
mak iin kaynaklarn da aklar. Bunlardan biri sarayda elli yl yaam bir
Sicilyalyd ve hazinedarbala kadar ykselmiti. Dieri ise Vienne adnda
Paris'te doan sarayda grevli bir iolandr.57 Penzer, sarayn kuruluundan
itibaren ikamet amal kullanld sre boyunca Saadet Kaps'ndan teye
getiklerini iddia edenlerin saysnn parmakla saylacak kadar az olduunu
syler.58 yle ki sarayda uzun yllar yaam olan Bobovi'nin anlattklar bile
snrl dzeyde kalmtr. 17. yzyl haremini tasvir etmeye alan Motraye
bile gezdii yerleri tam olarak adlandramamakta ve kafasnn kartn da
aka kabul etmektedir. Flachat'n, Bekta Aa ile olan yaknl sayesinde
Chishull ve Motraye'dan daha rahat bir gezi yapt ise aktr. Ancak bu
yakn ilikiye karn onun haremin her yerini gezmi olmas da olas deil
dir. Motraye, saraya girmek iin klk deitirdiini sylerken, Flachat'n
buna ihtiya duymad grlr. Bununla birlikte onun anlattklar Chishull
ve Motraye'dan daha ak ve anlalrdr.
HARE M N YAP I S I

Bu blmde zerinde durulacak olan haremin hiyerarik yaps ve


buna bal olarak bunun mimariye etkisi olacaktr. G. Goodwin, haremde
57
58

TavernierjTundoan 2007:
Penzer 2ooo: 20.

u,

14.

IV. M E H M E D SA LTA N ATI N DA TOPKAPI SARAYI H A R E M i : i KTi DAR, S I N I R LA R V E M i M A R i

yaamay bir tara tren istasyonundaki bekleme salonunda yaamaya benzetir.


Buna gre ok fazla insann gelip gitmesi, olaslkla ilikilerin de ok kalc
olmasn engelliyordu. Bu, insann biletini kaybetmesinden ok, bilete ihtiya
duyup duymayacan merak ettii bir durum olmal.59 Haremin yaps kk
bir hane haremi gibiydi. Asl fark daha byk bir alan kaplyor olmasyd.60
ster mtevaz bir evde olsun ister sultann saraynda, zel hayahn ve kadn
larn korunmas bu kurumun asl amacyd. Padiahn annesi, haremin ba
ve tek yetkilisiydi. Zira valide sultann, hem aile yeleri -sultann ocuklar,
hasekiler, evlenmemi ve dul padiah kzlar- hem de hizmetli snf zerinde
nemli bir otoritesi vard. N. M. Penzer, haremin yneticisinin ve tek idare
cisinin valide sultan olduunu syler.6' Tm nemli iler harem kurumu
nun bandaki valide sultandan geer ve kat kurallar uygulanrd. Goodwin,
haremdeki hiyerarik yapy bir pirarnide benzetir. Buna gre en stte valide
sultan bulunurken, en altta kara aalar ve kadn hizmetliler vard.62
Haremin hiyerarik yapsnda valide sulta_nn altnda "haseki"63 -sul
tann oullarnn annesi-, daha sonra "haseki kadn" -sultann kzlarnn
anneleri- gelirdi. 64 Haseki kadn doum sonras daha geni bir daireye
geerdi. Annelikle birlikte zgrle kavumu olurdu. Hasekiler -haseki sul
tan- iinde en byk erkek ocua sahip olan "bahaseki"65 unvann tard
ve hayah boyunca hanedanln en nemli kadnlarndan biriydi. Olu tahta
khnda ise valide sultan olurdu. Bu grup kadn padiaha en yakn olan
lard. Sralamada sonraki snf "ikbal"66 ya da "hasodalk" olarak tanmlanan,
59 Goodwin. 1 9 9 8 : 1!4.
6o Bugn harem yaklak olarak 150 m. uzunlugunda ve 75 ile 85 m. arasnda degien genilikte bir
alan kaplar; Eldem-Akozan 1982: 67.
6 1 Penzer 2000: 21}
62 Goodwin 1998: 109.
63 Mehmet Zeki Pakaln. "Haseki Sultan," Osmanl Tarih Deyimleri ve Terimleri Szlg. 1 , Milli
Egitim Basmevi, 1983: 754; Ayr. bkz. Pakaln. "Ba Haseki" 198r l / 1 64;
64 " . . . ve bu srada bunlardan biri kendisinden hamile kalr ve kendisine ilk ocugunu verirse Sultan
( Kadn Efendi) adyla agrlr; eger ocuk oglansa durumu daha da glenir, byk ziyafetlerle ve eg
lencelerle sultanlg resmen kabul ve ilan edilmi olur ve bundan sonra kendisine zel bir daire, byk
grkemli ve gzel denmi odalar ve kendisine bakmak zere birok hizmetli verilirdi. " WithersfKayra
1996: 39
65 Hasekilerin e n kdemlisine "bahaseki" denmekteydi; Pakaln " Ba Haseki" 1 9 8 r l /164.
66 kbal: anlam baht, talih, yldz olan bu kelime cariye, gzde anlamna da gelmektedir; Pakaln
" lkbal" 1983; I l/46-47

o8

TOP KA P I SA RAY I H A R E M i : YASA K LA R VE S I N I R LA R

sultann gzdeleriydi. Bunlar sultanla birlikte olduktan sonra hizmetkarlan ve


harem aalanyla kendi odalarna kard. Erkek veya kz ocuk douranlar bir
st snfa yani hasekilie ykselirdi.67 Haremde en alt statde "cariye"ler yer
alrd.68 Gen kz olarak harerne alndklarnda, Enderun Mektebinde oldu
u gibi acemi olarak adlandrlrlard. 990/1582 ylna kadar haremi ve ayn
zamanda Enderun Mektebini de yneten ak aalard.69 Dersler farkl olsa da
her iki kurumun eitim yaps aynyd. Kzlar da kul veya sultann ailesinin
bir yesi saylrd. Yeni gelenlerin hemen kayd yaplr ve eitimine balanrd.
Koularda kalan kzlarn balannda onar kiilik gruplardan sorumlu yal
kadnlar bulunurdu. R. Withers, haremdeki kadnlarn byk manastrlardaki
rahibeler gibi yaadklarn syler: "bu bakirelerin oturma odalar ok genitir
ve yatak odalarnn her biri hemen hemen yz kii alabilir. Odann iki tara
fna konulmu ve aralarnda geebilmek iin geni aralklar bulunan sedider
stnde uyurlar."7o
Bunlara mzik, ark syleme, iir, dans, ayrca Trke, Farsa ve
din dersleri verilirdi.71 Eitim grenlerin ilerinden ok az mezun olurdu:
geriye kalanlar ise subaylar ya da Enderundan kan erkeklerle evlendirilir67 Uzunarl 1988: 148-149; Uluay 1992: 38.
68 Cariyelere halayk da denirdi; Pakaln "Cariye" 198r . I /259-261; Osmanl hanedan tarihinde cariyelik
sistemi hakknda bkz. Mnir Sirer. "Saray Kadnlar," Resimli Tarih Mecmuas. 4(40, 1953= 2159-2161,
2164: Uluay 1992: 10-37: Pakaln "Cariye" 1983= !(259-261; Uzunarl 1988: 147-151; Peirce 2002: 34-59.
69 Bu dnemde her iki blmn -Enderun ve harem- ak agalarn elinde olmasn Necipoglu iki
grubun da ayn ev halknn birer paras olarak alglanmasnn bir sonucu oldugunu ileri srer. Bkz.
Necipoglu 2007= 210.
70 "Yataklar yndendir ve ok kaba ve serttir [nk Trkler ne kuty yatak ne de karyola kullanr
lar] ve her on bakireden sonra bir yal kadn yatar ve btn gece boyunca birok lamba yank hhlur.
Bylece btn odann ii grlebilir ki hem gen kadnlarn yaramazlk (ehevi anlamda) yapmalar
hem de geceleyin meydana gelebilecek olaylar nlenmi olur. Bu yatak odalarnn yannda her zaman
kullandklar sular akan birok emesi olan hamamlar vardr ve yatak odalarnn stnde eitli odalar
vardr. Burada ohrur ve diki diker ve aletlerini muhafaza ettikleri kuhlarn, sandklarn saklarlar.
Bunun yannda onlara zel baka yerler de vardr. Orada okula gider, Trke konumay, okuruay [eger
isterse], keza diki dikmeyi ve eitli mzik aletlerini kullanmay grenirler. Bylece gnlerini, eglen
meleri iin bahelerde dolama ve kendilerinin bildikleri sporlar yapmak iin ayrlan saatler dnda hep
yal kadnlar olan gretmenleriyle geirirler. " Withers( Kayra 1996: 35
71 Withers, cariyelerin egitimi hakknda bilgi verir: " Padiah Kaps denilen nc kapnn ardnda
kiler erkekler ve kadnlar olarak yaklak iki bin kiidirler. Kadnlar [yal ve gen, padiahlarn cariyeleri,
yal kadnlar ve kadn hizmetiler] bin yz, bin iki yz kadardr. Gzellikleri yznden kapahlanlar,
yabanc lkelerden getirilmi ya da alnm gen bakireler; erkan, adap, mzik aletleri alma, ark
sylemek ve dans etmek gretildikten sonra, padiaha byk degerli armaganlar olarak sunulurlar;"
Withers(Kayra 1996: 34 vd. ; Ayr. bkz. Uzunarl 1988: 147.

I V . M E H M E D SALTAN AT I N DA TO PKAPI SA RAY I H A R E M i : i KTi DAR, S I N I R LAR VE M i M A R i

109

di. Bu anlamda G . Necipolu'nun da dikkat ektii gibi harem sultana sada


katle bal, ortak eitimlerinden kazandklan adet ve beenileri paylaan,
sultann kul kkenli oul ve kzlanndan oluan geni ailesinden sekin bir
ynetici snf oluturmak iin de tasarlanm bir kurumdu.72
Harerne alnan her cariyenin asl ykselrnek istedii yer valide
sultanlk makamyd. Tm bu eitimden sonra mezun olanlara, okuma
ve masal aniatma becerisi retilirdi. Bundan sonraki konumlar sultann
grd, belki de onunla balant kurabilmi olan "gedikli"ydi.73 Kukusuz
erkek egemen bir dzen iinde kadnlarn ykselebilmesi ancak sultann
kz veya olunun annesi olabilmekten geiyordu. Olu padiah olan bir
kadn, harem hiyerarisinin en yksek yeri olan valide sultanlk makamna
ykselebilirdi.74 Harem-i hmayundaki bir dier snf ise hizmetliler olu
tururdu: Kara aalar ve kadn hizmetkarlar.7s
Haremin yksek mevkideki hepsi kadn olan idari grevlileri,
zellikle balarndaki kethda kadn, (Res. 9) yksek maa ile nemli
ve itibar sahibi biriydi.76 ok sayda hizmetlinin gnlk ilerini grd
bu kadnlar sultana ve annesine hizmet etmek iin seilmi gen harem
kadnlarnn eitimini de denetlerdi. Avrupal gzlemcilerin, L. Peirce'in
tanmlamasyla daha aklbanda ve bilgili olanlarnn syledii gibi, harem
hiyerarik rgtlenmesi ve yaayanlarnn ounluunun iffeti bakmndan
bir manastra benziyorduJ7
ve bir dier ksm ise harem sultann ve sultana ait olan tm dier
kadn ve klelerin yaad odalar olup bu ksm, iinde yatakhaneler,
72 Necipoglu 200T 2n.
73 Uzunarl 1988: 147-148; Gedikli: Padiahlarn ahsi ilerine bakan haremde kdemli cariyeler
hakknda kullanlan bir tabirdir; Pakaln "Gedikli Cariye" 1983: l/659-66o.
74 nalck 2003: 104.
75 Goodwin 1998: 109.
76 Kethda kadn, btn cariyelerin amiriydi. Bunun alameti olarak da elinde gm kapl bir degnek
tard. Bkz. Uzunarl 1988: 150.
77 Michel Baudier. Histoire generalle de serrail, et de la cour de Grand seigneur, empereur des Turcs.
Paris, 1631: 19; Tavernier 1681: 541; Akt. Peirce 2002: 4; Ayn benzetmeyi Withers mekanlar iin yapar:
"Yukarda syledigirniz odalarn yannda [ki bunlar pek oktur ve bunlar yalnz padiah kullanr] ka
dnlarn daireleri vardr [ki bunlar bir anlamda manasra benzer] sultan ve teki sultanlar ve padiahn
btn kadnlar ve tutsaklar odada yaarlar." Withersf Kayra 1996: 5-6.

110

TOPKAPI SA RAY I H A R E M i: YAS A K LA R V E S I N I R LA R

mutfaklar, hamamlar, oturma odala


r ve insann ihtiyac olan tm dier
rahatlklarn bulunduu byk bir
manastr hatrlatmaktadr.78
r 6 . yzyl sonlarnda hanedan ailesi
nin bir at altnda toplanmas stat ve poli
tik nfuz sahibi birok kadnn bir arada
yaamasn zorunlu hale getirdi.79 Bu kadar
nfuzlu kiinin ayn at altnda toplanmas
beraberinde birok riski de barndryordu.
Tarihsel srete rekabetin iddetle yaa
naca bu alanda kurulacak yakn ilikiler
son derece nemli olacakt. Zira Pierre
Bourdieu, iktidar itaat/direni ya da ezen/
ezilen ikilikleri iinde kavramay reddede
rek, iktidarn tek ynl bir iliki deil, bir
Resim 9 Kethda Kad n : El bi se-i Atikei
ilikiler yuma olduunu syler.so
O s m a n iye, i K.T. 9362 (Tuglac 1 985)
Bu blmde ele alnan haremin
hiyerarik yaps haremin fiziksel yapsn dorudan belirlemekteydi.
Hiyerarik yapy anlamak sonraki blmlerde ele alnacak olan haremin
fiziksel yapsn anlamay da kolaylatracaktr.
B E LiRLE N M S l N l RLAR: HARE M N M E RKEZi VAL D E S U LTAN DA RE S i

H aremin fiziksel yerleim dzeni, hiyerarik ve ilevsel blmler


ile iinde yaayan kadnlarn ilikilerinin anlalnasna nemli bir katk
da bulunur. H aremdeki mekanlarn, birbirine bitiik ya da ayr odalarn
her birinin, dierini -nispeten- gzeterek biimlendii grlr ( Lev. 6 ) .
Dar bir alana skm olmasna karn haremdeki mekanlar arasndaki
oran gzetimi kii ve stat gz nne alnarak ekillenmitir. H aremin
78 Ottoviano Bon: Go; Akt. Penzer 2000: 4 0 ; Miller 1931: 9
79 Peirce 2002: 148.
8o Akt. Aksu Bora. Kadniann Snfi, cretli Ev Emei ve Kadn znelliinin nas. istanbul: Iletiim
Yaynlar, 2005: 174 17 5
.

IV. M E H M E D SA LTA N AT I N DA TO P K A P I SARAYI H A R E M i : i KTi DAR, S I N I R LA R VE M i M A R i

III

Levha 6a.

112

Eldem'e gre 1 7. yzyl sonlarnda h a rem zem i n kat p l a n ; EldemAkoza n , 1 982.

TOPKA P I SARAY I H A R E M i : YASAKLAR V E S I N I RLA R

Lev. 6. Harem, Meluinlar

A- Kara Aalar Tal


B- Cariyeler Tal
C- Valide Sultan Tal
I . Araba Kaps
2. adrvanl Sofa
3. Adalet Kulesi
4. Byk Bini Kaps
5. Byk Bini
6. Mekhane Hamarn
7. Mekhane
8. Kara Aalar Camisi Gei Kaps
9. Kara Aalar Camisi Gei Kaps
I O. Kara Aalar Camisi
I . Sultann Atndan indii Yer
I 2. Kara Aalar Camisi Kara Aalar Talna Alan
Kap.
1 3 . adtrvanl sofadan kara aalar ta. Geilen kap.
I 4. Msahipler ve Cceler Odas
I 5. Kara Aalar Nbet Yeri
I 6. Kara Aalar Kou n Revaklan
I 7. Kara Aalar Kouu Giri Kaps
I 8. a-n Kara Aalar Kouu.
1 9 . Ortancalar Hapishanesi (?)
20. Darssaade Aas Odas Girii
2 I . a- Darssaade Aas Mekanlan Ikinci Giri
Kaps
b- Darssaide Aas zel Odas
c- Oirssa3de Aas Hamarn
22. ehzadeler Mektebine klan Merdiven
23. Harem Kadnlar Blmne Giri Kaps
24. Kuhane Avlusuna Gei Kaps
25. Harem Kadnlar Blmne kinci Giri Kaps
26. Harem, Nbet Yeri
27. Altn Yol Gei Kaps
28. Altn Yol
29. st Kata klan Merdivenler
30. Valide Sultan Talna Gei Kaps
3 1 . Cariyeler Talna Gei Kaps
32. Cariyeler Talna Gei Koridoru
3 3 . Valide Sultan Tal eme
34. Cariyeler Hamarn
35. Musluklar
36. st Kattaki Odalara klan Merdivenler
37. st Kat Odalan (Cariyeler Kullanm Iin)
38. Cariyelere Ait Mekanlar (Kiler Vs.)
39. Helalar
40. Cariyeler Kouuna Giri Kaps
4 1 . a- Cariyeler Kouu
b- Kouun Oca
42. Cariyeler Hastanesine nilen Merdivenler
43. (a-b-c) Bakadnefendi Daireler
44. Valide Sultan Odalanna Geilen Kap
45. Sultan havuzuna nilen Merdivenler
46. Kahve Odasna Geilen Kap
47. Kahve Odas
48. Valide Sultan Kubbeli Odasna Geilen Kap
49. Valide Sultan Kubbeli Odasna Geilen Kap
50. Valide Sultan Yatak Odas

Levha 6b.

5 1 . Valide Sultan Namaz Odas

52. Valide Sultan Yatak Odasna Geilen

Kap

53. Kubbeli Odadaki Ocak


54. Valide Sultan Kubbeli Oda

55. V al ide Sultan Talna Geilen Kap


56. Kap

57. Valide Sultan Hamamma Geilen Kap


58. Valide Sultan Talna Geilen Birinci

Oda

59. Valide Sultan Talna Geilen Birinci

Odann Kaps

60. Valide Sultan Talna Geilen Ikici Oda


6 1 . Valide Sultan Talna Alan Kap
62. Valide Sultan Talndan Altn Yola

Alan Kap

63. Valide Sultan Odasn Hnkir Odasna

Balayan Koridorun Kaps

64. Valide Sultan Harnarnma Alan Kap


65. Valide Sultan Odasn Hnkir Odasna

Balayan Koridor

66. Valide Sultan Hamarn

67. Hnkir Hamarn


68. Valide Sultan Odasnn Hnkir Sofas'na

Alan Kaps

69. Hnkir Harnamnn Hnkir Sofas ' na


70.
71.
72.
73.
74.
75.
76.
77.
78.

79.
80.
8I.

82.
83.
84.
85.
86.
87.

88.
89.

90.

9I.
92.
93.

Alan Kaps
Hnkar Sofas
Hnkir Sofas'ndaki Odann Kaps
Hnkar Sofas 'ndaki Oda
emeli Sofa'dan Hnkir Sofas'na
Alan Kap.
III. Murad Sofasn Hnkar Sofas'na
Balayan Kap.
Hnkir Sofas ile Murad Odas
Arasndaki Kap.
emeli Sofa.
emeli Sofa'da eme
emeli Sofa lle III. Murad Odas Giri
Sofasn Balayan Kap
emeli Sofa lle Ocakl Sofay Balayan
Kap.
Valide Sultan Talndan Ocakl Sofa'ya
Girilen Kap
Ocakl Sofa.
Kadnefendiler odalan (Bahaseki Odas)
Odalanna Giri
ehzade Odalanna Geilen Kap.
Kadnefendiler odalan ( Bahaseki Odas)
Cinlerin Meveret Yeri
ifte Kasrlara Girilen Kap
ifte Kasrlar Kubbeli Oda
ifte Kasrlar IV. Mehmed Odas
Cinlerin Meveret Yeri ile III. Murad
Odas Giri Sofasn Balayan Kap.
III. Murad Odas Giri Sofas
III. Murad Odas Giri Kaps
III. Murad Odas
I. Ahmed Odas

H a re m , meka n lar.

I V . M E H M E D SALTAN AT I N DA TOP K A P I SARAYI H A R E M i : i KTi DAR, S I N I RLA R VE M i M A R i

113

kaplar alarak ulalan avlu sistemi bir btnlk sergiler, geilen her
kap ardnda daha da zelleen ve hiyerarik bir gruplama sreklilii
gsterir. Hi kuku yok ki haremdeki kaplar mekanda yaayanlarn
statsn tanmlar. Birka kap alarak ulalan mekanlar daha nemli
kiilere aittir.81
Haremin bir yaam alan olmasndan dolay, srekli genileme,
yeniden yapm ve dzenlemeleri nedeniyle kompleksin gnmzdeki
durumundan 17. yzyldaki dzeni hakknda kesin sonular karmak g
tr. Zira haremin byk blm o76/665'te kan yangnda82 yok oldu
ve IV. Mehmed tarafndan sonraki birka yl iinde yeniden yaptrld.83
Tm bu yenileme ve eklemeler haremin byk ksmn deitirmi olsa
da, temel yaps Turhan Sultan'n valide sultanl srasnda yeniden ina
edildii zamanki gibi kald. Bu blmde haremin hiyerarik yaps iinde
en stte bulunan valide sultana ait mekanlarn konumu zerinde durula
caktr. Hi kuku yok ki valide sultann kulland mekanlarn haremdeki
snrlarn belirlenmesinde nemli bir rol oynad dncesi, bu konunun
tartlmasndaki en nemli etkendir. Haremin hiyerarik yapsnn mimari
rgtlenmeye yansmasnn en belirgin rnei valide sultann kullanmna
sunulan bu mekanlarda grlr (Lev. 6 /44-66; Lev. 7).
8 Gaston Sachelard "kap"y yar ak bir kozmosa benzetir. Kap ad altnda zmlenmesi gereken
birok d oldugunu syler. Dahas temel bir imge, istekleri, i drtleri, varlg en gizli yerine varnca
ya kadar ama drtsn, iine kapal tm varlklar ama istegini bir araya toplayan bir dn kkeni
olarak tanmlar; Gaston Bachelard. Mekann Poetikas, (ev. Aykut Derman) . stanbul: Kesit Yaynclk,
I95T 236; Hi kuku yok ki "kap"ya mimari ve politik adan nemli bir simge olmas yannda manevi
bir anlam da yklenir. Sarayda birok kap bulunur. Dahas saraya verilen birka farkl isim arasnda
Bab- Hmayun'un -mbarek, kutlu, padiaha ait kap- bulunmas bir anlam ykleme abasn gste
rir. Bunun yannda haremde bulunan kimi kitabelerde geen -rnegin kara agalar nbet yerine alan
kapnn zerinde yazl olan- " Ey kaplar aan Allahm! Bize hayrl bir kap a! " da manevi bir anlam
ykleme abasn gstermesinin yannda bu mekanlar kutsamay da amalamakta, ayrca buraya giren
kiilere de mesaj vermektedir. Bununla birlikte Motraye, halk arasnda "kap" denildiginde Osmanl
saraynn anlaldgn syler; MotrayejDemirta 200T 102.
82 Bkz. Blm 4
83 Bu yenileme projesinde alnan malzeme ve iilere denen cretiere ait defter iin Bkz. Defter-i
itira-i mhimmat- mezkirin ve cret-i sofra-kean ki ber-vech-i pein daden beray- ebniye-i harem-i
hmayin der-Saray- Cedid; BOA. MAD. 908. y. 14; Defter-i irad ve masarf beray- ebniye-i harem-i
hmayin der-Saray-i Cedid-i hazret-i padiah- alem-penah hullide hilafetuhi ve ubbide saltanatuhi ve
be-ma'rifet-i Vezir-i mkerrem hazret-i Ahmed Paa edamallahu te' ala ve be-kalem-i Ahmed el-mbair;
BOA. MAD. 908. y. 38. Bkz. Blm 4

TOPKAPI SA RAY I H A R E M i: YASA KLA R VE S I N I RLA R

Levha 7-

H a re m , Valide S u lta n ' n k u l l a n d 11 meka n l a r, p l a n Eldem-Akozan , ( Lev. 6Jso, 51 , 54)

Harem genel anlamda ayr blmden oluur: "hizmetliler, "


"padiah ailesi" ve "sultan"a ait mekanlar. Gnmzde haremde valide
sultana ait mekanlar kendi adyla anlan talktan harem bahesine kadar
uzanan bir alandadr (Lev. 6/C) . Bu blmn bir tarafnda cariyeler (Lev.
6 / B ) , dier tarafnda ise padiaha ait mekanlar yer alr (Lev. 6/70-93 ) .
Valide sultana ait mekanlar iinde en nemlisi ve ihtiamls Hali'e
bakan ve byk bir ocan bulunduu (Lev. 6 / 5 3 ; Res . o) -bugn valide
sultan sofas olarak adlandrlan- valide sultann gnlk ilerini yrt
t kubbeli bir odadr84 (Lev. 6/54; Res . n ) . Bunun bitiiinde daha
kk-bugn yatak odas olarak adlandrlan-bir oda ve mescidi bulunur.
(Lev. 6 / 5 0 , 5 1 ; Res . 6 ) .
84 Sakaoglu burann Valide Sultan Odas olarak adlandnlmasnn III. Selim'den geriye gitmedigini ve
bu adn haremin ziyaretilere aldg ilk yllarda kabul grm olabilecegini sylyor; Sakaoglu 2002: 346.

IV. M E H M E D SALTANATI N DA TOPKAPI SARAYI H A R E M i: i KTi DA R, S I N I RLA R V E M i M A R i

Resim 10.
Resim n .

Va l i d e S u lta n ' n K u bbe l i Odas n d a k i ocak ( Lev. 6/53, solda)


Valide S u lt a n ' n K ub bel i Odas ( Lev. 6/54)

Merkezde bulunan kubbeli odann duvarlarnda ve kubbesinde yer


alan yaz kuaklar haremin dier mekanlarnda sklkla karlalan bir
durumdur. Dier mekanlarda olduu gibi burada da Kur'an'dan seilmi
ayetler bilinli bir tercihin sonucudur.85 Kubbeli odann kalem ii sslemeleri
I l . Mahmud (1808-183 9) dnemindeki onarmlardan kalmadr.86 Bununla
birlikte Anhegger, bu odada yapt restorasyon srasnda kat sva altnda
kalm olan iniler ile mermer pencere ii kaplamalar ortaya karmtr.87
Kubbeli odann kuzeybat ksmnda bulunan pencereler mekann
k sorununu zmtr (Res. n ) . Bu ksmn zerine daha sonra l l l .
Selim (1789-1807) annesi Mihriah Sultan iin bir dizi oda yaptracaktr.88
Kubbeli odadan girilen ve i ie odadan oluan ksm valide sul
tann yatak odasdr (Lev. 6fso; Res. 12) . Sakaolu, giriteki odada bulunan
85 Haremdeki kitabeler Sonsz'de degerlendirilmitir. Bkz. Sonsz; Ayr. Kitabeler iin bkz. eref
1329: 12. Cz, 722-723; Sakaoglu 2002: 346, 348; imirgil 2oor 194.
86 Sakaoglu 2002: 347
87 Mualla Anhegger-Eyboglu. Topkap Saray'nda Padiah Evi (Harem) . stanbul: Sandoz Kltr
Yaynlar, 1986: 35
88 Miller 1931: oo; F. Davis. The Palace of Topkap in Istanbul. New York, 1970: 225226; Sakaoglu
2002: 349352.

TOPKAPI SA RAY I H A R E M i: YASA KLA R V E S I N I R LAR

Resi m 12.

Resim 13.

Va l i d e S u ltan Yatak O d a s ' n d a k i i rvan ( Lev. 6/so. solda)


V a l ide S u ltan Yatak Odas'ndaki ini pano ( Lev. 6/so)

ve ahaptan yaplan irvan, bu odann padiahn yatak odas olduunun en


nemli kant olarak gsterir (Res.2) . Ancak Sakaolu'nun tezi zellikle
17. yzylda nemli siyasi bir gce ulam olan valide sultanlarn byle
bir mekana sahip olabilecei ihtimalinden dolay pek de tutarl grlmez.
Zira elde ettikleri siyasi gce bal olarak yaam mekanlarnn da kalitesi
artmtr. Yatak odasnn duvarlar 17 yzyln ortalarnda retilmi sralt
tekniinde inilerle kapldr (Res. 13) . zellikle yatan olduu yerin duvar
larnda bulunan panolar haremin dier mekanlaryla -adrvanl Sofa,
Valide Sultan Tal, ifte kasrlar gibi- ayn teknik ve sluba sahiptir.
Yeil rengin hakim olduu ini panolarda dikkat eken en nemli ayrnt
retim hatalardr. zellikle inilerdeki akm boyalar piirme srasndaki
sorunlarn varlna iaret eder.
iniler 6 . yzyln kaliteli inilerinden ok uzaktr. Kullanlan
renklerdeki canllk 6 . yzyln inilerinde kullanlan renklerde grl
meyecek dzeyde kalitesizdir. Kalitenin yannda slup ve teknikte de
belirgin bir gerilemenin yaand, panolarda aka grlr. Panolarda
grlen karanfillerde kullanlan krmzlar 6 . yzyln canl krmzsndan
IV. M E H M E D SA LTA N ATI N DA TO P K A P I SARAYI H A R E M i: i KTi DAR, S I N I R LA R VE M i M A R i

8_8

K E S ITI

Levha 8.

H a re m , Va l i d e S u lta n ' a a i t
meka n l a r, k e s i t E l d em-Akoz a n ,
( Lev. 6/54)

uzak kiremit krmzsna dnmtr. Ayrca motiflerdeki byme ve


konturlardaki kahnlamalar da dikkat ekicidir. Dahas odada kullanlan
ve vazodan kan iri natralist ieklerin yerletirilmesiyle oluturulan
panolar yukarda da deinildii gibi haremin dier odalarnda da grlr
(Res. 12-13) . Kompozisyondaki bu birlikteliin yannda slup ve teknikteki
benzerlikler de tm bu panolar ayn dneme yani 17. yzyln ortalarna
tarihlendirir.89 Duvarlarnda panolarn bulunduu yatak odasnda yatan
konulduu ksm giri tabanndan yksektir. Haremde dier mekanlarda
pek de grlmeyen bir zellik olarak bu ksmda tavanda ini kullanl
mtr90 (Res. 14) . Tavanda kullanlan yeil rengin arlkta olduu tek
89 o76/665 yenileme projesi sonrasnda yenilenen odalarda kullanlan bu inilerin degeriendirilmesi
son blmde yaplmtr, bkz. Blm 4
90 A. eref, yatak odas olarak kullanlan bu blmn tavann garip bulur: "Tavan garip bir ekilde
i' mal olmutur. Yani sakf ve kemer olmak zere iki ksma taksim edilup bunlarn fasl mtereki iki
cenabdan divarlara ishak edilen mermer stunlara istinad ittirilmi ve bu iki stunun aras yaldzl oy
malarla kemer haline konulmutur. Tavan olan ksm tamamen Osmanl tarznda zi kynet murabba'
iniler ile kaplanup fas! mterekleri yaldzl ubuklada setr edilmitir. Etraf ise Badad Kasr cenahn
tavanlarnn kenarlar ve tezyinat taklidinde yaplmadr. Tavannn usul ina ve tezyini harem-i hma
yunda hibir mahalde grlmez; eref 1329: 12. Cz, 722.

n8

TO PKAPI SA RAY I H A R E M i: YAS A K LA R V E S I N I R LA R

Res i m 14.

Va lide S u ltan Yatak Oda s tava n nda k u l l a n l a n i n i ler ( Lev. 6/50)

karo ulama iniler 17. yzyln ortalarnda retilmitir. Odada kullanlan


bitkisel motifli tm bu iniler ro76 / r 6 6 5 yangn sonrasnda odann ona
rldn gsterir.
Yatak odasndan bir kapyla geilen blm namaz odas olarak bilinir
(Lev. 6fsr; Res. s). Kk bir mekan olan odann duvarnda Kabe tasvirli bir
ini pano bulunur (Res.r6) . Bu panonun kenar inilerinde, Harem-i erife
alan kaplarn adlar yazldr. Usta imzas olarak da "Ali skenderiye teber
daran- hassa" ve ro77 fr666 tarihi geer (Res. r5). ini panodaki tarih valide
sultan odalarnn ro76jr66s tarihindeki yenileme projesine dahil edildiini
gsterir. Daha sonraki bir dnemde odann pencereleri nne eklenen ahap
blm ieriye n yeteri kadar gelmesini engeller.
Yukarda zerinde durolduu gibi haremin hiyerarik yaps, mima
ri rgtlenmenin temelini oluturur. Mimari rgtlenme haremin fiziksel
yaps iinde en nemli konumda olan valide sultann merkezdeki odas
haremi ikiye bler (Lev. 8 ) . Bu fiziksel konum valide sultana yklenen
IV. M E H M E D SA LTA N AT I N DA TO PKAPI SARAYI H A R E M i : i KTi DAR, S I N I R LA R VE M i M A R i

Levha g.

120

Valide S u ltan'a ait meka n la r n h a rem i i n deki kon u m u , p l a n , Eldem-Akozan , g82.

TO PKAPI SA RAY I H A R E M i: YASA K LA R V E S I N I R LA R

Levha o.

Valide S u ltan'a ait meka n l a r n n kon u m u , ka plar.

IV. M E H M E D SALTAN ATI N DA TO PKAPI SARAYI H A R E M i : i KTi DAR, S I N I R LA R V E M i M A R i

121

Resim 1 5.
Resim 6.

Va l ide S u ltan N a maz Odas Kabe tasvirli i n i pano ( Lev. 6/s , solda)
Va l ide S u ltan N a maz Odas ( Lev. 6/s )

sorumluluun ve yetkinin boyutunu gstermekteydi. Bir tarafta hasekiler,


cariyeler (Lev. 6/B) ve kara aalara (Lev. 6/A) ait blmler bulunurken,
dier tarafta padiah ve ehzadelerin daireleri yer alyordu (Lev. 6/7093-)
Bylece valide sultan dairesi haremin kadnlar ve hizmetli snf ile hane
dan erkekleri ksmn ayrarak9 snrlar belirleyen bir ilev gryordu.
Merkezi konum ayn zamanda her iki tarafn da gzetim altnda tutulma
sna izin veriyordu. Valide sultann yaad mekan, byklk ve ihtiam
bakmndan I I I . Murad'n kendisi iin yaptrd mekan ile boy lecek
durumdaydY Padiah gibi valide sultan da yatak odas (Lev. 6 f s o ) , kub
beli byk bir oda (Lev. 6/54) , kahve odas (Lev. 6/47) ve hamamdan (Lev.
6j66) oluan bir daireye sahipti. Zira haremde kendine ait zel mutfa
olan tek kadn valide sultand (Lev. 6 j 6 o) . Bylece haremin her blmne
ulaabilme olana elde eden valide sultan ayn zamanda gl statsn
de ortaya koyuyordu -hane halknn annesi sahiplenme duygusuyla her
eyden haberdar olmalyd. 17. yzyl ortalarnda Franois Petis de La Croix
91 L Peirce da benzer bir yaklamla dairenin "hizmetli snf' ile "aile halkn" ikiye ayran bir konum
da oldugunu syler; Peirce 2002: 184.
92 Hnkar Sofas olarak adlandrlan yer ina edilineeye kadar; M . Anhegger de benzer bir yaklamla
valide sultana ait mekanlarn haremde padiahn kullandklarndan sonraki en byk mekanlar oldugu
nu syler; Anhegger 1986: 32.

122

TO PKAPI SA RAY I HAREM i : YASA K LA R V E S I N I R LA R

Resi m 1 7.

Vali de S u ltan Ta l 1 1 (lev. 6/C)

sultann her sabah annesini ziyaret ederek sayglarn sunduunu ve gn


lk program hakknda kendisine bilgi verdiini aktarr. Sultan gittikten
sonra valide sultan ticari ilerini idare eden darssaade aasn kabul eder,
le yemeini yedikten sonra ise kalabalk bir kadnlar topluluunun eli
inde -hazinedar, muhasebeci, kilerci, amarc, hamamc, atei, okuyu
cu, kahveci ve ibriki- soytan rakkaslar ile elendirilirdi.93 Hanedan iinde
aile by bir kadnn varlna duyulan ihtiya, L. Peirce'n da belirttii
gibi, 1 6 . yzyln sonlarnda kethda hatun ile sultann dayesinin -stni
nesinin- valide sultann lm durumunda onun ilevini stlenebilecek
duruma gelmesi gereklilii, harem kurumunun bu iki yesinin kurumsal
itibar kazanmasn salad.94
Valide sultana ait mekan haremde padiahn kulland mekanlar
dan sonra en bydr. Valide sultann kullanmna sunulan bu yerin
bugn Altn Yol (Lev. 6j28) olarak bilinen yere bitiik byk bir avlusu
bulunur (Lev. 6jC; Res. 17) . S . H . Eldem ve F. Akozan, 16. yzylda haremin
Franois Petis de La Croix. Memoires du Sieur de La Croix, ey devant secretarire de l 'ambassade de
Constantinople, contenans diverses relations tres curieuses de l 'Empire othoman. Paris 1684: 35 6-57; 360-62;

93

Akt. Necipolu 200T 210.


94 Peirce 2002: 148.

IV. M E H M E D SA LTA N ATI N DA TO P K A P I SARAYI H A R E M i: i KTi DAR, S I N I R LA R V E M i M A R i

123

yaplamaya bu talk etrafnda baladn


ileri srer95 (Lev. 6fC) . Gnmzde taln
etrafnda, hasekilere ait odalar (Lev. 6f84a
d) , valide sultan odasna geii salayan bir
kap (Lev. 6j6r), bekleme odalar, valide
sultan mutfa (Lev. 6j6o, 58), valide sultan
hamarn (Lev. 6j66), gibi birok mekan ve
ro78/r 6 67-68 tarihli bir kitabesi bulunan
byk bir eme de bulunur (Lev. 6/33 ) .
ro78/ r667 tarihli kitabe ro76/r66s yangn
sonrasnda yaplan onarmlar srasnda e
menin buraya yapldn gsterir. Taln,
Altn Yol ve kara aalarn tarafndaki cephesi
revakldr (Res. 17) . Buna karn Ocakl Sofa
(Lev. 6j8o) ve valide sultan odas ynndeki
ksmda revak bulunmaz. Ayrca taln
duvarlar q. yzyln ortalarna tarihlenen
Resim 8. Va l ide S u ltan Ta l n d a n
sralt tekniinde yaplm inilerle kaplan
A l t n Y o l a alan k a p ( Lev. 6f6)
mtr. inilerin varl ro76fr665 yangn
sonrasnda taln da yenileme projesine dahil edildiini aka gsterir.
inilerin zaman iinde denlerinin yeri ini taklidi boya ile kapatlmtr.
Taln zaman iinde geirdii deiimin izlerini, kapatlan revaklarda
ve eklenen yaplarda izlemek mmkndr. Taln, Altn Yol96 (Res. r8)
ve kara aalar ynnden (Res. 52) iki girii bulunur. Her iki kapnn yeri
tala giri klar kontrol altnda tutacak ekilde tasarlanmtr. Mesela,
Cariyeler Tal'na alan bir kapnn yaplmamas dikkat ekicidir.
Talktan, valide sultana ait mekanlara, revan kapatlmasyla elde
edilmi olan ve duvarlar 1 9 . yzyl Avrupa ithalat inilerle sslenmi
holden girilir. (Lev. 6/ss-6r) Bu blm altta i ie gemi birka odadan
olumaktadr. (Lev. 6fs8, 6o; Res . 1 9 ) Holn sanda yine revan kapatl95 Eldem avlu etrafndaki binalarn en eski binalar olduunu, tarihleri belli olmamakla birlikte II.
Mehmed devrinden kaldklarn kabul eder; Eldem-Akozan 1982: Lev. 9 9 , Lev. II9-120.
9 6 Bu kap zerinde "Ey kaplar aan Allah'm! Bize maddi manevi en hayrl kaplar a" yazldr.

124

TO PKAPI SA RAY I H A R E M i : YASA K LA R VE S I N I R LA R

Resim 1 9.

Va lide Su ltan Kubbeli Odas nd a n ta l a gei len meka n l a rd a n birincisi ( Lev. 6f6 )

masyla elde edilmi bir oda bulunur. Giri hol olarak adlandrlan meka
nn solunda kk bir mutfak; holden geilen nbet odasnn sanda ise
valide sultann hizmetine sunulmu olan zel hamarn bulunmaktadr.
(Lev. 6 f 6 6 ) Odalardan iki oday birbirine balayan ve valide sultan kubbeli
odasna geilen kaplarn zerindeki ktabelerde o78 / 6 67 tarihinin ge
mesi bu ksmlarn sonraki blmde tartlacak olan o76 / 6 6 5 yangn
sonras yenileme projesine dahil edildiini gsterir. Valide sultan odas
na geilen bu blm zellikle valide sultanlarn siyasette etkin olduu
dnemde kendisiyle grmeye gelen devlet ricalinin kullanmas iin
uygun bir yoldu. Yukarda da belirtildii zere taln sadece kara aa
lar ve Altn Yol'a alan iki kapsnn olmas da bununla ilgili olmalyd.
Olaslkla valide sultanla grmeye gelen kii nce kara aalar tarafn
daki kapdan tala alnyor, (Lev. 6/A) daha sonra da yukarda anlatlan
blmden valide sultann ihtiaml kubbeli (kabul) odasna getiriliyordu.
I V . M E H M E D SA LTA N AT I N DA TO P K A P I SARAYI H A R E M i : i KTi DAR, S I N I R LA R VE M i M A R i

125

Resim 20. Valide S u ltan Ku bbel i


Odas n d a n , H n kil r Sofa s n a geilen
koridor ( Lev. 6/65, solda)
Resim 21 . Valide S u ltan Kubbeli
Odas nd a n Ca riyeler Ta l n a geilen
kap (Lev. 6/49)

(Lev. 6/54) Bylelikle ziyaret cariyelerin bulunduu blm (Lev. 6/C)


grmeden tamamlanabiliyordu. Zira Naima'nn anlatsnda geen Turhan
Valide Sultan ile Kprl Mehmed Paa'nn haremde grtkleri srada,
paann nne den darssaade aas onu bu yol zerinden valide sulta
na gtrm olmal.
Valide sultan efendimizin huzuruna lisanen arz olunacak birka
husus vardr . . . Yenieri aas tebdil olunduu gn ba'de'l-asr teber
darlardan biri gelip Kprl Paa'y nihani Saray- Amire'de Kzlar
Aas odasna, andan aa nne dp devletl Valide Sultan
hazretlerinin sera-perde-i ulyalar huzuruna getirip zemin- bsden
sonra . . . . 97
Tarihinin anlatsnda grlecei zere Mehmed Paa nce darus
saade aasnn odasna gtrlm, (Lev. 6j2) daha sonra da birlikte
valide sultann huzuruna klmtr. Bu srada izlenen gzergah yukarda
belirtildii gibi olmaldr.
Sahnenin merkezinde yer alan Valide Sultan Dairesi'nin harerne
hakim olduunun belki de en iyi kant ana giriinin olmasyd: ifte
hamama -bir taraf sultan, bir taraf da valide sultan iin- (Lev. 6f6s; Res.
97

Naimajlpirli 2007: IV/7oo.

126

TO P KA P I SA RAY I H A R E M i : YAS A K LAR V E S I N I R LA R

20) giden ve bir koridorla Hnkar Safas'na ve devamnda ise I I I . Murad


Kk'ne uzanan geit; Valide Sultan Tal'na uzanan koridor (Lev. 6/55
61; Res. 19) ve Cariyeler Tal (Lev. 6fB; Res. 54) oradan da kara aalarn
nbet yerine gidilen yol (Res. 2 1 ) . Ayrca, ksmen valide sultann mekanla
rnn altnda yer alan, bir hapishaneye benzeyen ve hnkar havuzuna kadar
giden bir yere de ulalyordu (Res. 22). Hnkar odasna giden bir baka yol
da kendi odasnn stndeki bir dizi ikinci kat odasnn iinden geiyordu.
Bylece birbirine bal bir dizi odada yaayanlar valide sultan yakndan
denetleyebiliyordu (Lev. 7) . Zira IV. Mehmed, oullarnn tahta gemesini
salamak iin kardelerini ldrmek istediinde Valide Turhan Sultan buna
engel oldu ve koruma amacyla her iki ehzadeyi kendi odasna ald.98
Haremin kalbi ve sahnenin merkezi konumundaki mekanda ika
met eden valide sultan ayn zamanda harerne de hayat vermekteydi. Onun
varl haremdeki birok snfn da varlk sebebiydi. Hibir harem mensubu
onun kadar ayrcalkl deildi ve o istedii her yere rahatlkla ulaabiliyordu.
L. Peirce, valide sultan odasnn fiziksel yapsnn haremin hakim sahibinin
padiah deil de valide sultan olduu kans uyandrdna dikkat eker.99
M. E. Anhegger, valide sultan odasnn 1 6 . yzylda yapldn sy
100
ler. Onun bu gr en azndan haremin Topkap Saray'na ilk tand
dnem gz nne alndnda tutarl grnr. Ancak hi kuku yok ki bugn
k valide sultan odasnn 16. yzyldaki zgn yaps farklyd. Gnmze
gelene kadar deiik zamanlardaki eklernelere bir de onarmlar dahil edilince
zgn grnmn ksmen de olsa kaybetti. 101 zellikle haremde meydana
gelen yangnlar ve depremler bu ksma byk zarar vermi olmal. Zira
1072/1662'deki yangnn tan Eremya elebi, yangnda en fazla hasar
gren yerin valide sultana ait blm olduunu syler. Dahas 1076/1665'te
meydana gelen yangn sonras da bu blm byk hasara urad. 102 Anlalan
98
99
oo
c

Peirce 2002: 345


Peirce 2002: 85.
Anhegger 986: 33
zellikle cumhuriyet devri onarmlar iin bkz. Tahsin z. "Topkap Saray Onarmlar." Gzel
Sanatlar Mecmuas. 6. 949: 63-66 ; Anhegger 986: 33-40; Tm onarmlarn degerlendirildigi bir al
ma iin bkz. mran Karahasan. Topkap Saray1 Mzesi Cumhuriyet Dnemi Restorasyonlan, (yaynlanma
m doktora tezi) . stanbul: Yldz Teknik niversitesi Fen Bilimleri Enstits. stanbul, 2oor 231-243.
o2 Bkz. Blm. 4

IV. M E H M E D SALTA N AT I N DA TO PKAPI SA RAY I H A R E M i: i KTi DAR, S I N I R LA R V E M i M A R i

127

o ki valide sultann yaad blm olaslkla 6. yzyln ikinci yansnda


ilk eklini almaya balad. ilerleyen yllarda valide sultan makamnn gc
nn artmasna paralel olarak mekanlar bugnk mevcut dummuna ulat.
Ancak bu uzun srete hi kuku yok ki yenileme almalannn yannda bir
de yeni rnekanlara duyulan ihtiya, zgn yapsn korumasna engel oldu.
Zira Anhegger, kubbeli byk odann kubbesinin ve tezyinatnn 8. yz
yln sonuna ait olduunu syler. o3 Bununla birlikte odada bulunan byk
ocan (Res. o) 1924'te yaplan restorasyon srasnda,'04 gnmzde Cevri
Kalfa Dairesi 1 05 olarak bilinen odadan getirilmi 6. yzyl ok renkli sralt
tekniiyle retilmi inilerle yeniden kaplanmas, haremdeki srekli dei
imin yalnz yaam alan olarak kullanlmas srasnda deil, mze olarak
kullanlmaya baland srede yaplan onannlar srasnda da devam ettiini
gstermesi bakmndan nemlidir. Anhegger, I I I . Murad odasnn Safiye
Sultan'n hasekilii dneminde yapldn, valide sultan mekanlan ile cariye
kouunun (Lev. 6/41) da ayn dnemde yaplm olacandan yola karak,
haremin bugne kalan en nemli binalannn Safiye Sultan zamannda hem
hasekilik, hem de valide sultanlk dnemlerinde kullanlm olduu sonu
cuna ulama eilimindedir. 10 6 Ancak Anhegger'in ileri srd bu gr,
o76/665'te meydana gelen yangn sonrasnda balatlan yenileme projesi
gz nne alndnda tutarl grnmez.
Sonu olarak haremin hiyerarik yaps iinde en tepede bulunan
valide sultana ait mekanlar onun siyasi gcn aka ortaya koymaktadr.
Haremin her yerine ulaabilme imkan salayan mimari rgtlenme iinde
bu gl Osmanl kadn haremi ynetmekle kalmyor ayn zamanda siya
sete de yn veriyordu.
K VAL DENN B RL KTELG , M E KAN zMLER
nceki blmde zerinde durolduu gibi mevcut fiziksel oluum
iinde tek ve gl bir statye sahip olan valide sultan os8j648 ylna
103 Anhegger 1986: 33
104 Bu alma Tahsin z tarafndan yrtlen restorasyon srasnda gerekleti; z 1949: 66, bu
yaynda Resim: II1-IIJ .
105 Lev 6'da 29 numarayla gsterilen merdivenle klan ikinci katta bulunan oda_
106 Anhegger 1986: 3 6 .

TOPKAPI SA RAY I H A R E M i : YASA K LA R V E S N l R LA R

Resim 22.

Resim 23.

Su ltan Havuzuna Va lide S u ltan ' a ait mekan lardan i n i len merdivenler ( Lev. 6/45. solda)
Val ide S u ltan Avl u s u n a bakan st kat odalarna girii koridoru.

gelinceye kadar haremde neredeyse yegane g olarak yaad. Ancak bu


tarihe gelindiinde taht deiimi sonras iki valide sultann ayn anda
haremde bulunmas karar alnd. Kararn alnmasnda tahta kan IV.
Mehmed'in ocuk yata olmas yannda, bir de annesi Turhan Sultan'n
henz yirmi drt yanda olmasnn nemli rol vard. Sorunun zm
n bulan Kara elebi-zade, gelenekiere aykr olarak tecrbeli byk valide
sultann bir sre daha sarayda kalp oyunu ynetmesinin uygun olacan
dnd. Ancak gelien olaylarn iddeti onun nerisinin doruluunu
da tartmal klacakt. ok gemeden Osmanl hanedan tarihinde ok iyi
bilinen bir oyun oynanacakt: Taht mcadelesi. Ancak bu kez oyuncular
ehzadeler deil iki valide sultand.
ki valide sultann ayn anda haremde ikamet edecek olmas hem
mekan hem de siyasal adan nemli sorunlar da beraberinde getirmi
olmaldr. Bilindii gibi haremde yaayan her bir bireyin yeri belliydi ve
kurallar buna gre uygulanyordu. Sra d bu durum dneminde byk
bir sorun yaratt ve siyasi olarak bunun sonucu birka yl sonra grld.
Sonunda g atmas taraflardan birinin -Ksem Sultan-ldrlmesiyle
son buldu.
Gnmzde harem mekanlarnn deiip dnm olmasna
ramen, kuruluundaki temel kurgusunu koruduunu varsayacak olursak;
IV. M E H M E D SA LTAN ATl N DA TO PKAPI SARAYI H AR E M i : i KTi DA R, S I N I R LA R VE M i MA R i

129

Resim 24

st kata k l a n
, merdiven

harem, bir valide sultamn varl dncesiyle oluturulmu plana sahipti.


Bu balamda iki valide sultamn yaamas iin nasl bir zm getirildii
tartlmas gereken bir sorudur. Ne yazk ki bugn bu soruya kesin bir
cevap verecek mevcut bir bilgi yoktur. 1 9 6 1-71 yllar arasnda haremde
kapsaml bir onarm gerekletiren Mualla Anhegger-Eybolu mevcut
sorunun, mekanlarn blmlenmesi veya eklemeler ile zmlendiini
ileri srer.o7 Anhegger konuyu ayrntl olarak ele almadan mevcut mekan
larn kstl olmasndan kaynaklanan bir sorunun varlm kabul eder.
Valide sultan odasna yaplan ekler ve odann geniletilmesi ile mevcut
mekanlardan azami ekilde yararlanlmasnn da ayn dneme rastladn
belirtir. Anhegger bu sonuca onarm srasnda haremdeki kimi mekan
larda rastlad eklemelerden ulam olmaldr. Zira yine ayn dnemde
onarlan ve ifte kasrlar (Lev. 6j88-87) olarak adlandrlan iki kasrda da
eklemeler grlyordu. Her iki kasr, ahaptan blmelere ayrlarak meka107 Anhegger 1986: 3738.

IJO

TO PKAPI SA RAY I H A R E M i : YAS A KLA R VE S I N I R LA R

Resim 25.

V al ide S u ltan Avl u s u n a bakan st kat odalarndan . no' lu oda

nn birden fazla kii tarafndan kullanlmas salanm, hatta ikinci bir kat
bile eklenmiti. Ancak, blnmenin sorunu zd yolunda Anhegger'in
varsaym ikna edici deildir. O dnemde iki nfuzlu valide sultann ayn
mekan paylanas olas grnmemektedir. zm olarak, Turhan Sultan,
haseki iken kulland mekan veya bugn Cariyeler Tal'ndan geince
valide sultan odasna girmeden nbet yeri olarak bilinen yerin karsnda
yer alan ve merdivenle yukar klan mekan kullanm da olabilir (Lev.
n ) . Bu mekan Valide Sultan Talna bakmaktayd ve be blmden olu
uyordu. Turhan, valide sultan olduunda buras dzenlenmi olabilir.
Gnmzde bu blme Cariyeler Talndan valide sultan dairesine gei
len kapdan girildikten sonra dar bir koridorla ulalr (Res. 23). Daha sonra
yine dar bir merdivenle ikinci kata klr (Res. 24) . Duvarlarnda slup ve
tekniinden 17. yzyl sonuna tarihlenebilecek sralt tekniinde inilerle
kapl merdivenlerin sonunda iki kap bulunur. Bunlardan sadaki kapdan
IV. M E H M E D SALTA N AT I N DA TO P K A P I SARAYI H A R E M i: i KTi DAR, S I N I R LA R VE M i M A R i

IJI

Resim 26.

Va lide S ultan Avl u s u n a bakan st kat odalarndan 3 no' l u oda

girildiinde daha zensiz i ie iki odaya geilir. kinci kapdan girildiinde


tala bakan ve yine i ie be odadan oluan rnekanlara girilir (Lev. n ) .
B e blmden oluan mekann, her blm birbirine kaplada baldr.
Kapdan girildiinde duvarlarnda son derece gsterili inilerin kullanl
d bir sofaya girilir (Lev. nj2; Res. 2 5 ) . Burada bulunan odann (Lev.
n/ 2-4) duvarlarnda grlen 17 yzyl ortalar ile sonlarna tarihlenen
Osmanl retimi ve 1 9 . yzyl Avrupa ithalat iniler mekanlarn nemli
biri tarafndan kullanldn gsterir.
Giriteki sofann gneybatsndaki kapdan girilen oda kare bir
mekandr ve duvarlarndaki dolaplarn varl burann kiler veya benzer bir
amala kullanldn gsterir (Lev. n j 1 ) . Giriteki odann kuzeydousun
daki kapdan geilen dier oda mekanlar iinde en bydr (Lev. II/3 )
Tala bakan byk pencereleri olan odann duvarlar 1 7 . yzyl sonlarna
tarihiendirilebilecek sralt tekniinde inilerle kapldr (Res. 2 6 ) . Byk
odadan bir kapyla baka bir odaya geilir (Lev. II/4; Res. 27) . Kareye yakn
1}2

TO PKAPI SA RAY I H A R E M i: YAS A KLA R V E S I N I R LA R

odann yannda bulunan kk oda (Lev. nj6) daha ok depo ilevi olan bir
oda grnmndedir. Odann iinde bir de hela vardr (Lev. II/5)
Olduka ihtiaml yaplm olan odalarn nemli birine ait olduu
aktr. Anhegger buray valide sultan mekanlarnn st kat odalar olarak
tanmlar. 10 8 Ancak, gnmzde haremde bulunan mekanlarn bir ksm
tanmlanabiliyorsa da, hala birok odann ilevini belirlemek olanakl deil
dir. Bu bakmdan yukarda tartlan ve iki valide sultann ayn anda haremde
yaadnda kulland varsaylan mekanlarn baka bir amaca hizmet etmi
olmas da mmkndr. Bunun yannda odalarn zellikle o76/665 yang
nndan nceki durumu hakknda da ne yazk ki eldeki veriler yeterli deildir.
iddetli bir siyasi ekimenin yaand ortamda en azndan iki valide
sultann birbirinden ayr ve biraz da uzak mekanlar kullanm olmalar daha
olas grnmektedir. Yeni valide olan Turhan Sultan, byk valideye olan
saygsndan/korkusundan dolay, Ksem Sultan'n kullanm olduu valide
odasna tanmamtr. Tarihi aktarrnlarn doruluuna pheyle yaktal
masna karn, bu dnemdeki siyasi gerilimin, sarayn zellikle de haremin
iinde iddetli yaand bir gerekti. Zira Naima ve Ricaut'un konu ile ilgili
anlatlarnn kayna olaslkla saray mensubu biriydi ve her ikisinin de
ayrntlaryla verdikleri bu olayda Ksem Sultan'n ldrld yer hakknda
ok ak bilgiler bulunmamaktayd. Ancak her iki aniatdan byk valide
sultan hayatnn son anlarn bugn var olan valide sultan odasnda geirdii
anlalr. Naima uzun ve dramatik anlatsnda, olayn yaand anda orada
bulunurmuasna ayrnt vererek, Ksem Sultan' ldrmeye gelenler ile
arasnda geen konumay da aktaryordu: "Avaz- blend ile nevbetilere
arp: Geldiler mi? dey dadaa ile su' al ettikte Sleyman Aa henz kap
dehlizine girmiti." Tarihi, valide sultann nihanhanelerden -mahzen, bod
rum- birine saklandn syler. o9 Eybolu, ad geen yerin bugn valide
sultan dairesinin alt katn st kata balayan merdiven boluundaki duvar
iine gml, merdivenle klabilen gizli dolap olabileceini ileri srer.o
L. Peirce, ayn bilginin haremi gezerken kendisine aktarldn, bununla
o8 Anhegger 1986: 32, 3 9
ro9 Naimajipirli 2 o o T I I I /r328.
I IO Eyboglu 1986: 33

I V . M E H M E D SALTA N ATI N DA TO P K A P I SARAYI H A R E M i : i KTi DAR, S I N I R LA R V E M i M A R i

133

birlikte Turhan Sultan'n bu gizli alann deerini kavrayp -valide sultann


ahsi hazinesinin sakland yer pekala buras olabilirdi- kendi dairesi ile
ek blmlerini bu ekilde yaptrdnn da dnlebileceini syler.r
Aratrmaclarn ileri srdkleri bu varsaymlar ne yazk ki eldeki bilgilerin
yetersiz olmasndan dolay doruluu kantlanamasa da kabul edilir gibi dur
maktadr. Ksem Sultan'n o dnemdeki gc gz nne alndnda ld
rld srada bugn var olan valide sultan odasnda ikamet etmi olmas
olas grnmektedir.
Harem gibi srekli deiime ak bir alanda mekanlarn kulla
nmnn dnemlere gre farkllk gstermi olaca unutulmamaldr.
Yukarda zerinde durulan ve Turhan Sultan'n, Ksem Sultan lnceye
kadar geen yllk srede yaam olabilecei varsaylan bu blm,
siyasi ekimenin yaand dnemde farkl bir ama iin kullanlm
da olabilir. B elki de valide sultann kubbeli odasnn yannda bulunan
ve yukarda belirtilen mekanlar, haremde iki valide sultann yaamaya
balamasndan nce valide sultann avluya bakan ikinci bir mekan ola
rak kullanlyordu. Ancak Turhan Sultan valide olunca kubbeli oda ve
evresindeki ksmlar Ksem Sultan'a, avluya bakan ksmlar ise Turhan
Sultan'n kullanmna verildi.
Sonu olarak o6j6s'de Ksem Sultan'n ldrlmesiyle son bulan
siyasi ekimenin yaand yl boyunca iki valide sultan haremi paylamak
zorunda kaldlar. Haremin hiyerarik yaps dnldnde iki nfuzlu
kadnn ayn yeri paylamasnn dourduu sorunu anlamak zor deildir.
Sahne hem fiziksel hem de siyasi anlamda iki valide iin kk bir yerdi. Bu
blmde sk bir hiyerariye sahip olan haremde yaanan bu olay karsnda
sahnenin paylamnn nasl yapld ve iki valide sultann verdikleri mcade
lenin getii mekanlarn nereleri olabilecei zerinde durulmutur.
HARE M N ETK N G L E Ri : KARA AGALAR

Daha nce zerinde durolduu gibi Ksem ve Turhan Sultan ara


sndaki rekabetle kara aalarn oynad rol onlarn etkin gcn gster-

n Peirce 2002: r84.

1 34

TO PKAPI SARAY I H A R E M i: YAS A K LA R VE S i N I R LA R

levha 1 1 .

Valide S u ltan Ta l g n a Bakan Mekan l a r.

135

N
00
"'
c:
"'
N
o

"'
"'O
:i

"'
Oj
>Ol)
<t:

r--rdi( \,J

Resi m 27.

Va lide S u ltan avl u s u n a bakan st kat odalar ndan 4 n o ' l u oda

mekteydi. Haremin yksek mevkili kadnlar elde ettikleri byk nfuz


larna ramen ounlukla saraya kapal ve sk kurallarn olduu bir hayat
yayorlard. Kara aalarn konumundan gelen gleri haremdeki yaam
zerinde bir tr hakimiyet kurmalarna da izin veriyordu. Michel Baudier
haremde kurallarn ok sk uygulandn syler:
Bu kadnlar gzetlernek iin kesin emirler var, sadece oraya gelen
kadnlar deil, ehirden dnen hadmlar da aranr. Hayvanlardan da
kukulanlr: Sultann elerinin maymun ya da belli bir byklkte
erkek kpeklere sahip olmasna izin verilmez. Onlara gnderilen mey
veler ok sk kontrol edilir. Eer uzun biimli su kabaklar ya da hyar
ve benzeri meyveleri canlar ekerse, bunlar kapda ince ince dilimle
nir. Onlarn kendilerini kontrol edeceine hi ihtimal verilmediinden,
bu meyveleri sapka amalar iin kullanacaklanndan korkulur. Bu,
uz

Bkz. Blm 2.

IV. M E H M E D SALTAN ATI N DA TO PKAPI SARAYI H A R E M i: i KTi DAR, S I N I R LA R VE M i M A R i

1 37

kukusuz Trklerin iddetli kskanlnn bir gstergesi; zira byle bir


durumda iffetsiz bir kadn yanl iler yapmaktan ne koruyabilir ki?3
Harem halk iinde ayrcalkl konumda olan sadece valide sul
tand ve trenlerde halka para atarken veya halk selamlarken grlebi
liyordu.4 H arem mensubu kadnlarn daryla balantlar ancak kara
aalarn gzetimi altnda olabiliyordu. s Tavernier, haremdeki kadnlarn
grebildii tek erkein padiah olduunu sylyordu ve ucubelere ben
zettii kara hadmlar erkekten saymyordu. G Kadnlarn daryla ba
lantsn salayan kara aalarn ba darssaade aasnn, ayn zamanda
harem halk ile sultan arasndaki ilikiyi de salyor olmas onun gcn
artrmasn salad.
Haremin hizmetli snf arasnda kara aalarn en nemli grevi
haremin korunmasyd. 7 Bobovius, haremin ynetiminin bu snfa veril
mesinin nedenini kadnlarn batan karlma tehlikesini nlemek oldu
unu syler. s Ricaut ise saray muhafzlnn kara aalara verilmesini,
Trkler arasnda yaygnlaan bir hastalk olarak gryordu. 9
Thevenot, padiahn sarayndaki hizmetiiierin ounun hadm
aalar olduunu belirtir; " Padiahn bu sarayda oturan hizmetin3 Michel Baudier. The History of the Serrail and of the Court of the Grand Seigneur, Emperour of the
Turkes, Londra r635: 65.
n4 Deny 1986: 179r8o; Ayr. bkz. Blm 2.2.
n5 Withers, harem kadnlarnn padiahtan izin almalar durumunda Yahudi kadnlarn harerne gire
bildiklerini sylyor: " Haseki sultanlar padiahtan izin alrlarsa baz Yahudi kadnlar saraya gelip onla
rn yanlarna girebilirler, bunlar olaganst kvraktr ve onlara ince ve ilgin i ilerneyi (rg yapmay)
gretirler . . . ;" Withers f Kayra 1996: 49
n6 " Hapishanedeymi gibi kapal tutulan ve birbirine kar sorumlu birka bin kiinin varlgna
ramen kadnlarn grebildii tek erkek hkmdardr. Zira bedenleri ve yzlerindeki deformasyon
larla ucubeter haline getirilmi olan kara hadmlar erkekten saymyorum." Tavernier r68r: r6; Akt.
Gresrichard 2004: 144.
n7 Withers kadnlarn yaad yerin kara agalar tarafndan korunduunu sylyor: "Divann toplan
d oda ile ayn dzeyde [ancak biraz geride ve sol tarafa doru] kadnlarn yaadklar ve sultan kaps
denilen ve takm halinde siyah hadmlar tarafndan korunan kapya gelinir;" Withers fKayra 1 9 9 6 : ro;
Ayr. bkz. Ricaut 668: 35. 37; BoboviusjBerkay 2002: 25; MotrayejDemirta 200T no.
n8 " Sarayn kadnlarn kald blmn kzlar aas ynetir, kzlar aas ve kadnlarn yaknndaki
dier harem aalar hep Maribilerden seilir; ama (benim hissiyatma gre) , bu hilkat garibeleri kadar
irkin erkek yzlerinin kadnlar batan karma tehlikesini olabildiince uzak tutmaktr;" Boboviusf
Berkay 2002: 25-26.
n9 Ricaut 668: 38: 35

TO PKAPI SA RAY I H A R E M i: YASAK LA R V E S i N I R LA R

leri ve onlarn da maiyetleri bulunmaktadr. Bu grevlilerden ou


hadm aalardr ve hemen hemen hepsi siyahtr; hadm edilmekten
memnundurlar . " 1 20 Bununla birlikte Withers kara aalarn haremde iste
dikleri yere rahatlkla girebildiklerini buna karn saray iinde her yere
girmelerinin sultann iznine bal olduunu syler. 121 Withers, haremin
gvenliinden sorumlu bu snfn kadnlar blmn de rahatlkla
gezebildiini sylese de bu serbestliin belirli koullarla snriandnid
anlalmaktadr.
H arerne ilk giren zenci aa "en aa" diye adlandrlan unvan
ile hizmete alnr, ocak defterine kayd yapldktan sonra "ortancalar" 122
iinde nemli bir lalaya el ptrlrd. 1 23 Bu snfn grevi harem kap
larn beklemekti ve "nbet kalfalar" 1 24 denen aalarn emirlerini yerine
getirirlerdi. Kademe atiayabilmek iin darssaade ocana ait kanunlar
renmeleri gerekirdi. Bunu yapanlar "acemi aala" 1 25 geer, bunlarn
iinden en kdemlisi ise " nbet kalfas" olurdu. Bundan sonra "ortan
ca" olanlar kap nbetlerine nezaret ederlerdi. 126 Daha sonra "hasl120 ThevenotfYldz 1978: 67.
121 " Bu siyah hadmlar, sultanlar (hasekiler) tarafndan byk efendiye iletilecek bir mesaj iin
gnderildikleri zaman erkeklerin tarafndan geerek kap aasna kk notlar getirirler, o da onlar
padiaha verir: ayn ekilde saraydaki bir grevliden bir ey istenildii, ya da kapya gelen tandk
lar ile grmek istedikleri zaman da byle hareket edilir. Fakat bunun dnda, sultann zel izni
olmadan saray iinde bir yerden bir yere gidemezler. Buna karn kadnlarn dairesinde her yere
gidebilir ve sultanlarn btn hizmetlerini yaparlar, beyaz hadmlar ise bunu yapamaz;" Withers f
Kayra 1 9 9 6 : 9 5
122 "Ortanca" kelimesi harerne alnan kara aalarn eskileri hakknda kullanlrd. Kara aalara nce
"en aa," sonra "acemi aa," "nbet kalfas" ad verilirdi. Be nbet kalfasnn en eskisi terfi edince
"ortanca" olurdu; Pakaln "Ortanca" 1983: l l /732.
123 Saraya alnan bu acemilere farkl isimler verilirdi, zellikle seilen isimler iek isimleri olurdu.
W ithers iek isimleri verilme nedeninin kadnlara hizmet etmeleriyle ilgili oldunu syler: " B unlar
smbl, nergis, gl, ebboy gibi iek adlaryla adlandrlmlardr. nk kadnlara hizmet ettikleri
ve srekli olarak onlarn yannda bulunduklar iin adlarnn onlarn bekaretine, tatllna ve iffetle
rinin bozulmam olmasna ar yapmas gerekir; " Withers j Kayra 1 9 9 6 : 94
124 Nbet kalfalannn grevleri haremin kapsn beklemektir. Harem kapsnn anahtarlarn sabah
namaz ncesinde darssaade aasndan sayarak alrlar, gerek grldke kaplan aar, akam ise her
taraf kapandnda anahtarlar yine darssaade aasna teslim ederlerdi; Pakaln "Nbet Kalfas" 1 98r
1 1 /705706.
125 Harerne giren kara aalar "en aa" mertebesinden baladktan bir sre sonra acemi aa olurlard.
Bunlar grev sralan geldike kap nbeti tutarlard; Pakaln "Acemi Aal" 1983: 1/7
1 2 6 'Ata 129293: l/257; bununla birlikte Withers saraya alnan kara aalarn ergenlik yana gele
ne kadar beyaz hadm ocuklar gibi sarayn dier ocuklar ile birlikte eitim grdklerini syler;

IV. M E H M E D SALTA N ATI N DA TOPKAPI SARAYI H A R E M i : i KTi DAR, S I N I R LA R VE M i M A R i

139

Resim 28.

Kzlar Aga s : Pau l Ricaut, H i stoi re de l'etat p resent de I ' E m pi re Otto m a n 67o
..

l -hasrl- " '27 olup on iki haslinn en eskisi terfi ederek "yayla bakap
gulam"128 ardndan yeni saraya "bakap gulam, " 12 9 daha sonra "eski
s aray aas" olurdu. Bu mevkie gelenler son olarak darssaade aas
" S ultanlara hizmet eden, siyah hadrnlara ve Kuzey Afrikal siyah kzlara ve padiahn teki kadnia
rna gelince, belirtrnek gerekir ki siyah hadmlar, ocuk yalarnda iken ve ergin ve hizmet grebilme
yana gelene kadar, beyaz hadm ocuklar gibi sarayn teki ocuklar ile birlikte yaar ve egitilirler.
Oradan ayrldktan sonra, kadnlarn yanna verilirler ve hizmet etmeye ve tekiler gibi sultanlarn ka
psnda [Kapagas nasl beyaz hadmlarn ba ise kzlar agas da onlarn badr] alrlar;" Withers/
Kayra 1 9 9 6 : 93
127 Hasll ise on iki kiiden oluan bir gruptu; Pakaln "H asll" 198r 1 /754755
128 H aslldan sonra gelen yayla bakap gulam, yazn sultann gittigi sarayiara gtrlen kara agalarn
katipligini yapard; Pakaln "Yayla Ba Kap Gulam" 1983: II I/612.
129 A. eref "ba kap gulam" deyiminin eskiden " ba kap oglan" olarak getigini sylyor; eref
1329: 8. Cz, 467; ba kap gulam saraya alnan kara agalarn defterini tutmaktayd; Pakaln " Ba Kap
Gulam" 198r l/165;

TO P KA P I SA RAY I H A R E M i: YASA K LA R V E S I N I R LA R

olabiliyordu. 'Jo Sarayda hizmet veren


birok grevli dar s s aade aasna
( Re s . 28) balyd. 'J'
H aremin hizmetli snfnn '
yaad mekanlarn en geni ksmn
kullanan kara aalara ait blmn temel
yaps I I I . Murad dnemine aitti'J2 ( Lev.
6 jA; Lev. 1 2 ) . Bu ksm uzun bir yol ve
evresinde birok binann bulunduu
birbirine bal blmden oluur:
"dolap kubbesi" (Lev. 6 j ) ve " adr
vanl sofa" ( Lev. 6j2) olarak bilinen iki
kap aras ile "darssaade aal" ve
"bakap gulam (aalar kouu) " ( Lev.
6 j 8 ) dairelerini iine alan nc bir
,_.,
blm.
Kara aalara ait bu blm; nbet
yerleri (Lev. 6 j 2 , 1 5 ) , cami (Lev. 6jo) ,
katl bir kou (Lev. 6j8) , darssaResim 29. H a re m , Araba Ka p s ( Lev. 6/ )
ade aas odas ( Lev. 6j2) , ehzadeler
mektebi ( Lev. 6j22), musahib-i ehriyari ve cceler ( Lev. 6 j 4) odalarndan olumaktadr. Kara aalara ait
mekanlar onlarn gelien statlerine paralel olarak daha "ihtiaml" bir hal
almtr. Fiziksel konumu bir karakolu andrr durumda olan bu blm,
harerne girilebilmek iin geilmesi gereken en nemli yeri oluturuyordu.
17. yzyln sonlarnda Sar Mehmed Paa (l. I7I7) ,'33 harerne girmek

130 Altndag 1994: 2.


131 Sarayda darssaade agasna: "hazinedar- ehriyari," "bamusahib" ve "musahibler," "lalalar," "va
!ide sultan baagas" ve "diger agalar," "sultanlarn baagalar" ve "diger agalar," "valide sultan" ve
"sultanlarn kethdalar," "kadn, usta ve kalfa unvan verilen haremdeki kadn grevliler," "darssaade
agas yazcs," "Haremeyn mfettii," " Haremeyn muhasebecisi," " Haremeyn mukataacs" baglyd.
Bkz. Altndag 1994: 1-3; Ayr. bkz. Pakaln " Darssaade Agas" 198r l /400404;
132 Bugn haremin ikinci avluya alan kaps stndeki (Araba Kaps) kitabede tarih olarak 996
(1587-88) bulunur, bu I I I . Murad dnemi yap etkinliginin bitim tarihidir. Kitabe iin bkz. Blm. 4.;
Ayr. Bkz. eref 1329: 8. Cz, 458; Sakaoglu 2002: 318; imirgil 2005: 179.
133 Osmanl tarihisi ve devlet adam. Sar lakabyla tannan Mehmed Paa Defterdar San Mehmed

I V . M E H M E D SALTA N ATI N DA TO P KA P I SARAYI H A R E M i: i KTi DAR, S I N I R LA R VE M i M A R i

Resim 30. Dolap

kubbesi (Lev. 6/ )

isteyen sadrazamlarn -olaslkla da valide sultan ile grmek iin


darssaade aasna rvet vermek zorunda kaldklarn syler. Verilen
parann az olmas durumunda ise sadrazarnn tm hnerini kullanmas
gerekiyordu.'34 Gnmzde kara aalarn mekanlarna bakldnda hare
min kadnlar blmne geilen kapsnn (Lev. 6j23) hemen yanna yapl
m olan darssaade aasnn kulland odann bulunduu konum (Lev.
6j2b) onun bu blmn genel hakimi olduunu gstermesi yannda,
hakl olarak Penzer'in de dikkat ektii gibi kara aalara yklenen sorum
luluu gstermesi bakmndan da nemlidir.'35 Odann haremin kadnlar
blmne gei kapsnn (Lev. 6j23) hemen yannda olmas buraya giri
k denetlernek amalyd. 17. yzylda valide sultanlarn etkin olduu
dnemde kimi grmelerin haremde yapld oluyordu. Daha nce
Paa, Zbde-i Vekay iat ta adl eserinde 1o66-m6 (1656-1704) yllar arasndaki hadiseleri anlatr.
134 Akt. Goodwin 1998:4.
135 Penzer 2000: 159.
'

TOPKAPI SA RAY I H A R E M i : YAS A K LA R V E S I N I R LA R

Res i m 31 . ad 1 rva n l sofa

( Lev. 6/)

de belirtildii gibi Naima, Valide Turhan Sultan ile Kprl Mehmed


Paa'nn haremde grtklerini sylyordu.
Sarayn ikinci avlusunda "araba kaps"'J 6 (Lev. jc; Res . 29) olarak
bilinen kapdan girilen kara aalarn mekanlar haremin dier blmle
rinde olduu gibi kendi iinde dardan bamsz bir mimari yaplanmaya
sahiptir. Araba kapsndan sonra geilen yer "dolap kubbesi" olarak bilinir'J7
(Lev. 6j; Res.3o) . Duvarlarnda alt dolap bulunan ancak penceresi bulun
madndan karanlk olan bu blmden geilince de "adrvanl sofa" olarak
136 Araba kaps Harem dairesinin ana kapsdr. A. eref, saray kadnlarnn bu kapda arabadan
indikleri iin, kapya "Araba Kaps" ad verildigini syler; eref r329: 8. Cz, 457
137 Bu blme "dolap kubbesi" denilmesinin nedeni duvarlarndaki dolaplardan kaynaklanr. eref.
haremi gezdigi srada, hizmetiiierden birinin bu dolaplardan birine Valide Ksem Sultan'n saklandg.
n ve diger dolaplarn da Ravza Mutahhara'ya ait baz hesaplarn defterleri iin kullanldgn syledi
gini aktarr; eref 1329: 8. Cz, 459; N . M . Penzer, bu blmdeki dolaplardan yola karak burasn hem
giri odas, hem de yatakhane olarak tanmlyor; Penzer 2ooo: r6o; Ancak bu ksmn yatakhane olarak
kullanlmaya elverili olmadg aktr.

IV. M E H M E D SALTA N ATI N DA TO PKAPI SARAYI H A R E M i : i KTi DAR, S I N I R LA R VE M i M A R i

1 43

Resim 32.

Res i m 33

Byk B i n i ve Aga l a r Ca m i s i ka p l a r ( Lev. 6/4. 8, solda)


ad rva n l Sefa'da ini pano ( Lev. 6/z)

adlandrlan blme ulalr'J8 (Lev. 6j 2; Res.3) . Dikdrtgen bir plana sahip


olan adrvanl sofaya girilen kap zerindeki kitabe 1077 j666 tarihini
vermektedir.'39 Sofaya girildiinde kuzeydouda "Adalet Kulesi"nin kaps'40
(Lev. 6/3) gney-batsnda ise padiahlarn harerne atla girdikleri "byk
bini" kaps yer alr. (Lev. 6/4) Kapnn zerindeki kitabede 1078/667 tarihi
okunmaktadr.'4' Bu tarih sofann o76/665 yangn sonrasnda onarl
dna iaret eder. Ayrca kapnn hemen yannda "aalar camisi"ne girii

138 A. eref, "adrvanl sofa"ya geilen kapnn kanatlarnn Msr'dan getirildigine dair sylentilerin
dogru olabilecegi gndedir; eref 1 3 2 9 : 8. Cz, 459
139 Kitabede " La ilahe ilaallah Muhammeden Resulullah, sene 1077" yazldr; Ayr. bkz. eref 1 3 2 9 : 8.
Cz, 46r.
140 Kule kaps zerindeki kitabede Hz. Muhammed'in adaletle ilgili syledigi hadis-i erifi yazl
dr: "Hz. Peygamber yle dedi: Bir saat adalet yetmi sene ibadetten hayrldr;" Acluni. KeUit'l Hafa,
Beyrut: Dar-u Ihla'it-Turasi'I-Arap, 1252: 58 ( I I I . Bask) .
141 Kitabede Nisa Sresi'nin 58. Ayetinin bir ksm yazldr: "ve insanlar arasnda hkmettiginiz
zaman adaletle hkmetmenizi emrediyor. Dogrusu Allah, bununla size ne gzel gt veriyor! phesiz
ki Allah, hakkyla iitendir, hakkyla grendir;" bu kitabenin yanndaki Agalar M escidi kaps zerindeki
kitabede ise ayetin eksik olan ksm yazldr; padiahn kullandg bir kapda hkmetmek ve adalet kav
ramlarnn kullanlmas bilinli bir tercihin sonucudur; Ayr. bkz. eref 1329: 8. Cz, 461.

144

TO PKAPI SA RAY I H A R E M i; YAS A K LA R VE S I N I R LA R

Resim 34

ad rva n l Sofa
i n i yaz kua
(Lev. 6/ o)

salayan bir kap bulunur'42 (Lev. 6fn; Res. 32). Sofa ortadan bir kemerle
ikiye ayrlmtr. Bu blmn duvarlar tavana kadar 17. yzyln ortalarnda
retilmi inilerle kaplanmtr'43 (Res. 31). Mekandaki iniler valide sultana
ait mekanlar ile ifte kasularda grlen inilerle slup ve teknik olarak ayn
zellikleri gstermektedir. inilerdeki bu birliktelik ad geen bu mekanlarn
ayn dnemde onarldna (yenilendiine) iaret eder.
zellikle ini panolardaki yeil ve krmz renklerin canllklarn
kaybetmeleri ve boyalarda grlen akmalar da retim srasndaki sorunlar
gstermektedir. Byk Bini'den sofaya girilen kapnn yanndaki duvarda
bulunan bir ini panonun slup ve teknik zellikleri, panoyu 17. yzyl
ortalarna tarihler. Bir vazodan kan sarmaklar ve ieklerden oluan
bu ini pano, valide sultann yatak odas, IV. Mehmed odas gibi haremin
farkl odalarnda grlr (Res. 33). Sofann duvarn dolaan ini yaz kua142 Bu kap zerindeki kitabede N isa Sresi 58. Ayetin bandaki "Allah, size, emanetleri mutlaka ehli
ne vermenizi" ksm yazldr; Bu kitabenin hemen yannda ve Byk Bini kaps zerindeki kitabede ise
ayetin geri kalan ksm bulunur. Kitabede geen emanetleri ehline veriniz ifadesi haremin korunmasyla
grevli kara aalarn yklendikleri sorumlulukla ilgili olmaldr.
143 Bununla birlikte burada bulunan ini kitabeler zerinde "Allah" ve "Muhammed," " Hasan,"
"Hseyin," Aere-i Mbeere (cennetle mjdelenen on sahabe) ile " Esmai Hsna" (Allah'n isimleri)
okunur; eref 1 3 2 9 : 8. Cz, 46; Sakaolu 2002: 321.

IV. M E H M E D SALTAN AT I N DA TO PKAPI SARAYI H A R E M i : i KT i DAR, S I N I R LA R V E M i M A R i

1 45

Resim 35 Kara Aga lar Cam i s i ,

i mekan ( Lev. 6 j o)

nda IV. Mehmed dneminde haremin onarld anlatlmaktadr. (Res.


34) Yaplan onarm hakknda bilgi veren baka bir kitabe ise sofadan kara
aalar talna geilen kapnn zerinde yer alr (Lev. 6j13).
Kara aalarn kullanmna sunulan mescidin bir girii "adrvanl
sofa"dan (Lev. 6 j n ; Res . 32) dier girii ise "kara aalar tal"ndandr.
( Lev. 6j12.) Kara aalar talndan giriteki i kapnn zerindeki kitabe
1078 / 1 6 67 tarihini vermektedir. Kara aalar kouuna bitiik cami kare
planl kk bir mekandr144 (Lev. 6 j 1 o ) . Duvarlar bitkisel desenli ve ayet
yazlarn ieren 17. yzyln ok renkli sralt tekniinde (Res. 35) inilerle
kapl olan cami, dz ahap bir tavanla rtldr. Mihrap inileri, Mekke'yi,
Kabe'yi, Arafat', Medine'yi betimleyen resimleri yanstr. 17. yzyla ait
iniler bu mekann, haremdeki dier birok mekan gibi 1076 j 1 6 6 5 'teki
144 Sakaoglu padiah eyhlislam haremde kabul edecegi zaman, eyhlislamn ncelikle bu mescide
alnmasnn bir gelenek oldugunu syler; Sakaoglu 2002: 323
TOPKAPI SARAYI H A R E M i : YAS A K LA R V E S I N I R LA R

yangn sonrasnda balatlan yenileme


projesi kapsamna alndn gsterir.
Mescidin mihrabnda bulunan
Kabe tasvirli ini pano kara aalarn
kutsal yerlerle olan (Mekke ve Medine)
ilikisini yanstr. Darssaade aasnn
kutsal yerlerin harcamalarn ynet
mesi onu bir ekilde kutsal yerlerle
ilikilendiriyordu. Kendi yaam alanla
rndaki bu tasvirler grevlerinin hatr
Iatlmasnn yannda, akllarnn srek
li bu yerlerle megul olduu izlenimi
verme amal olmalyd. Zira 17 ve 1 8 .
yzyllarda Kahire'ye srlen dars
saade aalarnn evlerinde de bu kut
sal yerlerin tasvirleri grlmektedir. '45
stanbul'dan uzakta yaadklar kendi
evlerinde de kutsal yerlerin tasvirleri- Resim 36. Kara Aa lar Avl u s u ( Lev. 6/A)
nin olmas grevden uzaklamalarna
karn yine de bu yerlerle kendilerini ilikilendirme abas iinde olduk
larn gsterir. Bununla birlikte haremde valide sultann "namaz odas"
duvarndaki benzer panonun varl da valide sultann dindarlna vurgu
yapma amal olmaldr. Mslmanl sonradan kabul etmi valide
sultanlarn, dine olan ball belki de byle vurgulanmak istenmitir.
Ayrca hacca gidemeyen valide sultanlarn kutsal yerlere olan zlemleri de
bir ekilde dile gerilmitir.
adrvanl sofann kapsndan (Lev. 6/13) kara aalar talna
girilir (Lev. 6jA; Res. 3 6 ) . Uzun bir talk etrafnda birok mekandan olu
an bu ksmn en ilgin yaps hi kuku yok ki kara aalara ait koutur
(Lev. 6j18a-n) . Haremin kara aalara ait kou ve evresindeki yaplar

145 Hathaway 2005: 309.


IV. M E H M E D SA LTA N ATI N DA TO P K A P I SARAYI H A R E M i : i KTi DAR, S I N I R LA R V E M i M A R i

1 47

Resim 37
Resim 3 8 .

Kara Aa l a r kou cephesi (Lev. 6J 6 , solda)


Kou u n zem i n kat helalar ( Lev. 6 J 8 n )

I I I . Murad dnemi yenileme projesi kapsamnda yaplm olmaldr.'4 6


adrvanl sofadan tala girildiinde gneyde bulunan iki katl kagir
bina musahipler ve cceler dairesi olarak bilinir'47 (Lev. 6/14) . eref Bey,
binay gezdiinde, burann inilerin konulduu depo olarak kullanld
n syler.'48 Gnmzde de bina yine depo olarak kullanlmaktadr. ki
katl binann hemen yannda olan tek katl mekan ise kara aalarn nbet
yeridir'49 (Lev. 6/s) ve gnmzde haremin gvenlik grevlileri buray
kullanmaktadrlar. Bu odann dousunda bulunan (Lev. 6/24) ve zerin146 Bkz. Blm 4
147 A. eref, burasnn "ba kap gulm" agalanna ait oldugunu sylyor. eref 1329: 8. Cz, 467; ki
ayn girii olan bu mekann birinci kapsn zerinde; "Ey kaplan aan Allah'm! Bize maddi manevi
en hayrl kaplan aJEy lruflan gizli olan Allahm! Bizi korkhklanmzdan emin eyle;" ikinci kapnn
zerinde ise "Bismillahirrahmanirrahim" yazldr; Ayr. bkz. eref 1329: 8. Cz, 468.
148 eref 1329: 8. Cz, 468.
149 eref 1329: 8. Cz, 468; Bu odada asl oldu sylenen ve agalarn uymas gereken kurallarn yazl
oldu 1325 (1907) tarihli talimatname iin bkz. eref 1329: 8. Cz, 468-482.

TO PKAPI SARAY I H A R E M i: YAS A K LA R V E S I N I R LA R

OsT

B i R I NC f

Levha 13.

KAT

KAT

PLAN I

PLAN I

Kara Agalar Koguu, plan ve kesit; Eldem-Akozan 1982

1 49

A-A

ll

Levha 14.

s o

Kara Aalar Kouu, kesit; EldemAkozan 1 982

KESITI

Resim 39

Kara Aa l a r Kou u gi ri i n d e d uvardaki H . 1 078 tari h l i i n i pano

deki kitabede 1077 j 1 6 6 6 tarihini veren kap geildiinde bir koridorla da


"kuhane meydan"na yani nc avluya ulalr.5o
Kara aalar talnda bulunan binalar iindeki en ilgin yap hi
kuku yok ki ortaa manastrlarn veya kervansaraylarn i mimarisini
hatrlatan aalara ait koutur5 (Lev. 6j18a-n) . katl olan bu koua 18.
yzylda kara aalarn saysnn artmasndan dolay bir kat daha eklenmi
tir 1 52 (Lev. 14) . Kouun zemin kat "ba kap gulam"na (Lev. 13 /A) , orta kat
"neferlere" st kat ise "ortancalar"a ayrlnt (Lev. 13/C). eref Bey, zemin
katta bulunan ve gneybat ynndeki odalar "ba kap gulam" tarafndan;
selamlk, yatak ve misafir odalar (Lev. 6j18b-e) sonda bulunan ak meka150 A. eref, haremi gezdii srada bu meydana kan koridorda bulunan demir parmaklkl yerin
Valide Ksem Sultan'n ldrld yer olarak anlatldn sylyor; Kuhane meydanna klan kap
zerindeki kitabe iin ayr. bkz. eref 1329: 8. Cz, 483.
151 N.M. Penzer, benzer bir yaklamla "binann salaml ve manastrdaym hissi veren atmosferi"
olarak tanmlyor; Penzer 2000: 1 6 1 .
152 Sakaolu 2 0 0 2 : p 6 .

IV. M E H M E D SALTAN ATI N DA TO PKAPI S A R A Y I H A R E M i : i KT i DAR, S I N I R LA R V E M i M A R i

nn cami, (Lev. 6j18f) bunlarn kar


snda bulunan odalarn ise yemek ve
kiler odas olarak kullanldn sy
ler153 (Lev. 6j18h-L) .
Koua kara aalar taln
da stunlu bir revaktan girilir'54 (Lev.
6j16; Res. 37) . Kapdan (Lev. 6j17) sonra
girilen geidin gneybat duvar yerden
yukar kadar 17 yzyl sralt teknii
inileriyle kapldr. Bunun ortasnda
kaln bir erit halindeki ini kitabede
1078/1667 tarihi okunmaktadr.'55 Bu
ini kitabe kouun 1076/1665 yangn
sonrasnda onanldna iaret eder (Res.
39). Bunun altnda yer alan 1235/1819
tarihli baka bir kitabe ise haremde kara
aalar ile earlyeler arasndaki ibirliini
Resim 40. Ka ra Aga l a r Kogu u zem i n kat
( Lev. 6f 8a)
gstermesi bakmndan nemlidir. Buna
gre dnemin darssaade aas Hafz sa Aa 1235/1819 dneminde, harem
halkndan merhum Naile Hatun'un malndan Bedr-i Cihan Kalfa ve ortanca
Mahmud Aa elleriyle harem-i hmayun hastalar iin mum ve zeytinya
yardm yapmtr. 5 G Bu ini panonun bulunduu duvann kuzeyinde bulunan
(Lev. 6j18m) merdiverler birinci kata k salar. Merdiverlerin batsnda
ise kouun helalan bulunur (Lev. 6j18n) ; Res. 38) . Merdivenlerin gneybat
snda kouun uzun ve yksek orta sofas uzanr (Lev. 6j18a) . Bu sofann her
iki yannda, kat galerileri ve galerilerde yer alan odalar bulunur (Lev. 6j18b-L;
Res. 40) . Zemin katta gneydou uta ise byk bir ocak bulunur ( Lev. 6j18a;
Lev. 12). Bugn ocak zerindeki iniler dklm ve yerleri yeile boyanmtr.
153 eref 1329: 8. Cz, 481; A. eref, haremi gezdigi srada kog.tun haremin birok yerinden dklen
inilerin kondug.t bir depo olarak kullanldgn sylyor; eref 1329: 8. Cz, 467.
154 Kog.ta girilen kap zerinde "mminler kardetirler, o halde kardelerinizin arasn bulun,
bantnn;" yazldr; Ayr. bkz. eref 1329: 8. Cz, 479
155 Kitabede " Ey kaplan aan Allah'm! Bize maddi manevi en hayrl kaplan a. 1078" yazldr. Ayr.
bkz. eref 1329: 8. Cz, 479
156 Kitabe iin Bkz. eref 1329: 8. Cz, 479; Sakaoglu 2002: 327.

TO PKAPI SARAYI H A R E M i: YAS A K LA R V E S I N I R LA R

Resim 41 .

Ka ra Aa l a r Kou u birinci kat g ney-bat yn ndeki odalar ( Lev. 6f8a)

Zemin katta bulunan karlkl odalar kara aalarn st dzey amirleri tarafn
dan kullanlyor olmaldr'S7 (Lev. 6j18b-L; Res. 40) . Gneybat ynnde drt
oda (Lev.6j18b-c) ve eyvan eklindeki bir mekan (Lev. 6j8f) bulunmaktadr.
Bu odalarn karsnda ise be oda (Lev.6j18h-L) ve yine eyvan eklindeki bir
mekan (Lev.6j18f) yer alr (Lev. 13/A) . Bu odalardan ocan her iki yanndaki
n ak rnekanlara eskiden ocak ba denilmekteydi.'S8 Gneybatdaki eyvan
eklindeki odann (Lev. 6 j18h) gney duvarnda bir eme'S9 vardr. Bu odann
kuzey duvarnda ise kara aalar arasndaki yardmiamay tevik eden mermer
zerine 1079/1668 tarihini veren bir kitabe' 60 bulunmaktadr. Ayrca gneydo157 Bkz. eref 1329: 8. Cz, 467; Sakaolu 2002: J27
158 Aynca bu mekanlar cezalandrma amacyla da kullanlyordu; eref 1329: 8. Cz, 480.
1 5 9 eme zerindeki kitabede Insan Suresi 2 1 . Ayet'in bir ksm yazldr; " Rableri onlara tertemiz bir
iecek iirecektir;" Alhnda ise: " Ba gulam aas Ahmet Bedir efendi bu emeyi tamir etti; Ayr. bkz.
eref 1329: 8. Cz, 48o-48 .
1 6 0 Sebeb-i alarnet oldur ki i b u astane-i devlete bizimfzamanmzda v e bizden sonra gelup hizmet
i padiahi ile merref olan kanndalanmz yle ma'lumunuz ola/ ki bin on be tarihinde mevcut
olan aa kanndalanmz atik ve cedid sar ve kebir cmlefni ma'rifeti ile mabeynimizden bir aa

IV. M E H M E D SALTAN AT I N DA TOPKAPI SARAYI H A R E M i : i KTi DAR, S I N I R LA R VE M i M A R i

1 53

Resim 42.

Kara Aa l a r Kouu i k i n c i kat g n ey-bat yn ndeki odalar ( Lev. 6f 8a)

u ynndeki odalarn birinin duvarndaki 1099/1687 tarihli mermer kitabet 6


darssaade aasnn duasn iermektedir. Bu kitabenin bulunduu cephedeki
odalarn birinin kapsnn zerinde baka bir kitabede ise -talkta bulunan
msahipler dairesinin kaps zerindeki ve kouun giriindeki koridorda
bulunan ini kitabede olduu gibi-burada yaayanlara Tanr'nn hayrl kaplar
amas ve onlar korumas dilenmektedir. G
kanndamz azad oldukda hasbeten Iiilah er aylk ulufemizi ol yoldamza in'amfetmek ma'kul
grlp lakin alayim-i mezbur ihrak olman sonradan devletl saadetl darssaade aafs Abbas aa
ve !ala H zr aa ve saray- atik aas Mahmud aa ve bakap olan !ala uayip aa zamannda slubu-
sabkfzere tahrir olunup bizden sonra gelen aa kanndalanmz dahi muhalefet etmeyb vaz'ndan
hafric hilafa sa'y itmeyeler. Sene 1079; Ayr. bkz. eref 1329: 8. Cz, 480-481; Sakaolu 2002: p8.
r 6 r Erdi halk- aleme feyz-i Huda-y lemyezel
n olub Darssaade aas ol uh vefa
Zhd-i takvaya belin balayub etdi hizmeti
Kl efaat ya Muhammed mmetindir Mustafa 1099; Ayr. bkz. eref 1329: 8. Cz, 48o;
Sakaolu 2002: 327
r62 Kitabede: " Ey kaplar aan Allah'm! Bize maddi manevi en hayrl kaplar a/ Ey ltuflan gizli olan
Allahm! Bizi korktuklarmzdan emin eyle;" yazldr.

1 54

TO PKAPI SARAY I H A R E M i : YASA K LA R VE S I N I R LA R

Resim 43

Darssaade aa s n a a i t meka n i a ra g i r i kaps ( Lev. 6j2o)

Kouun birinci katna giri kapsnn dousundaki merdiven


lerden klr ( Lev. 6 j 1 8m; Lev. 1 3 / B ; 1 0 ) . Bu kat zemin kata gre daha
zensiz odalara sahiptir. H er iki ynde galerilerle oluturulan bu katn
gneydou tarafna bakan cephesinde kk ve bir byk, gneybat
tarafnda ise i ie iki odann yannda drt kk ve bir byk olmak
zere toplam on oda bulunur ( Lev. 1 3 j B ; Res. 4 1 ) . Birinci kattan tekrar
merdivenlerle ikinci kata klr ( Lev. 1 3 j C ) . Birinci katta olduu gibi bu
kat da iki galeriden oluur. Ancak farkl olarak gneybat ynndeki
galeri ak yaplmam ortada bir koridor ve etrafnda odalardan oluur
( Res. 4 2 ) . Koridorun, orta sofaya bakan odalar tek pencereli ve hcreyi
andrr biimde yaplm alt odadan oluur ( Lev. 1 3 j C : 1 -6 ) . Ancak kori
dorun orta sofaya bakan tarafndaki revaklarn nceden ak olduu ve
daha sonra kapatld aka grlr ( Res. 42 ) . Gneybat ynndeki
odalar ise kendi iinde ahaptan blnerek iki kat olarak yaplm ve
dierlerine gre daha zenlidir. Koridorun karsnda bulunan be odaIV. M E H M E D S A LTA N ATI N DA TOPKAPI SARAYI H A R E M i: i KTi DAR, S I N I R LA R V E M i M A R i

155

Resim 44

Revan sonradan ka pat lan k s m ( Lev. 6/A)

dan sonuncusu dierlerine gre daha byktr ve bu mekan adrvanl


sofann zerine kadar uzanr ( Lev. qjC- 5 ) . Bu koridordaki odalarn
nndeki koridor aktr ve orta sofaya bakmaktadr. Ayrca buray kulla
nanlar iin helalar da bulunur. kinci kat kara aalarn "acemi aalar" ve
"ortancalar"n kulland ihtimali dnldnde 16 3 bu durum mimari
rgtlenmeyi anlalr klmaktadr. Zira saraya alnan kara aalar iinde
"en aa" snfnn bir stnde olan bu grup daha sonra terfi ediyor ve
"hasll" oluyordu. 1 64
Taln en ilgin yaps olan kouun kendi iinde bir hiye
rariye sahip olduu aka grlr. katl mekann zemin katnn
odalarnn st kat odalara gre daha zenli ve byk olmas bu kat
kara aalarn st dzey amirlerinin kullanm olabilecei ihtimalini
glendirir. Z emin kattan merdivenle klan birinci katta bulunan
63 eref 1329: 8. Cz, 480.
64 Pakaln "Ortanca" 198r I l /732.

TO PKAPI SARAYI H A R E M i: YAS A K LA R V E S I N I R LA R

Resim 45

Darssaade aga s n n zel odas ( Lev. 6jo)

odalarn, zemin kattakiler kadar zenli olmad aktr. Bu kat kul


lananlar zemin katta kalanlardan daha alt snfa mensup olmaldrlar.
B irinci kattan klan ikinci kat ise dier iki kata gre daha zensizdir.
kinci kat ise kara aalarn acemi ve ortancalar kullanm olmaldrlar.
Burada bulunan helalar, ikinci katta yaayanlarn alt katiara inmeleri
nin istenmediini gsterir. Ayrca birinci katta helalarn olmamas ve
zemin katta bulunan helalarn bykl her iki katn sakinlerinin
buray ortak kullandklarn gsterir. yle anlalyor ki kouun mima
ri rgtlenmesinde hiyerari zeminden yukar doru olmutur. Z emin
katta daha st dzey yneticiler kalrken st katlar alt snfa mensup
kara aalar kullanmtr.
Kouun, kara aalar talna bakan d duvarlar 17. yzyln ortala
rnda retilmi ok renkli sralt tekniinde inilerle kapldr (Res. 37) . Ayrca
kouun kaps zerinden balayarak adrvanl sofadan geilen kapnn ze-

IV. M E H M E D SA LTA N AT I N DA TO PKAPI SARAYI H A R E M i : i KTi DAR, S I N I R LA R VE M i M A R i

1 57

Resim 46.

Diirssaiide aas n n h a m a m (Lev. 6f )

rine kadar ini bir pano eridinde kaside-i brde'nin bir blm yazldr. 1 65
Bunun alhnda ise kouun duvarnda 1 9 . yzyla ait birok kitabe bulunur. 1 66
Kara aalara ait mekanlarn belki de en nemlisini darssaade
aasna ait blm oluturur ( Lev. 6 j 2 1a-c) . Aalar nbet yerinin ( Lev.
6 j 1 5 ) karsnda yer alan ve cephesi 17. yzyln ortalarnda retilmi
ok renkli sralt tekniinde inilerle kapl olan mekan, kara aalarn
ba darssaade aasnn kullanmna sunulmutur ( Res. 43) . Aaya ait
rnekanlara girilen kapnn ( Lev. 6 j 2 o ) gneyinde, kou revann iki
stun aras kapatlarak bir mekana dntrlmtr (Lev. 6 / 1 9 ; Res .
44) . Bu ksmn d yzeyi 1 8 . yzyl ok renkli sralt tekniinde iniler
le kapldr ( Res. 44) . Ancak mekana girilen kapn zerindeki kitabede
grlen 1 0 7 8 / 1 6 6 7 tarihi, bu ksmn 1076 / 1 6 6 5 yangn sonrasnda
65 eref 329: 8. Cz, 473
66 Kitabeler iin bkz. eref 1329: 8. Cz, 475477; Sakaolu 2002; 33-331; imirgil 2oop64-I69.

58

TO PKAPI SA RAY I H A R E M i : YAS A K LA R VE S I N I R LA R

,_

Resim 47

ehzade M ektebi g i ri sofa s 1 ( Lev. 6/30)

onarldna iaret eder. Cephede kullanlan inilerin 8 . yzyl retimi


olmas ise o76 / 6 6 5 sonrasnda da bir onarm geirdiini aka gste
rir. A. eref Bey, bu ksmn bir dnem "ortanca"lara ait hapishane olarak
kullanldn syler' 6 7 ( Res. 44) .
Kagir ve iki katl olan darssaade aasna ait binaya girildiinde
(Res. 45) kuzeyde aaya ait mekanlar yer alrken, gney tarafta ise haznedar
aa odalar bulunur' 6 8 (Lev. 6j2 a-c) . Aann yaam alan onun tm ihti
yalarn karlayacak dzene sahiptir. Zira iki katl bu blme girildiinde
(Lev. 6j2 a) alt katnda, darssaade aasnn zel odas ile ocakl iki oda
(Lev. 6j2b) , kk bir hamam (Lev. 6j2c; Res. 4 6 ) , eme, farkl kullanm
167 Bununla birlikte A. eref buray gezdiginde bu mekana pabuluk denildigini sylyor; eref 1329:
8. Cz, 478.
168 eref 1329: 8. Cz, 481; Agaya ait rnekanlara girilen kapnn zerinde Zmer Suresi 73 Ayet'in bir
ksm yazldr: Size selam olsun! Tertemiz oldunuz. Haydi, ebedi kalmak zere buraya girin;" Ayr. bkz.
eref 1329: 8. Cz, 481.

IV. M E H M E D SALTA N AT I N DA TO PKAPI SARAYI H A R E M i: i KTi DAR, S I N I R LA R V E M i M A R i

159

Resim

6 o

48. i m i rl i k , stte ehzadeleri n ka pat l d kl a r odalar ve altta ise odalardan b i ri

TO PKAPI SARAY I H A R E M i : YAS A K LA R VE S I N I R LA R

Resim 49

ehzadeler ait meka n l a r, vel i a ht ehzade odas (Lev. 6/83)

amalar olan birka oda ile hela ve bir de kahve oca bulunur. Kara aa
lar talna bakan aann zel odas 17. yzyl ortalarnda retilmi sralt
tekniinde inilerle kapldr.' 6 9 zellikle duvardaki ini pano (Res. 45) ,
o76/665 sonras yenileme projesine dahil edilmi dier mekanlardaki
panolada teknik ve slup asndan benzer zelliklere sahiptir. Bugn depo
olarak kullanlan bu mekan i ie iki odadan oluur (Lev. 6j2b; Res. 45) .
Aann alt kat odasnn iki penceresinden biri haremin giri kapsna dieri
ise kara aalarn talna bakmaktadr. Bylece Aa hem haremin giriini
hem de tal rahatlkla gzetim altnda tutabiliyordu (Res. 45).
Darssaade aasna ait blmn nemini artran, ikinci katta yer
alan ve ehzadelerin eitimine ayrlm okulun burada olmasdr'7 (Lev.
169 ney 1976: n .
170 M. Anhegger, okulun haremin iinde degil de kara agalara ait blmde olmasn, kk yata aile
baglarndan kurtulmalar, ileride padiah olacaklar iin kk yatan balayan, degerli hocalarn kon
trolnde yetitirilmek istenmesi olabilecegine baglar; Anhegger 1986: 6o.

IV. M E H M E D SALTANATI N DA TO PKAPI SARAYI H A R E M i : i KTi DAR, S I N I R LA R V E M i M A R i

Resim 50. H a re m ,
kad n l a r b l m ne
gei len b i rinci kap
(Lev. 6/23, solda)
Resim 51 . Alt n Yola
a l a n kap ( Lev. 6/27)

6j22) . Bu okul darssaade aasnn st katnda yer alr. ehzadeler eitim


amacyla okula geldiklerinde yol boyunca hibir kadnla gz gze gelme
meleri iin kara aalar tarafndan gtrlrd. l7l Aaya ait odalarn st
katnda, kara aalar kouuna bitiik olan ve bugn "ehzadegfm mektebi"
diye adlandrlan okul 17. yzyldan itibaren haremde yetitirilen ehzade
lerin eitimi iin ayrlmtr. Darssaade aasnn alt kat mekanlarndan
merdivenle st kattaki okula klr. 17. yzyl ortalarnda retilen ok renkli
sralt tekniindeki inilerle kapl giriteki sofadan ehzadelere ders verilen
odaya geilir. Bu odann giri kapsnn sandaki byk bir Kabe tasvirli
ini pano kara aalar camisi mihrabndakiyle ayn teknik ve sluba sahiptir.
ehzadelere eitimin verildii asl byk odann ortas kubbe ile dier iki
ksm ise beik tonozla rtlmtr (Res. 47) . 17. yzyln ini panolarnn
yannda sonradan yaplm yaldzl barok ahap panolada kapl ders odas
bazen gizli toplantlar iin de kullanlrd. 172 Bu blmde ayrca ders veren
171 Ottoavio Bon: 92; Akt. Necipolu 2007: 230-3 1.
172 Byle bir toplant I I I . Mehmed dneminde 1009/16 oo'de yaplmtr. eyhlislam Sunullah Efendi
ile padiah bu odada buluurken, toplanty valide sultan bir perde arkasnda dinlemitir. Bu toplantda
Yahudi Esther Kira'nn hayatna mal olan askeri ayaklanmann neden oldugu kargaa tartld: "ve bu
esnada sa'detl Padiah- din-penah hazretleri eyhlislam Sun'ullah Efendi'yi Darssa'ade kapusna
istedp, ehzadeler mu'allim-hanesinde mlakat idp;" Selaniki/pirli 1999: 1 1 /857

62

TO PKAPI SA RAY I HAREM i : YASA K LA R V E S i N I R LA R

Resim 52. Va lide S u lta n


Ta l na alan kap
( Lev. 6{30)
Resim 53 Cariyeler Ta l n a
alan k a p
( Lev. 6{31 , sada)

hocalarn dinlenmesi iin ayrld sanlan bir oda, darssaade aasnn


kullanm iin baka bir oda ile hela ve eme de bulunur.
17. yzyln banda ehzadeler harerne hapsedildikten sonra ei
timlerini de burada alyorlard. Be alt yana gelen ehzadeye bir hoca
tayin edilir ve merasimle de derse balatlrd. . H . Uzunarl, ehzade
lerin saraya kapatlmasndan sonra zellikle babalar hayattayken daha
rahat bir hayat srdklerini syler. 73 ehzadelerin eitim ald bu okuldan
baka haremde bir de yaadklar odalar bulunmaktayd. zellikle babas
len ehzade iin zor bir sre balard. Bugn " imirlik"I74 (Lev. /J)
olarak bilinen yerde bulunan odalarda sk bir kontrol altnda tutulurlard.
Yksek duvarlada evrili olan ve kk bir bahesi bulunan bu blmdeki
odalara ayn zamanda "kafes"75 de denilmekteydi (Res. 48) . Burada tam
bir gzetim altnda yaayan ehzadenin on, on iki cariyesi, hazine, kiler ve
seferli koularndan alnm aalar bulunurdu. 7 6
173 Uzunarl 1988: 3.
174 imirlik adn burann imir aalaryla kapl olmasndan alyordu; Uzunarl 1988: II}
175 N. Sakaolu, ehzadelerin kafese kapatlan aslanlara benzetildiinden, onlarn yaadklar yerlerin
de byle tanmlandn syler; Sakaolu 2002: 3 8 3 .
176 Uzunarl 1988: II3II4.

IV. M E H M E D SALTA N ATI N DA TOPKAPI SARAYI H A R E M i : i KTi DAR, S I N I R LA R V E M i M A R i

Resim 54 Cariyeler Tal11 ( Lev. 6/B)

ehzadelerin yaad baka bir yer ise Valide Sultan Tal'nn


(Lev. 6/C) kuzeybat kesinde bulunan ve I I I . Murad odasna (Lev. 6j9092) giden bugn "Cinlerin Meveret Yeri" (Lev. 6j85) olarak adlandrlan
revakl blmn st tarafnda bulunan imirlike bakan mekanlard.
Gnmzde bu odaya ocakl sofadan bir kapyla girilir'77 (Lev. 6j83) .
Giriin kuzeyinde kk bir hamam, eme ve bir de hela bulunmaktadr.
Merdivenlerle klan st kat, byk odadan oluur ve bir de hela var
dr.'78 Odalarn en by "Veliaht ehzade Odas" olarak adlandrlr (Res.
49). Bir oca bulunap. ve duvarlarnda 17. yzyl sralt tekniindeki iniler
olan byk odann iinden ahap bir merdivenle klan, asma kattan gei
len birbirine eklemeli odalar da bulunmaktadr. Bu oda iinde duvarlarda
177 Kap zerindeki kitabede Ra' d Suresi 24. Ayet: " Sabretrnenize karlk selam sizlere. Dnya yurdu
nun sonucu (olan cennet) ne gzeldir!" yazldr.
178 Harem mekanlarn gsteren Lev. 6 zemin kat plan oldundan bu oda plan zerinde
gsterilmemitir.

TOPKAPI SA RAY I H A R E M i : YASA K LA R VE S I N I R LA R

Resim 55 Cariyeler Koguu alt ve st katlar ( lev. 6/B)

kullanlan inilerin farkl dnemlerde onarldklar farkl sva izlerinden


anlalmaktadr. Anhegger odada 17. yzyldan sonra tahttan indirilen
padiahlarn tutulduklarn syler.'79 Zira Naima, Sultan brahim'in taht
tan indididikten sonra kapatld yeri tasvir ederken yan yana iki odadan
bahseder. Tarihinin aniatsna gre, sultan iki cariye ve ihtiya duyaca
malzemeler ile birlikte abdesthanesi ve oca bulunan yan yana iki odadan
oluan bir yere kapatlmtr.'80
179 Anhegger 1986: 29.
180 Naima, Sultan brahim'in tahttan indirildikten sonra kapatldg yer hakknda bilgi veriyor: "Ta
ki meclis kapsna vardlar, bir kar-gir odann demir penceresinden ta'am salan girecek kadar kesip
sa' ir pencerelerin ve camlarn duvar yapmlar idi. ... Iki cariye ve malezime (malzeme) her ne ise oda
iine konup hazrlanm idi. Hemen devletly ieri itip, demir kapsn ekip, bir kebir kufl-i hadid
asp, flhal kurun eridip, kufln iine aktp dndler . . . Baha'i Efendi der idi ki: "Hamen hayyen
(canl) defn olundu, zira bir magsil (gasilhane) ve bir msterah (abdeshane) ve bir ocag mtemil iki
mtelask (birbirine bitiik) beyt idi ki bir kk bacas gk yzne bakar ve bir penceresi ki ta'am
salan sgacak kadar yeri kesilip nnde dehliz duvar ancak griinrd. Dahi alem grnmezdi ve
padiah- merhumun lutf u ihsann grdgmze bina'en habishaneye girdikte bana bir mertebe
hzn-i tadi oldu ki bi-ihtiyar bka eyleyip dest-rnal ile ek-i emimi agyardan setr ederdim;" Naima/

IV. M E H M E D SALTA N ATI N DA TOPKAPI SARAYI H A R E M i: i KTi DAR, S I N I R LA R VE M i M A R i

Bilindii zere 17. yzylda artk sancaklara gnderilmeyip haremde


tutulmaya balanan ehzadelerin kendi cariye ve hizmetlileriyle bir yaam
srmelerine izin veriliyordu. Tahta kma sralarnn gelmesini bekleyen
ehzadeler kafes ad verilen yerlerde halktan uzak bir yaam sryorlard.
Yaadklar bu yer haremin kadnlar blmnden uzak bir yere ve o dnem
iin neredeyse en u ksmna yaplmt.
Mimari rgtlenmede cariyelere ait mekanlarn kara aalarnkilere
bitiik olmasna karn birbirlerini grmelerine olanak tanmaz (Lev. 6 / B ) .
B u blm kara aalar blmnde olduu gibi,'8 1 farkl amalar iin kulla
nlan hiyerariye gre dzenlenmi odalardan oluur. Cariyeler Talnn
yannda bulunan revaklarn ardnda, haseki daireleri (Lev. 6/43a-b
c) , cariyeler kouu (Lev. 6j4r) , amarhane, mutfak, kiler (Lev. 6/38) ,
hamam (Lev. 6/34) , emeler (Lev. 6/4S) ve helalardan (Lev. 6/39) oluan
yaam ihtiyalarn karlayacak yaplar bulunur. Haremin kadnlar bl
mne geilen kaplar (Lev. 6/23, 2S) kapandnda arkasnda kalan dn
yaya kimsenin girmesine olanak vermemekteydi. yle ki haremin mimari
rgtlenmesi iinde girilen bir kap kapatlmadan dier kap alamazd.
Alnan bu mimari nlem, yzyllar boyunca haremi girilmesi zor olan bir
konuma tarken korunmasn da kolaylatrm olmal. Haremin kadnlar
blmne giri daha nce de belirtildii zere darssaade aasnn nn
deki iki kapdan yaplyordu 182 (Lev. 6/23, 2s; Res. s o ) . Harem kapsndan
girildiinde nbet yeri olarak bilinen kk bir mekana ulalr (Lev. 6 j 2 6 ) .
Bu blmde kap bulunur. Bunlardan kuzeydou tarafnda olan "Altn
Yol"a83 (Lev. 6/27; Res . s ) , ikincisi "Valide Sultan Tal"na 184 (Lev. 6j3o;
lpirli 200T I l l j 67-1168.
r8r A. eref, cariyelere ait mekanlarn mimari rgtlenmesini kara aglarn mekanlarna benzetir; eref
1329: 12. Cz, 724
r82 ki giriten ilk kapnn zerinde Ahzab Suresi 53 Ayet; "Ey iman edenler! Yemek iin agrlmaks
zn ve yemegin pimesini beklemeksizin (vakidi vakitsiz) Peygamber'in evlerine girmeyin. (33:53)," arka
sndaki ikinci kapnn kitabesinde ise "lailaheillah muhammeden resulullah" (Kelime-i Tevhid yazldr)
yazldr; Ayr. bkz. eref r329: 9 Cz, 521.
r83 Kapnn zerindeki kitabe Zumer Sresi 73- Ayetin bir ksm yer alr: "Size selam olsun! Tertemiz
oldunuz. Haydi, ebedi kalmak zere buraya girin." Kitabede geen ve ebedi kalmak zere girilmesi iste
nen yer ayetin baka bir yerinde cennet olarak tanmlanr.
r84 Kapnn zerindeki kitabede Hud Sresi 56. Ayet "te ben, hem benim, hem sizin Rabbiniz olan
Allah'a dayandm" yazldr.

66

TO PKAPI SA RAY I HAREM i : YAS A K LA R V E S I N I R LAR

Res. 17) ve bat ynndeki nc kap da "Cariyeler Tal"na'85 (Lev.


6 /31; Res. 53) alr.
Batdaki kapdan geildiinde uzun bir koridordan sonra ulalan
Cariyeler Tal'nn hemen banda burada yaayanlarn kullanabilecei
bir hamam bulunur (Lev. 6 /34) - Bunun yannda yer alan ve kara aalarn
koularna bitiik mekanlar cariyelere ait odalardr'8 6 (Lev. 6 j 2 6-27) Bu
odalarn karsnda yer alan iki katl kou, ( Lev. 6/41) kara aalarn kou
undan daha kktr; ancak tala bakan pencereleri sayesinde i meka
n daha aydnlktr'87 (Res. 5 5 ) . M . Anhegger bu kouun manastr ya da
apellerden esinlenerek oluturulduunu ileri srer (Lev. 6 j41) . Kouun
orta sofasnda yer alan ocak, mekan stacak byklktedir. eride bulu
nan ikinci kata k ancak talkta bulunan musluklarn (Lev. 6/35) yann
daki odann merdivenlerinden ( Lev. 6/36) klp sonra da bugn "kalfalar
dairesi" olarak adlandrlan yerden salanr (Lev. 6 /37) . Cariyelere ait hela
lar kouun gney-dousunda bulunur (Lev. 6j 3 9 ) . H amamn karndaki
yan yana oda "bakadnefendi odalar" olarak adlandnlr (Lev. 4/43a
c; Res . 7 6 ) . S . H . Eldem, bu odalarn 1079/ 6 6 8'deki onarm projesinin
nemli bir blmn oluturduunu ve Hali cephesine bakan ayr
odadan oluan bu blmn dekorasyonunun zengin olmasndan dolay
haremin nemli kiileri tarafndan kullanldn syler.'88 G. Necipolu,
benzer bir yaklamla bu odalarn sultann hasekilerine ait odalar olabilece
ini ileri srer. '89 Burada bulunan odalarn her birinin baheye bakmas ve
ocakl olmalar, hizmetiler iin ayrlm mekanlan ve helalarnn olmas
bu odalarn nemli kiiler tarafndan kullanldn gstermektedir. Bu
185 Kap zerindeki kitabede: "Ey kaplar aan Allah'm! Bize maddi manevi en hayrl kaplar a"
yazldr.
186 A. eref bu odalarn, ocakl ve ortanc kalfalar, vekil usta, saray ustas, hastalar kahyas tarafndan
kullanldgn syler. eref 1329: 12. Cz, 723187 S.H. Eldem de benzer bir yaklamla koguu kara agalar koguuna benzetir. Ancak uzunluk ve kat
says olarak farkllk gsterdigine dikkat eker; "cariyeler koguu, kara agalarnkine benzer. u farkla ki,
uzunlugu alt yerine drt kemerlidir. Kat says da drt yerine ikidir;" Eldem-Akozan 1982: Lev. 145
188 Eldem-Akozan 1982: Lev. 143
189 Necipoglu 200?:228-229; M . Anhegger de bu odalan ayn ekilde tanmlamakta ve padiah ailesine
ait odalar oldugunu belirtmektedir. Anhegger haremde yaptg onarmlar srasnda bu mekanlarda yap
tg almalarda buldugu kimi mektuplardan yola karak bu tanmlamay yaptgn sylyor; Anhegger
1986: 49

IV. M E H M E D SA LTA N ATI N DA TOPKA P I SARAYI H A R E M i : i KTi DAR, S I N I R LAR V E M i M A R i

odalardan gneydouda bulunan dier iki daireden daha byktr. Daha


fazla ek odas ve valide sultan odasndan sonra kubbeli bir odas olan tek
daire de budur. Necipolu sultann "bahasekisinin" odasnn buras ola
bileceini syler9o ( Lev. 6(43a) . Oda ile cariyeler kouu arasnda ise bir
kapdan merdivenlerle cariyelerin hastane ksmna inilir.
zerinde durulan mimari tekiladanma unu aka gstermekte
dir ki; kara aalarn, cariyelerin ve haremde yaayanlarn ihtiyalarn kar
layacak her birim dnlmtr.9 Birbiri iine bu kadar girmi mima
ri rgtlenme iinde her birimin ihtiyalarn kendi yaam alan iinde
grme imkan bulmas dikkat ekicidir. Mesela, aalarn katl kouu
( Lev. 6 f r 8) ve bunun alt katnda bulunan helalar (Lev. 6 f r8n) , Byk
Bini ( Lev. 6 (4) kapsndan kldnda ulalan hamam ( Lev. 6 ( 6 ) ve
caminin (Lev. 6 f r o ) varl bu blm kullananlara haremin veya sarayn
herhangi bir yerine geme ihtiyac duymadan yaayabilme olana salar.
Mimarideki bamsz grnt ayn zamanda harem iinde bir btnlk
de oluturur. B yle bir mimari yaplanma sadece bu blm iin geerli
deildir. Zira valide sultana ve cariyelere ait blmlerde de hamam, hela,
yatakhane ve odalarn varl bu rgtlenmeyi aka gsterir. B ylece
haremde yaayan halkn kendi snrlar iinde yaamasna olanak tanyan
-belki de zorlayan- bir yaplanma sz konusudur. Dahas bu yaplanma
snrlarn korunmasna ve her blmn kendi snrlar iinde kalmasna
imkan tanmakta veya zorlamaktadr. M imari tekilatanmann bilinli bir
tercih olduu aktr. H aremin kaplar kapandnda bu ksmda yaayan
harem halknn daryla balantsn zorunlu klan tek neden mutfaktr.
Ancak Saray- Amire'de hazrlanan yemekler harem kapsndan teslim
alndktan sonra, harem iinde datlarak sorun da zmlenmitir.
Yukarda zerinde durulan ve haremde oluturulan mimar rgt
lenme, hane halknn yaam alanlarnn snrlarn belirlemekteydi. 9 z Her
190 Necipoglu 200T229; Ayr. bkz. EldemAkozan 1982: Lev. 143; Ad geen odalar bugn depo olarak
kullanldgndan grlememitir.
191 Bugnk mevcut mekanlar arasnda sadece mutfak ksm bulunmamaktadr. Bunun dnda kalan
ihtiyaca dnk tm blmler bulunur: Kogular, hamamlar, helalar, cami vs.
192 M. Anhegger, benzer bir yaklamla mimari yaplanmadaki bu rgtlenmeye dikkat ekiyor:
"Cariyeler dairesi ile padiah kasrlar ve ehzadeler dairesi arasnda hibir geit yoktur. Saray kalfalar
dairesi, valide sultan dairesi, padiah ve ehzade kasrlarn cariyeler dairesinden ayrmaktadr. Bu daire

68

TO PKAPI SARAYI H A R E M i: YAS A K LA R V E S i N I R LA R

snfn kendi snrlar iinde yaamasnn istendii, her birimin yaam


ihtiyalarn karlayacak mekanlarn varl ile anlalmaktadr. Bununla
birlikte haremde uygulanan bu snr izgileri, sarayn genel yapsyla
da rtr. Nasl ki sarayn birinci, ikinci ve nc avlu sistemi oraya
girebilecekleri belirliyorsa, haremde de bunu grmek mmkndr. Kara
aalarn kulland blme birinci avlu denilebilir. Buraya harem halknn
tamam girebiliyordu. Cariyelerin kulland yer ise ikinci avluya benziyor
du. Buraya kara aalar giremiyor ama valide sultan girebiliyordu. Valide
sultann odas ile padiahn kulland mekanlar ise sarayn nc avlusu
gibiydi. Valide sultan odas, nc avluda yer alan Babssaade Kaps gibi
bir ilev gryordu ve bu ksmdan dier tarafa ancak ok az kii geebili
yordu. Mekanlarn mimari rgtlenmesi dorudan valide sultann harem
deki siyasi varlyla rtmekteydi.
HARE M D E S r N I RLARI KoRUMAK

ro64/1653 ylna gelindiinde yaanan bir olay haremdeki g


oyunlarna nemli bir rnek oluturur. Olay aktaran Naima'nn anlats
harem ile Enderun arasndaki ekimenin boyutunu gstermesi yannda,
sahnede bulunan oyuncularn rollerini kaybetmemek iin nasl bir mca
dele verdiklerini de kantlyordu. Buna gre, sarayda dolamaya balayan
bir sylenti, has oda ve dier oda aalar tarafndan yanl anlalnaya yol
at. Darssaade aas bata olmak zere harem-i hmayunun ileri gelen
leri: "miknet ikbalimiz sebebiyle malsud avamiz bir ftne zuhur ederse
ibtida ile hcum- nas bize olur, evketl padiahn biraderleri ki flhakika
eriklerdir, anlar da'ire-i vcuddan mefkd olsalar istiklal tarafmza mn
hasr olur" dncesindeydi. '93
iindeki kadn efendi odasnn da cariyelerin, padiah ve ehzadelerle habersiz iliki kurmalarn engel
leyecek biimde yerletirilmi olmas, dikkat ekicidir. Bu durum bize hasekiler ile gzdeler dnda,
cariyelerle padiahn izinsiz ya da habersiz ilikilerinin engelleornek istendiini dndrmektedir.
Padiah ile yatm olan hamnn saray kalfalar denetiminde bulunmas art haremde ok sk uygulan
maktayd. nk padiahtan erkek ocu olan kadn, hibir zaman padiah sarayndan ayr yaamazd.
ehzadesi olan hanm ya Yeni Saray' da, ya Eski Saray'da ya da kara aalar denetiminde bulunan kendine
ait baka bir sarayda yaayabilirdi. Bu bize erkek ocuu dourmann kadnlara kazandrd maddi
refah ve toplumsal gvenceyi gsterdii gibi baka bir evlilik veya erkek ilikisi kuramama b;mlln
veya yasan da gstermektedir;" Anhegger 1986: 29.
193 Naima/pirli zooT I l l/1533.

IV. M E H M E D SA LTA N AT I N DA TO P K A P I SARAYI H A R E M i: i KTi DAR, S I N I R LA R V E M i M A R i

Olayn yaand sre bayrama denk gelmiti ve padiah arife gn


Sinan Paa Kk'nde kendisi iin dzenlenen elenceyi izledi. Daha sonra
has odaya geildi. Sarayda bu gecelerde padiah elendirmek ve daha
sonrasnda bahi almak bir gelenekti. Zira Naima bu gelenei savunur.
Tarihiye gre, aalar arasnda ilim ve irfan sahibi birok kii vard ve
padiahn bunlarn sohbetlerinde bulunmas gerekiyordu. Bununla birlikte
bu ortamlarda has odallar hnerlerini sergileme frsat da bulabiliyorlard.
Naima treni bir gereklilik olarak grse de, elde ettikleri gc kaybetmek
istemeyen harem halknn yaklam farklyd ve padiahn has odada kal
mas byk bir tehlike oluturuyordu:
padiah- ma'sum bu gece tarada kalp inirah- sr1r ile anlarn
dilfribahe hareket sekenatlarna frifte olup ba'z ukalasndan
gafletten ikaz edici szler iitip rd sedad erbabndan birini
mukarreb-i has edecek olursa la-cerem ta'ayyn ol canibe dp
bizim bazar- ikbalimiz fasid ve meta' ra'betimiz kasid olur. Zira
sohbet m'essirdir ve tabi't sarktr. '94
Sarayda nemli bir gc oluturan kara aalarn ba o dnemde
Behram Aa'yd. Valide sultan bahane ederek padiahn harerne gemesi
iin yanndakilerle birlikte huzura kt. Naima anlatsnda padiahn aa
nn yaptnn yanl olduunu zarif bir eklide ima ettiini syler: "Aa
lala, ecdad- izammz 'id geceleri Has-oda'da elendiklernn meer aa
larn bu makle srl u neat ile la'b u hner gsterdikleri iin imi, yine
hazz var tabi'at elenir vafr zaman uyku getirmez. "'95
Ancak aa, ne olursa olsun padiah harerne getirmek niyetindeydi
ve bunun iin valide sultann huzuruna kt: "Devletl bu gece padia
hmz Has-oda'da kalmann ma'nas nedir, i-olanlarn bilmez misiniz ?
Kulana SZ girer musahibler peyda olur. Sonra olunuz inkyaddan
karlm olur, siz a'lemsiz. " Tm imkanlar zorlama niyetinde olan aa
beklenmedik bir cevap alr: "Behey aa, bu bayram gecesidir, arslanm
194 Naima{pirli 2ooT I I I / 1533-1534
195 Naima{pirli 2ooT l l lfr535

TO PKAPI SA RAY I H A R E M i: YAS A K LA R V E S I N I R LAR

dahi ma'simdur. Bu gece aalarn la'b ve hnerlerin seyr etmek kanin-


kadimdir. Nsf'l-leylden sonraya dek elensinler, sonra da'vet ile makam-
beytitetlerine gelsinler. " Ancak, pes etme niyetinde olmayan aa has odaya
geri dner ve padiah tekrar harerne buyur eder. Naima aann byle bir
crette bulunmasn yadrgar ve padiahn valide sultana olan hrmetinden
dolay harerne gemek zorunda kaldn syler.'9 6
Naima'nn bu aktann sarayda taraflar arasnda devam eden siyasi
g mcadelesini gstermesi bakmndan nemlidir. Taraflarn padiah
buna bal olarak da ynetimi ellerinde tutmak iin her trl yolu dene
mekten geri durmadklar grlr. Behram Aa'nn sraryla padiahn
harerne girmek zorunda kalmas darssaade aasnn padiah zerindeki
etkin gcn gsterir.
Yukarda zerinde durulan olay sarayda meydana gelen iktidar
elinde tutma abalarndan birini oluturmaktayd. Hi kuku yok ki bu
mcadelenin en nemli nedeni gruplarn saraydaki konumlarn da belir
lemekteydi. zerinde durulan bu olay 17 yzylda haremin artan nemini
gstermesinin yannda, ynetimin Enderun'dan harerne tandna da
iaret eder.
L. Peirce, 17. yzyln ak iinde Osmanl hareminin dinamiini
cinsellikten ok, aile politikasnn oluturduunu syler.'97 Her snf iin
ayr odalar, yer yer drt katl mekanlarn yannda, ok sayda oda, sofa,
talk, kou ve koridordan meydana gelen bu alanda yaayan harem halk
arasnda en nemli konumda olan valide sultand. Onun herkesten stn
konumu ayn zamanda harem kurumunun neredeyse temelini oluturmak
tayd. Peirce, Nurbanu Sultan'a gnlk 2000 ake gibi yksek bir maa
balanm olmasn, hanedan ailesinin bir yesi olan valide sultaniara harem
iinde tannan stn statnn bir gstergesi olarak grr.'98 Daha sonra I I I .
Mehmed'in annesi Safiye Sultan'n maan 3000 akeye karmas Peirce'in
tezini destekler. '99 Bu balamda G. Necipolu valide sultanlarn elde etmi
196 Naimaflpirli 2ooT I I I / 1535.
197 Peirce 2002: .
198 BOA. MAD. 4 2 2 ; Yay. Peirce 2 0 0 2 : 1 6 9 .
199 Bununla birlikte yaz v e k aylar banda aldg 36o.ooo ake daha vard; Hammer 1 8 2 9 : 612; 18.
yzyln banda ise valide sultann yllk geliri, 18,3 milyon akeydi ve bu miktar sadrazarnn hazineden

IV. M E H M E D SA LTA N ATI N DA TOPKAPI SARAYI H A R E M i: i KTi DAR, S I N I R LA R VE M i M A R i

olduklar nemli yetkilerin bir gstergesi olarak, valide sultan unvann


resmi olarak ilk kullanmaya balayan200 Nurbanu iin haremde yaplan
yeni mekanlarn varl zerinde durur.201 Necipolu, haremde mimari ve
kurumsal rgtlenmede nemli deiiklikler gerekletiren I I I . Murad'n
haremde yapm olduu deiiklikler ve eklernelerin yeni bir aile ortam
ierdiini, I I I . Murad'n haremde kadnlar iin yaptrd konutlarn, iki
kuak nce balayan mimari ve idari deiikliklerin bir devam olduunu ve
bu gelimenin Enderun Avlusu'nun terk edilmesi anlamna geldiini syler.
Ayrca yazar, artk seferlere bizzat katlmayan sultann, hareminde bsbtn
inzivaya ekilerek, geride brakt siyasi boluu da gl kadnlar ve onlarn
d dnya ile aracln yapan kara aalarn doldurduunu vurgular.202 Zira
haremin Yeni Saray'a tanmasn zorlayan unsurlardan birinin kadnlarn
oynad nemli rol olduu dnldnde Necipolu'nun bu yaklam
anlam kazanr. Kabul edilmelidir ki, haremin varl Peirce'n da zerinde
durduu gibi, ksmen hkmdarn cinsel faaliyetlerini denetlernesi yannda,
hanedan soyunun devamnn da salanmasn amalar.20
Harem, kara aalarn sk kontrolnde olmakla birlikte mermer
deli odalarda sadece sultann zevki iin bekleyen ok sayda kadnn
yaad bir yer deildi. Bunun aksine erkekler tarafndan deil kadnlar
tarafndan ynetilen ve kendine has bir sistemi ve dnyas olan bir kurum
du. Her bireyin grevinin belli olduu, belirli sayda grevlinin alt ve
bu grevlilerin statsne, yana, ald eitime gre farkl pozisyonlarnn
olduu bir hiyerari iermekteydi. yle ki N . M . Penzer, bu yerleik dzeni
bir kralla benzetmekteydi:
phesiz ilgi ekici bir krallktr ancak bir babakan seviyesinde
yneticisi, kabinesi, tekilatianma ile ilgili daha alt seviyelerdeki
memurlar, en son srada da kullar bulunan ve herkesin ileride
ald 73 milyonun ok zerindeydi; Yavuz Cezar. Osmanl Maliyesinde Bunalm ve Deiim Dnemi:
XVIII. Yzyldan Tanzimat'a Mali Tarih. stanbul: Alan Yaynclk, 1986: 47

200
201
Yay.
202
203

Uzunarl 1988: 154


-nev-sabteni kilar- cedid beray ba:i:reti valide sulian- BOA. MAD. 48, 1582-83 tarihli hesap defteri;
Necipolu 200T 213; Bu defterin bir ksm saray binalar ile bahe ve iftiikierin tamirini ieriyor.
Necipolu 200T 214.
Peirce 2002: ; Ksem Sultan'n I. brahim'in ocuunun olmas iin yaptklar unutulmamaldr.

TO PKAPI SA RAY I H A R E M i: YAS A K LA R VE S I N I R LA R

ykselebilmesine ak, snrlar kesinlikle izilmi bir tekilat. 204


L. Peirce, Kanuni Sultan Sleyman dnemine ait harc- hassa defter
lerinde "harem" teriminin haremin hemen tm sakinlerini, hem aile hem
de hane halkn kapsacln syler ve terimin daha sonra sadece haremdeki
grevlilerle snrlandnld zerinde durur.205 Yazara gre, bu durum, harem
halknn nfusunun artmasyla ilikiliydi, daha da nemlisi haremin padiah
saraynn bir blm haline dnmesiyle ve bir eitim kurumu olarak ne
minin artmasyla balantlyd. Bunurla birlikte, haremde oluturulan grevli
kadronun yapsnn ve padiahn nc avludaki has oda kadrosu ile yap
benzerliinin, sultann haremdeki mevcudiyetinin bir sonucu olduunu da ileri
srer.206 G. Necipolu da benzer bir yaklamla, Topkap Saray'nda bulunan
haremin, iolanlar sistemiyle bir btnlk oluturduuna dikkat eker.207
Sonu olarak, Osmanl hanedan yelerinin yaad ve Enderun
Avlusu'nun da bir paras olan harem, 6 . yzyln ikinci yarsndan itiba
ren valide sultan ve darssade aalar makamnn artan nemine paralel
olarak, 17. yzyln ak iinde nemli siyasi figrleri barndran bir yer
oldu. zellikle tahta kma geleneinde meydana gelen deiiklik sonras
gleri artmaya balayan, valide sultan ve darssaade aas makamarna
gelen kiiler, elde ettikleri gleri baarl bir ekilde kullandlar. Siyasi
alkantlarn ve hiziplerin gerekletii q. yzyldaki gerilim, haremde de
devam etti. Bununla birlikte salneyi paylamaya ve ralleri korumaya yne
lik giriimler de iddetli oldu.
Osmanl hanedan yelerinin yaad harem, zellikle 6 . yzyln
ikinci yarsndan itibaren siyasi ortamda etkisini artrmasna ramen gize
mini srekli korudu. Girilmesi son derece zor olan harerne ait betimleme
ler de Necipolu'nun belirttii gibi, ancak sarayda yaam kiilerden topar
lanan ve merakl Batllarn d gcyle sslenen hikayelerden olutu. 208
204 Penzer 2000: 213.
205 L. Peirce, 17. yzyln bana ait harc- hassa defterlerinde haremin adnn Darssaade (Saadet Evi)
olarak getiini syler; BOA, AE Kanuni 24; KK Saray 7098; Yay. Peirce 2002: 179.
206 Peirce 2002: 179.
207 Necipolu 200T 208.
208 Necipolu 200T 208.

I V . M E H M E D S A LTA N AT I N DA TOPKA P I SARAYI H A R E M i: i KTi DAR, S I N I R LA R V E M i M A R i

1 73

Haremin bu kadar merak edilmesindeki en nemli etken hi kuku yok


ki girilmesinin yasak olmasna ve ierdii gizliliin korunmasna verilen
nemden kaynaklanyordu. Gizli olan bu yere giremeyenler areyi, duyduk
lar sylenceleri abartarak aktarmakta buldu.
Osmanl corafyasnda ve zellikle de stanbul'da padiah ve ailesi
tebaa iin ok nemliydi. Gereine uygun davranmalar ideolojik ve pratik
dzlemde imparatorluun selameti iin temel unsur olarak grlrd.
Sultan hanesinde dzen bozukluu varsa, byk resimde de bozulma
olurdu.209 Tebaann bak as bir anlamda Osmanl hanedan yapsnn da
snrlarn iziyor gibiydi. Snrlarn annn dauraca sonu ise oun
lukla iddetli bir lm oluyordu.
J7. yzyln banda Osmanl Devleti'nde tahta kma geleneindeki
farklln sonucu olarak yerleik dzenin deiiminin Osmanl hanedan
ailesi iindeki iki gcn kaderini etkileyeceini kimse bilemezdi. Dahas bu
iki fgrn elde edecekleri gcn geleceinin birbirine bal olaca da d
nlemezdi. Valide sultan ve darssaade aalarnn nlenemez gcnn210
ardnda yatan nedenlerden biri olarak kabul edilen yzyln bandaki bu
deiim, iki siyasi fgrn yaam alan olan haremin n plana kmasnda
da en nemli nedendi. Tebaann hanedan ailesine baknn yannda bir de
sahne deiiminin dourduu atmosfer siyasi mcadelelerin daha iddetli
yaanmasn kanlmaz klacakh. Yzyllardr oynanan oyunda figrlerin
deiiminin yannda, asl nemli olan ise hi kuku yok ki oyunun oynand
yerin farkllyd. Saray hatta harem byk trajedilerin yaand bir mekana
dnm t.
iddetli rekabetin yaand haremde ikamet eden valide sultan ve
darssaade aalarnn nlenemez ykselii yaam alanlarndaki deiimin
yannda, kalitesinin de artmasna yol at. Haremde var olan mekanlar ara
snda grlebilen en nemli ayrnt mekanlar arasndaki kalite farkllyd.
Hnkarn ve ona yakn hane halknn ihtiaml ve gsterili odalarna kar
lk, kara aalara ve cariyelere tevazu ve itaatin retildii karanlk, pence
resiz ve zensiz odalar kesin bir ztlk oluturuyordu.
209 Peirce 2002: 353
2ro Bkz. Blm 2.2 ve 2.5.

1 74

TOPKAPI SA RAY I H A R E M i : YAS A K LAR VE S i N I R LA R

G. Necipolu'nun da dikkat ektii zere z bugn ziyaretiler araba


kapsndan girdikten sonra her geilen mekan sonrasnda daha ihtiaml ve
daha zenli odalada karlarlar. Ancak yine de sultann kulland odalar
ncesindeki bu lo gei ve koridorlarn bir ksmndaki zen ve ihtiam dik
kat ekicidir. Hi kuku yok ki bu rastlantsal bir durum deildi. Haremin
"byk bini" (Lev. 6/4) olarak adlandrlan kapsndan girildikten sonra
"adrvanl sofa"dan (Lev. 6j2) balayarak sultan odasna "Hnkar Sofas"na
kadar olan blmlerinin duvarlar iniyle kaplyd (Lev. 4) . Bu gzergahtaki
mekanlarn ssl olmas iki durumdan kaynaklanm olmalyd.
Bunlardan birincisi kara aalarn 6. yzyln sonundan itibaren
elde etmeye baladklar g ile birlikte yaam mekanlarnn kalitesinin de
artmasyd. kinci ihtimal ise; adrvanl sofann i duvarlar ve kara aalar
tal olarak adlandrlan ksma bakan mekanlarn -kara aalar kouu,
darssaade aas odas- d cephelerinin 7. yzyl ok renkli sralt tekni
inde kaliteli inilerle kapl olmas padiahn bu yolu kullanarak harerne
girmesiyle ilgili olmalyd. Buna gre Byk Bini'den (Lev. 6/ 4) atla gelen
padiah, haremin adrvanl sofasna (Lev. 6j2) girdiinde onu gz alc
iniler karlyordu. Buradan geince kara aalar tal (Lev. 6/A) d cep
hesi boydan boya ini kaplyd, atndan indii yer valide sultan talyd
(Lev. 6/C) ve burann duvarlar da iniyle kaplyd. Daha sonra, I I I . Murad
odasna geerken kulland ocakl sofa (Lev. 6j8) ve emeli sofa da (Lev.
6j76) ini kaplyd. Sultan bu gzergah sonrasnda kendi odasna ulayor
du. Ancak bu yol burada bitmiyordu. Cinlerin meveret yerinin (Lev. 6f8S)
duvarlar ve daha sonrasnda Altn Yol'un (Lev. 6j28) has oda arkasndaki
uzants da ini kaplyd. Grlen o ki haremin kuruluundan itibaren kul
lanlan bu gzergah, zaman getike daha zenli bir hal alm ve padiahn
geecei mekanlar iniyle kaplanmt. Padiahn kulland bu yolun (Lev.
s) zenle -ak- kapal mekan olmas gzetilmeden inili olmas akla ini
kullanmnn statye bal bir anlayn sonucu olabileceini getirir. Sarayda
ininin en ok haremde kullanld ve kullanlan mekanlarn sarayn hiye
rarik dzeninde st tabakada olan kiilerin yaam alanlarnda arlkl oldu
u grlr. Mekanlara bakldnda; valide sultan odalarnn (Lev. 6/so, s,
2 Necipolu 200T 231-232.
I V . M E H M E D SALTA N ATI N DA TO PKAPI SARAYI H A R E M i: i KTi DAR, S I N I R LA R V E M i M A R i

17 5

54) , , 2, 3- kadn efendi (ba kadn efendi odalar) (Lev. 6/43a-c) odalarnn
inili olmas da bu snfn padiaha olan yaknlndan kaynaklanan bir ayr
calk gibi durmaktadr. ehzadeler tahtn varisi olduundan onlarn yaad
yerler de unutulmamtr. Kara aalar mescidinin ve darssaade aasnn
odasnn ini kapl olmas onun nemli bir statye sahip olmasnn yannda,
ehzadelerin bu mekanlar kullanmasyla da ilikili olmaldr. Bu varsaym
padiahn harem dnda kulland ve bugn ini kapl olmayan mekanlarn
bazlarnn da inili olmas olasln destekler.2 12
Haremde yaayan hane halknn yaam alanlarndaki bu farkllk
statyle dorudan ilgiliydi. Saray ailesine mensup olanlarn iktidarn merke
zine yaklatka ve saray kadernelerindeki konumlar artka yaam kaliteleri
de buna bal olarak artt. Bugn haremde hnkar ve ona yakn olanlarn
havuzlu balelere bakan, iinde emelerin ve ocaklarn bulunduu odalarla
hizmetli kesimin kulland odalar arasndaki farkn altnda yatan gerek hi
kukusuz ki stat arasndaki farktan kaynaklanmaktayd. Sultan kendisine
ayrlan kubbeli ve ii tamamen inilerle kapl gsterili oday kullanyordu.
Onun hemen arkasnda annelik rolnn salam olduu avantajla valide
sultann odalar geliyordu. Ancak her ne kadar sultann mekanlarndan daha
az gsterili ve kk olsa da kimi ynyle valide sultan odalar daha ayrcalk
konuma gelebiliyordu. Valide sultann kulland rnekanlara geri dnelim.
Haremde baka bir mekanda bulunmayan2'3 her yere ulama imkan veren
sistem onu bir anlamda haremin hakim gc konumuna getiriyordu (Lev.7) .
Valide sultann hemen altnda sultana bir ocuk vermi olan hasekilerin kal
d daha kk ancak kubbeli mekanlar onlarn ikincil rollerini gsteriyordu.
Cariyelerin birden ok kiiyle birlikte paylamak zorunda kaldklar koular
da (Lev. 6/41) onlarn sralamadaki yerlerinin ak bir gstergesi gibiydi.
Bu rgtlenme iinde kara aalarn ve onlarn amiri konumundaki
darssaade aasnn kullanmna sunulan mekanlarda da statnn farkl
l aka okunmaktayd. Bu almada zerinde durulan ve 6 . yzyln
ikinci yarsndan itibaren nemli bir g elde etmeye balayan darssaade
212 Zira, G. Necipolu, Arz Odas'nn da ini kapl olduunu ne srer: Bkz. Necipolu 200T 139.
213 Her ne kadar hnkar sofasnn da birok yere alan kaplar olsa da sofann ortak kullanlan bir
mekan olduu dikkate alnmaldr.
TOPKAPI SA RAY I H A R E M i: YAS A K LA R VE S I N I R LAR

aal makamn igal edenlerin yaad mekanlar ihtiam bakmndan


dikkat ekiciydi. Bununla birlikte gelecein sultanlarnn ders ald yerin
burada olmas da hi kuku yok ki rastlantsal bir durum deildi. Belki
de haremde ehzadelerin eitim alabilecei en uygun yer burasyd. Zira
haremde yaayan ehzadelere ders vermek iin gelen hocalarn harerne
alnmamas iin byle bir tercih yaplmas haremin yapsna da uygundu.
stelik haremin erkek blmndeki en u yere ina edilmi olan ve kapal
olduklar odalardan haremin hibir yerine uramadan Altn Yol'dan bura
ya getirilen ehzadelerin harem iindeki kadnlarla karlama olasl da
nlenmi oluyordu.

IV. M E H M E D SALTA N AT I N DA TOPKAPI SARAYI H A R E M i : i KTi DAR, S I N I R LA R VE M i M A R i

177

DRDNC B L M

MURAD'TAN MEHMED'E
TOPKAPI SARAYI HAREMi'NDE
YEN MEKANLAR VE ONARlMLAR

smanl hanedan yelerinin yaad haremin Topkap Saray'na


ne zaman tand kesin olarak bilinmediinden, kimi aratr
maclar Evliya elebi'nin aktarrnndan yola karak Fatih Sultan
Mehmed'in Yeni Saray'nda bir harem bulunmadn dnrler:
Amma bu sarayda harem bnyad olmamdr. Ba'dehu Sleyman Han
asrnda harem bina olunup bir oda tavai aalar ve bir oda teberdar[a]
n- hassa ve bir adalet kk bir divanhane bnyad olunup yedi vezir-i
sahib-tedbir haftada drd gn divan olmak kanun- padiahi oldu.'
Evliya elebi, II. Mehmed dneminde sarayda harem olmadn
ve ancak Kanuni Sultan Sleyman devrinde harem yapldn syler. B .
Miller bu aktarrndan yola karak benzer bir yaklamla II. Mehmed'in
Yeni Saray' yaphrdktan sonra buray resmi bir ynetim merkezi olarak
kullandm, ayrca Eski Saray'da yaklak yz kadn ile yetmi hadm
braktn ve kendisi iin her iki sarayda birer daire ayrttn ileri srer. 2
T. z de ayn tutumu sergileyerek Yeni Saray'da devlet ynetiminin ihtiya
larn karlayacak binalarn yapldn belirtir) Kimi modern aratrmaclar
ise Evliya elebi'nin tarihi aktarrnndan yola karak I I I . Murad devrine
kadar haremin Yeni Saray'a tanmarln dahi ileri srmektedirler.4 Ama
Evliya elebi/Gkyay 1995: !/46.
2
Miller 1931: 25.
Tahsin z. Topkap Saray'nda Fatih Sultan Mehmet II'ye Ait Eserler. Ankara: Trk Tarih Kurumu
3
Yaynlar, 195r 3; Godfrey Goodwin. Topkap Palace: An Jllustrated Guide to its Life and Personalities.
Londra: Saqi Books, 1999: 132; ayr. bkz. Bu konuda ffet Akdag. Topkap Saray Manzumesinin lk
Nvesinin Geirdii nkiafin Kurulu Prensiplerinin ncelenmesi ve Tesbiti Hakknda Bir Deneme, (yayn
lanmam doktora tezi). Istanbul: Devlet Gzel Sanatlar Akademisi, 1959: 23; Davis 1970: 7; Anhegger
1981: 23; Sezer Tansug. "Topkap Saray Btnnn Niteligi zerine Bir Deneme." Kart Aramak, Sanat
Tarihi Yazlan. stanbul, 198r 149; Peirce 2002: 160-161; Bununla birlikte 'Ata, Il. Mehmed'in Yeni
Saray' yazlk bir saray olarak kullandgn syler, 'Ata 12929r l/56; Babinger de ayn sav ileri srer, F.
Babinger. Fatih Sultan Mehmed ve Zaman, (ev. Dost Krpe). stanbul: oglak Yaynlar, 2002: 218.
4
Haremin Kanuni Sultan Sleyman dneminde Yeni Saray'a tandg grleri iin bkz. Evliya

178

M U RA D ' DA N M E H M E D ' E TO P K A P I SARAY I HA R E M i ' N D E Y E N i M E KA N LA R VE O N A R l M LA R

G. Necipolu modern aratrmaclarn yaklamnn tutarl olmad gr


ndedir. Ona gre ariv belgeleri aka gstermektedir ki; Kanuni Sultan
Sleyman dneminin bamimar Alaeddin'in gzetiminde yaplan yenileme
esnasnda, baka binalada birlikte Topkap Saray'nda eskiden var olan bir
harem de yeniden yaplmtr) Dolaysyla da Necipolu, Evliya elebi'nin
sylediklerinin sultann, zlfl baltaclar ve kara aalarn koularyla bir
likte harem ve hizmetlerin geniletilmesiyle ilgili olduu tezini savunur. 6
Bu blmde haremin biimlenmesinde nemli katks olan I I I .
Murad'dan, seksen yl sonra7 o76j66s 'teki yangn sonrasnda haremde
yenileme projesi balatan IV. Mehmed'e kadar geen srede meydana gelen
deiim zerinde durulacaktr. zellikle her iki dnem arasnda geen sre
bugn haremin var olan mimari yapsnn olutuu bir dnemi kapsar. Hi
kuku yok ki bu blmn ban ve sonunu oluturan her iki dnemin Murad ve Mehmed- en nemli farkll I I I . Murad'n balatt yenileme
projesi bir tercihin sonucuyken, IV. Mehmed'in bunu zorunluluktan dolay
yapm olmasdr. Bu blmde mimari yaplanmann tercihlere bal olma
snn yannda kimi zaman zorunluluktan dolay bir deiimin varl da ele
alnacaktr. Ayrca tartlacak bir baka konu ise harem yaplar iinde nem
li bir yeri olan hnkar sofasnn ina edildii tarih ve ilevi olacaktr.
I I I . M u RAn ' N TERC i H i
Gnmzde ortalama so m. uzunluunda v e 75 ile 85 m. arasnda
bir alan kapsayan Topkap Saray haremi, drt taraf duvarlada evrili bir
alandr (Lev. ) . Kuzey tarafnda fl bahesi ve imirlike dayanan duvarlar,
HARE M N B YTLM E s i :

elebi/ Gkyay 199s:I/46; 'Ata 1292-93: l/57; Miller 1931: 86-90; R. E. Kou. inde Geen Vak'alar, Eski
Saray Hayat ve Tekilat ile Beraber Adm Adm, Ke Ke Topkap Saray. IstanbuL 1 9 6 0 : 2 3 6 ; Penzer
2ooo: 166, 214, 226; Peirce 2002: 1 6 1 ; Kuban 200T 4 r r ; I I I . Murad dneminde haremin tanmas
hakkndaki grler iin bkz. Davis 1970: 207; Mualla Anhegger- Eypoglu. "Fatih Devrinde Yeni
Saray'da da Harem Dairesi (Padiah Evi) Var myd?" Sanat Tarihi Yll. 8, 1981: 23-27; Tahsug 1983:
149; Ziya Egkins. "Osmanl Haremi Ne Zaman Kuruldu?" Tarih Dnyas. 9. 1950: 365; Kemal g.
"Fatih Topkap Saray'n Niin Yaptrd?" Kemal a Armaan. stanbuL 1984: 26-27.
5
G. Necipoglu'nun bahsettigi bu defter baz binalarn onarlnasn ierir, BOA, MAD 17884, y. 53
54 69, 71; p6-27 tarihli defter ise saray masraflaryla ilgilidir; BOA. KK 7097, y. 22, 24, 58.
6
Necipoglu 200T 209. s. ve 1 6 . yzyllar haremi hakknda zellikle bkz. Necipoglu 200T 209-213;
bununla birlikte Tahsin z de haremin Fatih dneminde kuruldugu grndedir; z 1949: 62,63.
7
Murad'n balattg imar faaliyetinin bitim tarihi olan 996/1588 ile Mehmed'in balattg imar
faaliyetinin bitim tarihi olan 1079/1668-69 tarihi arasnda geen sre.

IV. M E H M E D SALTAN ATI N DA TO PKAPI SARAYI H A R E M i : i KTi DAR, S I N I R LA R VE M i M A R i

1 79

kuzeydouda Enderun duvarlar ve silahhane ile divan yeri, gneyde ise


baltaclar kouu tarafnda mekhane ve byk bini bu blmn snrla
rn oluturmaktadr. Haremin kurulduu bu alan meyilli bir yapya sahip
olduundan Sedat Hakk Eldem'in de belirttii gibi mekan ihtiyac arttka
ileriye doru setler, sonra ayaklar ve son olarak da asma bahe ve teraslar
ilave edilerek gnmze kadar gelmitir.8
Topkap Saray Haremi nceleri kk bir alana yaylan ve hnkar
ailesinin deil sekin cariyelerin yaad bir yerdi.9 Daha sonra genilemeye
balayan haremin, saltanat sresince, mimarisinde ve kurumsal rgtlen
mesinde nemli deiiklikler meydana getiren hi kuku yok ki I I I . Murad
oldu. Peevi'nin aniatsna gre, Sultan Murad, babas ldkten sonra yerine
gemek iin 982j1574'te Manisa'dan geldiinde yeni saltanatnn tebrikle
rini has odadaki tahtnda kabul etti. Ardndan annesi Nurbanu Sultan ile
grmek zere harerne geti ve o gece be erkek kardeini bodurtarak
ertesi gnk clus ncesi onlar ortadan kaldrd. o
Tahta oturan yeni sultan, saltanatnn zerinden henz ksa bir
sre gemeden, haremi yeterli byklkte bulmam olmal ki kapsam
l bir imar faaliyeti balatt. Murad'n inaat seferberlii bu dneme
kadar haremin grd en kapsamlsyd. Zira dnemin ehnamecisi
Lokman 12 (. 6 o ) yenileme proj esini ehinahname' sinde3 ayrntl ola
rak anlatmaktayd.
8

Eldem-Akozan 1982: 67.


9
Necipoglu 200T 2ro; S. Emler de, bu kadar sistemli bir planda ina edilmi bir sarayda I l . Mehmed
devrinde bir haremin olmamasn olas grmemektedir; S. Emler. "Topkap Saray Restorasyon
almalar." Trk Sanat Tarihi ve ncelemeleri. I, Istanbul. r96r 212-213.
ro Peevi/Baykal 1 9 9 2 : Ij2r; Selanikijlpirli 1999: Ifroo.
Bugn haremin araba kaps olarak adlandrlan kaps zerinde yer alan kitabede aka ifade edil
n
digi zere I I I . Murad haremde kapsaml bir imar faaliyeti balatmtr. Kitabe iin bkz. Res. 2 9 .
r2 r 6 . yzyln ikinci yarsnda stanbul'da yaam tarihi ve air Lokman'n Azerbaycan'n Urmiye kasaba
snda dogdugu sanlmaktadr. Eserlerinde kendini "Seyyid Lokman b. Hseyin el-Afui el-Hseyni el- Urmevi"
olarak tantan Lokman'a 7 ewal 976/24 Mart 1569 tarihinde ehnamecilik grevi verildi ve III. Murad dne
nine kadar uzun yllar devlet hizmetinde alt; bkz. Hsamettin Aksu. "Sultan III. Murad ehinahnamesi,"
Sanat Tarihi YU, IX-X, 1979-80, stanbul, 1981, r-22; Bekir Ktko@u. "ehnameci Lokman," Prof Dr.
Bekir Ktkolu'na Armaan, stanbul, 1991: 42; Bagc, agman, Renda ve Tannd 2006: n6.
13 Lokman tarafndan Farsa olarak kaleme alnan "ehinahname I. Cilt, " I I I . Murad'n tahta k
olan 982/1574'ten saltanatnn 988frs8o ylna kadar olan dnemi kapsar. Eserde yer alan s8 tasvir,
bata Nakka Osman olmak zere birok musavvir tarafndan yaplm olmaldr; K, F. 1404; Bagc,
agman, Renda ve Tannd 2006: n6; ayr. bkz. Atasoy-agman.1974: 36-38; Aksu r98r: 6-22.

180

M U RA D ' DA N M E H M E D ' E TO P K A P I SARAYI H A R E M i ' N D E Y E N i M E KA N LA R V E O N A R l M LA R

IV.

M E H M E D SALTAN ATI N DA TOPKA P I SARAYI H A R E M i : i KT i DAR, S I N I R LA R VE M i M A R i

Levha

1 6. Yenilenen H a rem ve l l l . M u rad Oda s , Lokm a n , ehinehntlme s8 -82, i , F 404, y.8a (solda)

Levha

17. Arz Diva n hanesi, Bab- Ali, Sur- Sulta n , deniz ve baz kkler, Hnernilme, TS M K, H . 1 523, y. 232a

Lokman' gre, Sultan Murad haremin ok kk olduunu d


nerek, haremin bir sra ta bir sra tula olmak zere bytlmesini ister.
naat balamadan evvel sultan, Eski Saray'a tanr ve projeyi mimara ak
lamas iin veziriazam arr. Daha sonra da veziriazam mimar haremin
yenilenmesiyle grevlendirir.'4 naat sresince sultan, Topkap Saray'ndan
zorunlu olarak ayrlr ve bu srede Eski Saray, skdar yazlk saray ve
Yenikap'da bir hasbahede annesinin yeni bitmi saraynda kalr.'5
Mimar, Lokman'n ayrnhl olarak anlath inaata balamadan nce,
kullanlacak ta ve kireci hazrlamak iin ustalar getirtti . Gerekli olan tm
malzeme hazrlandktan sonra da Lokman'n sylemiyle inaata uurlu bir
saatte baland ve sultann kk bulduu eski yap batan aa deitirildi.
naat sonras harem eskisinin kah bykle getirildi.'6
inaata, Rebilevvel 986jMays 1578'de baland ve Receb 987/Eyll
Ekim 1579'da bitirildL Murad'n emriyle balanlan imar faaliyeti sonras
yenilenen haremi betimleyen 989/158r-82 tarihli ehinahmime'deki bir tasvir,
birka yl nce bitmi olan haremi tm ihtiamyla betimler (Lev. r6). Resmin
tam ortasnda kemerli tonozlar zerinde ykselen Murad'n kendisi iin yap
hrrn olduu kubbeli ve ihtiaml oda, tam da Lokman'n arlahsnda getii
gibi bir sra ta bir sra da tulayla yaplm olarak betimlenmitir. Arkasnda
Adalet Kk ve yannda ise haremin yeni rnekarlar bulunmaktayd. Yine
Lokman'n yazd ve sultarlann hnerlerinin arlatld Hnername'7 adl
eserin 991/1584'de tamamlanan birinci cildinde sarayn tanhmn grselleti
ren tasvirde, eskisinden kat fazla bytlen yeni harem, ok katl binalan ve
Murad'n ihtiaml kubbeli odasyla yanstlyordu (Lev. 17).
Emr idb Hazret-i Sultan Murad- adil
Yapdlar ymnile bu kasr- erif old ternam
14 Lokman. ehinahname, I K, F1404, y. 6 6b-67a; Akt. Necipoglu 200T 214.
15 Akt. Necipolu 200T 214.
16 Akt. Necipoglu 200T 2 1 6 .
1 7 ki ciltten oluan eserin birinci cildinin yazm ehnameci Arifi tarafndan baland, Eflatln irvani
tarafndan devam ettirildi ve Lokman tarafndan tamamland. Bu eserde I. Osman'dan balayarak
I. Selim'e kadar ilk dokuz padiahn hnerleri anlatlmaktadr. Trke olarak yazlan eserin yazm
na 987/1579'da balanld ve ancak 5 Ramazan 992j1o Eyll 1584'te bitirildi; TSMK. H. 1523; Bagc,
agman, Renda ve Tannd 2oo6: 141; ayr. bkz. Ktkolu 1991: 39-48.

I V . M E H M E D SALTA N AT I N DA TO P K A P I SARAYI H A R E M i: i KTi DAR, S I N I R LA R V E M i M A R i

Hak anber, yil can-perver ab- kevser,


Yeridir cennete tebih olunsa bu makam
erusedir ems-i cihan-tab kevakib gl mih
Yaraur mal- eb frse olur ana cam
Hatifi gayb duayile didi tarihin
ah- devrana mbarek ola bu oda mdarn sene 986 '1578-79].'8
I I I . Murad balatt kapsaml projede kendisi iin Sinan'a yaptrd
'9 odann kaps zerinde bulunan yukanda belirtilen kitabede (Lev. 6 / 9 1 ;
Res . 5 7 ) geen "ah- devrana mbarek ola b u oda mdam" ifadesi bitim
tarihi olarak 9 8 6 / 1 578-79 tarihini vermektedir!0 Odann yapl srasnda
15 Zilkade 985/24 Ocak 1578 tarihli bir fermanda sultan Gelibolu ve mroz
kadlanndan inaat iin acil olarak usta ve marangoz gnderilmesini buyu
rurken2', 19 Rebilahir 986/25 H aziran 1578 tarihli Tire kadsna yazlan
bir fermanda ise saraydaki inaatta alan mermercilerden Edirneli H zr,
Divane Veli ve Divane Ali'nin inaah brakp kazaya geldikleri ve bu
mermercinin hizmete dnmelerinin tembih edilmesi, muhalefet ederlerse
de mahfuzen gnderilmesi emrediliyordu. 22

r8

Sultan M urad- adil hazretleri emredip


Yaptlar, bereketle bu kk oldu tamam
Yeri anber, yeli canperver (ruh okayan) , suyu Kevser
Yeridir cennete benzetilse bu makam
Cihan aydnlatan gne emsesidir, yldzlar gl mih
Yarar mehtap frse olur ona cam
Gizli bir ses dua ile dedi tarihin
ah- devrane mubarek olsun hep bu odada kalmak; (imirgil 2005: 207; ayr. bkz. eref 1329: u .
Cz, 652; Sakaoglu 2002:377) .
19 Miller 1931: ro9; Sedat Hakk Eldem. Kkler ve Kasrlar, I , stanbul, 1 9 6 9 : l/r25; Necipoglu 200T
2 14221.
20 Kubbeli ana odann nndeki giri mekannn kaps stndeki bir baka kitabede ise Murad'n
"saray- t.aa [iinde] bir ar- laif-i dilke ve bi-hemta" yaplmasn emrettigi belirtilir: "n asr-
cenan old saray- a'la" szleriyle dlm tarihle ayn yl verilir; Necipoglu 200T 217; Giri rnekanna
sonradan eklenmi bir blme duvarndaki ini kitabede ise sevin artran, zevk veren ve coturan bir bi
nadan sz edilir ve bu evin sultann mutlu hanesi olmas dilenir; Kitabeler iin bkz. eref 1329: r . Cz,
651-652; Sakaoglu 2002: 377; imirgil 2oos: 207.
2r BOA. M H M .d. 33, say: 655; ayr. bkz. Necipoglu 200TZI7.
22 BOA. M H M .d. 35, say: 145; ayr. bkz. Necipoglu 200TZI7.

184

M U RA D ' DA N M E H M E D ' E TO P K A P I SA RAY I H A R E M i ' N D E Y E N i M E KAN LA R VE N A R I M LA R

Resim 56. M u rad Odas ve ifte Kasrl a r kuzey cephe ( Lev. 6fg)

Gnmzde I I I . Murad odas olarak bilinen ve hnkar safasma biti


ik iki kattan oluan bu oda23 haremde 6. yzyl inilerinin korunduu nere
deyse tek mekandr. Sultan havuzu (Res. 56) olarak bilinen havuzun tonozlu
bir katn zerine kubbeli bir oda (Lev. 6/92) ve bir giri safasndan (Lev.
6/90) oluan haremin 6 . yzyl yapsnn duvarlan kubbe eteine kadar
znik inileriyle bezelidir.24 Ayet el-Krsi25 yazl kesintisiz ini bir kitabe eri23 Eldem bu odann yapl srasnda zeminin ykseltilmesi zorunluluuna dikkat eker; " Kk zemini
sun' i surette vcuda getirmek lazm geliyordu. nk saray tepesinin bu tarafa nazr cephesi oktan isiab
hudurlunu doldurmu ve amt. Tepeyi ilk evreleyen ve tutan istinad dvarlannn nne, ayaklar zerine
oturtulmu yeni yap sahalar eklenmi, fakat hep ayn zemin seviyesi muhafaza edildiginden, vcuda ge
tirilen yeni sahalarn, tabii araziden gittike uzaklamas gibi bir netice ile karlalmtr. Bu suretle, yeni
eklemeler, gittike daha fazla ykselen istinad ayaklarna lzum gstermitir;" Eldem 1969: l/125.
24 Eldem 1969: l/132; ney 1976 :n2; Necipoglu 2007: 217.
25 Bakara Sresi, 255. Ayet: "Allah kendisinden baka hibir ilah olmayandr. Diridir, kayyumdur.
Onu ne bir uyuklama tutabilir, ne de bir uyku. Gklerdeki her ey, yerdeki her ey onundur. izni ol
makszn onun katnda efaatte bulunacak kimdir? O, kullarn nlerindekileri ve arkalarndakileri (yap
tklarn ve yapacaklarn) bilir. Onlar onun ilminden, kendisinin diledigi kadarndan baka bir ey kav
rayamazlar. Onun krss btn gkleri ve yeri kapiayp kuatmtr (0, gklere, yere, btn evrene

IV. M E H M E D SALTA N ATI N DA TO P K A P I SARAYI H A R E M i : i KT i DA R , S I N I R LA R VE M i M A R i

8 5

di odann tm duvarn dola


r26 (Res. 5 9 ) . Odann kuzey
duvarnn ortasnda znik ini
leriyle evrilmi alhn yaldzl
pirin bir ocak, bunun kar
sndaki duvarda katl mer
mer bir eme bulunur. Bu oda
sonraki yllarda I. Ahmet odas
(Lev. 6 / 9 3 ) , yanna hnkar
sofas (Lev. 6 j7o) ve giri sofa
sna da IV. Mehmed'in odas
(Lev. 6j88) eklenmesine kadar,
son derece grkemli bir man
zaraya sahip olmalyd. Hi
kuku yok ki yap klasik dnem
saray mimarisinin gz alc bir
rneini oluturur.27
G . Necipolu, Sultan
Murad'n kendisi iin yaptr
d yatak adasnn, balang
ta nc avludaki asma bah
esinin blme duvarndaki
bir kapdan odann kapsna
kadar uzanan ve " L" biiminResim 57 M u rad Odas giri kaps (Lev. 6{g)
deki mermer stunlu revak
ile Enderun avlusundaki has odaya balandn syler. Yazarn belirttii
" L" biimli revakn bir rekonstrksiyonunu Eldem ve Akozan yapmtr28
( Lev. 1 9 ) . Necipolu, Altn Yol ile birleen revakn nne tonozlu altyaplar
hkmetmektedir) . Gkleri ve yeri koruyup gzetmek ona g gelmez. O, ycedir, byktr."
2 6 eref 1329: . Cz, 654; G. Necipoglu, ayette geen "izni olmakszn onun kahnda efaatte
bulunacak kimdir?" sznn hkmdarlarn etkinliklerine meruiyet kazandrmay ve Tanr'nn yer ve
gklerdeki mutlak egemenligine iaret etmeyi amaladgn syler; Necipoglu 2007:220 ..
27 Eldem 1969: l{25; Necipoglu 200T 219220; III. Murad odas hakknda ayrntl bilgi iin bkz.
Miller 1931: 109110; Eldem 1 9 6 9 : 1 {125142.
28 Eldem-Akozan 1982: Lev. 109.

186

M U RA D ' DA N M E H M E D ' E TO P K A P I SARAYI HA R E M i ' N D E Y E N i M E KA N LA R V E O N A R l M LA R

Resim 58. M u rad Odas giri kap s n n iki yanndaki 1 5701 580 tari h l i ini panolar ( Lev. 6/9 1 )

zerine oturtulmu, hala byk havuza ve aadaki bugn imirlik diye


bilinen baheye bakan, mermer zeminli bir sefann yapldn belirtir.29
Lokman, sultan iin yaplan kubbeli odann bir ahniininin bulun
duunu ve parlaklkta gnele yaran yaldzl naklarla sslenmi oldu
unu sylyor. Bununla birlikte hadislerde geen altn ve gm tulalada
yapld sylenen cennet kkleriyle kubbeli oday ilikilendirir. Dahas
almak denmi ta ve tulalarnn "altn ve gm tula srlarn" a
rtrdn ve gnele aya benzediini; srekli akan sularyla cennetteki
Kevser'i hatrlatan mermer bir havuza baktn belirtir. 3o Odann kaps
zerindeki kitabe de benzer bir ekilde sultan adil olarak tanmlarken,
29
30

Necipoglu 2007: 221.


Lokman. ehinChname, , F1404, y. 67b, 1 17b-8a; Akt. Necipoglu 200T 215-216.

IV. M E H M E D SA LTA N AT N DA TOPKAPI SARAYI H A R E M i; i KTi DAR, S I N I R LA R V E M i M A R i

odann yapld yer vlr. Dahas buras gzellii ve altndan akan e


meleriyle adeta cennetteki kklere benzetilir.
I I I . Murad'n odasnda bulunan kitabeler, ini bezerneler ve
Lokman'm anlats birlikte deerlendirildiinde sultanm kendisi iin son
derece ihtiaml yeni bir yatak odas yaptrm olduu aka grlr.
Sultan Murad'm atalarndan hibiri haremde kendisi iin bu lekte bir
oda yaptrmamt. Sultanm tercihi aslnda bu dnemde haremin nemi
nin artmasyla ilgiliydi. nceki blmlerde zerinde durolduu gibi 1 6 .
yzyln ikinci yarsndan itibaren siyasi oyunda iki nemli rol elde eden
valide sultanlar ve darssaade aalarnn yaad haremde, I I I . Murad'm
byle bir tercih yapmas onun harerne yaknlnn sonucuyduY
I I I . Murad'm balatm olduu inaat etkinliinde dier bir proje ise
9 87/158o 'de yaptrlan hamamd. Bu inaat srasnda sultan geici olarak
yine saraydan ayrld. talyan Balyos Paolo Contarini, 19 Cemaziyelevvel
988j2 Temmuz 1580 tarihli bir mektubunda sarayda yapm sren hamam
yznden sarayn kapal olduunu anlatyor ve bu nedenle de sultanla
grmenin zor olduundan yakmyorduY Bundan birka yl sonra sultan
iin haremde yaplan baka bir hamam -Sultan Hamam- I I I . Murad' 9 9 0992/1583-1585 arasmda bir kez daha Eski Saray'a gitmek zorunda brakt
(Lev. 6j67) . Yeni hamam iin gerekli olan malzeme 990/1582'de top
land. 16 Ramazan 9 9 1/3 Ekim 1582 tarihinde hastancbana gnderilen
fermanda ihtiya duyulan mermer stunlar ile kaplamalar iin mermerci
Kasm grevlendirHiyar ve kentteki evierden sahipleri madur edilmeden,
bedelleri denmek artyla, merrnerierin sklerek gnderilmesi emre31 I I I . Murad'n hasekisi Safiye Sultan, Valide Nurbanu Sultan 990/1583'te ldkten sonra siyasi ola
rak glendi ve Sultan Murad'n alm oldugu kararlarda etkin bir rol oynad. Safiye Sultan'n haremde
en nemli mttefiki ise darssaade agas Gazanfer Aga'yd; Pierce 2002: 125-129; Murad'tan birka
kuak sonra tahta kan I l . Osman da I I I . Murad devrinden itibaren benimsenen bir politikay uygulad
ve kendine yanda olarak darssaade agalarn seti; zira Sultan Osman'n tahta kmasn saglayan da
Sultan Mustafa'y odaya kapatan darssaade agas Mustafa Aga'yd; Katip elebifAycibin 200T 433;
Peevi/Baykal 992: 338-339; Ahmed Resmi Efendi/Turan 2000: 48.
3 2 Paolo Contarini. Relazione, 1583; Akt. Necipoglu 200T221; 9 8 8 / 1 5 8 0 yaznda hhlmu hesap
defterleri "pui-i minder-i hassa ki harnmam- cedid"n masraflarn verir; BOA. KK. 6 8 2 , y. 6 3 ;
Yay. Necipoglu 2 0 0 T 2 2 1 ; Baka bir kaynak 9 8 8 / 1 5 8 0 yaz sonunda "harem-i bassada b i r harnnarn
ve ba'z yapular bina olundukda" iki ak hadmagasnn (hazinedarba ile saray kethdas) kaftan
ve parayla dllendirildigini gsteriyor; Recep 988/Agustos-Eyll 1 5 8 9 , TSMA, D 34. y. 52a; Yay.
Necipoglu 200T 2 2 1 .

188

M U RA D ' DA N M E H M E D ' E TO P K A P I SARAYI HAR E M i ' N D E Y E N i M E KAN LA R V E O N A R l M LA R

Resim 59 l l l . M u rad Odas, i mekn , Ayet' el Krsi yaz ku a (Lev. 6/92)

diliyordu.J3 29 Rebilahir 993/30 Nisan 1585 tarihli iki ferman bu defa


inaatta kullanlacak inilerin temini iin gnderilen iniiba Silahdar
Mehmed'e znik ve Karamrsel kadlarnn yardm etmelerini buyuruyor
du. Olaslkla inilere acil ihtiya duyulduundan hazr ini yoksa hemen
yaplp Karamrsel Liman'ndan gemiyle stanbul'a yollanmas isteniyor
du.J4 Anlalan daha nce istenen iniler gelmemi olmal ki Recep-aban
9 9 3/Temmuz-Austos 1585 tarihinde bir fermanla sultan, znik kadsndan
sarayda yaplmakta olan hammarn- cedide lazm olan inilerin (kai) daha
gelmedii bildiriyor ve sipariler bitene kadar da inicilerin baka sipari

33 15 Ramazan 990; BOA. M H M .d. 48, say: 318; Baka bir fermanda ise yine inaatta kullanlmak ze
re mermer direk istenmektedir; BOA. M H M .d. 48, say: 371; Bu belge iin ayr. bkz. Necipoglu 2007: 221.
34 Her iki ferman da herhangi bir yap ismi belirtneden saraya lazm olan kai iin diyor; BOA.
M H M.d. 58. say: II7,n9; Bu belge iin ayr. bkz. Ahmet Refik, "znik inileri." Darlfnun Edebiyat
Fakltesi Mecmuas. 7. 1932: 39; Robert Anhegger. "Quellen Zur Osmanische Keramik (K. Otto-Dorn,
Das Islamische lznik) ,'' Istanbuler Forschungen, 13, Berlin, 1941: 168.

IV. M E H M E D SA LTA N ATI N DA TO P K A P I SARAYI H A R E M i : i KT i DAR, S I N I R LA R V E M i M A R i

almasn yasaklyordu.35 5 Ramazan 993/31 Austos 1585 tarihli Galata kad


sna yazlan fermandan Yeni Saray' da bina olunan harnarnda almak iin
isimlerini yazdran ustalarn derhal bulunup gnderilmesi isteniyordu.36
Belgeden anlalaca zere bu dnemde inaatn sorumluluunu Mimar
Davud stlenmiti. G. Necipolu, Mimar Davud'un 9 9 1/1584'te Sinan'n
Mekke yolculuu srasnda bu grevi stlenmi olduunu belirtirY
1 6 . yzyln sonlarna doru balatlan imar faaliyeti sadece bun
lardan ibaret deildi. nceki blmlerde zerinde durolduu zere siyasi
bir g elde etmeye balayan38 kara aalara ait mekanlarn ina projesi de
bu dnemde oldu.39 S . H . Eldem ve F. Akozan kara aalara ait bu mekanlar
ile cariyelere ait rnekaniann ina tarihinin 1 076 / 1 6 6 s yangnndan sonra
olduu tezini savunur. Bunu desteklemek iin de ad geen mekanlarda
yangn sonrasna ait ktabelerin varln gsterir.40 M . Anhegger kara
aalara ait blmn yapm tarihini daha eskiye gtrerek Kanuni Sultan
Sleyman devrine tarihlerY Ancak Eldem ve Akozan ile Anhegger'in bu
grlerine karn, Lokman'n ayrntl olarak anlatt, inaatn betimlen
dii 9 9 1 /1584 tarihli H nername tasvirinde (Lev. 16) aka grld gibi
harem, I I I . Murad odasna bitiik olarak ikinci avluya doru uzanmaktadr.
Minyatrde grlen ok katl binalardan bir ksm olaslkla kara aalar iin
yaplm koular olmal. Gnmzde divanhane ile earlyeler tal arasn
da bir avluda bulunan kara aalara ayrlan mekanlarda bulunan, Eldem ve
Akozan'n szn ettii, haremin farkl yerlerindeki kitabeler 1076/ 1 6 6 s
35 BOA. MH M.d. 5 8 , say: 393; B u belge iin ayr. bkz. Refik 1 9 F 8 , no. 4 / 3940; R . Anhegger 1941:
168-169.
3 6 BOA. M H M .d. 58, say: 633. Bu belge iin ayr. bkz. Refik 19F 8, no. 4/ 3940; ev. R. Anhegger
1941: 168169.
37 Necipoglu 200T 222.
38 Bkz. Blm 35
39 III. Murad'n saraynda 1574159091 arasnda darssaade agas olan Habei Mehmed Aga'nn et
kin gc bunda nemli rol oynam olmal. G. Necipoglu, Mehmed Aga'nn, darssaade agas grevinin
Osmanl Saray'nda nem kazanmasn saglayan ilk siyahi aga oldugunu syler; Necipoglu 2ooy 498;
Byle bir gce sahip olan biri haremde kara agalar iin yaplan mekanlarn ekillenmesinde etkin olmu
olmal; 1574'te darssaade agas olan Mehmed Aga (.1590) on yedi yl, Sultan l l l . Murad'n saltanat
boyunca bu grevini srdrd; Mehmed Aga iin bkz. Ahmed Resmi Efendi/Turan 2ooo: 45
40 Eldem-Akozan 1982: 67-68.
41 M . Anhegger, hnkar hamam, kara aalara ait blmn Kanuni Sultan Sleyman dnemine
tarihierne eilimindedir; Anhegger 1981: 23.

190

M U R A D ' D A N M E H M E D ' E TO P K A P I S A R A Y I H A R E M i ' N D E Y E N i M E KA N LA R V E O N A R l M LA R

yangnndan sonra balatlan yenileme projesi sonrasna aittir. Zira ktabe


ler mekanlarn yeni ina edildiine dair bir bilgi de iermezY
I I I . Murad'n emriyle balatlan imar faaliyeti sonras daha geni bir
alana yaylan harem, ayn zamanda neredeyse gnmze kadar gelen snr
larna da ulam oluyordu. Eldem ve Akozan, Sultan Murad dneminde
haremin valide sultan talnn kuzeybat snnna kadar uzandn syler.43
Anhegger, haremde gnmzde grlebilen en eski blmlerin valide sul
tan odasndan has odaya kadar uzanan ksmda havuzlu kk, hasekilere
ait odalar, valide sultan tal evresindeki hasekiler, ustalar ve cariyelerin
odalan ile kiler, mutfak, amarlk ve harem bahesi olarak kabul eder ve
bunlarnda I I I . Murad dneminde yapldn belirtir.44 Hi kuku yok ki
Murad'tan sonra gelen ardllan da harerne baz eklemeler yaptrd. Ancak
onun balatt bu yeriden yaplanma haremin snrlarn belirlemekle kal
mad, ayn zamanda ileride elde edecei gl konumun da temellerini atm
oldu. III. Murad dnernindeki imar faaliyeti o zamana kadar grlmeyen bir
durumdu. Yahudi bir doktor olan Halarn Rabbi Salomon, Murad'n harerne
kendinden nce gelen tm sultanlardan daha fazla katks olduurlu syler.45
Bugn araba kaps zerinde yer alan 9 96/587-88 tarihli kitabe l l l .
Murad dneminde balatlan inaat etkinliinin bitim tarihini vermektedir
(Res. 2 9 ) . Aada verilen kitabede grlecei zere kitabe Sultan Murad'
adil4 6 bir sultan olarak tanmlayp, Hakk'n glgesi olan bu sultann fetihle
rini sralayp vdkten sonra, haremin tm kaplarn ycelttii ve bu gnl
42 Kitabeler iin bkz. eref 1329; 8. Cz, 46 1-465 , 478, 481; 9 Cz, 521, 524; 10. Cz, 593 12. Cz, 723;
Sakaoglu 2002; 321-324, 327-329, 333. 343. 346, 348.3 67, 392; imirgil 2005; 185-186,188, 209.
43 Eldem 1 9 6 9 : I j 125, Eldem-Akozan 1982: Lev. 98-99; Bununla birlikte Eldem haremin yap strk
trlerinin incelenmesinden, valide avlusunun etrafndaki binalarn haremin en eski yaps oldugu ve
Altn Yol'un da ilk binalar arasnda yer alabilecegi grndedir. Eldem-Akozan 1982: 67.
44 Anhegger 1986: 23.
45 Akt. Necipoglu 200T 223; Benzer bir gzlemi John Sonderson 1594'te yapmtr: "(Asya ve Avrupa'y
ayran bogazn agznda bir noktada) kentin kesinden birinde Grand Sigron'un I l . Mehmed tarafndan
yaptrlan, btn ardllarnca geniletilmi ve bezenmi, ok gzel konutu (Topkap Saray) bulunur. Gzel
saraylar, grkemli baheler, mermer havuzlar, ho emeler ve gsterili hamamlarla yle doldurulmu ki
onlar betimlemek aptallk olur, zellikle imdiki Sultan Murad onu byle bir ihtiamla donatmaya bala
mken; nk o tek bana burada btn ncellerinin hepsinden ok inaat yaptrmtr; Akt. Necipoglu
200T 223; Miller 1931: 109.
46 Daha nce de belirtildigi zere I I I . Murad odasnn kaps zerindeki kitabede de sultan adil olarak
tanmlanyordi.L
I V. M E H M E D S A LTA N AT I N DA TO P K A P I S A R A Y I H A R E M i : i KTi DAR, S I N I R LA R V E M i M A R i

aan kapnn daha nce pek tannmadn ama I I I . Murad'n kapnn an


n artrdn ve kapnn darssaade aas Mehmed Aa'nn (1574-1590)47
nerisine uyularak yaphrldn sylyor.
Gzin-i padiahan Han Murad- alian
Yegane-i ah sahib-kran u zll- Yezdan
u padiah- cihandr ki feth idb revan
Kemine bendesi taht- Revan irvan
Ne canla hareket ide Grci v Simun
Yapld kal'a-y Kri alnd her yan
O padiah- saadet zaman- adlinde
erefle verdi yapup her rnekama nvan
Cemi bab- saray- erif olup ali
Bu bab- dilkein ol denl yo idi am
Harim-i bab- adaletde ol Mehmed Aa
Seadetile yaplmaa arz ider an
O padiah- cihan eyleyp yine tarih
Merref eyledi yapup bu bab- divan
Felekde ems-i dralan altun skfle
Bu babn olsa yaraur nnde derbam
Bu bab- devletin old d msra- tarih
Getrse serine asan nola a'yan
Letafetiyle biridir der-i behit acib
Harim-i cennet-i 'alide bab- sultani 9 9 6 / 1 588.48
47 Ahmed Resmi Efendi/Turan 2ooo: 45
48 Hkmdarlann sekini am yce M.rad Han
Esiz padiah, cihangir ve Hakk'n glgesi (temsilcisi)
u cihan padiahdr ki fetih iin yola knca
Revan (Erivan) ve irvan taht en kk kulu olur
Ne yrekle hareket edebilir Grc ve Simon
Kr kalesi yapld alnd her yan
O saadetli padiahn adil zamannda
eretle her makam yapp, unvann verdi
erefli sarayn btn kaplar yceidi
Bu gnl aan kapnn o kadar an yoktu
Yce adalette vazifeli Mehmet Aa
B urann yaplmasn evkle arz eder

192

M U RA D ' D A N M E H M E D ' E TO P K A P I S A R A Y I H A R E M i ' N D E Y E N i M E KA N LA R V E O N A R l M LA R

I I I . Murad genilettii haremde saysz haseki iin de daireler yap


trd. Saray hekimi Domenico Hierosolimitano sultann Topkap hareminde
ayr daireleri bulunan krk kadar hasekisi olduunu syler.49 Peevi de, padi
ahn kadnlara olan dknlnn anya kam olduunu ve hareminde
yatana ald hasekilerinin saysnn bazen krka yaklatn bazen de at
n belirtir .so Tarihinin anlattna gre her ne kadar sultan balangta tek
bir hasekiye sadk olduysa daY annesi ve Veziriazam Sokullu Mehmed Paa
ile kardeleri gzel cariyeler sunarak onu etki altna almaya altlar. Sultan
Murad'n haremin bytlmesini istemesinde belki de annesinin, artk ak
aalardan daha yetkili kld kara aalarn ve saysz hasekinin mekanlarn
oaltmak istemesi de etkili olmu olmal. Yeni sultan haremi yeterli bul
nayp bytmek istediinde bu projede annesi iin de yeni yerler yaptrdY
Nurbanu Sultan, I I . Selim'in tahta kt 974/ s 6 6 tarihinden 99/583'te
lene kadar haremin tartmasz tek etkin gc olmu olmal. Zira ou kez
Venedik'e kar olunun politik kararlarn etkileyebilme gcnn bilinciyle
Avrupal krallarla mektuplaan Nurbanu, Osmanl devleti sistemindeki hk
metme dengelerini ustaca kulland. G. Necipolu, politikada nemli bir rol
oynayan ilk valide sultann Nurbanu olduunu syler. Buna bal olarak da
haremdeki yeni dairelerin, onun daha nce hi grlmemi yetkilerini sim
geledii grndedir. Bununla birlikte Necipolu, Nurbanu'nun politikada
oynad roln daha sonra 17. yzylda kadnlar saltanat ile dorua kan bir
eilim olduuna da dikkat eker.S3
O cihan padiah yine tarih eyledi
ereflendirdi yapp bu divan kapsn
Kainatta parlak gne altn ykskle
Bu kapnn nnde kapcs olsa yarar
Bu devlet kapsnn oldu iki msra tarihi
Eserlerini ayan bana getirse ne olur
alacak gzellikteki cennet kaplanndan biri gibidir
Ceuet-i ala katnda sultan kaps
(imirgil 2005: 179; Aynca bkz. eref 1329: 8. Cz, 458; Sakaoglu 2002: 318).
49 Akt. Necipoglu 200T 21450 Peevi/Baykal 1992: I I / p
51 Bu haseki Sultan Mehmed'in annesi Safiye Sultan' d.
52 Bu projede Murad annesi iin yeni bir kiler -nev-sabten-i kilar- cedid hera-y t:azret-i valide sul(3n
BOA. MAD. 48, 1 582-83 tarihli hesap defteri; Yay. Necipoglu 200T 213; Bu defterin bir ksm saray
binalan ile bahe ve iftiikierin tamirini ieriyor.
53 Necipoglu 2007: 213-214I V . M E H M E D SA LTA N AT I N DA TO P KA P I SARAY I H A R E M i: i KTi DAR, S I N I R LA R V E M i M A R i

1 93

I I I . Murad dnemi genileyen haremdeki deiim G. Necipolu'nun


da belirttii gibi kara aalarn ve kadnlarn yeni politik gcnn ak bir
gstergesiydi.54 L. Peirce, Murad'n saltanatnn balad 982/1574 tari
hinden itibaren Harc- Hassa Defterlerinin Yeni Saray'da bulunan kadn
saysnda nemli bir art olduunu gsterdiini belirtir. Buna gre I I I .
Murad'n yirmi bir yllk saltanat sresinde Yeni Saray'n nfusu I l .
Selim'in hareminin birka kat byklne ulamt.55
L. Peirce'in, Harc Hassa Defterlerinden yola karak hazrlad
haremin bymesini verdii tabloda grlecei zere Yeni Saray' da,
haremin nfusu zellikle 983/1575 'te krk dokuz iken, balatlan inaat
seferberlii sonrasnda nfus iki katna km ve yz drtte ulamtr. Bu
tarihten sonra saynn ve buna paralel olarak da masraflarn artt aka
grlr. Ancak Yeni Saray'daki arta karn Eski Saray'daki nfus da belir
gin bir oranda dmemi hatta art gstermitir. Doal olarak bu durum
her iki saraydaki haremin nfusunun yllar getike artmasna yol am ve
983/1575 'te her iki haremin toplam nfusu yz yirmi ikiden, 1063/1652'ye
gelindiinde dokuz yz altm yediye ulamtr. Buna paralel olarak mas
raflar da 983j1575 'te 24.360 ake iken 1063/1652 'de 334.763 ake olmu
tur.56 Yeni Saray'n harcama iindeki paynn ise Eski Saray'nkinden daha
fazla olduu grlr. Hi kuku yok ki bu durum Yeni Saray' da sultann
hane halknn oturmasyla ilgiliydi. Bunun yannda Yeni Saray' da harem de
yaayan st mevkideki hane halknn saysnn artmas, bunlarn ihtiyala
rn karlayacak hizmetli snfnn saysnn da artmasna yol amt.
Sonu olarak I I I . Murad'n balatm olduu imar faaliyeti 1 6 . yz
yln sonlarndan itibaren statleri ykselen valide sultan ve darssaade
aasnn yaad haremin daha geni bir alana yaylmasn salad. Dahas
siyasi g elde etmi olan her iki snf iin yaplan yeni mekanlardaki dei
im ve ihtiam elde etmi olduklar politik gcn de ak bir gstergesi
gibiydi. zellikle Sultan Murad'n kendinden nce tahta kan atalarndan
farkl olarak haremde bir oda yaptrmas, haremin gcnn bu dnemde
54
55
56

Necipoglu 200T 224.


Peirce 2002: r63.
Peirce 2002: r64.

1 94

M U RA D ' DA N M E H M E D ' E TO P K A P I SA RAY I H A R E M i ' N D E Y E N i M E KA N LA R VE O N A R l M LA R

arttn gstermekteydi. Hi kuku yok ki I I I . Murad'n balatm olduu


imar faaliyeti sonrasnda harem sultann yeni yaam alan oldu. Kanuni
Sultan Sleyman ve I l . Selim dnemlerinde de sultanlar haremde vakit
geiriyorlard. Ancak asl yaam mekanlar hala nc avludayd ve
henz harem sultann ikametgah olmamtY Sultan Murad'n haremin
snrlarn geniletmesinin yannda asl nemli olan kendisi iin bir oda
yaptrm olmasyd. Bylece nc avludan harerne kesin olarak ta
nlm, harem ynetimin kalbi olurken, bu deiirnde en nemli rol ise
kadnlar oynamt.
III.

M U RAD ARDi lLAR I N I N M i MAR ETK NL KLER

III. Murad'tan sonra tahta kan olu III. Mehmed babas kadar hare
me katkda bulunamad ve haremin temel dzenini deitirmedi.58 Ancak,
Selaniki'nin aktarrnndan anlalaca zere tahta ktktan hemen sonra
haremde bulunan hamamn onarm iin 1003/1594-95'te skdar bahesine
gemek zorunda kald: "ve gurre-i ehr-i zilka'dede ier Darssa'ade'de vili
olan yeni harnnarn binasna halel geldi, tecdide muhtac old. Sa'adetl Padiah-
alem-penah hazretleri skdar bahesine grnek lazm gelrnein Darssa'ade
ile gldi . . .. "59 Selaniki, sultann skdar bahesinde kald srede, buradan
Topkap Saray'na gidip geldiini syler.60 Sultan ancak Eyll sonunda skdar
bahesinden Eski Saray'a geti "skdar baesinden Darssaade stanbul'a
Saray Atik'a gdiler." Sultan, Selaniki'nin aniatsna gre: "Saray- Amire'de
harem-i muhteremde mceddeden abad olunacak harnnarn ve oda-i hassa
itmam bulunca" ya kadar Topkap Saray'na buradan gidip geldi.6 1 Devam eden
yenileme almas 1004/1595 yl Kasm'nda tamamlannca sultan tekrar
Topkap Saray'na: "saray- 'amirede mceddeden binas ferman olman mkellef
ve mzehhep kai oda ve J:ammam- lalif yaplup itmam olunca" dnebildi.6 2
57 Necipoglu 200T 214.
58 Necipoglu 200T 225.
59 Selaniki/pirli 1999: l l/490, 497
6o Selaniki/pirli 1999: ll/500, 503, 5 1 1 ,
61
"ve evahir-i ehr-i muharremde hazret-i Padiah- zemin zernam skdar bagesinden
Darssa'ade stanbul'a Saray- Amire'de harem-i muhteremde mceddeden abad olunacak hamam ve
oda-i hassa itmam bulunca Eski Saray'da aayi karar buyrulup ... ," Selanikij ipirli 1999: l l/525, 536.
62 M . pirli'nn transkripsiyonunu yaptg Selaniki Tarihi'nde odalann says sekiz olarak geiyor: "ve
evast- ehr-i rebi'ulevvelde Saray- Amire'de mceddeden binas ferman olunan mkellef ve mzeyyen
I V . M E H M E D S A LTA N AT I N DA TO P K A P I SA RAY I H A R E M i: i KT i D A R , S I N I R LA R VE M i M A R i

195

Tarihi anlatsnda odalarn byklkleri ve konumlan hakknda bilgi vermi


yor. Yaplan yenileme projesine dahil edilen odalar iin gerekli olan iniletin
znik'ten getirtildii anlalyor. Zira 8 Muharrem 1004/13 Eyll 1595 tarihli
bir fermanda sultan, znik kadsna Bamimar Davud'un Saray- Amire ve III.
Murad'n Ayasofya arkasndaki trbesi iin derhal istedii iniletin retimini
yavalatmasn diye inicilerin tabak ve bardak retimlerinin engellenmesi emri
ni veriyordu. 63 Necipolu, Selaniki'nin anlatsnda geen ve Mimar Davud tara
fndan yenilenen iki yapnn da Sinan Mekke'de iken 993/1585'te tamamlanan,
hnk.ar hamarn ile ona bitiik hnkar sofas olabileceini ileri srer. 64
I I I . Mehmed'in balatm olduu projede annesi olan ve sarayda
gl bir konuma sahip Safiye Sultan'n etkisinin ne kadar olduu bilin
mez. Ancak haremde devaml olarak yaayan ilk valide sultan olan bu kad
nn 6 5 hi kuku yok ki haremdeki imar faaliyetinde etkisi olmu olmaldr. 66
I I I . Mehmed'den sonra tahta kan ardllarnn da -1. Ahmed, I .
Mustafa, I l . Osman ve I . brahim- harerne katklar I I I . Murad kadar olma
mtr. I . Ahmed'in 1017/16o8'de kendisi iin bir oda yaptrma dncesi
I I I . Murad odasnn Hali'e bakan cephesinin manzarasn da etkileyeceksekiz kai oda ve harnmam- latifkemal-i letafetde yaplup itmam buld;" Ancak Badat Kk nshasnda
odalarn says verilmiyor sadece "kai" kapl oldu syleniyor; bkz. TS M K. No: 202, y. 138b; Bu durum
tek cilt olarak dzenlenen eserin birden fazla ve birbirinden farkl nshalannn olmasndan kaynaklanyor
olabilir. lpirli de Selaniki Tarihi'ni yayma hazrlarken mevcut nshalar deerlendirerek ve karlatrarak
metni oluturdunu sylyor; Selaniki/pirli 1999: lfX; Necipolu ise Selaniki'den aktannnda oda
says vermiyor; Necipolu, 1281j1864-65 tarihli stanbul matbu basksn kullanyor; Necipolu 200T
225, 382; Selaniki Tarihi'nin Badat Kk Kitapl nshasnn fotokopi basksn okudum slam
Aratrmalan Enstits Ktphanesinde nshann varak numaralar grnmemektedir. Orijinal metni
kontrol edip varak numarasn bana ileten Zeynep Atba'a yardmlar iin teekkr ederim.
63 BOA. MHM .d. n say: 8; znik iiikierine kil ve teki kimyevi maddeleri salayan Sahib Karahisar ve
Lefke kadlarna ayn tarihte gnderilen baka bir ferman ise daha ok kar yapmak iin tccarlarn bu mad
deleri saklamalann engel olunmasn emrediyor. BOA. MHM.d. 73, say: 117; Yay. Necipolu 200T 225.
64 Necipolu 200T225.
65 Bununla birlikte Hrrem Sultan Yeni Saray'da yaayan ilk nemli kadn olmal; Miller 1931: 95;
Peirce 2002: 163; B . Miller, Hrrem'in Yeni Saray'da yaam olmasnn, Eski Saray'daki haremin geri
kalann tanmasnn yolunu am oldunu syler; Miller 1931: 95; M. Anhegger ,Valide Nurbanu
Sultan'n Yeni Saray'n hareminde yaayan ve burada len ilk valide oldunu belirtir; Anhegger 1986:
36; Buna karn G. Necipolu haremde devaml yaayan ilk validenin Safiye Sultan oldunu belirtir;
Necipolu 200T 227.
66 Kimi Avrupal kral ve kralielerin, olunun kararlarn kendi amalar dorultsunda etkileyeceini
umarak yolladklan hediyeleri Safiye Sultan taht odasnda kabul ediyordu; Penzer 2000: 226; Necipolu
200T 227.

196

M U RA D ' DA N M E H M E D ' E TO P K A P I SARAY I H A R E M i ' N D E YE N i M E KA N LA R VE O N A R l M LA R

tir67 (Lev. 6 / 9 3 Lev. 18; Res. 6 o ) . Sultan Murad'n odasyla boy lerneye
cek kadar kk, kubbeli kare bir plana sahip ve duvarlar znik inileriyle
kapl olan odaya I I I . Murad odasndan geiliyordu (Lev. 6 / 9 2 ) . Aada
verilen ktabelerden birinde de grlecei zere Kasr- Sultan Ahmed, 68
Adil Kk adlarn tayan oda dnemin mimar Sedefkar Mehmed
Aa'nn eseriydi. 6 9
Lutf itasndan mbarek eyleye ol Zlcelal
Yapd bu kasr- dil-kei Han Ahmed-i sahib-i kemal
Namn Adil Kk dey ymn indrb kld bina
Dahi esas ol olduu gn oldu ibu fal
Sular aktd hem iine dnyada manendi yok
Sovukluu her birinin buzdan sovuk eker misal
n cmlesin nu eyledi Hafz dedi tarihi
Hep sulan oldu bu nev kasrn ab- zlal. 7o
Oda, I I I . Murad'n yaptrm olduu kubbeli odann bah cephesi
ne yksek kemerli ayaklar zerinde ve neredeyse Sultan Murad'n odas
biiminde, ancak daha kk olarak eklendi. Gnmzde I I I . Murad'n
odasndan geilen kk lekli mekan iki kattan oluur ( Res. 6 o ) . l bir
pencere dzenine sahip olan odann i ksmnda kullanlan beyaz zerine
koyu ve ak maviyle ilenmi iek ve dallada bezeli ini panolar ile beyaz
zerine krmz, mavi, yeil, lacivert ve fruze renkli karanfil, lale, smbl,
akayk ve yapraklarla, vazodan kan iekli sarmaklarla bezenmi tek
karo ulama iniler 17. yzyln bana aittir71 (Res. 6 1 ) .
eref 1329: 1 1 . Cz, 654-655.
indeki 1017 (16o8-o9) tarihli bir kitabede oda Kasn Sultan Ahmed olarak geer:
Srsn anda daima zevk u safa
Her sr etdike anda slr ola
Dedi Es' ad Dai tarih ana
Kasr Sultan Ahmed'in ma'mur ola 1017; Odadaki dier kitabeler iin bkz. eref 1329: 11. Cz, 655656; Sakaolu 2002: 370; imirgil 2005: 206.
6 9 Mimar Mehmed Aga odann inasndan bir yl sonra Sultan Ahmed Camisi'nin inasna balaya
cakt. N. Sakaoglu kkn d mimari izgilerinin Sultan Ahmed Camisi'nin bir paras izlenimi vere
cek kadar benzedigini syler; Bkz. Sakaoglu 2002: 378.
70 N. Sakaoglu 2002:379; odadaki diger kitabeler iin bkz. eref 1329: 11. Cz, 655; Sakaolu
2002:378379
71 ney 1976:112-113; Gurre-i Zilhicce 1016j16 Nisan 1608 tarihli bir ferman sarayda kullanlmak
67
68

I V . M E H M E D S A LTA N ATI N DA TO P K A P I SARAY I H A R E M i : i KT i D A R , S I N I R LA R VE M i M A R i

1 97

Levha S. l l l .

M u rad Odas, plan ve kesit; EldemAkozan g82

U.> . .

.,

levha 19. 1 1 1 .

M u rad Odas l koridoru, Eldem-Akozan 1 982

1 99

Resim 6o. 1. Ahmed Odas kuzey cephe ( Lev. 6/93)

I. Ahmed'in kendisi iin bir oda yaptrmasndan sonra I I I . Murad


odas, bugn ifte kasrlar (Lev. 6/87-88) olarak adlandrlan iki odann
inas srasnda bu defa giri safasnn bir ksmn kaybedecekti. Her iki
oda 17. yzylda ve ayr dnemlerde ina edilmi iki has odadan oluuyordu
ve odalarn duvarlar 17. yzyln kaliteli inileriyle kaplyd. Daha nce de
zerinde durolduu gibi I I I . Murad'n kendisi iin yaptrd oda, ekleme
lerden nce hi kuku yok ki grkemli bir manzaraya sahipti ve bugnkn
den daha aydnlkt.
I . Ahmed'den sonra tahta kan I . Mustafa alkantl geen saltanat
sresince haremde bir iz brakmad. Padiah olduu sre ve bu dnem
de yaananlar gz nne alndnda mevcut durum artc deildir.
Bilindii zere Sultan Mustafa iki kez tahta kt.72 Peevi, ilk knda
zere znik'te retilecek inilerin malzemesinin hazrlanmasn Ktahya kadsna buyuruyordu.
72 Mustafa'nn tahta ilk ktnda gelien olaylar iin bkz. Hasan Beyzade/Aykut 2004: 915916;
PeevijBaykal 1982: 337338; Mehmed Bin Mehmed, "Mehmed b. Mehmed erRumi (Edirneli) 'nin

200

M U RA D ' D A N M E H M E D ' E TO P K A P I SARAYI H A R E M i ' N D E Y e N i M E KA N LA R V E O N A R l M LA R

Resim 61 . 1. Ah med Odas i mekan (Lev. 6{93)

durumunun belli olmadn, I. Ahmed'in ocuklarnn kk olmasndan


dolay I. Mustafa'nn tahta karldn ancak padiahl istemediinden
yerine I I . Osman'n getiini syler. Sultan Mustafa'nn ikinci kez tahta
k ise Sultan Osman'n indirilmesinden sonra oldu.73 Daha saltanatnn
zerinden ay gemeden padiahl elinden alnan ve yerini yeeni I I .
Osman'a brakmak zorunda kalan I . Mustafa ikinci kez tahta kmasna
karn haremde mimari bir etkinlikte bulunmam grnyor.
I . Mustafa'nn yerine geen I I . Osman'n drt yllk alkantl salta
nat, sra d clusu, yaanan karmaa belki de onun ileride srdrecei
siyaseti de belirledi.74 Tahta getikten sonra bir yandan nemli bir g elde
Nuhbet't-Tevarih Ve'l-Ahbar' ve Tarih-i Al-i Osman' (Metinleri-Tahlilleri) , " (haz. Abdurrahman
Sagrl), (yaynlanmam doktora tezi) . stanbul: stanbul niversitesi, 2ooo: 13.
73 Peevi{Baykal 1992: 365; Mustafa'nn tahta k srasndaki gelien olaylar iin bkz. Hasan
Bey-zade Ahmed Paa, Bey-zade Tarihi, I I - I I I , (haz. Sevki Nezihi Aykut) Ankara, Trk Tarih Kurumu
Yaynlar, 2004:915-916.
74 Osman'n tahta ktg srete yaananlar iin bkz. Hasan Beyzade/Aykut 2004: 9 17-919; Peevii
I V. M E H M E D S A LTA N AT I N DA TO P K A P I SA RAY I H A R E M i: i KT i D A R , S I N I R LA R VE M i M A R i

201

Resim 62.

Kubbeli Odadaki kitabe

etmi olan ulemann gcn krmaya alrken, dier taraftan radikal poli
tikalarn hayata geirme abas iinde oldu.75
I I . Osman'n ksa sren saltanat sresince haremin ekillenmesine
nasl bir katkda bulunduu ak deildir. Bununla birlikte M. Anhegger,
hnkar sofas (Lev. 6f 70) gibi byk lekli bir mekan ona atfeder.76
Ancak tahtta bu kadar ksa sre kalm Sultan Osman'n, bilinen reformcu
kiilii, bunun yannda zellikle paral askerlerden oluan bir ordu kurma
dncesi, bakenti deitireceine dair karlan dedikodular ve bir de
haremi kaldrma planlar gibi Osmanl devlet yapsnda yapmay planlad
radikal deiiklikler dnldnde byle bir mekan yaptrm olmas
olas grnmenektedir.77
Baykal 1982: 338339.
75 Sultan Osman, Kaymakam Sofu Mehmed Paa'y, Sultan Mustafa'y tahta kararak hazinenin
maddi zararna neden oldugu gerekesi ile grevinden aziederek Sivas valisi olarak tayin etti, yerine ise
Damat Mehmed Paa'y getirdi; Peevi/Baykal 1982: 346.
76 Anhegger 1986: 61, 88.
77 Bununla birlikte ll. Osman'n en azndan zlfl baltaclar koguunu onarttg bilinmektedir. Bu
onarma ait ini bir kitabe bugn koguun duvarnda bulunmaktadr; Kitabe iin bkz. Sakaoglu 2002:
9798.

202

M U R A D ' D A N M E H M E D ' E TO P K A P I SARAY I H A R E M i ' N D E Y E N i M E KA N LA R V E O N A R l M LA R

M . Anhegger'in, I l . Osman'a atfettii baka bir yap ise kubbeli oda


olarak adlandrlan odadr. Gnmzde I I I . Murad odasnn giri sofas
nn bir ksmn iine alan ve birbirine bitiik iki odadan oluan mekanlar
"ifte Kasrlar" olarak bilinmektedir (Lev. 6/87-88) . Olaslkla 17. yzylda
ayr dnemlerde ina edilen iki has odadan oluan mekanlardan ikballer
tal (Lev. fM) tarafnda olan kubbeli oda78 olarak adlandrlr (Lev. 6 /87;
Lev. 30; Res . 63) . N . Sakaolu, ina tarihi kesin olarak bilinmeyen odann
I l . Osman tarafndan Hotin Seferi sonrasnda tamamlandn syler.79
Sakaolu'nun bu gr ileri srmesinde mekanda bulunan bir kitabenin
etkisi olmu olmaldr. Zira odann pencerelerinin birinin iinde bulunan
kitabede Osman'n adnn gemesi -Emir-i adilsin dad ile hilmle Hazret-i
Osman- bunu destekler80 (Res . 6 2 ) . Ancak, Eldem ve Akozan, haremde
IV. Mehmed dnemine kadar yaplan mekanlar belirttii planlarnda ifte
kasrlara yer vermez8 (Lev. 6 / 87-88) . Eldem ve Akozan, her iki kasrn da
I 077/ 6 6 6 'dan sonra I I I . Murad odasnn giri sofasnn bir ksmnn
kullanlarak yapldn ileri srer.82 M. Anhegger ise odann 6 . yzylda
I I I . Murad dneminde havuzlu kke eklendii grndedir. Bununla
birlikte Anhegger, odann adnn Veliaht Dairesi olarak adlandrlmasna
karn, iinde bulunan kitabelerden anlalaca zere odann bir padiah
iin yapldnn ak olduunu syler. 83 Yazarn bu yaklam kubbeli oda
bulunan kitabe ve i mekandaki zen gz nne alndnda kabul edile
bilir durmaktadr.
96 o'da haremde yapt onarmlar srasnda her iki odada da alan
M. Anhegger, yapm olduu almalar deerlendird almasnda84,
onarma balamadan nce yapt inceleme sonrasnda ardn ve bu
78 Gnmzde bu iki odadan ikballer avlusu tarafndaki oda "sofa" " Kubbeli Kasr" veya " ehzade
Dairesi," Murad odasna bitiik olan ise "Veliaht Dairesi" olarak da adlandrlmaktadr; eref, 1329: ro.
Cz, 591; Eyboglu r98r: 53; Sakaoglu 2002:388.
79 Sakaoglu 2002: 391.
8o Emiri adilsin dad ile hilmle Hazreti Osman
eca'atde salabetde hernan iri ali sensin; Sakaoglu 2002:391.
8r Bkz. Eldem-Akozan 1982: Lev. roo, ro2; Eldem ve Akozan her iki oday da r8. yzyln ortalannda
haremi tasvir ettigi plannda yer vermektedir; Bkz. Eldem-Akozan 1982: Lev. or ve 103.
82 Eldem-Akozan 1982: Lev. n8.
83 Anhegger 1981: 53 55
84 Anhegger 1981: 53-81; Anhegger 1986.
I V . M E H M E D S A LTA N AT I N DA TO P K A P I SA RAY I H A R E M i : i KTi D A R , S I N I R LA R V E M i M A R i

20 3

Lev. 20.

2 04

ifte kas rlar; Eldem-Akoza n 1 982

o Gf(H)

Lev. 21 .

8.8 KESITI

ifte Kasrlar kesit; EldemAkozan 1 982

20)

Resim 63. ifte Ka s rl a r. K u b b e l i Oda ve IV. M e h med O d a s

(Lev. 6{87-88)

binalarn ne ekilde ina edildiini gsteren bir ipucu bulamadm syler.85


Abdurrahman eref Bey, her iki oday grdnde i ksmlar ahaptan bl
melere ayrlm birok oda bulunuyordu.86 Ancak 1960 onarmlar srasnda
Anhegger odada ahaptan yaplm bu blmleri kaldrtt87 (Lev. 21).
Gnmzde cinlerin meveret yerinden tek kapyla girilen oda
kubbe ile rtldr (Lev. 2 0 ) . duvarlarnn 17. yzyla ait kaliteli ini
85 Anhegger 1981: 53; yle ki Anhegger binann ahap m kagir mi olduunu bile anlayamadn sy
lyor; her iki odada yaplan daha erken tarihli bir onarm iin bkz. z 1949: 6 6 ; Bununla birlikte yaplan
tm onarmlarn deerlendirildii bir alma iin bkz. mran 2oos: 246-261. Bu iki onarm ncesi iki
odann ayrntl tasviri iin bkz. eref 1329: 1 0 . Cz, 591-594. Her iki odada yaplan onarmlar Eldem ve
Akozan eletirir: "Veliaht dairesinde hem ite hem dta yaplan iler alartmal ve teatraldir. Buradaki o
sevimli asma katlarnn kesinlikle kaldrlmamalan gerekiyordu. Kalyor ki ou boalan duvarlara son
radan ini taklidi boyalar yapmak yersizdi. Burada al pencereleri, kesinlikle sivil mimarimizde, saray
bile olsa, benzerine bu derece rastlanlmayan (sonradan grme) zenginliktir. D ephe ve saaklar iin
de ayn ey sylenebilir." Eldem-Akozan 1982: 92.
86 eref 1329: 10. Cz, 594
87 Anhegger 1981: 53-81; Anhegger 1986; 63-79. Ayrca her iki odann sonraki onarmlarda kaldrlan
blmelerin ayrntl anlatm an bkz. eref 1329: 10. Cz, 591-594.

206

M U R A D ' D A N M E H M E D ' E TO P K A P I SARAYI H A R E M i ' N D E Y E N i M E KA N LA R V E O N A R l M LA R

Resim 64. i fte K a s 1 r l a r, K u b b e l i O d a , i m e k a n

( Lev. 6/87)

panolar ile kapl olmasnn yannda (Lev. 20) d yzeyinde de ini kulla
nlmtr88 (Res. 63). mekanda yer alan ocak (Lev. 20) ve iinde kullan
lan inileriyle oda son derece ihtiamldr. Pencerelerin iinde kullanlan
emelerin her birinin bir kurnas bulunur ve bu kurnalardan akan sular
kumadan kurnaya, yani bir pencereden dierine akmaktadr (Res. 64) .
I I . Osman'dan sonra tahta kan IV. Murad'n haremi ne kadar
kulland bilinmez. Haremdeki mimari etkinlii hakknda fikrimiz olma
makla birlikte, sarayda iki nemli kk Badat ve Revan Kklerini ina
ertirmekten de geri durmamtr (Lev. /48-49).
IV. Murad aniden ldnde arkasnda bir varis brakacak erkek
ocuu olmadndan, tahta kardei brahim kt. brahim'in de harerne
nasl bir katkda bulunduu bilinmez. Bununla birlikte M. Anhegger,
88 1960 onarmlar srasnda, nceki yllarda binann zellikle de pencere aralarndaki ini panolarn
bordrlerinin sklerek d cephede kullanldgn tespit eden Anhegger, bu inileri tekrar eski yerlerine
tam ve d cephede eksilen inilerin yerlerine de Ktahya'da yaptrm oldugu inileri koymutur;
Anhegger r98r: 6o; Anhegger 1986: 6 6 .
I V. M E H M E D S A LTA N AT I N DA TO P K A P I S A R A Y I H A R E M i : i KT i D A R , S I N I R LA R V E M i M A R i

20 7

bugn byk havuz olarak bilinen yerin brahim dneminde yapld


n syler. Buna delil olarak da havuzun demesi zerine oturtulmu
olan tayc kemer aya zerinde daha sonradan ina edilmi olan IV.
Mehmed'in yaptrd oday gsterir.89
Sonu olarak I I I . Murad'n saltanatnn son bulduu oo4/1595 'ten
IV. Mehmed'in tahta kt os8/648'e kadar geen elli yllk srede
haremdeki deiim Murad'n balatt mimari etkinlik kadar byk boyut
ta olmad. I I I . Murad'dan sonra tahta kan olu I I I . Mehmed'in haremin
yapsn ok fazla deitirmek istemedii anlalyor. Bunun yannda: zel
likle I I I . Mehmed'in balatt proj elerde annesi Safiye Sultan'n etkisi
olmu olmal. I . Ahmed'den, IV. Mehmed'e kadar geen srede haremde
byk bir inaat faaliyetinin olmamas bu dnemde tahtta olan sultanlarn
ksa sren saltanatlaryla veya I . Ahmed'den sonra tahta kanlarn iktidar
da kaldklar sre iinde siyasi ortamda meydana gelen iddetli rekabetle
aklanabilir. Bu dnem iinde IV. Murad'n kazand zaferler sonrasnda
haremde kendisi iin bir oda yaptrmak yerine, harem dna iki kk ina
ettirmesi belki haremin skk olan alanyla ilgiliydi. Ancak, bu tercihte
Sultan Murad'n otoriter kiiliinin ve belki de haremin elde ettii siyasi
gten duyduu honutsuzluun etkisi olmalyd.
IV.

M E H M E D D N E M i : Z o R U N LU MAR

Haremdeki yeniden yaplanma, genel olarak kiilerin tercihi


ne ve beenisine gre ekillendi. Bununla birlikte haremin bir yaam
alan olmasndan dolay ihtiya duyulan mekanlarn da yapm srd.
Yeniden yaplanma iinde bir de yangnlarn ve depremierin verdii tah
ribattan dolay meydana gelen zorunlu imar faaliyetleri oluyordu.9o Bu
blmde zelilde IV. Mehmed dneminde meydana gelen 1072 / 6 6 2 ve
o76 / 6 6 5 yangnlar sonrasndaki mimari etkinliin yannda, haremin
nemli mekanlarndan biri olan hnkar sofasnn ina tarihi ve ilevi
zerinde durulacaktr.
89 Anhegger 1986: 44
90 B. Miller 1665'te meydana gelen yangnn 1574'te balanan ve 1665 ylna kadarki tm imar faaliyet
leri sonucu yaplan binalann birka hari ogtna zarar verdigini syler; M iller, 1931: 33

2.08

M U RA D ' DA N M E H M E D ' E TO P K A P I S A R A Y I H A R E M i ' N D E Y E N i M E KA N LA R V E O N A R l M LA R

1 072 (1 6 62)

ve

1 076 (1 6 65) Yan g n l ar

IV. Mehmed dneminde iki yangn haremde byk hasara yol at.
1072/662'de kan ilk yangn zellikle valide sultan odasna byk zarar
verdi. Dnemin tan Eremya elebi, yangn Osmanl dneminde sarayda
o tarihe kadar grlmemi bir olay olarak tanmlar. Tarihi anlatsnda yan
gnn haremde en ok valide sultana ait rnekanlara hasar verdiini, bununla
birlikte yangnn iddetinden hibir eyann kurtanlamadm ve byk bir
korkuya kaplan cariyelerin ve harem aalarnn ksmen araba ile ksmen
de yaya olarak Eski Saray'a g etmek zorunda kaldklarn syler.9'
Eremya, 1072J 6 6 2 'de meydana gelen yangnn haremde nerede
ve neden kt hakknda bir bilgi vermez . Ancak yangnda en fazla hasa
r valide sultana ait mekanlarn grm olmas en azndan yangnn bu
ksmda bir yerde ktn dndrr. Bununla birlikte harem halknn
byk ounluunun Eski S aray'a tanmak zorunda kalmas yangnn
bykln aka gsterir. Yangn sonras haremde hasar gren yaplar
dnemin bamimar Kasm Aa tarafndan yeniden yaplm olmaldrY
Harem, bu yangnn verdii hasar atlatmadan, yl sonra baka
bir yangnla byk bir ykma daha urad. n Muharrem 1076/24 Temmuz
6 6 s'te93 meydana gelen yangn o tarihe kadar haremde yaplanlarn byk
bir ksmn geri ald,94 Dnemin kaynaklarnda yangnn bir cariye tarafn91 Ereroya elebijAndreasyan 197J: 74
92 Fatma Afyoncu'nun vermi olduu 17. yzyl hassa mimarlar listesine bakldnda 1032 j1622-23
tarihinde Kasm Aa'nn hassa mimarba olduu grlmektedir; Bkz. Fatma Afyoncu. 1 7. Yzylda
Hassa Mimarlar Oca. stanbul. 2001: 26-27; M imar Kasm Aa, 17. yzyln nemli devlet adamlann
dan biriydi ve mimar olmasnn yannda siyasetteki etkinlii ile de dneminde nemli bir rol oynad.
Kasm Aa'nn siyasi hayat Sultan brahim ve IV. Mehmed dneminin hareketli tarihi iinde ini-k
gsterdi. Zira mimarba olarak drt defa bu greve geldi. Kasm Aa iin bkz: Naimajlpirli 2007:
I l l/998, I025-o26, 1060, 1372; Ahmed Refik. Trk Mima rlan . lstanbul , 1933; zzet Kumbaraclar. "Trk
Mimarlar. " Arkitekt. 2, 193T 59-60; Zarif Orgun. "Hassa Mimarlar," Arkitekt, 8j12, 1938: 333-342;
erafetlin Turan. "Osmanl Tekilatnda Hassa Mimarlan," Tarih Aratrmalan Dergisi, I fi, Ankara,
1963: 157-202; Orhan Erdenen. "Osmanl Devri Mimarlan, Yardmclan ve Tekilatlar." Mimarlk.
1 (27) , stanbul. 1966: 15-18; Orhan Erdenen. " E ski Mimarlarmzn Yetimeleri, " Mimarlk, 6 (3 2 ) ,
Istanbul: 1 9 6 6 : 19-22; smet Parmakszolu. "Kasm Agla, " Encyclopedie d e L'islam, I V , 1978: 748749; smet Parmakszolu. " Kasm Aa," IA, VI.: 379-380; Semavi Eyice. "Mimar Kasm Hakknda," TTK
Belleten. 172, Ekim 1979. 1979: 767-808; Cengiz Orhonlu. " ehir Mimarlar," Osmanl Aratrmalan
I l , stanbul, 1981: 1-30; Afyoncu. 2oo.
93 Silahdar 1928: 384.
94 Miller 1931: 33I V . M E H M E D S A LTA N AT I N DA TO P K A P I SA RAY I H A R E M i : i KT i DA R , S I N I R LA R V E M i M A R i

20 9

dan balatld sonra kontrolden kp neredeyse tm harerne hasar verdii


aktarlr.9 Olayn tan Eremya elebi, yangn srasnda harem halknn
Edirne'de olduunu syleyerek yangn u satrlada nakleder:
Gecenin altnc saatinde kan bir grlt ile uyanp dar kn
ca, padiah saray sahasnn atele parlamakta olduunu grdk.
Sarayn harem dairesinde valide sultann, haseki sultann odalar
ile cariye ve hizmetitere ait blmler, matbal ve hamamlar, iinde
bulunan sandklada beraber tutumu olup gklere alev ve duman
kyordu. Yanan ksmlarn, valide ve haseki sultanlar beraber
hepsi Edirne'de bulunuyorlard. Btn eya ile beraber mcevher
ler, kymetli elbiseler ve says mehul altn ve gm paralar kl
oldu. Kadnlar ve cariyeler dar karlp Eski Saray'a nakledildi ve
sarayn d kaplar kapatld.96 Yangn, harem dairesi tamamyla
yandktan sonra snd. Yangndan haberdar olan valide, Edirne'den
gelerek, kzlaraas, bostancba, defterdar ve kuyumcuba yann
da durmu olduklar halde yanan yerlerin karsnda oturdu. Yanan
binann enkaz kazld, ta, tahta ve toprak byk titizlikle kalbur
dan geirildi, krlm kymetli talar ve elmaslar ayrld. Kalclar da
altn ve gm ayrdlar. Kazlan topraktan bir avu da kanlma
mas iin her bir kalenn banda bir kolcu duruyordu. nk zana
atlarnda pek mahir ve hrszlkta dahi adamlar olan ftlar eitli
yollarla bunu becerebiliyorlard. Yangnn sebep olduu zayiatn
miktarn tespit edemedik. Yalnz u var ki bu 6 6 2 ylna ait olup
anlattmz yangndan daha bykt ve harem dairesinde bir ayak
baslacak yanmam yer kalmamt.97
95 Eremya elebi/Andreasyan 1973: 75-76; Abdurrahman Abdi Paa /Derin 2008: 200; Hezarfen
Hseyin Efendi. Telhfs'l Beyan Ff Kavanfn-i Al-i Osman, (haz. Sevim llgrel). Ankara: Trk Tarih
Kurumu Yaynlar, 1998: 56; Silahdar 1928: 384; Hezarfen Hseyin Efendi (16oo-1676) Telhfs 'l-Beyan
Fi Kavanfn-i Ali Osman isimli eserinde devletin iine dt sebepleri gstermeye almtr; Robert
Anhegger, "Hezarfen Hseyin Efendi'nin Osmanl Devlet Tekilatma Dair Mlahazalar." Trkiyat
Mecmuas. IX stanbul 1951: 365- 393; Mehmet z, Osmanl'da "zlme" ve Geleneki Yorumcular,
stanbul, 199T 27-28, 91-94.
96 Silahdar da harem halknn nce ayr Kk'ne sonra da Eski Saray'a tandgn syler: "cmle
harem halk ayr Kk'ine kaup, andan Eski Saray'a nakl olunduklarn" ; Silahdar 1928: 384.
97 Eremya elebifAndreasyan 197J: 75-76

210

M U RA D ' DA N M E H M E D ' E TO P K A P I S A R A Y I H A R E M i ' N D E Y E N i M E KA N LA R V E O N A R l M LA R

Tarihinin yangn tasvir ettii anlats olayn bykln gzler


nne serer. Yangn, haremde byk bir ykma yol am ve yeni bir ona
rm faaliyetinin balamasna neden olmutur. Yangn srasnda harem hal
knn byk ounluunun Edirne'de olmas can kaybn nlemi olmal.98
Eremya elebi, yangnn nedeni hakknda ipucu vermemektedir.
Buna karn Silahdar Fndkll Mehmed Aa yangn bir cariyenin baat
tn ileri srer: "Cum ' a gicesi dahi saray- cedid-i padiahinin harem-i
hassna bir cariye mbaeretiyle ate isabet eyledi. "99 Yangna sebep olan
cariyenin sonu yine Silahdar'n aktarrnma gre Tunca Nehri'ne atlmak
olmutur.oo Ne var ki birka gn sonra sulunun sadece bu cariye olmad
, ikisi kadn kiinin daha olaya kart anlalmtr. o
Eremya, haremde "valide sultann, haseki sultann odalar ile cari
ye ve hizmetilere ait blmler, matbal ve hamamlarn" yandn belir
tir. Silahdar da anlatsnda yaklak olarak ayn yerlerin yandn syler:
" Umfmen H arem-i erif ve Adl Kk'i ve divan olan kbab ve tara hazine
ve defterhanelerin balas ve dar's-sa'ade kapus ve kara-agalar otalar ve
valide sultan yeri ve i matbal mlhakatyla muhteri olup . . . " 102
Her iki aniat birlikte deerlendirildiinde yangnn I I I . Murad
odas dnda kalan ksmlarda byk hasara yol at anlalmaktadr.
Silahdar yanan yerleri yle sralar: " Umfmen Harem-i erif ve Adl Kk'i
ve divan olan kbab ve tara hazine ve defterhanelerinbalas ve dar's-sa'a
dekapus ve kara-agalarotalar ve validesultan yeri ve i matbal mlhaka
tyla . . . . "o3 Bununla birlikte Eremya elebi'nin harem tamamyla yandktan
sonra yangnn sndroldn sylemesi bunu destekler. Dahas tarihi
o72/662 'de kan yangn ile o76/665 yangnn karlatrrken son
yangn iin haremde bir ayak baslacak yanmam yer kalmad benzetme98 Abdurrahman Abdi Paa yangn haberi Edirne'ye ulatnda sultann olay sklnetle karladn
ve "emir Allah'un"dur dediini syler; Abdurrahman Abdi Paa / Derin 2oo8: 200.
99 Silahdar 1928: 384.
100 "kasda mukarin ihraka sebeb olan cariye Edirne'ye gtrlp, bostancbaya teslim ve mahnlk
kln up, bogazna bir ta baglayup, Tunca'ya atdlar;" Silahdar 1928: 384.
101 stanbul ka'immakam tarafndan bais-i harik olan kundakclardan iki avrat ve bir nefer giriftar ve
her-dar olduklarnn arz geldi;" Silahdar 1928: 386.
102 Silahdar 1928: 384.
103 Silahdar 1928: 384.
I V. M E H M E D S A LTA N AT I N DA TO P K A P I SA RAY I H A R E M i: i KT i DAR, S I N I R LA R V E M i M A R i

211

sinde bulunur.'04 Yangn srasnda Edirne'de bulunan valide sultan olaydan


haberdar olunca istanbul'a dnerek hasann tespitini salamtr.os
IV. Mehmed yangn sonrasnda haremin hemen onarlnasn
istedi.10 6 Balahlan imar faaliyeti srasnda kendisi Edirne'de kald. Ancak
inaat bitiminden sonra stanbul'a gelen IV. Mehmed,107 yaplan onarm
beenmedi ve haremin tekrar yenilenmesini emretti:
Edirne Kapus'ndan stanbul'a duhUl . . . sal gn Davud Paa Saray'na
g huyuruld ve saray- cedid binas vafr yaplmiken ekseri aga
olmakla emr idp cmlesi beraber yere yklup, bi'l-klliye kagir ve
aga yerine demr konmak ferman olund.108
stanbul'a dnem sultan inaattan dolay zorunlu olarak saraydan
aynld. Abdurrahman Abdi Paa, sultann nce Yeni Saray'a geldiini ancak
daha sonra Davut Paa Saray'na getiini syler.'09 IV. Mehmed evval ay
nn yedinci gnne/25 Nisan 666 kadar stanbul'da kald ve Yeni Saray'a
gidip geld.110
Sultan M ehmed yaplan inaat beenmeyerek haremin ahap
yerine demir kullanlarak yeniden yaplmasn istedi. Sultann emriyle
balayan yeni inaat faaliyeti belki haremin snrlarn geniletmeyecekti
ama haremde I I I . Murad'dan yaklak doksan iki yl sonra yeniden bir
inaat faaliyeti balyordu. Gnmzde haremde adrvanl sofa ola
rak bilinen yerden kara aalara ait mekanlarn bulunduu yere geilen
104 Ereroya elebifAndreasyan 197J: 76.
105 "M enzil-i ta 'yi n me'kulat ve merubat taraf- miriden emr olund ve i rtesi bazar gn Valid e Sultan
hazretleri Sultan Sleyman ve Sultan Ahmed ve Sultan Selim nam nefer ehzade ile lstanbul'a azi
met idp;" Silahdar 1928: 384; Abdurrahman Abdi Paa / Derin 2008: 200; Ereroya yangndan haberdar
olan valide sultann, Edirne'den gelerek, kzlaragas, bostancba, defterdar ve kuyumcuba yannda
durmu olduklan halde yanan yerlerin karsnda oturdugunu syler. Ancak geli tarihinin ne zaman
oldugunu belirtmez. Ereroya elebifAndreasyan 1973: 76.
106 "bi-emr-i hmayln Adi Kk'iyle divanhane ve bab- dar's-sa'ade muzafatyla saray- sultani m
ceddeden bina olunmasna ferman- sadr;" Silahdar 1928: 384.
107 Mehmed yangndan yaklak ay sonra lstanbul'a gelmitir; Abdurrahman Abdi PaajDerin
2008: 211; Silahdar 1928: 390
o8 Silahdar 1928: 390.
109 Abdurrahman Abdi Paa fDerin 2008: 211.
110 Sultan evval'n yedinci gn Edirne'ye hareket etmitir. Abdurrahman Abdi Paa /Derin 2008: 222.

212

M U R A D ' D A N M E H M E D ' E TO P K A P I S A R AY I H A R E M i ' N D E Y E N i M E KA N LA R V E N A R I M LA R

kapnn zerinde yer alan aagdaki kitabe bu dnemde balatlan inaat


faaliyetini anlatr:
Eb ' l-Fetb-i Cihan :g:ostantiniyye fetbin etdikde
Ki etmi bu saray- dil-kay (dilge ) serbeser ma' mr
Nice yllar olub ahan cilve-niin bu gzlde
lahi aniann lpl her birinin ravzasn pr-nr
Gelb Sultan Mehmed bin brahim ijan devri
Ki zat- pakine vabeste bsn-i bal-i mazlman
Ki oldur padiahan ire azm-i rezmle mebr
Cihana adi dad-baija-n br
Cenab- bazret-i ultan Mehmed ijan Gazinin
Der-i adlinde derban olsa layls: Sencer Fafr
Bihamdi Iiilah zaman- devlet-i ferhunde falinde
Olub ada-y din devlet zere askeri mansrl
ehinah- ( ahenah ) Is:adr-i ls:udret cihada eyleyb bimmet
Mals:arr- alanat zatndan oldu bir zaman mehcr
Tabamml etmeyb nar- firals: ehriyariye
nar- asa- mabrr derunun atele eyledi mabzn
Murad- ehriyari kargir olmala tekrar
Mhendisler edb ol Is:ara arf- bimmet mals:dr
Zer ender-zer nuls:la mzeyyendir nazlr olmaz
:g:bab Is:ubbe-i eflake hemser ddlde-i bedr
Greydi ger Sininnar olur idi tarza bayran
Bu tarija ls:adir olmaz bu ala olsa eer mezdr
Ram-ve ol isnet-i baremde Meryem-iffet Aie
ijussa Valide-i ultan ki oldur ijayr - ile mebr
I:Iayat- efza-y adem nr-baij dlde-i alem
Vcd- pak-i ehzadeyle daim ijalls: ola merr
Dua-y devletin edb Zekkl taribini dedim
Saray birnnetle ultan Mehmed eyledi ma' mr 1 079/ 1 668-69 .
m Cihan Fatihi Konstantiniye'yi fethettikte
Gnl aan bu saray batanbaa etmi marnur
I V . M E H M E D SA LTA N AT I N DA TO P K A P I S A R A Y I H A R E M i : i KT i D A R , S I N I R LA R VE M i M A R i

21 3

I I I . Murad yaptrm olduu inaat anlatan kitabeyi nasl araba


kaps (Lev. jc) zerine koydurduysa ondan seksen yl sonra bu defa
IV. Mehmed kendi balatt yenileme projesini anlatan kitabeyi adrvanl
sofaya (Lev. 6j3) koydurmutur. Kitabe ncelikle stanbul'un fethin
den balayarak sarayn ilk inasn anlatr. Daha sonra brahim'in olu
Mehmed'e sra geldii ve mazlumlara iyi muamelede bulunmann onun
zellii olduuna, padiahlar iinde sava azmiyle tanndna vurgu
yaplr. Mehmed'in ynetimi zamannda din ve devlet dmanarna kar
askeri zaferler kazanld, saltanat makamnn padiahn zatndan bir sre
bile kalmaya tahamml edemeyip, nar aac gibi iten yanarak malzun
kald belirtilir. Daha sonra sarayn onarmyla ilgili bilgiler verilir. Buna
gre padiah, saray tekrar yaptrmak istediinde mhendisler ie kudret
ve himmederini sarf ettiler. Alt alta emsali olmayan naklarla sslediler.
Yaplan i o kadar iyi olmutu ki Sinimmar'n z bile bu ie hayran kalacaNice yllar ahlar olmu, oturmu bu gzide
Tanr onlarn her birinin bahesini aydnlat
Sultan Mehmet bin brahim Han devri geldi
Mbarek zatna bagldr mazlumun hali
Padiahlar iinde byk savalaryla odur mehur
Dnyaya adalet ve ihsan veren iindir huri
Gazi Sultan Mehmet Han Hazretinin
Adalet saraynda kapc olsa layktr Sencer ve Fagfur
krler olsun kutlu devlet devrinde
Galip oldu din ve devlet dman zerine
erefli, kudretli ahlar ah savaa gayret edip
Saltanat bakenti zatndan bir zaman oldu uzak
fkeli zmreler tahamml etmedi aha
i atele yanan nar gibi oldu malzun
ahn muradnn olmasyla tekrar
Mhendisler o ite yapt aba, karar
Ender altn nakla ssldr, baklmaz
Kubbesi felek kubbelerine ift dolunaydr
Grseydi eger S inimmar olurdu bu tarza hayran
Eger st (zeri) buysa, bu dzene sahip olunmaz (Byle bir dzen ise buna sahip olunamaz)
Haremde masum Meryem, Aye iffet (Aye gibi iffetli), itaatkar ol
Hayryla mehur o valide sultandr ki
Insana fazla hayat, nur veren, dnyann gzdr
ehzadenin mbarek vcuduyla daim sevinlidir
Devlete dua edip Zekki tarihini dedim
Saray gayretiyle Sultan Mehmet eyledi bayndr; Kitabe iin ayr. bkz. Sakaoglu 2002: 324.
112 Sinimmar: Iran efsanelerinde ad geen bir mimardr. Efsaneye gre ran ah Nurnan bn-i

2 14

M U R A D ' D A N M E H M E D ' E TO P K A P I SA RAY I H A R E M i ' N D E Y E N i M E KA N LA R VE O N A R l M LA R

belirtilir. Daha sonra valide sultann hayr ileriyle tannd ve Sultan


Mehmed'in saray onardn anlatlr.
1 076/1 6 6 5 Ya n g n n n Ta m i ri : H a re m i n Yen iden Ya p l a n m a s

Haremde gnmze kadar gelmi baz odalann ilevlerini biliyor olsak


da genel anlamda tm odalann hangi amaca hizmet etmi olduklan bilin
memektedir. Dahas hanedan yelerinin yaad bu alanda meydana gelen
deiim sonucunda rnekaniann neredeyse byk bir ksmnn ina tarihinin
tespit edilmesi de olduka gtr. E. H. Ayverdi'nin haremin ilk ekillenmeye
balad yerin valide sultan tal etrafnda olduunu sylemesi, S.H. Eldem
ve F. Akozan'n4 veya M. Anhegger'in,5 buna benzer yaklarnlan, yine de
mekanlarda yzyllar boyunca meydana gelen deiimleri salkl olarak akla
maya yetmemektedir. Hi kuku yok ki haremdeki mimari deiimin takibini
gletiren faktrler -deprem, yangn veya yeni tercihler- gz nne alndn
da mevcut sorunun zmnn pek de kolay olmad aktr.
o76/665 yangn sonrasnda IV. Mehmed'in balatt imar faa
liyeti, gnmzde haremde farkl mekanlarda bulunan ve 1079/16 68-69
inaatn bittii tarihten birka yl nceki tarihleri veren birok kitabenin 6
(Lev. 6) varlndan anlalmaktadr. Bununla birlikte dnem kaynaklannn
aktardklan yangnn boyutu hakknda bilgi verirken, inaat srasnda iilere
ve ihtiya duyulan malzemelere denen cretleri gsteren defter ise yenileme
projesinin sreci hakknda bilgi sunmaktadr. S . H . Eldem ve F. Akozan, ger
ekletirilen yenileme projesinde haremin byk lde kagir olarak yeniden
yapldn belirtir. Yaplan yenilemenin yer yer tamir, bazen de temelden
Munzir Havemak Kasr'n Mimar Sinimmar'a yaptrmtr. Kk bittikten sonra bir benzerini daha
yapmasn diye ah, Sinimmar' sarayn damndan attrarak ldrtmtr.
3 Ekrem Hakk Ayverdi. Fatih Devri Mimarisi. Istanbul: Fethi Dernegi Neriyat, 1953: 301.
4 Eldem ve Akozan da valide sultan avlusu ve bunun etrafndaki binalada Altn Yolu ilk binalar ara
snda gosterir. Eldem-Akozan 1982: 67.
5 M . Anhegger, haremin araba kapsndan girildikten sonra en eski yaplar olarak; Adalet Kasr, kara
aalar dairesi, ehzadeler mektebini sayarken valide sultan avlusu evresindeki; hasekiler dairesi, saray
ustalar dairesi, ehzadegan dairesi ve Altn Yol zerindeki odalar da bunlara dahil eder; Anhegger
1986: 6o.
6 Kitabeler iin bkz. Bu tezde farkl blmlerde; ayr. bkz. eref 1329; 8. Cz, 461-465, 478, 48; 9
Cz, 521, 524; ro. Cz, 593, 12. Cz, 723; Sakaoglu 2002; 321-324, 327-329, 333, 343, 346, 348,367, 392;
imirgil 2005; 85-86,88, 209.
I V . M E H M E D S A LTA N AT I N DA TO P K A P I S A R A Y I H A R E M i : i KT i D A R , S I N I R LA R V E M i M A R i

21 5

ina eklinde olabileceini syler."7 G. Necipolu, ise yangn sonrasnda


zgn dzenin kaybedilmeden haremin abucak yeniden yapb.rldn ve
eski duvarlarn byk bir blmnn de korunmu olduunu belirtir."8
Yangn sonrasnda balanlan inaat projesinin banda Mehmed
Paa -Saray- Amire binasna me'mur olan-119 ve dnemin mimarbas Ali
Aa vard. Zira yenileme almas iin ihtiya duyulan bir ksm mermerin
Bamimar Ali Aa'ya teslim edildii grlr.'20
Mimar Ali Aa, harap olmu ve sonradan yeniden yaptrlm ancak
sultan tarafndan beenilmeyen haremi daha salam olarak inaa etti. Bu
durum kitabede, kubbelerin efsanevi mimar Sinimmar' bile hayran bra
kacak tarzda yapld eklinde ifade edilmitir. Gnmzde Hali'e bakan
haremde bulunan kubbe belki kitabede olduu kadar hayranlk uyandr
maz, ancak dikkat ekici olduklar aktr (Res. ) .
Silahdar, 1 076 / 6 6 5 'te meydana gelen yangn sonrasnda yaplan
inaatn sultan tarafndan beenilmemesini, yaplarn ahap olmasna ve
bunun yklp yerine demir konularak yaplmasnn istenmesine bal
yordu. Zira yeni imar faaliyeti iin gerekli malzemeler arasnda demir de
bulunmaktayd. Toparlanan tm malzeme farkl yerlerden getirildi.
Yangn sonrasnda balatlan yap etkinlii iin alnan malzeme
ler ile inaatta alan ii ve ustalara denen cretleri ieren bir defter
gnmzde Babakanlk Osmanl Arivinde bulunmaktadr.'21 Yetmi
yapraktan oluan defter siyakat ile yazlmtr. Defterin byk bir blm
ii, usta ve tama cretlerini ierir. Bununla birlikte inaatta kullanlmak
zere alnan; gee-i seng-i (kire ta) , gee-i gubar (kire) ,'22 mermer, keresII7 Eldem-Akozan 1982: 82.
n8 Necipoglu 200T 231.
n9 Saray- Amire binasna me'mur olan izzetl Mehmed Paa hazretleri saray- amire binas iin pein
verdikleri akelerdir ki zikr olunur. Fi 17 Cemazielevvel sene 1076 (25 Kasm 1665); BOA. MAD. 908. y.
12, 24, 27, J2 , JJ, 64, 82.
120 " Be-cihet-i bala-i mermer an-canib-i Marmara teslim be-Ali Aga ser-mi'nar- rah (ser-mi'maran?]
ber-vech-i pein fi 5 Receb sene 1076/n Ocak 1 6 6 6 ; " BOA. MAD. 908. y.5o; ayr. 2 Temmuz 1 6 6 6
tarihli maa defterinde "ser-mi'mar- hassa Ali Aga" diye gemektedir: BOA. M A D . 5 9 6 7 . y. 62; Yine 2
Temmuz 1668 tarihili baka bir maa defterinde de yine "ser-mi'mar- hassa Ali Aga" ad geiyor: BOA.
MAD, 3772, y. 6; ayr. bkz. Afyoncu 2oo.
121 BOA. MAD. 908. G. Necipoglu yaptg almasnda sadece defterin varlgna deginir ve ksaca
ierigini aktarr; Necipoglu 200T 231.
122 Gee ( Kire) en yaygn olarak tugla rgs iin; sndrlm kire, kum ve su karm yaplan

216

M U RA D ' DA N M E H M E D ' E TO P K A P I SARAY I H A R E M i ' N D E Y E N i M E KA N LA R VE O N A R l M LA R

te, seng-i moloz/23 seng-i kalb, pehl, alen-i ham (ham demir) , mesamir
(kazk veya ivi) 124, ereve ve ceviz kanat, tutkal, yaldz, al, cam, tula,
kiremit, kilid, kazgan (kazan) , knk, keten, resen (urgan halat) gibi farkl
malzemelere denen cretler de yazldr.
Muharrem 1076/Austos 1665 ile Ramazan 1076/Nisan 1666 tarihle
ri arasnda yaklak dokuz aylk bir sre iinde Yeni Saray' daki inaat faaliyeti
srasnda yaplan harcamalar kapsayan hesap defteri, sultann ilk inaattan
ay sonra stanbul'a geldiinde beenmedii ve tekrar yaplmasn istedii
haremin ikinci inaat faaliyetini ierir. Defterin otuz sekizinci yaprandan
sonra haremde devam eden inaat ile ilgili olarak 5 Rebilahir 1076/15 Ekim
1665 tarihinden itibaren her ay yaplan masraflar kaydedilmitir.
Defterin banda ncelikle yenileme projesi iin hangi kaynaklardan
ne kadar para geldii belirtilir. Buna gre Halep, Erzurum, am, Mardin,
Tokat, Diyarbakr, Kbrs , Trablus am, Safed gibi farkl yerlerden gelen
paralarn yannda, hazineden de para aktanld grlr. 125 Anlalan o ki
yangndan yaklak on sekiz gn sonra 29 Muharrem 1076 /n Austos 1665
tarihinde inaat masraflar iin para toplanmaya balanlmtr. Toplanan
paralarn belirtilmesinden sonra inaatn banda bulunan Mehmed
Paa'nn vermi olduu para ile alnan kimi malzemelere yer verilir. Buna
gre; 23 Muharrem 1076/5 Austos 1665 tarihinde zellikle Darca, Tuzla,
Pendik, Kartal, skdar, Boazhisar, Marmara gibi farkl yerlerden getiri
len gee-i toz (kire tozu) iin ne kadar masraf yapld belirtilir. 126
harla kullanlr. Bu har yapda kullanldktan sonra suyun fazlas buharlar ve ilk kuruma meydana gelir.
Daha sonra har yine slatlr. Bu suyun buharlamasndan sonra ise har kurur ve sertleir. Kum tanecikleri
ve kagir yap gereleri, ta sertliindeki kalsiyum karbonat ile birbirine balanarak tek bir ta kidesi meyda
na getirirler. Tarihi kaynaklara geldigi yer (gee-i Anadolu, gee-i Rumeli) , tr (gee-i mermer, gee-i revgani)
veya zellii (gee-i safi, gee-i szme) belirtilerek kaydedilmekte; okka, kanlar, kelle gibi agrlk lleri ya da
sandk, uval. keyl gibi hacim lleri ile satlmakta; uval ile nakledilmektedir; Neslihan Snmez. Osmanl
Dnemi Yap ve Malzeme Terimleri Szl, stanbul: Yap-Endstri Merkezi Yaynlar, 199T 45
123 Seng-i moloz: duvar rgsnde veya deiik amalarla ocaktan kt ekliyle, dzeltilmeden kul
lanlan, eki birimiyle satlan, kaba ve deiik byklkteki talar. Snmez 199T 98.
124 Mismar (ivi) : tarihi kaynaklarda retildii (veya satn alnd) kent, kullanld yer, kaplamas,
boyutu veya birka zellii birlikte belirtilerek adlandrlmakta, 100 ya da 1000 adet hesabyla satlmak
tayd. Kantra, okkajkyye veya dirhem olarak llendirilirdi. Snmez 199T 78-79.
125 Sa'adetl ve evketl padiah- alem-penah hullide hilafetuhu ve ubbide saltanatuhu hazretlerinin
Enderln- hmaynlar iin evamir-i erife ile havale olunan akelerinden yine Saray- Amireleri iin
ihsan huyurulan akelerin defteridir Fi 29 Muharrem'l-haram sene 1076; BOA. MAD. 908. y. 10.
126 BOA. MAD. 908. y. 12.
I V . M E H M E D S A LTA N AT N DA TO P K A P I S A R A Y I H A R E M i : i KT i DA R , S I N I R LA R V E M i M A R i

21 7

Defterden anlalaca zere, inaata balamadan nce 6


Cemazielevvel 1076/14 Kasm 1 6 6 5 'te harem-i hmayundaki inaat iin 127
Samako'dan Hac Hasan'a ham demir (ahen-i ham) almas buyrulmaktay
d.'28 Buna gre alnan demirin . o o o Samako kantarna 4500 kuru den
di. '29 naat iin alnan demir sadece bundan ibaret deildi. 4 Rebilahir
1076/14 Eyll 1 6 6 5 tarihli baka bir fermanda yine inaatta kullanlmak
zere ihtiya duyulan demirin stanbul'a nakledilmesi emrediliyordu.
istenen demirin Tekfurda'ndan . o o o Samako kantarnn 6.ooo kurua
alnd grlmektedir.o Defterde alnan demirin toplam 4.000 Samako
kantan olduu anlalmaktadr.'l'
naatta kullanlmak zere ihtiya duyulan kire tozunun ise farkl yer
lerden getirildii grlmektedir. zellikle RebilahirfEkim ayndan balamak
zere ykl miktarda gee-i gubar (kire tozu) alnmaya balanld anlalmak
tadr. Mesela, 2 Rebilahir 1076/12 Ekim 1665 tarihinde Mihali'ten 12.ooo kan
tar kire istenmi ve bu kirecin 3-318 kantan Cemazielevvel 1076 ile 5 Ramazan
1076/Aralk 1665 ile n Mart 1666 tarihleri arasnda harerne teslim edilmitir.
Yine birka gn sonra 6 Rebilahir 1076/16 Ekim 1665'te Mudanya'dan istenen
6.ooo kantar kire tozunun yaklak 3-016,5 kantarnun 17 Cemazielahir 1076
ile 20 aban 1076/25 Aralk 1665 ile 25 ubat 1666 tarihleri arasnda harem-i
hrnayuna teslim edildii grlmektedir. Rebilahir ve CemazielevveljEkim
Kasm aylannda Yalakabad ile Gemlik'ten de kire tozu alnd ve Cemazielahir
1076 ile Ramazan 10761Aralk 1665 ile Mart 1666 tarihleri arasnda bir ksmnn
harem-i hrnayuna teslim edildii anlalmaktadr.'J2
127 Demirin harerne alnd aka belirtiliyor: "itirai mhimmat- mezkUrin ve cret-i sofra-kean
ki ber-vech-i pein daden beray- ebniye-i harem-i hmayln der-Saray- Cedid," denildikten sonra alnan
demir miktan ve nereden geldii belirtiliyor, BOA. MAD. 908. y. 14.
128 BOA. MAD. 908. y.14, .
129 Beher kantar f 59 kyye fi 45 guru; BOA. MAD. 908. y.4.
130 Beher kantar f 59 kyye fi 6 guru BOA. MAD. 908. y.4; ayr. bkz. y. 22, 29, 38-40, 46, Go, 70, 78,
79 87.
131 BOA. MAD. 908. y.87; Samako kantan yaklak 75-76 kilogram aras olarak kabul edilir. Buna gre
alnan ham demir 304.000 kilogramd; Bkz. ldris Bostan. Osmanl Bahriye Tekilat: XVII. Yzylda
Tersane-i Amire. Ankara, 1992: 122; nal Takn. Osmanl Devleti'nde Kullanlan l ve Tart Birimleri,
(yaynlanmam yksek lisans tezi). Elaz: Frat niversitesi Sosyal Bilimler Enstits Tarih Anabilim
Dal, 2005: 55
132 BOA. MAD. 9o8. y.5.

218

M U R A D ' D A N M E H M E D ' E TO P K A P I S A R A Y I H A R E M i ' N D E Y E N i M E KA N LA R V E O N A R l M LA R

Rebilahirj Ekim ay iinde getirilen bir baka malzeme ise kerestedir.


zellikle znikmid'den (zmit) getirilen keresteler sadece harerne deil ayn
zamanda tersaneye ve skdar bahesine de teslim edilmitir. Kerestenin
byk bir ksmnn harerne verildii grlr. Mesela, 8 Rebilahir 1076/18
Ekim 1665 'te znikmid'den alnan 4.ooo adet (kta' at) kerestenin (ub- ifte
ubuk) '33 n zira'H boyunda ve 6 parmak'35 kalnlnda olmas istenmekte
dir.'36 istenilen keresteterin toplam 1.546 adedi harem-i hmayun, tersane-i
amire ve skdar bahesi arasnda datlm ve bunun 1.282 adedi ise hare
me gitmitir.'37 Yine ayn tarihte getirilen 340 adet kerestenin (ub- verdinar
[vrdinar]) '38 199 adedi harerne teslim edilmitir. '39 Tm bu keresteler yeni
balanacak inaatta iskele olarak kullanlm olmaldr.'4
8 Rebilahir 1076 ile 12 Ramazan 1076 /18 Ekim 1665 ile 18 Mart
1666 tarihleri arasnda getirilen kerestenin yine yere datld grlr.'4'
Bu yerler arasnda Davud Paa'ya gnderilen toplam 2.801 adet kereste
burada devam eden bir inaatn varlna iaret eder.'42 Zira Abdurrahman
Abdi Paa bu tarihlerde Davut Paa Saray'nda yeni odalarn yaplmas iin
emir verildiini syler.'43 Davut Paa Saray'na verilen malzemenin harerne
133 Cubfub kelime anlam olarak I Sap, lif, 2 p, denek, sopa, 3 (ub- hatl, cub- kullanmla
rndaki anlamyla) Kereste, aa, dikdrtgen kesidi ahap, buk, kk tahta paralar vb. demektir;
Snmez 1997= 36.
I34 zira': dirsekten orta parmak ucuna kadar olan ve uzunluu 75 cm. ile 90 cm. arasnda deien
uzunluk ls.
I35 I parmak yaklak 31 cm; M. Cerasi Maurice. Osmanl Kenti Osmanl mparatorluunda 8. Ve 19.
Yzyllarda Kent Uygarl ve Mimarisi (ev. Asl Atav) . stanbul, 20oi: 257; Takn 2005: I27.
I36 istenilen kerestelerin her birinin ortalama uzunluu yaklak 8 m. ve genilii de yaklak I8 cm.
kalnlndayd.
137 1. 546 kta'at kerestenin: .282 kta'at Beray- harem-i hmaylna; 2Io kta'at Beray- Tersane-i
Amire'ye; 54 kta'at ise Beray- bae-i skdar'a teslim edildi; BOA. MAD. 908. y.I 6 .
I 3 8 VerdinarfVrdinar Kknar: amgiller (Pinaceae) familyasnn Abies cinsini oluturan v e yaprak
!arm dkmeyen 40 kadar aa trnn ortak ad. Tarihi kaynaklardaki kaytlara gre, kagir yaplarn
iskelelerinde ya da ahap yaplarda dikme ve kiri olarak kullanlmtr; Snmez 1997= no.
I39 340 kta'at: I99 kta'at Beray- harem-i hmaylna; I41 kta'at Beray- Tersane-i Amire'ye teslim
edildi; BOA. MAD. 908. y. I6.
I4o Bu keresteler arasnda ayrca "ub- iznikmid taban," "ub- mazlk kprlk," "ub- mazlk-
Baiskele" gibi farkl trden keresteler de bulunmaktayd. BOA. MAD. 908. y.6I7.
141 Beray- harem-i hmayln; Beray- matbal- Davud Paa; Beray- Tersane-i Amire.
I42 Gelen bu keresteler arasnda bulunan "ub- taban- vergeh" ounlukla dikmelerin birbirine ba
lanmasnda, at ve deme kirii, taban ya da hatl olarak kullanlmaktayd. Snmez I997= .
I43 "Davld Paa Saray'nda yeniden odalar yaplmaa ve Hass-oda tecdid mbaeret ihtimam olun
muidi;" Abdurrahman Abdi Paa fDerin 2oo8: 2 .
=

I V . M E H M E D S A LTA N AT I N DA TO P K A P I SA RAY I H A R E M i : i KT i DAR, S I N I R LA R V E M i M A R i

21 9

gnderilenden fazla olduu dikkat ekicidir.144 Malzemenin fazlal burada


devam eden inaatn biran nce bitirilmek istenmesinden olmaldr.
4 Rebilahir 1076/14 Ekim 1 6 6 5 tarihinde bu defa Mihali'ten
belirtilen aplara gre creti hazineden karlanmak zere yeterli miktarda
direk ve tan kesilerek uygun olan iskeleye nakli ve oradan da stanbul'a
gnderilmesi istenmekteydi. Ayn tarihte Edirne kads ve Edirne bostanc
basndan saray- amire binasnda almak zere mismar (kazk veya ivi)
ve baz demir aleti kesme ii iin Edirne'de bu ii yapan ustalarn mikta
rnn belirlenerek stanbul'a gnderilmesi buyrulmaktayd.45 Malzeme ve
usta istekleri yeni balanlacak olan iaatn hazrln gsterir. Yukarda
belirtildii gibi farkl yerlerden alnan keresteterin iskele yapmnda kul
lanlacak olmas, iskelenin kurulmas srasnda ihtiya duyulan kazk veya
ivinin hazrlanmasn gerekli klmaktadr. Edirne'den gelecek olan ustalar
bu ama iin istenmi olmaldr.
Muharrem 1076 /Temmuz 1 6 6 5 tarihinde Hasky'den alnmas
iin emir verilen tula ve kiremidin 26 Rebilahir 1076 ile 8 Ramazan
1076/26 Ekim 1 6 6 5-14 Mart 1 6 6 6 tarihleri arasnda saraya teslim edil
dii anlalmaktadr. Bu tarihler arasnda 772 . 6 6 o adet tula, 47. 1 04
adet kiremit, 72.487 adet beylik avu146, 700. 174 adet ise beylik hime ve
topan47 teslim edildii grlr. Yine Rebilahirj Ekim ay iinde harerne
farkl cinste mesamir (iviler) alnmtr. Alnan mesamir iinde 7 . 681, 5
kyye mesamir-i mtenevvi'a-i Frenk v e 1 . 0 9 8 kyye de mesamir-i kurun
bulunmaktadr. 4B
Rebilahir 1076 ile 14 Cemazielahir 1076/ Ekim 16 65-22 Aralk
1 6 6 5 tarihleri arasnda neccaran, hammamcyan, kfegeciyan, mermer
ciyan, lamcyan, rgadan ve meremmetciyana denen cretlerden anla-

144 BOA. MAD. 908. y. 18


145 BOA. MAD. 908. y. 18.
146 Beylik: Byk ve nemli devlet inaatlar iin kurulmu harmanlarda retilen tugla ve kiremitleri
tanmlamak iin de kullanlrd. Belgelerde geen beylik avuun zellikleri bilinmemektedir. Snmez
199T 30.
147 Topa kaynaklarda tam olarak tanmlanamamaktadr. Ancak tuglann biimini ifade ettigi tahmin
edilmektedir; Snmez 1997: 30.
148 BOA. MAD. 908. y. 24.
220

M U RA D ' DA N M E H M E D ' E TO P K A P I S A R A Y I H A R E M i ' N D E Y E N i M E KA N LAR V E N A R I M LA R

lacag gibi bu tarihte inaatta farkl iler yaplmaktadr.'49 zellikle


hammamcyann ve mermerciyann olmas harnarnda bir inaatn devam
ettigini gsterir. Bunun yannda kfegeciyann varlg ise yangn srasnda
kimi duvarlarn -ne lde hasar grdg ak olmamakla birlikte- hasar
grdgne ve bunlarn onarldna iaret eder.
27 Rebilahir 1076/6 Kasm 1665 tarihinde Trabzon'dan drt zira
boyunda, 1,5 zira geniliginde ve iki parmak kalnlnda . o o o adet ceviz
aac isteniyordu.'5 Bu malzeme hasar grm olan mekanlarn i dekoras
yonu iin istenmi ve dolaplarda kullanlm olmaldr.
9 Cemazielevvel 1076/17 Kasm 1665 tarihinde znikmid'den iste
nen keresteler arasnda yer alan s . o o o adet "fb-i elvah- imaret"in r . s o o
adedi stanbul'a getirilmi ve bunun 1 . 4 5 0 adedi harerne teslim edilmitir.
Bununla birlikte yine sipari verilen 6.ooo adet fb-i elvah- agann 2 . 857
adedi ile 8 . o o o adet fb-i elvah- pelld-i aann 4 . 3 6 4 adedinin harerne
verildii grlr.'5'
1076 CemazielevvelindejKasm 1665 getirilen bir baka malzeme
ise tatr. istenilen talar Byk ekmece'ye getirilmi ve oradan da ara
balada saraya tanmtr. Bu tarihlerde harerne teslim edilen talar farkl
zellik ve boyutlardadr. Getirilen talarn byk boyutlarda olmas bunla
rn tabanda kullanlm olabilecegini akla getirir. Mesela, istenen bir adet
seng-i taban r . 627 ziradr.'52 8 Rebilahir 1076 ile 4 Ramazan 1076/8 Ekim
1 6 6 5-10 Mart 1 6 6 6 arasnda harerne deiik cinste talar teslim edilmi
tir.'53 7 Cemazielevvel 1076/15 Kasm 1665 tarihinde Yalakabad, Edincik,
Kapda, Marmara'dan kire tozu alnm, bir gn sonra ise gemilere de
nen cretlerden anlalacag zere farkl yerlerden alnan mermer ve ta
149 BOA. MAD. 908. y. 39 40.
150 . o o o aded, tilen 4 zira' arzan 1,5 zira' ve . . . ve 2 parmak. Kerestelerin yaklak 3 m. boyunda, 1,12
cm. geniliinde ve 62 cm. kalnlnda olmas isteniyordu. Sipari verilen bu ceviz daha sonra dolaplar
iin kullanlm olmal.
151 BOA. MAD. 908. y. 22-23. Elvah: yass, dz yzeyli levha anlamna gelir. Tarihi kaynaklarda d
eme ve cephe kaplama tahtalan, dier tahtalar ve kurun levhalar tamamlamakta kullanlr. "lb-i
elvah- aa" ve "lb-i elvah- pelld-i aa" malzemenin kullanld yere gre bir tanmlama olarak kabul
edilirken, "lb-i elvah- imaret"in zellii ise tanmlanamamaktadr. Snmez 199T 42-43 .
152 Yaklak olarak 122 m.
153 BOA. MAD. 908. y. 26.
I V . M E H M E D S A LTA N AT I N DA TO P K A P I SA RAY I H A R E M i : i KT i DAR, S I N I R LA R V E M i M A R i

221

stanbul'a getirilmitir.'54 8 Cemazielevvel ile 23 Cemazielevvel 1076/26


Kasm - Aralk 665 tarihinde bu defa gemilerle Mihali ve Mudanya'dan
kire, ta ve mermer tanmtr.'55
Ayn tarihlerde seng- traan-, mermerciyan, kfegeciyan ve bora
sancyana denen cretlerden anlalaca zere inaat devam etmekte,
duvar ii yaplmaktadr. Zira yine bu tarihte mermerciyan- bostaniyan ve
mermerciyan- birlni olarak zikredilen iki snftan mermerciyan- birlni
saraya ait bir snf olmaldr. '5 6
Malzeme tama ii Cemazielahir (Aralk) aynda da devam etmitir.
Mesela, 25 Cemazielevvel 1076/5 Aralk 665 tarihinde Kavak, znikmid,
Marmara'dan ta, mermer ve kereste getirilmitir. Bu ay iinde getirilen
seng-i moloz (moloz ta) devam eden inaatta duvar aralarnda kullanl
m olmaldr.'57 Yine 9-12 Cemazielevvel 1076/720 Kasm 6 6 5 tarihleri
arasnda znikmid, Kavak civarndan ta ve kerestenin tand grlmek
tedir.'58 21 Cemazielevvel ile 1 1 Cemazielahir 1076/29 Kasm-1 9 Aralk
tarihleri arasnda tacyan- kfegena'59 cret denmi olmas, bu tarihlerde
duvar iinin devam ettiini gsterir.
20 Cemazielahir o76 j28 Aralk 665 tarihindeki masraflar arasnda
camcyana denen cret de saylmaktadr. Bunun yannda yine ayn tarihte
ilingirana pencere ve kap iin cret denmesi inaatta duvar ve benzeri
ilerin yannda, kap pencere gibi ilere de balanldn gsterir. Zira yine
ayn tarihlerde harem iin alnan sar ve siyah tutkal (tutkal- sar ve siyah)
onarlan mekanlarn i ksmlarna ynelik ilere balanldnn ak bir gs154 BOA. MAD. 908. y. 40.
155 BOA. MAD. 908. y. 41-42.
156 BOA. MAD. 908. Y- 43
157 BOA. MAD. 908. y. 43- Seng-i moloz: duvar rgsnde veya deiik amalarla ocaktan kt ekliyle,
dzeltilmeden kullanlan, eki birimiyle satlan, kaba ve deiik byklkteki talar. Snmez 199T 98.
158 BOA. MAD. 908. y. 45-46
159 Kfekejkfeke (Kfeki ta) , doadan kt andan itibaren her trl ileme uygun olan bu ta,
havayla temastan sonra sertleme zelliine sahiptir. Roma, Bizans ve Osmanl dnemlerinde genellikle
Bakrky evresindeki ocaklardan elde edildii iin daha ok " Bakrky ta" olarak da bilinir. Kfeki
ta, Sinan ve dier Osmanl mimarlarnn eserlerinde ana yap malzemesi olmu; kaba ilenmilikten
kesme ta ve yon bezemeli dzeye kadar deiik, zengin bir kullanm alan bulmutur. Yalnzca rg
ve d cephe malzemesi olarak deiL ayn zamanda i mekanlarda, deme kaplamalarnda, kemerlerde,
portal, mihrap ve minberierde de kullanlmtr. Snmez 199T 65-66.

222

M U R A D ' D A N M E H M E D ' E TO P K A P I S A R A Y I H A R E M i ' N D E Y E N i M E KA N LA R V E O N A R l M LA R

tergesidir.'60 Ayn sonlarnda gemilerle Mudanya, Gemlik, Kavak, Mihali,


znikmid gibi farkl yerlerden kire, ta ve kereste tanmhr.
RecepfOcak ay masraflar iinde -25 Cemazielahir 1076/2 Ocak
1 6 6 6- svacyana teslim edilen aa tekne, sva ilerinin yaplmaya balan
dn gsterir. ' 6 ' Ay iinde ta, kereste, mermer ve kire tozu getirilmeye
devam edilmitir. Ayrca Avanos'tan knk alnmas iin cret dendii gr
lr.' 62 12, 1 6 , 20 Recep 1076/18, 2 2 , 26 Ocak 1 6 6 6 tarihlerinde skdar
ve Galata'dan lkn malzemesi revgan- bezir alnmtr.' 6 3 Alnan malze
meler hamamdaki inaada ilgilidir. Zira 12-20 ve 2-23 Recep 1076/18-26
ve 8-29 Ocak 1666 tarihleri arasnda lamamcya denen cret belirtilir. 16
Recepj22 Ocak'ta ral- alyana cret denmesi, yine hamamdaki almaya
iaret eder.' 64 Recep/Ocak ay iinde demirciyana kiri, pencere, ceviz kanat
ile kaplar iin denen cretler bu ayda onarlan yerlerin i ksmlarndaki
almann devam ettiini gsterir. '65
abanfubat ay iinde inaatn devam ettii ve yine kereste, ta,
mermer ve kire tozu getirildii grlr. 10 aban 1076/15 ubat 1666 'da
ral- alyana Cret denmesinin yannda, 13, 16 Ve 18 aban 1076 /18, 21,
23 ubat 1666 tarihinde lkn malzemesinin alnmasndan anlalaca
zere suyolu ii devam etmitir.' 66 10 aban 1076 /15 ubat 1666 'da tula-i
6o BOA. MAD. 908. y. 47; tutkal kaynaklarda tutkal-i siyah, tutkal-i sar, tutkal-i zeytuni gibi farkl e
itlerde grlr. Ancak bunlarn bileimleri ve hazrlan hakknda bir bilgi bulunmamaktadr. Tutkal
muhtemelen kap, pencere kanatlar, krs gibi eitli ahap elemanlarn yaptrlmasnda kullanlm
tr. Snmez 198T o8.
6 ro adet tekne alnmtr.
62 BOA. MAD. 908. y. 48.
63 BOA. MAD. 908. y. 51. Lkn: Snmemi kire, ig bezir ve iyi cins atlm pamugun kartrlp
kat bir har haline gelinceye kadar tokmaklanmasyla ya da daha basit olarak kire ve zeytinyagnn
dvlmesiyle elde edilen; eskiden musluklarn taklnas ve knklerin eklenmesi srasnda aradaki de
likleri kapatmak iin kullanlan bir tr macun. Knklerin baglant yerleri ya dogrudan bu harla svanr,
ya da yedirme (lknn, iine bezir yag eklenerek stp ya da keten lifleri zerine srlmesi ilemine
yedirme denir) uygulanarak aralk ve atlaklardan su szmas nlenirdi. Snmez I99T 74
Revgan- bezir (Bezir yag): Keten tohumu ezilip skldgnda kan yagn olduka yksek, belli bir scak
lkta stlmasyla elde edilen; boya, vernik yapmnda ve lknclkte kullanlan, abuk kuruyan bir yag.
Kaynaklarda kanlar, okka ve mdre gibi agrlk lleriyle satldg belirtilmektedir. Snmez I99T 90.
64 BOA. MAD. 908. y. 58. Rah- abyana: Suyollar yapmnda alan iiler grubuna verilen ad.
Snmez I99T 88.
65 BOA. MAD. 908. y. 49 5 1 , 52.
6 6 BOA. MAD. 908. y. 58-5 9 .
I V . M E H M E D S A LTA N AT I N DA TO P K A P I S A R A Y I H A R E M i : i KT i DAR, S I N I R LA R V E M i M A R i

22 3

beylik, topa ve ar iin cret denmitir. G7 Alnan tulalar kubbe veya


kemerlerde kullanlm olmaldr. 25 Recep ile s aban 1076/13 Ocak ile
20 ubat 1666 tarihlerinde denen cretler iinde svacyan- Ermeniyan
ve Rumiyan, horasanoyan ile sakacyann olmas1 6 8 inaatta sva ilerinin
devam ettiini gsterir.
Ramazan/Mart ay iinde Kavak, Kirmast ve znikmid'den ta,
kire ve kereste getirilmeye devam edilmitir. Bunun yannda demirciye
kiri ve kprlk iin denen cretten inaatta onarmn devam ettii ve st
rtnn almalarna balanld anlalr. Zira 25 aban/2 Mart 1 6 6 6 'da
haremde alan kuruncuya cret denmitir.169 Ayrca 5 Ramazan/ n
Ocak 6 6 6 tarihinde harem iin tula ve kiremit alnmtr. Alnan malze
me iinde 72.485 adet ar-i kebir, 700. 673 adet beylik-i tetimme ve topa
ile 47.102 adet kiremit bulunmaktadr.
Defterin yetmiinci yaprandan sonra o Rebilahir 1076 ile 20
Ramazan 1076/o Ekim 1 6 6 5 - 20 Mart 1 6 6 6 tarihleri arasndaki mas
raflarn dkm verilir. Buna gre toplam masraf 14 . 1 24.767 akedir.
Yaplan harcamann 4.83 6 . 1 9 9 akesi malzeme alrnma aittir. 7o Geri
kalan ise inaatta alan usta ve iiler ile tama cretlerine kullanlm
tr. inaatta alanlar arasnda demir ileri iin ahengeran, haddadan ve
demirciyan, hamam ve su ileri iin hammamcyan, kfegeciyan, mermer
ciyan, lamcyan ve rgadan, ta yontma iin horasancyan, kap ve men
teeler iin ilingiran, kurun ii iin dkmcyan, ssleme iin nakkaan
bulunmaktadr.
Yaplan masraflar nemli bir tutar oluturur. Z ira 1 0 2 7 f 6 7'de
al yaplan S ultan Ahmed Camisi'nin . 8 n yk7 2 . 94 5 akeye mal
olduu172 dnlrs e , bundan krk dokuz yl sonra harem iin yap67 BOA. MAD. 908. y. 59 Tugla-i miri ( Beylik tugla) : Devletin kurup ilettigi harmanlarda retilerek
ncelikle resmi inaatlarda kullanlan ve miri iin gerekenden fazlas serbest piyasada satlan adi tug
la; Tugla-i harici (Tugla-i aru) : zel harmanlarda retilerek serbest piyasada satlan; duvar ve kemer
rgsnde kullanlan adi, yass tugla. Snmez I99T 107
r68 BOA. MAD. 908. y. 6 .
r69 BOA. MAD. 9 0 8 . y. 6 .
1 7 0 BOA. MAD. 9 0 8 . y . 7 0 .
1 7 1 yk roo.ooo bin ake; 8n yk r8.oo.ooo ake. Yusuf Halaoglu. XIV-XVII. Yzyllarda
Osmanllarda Devlet Tekilat ve Sosyal Yap, Ankara: Trk Tarih Kurumu Yaynlar, 1998, 76.
172 TSMA. 42/I, bu belge iin Ahmet Arslantrk'e teekkr ederim.
=

224

M U RA D ' DA N M E H M E D ' E TO P K A P I SA RAY I H A R E M i ' N D E Y E N i M E KAN LAR VE O N A R l M LA R

lan 14 . 1 24 .7 6 7 akelik harcama olduka cmert davranldn gster


mektedir. '73
Yenileme projesinin masraflannn tutulduu hesap defteri daha nce
de belirtildii gibi ikinci inaata aittir. Bu imar faaliyetinden nce balanlan
birinci projenin yangndan ay sonra stanbul'a gelen sultan tarafndan
beenilmemesi inaahn abucak yapldn gsterir. Haremin bir yaam alan
olmas bu hzl inaah zorunlu klm olmaldr. Eremya ve Silahdar'n yan
gn hakkndaki aktanrolanna geri dnelim. Hatrlanaca gibi Eremya yanan
yerleri sralarken valide sultan, haseki sultan odalan ile cariye ve hizmetitere
ait blmler ile hamamn yandn sylemekteydi. Silahdar da benzer yerleri
saymaktayd. Yanan yerlerin bir ksmnn ahap olduu ve yangnda hzla yok
olduu anlalmaktadr. Ereroya'nn anlatsnda "gklere alev ve duman k
yordu" benzetmesi de yanan yerlerin ahap olduu tezini glendirmektedir.
Hesap defterinde ska karmza kan hamamn (veya hamam
larn) inaat faaliyeti srasnda nemli bir yenileme projesine dahil
edildii anlalmaktadr. Hesap defterinde hamam iin alnan kazan ve
mermerler buna iaret ediyor. 5 Rebilahir o76/5 Ekim 6 6 5 tarihinde
kazancya (kazgancyan) 200 kuru verildii ve ayrca hamam iin bir de
kazan (kazgan) alnd grlyor.'74 15-2 9 Rebilahir 1076 f5 Ekim - 8
Kasm 6 6 5 tarihleri arasnda ustalara denen cretierin verildii listede
harnarnc da saylr ve neccaran ile birlikte kendisine 42.973 ake cret
denmitir.'75 29 Rebilahir 1 076 ila ro Cemazielevvel o76/8-8 Kasm
6 6 5 tarihleri arasnda hamamcya denen miktar ise 22.046 akedir.'76
Yine 12 Cemazielahir o76/2o Aralk 1665 tarihinde hamamn kazann
daki sorunu gidermesi iin bakrc Mehmed'e cret dendii grlyor.177
12 Cemazielahir 1076 ile 3 Recebj2o Aralk 1 6 6 5-9 Ocak 6 6 6 tarihleri

I73 I756-I76o yllarnda ina edilen Ayazma Camisi iin harcanan tutar 506.095 kuru 49 akeydi. Sadi
Bayram-Adnan Tzen. " stanbul-skdar Ayazma Camii ve Ayazma Camii Inaat Defteri (skdar,
Sultan I I I . Mustafa Camii) ," Vakflar Dergisi, 22, {I99I): 200; Kanuni Sultan Sleyman dneminde I
kuru 80 ake iken, I720'ye gelindillinde I kuru I20 ake olmutur. 506.095 kuru 60.731.400 ake.
I74 BOA. MAD. 908. y. 30, 39
I75 BOA. MAD. 908. y. 40.
I76 BOA. MAD. 908. y. 43
I77 BOA. MAD. 908. y. 45
=

I V . M E H M E D S A LTA N AT I N DA TOPKA P I SA RAY I H A R E M i : i KT i D A R , S I N I R LA R V E M i M A R i

225

arasnda farkl iler yapanlar arasnda hamamnlar da saylmaktadr. 1 78 6


aban 1 076/21 ubat 6 6 6 tarihinde ise bu defa hamamcya inaatta kul
lanmas iin lkn teslim edildii anlalyor. 1 79 Bu hamam gnmzde
hnkar sofasnn bitiiindeki hamam olmaldr.
Harem inaatnn hangi blmleri kapsad defterde ayrntl ola
rak belirtilmemitir. Bununla birlikte hamamdan baka yerlerin de proj eye
dahil edildii anlalmaktadr. Mesela, s Cemazielevvel 1076/23 Kasm
665 tarihinde oda-i dar's-sa'ade iin alnan malzemelerin listesi verilir.
Alnan malzemeler arasnda pencere kanad, kap ve dolaplar iin ceviz
tahta bulunmaktadr.180 Yine ayn oda iin o Cemazielevvelj8 Kasm 6 6 5
tarihinde farkl cinste camlarn alnd d a grlmektedir. Bunlar arasnda
oo adet elvah- cam- Edirne ve bir adet de ereve-i cam bulunmaktadr.18'
Bu oda ilk akla geldii gibi darssaade aasnn odas deildir ve haremdeki
bir baka oda olmaldr. 1 82 Zira daha nce de belirtildii gibi harc- hassa
defterlerinde harem darssaade olarak gemektedir. Ayrca Selaniki, I I I .
Mehmed'in oo3/1593 tarihinde darssa'ade 'de vaki olan yeni harnnarn
binasna helal geldii iin skdar bahesine gemek zorunda kaldn
sylemektedir. Silahdar da, o76 J 6 6 5 yangnnda hasar grm yerler
arasnda dar' s-sa' ade kapus"n saymaktadr. 1 8J Her iki tarihinin bu ifa
deleri ile harc- hassa defterlerinde yer alan tanmlamalar hesap defterinde
belirtilen oda-i dar's-sa'adenin haremdeki bir oda olduunu aka gs
termektedir.
Haremde meydana gelen yangn sonrasndaki yenileme projesi
ne dahil edilen iki mekann dnda baka yerler de bulunmaktadr. 20
Cemazielahir 1076/28 Aralk 6 6 s tarihinde haremde bulunan bir odann
toplarnn yaldzlanmas iin adet sikke-i frengi alnmtr. 184
178 Cemaat-i hammamcyana bu tarihte denen ret 2G.oro akeydi, BOA. MAD. 908. y. 53; 4 Receb
sene ro7G ile 23 Receb arasnda denen cret ise 2G.2oo akeydi, BOA. MAD. 908. y. 58; 2 Receb 107G
ile 15 aban arasnda denen cret 38.5Go akeydi, BOA. MAD. 908. y. G r .
1 7 9 BOA. MAD. 9 0 8 . y . 5 9
180 BOA. M A D . 908. y. 4 3
181 BOA. M A D . 908. y. Go.
182 Be-ciheti mhimmat- ta'mir-i oda-i Dar's-sa'ade der-saray- cedid el-vaki' f 15 Ca. sene 107G ba
tezkire-i mi'mar aa; BOA. MAD. 908. y. 47
183 Silahdar 1928: 384184 Be-cihet-i yaldz- top beray- oda-i harem-i hmayfn. BOA. MAD. 908. y. 47

226

M U RA D ' DA N M E H M E D ' E TO P K A P I SARAYI H A R E M i ' N D E Y E N i M E KA N LA R V E O N A R l M LA R

28 Receb 1076/3 ubat 1 6 6 6 tarihinde ise nakkabana boya iin


para verildii grlr. Sernakkaan Veli'nin alaca oda odaha-i hass-
hazret-i Hudavendigar olarak geer.'85 Bu oda gnmzde hnkar sofas
olarak bilinen yer olmaldr. Gurre-i aban 1076/6 ubat 1 6 6 6 tarihinde
saraydaki bir baka odann kubbesi iin yumurta alnmtr.'86 20 aban
1076/25 ubat 1 6 6 6 tarihli masraflar iinde haremdeki oda-i hass-n kubbe
kanad iin otuz adet altn yaldza denen cret verilir. '87 19 Ramazan
1076/25 Mart 1 6 6 6 tarihinde bu defa saraydaki bir oda iin bala-i raht-
yaldz ve pencereye verilen cretler grlyor.'88
Hesap defterinde geen mekan isimleri haremdeki onarmn izle
rini srmeye yetmemektedir. Ancak haremdeki kimi mekanlarda grlen
kitabeler (Lev. 6) bu konuda bir fikir verir. 1076/1665 tarihinde balanlan
inaat anlatan adrvanl sofadaki (Lev. 6/13) kitabe inaatn bitim tarihi
olarak 1079/1668-69 yln iaret eder.'89 Oysaki hesap defteri 20 Ramazan
1076/26 Mart 1666 tarihine kadar olan masraflar iermektedir.'9 Elbette
ki 1076/1665 inaatn bitim tarihi olmayabilir. Olaslkla bu tarihten sonra
haremde baka iler de yapld. Zira kimi mekanlarda bulunan 1077 j166667, 1078/1667-68 ve 1079/1668-1 669 tarihlerini veren baka kitabelerin
varl bu gr desteklemektedir.'9' Ancak, Abdurrahman Abdi Paa 24
185 Teslim be-nakkaba beray- odaha-i hass- hazret-i Hudavendigar heray- lazme-i boya-i m
tenevvi'a, BOA. MAD. 908. y. 5 6 , 83; Boyaha-i Mtenevvi'aJLazme-i BoyacyanJLazme-i Nakkaan:
Kaynaklara vakiyyejokka birimiyle satld belirtilerek kaydedilmi eitli boyalar, cilalar ve boyaclarn
katk malzemesi olarak kulland organik ya da inorganik rnler. Bunlardan boya-i altun sars, sar
top boya, sar-i Ohri, boya-i sar miyane, boya-i yeil, boya-i siyah, penbe, beyza, beyza-i mrg- tr,
boya-i Obri-i sebz . . . gibi boyalada revgan- zib, revgan- pih, tutkal-i siyah, tutkal-i sar, tutkal-i zeytini,
cila topra. .. gibi baz malzemelerin ne olduklar, bileimleri, hazrlanma ve uygulanma yntemleri
hakknda incelenen kaynaklarda herhangi bir aklamaya rastlanmamtr. Snmez 1997: 33
186 Be-cihet-i baha-i yumurta heray- kubbe-i odaha-i saray- cedid f gurre-i . sene 1076; BOA. MAD.
908. y. s6 ; Kaynaklarda yumurtann sva iin kullanld belirtilmektedir. Snmez 199T II2.
87 Be-cihet-i yaldz- kanad- kubbe-i oda-i hass- harem-i hmayln- saray- cedid; BOA. MAD. 908. y. 59
188 Be-cihet-i baha-i raht- yaldz ve pencere heray- odaha-i saray- amire; BOA. MAD. 908. y. 6z; Rah
(Takm): . Mefrat ve ev takmlar, 2. At hazrlamada kullanlan takm, 3 Kap ve pencere kanatlarn,
kafesleri pencereye balayan erkekli-diili mentee takm. Ancak bu szck ile tanmlanan menteenin
zellii ve reze trlerinde birine benzeyip benzemedii bilinmemektedir. Snmez 199T 88. Burada
geen raht- yaldz olaslkla dolap veya kaplarda kullanlan menteelerin zerierinin kaplanmas iindi.
189 Bkz. Blm 43
190 BOA. MAD. 908. Y. 70.
191 Tespiti yaplan bu kitabeler, bugn haremde girme ans bulabildiim yerlerde grlebilenlerdir.
Bununla birlikte grlemeyen yerlerde de kitabe olma olasl vardr.
I V . M E H M E D SA LTA N AT I N DA TO P K A P I SA RAY I H A R E M i: i KTi D A R , S I N I R LA R VE M i M A R i

22 7

Ramazan 1076/30 Mart 1666 tarihinde Sultan IV. Mehmed'in Davut Paa
Saray'ndan stanbul'a geldiini ve bir gece kaldn syler.'9 2 Tarihinin
verdii tarih hesap defterinde verilen 20 Ramazan 1076/26 Mart 1666
tarihinden drt gn sonrasdr. Sultan bu tarihte sarayda kaldna gre en
azndan inaatn byk bir blmnn bittii sylenebilir. Zira bir gn
sarayda kalan sultan on drt gn sonra Edirne'ye gemitir.'93 adrvanl
sofann 1079/1668-69 tarihi ayn zamanda sultanla birlikte Edirne'de olan
valide sultan ve haseki sultann daha sonra stanbul'a dndkleri yldr.'94
Valide sultann bu tarihte stanbul'a dnmesi o srada haremdeki inaatn
bitmi olduunu gsterir. Kitabeyle hesap defteri arasndaki farkllk, geen
iki yllk srete mekanlardaki baz ilerin zamannda bitirilmemi olabile
ceini akla getirmektedir.
Gnmzde harem mekanlarnda okunabilen 1 077/ 1 6 6 6-67 ve
1 07 9 / 1 6 68-69 tarihlerinin bir ksm mermer kitabelerde, bir ksm ise
ini frizlerinde karmza kar -adrvanl sofa, kara aalara ait mekan
lar, haremin giri kaps, valide sultan tal, valide sultana ait mekanlar,
emeli sofa, hnkar sofas ve ifte kasrlarn IV. Mehmed'e atfedilen
odas gibi.
IV. Mehmed Kasr olarak adlandrlan ve 1 077/1 6 6 6-67 tarihli bir
kitabesi olan oda, Sultan Mehmed'e atfedilir. Ne yazk ki hesap defteri IV.
Mehmed'in kendisi iin bir oda yaptrdna dair bir bilgi iermemektedir.
Ancak kimi modern aratrmaclar tarafndan 1076 / 1 6 6 5 yangn sonrasn
da IV. Mehmed'in kendisi iin bir oda yaptrd ileri srlmektedir.'95 I I I .
Murad odasna bitiik ve I I I . Murad odasnn giri sofasnn bir blm
kullanlarak yaplm olan odann IV. Mehmed'e atfedilmesinin en nemli
nedeni odann iindeki 1077 j 1 6 6 6-67 tarihli Farsa ki tabedir. '9 6
192 Yirmi drdinci ihar-enbih gninde Davlt Paa Saray'ndan lstanbul'a vanlup bir gice sarayda
yatlup irte ki yigirmi beinci Pencenbih gnidr; azim alaylar ile otak hmay(na nzul buyruldu;
Abdurrahman Abdi Paa /Derin 2008: 221.
193 Mah mezburun yedinci Pazar-irtesinde Davld Paa salrasndan ordu-y hmay(nla hareket ve
Edirne'ye dogr azarnet olundu; Abdurrahman Abdi Paa /Derin 2008: 222.
194 Abdurrahman Abdi Paa /Derin 2008: 292.
195 Anhegger 1981: 55 58; EldemAkozan 1982: 67; Anhegger 1986: 6566, 7579; Sakaoglu 2002: 388392.
196 1924-1926 yllar arasnda grev yapan tahrir komisyonu raporunda IV. Mehmed odasn Kanuni
Sultan Sleynan Dairesi olarak isimlendirmitir; Topkap Saray Mzesi Yll 2: 22, 24.

228

M U RA D ' DA N M E H M E D ' E TO P K A P I SA RAY I H A R E M i ' N D E Y E N i M E KAN LA R V E O N A R l M LA R

Resim 65. Mehmed Odas nceki zem i n ve 6 . yzy l sonu iniler ( Lev. 6/88)

Dembe dem saat be saat bad ikbal fiztn


Dmenet n ie-i saat bemie ser-nigfm Sene 1077 (1666-1667) . 1 97
I I I . Murad odas ile kubbeli oda arasnda kalan bolua eklenen
oda (Lev. 1 9 ) dikdrtgen bir plana sahiptir ( Lev. 6j88). Ktabedeki tarih
odann ina tarihini veriyor, olaslkla IV. Mehmed bu oday yaptnrken
I I I . Murad odasnn giri safasnn kuzey duvarn yktrtm ( Res. 82)
ve deme seviyesini de ykselttirmitir. Zira zemindeki farkllk sonraki
onarmlarda ortaya karlmtr. Ayrca Sultan Murad odasnn giri sofas
duvarndaki 1 6 . yzyln sonlarna ait ok renkli sralt tekniindeki znik
retimi inilerin bir ksm bugn de grlmektedir (Res. 6 5 ) . Bylece bu
197 Her an her saat talibin ykselsinf Dmann. saat iesi gibi ba aag olsun; N. Sakaoglu, odann
drt penceresinde yer alan kitabelerde ad anlmadan vlen padiahn IV. Mehmed oldugunu syler
Bkz. Sakaoglu 2002: 392; Kitabe iin bkz. eref 1329, 10. Cz: 593; Sakaoglu 2002:392.
I V . M E H M E D S A LTA N AT I N DA TO P K A P I S A R AY I H A R E M i : i KT i DAR, S I N I R LA R V E M i M A R i

22 9

Resim 66. ifte Kasrlar, Meh med Odas (Lev. 6{88)

oda bir kapyla Murad odasna (Lev. 6 j 92) dier bir kap ile de kubbeli
odaya balanmtr198 (Lev. 6/87) .
IV. M ehmed'e atfedilen oda, byk havuzun zeminine tayc
bir kemer ina ettirildikten sonra kubbeli odann yanna ina edildi
( Re s . 6 6 ) . Tayc kemerin yzeyinin dna uzatlan konsollarn ze
rine de ( Re s . 67) odann zemin ve duvarlarnn bir ksm oturtuldu.
S . H . Eldem ve F. Akozan, IV. M ehmed'in odasnn 1 077/ 6 6 6 'dan
sonra II I. M urad odasnn giri so fasnn bir ksmnn kullanlarak
yapldn ileri srerler.99 M . Anhegger, odann IV. Mehmed dne
minde padiahn oturmas iin devrin mimarlar tarafndan yapldn
syler.200 N. S akaolu ise bu odann yerinde ncesinde baka bir oda
198 M . Anhegger her iki odann 18. yzyldan sonra birletirilerek kullanldgn syler; Anhegger 1986:
75 77
199 Eldem-Akozan 1982: Lev. 8.
200 Anhegger 1981: 55. 58; Anhegger 1986: 66.

23 0

M U RA D ' DA N M E H M E D ' E TO P K A P I S A R A Y I H A R E M i ' N D E Y E N i M E KA N LA R VE O N A R l M LA R

Resim 67. Mehmed Odas tayc payeler (Lev. 6f88)

bulunduunu ve IV. M ehmed odasnn sonradan bunun yerine yaplm


olabileceini belirtir. 201
M . Anhegger, IV. Mehmed dneminde yaplm olduunu dn
d bu odann onarm srasnda tavan aralna kma imkan bulmu
tur.202 Bu blmde ilgin gzlemler yapan Anhegger temizliini yaptrd
iki kasr arasndaki hacann arka svas zerinde daha nceki dnemde
yaplan onarmlarda alm olan iilere ait isimlere ve tamir tarihlerine
de rastladn syler20 (Res. 68) . alma srasnda odann I I I . Murad oda
sna nasl eklendiine dair gzlernde de bulunur:
I I I . Murad Havuzlu Kk'nn kemerli st penceresi bulunan duvar
kalnts, Veliaht dairesi denilen iki kasrn, Havuzlu Kke (Murad
201 Sakaoglu 2002: 392.
202 Anhegger 1986: 65, 7579
203 Bu tarihler 18. yzyl ve sonrasna aittir.
I V . M E H M E D S A LTANATI N DA TO P K A P I S A R A Y I H A R E M i: i KT i D A R , S I N I R LA R VE M i M A R i

231

Resim 68.

2}2

Anhegger'i n onarm srasnda bulduu ii isimleri ve imzalar (Anhegger g86)

odas) nasl eklendiini aka gstermekteydi. at arasndaki baca


IV. Mehmed zamannda yaptrlm olan ikinci kasrn tombak dav
lumbazl byk ocan bacasyd. Bu baca Havuzlu Kkn giri
sofas kubbesini delerek at dna karlmt. 1 6 . yzylda I I I .
Murad iin yaptrlan Havuzlu Kkn giri sofasnn kuzey (.8o
m. kalnlnda) kesme ta ve tula kark duvar yktrlm, kesilen
1 6 . yzyla ait kfeki tandan ilenmi saak silmelerinin maktalar
(kesilen yer) da Havuzlu Kk'n giri sofas ykseklii belli edecek
ekilde at arasnda brakld grld. zo4
Grld gibi Anhegger gzlemiyle odann I I I . Murad odasna nasl
eklendii aklarken, odann yapm tarihiyle ilgili bir ipucu vermemektedir.
Gnmzde odaya, kubbeli odadan bir kapyla geilir (Lev. 19) .
Kapnn i tarafnda yukarda belirtilen 1077 j1666-67 tarihli kitabe bulun
maktadr (Res. 69). Kap zerindeki kitabenin Oda'nn tamamlanma tarihini
verdii kabul edilecek olunursa, 1076/166s tarihinde balatlan onarma
projesine odann da dahil edildii veya btnyle yeni bir mekan olarak ina
edilmi olduu varsaylabilir. Ayrca kitabenin, paradan oluan mermer
kapdan bamsz deil de kapnn kemer ksmyla bir btn oluturmas
kitabenin kapyla birlikte buraya eldendiine iaret eder. Bu ayrnt odann
kapsnn 1077 j166 6-67 tarihinde yerine konduunu gstermektedir. yleyse
oda ya Mehmed dneminde yaptnld veya bu dnemde kapsaml bir onarm
geirdi. Ancak daha nce de belirtildii zere inaatn hesap defteri yeni bir
oda yapldna dair bir bilgiyi iermediinden birinci varsaym desteklemez.
Odann pencerelerinin i ksmlannda bulunan kitabelerde devrin padiah
vc bir dille anlatlr. Sultann devrinde memleketin dzeninin yeniden
saland ve dnemin mimarlannn bir araya gelerek cennetten bir kasr
ina ettiklerini syler. Kitabelerin sonuncu satrnda gnl aan yce bir kasr
yaplmasn emrettii belirtilen sultann kim olduu ise ak deildir.
Padiaha her ne denl medbin etsem rz-eb
Vafna olmaz nihayet ta ila yevmi ' l -aman
204 Anhegger 1981: 58; Anhegger 1986: 77
I V . M E H M E D S A LTA N AT I N DA TO P K A P I SA RAY I H A R E M i: i KT i D A R , S I N I R LA R VE M i M A R i

2 33

Resim 69.

M eh med Odas ,
1 077 tarih l i kitabe
( Lev. 6/88)

Tabii bir ayine-i skenderldir alem


' Alem-i ltf sebay gsterir debre ayan
Tabt- Rm ' a gedi skender gibi iclal ile
Devr-i adlinde nizam- memleket oldu cedld
Ol ehinah- (ahenah) cihann devlet i)5:bal ile
Eylesn Bari Te ' ala hemie rnrn mezid
Haml-i din-i Mubammed abib-i gal)5:- azim
By-i bul)5:un aleme ner etmi olmasa (?) neslm
ar- ali-)5:adr oldu gayret-i Dar Na'Im
Mu)5:teza-y ltf-i tab ' zehln-i ne)5:)5:ad- fehim
Cem' olub ferman- ali zre stadan- ar
ar- bala-y aurdu barekallah ' l -Mecld
Eyleye fey?:-i ilahi kevkeb-i bagtn sa'ld
Emr )5:ld yapla bir )5:asr- ali dil-ka (dilge) .205
205 Padiaha her ne kadar gece gndz methini yapsam
Kyamet gnne kadar vasfnn sonu gelmez
Tabii, dnya bir skender aynasdr
Dnya ltuf ve cmertligi ( yanstr ) gsterir ak
Rum Taht'na geti skender gibi ihtiam ile,
Adaletinin devrinde ( zamannda ) memleket dzeni oldu yeni
O, dnyann padiah devlet ve mutlulukla
Tann Te' ala mrn eylesin fazla
Muhammet Dini' nin, yce halkn sahibi,
Huyunun kokusunu dnyaya yaymasa rzgar

2 34

M U RA D ' DA N M E H M E D ' E TO P K A P I SARAYI H A R E M i ' N D E Y E N i M E KA N LA R VE O N A R l M LA R

Resim 70. Mehmed Odas , i mekan ( Lev. 6/88)

Odann iinde bulunan ocan gneydousundan balamak


zere duvarda besnele-i erif ve kaside-i brde kaln sls hatla levha
halinde ini zerine yazldr20 6 ( Res. 70) . Duvarlar 17. yzyln ortala
rna tarihlenen ok renkli sralt tekniinde yaplm bitkisel desenli
ini panolada kapldr. zellikle pencere duvarnn st ksmlarndaki
vazodan kan ( Res. 71) iekli sarmaklar, palmetler ve byk rozetler,
i ie vazodan kan lale, smbl, gl ve bahar iekleri ile bezenmi
tir. Odada kullanlan iniler r 6 . yzyln kaliteli retimlerinden uzaktr.
zellikle kimi ini paralarnda boyann akmas retim srasnda sorun
Yce, degerli kasr oldu Naim Saray'nn gayreti
Gcn gerekli ltfu ve anlayl zekas
Devrin statlar yce ferman zere topland
Yksek kasr ykh, mbarek Mecid ( ulu, padiahn sfat ) ,
Tanrnn bereketi talih yldzn parlak etsin ( aydnlatsn )
Emretti gnl aan, yce bir kasr yaplsn (Kitabe iin ayr. bkz. Sakaoglu 2002: 392).
206 eref 1329: 10. Cz, 593
I V . M E H M E D S A LTA N AT I N DA T O P KA P I SARAY I H A R E M i : i KT i D A R , S I N I R LA R V E M i M A R i

2 35

Resim 71 . Mehmed Odas ini pano 1 7 . yzy l ortalar (Lev. 6/88, solda)
Resim 72.. Yeni Cami H n kar M a h fi l i ini pano

yaandn aka gsterir. Bunun yannda inilerde grlen krmz


renk 1 6 . yzyl inilerinde grlen canl mercan krmzsndan farkl
olarak canlln yitirmitir. S adece krmz renk de deil dier renk
lerde de bu canlln olmad grlr. Tm bu retim hatalarma ve
renklerin canlln yitirmesine karn odada kullanlan iniler yine de
kaliteli bir retimi gsterir.
Sonu olarak odada bulunan kitabe ve i mekanda kullanlan iniler
gznne alndnda, odann 17. yzyln ortalarnda ina edildii syle
nebilir. Ancak hesap defterinde IV. Mehmed'in kendisi iin yeni bir oda
yaptrdna dair bir bilgi iermemesi, bu tarihlerneyi kesin olarak yapmay
zorlatrr. Eldeki veriler nda odann en azndan 17. yzyln ortalarnda
nemli bir onarm geirdiini sylenebilir.
236

M U RA D ' DA N M E H M E D ' E TO P K A P I SA RAY I H A R E M i ' N D E Y E N i M E KA N LA R V E O N A R l M LA R

Haremdeki 1076 / 1 6 6 5 sonras dier kitabelerden en erken tarihiisi


1077/1666 'dr. Bunlardan biri dolap kubbesinden adrvanl sofaya (Lev.
6f) geilen kap zerinde bulunur. Bununla birlikte ayn tarihin okun
duu dier yerler ise kuhane kaps zerinde (Lev. 6/24) , valide sultan
namaz odasnda ini pano zerinde (Lev. 6 / s ) , hnkar sofasnda (Lev.
6/70) ini frizi zerinde, emeli sofada eme ve kap zerinde (Lev.
6/77-78) ve ifte kasrlarda Mehmed'e atfedilen odann (Lev. 6j88) kaps
zerindeki kitabelerdir. Daha sonra 1078/1667 ve 1079 /1668 tarihli kita
beler gelir. 1077 j 1 6 6 6 tarihini tayan iki kita benin yeri dikkat ekicidir.
Bu iki kitabe adrvanl sofa ve kuhane kaps zerinde bulunur (Lev. 6j1,
24) . Kaplardan biri ikinci avluya, dieri ise nc avluya geii sala
maktadr. Anlalan o ki onarima balandnda ncelikle her iki kap yeni
lenmi ve haremin giri klarnn kontrol altna alnmas salanmtr.
IV. Mehmed'in kasrndaki ve emeli sofadaki mermer kitabeler ile valide
sultan namaz odas ve hnkar sofasnda ini zerinde bulunan 1077 f666
tarihleri bu yerlerin yenileme almasnda ilk onarlan yerler arasnda
olduuna iaret eder.
Dolap kubbesinden adrvanl sofaya geilen kap zerindeki kita
bede yer alan 1077 j 1 6 6 6 tarihi de inaatn bu dnemde bitmi olabilece
ini gsterir. Yine valide sultan namaz odasndaki ini pano zerindeki
kitabede 1077 j 1 6 6 6 tarihinin olmas bunu desteklemektedir. Anlalan o
ki 1 077 j 1 6 6 6 tarihine gelindiinde artk yangnn hasar verdii blmler
tamamen onarlm , ancak valide sultan ve harem halknn Edirne'de olma
sndan dolay kimi yerlerdeki onarm devam etmitir. Onarmn devam etti
i yerler 1 078/1 6 67 tarihini veren mekanlar olmaldr -kara aalar kouu
ve valide sultan odasn, valide sultan talna balayan blmler gibi-.
1079/1668 tarihinde valide sultan da stanbul'a geldiinde haremdeki ina
at faaliyetinin tamamlandn ilan eden kitabe adrvanl sofadaki yerine
konulmu olmaldr.
Yangn sonras onarm ve yeni inaatlar kitabede belirtilcliine gre
1079 /1668 tarihinde tamamlanmtr. Hesap defterinde geen son tarih ise
daha nce de zerinde durolduu gibi 20 Ramazan 1076/26 Mart 6 6 6 'y
gsterir. ki tarih arasnda geen srede bir ksm ilerin devam ettii anlaI V. M E H M E D SA LTA N AT I N DA T O P K A P I SARAYI H A R E M i: i KTi D A R , S I N I R LA R VE M i M A R i

2 37

Resim 73 Yeni Cami H n kar M a h f l i (solda) i ni pano


Resim 74 Harem Valide S u ltan Talg i n i pano (Lev. 6/C)

lmaktadr. Ancak sultann defterde geen son tarihten drt gn sonra


sarayda bir gece kalm olmas en azndan inaatn bir blmnn bitmi
olduunu gstermektedir. Bu durumda 1079 / 1 6 6 8 tarihli kitabe inaatn
byk bir ksmnn bitiminden ok sonra yerine konmutur. Geen srede
ise belki de i mekanlardaki dekorasyon ileri yaplmtr.
1079 / 1 6 6 8 tarihli kitabede geen bir ayrnt haremde balatlan pro
jede valide sultann katks olasln ileri srmeyi mmkn klar: "hususa
Valide-i Sultan ki oldur hayr ile mehur. "207 Burada valide sultann hayr
ilerine verdii nem ne karlmaktadr. Daha nce belirtildii zere
I I I . Murad'n inaatn anlatan kitabede nasl darssaade aas Mehmed
Aa'nn haremin yaplmasna nclk ettii belirtiliyorsa, bu defa IV.
Mehmed'in annesi Turhan Sultan'n harem projesine katksna vurgu
207 Valide sultan ki hayr ile mehur olmutur.

2}8

M U R A D ' D A N M E H M E D ' E TO P K A P I S A R A Y I H A R E M i ' N D E Y E N i M E KA N LA R V E N A R I M LA R

yaplmaktadr. Hi kuku yok ki kitabede IV. Mehmed ile birlikte valide


sultann adnn gemesi, Turhan Sultan'n kurumsal gcn gstermesi
bakmndan nemli bir ayrntdr. Bununla birlikte kitabede valide sulta
nn adnn gemesi o76/ 6 6 s yangn sonras haremin ekillenmesinde
Turhan Sultan'n etkisinin olabileceini akla getirir.
Osmanl kadnlarnn siyasi alandaki gleriyle birlikte kendile
rini mimari projelerde de gsterdikleri bilinmektedir. zellikle Turhan
Sultan'n banilie olan ilgisi, kendinden nceki valide sultanlarn gelene
ini devam ettirmek kararllyla ilgilidir. Valide sultann mimariye olan
ilgisi, onun siyasi gcyle aklanabilir. Turhan Sultan'n himayesinde
gerekleen projelere bakldnda bu aka grlr. anakkale Baaz'nda
yaptrd iki kale ile olu IV. Mehmed'in saltanatn desteklemek ve ycelt
mek istemi olsa da208 aslnda kendi siyasi gcn ortaya koymay, dahas
devletin koruyucusu olduu mesajn vermeyi amalam olmaldr. Zira
belirtilen iki kale projesinden yaklak be yl sonra bu defa Safiye Sultan'n
balatt ve uzun yllar bitirilemeyen Eminn Yeni Cami Klliyesi'nin
projesini finanse ederek 1073 / 6 6 3 'te ibadete almasn salayacaktr.
Ekonomik zorluklar yznden yllarca bitirilemeyen grkemli caminin
tamamlanmasn salayan Turhan Sultan, Lucienne Thys-enocak'n da
belirttii gibi kendinden nceki valide sultanlarn mirasyla dorudan bir
ba kurmay amalyordu.209 Klliyenin tamamlanmasndan sonra valide
sultan stanbul'da, Edirne'de ve Kandiye gibi baka yerlerde daha kk
lekli birka proje daha gerekletirdi.2 10
Turhan Sultan'n mimariye olan ilgisi haremde de kendini gster
mi grnmektedir. Zira Yeni Cami' nin hnkar kas n ve hnkar mahfilinde
grlen ini panolar ile haremdeki valide sultan yatak odas, IV. Mehmed
odas, valide sultan tal gibi odalarda bulunan ini panolar kompozisyon
ve slup asndan birbirlerinin ayndr. Ayn atlyeden kt aka gr
len inilerdeki kompozisyon ve slup benzerlii dnemin ortak beenisini
gsterir ve ayn dneme iaret eder. Yeni Valide Camisi hnkar mahfilinde
208 Thys-enocak 2009: 198.
209 Thys-enocak 2009: 227.
210 Thys-enocak 2009: 289.
I V . M E H M E D SA LTA N AT I N DA TO P K A P I SARAY I H A R E M i : i KT i DAR, S I N I R LA R V E M i M A R i

2 39

bulunan ve bir vazodan kan sarmak desenli ini panonun (Res. 73) bir
benzeri haremde valide sultan talnda da bulunmaktadr (Res. 74) . Bu
benzerlik Yeni Cami'nin ro7o / r 6 63 'te ibadete ald gz nne alnd
nda ro76/r665 yangn sonrasnda haremdeki inilerin seiminde valide
sultann etkin olduunu gsterir. Ayrca Yeni Cami'de kullanlan Kabe tas
virli ininin benzerinin haremde valide sultan namaz odasnda bulunmas
da ayn sav destekler.
Gnmzde haremde kullanlan inilerdeki desen, renk kulla
nm ve slup benzerlii ayn dneme iaret eder. Mesela, IV. Mehmed
Kasr'nn duvarlarnda bulunan ve l bir vazodan kan yaprakl ini
panonun benzeri valide sultan yatak odasnda grlr. Her iki panodaki
bu benzerlik panolarn ayn frnda retildiklerini aka gsterir. Bunun
yannda yine IV. Mehmed Kasr'nda yer alan servi aal ini panonun
desen, renk ve slup asndan ayns adrvanl sofada grlr. inilerde
grlen benzerlikler mekanlarn ayn dnemde yani ro76 / r 6 6 5 yangn
sonrasnda iniyle kaplandn aka gstermektedir. 17. yzyln orta
larna tarihlendirebileceimiz iniler yzyln tm zelliklerini gsterir.
zellikle yzyln ortalarnda nemli bir gerilemenin grld ini
retiminde, retilen inilerde kalite dmeye balamtr.2ll retilen ini
lerde ltsn kaybeden srlarn przl, atlak olduu ve renklerin akt,
donuk yzeyler elde edildii bilinmektedir. Hi kukusuz inilerdeki renk
lerdeki canlln kaybolmasnn en nemli nedenlerinden biri ustalarn
renklerde kstlamaya gitmesidir. Doal olarak da ustalarn yapm olduu
bu tercih renklerde bozulmalar beraberinde getirmitir. Mesela, r 6 . yz
yln canl krmzs, kiremit krmzsna dnmtr. Bunun yannda
koropozisyonda motiflerde byme ve bozulmalar ile konturlarda kaln
lama grlmektedir. 212
Bu blmde haremde rr Muharrem ro76'da meydana gelen yan
gn sonrasnda balatlan yenileme proj esi ele alnmaya allmtr. I I I .
2 r r zellikle lznikte'ki retimin dme nedeni olarak 17. yzylda yeni keiflerle birlikte deniz yollary

la Avrupa'ya ulalmas, yani ticaret yollarnn deimesi gsterilmektedir; F. Krml. "znik inileri ve
Cenoval ini Tccarlar." Antika, 198T 50-54.
212 Sitare Turan Bakr. "Osmanl Sanatnda Bir Zirve znik ini ve Seramikleri." Anadolu'da Trk Devri
ini ve Seramik Sanat. Istanbul: Kltr ve Turizm Bakanl, 200T 279-368.

24 0

M U RA D ' DA N M E H M E D ' E TO P K A P I SA RAY I H A R E M i ' N D E Y E N i M E KA N LA R V E O N A R l M LA R

Murad'n harerne tanmasndan doksan iki yl sonra balatlan bu yenile


me projesi aslnda bir zorunluluk sonucu ortaya kmtr. IV. Mehmed'in
vaktinin ounu stanbul yerine Edirne'de geirmesi byle bir yangn
felaketiyle karlalmamas halinde haremin yenilenmesiyle fazla ilgilen
mediini gsterir. Zira yangndan ay sonra stanbul'a gelmesi ve ksa
sre sonra da Edirne'ye dnmesi sultann Topkap Saray ile sk balarnn
olmadnn gstergesidir.
Sonu olarak o76j665 'teki yangn sonrasnda balatlan inaatn
haremin zgn dzenini deitirmedii ve ksa srede bitirildii hesap
defterinden anlalmaktadr. Daha nce de belirtildii gibi masraflarn
kaytl olduu hesap defterinde yeni bir odann yapld belirtilmiyor. Bu
blmde tartlan ve bugn IV. Mehmed Kasr olarak adlandrlan odann
o76j665 inaat faaliyetinde yapldn hesap defterinden renemesek
de, odann iindeki kitabe ve i mekanda kullanlan iniler yapy en azn
dan 17. yzyln ortalarna tarihliyar.
o76/665 yangn sonrasnda balatlan yenileme projesinde, hare
min bir blmnn kapsaml bir onarmdan getii aktr. Hesap defte
rinde yaplan toplam masraf bunu gstermektedir. Gnmzde haremdeki
mekanlarda grlen yangn sonras kitabeler de bunu destekler. Yangn
sonrasnda haremin neredeyse tamam elden gemi olsa da, asl onarlan
mekanlar: adrvanl sofa (Lev. 6j2) , kara aalar camisi (Lev. 6jo), kara
aalara, cariyelere ve valide sultana ait mekanlar, (Lev. 6jA, B, C) hamamlar,
ocakl sofa (Lev. 6j8), emeli sofa (Lev. 6/76), hnkar sofas (Lev. 6j7o)
ve ifte kasrlard (Lev. 6/87-88) . Ancak mekanlardaki hasar ayn olmad
gibi onarm da ayn olmamtr. Defterden anlalaca zere harnarnda
(hamamlar) yaplan kapsaml onarm buradaki hasarn da byk olduunu
gsteriyor.
H n ka r Sofa s

Sofanm inaat Tarihi Sorunu


Daha nce de belirtildii gibi haremin mimari rgtlenmesi
srekli yenileme ve yeniden yapm nedeniyle ok ak olarak tanmla
namaz. zellikle H ali cephesinin gnmze gelinceye kadar geirIV. M E H M E D S A LTA NATI N DA TO P K A P I SARAYI H A R E M i: i KT i DAR, S I N I R LA R V E M i M A R i

dii deiim modern aratrmaclar tarafndan tartla gelen bir konu


olmutur. Bu blmde zerinde durulacak konu haremin H ali cephe
sinde yer alan hnkar sefasnn tarih sorunu olacaktr. H i kuku yok ki
bugn olduu gibi haremin H ali cephesinde, 17. yzyln ortalarndaki
en nemli yap I I I . Murad odas, hnkar sofas ve valide sultan oda
syd. Ancak odadan tarihi kesin olarak bilinen s adece I I I . M urad'n
kendisi iin yaptrm olduu odadr. Dier iki yapnn inaat tarihi tam
olarak bilinmez. Bu blmde haremin ihtiaml yaps hnkar sefasnn
ne zaman yapld tartlacak, daha sonra da sofann ilevi zerinde
durulacaktr.
Abdurrahman eref Bey, Topkap Saray almasnn haremi tant
t blmnde hnkar sofasn "muhteem" olarak tanmlae' Hnkar
sofas olarak bilinen bu yer haremin en ihtiaml yeriydi. Guillaume-Joseph
G relot'un 1091/168o tarihinde haremin Hali cephesini tasvir ettii izi
minde de (Lev. 29) aka grlecei zere bu cephede kubbeli olarak
betimlenen oda bulunmaktayd.2'4 Gravrde "ifte Kasrlar" onun
yannda "Murad Odas" nnde "Ahmed Odas" ve hemen bitiiinde tm
ihtiamyla "Hnkar Sofas" ve bunun yannda birka mekan, sonra "Valide
Sultan Odas"nn kubbesi aka grlmektedir. Gravrdeki mekanlar iin
de en grkemli kubbeye sahip olan ise hi kuku yok ki hnkar sofasyd.
Gnmzde hnkar sofasnn, Murad odas (Lev. 6j92) ile hnkar
hamarn (Lev. 6j67) arasnda kalan akln kapal bir mekana dnt
rlerek oluturulduu grlr. Drt sivri kemer ve pandantiflerin tad
ahap byk kubbesiyle ihtiaml bir grnt sergileyen sofa, ilk yapld
tarihten itibaren birok deiiklik geirmitir.2'5
Sofada bulunan 1167 ve 1170/1754,1757 tarihli Avrupa tarz ss
leme kitabeler, I I I . Osman dnemindeki onarmara aittir. Bu dnemde
sofann nne tonozlu bir alt yapyla desteklenen bir asma bahe eklen
mitir.2'6 A. eref, "bu sofann ina'snda osmani usuli mi'marisi ihtiyar
213 Abdurrahman eref 1329: 9 Cz, 523.
214 Guillaume-joseph Grelot. Relation nouvelle d 'un voyage de Constantinople. Paris 168o.
215 Cumhuriyet dnemi onannlan iin bkz. Anhegger 1986. zellikle: 86-94; Karahasan 2005:
271280.
216 Kitabeler ileriki dipnotlarda verilmitir, ayr. bkz. eref 1329: 10. Cz, 585586; Sakaoglu 2002: 371.

24 2

M U RAD ' DAN M E H M E D ' E TO P K A P I SARAYI H A R E M i ' N D E Y E N i M E KA N LA R VE O N A R l M LA R

Lev. .22.

H nkar Sofas1 nceki ve sonraki halini


gsteren kesiti; EldemAkozan, 1 982
IV. M E H M E D S A LTA N AT I N DA TO P K A P I SARAYI H A R E M i: i KT i DA R , S I N I R LA R V E M i M A R i

24 3

D
Lev. 23. H n kar Sofas plan; Eldem-Akozan 1 982

244

Resim 75 H n kar Sofas i mekan (Lev. 6/?0)

olunduu halde tezyinat dahiliyyesinde Avrupa'nn 8. karn- miladideki


tarz- tezyini isti'mal olunmutur" diyerek i sslemedeki farklla dikkat
eker!'? Hnkar safasnn batdaki pencereleri bahe terasna bakmaktadr.
Bu pencerelerin nnde bir seki ve bunun zerinde de sazendeler galerisi
bulunur (Res. 75) . Kubbeli ve geni bir mekan olan safann pencerelerinin
nnde bulunan sekinin hemen yannda, nc avluda bulunan sulta
nn Arz Odas ve has odasnda da olduu gibi yashk deli ve bir keye
konmu taht yer alr (Res. 75) . Safaya "Valide Sultan Odas" koridorun
dan (Lev. 6j68; Res. 76), "hnkar hamam"ndan (Lev. 6j69) , "emeli
sofa"dan (Lev. 6/73; Res. 77) , ve " I I I . Murad Gei Sofas"ndan (Lev. 6 /74)
olmak zere drt kapdan giri salanmhr. Ayrca I I I . Murad odasnn
penceresinin sonraki yllarda kapya dntrlmesiyle salanan bir kap
217 eref 1329: 9 C z, 525; Bugn hnkar safasnda bulunan iniler Hollanda'dan 18. yzylda ithal
edilmitir; I I I . Osman dnemine ait bir hatt hmayunda Belgrat'tan istenen iniler bu mekan iin
olmaldr; Bu belge Ahmet Refik tarafndan yaynlanmtr. Bkz. Ahmet Refik. 1930:182.
I V . M E H M E D S A LTA N AT I N DA TO P K A P I S A R A Y I H A R E M i : i KT i D A R , S I N I R LA R V E M i M A R i

245

Resim 76. Valide koridoruna a lan kap (Lev. 6{68)

daha bulunur (Lev. 6/75 ) Kaplarn


hepsinin zerinde I I I . Osman'n
adn tayan kitabeler bulunur.2 18
Kaplarn varl mekann ilevsel
lik boyutunu da gsterir.
Bununla birlikte sofann,
emeli sofa kaps yannda bir
blm kapatlarak kk bir
oda elde edilmitir2'9 (Lev. 6/72 ) .
Btn b u deiiklik ve onarm
lar 8. yzyln ortalarnda sofann
bir onarm geirdiine iaret eder.
Kitabelerin mermer kaplarn ze
rine ilenmi olmalar ise kap
larn bu dnemde deitiritmi
olduunu gsterir.
S. H. Eldem ve F. Akozan,
hnkar safasnn kesin olmamak
la birlikte, I I I . Murad odasndan

218 Valide sultan odas ynndeki kapnn zerindeki kitabede:


Ulf'l el-baba bu bab- hmayunun ehinahn{ Der-i rahmet gibi hemvare evkinle kad olsun
Desun atka bad- subh-dem Sultan Osman'n/Safa-y hatr ikbal devletle ziyad olsun.
Hnkar Hamarn ynndeki kapnn zerindeki kitabede:
Ilahi eyle rneke-i aleme ta rfz-i rstahiz{Der-i alempenah- Hazret-i Sultan Osman
Kad olduka dest-i alem dergah- mennana{Aulsun daima nusretle bab- feyz-i hakani.
emeli sofa ynndeki kapnn zerindeki kitabede:
erh-i eh-istan Sultan Osman Han- zi-ann{Der-i ictaline rf-sfde ahan- felek dergah
Kada olup hemie bab- lftfumstemendane{Nigahban- ola dergahnn hfz- Huda her gah.
I I I . Murad gei sofas ynndeki kapnn zerindeki kitabede:
Tevech eyledi sultan Osman- felk-mesned{Al ey bab- devlet intisab- meymenet-makran
Sen olduka kada lftf- ahenah- alemle{Der-baht- adv idbar ile ola her-dem varfn.
Murad odasnn pencereye dntrten kaps zerinde:
Adalet-menkabel Sultan Osman Han- zi-an-kim{Odur gencine- Osmaniyanda gevher-i na-yab
Bu gerdfn-i menzelet ahenah-i asr- felek-cahn{Seza babnda halka olsa mah mihr-i alemtab;
ayr. bkz. eref 1329: 10. Cz, 585-586; Sakaolu 2002: 371.
219 Odann kaps zerinde:
"Daver-i devr-i zaman Sultan Osman Han-kim/Yz sren dergahna Dara ya ya Efridun olur
Lftf-i tab'ndan yapub bu mesned-i ahaneyi{Sdde-i valasna nisbetle gerdfn dfn olur; ayr. bkz. eref
1329: o. Cz, 586; Sakaolu 2002: 371.

24 6

M U RA D ' DA N M E H M E D ' E TO P K A P I SA RAY I H A R E M i ' N D E Y E N i M E KA N LA R VE O N A R l M LA R

sonra 9 87-9 9 2 / s 8 o - 8 s arasn


da ina edilmi olabileceini ileri
srerler. Bunun da tayc sistem
den anlalabileceini sylerler. 220
M. Anhegger de Mimar Sinan'n
yapt sanlan hnkar safasnn I I I .
Murad odasndan sonra yaplm
olabileceini ileri srer. Kant olarak
da sofann tayc duvarlarnn, I I I .
Murad odasnn ak kemerleri ara
sn dolduran ayaklar zerine otur
tulmasn gsterir. Ayrca, odann
iki ak kemeri arasndaki mermer
ebekeli yuvarlak haffletme pen
ceresinin sofa tarafndan bugn de
yerinde grld gibi kapatld
na dikkat eker. M . Anhegger, bu
durumda sofann inaatndan nce
I I I . Murad odasnn kemerleri ve
Resim 77 emeli sofaya a lan kap ( Lev. 6/?3)
haffletme pencerelerinin ak bir
yola baktn, ak olduu anlalan
geitten byk bir ta kap ile valide sultan cariyelerinin oturduu ksma
geilebildii ve bunun da hnkar safasnn bu yksek kapy rtmesi ile
aklanabileceini belirtir. Yazara gre hamam ve civarndaki yaplarn
Mimar Sinan tarafndan yaplm olmas mmkndr. Hnkar safasnn
2 2 o Eldem-Akozan 1 9 8 2 : Lev. 1 2 8 ; " Hnkfr sofas I I I . Murad odasndan 3 4 metre kadar daha
ileri alnmtr. B yk kubbeler ayn hizada da olsalar, sofann kubbesi nnde, baheye takn
bir revak vardr. B u hiza valide yatak odasna kadar devam ettirilmitir. Devamna gelen daire
ler gene geriye alnm ve I I I . M urad odas ile bir yzde tutulmutur. Bylece hnkfr sofasnn
nnde balamak zere, valide odalarna kadar devam eden rtl bir teras meydana gelmitir.
B u teras yalnz bir yerde, o rtasnda, H azine odasyla kesilmitir. B uradan sonra, direklik ahap
olarak devam etmitir. H nkfr sofasnn yap ekli dikkat ekicidir. Kaide kat kemer ve ayaklar
ile st kat duvarlar arasnda sanki hibir iliki yoktur. st kat duvarlar ise kesinlikle fazla in
cedir ve o byk kubbeyi tayabilecek kalnlkta degildir. Buna karlk kubbenin ahap oldugu
sylenmektedir."
I V . M E H M E D SA LTA N AT I N DA TO P K A P I SA RAY I H A R E M i : i KT i D A R , S I N I R LA R V E M i M A R i

2 47

ise Sinan'n eseri olmad kesindir.Z2 1 Anhegger safann 17. yzylda I l .


Osman tarafndan yapld dncesindedir.222 Aratrmacnn b u nerisi
daha nce de belirtildii gibi I l . Osman'n reformcu kiilii ve Osmanl
devlet yapsnda yapmay planlad radikal deiiklikler dnldnde
olas grnmemektedir. 223
Glru Necipolu haremin ihtiaml yapsnn 1 6 . yzyln sonla
rna doru yapld grn benimser. Necipolu 9 92/1585 tarihli bir
hesap defterinde geen sultann "oda-i cedid"inin bugnk hnkar safas
olabileceini syler. Zira belgede, sultann odasnn perde ve tahtnn rt
lerinden sz edilmektedir.224 Yazarn ileri srd tarihten nce yaplm
olan 1584 tarihli Hnername minyatrnde hnkar safasma benzer bir yap
grlmemektedir. Ancak Necipolu, Seliniki'nin anlatsnda geen: "saray
'amirede mceddeden yaplan oda- hass ve hammarn- rahat-baha ve
havzlar tamam olmagn terif buyurdlar" 225 bilgisine dayanarak safann ve
onunla birlikte ina edilen hamamn 992/1585'te tamamlandn belirtir.
Ayrca 1002/1595'te hnkar safasnn Mimar Davut tarafndan onarldn
da ekler. 226
H aremin Hali cephesinin yaplamasn bugne kadar en kap
saml olarak irdeleyen Glsn Tanyeli, almasnda hnkar safas ze
rine yaplan aratrmalarda eksik olan bak asn altyap analizinin
yeterince yaplmam olmasnda bulur. Tanyeli, bezerne ve kaplamayla
rtlmeyen ve yapm srecine ilikin ayrntlarn yap zerinde en iyi
okunabilecei yer olarak altyap sistemini gsterir ve altyapnn gz ard
221 Anhegger 1986: 52; "Hamam ile havuzlu kk arasnda yaptm incelemelerde 17. yzyldan nce
nasl bir balant olduunu kesinlikle saptamak mmkn olmamtr. Sinan'n yapt sylenen ve iki
binay birletiren hnkar sofas, kesinlikle her iki binadan da ok sonra yaplm olmaldr. Binann
tayc temelleri bunu apak gsterir;" Anhegger 1986: 87.
222 Anhegger 1986: 6 1 , 88.
223 Peevi, Osman'n bakenti deitireceine dair dedikodularn kastl olarak karldn sylyor:
"darssa-ade aasnn teviki ile padiahn, Msr'n merkezi Kahire'yi Osmanl bakenti yapmak iste
diini etrafa yaydlar" PeevifBaykal 1 9 9 2 : 3 5 5 ; Ayrca Osman'n tahttan indirilme srecinde yaanan
olaylar iin bkz. Mehmed Bin Mehmedf Sarl 2000: 14-15.
224 Defterde "perde-i oda-i cedid der saray- cedid sahte" "perde-i pencere-i oda-i cedid-i hazret-i padiah-i
alem penah" "nihaii-i taht- hazret-i padiah- alem penah" olarak geiyor; BOA. KK. 2284. y. 43b, 49b.
225 Selanikifpirli 1999: 1 /157
226 Necipolu 200T 224-225.

24 8

M U R A D ' D A N M E H M E D ' E TO P K A P I SARAYI H A R E M i ' N D E Y E N i M E KA N LA R VE O N A R l M LA R

edilmesi durumunda varlan sonularn eksik olacan syler.227 Yazar


altyapda I I I . Murad odasn gneyde tayan ayan dier yndekiler gibi
bamsz olmadn ve gneybat dorultusunda uzanan bir duvarla bir
likte ayn dnemde ina edildiini syler. Buna gre sz konusu duvarn
gneybatda daha nceden var olan bir altyapya yanald iin yapld
n ve bu alt yapnn da ste 1077 / 1 6 67 tarihli emeli sofay ( Lev. 6)
tadn belirtir. 228
Hnkar safasnn ne zaman yapld ve burada daha nce hangi
yaplarn olduu tartlmas gereken bir sorudur. Bu balamda G. Tanyeli,
hnkar safasnn bugnk durumunun altyapya uymadn, bununla
birlikte ana kemerierin oturduu ayaklar dnda altyapya uygunluk gs
teren tek yerin ise gney kedeki knt olduunu sylemektedir.229 Oysa
M. Anhegger, Tanyeli'nin belirttii kntnn bezm-i alem valide sultann
yatak odas olarak 1 9 . yzylda ina edildiini ileri srmektedir.23 Ancak,
Tanyeli bu yaklamn yanl ve eksik olduu grndedir. Buna gre
I I I . Murad odas ile valide sultan odas arasndaki blmn yani bugnk
hnkar safasnn kaplad alan en azndan yapm evresi grmtr
(Lev. 24 ) . Yazarn tezine gre, 1 6 . yzyln ilk eyreinde burada bir kasr
bulunuyordu ve daha sonra belki de haremin Topkap Saray'na tmyle
tanmas sonucu byme gereksinimi karsnda ahap bir yap olma
sndan dolay yklnas ilk akla gelen de bu yap oldu. Bununla birlikte
Tanyeli, bu yapnn tamamen kagir olduu ve belki de 16. yzyln banda
stanbul'u sarsan bir deprem srasnda yklm olabileceinin de gzden
uzak turulmamas gerektiini belirtir. 3
Tanyeli, altyapnn incelenmesi sonucunda doruluundan emin
olunabilecek tek verinin ise hnkar hamamnn bu kasrdan sonra yapl
m olduu232 (Lev. 6/67) ve bunun da kasr tayan eski altyapnn bir
227 Tanyeli 1988: 148-149; Bununla birlikte Tanyeli "haremin yaplama srecinin her noktasn ay
dnlatmann, 17. yzyl ortasnda geirilen yangnlar ve depremler nedeniyle hemen hemen olanaksz"
oldugunu da sylyor.
228 Tanyeli 1988: 149.
229 Tanyeli 1988: 150.
230 Anhegger 1986: 89.
231 Tanyeli 1988: so.
232 Anhegger de ayn gr ileri srmtr; Anhegger 1986: 87.
IV. M E H M E D S A LTA N AT I N DA TO P K A P I S A R A Y I H A R E M i: i KT i DAR, S I N I R LA R VE M i M A R i

2 49

ksmnn stne hamamn oturmasndan anlalabileceini ileri srer.


Buradan yola kan Tanyeli eski kasr ykldktan sonra bir ksm zerine
hnkar hamamnn yapldn ve dier ksmn ise baka bir yapnn inas
iin kullanlm olabilecei sonucuna varr. Dahas Altn Yol inileri olarak
bilinen 982/1574-75 tarihli adet ini panonun da belki de bu mekana ait
olabileceini ileri srer. Oysa G. Necipolu panolarn, I I . Selim'in (15661574) yenilettii Enderun hamarn iin yaptrlm olduunu sylemekte
dir.2 Tanyeli'nin varsaymna gre 16oo'lerin banda henz bugnk
hnkar sofas ortada yoktu. 1 6 1 6 ylna ait bir gravrde den hnkar sofasna
benzeyen bir yap grlmemekteydi2J4 (Lev. 2 6 ) . stanbul'u Galata tarafn
dan betimleyen P. Van der Keere'nin almasne5 doru kabul etmemiz
durumunda Tanyeli'nin tezi anlam kazanmaktadr. Sanat almasnda
haremi tasvir ederken sadece byk kubbeye sahip bir yap gstermektedir.
Bunun yannda yer alan daha kk kubbeli mekanlar ile Adalet Kulesi
de seilebilmektedir. Zira Tanyeli bu gravr rnek gstererek tezini des
teklemeyi, dahas hnkar sofasnn I. Ahmed odasndan nce yaplmad
sonucuna ulamay amalamaktadr.26 Keere'nih gravrnden yaklak
otuz yl nceki 998/1590 tarihli2J7 saray betimleyen baka bir gravrde de
(Lev. 27) haremin mekanlar iinde sadece byk kubbesi ile I I I . Murad
odas grlr. Burada harem, Murad odas yanndan Adalet Kulesi'ne
doru uzanmaktadr. 1076- 81t r 6 65-70 yllarna tarihlenen Willem Wan
de Velde'nin Topkap Saray'n betimledii almasnda ise hnkar sofas
yannda I I I . Murad odasyla birlikte tasvir edilmitir28 (Lev. 28). Velde'nin
bu panoramas hnkar sofasnn grlebildii en erken tarihli almadr.
233 Sonraki yllarda haremde yerletirildikleri yerin ismiyle anlan Altn Yol inileri znik retimi son
derece kaliteli panodan olumaktayd. Necipolu 2007: 147; Bugn bu panolar cariyeler avlusunda
bakadn efendiler odasnda depoda durmaktadr.
234 Van der Keere 1616; Yay. Rstem Duyuran. "17. Yzyln Balarna Ait Bir stanbul Panoramas. "
TOKB. Mays 1949: 19-24.
235 Stockholm Devlet Arivinde bulunan ve yaklak 2,17 m. boyunda ve 0,33 m. eninde olan Keere'nin
bu eseri, stanbul'u Galata tarafndan skdar'dan Eyp' e kadar betimlemektedir; Duyuran 1949: 19-24.
236 Tanyeli 1988: 153.
237 Avusturya Ulusal Kitaplnda bulunan bu eser Viyana I adyla bilinmektedir. 172 varaktan oluan
ve 159 resim bulunan bu allmde Galata tarafndan stanbul'u betimlemesi albm dndadr; Bkz.
Necipolu 200T 360; Metin And. 6. Yzylda stanbul, Kent, Yaam, Gnlk Yaam, Istanbul: Akbank,
199r 22-25.
238 Eldem -Akozan 1982: Lev. 164.

250

M U RA D ' DA N M E H M E D ' E TO P K A P I SA RAY I H A R E M i ' N D E Y E N i M E KA N LA R VE O N A R l M LA R

Tanyeli, hnkar sofasnn tam olarak ne zaman yapldn syle


menin kolay olmad, ancak 1 0 17/16o8'den nce yaplmad grn
dedir. Dahas 1 072 / 1 6 6 2 ve 1076/1665 yllarnda meydana gelen byk
yangnlardan nce de yapnn olmadn ileri srer. Hakl olarak Tanyeli,
eer her iki yangnda byle bir byk yap yanm olsayd en azndan
dnem kaynaklarnda bu konuda bilgi verilmesi gerektiini belirtir.239 Bu
balamda iki byk yangnn tan Eremya elebi ve 1076 / 1 6 6 5 yangn
hakknda bilgi veren Silahdar'da byle bir yap hakknda bilgi bulunmaz.
Eremya, 1072 / 1 6 6 2 yangnnda yanan yerler arasnda valide sultan oda
snn adn verir ancak baka bir mekan ismi saymaz. 1076 / 1 6 6 5 yangn
hakknda bilgi veren Silahdar ise haremde yanan yerlerin isimlerini sayar
ken hnkar sofasndan bahsetmez. Her iki durum da Tanyeli'nin tezini
destekler grnmektedir.
Tanyeli, hnkar sofasnn hemen nnde yer alan revan geirdii
evrim iin de; ncelikle byk yangn sonrasnda hnkar sofas ve onun
nnde I. Ahmed odasndan valide sultan dairesine dek uzanan iki dar
ve alt geni aklkl kemerden oluan bir blm olarak yapld gr
ndedir. Bu dnemde revan I. Ahmed odas tarafndaki iki dar akl
hari teki birimleri e ykseklikteydi ve henz revak hnkar sofasyla
birletirilmemiti, rts de nde stunlara arkada da masif bir duvara
oturan kemerlerle tanmaktayd (Lev. 24) . Tanyeli'ye gre bu sistem ok
uzun sre devam etmedi ve belki de on yl bile gemeden hnkar sofasyla
nndeki revan birimi birletirildi. Bunun yaplabilmesi iin de sofay
revaktan ayran gneydou duvarn ykmak gerekti, onu yknca da revan
rts artk tanamayacandan ykseltilerek, bir ynde yktrlan duvar
snrlayan ask kemeri tarafndan tanan demir kirilere oturan yeni bir
rt sistemi yapld. Bylelikle de zgn eik revan birimi ykseltilerek
hnkar sofasna katlm oluyordu. Tanyeli, bu deiimin olaslkla I0761091/1665-168o arasnda gerekletiini ileri srmektedir. Buna kant
olarak da 1091/168o tarihli Grelot'un gravrnde revan bugnk yksel
tilmi durumunda resmedilmi olmasn gsterir (Lev. 2 9 ) !40
239 Tanyeli 1988: 154.
240 Tanyeli 1988: 156-157
I V . M E H M E D S A LTA N AT I N DA T O P K A P I SARAYI H A R E M i : i KT i D A R , S I N I R LA R V E M i M A R i

Sofann ilevi
Yukarda tartlan hnkar sofasnn yapm tarihi sorununun yann
da sofann hangi amaca hizmet ettii ve neden yapld da tartlmas
gereken bir konudur. Zira I I I . Murad'n kendisi iin yaptrd odadan nce
ve daha sonra da hikar sofasnn24' yapnma kadar geen srede byle
byk bir mekann yaplmasna duyulan ihtiyacn nedenlerinin tartlmas
daha anlaml olacakhr.
A. eref, eskiden "hnkar sofas" denilen bu yerin "Haremi-i
Hmayun'un en zengin en muhteem bir mevkii" olduunu syler. Tarihi
bu mekann padiahlarn zevk ve sefasnn gsteren bir yer olduu grn
dedir.242 Bununla birlikte sofada bulunan irvann alt katnn kadn efendiler
ve sultana ait olduunu, belli zamanlarda burada toplanldn ve padiahn
da zel yerine oturarak elenceleri izlediini belirtmektedir. Tarihinin
hadm aalarndan naklettii bir olayda geen ve kubbeye asl olan bir topa
srayarak tutulmaya allan oyunun gerek olup olmad ise bilinmez.243
Ancak mekann ilk yapld dnemde ve daha sonraki srete trensel bir
ilevi olduu kesindir. M. Anhegger benzer bir tutum ile sofann oturma,
kabul ve mzik salonu olarak kullanldn syler. Orta oyunlar, karagz
gsterileri gibi seyirlik oyunlarn da bu salonda oynandn belirtir. Buna
gre, padiah ailesinin tm fertleri ile toplanabildii en byk ve grkemli
sofa hnkar sofasdr.244 N. Sakaolu da bu mekan, haremin muayede (bay
ram) , toplant, hatta elence yeri olarak tanmlar.245
241 Bu mekan ayrca divan yeri, muayede sofas, byk oda olarak da bilinir; N. Sakaoglu mekann en
son aldg ismin hnkar sofas oldugunu sylyor; Sakaoglu 2002: 367.
242 eref 1329: 9 Cz, 524-525; "topkapu saraynn terkine kadar burada ne kadar parlak aheng icra'
olundugunu ve ne kadar zevk ve safalar srldgn hatra tebadr etnemek gayr-i kabildir. "
243 "Hanende v e sazendelere mahsus olan irvann aags kadn efendiler v e selatin hazretine mah
sus imi. Zaman- mu'ayyenede bunlar orada ictima' ve padiah mevki' mahsusuna clus ederek icra'i
zevk ve adiye ibtidar olunur ve yksek bir mevki'de gayet gzel sadalarla icra' olunan teganniyat- ruh
nevazenin ali kubbeye arpmasndan hasl olan tanin-i ahengdar kalbieri mstagrak- zevku mearebi
inhisar eyler ve padiahn mevki'nin sakf olunan aslub el'an mevcud bulunan billur topun sranarak
tutulmas hakknda cevariye icra' ettirilen msabaka ise bu zevk ve sri'ra baka bir parlaklk ve sefa
verir imi. Bu topun o suretle padiahlarn zevk ve safasma bir alet-i mahsusa oldugunu o zaman idrak
eden hadm agalarndan rivayet beyan ediyorlar;" eref 1329: o. C z, 585.
244 Anhegger 1986: 89-91; M. Anhegger, almasnn baka bir yerinde sofann zamanla genileyen padi
ah ailesinin belli gnlerde bir araya toplandg kabul salonu ilevini slendigini syler; Anhegger 1981: 27.
245 Bununla birlikte N. Sakaoglu, Dolmabahe Saray Muayede Salonunun tasarmnda bu mekandan
esinlenildigini syler; Sakaoglu 2002: 367-3 68.

2 52

M U RA O ' DA N M E H M E D ' E TO P K A P I SARAYI H A R E M i ' N D E Y E N i M E K A N LA R VE N A R I M LA R

t0 ]

'

u n rn ;

li

N
s.
!i

1:
s.
oi

J'.

N [ [ ,i
h h !

,,
!
l

':

EJ
D
D
D

8
l

D
D
D

D
D

Levha 24 Glsn Tanyel i ' n i n alt yap n n yapm evreleri n i gsteren plan; Tanyeli g88.

253

i.

00[
Lr O
..

oor
:f .
1'

Levha 2S. Glsn Tanyeli ' n i n Harem ' i n Hali cephesi plan; Tanyel i 1 988.

2 55

Levha 28. Willem Van de Velde, Hal i'ten Topkap Saray Gr n m , 665-70, zel Koleksiyon; Eldem-Akozan 1 982.

N
""

'-J

G . Necipolu, sofay tahta oturan sultann huzurunda resmi tren


ve bayram kutlamalannn yapld, haremin toplant mekan olduunu
syler. Buna gre sultan bayramlarda iolanlanyla eski has odada (n
c avluda) bayramlatktan sonra, kadnlarla burada buluuyordu. Yazann
bu yaklam akla sofann inasnda kadnlarn oynad rol getirir. Zira
byle bir mekann yaplmasna duyulan ihtiyacn olaslkla 1 6 . yzyln
sonundan itibaren olma ihtimali bu dnemde kadnlarn zellikle de vali
de sultanlarn artan gcne paralel olarak haremin n plana kmasyla
ilgilidir. 17. yzyln sonlannda La Croix, hnkar safasnda dzenlenen bir
treni yle tasvir eder: " Sultan, kadnlar has odas safasnn kesine kon
mu kk bir tahtta oturur, o gzel tutsaklarn hepsi ona sayg gstermek
iin kendilerini tantran valide sultann maiyetinde oraya giderdi."246 17.
yzyla ait bu aniat gstermektedir ki hnkar sofas kadnlar ile erkekleri
bir araya getiren nemli bir ilev grmekteydi. Buna benzer bir treni daha
nceki yllarda Domenico Hierosolimitano da ayrntl olarak anlatr:
sonra Grand Signor kalkar ve byk bir odada toplanm, kendisini
bekleyen hanm sultanlada bayramiamaya gider. Sultann gelmesi
zerine hepsi kalkar ve hafife eilir; onu neeli szlerle selamla
yarak bayramn kutlarlar, o da hi yant vermeden onlara glm
seyerek bakar ve olan kadnlarn says kadar, bir birinin ayns
mcevherler tayan bir hadma dner ve kendi elleriyle, her birine
eit olarak, bir torba altn parayla birlikte birer tane mcevher verir,
onlarn da bylece klelerine verecek paras olur.247
I I I . Murad'n hekimi Hierosolimitano'nun anlatt trenin getii
yerin hnkar sofas m yoksa haremde baka bir mekan m olduu ak
deildir. Ancak bu tarihi aktarm sultann harem halkyla birlikte olmas
iin gerek duyulan bir mekann varln aka gsterir. Yukarda da belir
tildii gibi 17. yzyln sonlarnda La Croix hnkar so fasn kadnlarn has
odas olarak tanmlamaktadr.248
246 Akt. Necipolu 200T 226.
247 Akt. Necipolu 200T 226.
248 Akt. Necipolu 200T 226.
I V . M E H M E D S A LTA NAT I N DA TO P K A P I SARAY I H A R E M i : i KT i DAR, S I N I R LA R V E M i M A R i

H nkar so fasnn yannda bulunan ocakl sofa ise padiah ailesinin


toplanp hnkar sofasna gemek zere bekledikleri gei sofas olarak
tanmlanr (Lev. 6j81). Hnkar safasnda ocak bulunmadndan, ocakl
sofadan alnan ate dolu mangaHar ile sofay stmann mmkn olduu
sylenir.249 Ocakl sofann valide sultan talna bakan kapsnn nndeki
binek ta da padiahn evinden karken ya da evine geldii zaman burada
attan ata inip bindiini gsterir.
kinci blmde "Osmanl Saraynda Siyaset Oyunlar: " IV. Mehmed
Dnemi (1648-1687)" bal altnda zerinde durolduu gibi 17. yzyln
bana gelindiinde sistemdeki deiiklik, on kuak aralksz devam eden
babadan oula geen tahta kma geleneinin terk edilmesine yol am ve
sistemdeki deiim sonrasn izleyen, iddetli atmalarn yaand bu
dnemde, padiahn evresinde bulunan g dengesinde de bir deiiklik
olmutu. Bu deiirnde iki siyasi figr n plana kt. Bunlar "valide sultan"
ve "darssaade aas"yd. Hi kuku yok ki her iki siyasi figrn n plana
kmasnda en nemli etken ehzadelerin sancaa gnderilmeyip artk
haremde yaamaya balamasyd. Bylece ilerde tahta kacak olan padiah
mnzevi bir yaama itilmi ve halktan koparlm oluyordu. Halktan kopan
padiah artk valide sultan ve darssaade aal makamna gelenlerle daha
yakn olacakh. Gelien olaylar ve artlarn olanak tand lde konumu
ykselen valide sultan ve darssaade aalar oyunun oynanaca yeri de
belirledi. Artk "harem" oyunun oynand yer olmutu.
Ancak unututmamas gereken 17. yzyldaki bu deiim ncesinde
de kadnlarn siyasi olarak glenmeye balamasdr. zellikle 17. yz
yl ncesinde Osmanl diplomatik faaliyetlerinde gze arpan Hrrem,
Nurbanu ve Safiye sultanlar sonraki srecin hazrlaycs olmulardr. Belki
Hrrem, valide sultan olmad ancak Nurbanu ve Safiye sultanlar valide
sultan olduklar dnemlerde siyasi olarak nemli bir rol oynadlar. Kudretli
her kadnn oynad rol 17. yzylda Ksem ve Turhan sultanlar st
lendi. Kadnlarn ve bununla birlikte darssaade aalannn nlenemez
ykselii, yaam alanlar olan haremin de n plana kmasn kanlmaz
kld. Kadnlarn oynad rol neredeyse hi deimeden devam etti. Nasl
249 Anhegger 1986: 27.

26 0

M U RA D ' DA N M E H M E D ' E TO PKAPI S A RAYI H A R E M i ' N D E Y E N i M E KA N LA R V E N A R I M LA R

Hrrem Sultan kendi ocuklan iin iktidar mcadelesi oyununu oynadysa,


ondan yaklak yz yl sonra len Ksem Sultan da hayatna mal olmasna
ramen ayn iktidar oyununu oynad. Ancak sahnelenen oyunda kendi
ocuklarn tahta karmaya alan bu iki gl Osmanl kadn bir yandan
da kendi geleceklerini garanti altna almaya alyorlard. Oyunda ortak
olan bir ey vard o da sahne: Harem.
Sahnede valide sultanlar nemli oyunlar sergiliyorlard. Bunlardan
biri de hi kuku yok ki ynetime destek vermeleriydi. Dikkat eken ise oyu
nun oynanmaya baland gnden itibaren yllar gese de rol stlenenin
ayn ciddiyet ve zenle rolne sadk kalmasyd. Buna en gzel rnek ise
Safiye ve Turhan sultanlard. Selaniki oo7/1598'de Valide Safiye Sultan'n
sava hazrlklan iin kaynak saladn sylyor.so Yaklak yetmi yl
sonra ncllerinin sahneledikleri oyunda olduu gibi bu defa Turhan
Sultan ayn rol oynuyordu. 1070/1659'da bizzat IV. Mehmed'in ziyaret
ettii anakkale Boaz'n koruyan iki kaleyi yapmas Safiye Sultan'n
roln kusursuz olarak devam ettirdiini gstermektedir.s ki olay valide
sultan makamna gelen kiilerin lkenin selameti iin bunalm dnemle
rinde ellerindeki tm imkanlan seferber etmekten geri durmadklarn da
gstermektedir. Valide sultanlar diplomaside de nemli bir rol oynamay
ihmal etmediler. Dahas ynetimdeki kimi atamalara dorudan mdahale
etme gcn gsterdiler. Daha nce de zerinde durolduu gibi Tarhuncu
Ahmed Paa'nn vezirlie getirildii srete Turhan Sultan'n oynad rol
bunun en iyi rneklerinden biridir. s Grlen o ki lke ynetiminde etkin
rol almaktan geri durmayan bu gl Osmanl kadnlan kendi oluturduk
lar sahnede olduka baarl bir oyun sergilediler.
Hnkar sofas valide sultanlarn elde ettikleri siyasi gcn harem
deki en nemli yansmasdr. Dahas mekann yapld yer ve zellikle de
byk lekte yaplmasnn altnda yatan neden belki de onun stlendii
ilevden kaynaklanmaktayd. Tahta kan padiahlarn yalarnn kk
250 "validei padiah hazretleri rah gazaya mal! hasenanndan virdklaridr . . . saadetdestgah halis
malndan iki klse altun karup, top arabalar tecdld olunup .... " Selanikij lpirli 1999: I l /790.
251 Abdi Paa/ Derin 2008: 280. Safiye ve Turhan Sultan benzerligine L. Peirce de deginmitir. Peirce
2002: 280-28!.
252 Bkz. Blm 2 .
I V . M E H M E D S A LTA N AT I N DA TO P K A P I SA RAY I H A R E M i : i KT i DAR, S I N I R LA R V E M i M A R i

261

olmas ve onlarn yerine karar veren siyasi glerin de haremde yayor


olmas bunu aklayabilir. Ayrca tahtta oturan sultann huzurunda resmi
trenierin ve bayram kutlamalarnn yaplmas da sofann neminin bir
gstergesidir.253 Bilindii zere daha nceleri bayram trenleri ikinci avluda
yaplyordu ve padiah ikinci bir tren iin harerne gemiyordu.
Sofann haremdeki konumu da dikkat ekicidir (Lev.4/38) . Bir
yanda valide sultana dier tarafta ise sultana ait mekanlar. Bu konum
sofann kadn ve erkekleri bir araya getiren bir mekan olduunun ak
gstergesidir. 6 . yzyln ikinci yarsndan itibaren kadnlarn padiah ze
rindeki nfuzunun artmas ve buna 17. yzylda sistemin de izin vermesi
birok sonu dourdu. Grlen o ki haremde dourduu sonu ise hnkar
sofasyd. Sofa, kadnlarn sultan zerindeki etkisini devam ertirmek iin
kullanlan bir mekan olmalyd.
Sonu olarak tarihi aktarrnlarn da gsterdii gibi hnkar sofas
padiahn kadnlarla bir araya geldii bir yer olup yaplndan itibaren
bu amala kullanlm olmal. Olaslkla kadnlarn siyasette artan gcne
paralel olarak padiahla bir araya gelebilecekleri bir yere duyulan ihtiya bu
mekann yapmn zorunlu kld. Zira sofann yapld yer de gz nne
alndnda belki de haremde bundan daha iyi bir yer bulunmamaktayd.
Hi kuku yok ki bir tarafta hamama alan kap (Lev. 6/69) dier tarafta
adrvanl sofa (Lev. 6 /73) ve I I I . Murad odasna giden yollar (Lev. 6 /74 )
bu mekan daha ilevsel bir duruma getiriyordu. Has odadan harerne gelen
padiah nce odasna urayp daha sonra da buraya geebiliyordu. Bununla
birlikte valide sultan odasnn da bir koridorla buraya balanmas sofay
ilevsel bir hale getiriyordu. Haremde bu mekandan baka birok yere ba
lanan sadece valide sultann kulland oda vard.
Anlalan o ki 6 . yzyln son yarsndan itibaren haremin artan
gcnn yannda bir de ehzadelerin haremde eitim grmeye balama
snn harem halkyla daha sonra tahta kmas olas padiahlar arasnda
bir ba oluturdu ve bunun sonucu olarak da ortak bir mekan ortaya kt.
253 Hnkar sofasnn padiahn eglendirildigi mekan oldugu yolundaki grler iin bkz. eref 1329:
9 Cz, 524-525; Uzunarl 1988: 3 6 ; Anhegger 1986: 27, 89-91; Necipoglu 200T 226; Sakaoglu 2002:
367368.

262

M U R A D ' D A N M E H M E D ' E T O P K A P I S A R A Y I H A R E M i ' N D E Y E N i M E KA N LA R V E N A R I M LA R

Gc elde tutmaya ynelik bir oyunun oynand ortamda taraflarn farkl


yollar gelitirmesi doald. Taraflar arasndaki rekabetin en nemli hedefi
de sultand. Daha nce zerinde durolduu gibi Naima'nn aktannnda
geen ve o64/1653 'te meydana gelen olayda haremin etkin glerinin sul
tan kaybetmemesi adna verdikleri mcadele bunun en gzel rneiydi.
Sonuta kazanan harem olmutu. 254
Hnkar sofas, nc avluda bulunan has odann yerini tutuyordu.
Sultann, Arz Odas ve has odada olduu gibi bir keye konmu yastk
deli taht (Res. 75) ve has odada ini kitabelerde yazl olan ve peygam
berin mucizelerini anlatarak onu ycelten "kaside-i brde" bulunuyorsa,
hnkar sofasndaki ini kitabelerde de bunlar tekrar edildi. Dahas Enderun
halk sultan ile has odada harem halk da hnkar sofasnda bayramlayor
du. Ancak zamanla Sofa, has odann yerini ald ve ynetimin kalbi harem
olurken sofa da bu srete zerine den grevi yerine getirdi.
"Murad'tan Mehmed'e Topkap Saray Haremi'nde Yeni Mekanlar
ve Onarmlar" bal altndaki blmde zerinde durolmak istenen bu
srete haremde meydana gelen deiimi ortaya koyrnakt. Bu dnemin
balangcn oluturan I I I . Murad'n tahta kmasndan ksa bir sre sonra
balatt255 ve eskisinin kat bykle gelen haremin yenileme projesi
bir tercihin sonucuydu. I I I . Murad atalarnn yapt haremi kk bulmu,
daha byk ve daha salam yaplmasn buyurmutu. Aradan geen doksan
yla yakn bir sre sonra bu defa IV. Mehmed de dedesi gibi bir yenileme
projesi balatt. IV. Mehmed belki o76 J 6 6 5 'te meydana gelen yangn son
rasnda256 zorunluluktan byle bir giriimde bulundu. Ancak projenin ilk
uygulamasn beenmeyip daha sonra yeniden yaplmasn istemesi bunu
bir tercihe dntrd. Mehmed'in mimari etkinlii sonrasnda haremin
zgn yaps deimedi, ancak nemli bir onarm geirdi.

254 Bkz. Blm 3.6.


255 Bkz. Blm 4.1
256 Bkz. Blm 4-3-2
IV . M E H M E D S A LTA NAT I N DA TO P K A P I SA RAY I H A R E M i : i KT i DAR, S I N I R LA R V E M i M A R i

S oNu

smanl hanedan yelerinin yaad Topkap Saray hareminin 6.


yzyln ikinci yarsndan itibaren n plana kmasndan sonra, 17.
yzyln bandan itibaren etkin bir g olmaya balamas haremi
iktidar oyunlar oynanan bir sahneye dntrmtr. Hi kuku yok ki 17.
yzyln banda Osmanl Devleti'nde tahta kma geleneindeki farklln
sonucu olarak yerleik dzenin deiiminin Osmanl hanedam iindeki
iki gcn kaderini etkileyeceini kimse bilemezdi. Dahas bu iki fgrn
elde edecekleri gcn geleceinin birbirine bal olaca da dnlemez
di. Valide sultan ve darssaade aalarnn nlenemez gcnn' ardnda
yatan nedenlerden biri olarak kabul edilen yzyln bandaki deiim, iki
siyasi fgrn yaam alan olan haremin n plana kmasnda da en nemli
nedendi. Tebaann hanedan ailesine baknn yannda bir de sahnenin dei
iminin dourduu atmosfer siyasi mcadelelerin daha iddetli yaanmasn
kanlmaz klacakt. Yzyllardr oynanan oyunda figrlerin deiiminin
yannda asl nemli olan hi kuku yok ki oyunun oynand yerin farklly
d. Saray, hatta harem byk trajedilerin yaand bir mekana dnmt.
iddetli rekabetin yaand haremde ikamet eden valide sultan
ve darssaade aalarnn ykselii yaam alanlarndaki deiimin yannda,
mekanlarnn da daha ihtiaml olmasna yol amtr. Haremdeki mekan
larda grlebilen en nemli ayrnt mekanlar arasndaki kalite farklldr.
Hnkarn ve ona yakn hane halknn ihtiaml ve gsterili odalarna
karlk, hadm ve cariyelerin tevazu ve itaat rendii karanlk, penceresiz
ve zensiz odalar kesin bir ztlk oluturur. Gnmzde ziyaretiler araba
kapsndan girdikten sonra her geilen mekan sonrasnda daha ihtiaml ve
daha zenli odalada karlarlar.
Haremde yaayan hane halknn yaam alanlarndaki bu farkllk bu
almada da zerinde durulan statyle dorudan ilgilidir. Saray ailesine
mensup olanlarn iktidarn merkezine yaklatka ve saray kadernelerindeki
Bkz. Blm 2.2

ve

2.5.

So N u

konumlar ykseldike yaam kaliteleri de buna bal olarak artt. Bugn


haremde hnkar ve ona yakn olanlarn havuzlu balelere bakan, iinde
emelerin ve ocaklarn bulunduu odalarla hizmetli kesimin kulland
odalar arasndaki fark hi kukusuz stat farkndan kaynaklanmaktayd.
Sultan kendisine ayrlan kubbeli ve ii tamamen inilerle kapl gsterili
oday kullanyordu. Onun hemen arkasnda annelik rolnn salam
olduu avantajla valide sultann odalar geliyordu. Ancak her ne kadar
sultann mekanlarndan daha az gsterili ve kk olsa da kimi ynyle
valide sultan odalar daha ayrcalkl olabiliyordu. Valide sultana her yere
ulama imkan veren mimari rgtlenme onu bir anlamda haremin hakim
gc konumuna getiriyordu.2 Valide sultann hemen altnda sultana bir
ocuk veren hasekilerin kald daha kk ancak kubbeli mekanlar onlarn
ikincil rollerini gsteriyordu. Cariyelerin birden ok kiiyle birlikte pay
lamak zorunda kaldklar koular da harem iindeki yerlerinin ak bir
gstergesi gibiydi.
Haremin mimari rgtlenmesine bakldnda kara aalarn, cari
yelerin ve dier yaayanlarn tm ihtiyalarn karlayacak bir rgtlenme
aka grlr. Haremin kendi ihtiyalarn karlayacak bir rgtlenme
burada yaayan hane halknn da bamlln hatta kendi iinde de birbiri
ne bamlln ortadan kaldrarak kendi snrlar iinde yaamasna olanak
tanr. Hi kuku yok ki bu mimari rgtlenme bilinli bir tercih sonucudur
ve neredeyse haremde yaayanlarn snrlarn da belirler. Haremin mevcut
mimari rgtlenmesi sarayn genel yapsyla da rtr. Sarayn birinci, ikin
ci ve nc avlu sisteminin haremde de uyguland grlr. Kara aalarn
kullandklar yere birinci avlu denilebilir ve buraya harem halknn neredeyse
tamam girebilmekteydi. Cariyelerin kulland yer ise ikinci avlu gibiydi.
Buraya ksmi bir giri olmaktayd. Valide sultan odas ile padiahn kulland
mekanlar ise sarayn nc avlusuna benzemektedir. Buradaki valide sulta
na ait mekanlar nc avludaki babssaade kaps gibi bir ilev grr. Tm
bu rgtlenme dorudan valide sultann haremdeki siyasi varlyla rtr.
Hi kuku yok ki Osmanl tebaas iin padiah ve ailesi ok nemliy
di. Sultan ve ailesinin gerektii gibi davranmalar imparatorluun gelecei
2

Bkz. Blm 33

I V . M E H M E D S A LTA N AT I N DA TO P K A P I SA RAY I H A R E M i : i KT i DAR, S I N I R LA R V E M i M A R i

26 5

iin temel unsur olarak kabul edilirdi. Zira sultan hanesinde dzen bozuldu
unda, her eyin bozulaca dnlrd.3 Bu nedenle aile iinde bir dzen
olmalyd. Tebaann bu beklentisi doal olarak hanedan yelerinin snrlarn
izmekteydi. Snrlar izili bir hayat yaayan Osmanl hanedan ailesi kendi
yaam alanlarnda oluturduklar kurallar uygulamak zorundayd. Haremde
snrlar belirlenirken sadece burada yaayanlarn alan belirlenmiyor, ayn
zamanda tebaann da grmek istedii bir aile ortam oluturulmaya all
yordu. Kabul edilmelidir ki bu durum haremde yaayanlara ar bir rol bii
yordu. Osmanl hanedan yesi olmann getirdii bir bedeldi bu.
Kurallarn sk ve hiyerarinin kat bir ekilde uyguland bir yerde
snrlar en iyi belirleyen hi kuku yok ki "kap"lardr. Gaston Bachelard,
"kap"y yar ak bir kozmosa benzetir. Kap ad altnda zmlenmesi gere
ken birok d olduunu syler. Dahas temel bir imge, istekleri, i drtleri,
varl en gizli yerine varncaya kadar ama drtsn, iine kapal tm var
lklar ama isteini bir araya toplayan bir dn kkeni olarak tanmlar.4 Bu
balamda haremde kaplar ardnda yaanan dnyada birok hayal kurulduu
gibi, birok da hayat son bulur. Kimi zaman kap bir staty belirlerken, kimi
zaman snrlar hatrlatr. Mimari ve politik adan nemli bir yere sahip olan
kap, haremde yaayanlarn hiyerarik yapsn mimari rgtlenmede belir
leyen bir e olarak karmza kar. Haremin kaplar alarak ulalan avlu
sistemi mimari rgtlenme iinde bir btnlk sergiler. Geilen her kap
ardnda daha da zelleen ve hiyerarik bir gruplama sreklilii gsterir.
Elbet kabul edilmedir ki kap, haremde gvenliin ve korumacl
n en temel simgesidir. Ancak haremdeki kaplar arkasnda yaayanlarn
statsn de tanmlar. Birka kap alarak ulalan mekanlar daha nemli
kiilere aittir. Araba kapsndan harerne girildiinde kara aalar talna
(Lev. 6/A) gemek iin kapnn almas gerekir (Lev. 6f, 13).5 kap
aras geilerek ulalan harem, girilen yerin nemini de hissettirir. Kara
aalar talnn bittii yerde yine iki kap kar karmza (Lev. 6/ 23, 25).
Bu iki kapdan birincisi (Lev. 6/23) daha nce de zerinde durulduu gibi
3
Peirce 2002: 353
4
Hachelard I95T 235-236.
Planda araba kaps grnmemektedir. Bir no'lu kap dolap kubbesinden adrvanl sofaya geilen
5
kapdr. Bundan nce bir kap daha vardr.
SO N U

haremin kadnlar blmne girii salayan ilk kapdr, zerindeki kitabe


de girilen yeri tanmlar: "Ey iman edenler! Yemek iin arlmakszn ve
yemein pimesini beklemeksizin [vakitli vakitsiz] peygamberin evlerine
girmeyin. (3J:53) " Bu kapdan sonra gelen ikinci kapdan ise harerne girilir
(Lev. 6 j26). Girilen yerin dousunda, kuzeyinde ve gneyinde yine kap
bulunur. Ancak bu kaplarn her biri farkl yerlere farkl statdeki harem
halknn geiine izin verir. Dou ynndeki kap (Lev. 6 j27) arkasnda uzun
bir koridoru barndrr. Altn Yol olarak bilinen yolun balangcndaki kap
zerinde "Size selam olsun! Tertemiz oldunuz. Haydi, ebedi kalmak zere
buraya girin 3973) " yazldr.6 Daha nce de belirtildii gibi bu yolu ehza
deler ve onlar okula getiren kara aalar kullanyorlard. Zira ehzadelerin
eitim iin geldikleri okulun giriinde -ayn zamanda darssaade aasnn
kulland mekanlar- kap zerindeki kitabede de ayn ayet yazldr (Lev.
6j2o) . Kitabeler gzergah kullanacak olanlara yol gsterir.? Kuzey ynnde
ki kap (Lev. 4/30) arkasnda valide sultan taln saklar. Kap zerindeki
kitabe arkasnda saklad dnyann kimin tarafndan kullanldna iaret
eder: "te ben, hem benim, hem sizin Rabbiniz olan Allah'a dayandm,
n : s 6 . " Sultann kulland bu kapdan geildikten sonra girilen talktan
(Lev. 6/C) kuzeye doru yrndnde ocakl sofann (Lev. 8o) kaps nne
gelinir. Kapnn zerinde "kelime-i tevhid" yazldr. Kapdan ocakl sofaya
girilir (Lev. 8) . Sofann iinde ayr yere alan kap bulunur (Lev. 6/79,
82-83). Kaplardan douda olan, bakadn ve hasekilerin odasna (Lev. 6j82) ,
kuzeydeki kap ehzadelerin odalarna (Lev. 6/83) kuzeybatdaki kap ile de
(Lev. 6/79) "emeli sofaya" geilir (Lev. 6/76 ) . Kap zerinde: "sultann gl
gesi, Allahn glgesi gibidir" yazar.8 Bu kapnn hemen karsndaki kapdan
(Lev. 6/73) geildiinde "hnkar sofa"sna ulalr. Hnkar sofasna ulaabil
mek iin tam on kap gemek gerekir ve geilen her kap sonrasnda da daha
ihtiaml bir yere ulalr. Padiahn kulland bu yol gzergah zerindeki
kitabelerde bulunan yazlar sultan merulatrmasnn yannda kendi hane
sinde yaayanlara da onun gcn hatrlatr.
6
7
8

Zmmer Sresi 73 Ayette girilmesi istenilen yer cennet olarak belirtiliyor.


ehzade mektebinin ikinci kat kaplarnn birinin zerindeki kitabede de ayn ayet yazldr.
Hadis i erif : "zillu sultan ke zllulah;" [Taberani].

IV. M E H M E D S A LTA N AT I N DA TO P K A P I S A R A Y I H A R E M i: i KTi D A R , S I N I R LA R VE M i M A R i

Dikkat edildiinde hiyerarik bir yap aka grlmektedir. Zira valide


sultann kulland rnekanlara girite de ayn hiyerari ile karlalr. Valide
sultan talndan (Lev. 6jC) , valide sultann kubbeli byk odasna (Lev.
6/54) kadar kap almas gerekir. Yine cariyeler talndan (Lev. 6/C)
valide sultan odasna gemek iin drt kapdan geilir. Haremin bu iki nemli
fgrnn -sultan ve valide sultan- kulland rnekanlara ulamak iin alan
bu kaplar hiyerarik yapy aka gsterirler. Grlen o ki birbiri ardna alan
kaplar ulalan yerde ikamet edenin statsn de aka ortaya koyuyor. Kara
aalarn kouuna bir kapyla ulalrken (Lev. 6/17) , darssaade aasnn oda
sna girebilmek iin iki kapnn geilmesi gerekmektedir (Lev. 6j2o) .
te yandan haremde bulunan her bir mekan kullanana, bulun
duklar mekandaki kitabelerle tadklar sorumluluk hatrlatlr. Bu sadece
alt kademedeki cariye ve hadmlar iin geerli deildir. Sultann kulland
mekanlarda da ona konumu ve tad sorumluluk hatrlatlr. Mesela, sulta
nn harerne atla girdii Byk Bini Kaps (Lev. 6/4) zerinde yer alan kitabe
de sultana, insanlara adaletle hkmetmesi tlenir.9 Adaleti simgeleyen ve
Adalet Kulesi olarak bilinen kulenin kapsnda ise yine sultan, adaletli olmas
konusunda uyarlr'0 (Lev. 6/3) - Valide sultan talna giri kaps zerinde
yer alan ve yukarda da zerinde durduumuz " te ben, hem benim, hem
sizin Rabbiniz olan Allah'a dayandm" ayetle de sultan yceltilir."
Kara aalar kouunun giri kaps zerindeki Nisa sresinin 58.
ayeti: "Mminler kardetirler, o halde kardelerinizin arasn bulun, bar
trn" (Lev. 6j17) burada yaayanlarn birlik ve beraberlik iinde yaamasn
tler.'2 Kara aalara ait caminin adrvanl sofa tarafndaki kaps zerin
de yer alan "emanetleri mutlaka ehline veriniz"'3 (Lev. 6j11) ayeti haremin
9
Kitabede Nisa Suresinin 58. Ayetinin bir ksm yazldr: "ve insanlar arasnda hkmettiginiz za
man adaletle hkmetmenizi emrediyor. Dogrusu Allah, bununla size ne gzel gt veriyor! phesiz ki
Allah, hakkyla iitendir, hakkyla grendir."
o
Kule kaps zerindeki kitabede Hz. Muhammed'in adaletle ilgili syledigi hadis-i erif yazldr:
"Hz. Peygamber yle dedi: Bir saat adalet yetmi sene ibadetten hayrldr." Acluni 1252: 58.

Kapnn zerindeki kitabede Hfd Sresi 5 6 . Ayet.


12 Kitabede Nisa Suresinin 58. Ayetinin bir ksm yazldr: "ve insanlar arasnda hkmettiginiz za
man adaletle hkmetmenizi emrediyor. Dogrusu Allah, bununla size ne gzel gt veriyor! phesiz ki
Allah, hakkyla iitendir, hakkyla grendir."
13 Nisa Sresi 58. Ayet'in banda "Allah, size, emanetleri mutlaka ehline vermenizi" yazldr; Bu
kitabenin hemen yannda ve Byk Bini Kaps zerindeki kitabede ise ayetin geri kalan ksm grlr.
SO N U

konnmasyla grevlendirilmi olan kara aalara yklenilen grev ile ilgili


olmaldr. Kara aalarn haremi korumaya balamasndan nce bu grevin
ak aalarda olduu dnldnde, byle bir grev deiimi sonras
caminin kapsna ayetin aslm olmas, yaplan grev deiiminin doru
luunu gsterneyi amalyor olmaldr.
Sonu olarak Osmanl hanedan yelerinin yaad haremin mima
ri yaplanmasnn 6 . yzyln ikinci yarsndan itibaren ekillendii aktr.
zellikle I I I . Murad'n saltanat srasnda balanan bu mimari yaplannada
kadnlarn rol nemli olmutur. Kendi yaam alanlarnn ekillenmesinde
nemli rol oynayan Osmanl kadnnn elde ettii siyasi gcn yansmas
haremde hnkar sofasyla aka grlr. Bununla birlikte padiahn n
c avludan harerne tanmas da kadnlarn rolyle aklanabilir.
Kadnlarn haremin mimarisinde etkin olmalarn yukanda zerinde
durolduu gibi 1076J665 yangn sonrasnda Turhan Sultan'n etkin roln
den anlyoruz. IV. Mehmed'in stanbul'dan uzak durma istei ve Edirne'yi
tercih etmesi sonunda payitahta oluan boluk valide sultan tarafndan dol
dunldu. Sultan Mehmed'in yokluunda devam eden inaat ile ilgilenmek
de yine valide sultana kald. Yangn sonrasnda tutulan hesap defteri ve
harem mekanlarnda bulunan kitabeler birlikte deerlendirildiinde Turhan
Sultan'n gzetimindeki onarmn kapsaml olduu aka grlr. Ancak bu
imar faaliyeti haremdeki mekanlarn temelden ina edilmesi olarak grlme
melidir. Balatlan yenileme projesinde haremin bir blm kapsaml bir ona
rmdan gemitir. Zira hesap defterinde yaplan masraflar iin denen cret
bunu aka gsterir. Haremin araba kapsndan balamak zere I I I . Murad
odasna kadar olan ksmlar (Lev. 6) bu yenileme projesine dahil edilmitir.
Buna gre onarlan mekanlar yledir: adrvanl sofa (Lev. 6j2), kara aalar
camisi (Lev. 6jo), kara aalara, cariyelere ve valide sultana ait mekanlar, (Lev.
6jA, B, C) hamamlar, ocakl sofa (Lev. 6j8), emeli sofa (Lev. 6j76) , hnkar
sofas (Lev. 6j7o) ve ifte kasrlar. (Lev. 6j87-88) Ancak mekanlardaki hasarn
ayn olmamas nedeniyle onarm da ayn lde olmamtr.

IV. M E H M E D SALTA N AT I N DA TO P KA P I SARAYI H A R E M i : i KTi DAR, S I N I R LA R VE M i MA R i

26 9

I<AYNAKA
ARV B E LGELER

Babaka n l k O s m a n l Arivi (BOA)


AE Kanuni 24
KK. 682; KK. 2284; KK. 7097; KK. Saray 7098.
MAD. 48; MAD. 422; MAD. 908; MAD. 17884;
M H M . d. 33 say: 655: M H M .d. 35 say: 145;
M H M . d. 48, say: 318; M H M .d. 48. say: 371;
M H M . d. 58. say: 393; M H M .d. 58. say: 633;
MHM. d. 73 say: 1 17; M H M .d. 73. say: 8;

To pka p Sa ray M zes i Arivi (TS MA) :


E72oot69; E72ooJ68
D34
42/1

Top ka p Sa ray M zes i Kt p h a n e s i (TS M K)


TSMK. No. 202

B i R N c i L KAYNAKLAR
ABDURRAHMAN ABDi PAA. Vekayi-name, (haz. Fahri etin Derin, yaynlanmam doktora tezi) .
Istanbul: stanbul niversitesi Sosyal Bilimler Enstits Yeniag Tarihi Anabilim Dal, 1993.
ABDURRAHMAN ABDi PAA. Vekayi-name, (haz. Fahri etin Derin) . stanbul: amlca Yaynevi,

2008.
ABDURRAHMAN EREF. Osmanl Devleti Tarihi, (haz, Musa Duman) . stanbul: Gkkubbe Yaynlar,

2005.
AB DLAZIZ BEY. Osmanl Adet, Merasim ve Tabirleri (Adat ve Merasim-i Kadime, Tabirat ve Muamelat-

Kavmiye-i Osmaniye), (haz. Kazm Arsan, Duygu Arsan Gnay) . stanbul: Tarih Vakf Yaynlar,
1995
ACLUN. Kefu'l Hafa, Beynt: Dar-u Ihla'it-Turasi'l-Arap, 12F 58 ( I I I . Bask) .
AHMED LTFi . Tarih-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye. stanbul: 1291-1306.
AHMED RAS I M . Resimli ve Harita/ Osmanl Tarihi. I-IV, Istanbul: 1p8-1330.
AHMED RESMi EFEN D. Ahmed Resmi Efendi ve Hamilet'l Kberas, (haz. Zeynep Aycibin, yaynlanma
m lisans tezi) . stanbul: Mimar Sinan niversitesi, Fen-Edebiyat Fakltesi Tarih Blm, 1997.
AHMED RES M I EFENDI. Hamilet'l Kbera, (haz. Ahmet Nezihi Turan) . stanbul: Kitabevi Yaynlar,

2000.
KAY N A KA

AHMED TAYYARZADE 'ATA. Tarih-i 'Ata: Tarih-i Enderun, I-V. istanbul: 1292-93.
AHMED VAS I F EFENDi. VasfTarihi. I . stanbul: Bulak Matbaas, 1221/1806.
AHMET REFIK. Fndkll Silahdar Mehmed Aa. stanbul: Kanaat Ktphanesi, 1933.
ALB ERTUS BOBOVI U S . Albertus Bobovius ya da Santuri Ali Ujki Bey'in Anlar Topkap Saray'nda

Yaam, (ev. Ali Berktay) . stanbul: Kitap Yaynevi, 2002.


ATS IZ, Bugra, Das Osmanische Reich um die Mitte des 17. Jahrhunderts, Nach den Chroniken des Vecihi

(6]7- 66o) und des Mehmed Hallfa (6JJ- 66o). Mnchen: 1977.
AYVANSARAYI H S EYiN EFENDi. Hadikat'l Cevami' (stanbul Camileri ve Dier Dini-Sivil 'mari

Yaplar), (haz. Ahmed Nezih Galitekin) . stanbul: iaret Yaynlar, 2001.


BAUDIER Michel. The History of The Serrail, And Of The Court Of The Grand Seigneur, Emperour Of The

Turkes, Londra 1635.


BAUDIER Michel. Histoire geniralle de serrail, et de la cour de Grand seigneur, empereur des Turcs. Paris,

1631.
BLUNT, Henry. A Voyage into the Levant. Londra: 1638.
BON, Ottoviano. The Sultan's Seraglio, An lntimate Portrait of Life at the Ottoman Court (From the

Seventeenth-Century Edition ofjohn Withers), (yay. haz. Godfrey Goodwin). Londra: Saqi Books, 1996.
BORROMEO Elisabetta. Voyageurs occidentaux dans l 'Empire ottoman, 6oo- 644, Cilt 2 . Paris:
Maisonneuve et Larose & Institut Franais d' Etudes Anatoliennes, 2007.
BOULLAYE-LE-GOUZ, Franois de la. Les Voyages et observations de Sieur de la Boullaye-le-Gouz. Paris

1653
B RUYN, Le Corneille. Voyage au Levant. . Paris, 1725.
S URSALI M E H M E D TAHiR. Osmanl Mellifleri. stanbul, 1342.
CHARDIN, jean. Voyages en Perse. Londra, 1686.
CHARDIN, john. Travels in Persia. 67J-77, 1927.
C H I S H U LL, Edmund. Travels in Turkey and Back to England. Londra, 1747.
C H I S H U LL, Edmund. Trkiye Gezisi ve ngiltere'ye Dn, (ev. Bahattin Orhan) . stanbul: Baglam
Yaynlar, 1993.
CR O IX, Franois Petis de la. Eta general de l 'empire Ottoman. -2. Paris, 1695.
CROIX. Franois Petis de la. Memoires du Sieur de La Croix, ey devant secretarire de l 'ambassade de

Constantinople, contenans diverses relations tres curieuses de l 'Empire ottoman. Paris, 1684.
MCOGLU, Mehmet. Risale-i Hatib, XVII. Yzyl Ortalarna Aid Bir Tarihe: Metin ve Dizin, (yayn
lanmam lisans tezi) . Istanbul: Istanbul niversitesi, Edebiyat Fakltesi Tarihi Blm, 1969.
DALLAM , Thomas. "The Diary of Master Thomas Dallam 1559-16oo," J.T. Bent. Early Voyages and

Travels in the Levant. Londra 1839


DEFTERDAR SARI MEHMED PAA (EFENDI). Zbde-i Vekayicit, Tahlil ve Metin (o66-m 6j 656-

1 704), (haz. Abdlkadir zcan) . Ankara: Trk Tarih Kurumu Yaynlar, 1995

DERV 'ABDULLAH. Risale-i Teberdii riye ft Agval-i Aga-y Dar's-sa 'ade. Kprl Ktphanesi. No. 233.
DiM iTRi KANTEM I R, Osmanl mparatorluu 'nun Ykseli ve k Tarihi. 1-11, (ev. zdemir
obanoglu) . stanbul: Cumhuriyet Kitap Kulb, 1999.
D'OHSON, Ignaitus Mouredgea, Tableau General de l'Empire Othoman, (Paris, 1970), (ev. Ayda Dz) .
stabul: Hayat Tarihi Mecmuas Ilavesi. I I I , 1972.

I V . M E H M E D S A LTA N AT I N DA TO P K A P I SARAYI H A R E M i: i KT i DA R, S I N I R LA R V E M i M A R i

DOM ENICO Hierosolimitano [Alfonso Chierici]. Vera relatione della gran citta di Costantinopoli et in

particalare del Serraglio del Gran Turco. Bracciana, 1621.


EREMYA ELE B KM RCIYAN. stanbul Tarihi: XVII. Asrda stanbul, (yay. haz. Kevork Pamukciyan,
Ter. Hrand D. Andreasyan). stanbul: Eren Yaynclk, 1988.
EVLYA ELE B . Evliya elebi Seyahatnamesi, 1-X, (haz. Orhan aik Gkyay, yay. haz. Ycel Dal).
stanbul: Yap Kredi Yaynlar, 1995.
EVLYA ELEBI. The lntimate Life of an Ottoman Statesman: Melek Ahmed Pasha (1588-1 66) as

Portrayed in Evliya elebi's Book of Travels, (ev. ve not. Robert Dankoff). New York, 1991.
CALLAND, Antoine. stanbul'a Ait Gnlk Anlar: 1 672-1673. 1-11, (ev. Nahid Srr rik, haz. Charles
Schefer) . Ankara: Trk Tarih Kurumu Yaynlar, 1 973.
GRELOT, Joseph. Relation nouvelle d 'un voyage de Constantinople. Paris 1 6 8 o .
GRELOT, Joseph. stanbul Seyahatnamesi, (ev. Maide Selen) . stanbul, 1 9 9 8 .
HAM M E R, Joseph von. Geschichte des Osmanisehen Reiches: 1 6231656. VI. Wien, 1829.
HASAN B EY-ZADE AHMED PAA. Hasan Bey-zade Tarihi, Metin ve ndeks (ooJ1 045/159516J5) I I I ,
(haz. evki Nezihi Aykut) . Ankara: Trk Tarih Kurumu Yaynlar, 2004.
H E ZARFEN H S EYiN EFENDi. Telhis 'l-Beyan H Kavanin-i Al-i Osman, (haz. Sevim lgren) .
Ankara: Trk Tarih Kurumu Yaynlar, 1998.
B N- KEMAL. Tevarih-i Al-i Osman, VII. Defter, (haz. erefddin Turan) . Ankara, 1954.
B RAHIM PEEV. Peevi Tarihi. 1-11, (haz. Murat Uraz) . stanbul: Neriyat Yurdu, 1969.
NCCYAN, P. G. 18. Asrda stanbul, (ev. H . Andreasyan). stanbul, 1 9 5 6 .
I SA-ZADE E F E N D I . lsa-Zade Tarihi, (Metin ve Tahlil), (haz. Ziya Ylmazer) . Istanbul: Fetih Cemiyeti
Yaynlar, 1996.
KARA ELEBi-ZADE ABDLAZIZ EFENDI. Ravzat'IEbrar Zeyli ( Tahll ve Metin) 1732, (haz. Nevzat
Kaya). Ankara: Trk Tarih Kurumu Yaynlar, 2003KARS LIZADE CEMALEDDN M E H M E D . Ayine-i Zrefa: Osmanl Tarih ve Mverrihleri. Istanbul:
lkdam Matbaas, 1314.
KARSLIZADE CEMALE D D I N M E H M E D . Osmanl Tarih ve Mverrihleri. stanbul: Dersaadet
Kitabhane-i ikdam, 1314.
KATi P ELE B , Dstur'l-Amel li lslahi'l-Halel. Istanbul 1286.
KATI P ELEB. Fezleke, Tahlil ve Metin, (haz. Zeynep Aycibin, yaymlanmam doktora tezi, 1-III). lstanbul:
Mimar Sinan Gzel Sanatlar niversitesi, Tarih Anabilim Dal, Ortaa Tarihi Program, 2007.
KEYKAVUS. Kabusname, (haz. Orhan aik Gkyay). stanbul: Kabalc Yaynlar, 2006.
KO! B EY. Koi Bey Risa!e!eri. (haz. Seda akmakcolu). Istanbul: Kabalc Yaynevi, 220.
M E H M E D BIN M E H M ED. "Mehmed b. Mehmed er-Rmi (Edirneli) 'nin Nuhbet't-Tevarih Ve'I
Ahbar' ve Tarih-i Al-i Osman' (Metinleri-Tahlilleri)," (haz. Abdurrahman Sarl), (yaynlanma
m doktora tezi). Istanbul: Istanbul niversitesi, 2000.
M E H M E D HALI FE. Tarih-i Glmiini. stanbul: Orhaniye Matbaas, 1340.
M E H M E D NERI. Kitiib- Cihannmii II, (haz. Faik Reit Unat, Mehmet Altay Kymen) . Ankara: Trk
Tarih Kurumu Yaynlar, 1995.
MEHMED RAIF. Topkap Saray- Hmiiylnu ve Parknn Tarihi. I stanbul: Matbaa-i Hayriye, 1322.
MEHMED RAiF. Bir Osmanl Subaynn Kaleminden Topkap Saray ve evresi-Topkap Saray-

KAY N AKA

Hmayunu ve Parknn Tarihi-, (yay. H. Ahmet Arslantrk - Adem Korkmaz). Istanbul: Okur
Kitaplg, 2010.
M E H M ET SREYYA. Sicill-i Osman!, I-VI , (ev. Seyit Ali Kahraman) Istanbul: Tarih Vakf Yurt
Yaynlar, 1996.
MEHMET S REYYA. Sicill-i Osman!, Yahud Tezkire-i Meahir-i Osmaniyye. I-IV, (yay. haz. M. Keskin, A.
ztrk, H . Sava, H. Kurt). Istanbul, 1997.
MOTRAYE, DE LA AUBRY. La Motraye Seyahatnamesi (Voyages du Sr A. De la Motraye en Europe, Asie

Eten Afrique), (ev. Nedim Demirta, haz. Erkan Sere). Istanbul: lstiklal Kitabevi, 2007.
NAIMA M USTAFA EFENDI. Naima Tarihi: Ravzatu-1-Hseyin Hulasat-i Ahbai-1 Hafikin I-VI, Matbaa-i
Amira. 1281, (ev. Zuhuri Danman) . stanbul, 1968.
NAIMA M USTAFA EFENDI. Tarih-i Na'lma (Ravzat'l-Hseyn Ff Hulasati Ahbari'l Hafikayn) I-IV,
(haz. Mehmet lpirli). Ankara: Trk Tarih Kurumu Yaynlar, 2007.
O ETII NG ER, E. M . Historisches Archiv, Enthaltend ein Systematisch-Chronologisch Geordnetes Verzeichniss

von 17000 der Drauchbarsten Quellen zum Studium der Staats-Kirchen und Rechtsgeschichte Aller
Zeiten und Nationen. Carlsruhe, 1841.
PEEV B RAHiM EFENDi. Peevi Tarihi Il, (haz. Bekir Stk Baykal). Ankara: Kltr Bakanlg
Yaynlar, 1999.
P.J. DE LA PORTE. Tableau de'IEmpire otoman. Paris 1757.
RALAM B , Claes. stanbul'a Bir Yolculuk 1 6571 658, (ev. Ayda Arel). Kitap Yaynevi. Istanbul, 2008.
RICAUT, Paul. The History of the Turkish Empire From the Year 1 623 to the Year 1 677. Londra, 1687.
RICAUT, Paul. The History ofthe Turks Beginning With the Year 1 679. Londra, 1700.
RICAUT, Paul. The Present State of the Ottoman Empire. Londra, 1668, (tpkbasm Londra, 1972).
RICAUT, Paul. Trklerin Siyasi Dsturlan, (ev. Reat zmen) . Ankara: Elips Kitap, Ankara, 2004.
SAKA, Pnar. Dervi Abdullah Risale-i Teberdariyye Ff Ahval-i Dar 's-sa 'ade, (Deerlendirme-eviri Metin),
(yaynlanmam yksek lisans tezi) . stanbul: Marmara niversitesi. Trkiyat Aratrmalar
Enstits, Trk Tarihi Anabilim Dal, Yeniag Tarihi Bilim Dal, 2007.
S E LANiK! M USTAFA EFENDi. Tarih-i Selanik! (100J1oo8j159516oo) I l , (haz. Mehmet pirli).
Ankara: Trk Tarih Kurumu Yaynlar, 1999.
S EYYI D LOKMAN. Hnername. 1 - 1 1 . 1584-1588. Topkap Saray Kitaplg, H .1523-1524.
S I E U R D U LO IR. Les Voyage du Sieur Du Loir. Paris, 1654.
S I M EON D. L. Polonyal Simeon 'un Seyahatnamesi 1608-1619, (ev. Hrand D. Andreasyan), Istanbul:
Kesit Yaynlar, 1 9 9 6 .
S i LAHDAR F I N D I KLILI M E H M E D AGA. Silahdar Tarihi. 1-11. stanbul: Orhaniye Matbaas, 1 9 2 8 .
S I LAHDAR F I N D I KLILI M E H M ET AGA. Silahdar Tarihi: On Yedinci Asr Saray Hayat, (haz. Mustafa
Nihat zn). Ankara: Akba Kitapevi, 1947.
SOLAK-ZADE M E H M ET HEM D EM I ELEB. Solak-zade Tarihi, 1 - 1 1 , (haz. Vahid abuk). Ankara:
Kltr Bakanlg Yaynlar, 1989.
E M S EDDN SAM i , "Harem," Kamus- Trki, haz. Ahmed Cevdet. stanbul: kdam Matbaas, 1318.
TAVERN I E R, Jean-Babtiste. Nouvelle Relation de'llnterieur du Serrail de Grand Seigneur contenant plusiers

singularitez qui junqu 'icy n 'ont pas este mises en lumiere, Paris, 168r.
TAVERNIER, Jean-Babtiste. Topkap Saraynda Yaam, (ev. Perran stndag). stanbul: agda Yaynlar, 1984.

I V . M E H M E D SALTA N AT I N DA TO P K A P I SARAYI H A R E M i: i KTi DAR, S I N I R LA R VE M i M A R i

2 73

TAVERNIER, jean-Babtiste. 1 7. Yzylda Topkap Saray, (ed.) Necdet Sakaoglu, ev. Teoman
Tundogan) . Istanbul: Kitap Yaynevi, 2007.
THEVENOT, jean de. Relation d 'un voyagefait au Levant. Paris, r663.
THEVENOT, jean de. 655- 656 Trkiye, (ev. Nuray Yldz) . Istanbul: Tercman oor Temel Eser, 1978
THOMAS, Lewis V. A Study of Naima, (ed.) Norman Itzkowitz. New York, 1972.
TOURNEFORT, joseph de. Relation d'un voyage du Levant fait par ordre du Roy. Amsterdam, 1718.
TO URNEFORT, Joseph de. Tournefort Seyahatnamesi, (ed.) Stefanos Yerasimos, ev. Teoman
Tundogan) . ll. Kitap. 12. Mektup. stanbul: Kitap Yaynevi, 2005.

WITH ERS, Robert. Byk Efendi'nin Saray (A Description of the Grand Signour's Seraglio or Turkish

Emperours Covrt; Byk Efendi 'nin Saray'nn Bir Belimlernesi veya Trk imparatoru 'nun Saray
Halk), (ev. Cahit Kaya). stanbul: Pera Turizm ve Ticaret A. Yaynlar, 1996.
VECHI HASAN EFENDI. Tarih-i Vecihi (Vecihi, Devri ve Eseri), (haz. Ziya Akkaya, yaynlanmam
doktora tezi). Ankara: Ankara niversitesi DTCF, 1957.

K N C L KAYNAKLAR
ABDURRAHMAN EREF B EY. "Topkap Saray- Hmayunu." TOEM. stanbul 1329: cz. 5 : 265-269;
cz. 6: 329364; cz. T 393-421; cz. 8: 457483 ; cz. 9: 521-594; cz. ro: 585-594; cz. n: 649657; CZ. 12: 413-730.
[ALTlNAY] AHMET REFiK. Kprller 1 - 1 1 . Istanbul, 1913.
[ALTlNAY] AH M ET REFiK. Hicri Onuncu Asr- Hicri'de stanbul Hayat (1495-1591 ) . stanbul, 1917.
[ALTlNAY] AHMET REFiK. Topkap Saray Mzesi Rehberi. stanbul, 1925.
[ALTlNAY] AHMET REFiK. Sarnur Devri. stanbul: Ktbhane-i Hilmi,r 927.
[ALTlNAY] AHMET REFIK. Onikinci Asr- Hicri'de stanbul Hayat (1 689-1785). Istanbul, 1930.
[ALTlNAY] AH M ET REFiK. "znik inileri." Darlfnun Edebiyat Fakltesi Mecmuas. 8. no. 41932:
3663[ALTINAY] AHM E D REFIK. Trk Mimarlan. stanbul, I933[ALTINAY] AH M ET REFiK. Kadnlar Saltanat. I-IV. stanbul: Kitabhane-i Askeri, 1937.
[ALTlNAY] AHMET REFiK, " znik inileri." Darlfnun Edebiyat Fakltesi Mecmuas. 7, I9J2: 36-53.
[ALTlNAY] AH M ET REFiK. Kzlar Aas. stanbul: Akbaba-Papagan Ktphanesi, 1947.
[ALTlNAY] AHMET REFiK. Onbirinci Asr- Hicri'de stanbul Hayat (592-688) . stanbul, 1988.
[ALTlNAY] AHMET REFIK. Oncnc Asr- Hicri'de stanbul Hayat (r786-r882). istanbul, 1988.
[ALTlNAY] AH M ET REFiK. Kadnlar Saltanat. 1-11. stanbul: i Bankas Kltr Yaynlar ve Tarih
Vakf Yurt Yaynlar, 2000.
ABOU-EL HAJ, Rifat Ali. "The Ottoman Vezir and Paa Households r683-1703: A Preliminary Report,"

journal of the American Oriental Society, 94/4- 1974 : 438-447.


ABOU-EL HAJ, Rifat Ali. Modern Devletin Doas: 1 6. Yzyldan 8. Yzyla Osmanl mparatorluu, (ev:
Oktay zel - Canay ahin) . Ankara: imge yaynlar, 2000.
ADIL, R. "Sanat Dostlar Haremde." T. T. O.K Belleteni. 105, .1950: n-13.
AFYONCU, Erhan. "Osmanl Mverrihlerine Dair Tevcihat Kaytlar 1." Belgeler. 24. 2000: 84-85 .
AFYONCU, Erhan. Tanzimat Oneesi Osmanl Tarihi Aratrma Rehberi. Istanbul: Yeditepe Yaynlar,
2006.

2 74

KAY N A KA

AFYONCU, Fatma. 17. Yzylda Hassa Mimarlar Oca. stanbul. 2001.


AHMET RAS M . Osmanl. 3. (Dz. Metin Hasrc). stanbul: Emir Yaynlar, 1999.
AKDAG, ffet. ''Topkap Saray Manzumesinin lk Nvesinin Geirdii nkiafin Kurulu Prensiplerinin

incelenmesi ve Tespiti Hakknda Bir Deneme, " (yaynlanmam doktora tezi) . I stanbul: Istanbul
Teknik niversitesi Mimarlk Fakltesi, 1 9 5 9
AKDAG, Mustafa. Byk Celali Kanklklannn Balamas. Erzurum: Atatrk niversitesi Fen-Edebiyat
Fakltesi, 1963.
AKDAG, Mustafa. Celali isyanlan (1550-160J). Ankara niversitesi, Dil ve Tarih Cografya Fakltesi,
Ankara, 1983.
AKDENIZ, Gl. Topkap Saray Resmi Toplant Birimlerinin (Divan Yaplan ve Arz Odasnn) Geirdikleri

Deiimin Aratnlmas, (yaynlanmam doktora tezi) . Istanbul: Istanbul Teknik niversitesi Fen
Bilimleri Enstits, 1995.
AKGNDZ, Ahmet. Osmanl Kanunnameleri ve Hukuki Tahlilleri. 1. Kitap: Osmanl Hukukuna Giri ve

Fatih Devri Kanunnameleri. Istanbul: Fey Vakf Yaynlar, 1990.


AKGNDZ, Ahmet. "Gerek Harem Nedir?" Trk Edebiyat. 247. Mays 1994: 6-o.
AKGNDZ, Ahmet. slam Hukukunda Klelik-Cariyelik Messesesi ve Osmanl 'da Harem. Istanbul,
2000.
AKGNDZ, Ahmet ve Said ztrk. Bilinmeyen Osmanl. stanbul: Osmanl Aratrmalar Vakf
Yaynlar, 2000.
AKKAYA, Ziya. Vecihi, Devri ve Eseri, (yaynlanmam doktora tezi). Ankara: Ankara niversitesi DTCF,
1957
AKOZAN, F. "Tarih Boyunca Trk Saraylar - Milli Saraylar." Milli Saraylar Sempozyumuj Bildiriler.

!_stanbul. 1985= 27-30.

AKS U , Hsamettin. "Sultan I I I . Murad ehinahnamesi." Sanat Tarihi Yll. IX-X. 1979-8o. lstanbul,
1981: 1-22.
AKN, Sina. "Osmanl-Trk Toplumundaki Snf Yaps zerine Bir Deneme." Toplum ve Bilim. 2.
1977
AK T, lhan. Topkap ve Dolmabahe Saraylan. Istanbul, 1979
AK IT, 1. The Topkap Palaceb stanbul. 1996.
AK T, i. Osmanl 'nn Gizemi Harem, Akit Kltr ve Turizm Yaynlar. Istanbul, 2000.
AKTEPE, M . Mnir. "Naima Tarihinin Yazma Nshalar Hakknda. " Tarih Dergisi. 1/1 stanbul. 1949:
3552.
AKN, mer Faruk. "Vecihi. " A. XIII. 1986: 224-248;
ALDERSON, Anthony Dolphin. The Structure oJ The Ottoman Dynasty, Oxford: The Ciarendon Press,
1956.
ALDERSON, Anthony Dolphin. Osmanl Hanedannn Yaps, (ev. erafettn Severcan). istanbul: iz
Yaynclk, 1998.
AL, Nihat. "Topkap Saray." Edebiyat- Osmaniye Mecmuas. stanbul. 1334
ALPAY, E.-Schneider M . Le Harem Imperial de Topkap. Paris, 1977.
ALSA, O. "Milli Saraylarmzn Bakm Onarm ve Kullanm Sorunlarna zm Bulmada Teknik ve
Bilimsel Aratrma Olanag." Milli Saraylar SempozyumujBildiriler. stanbul. 1985: 249-254.

IV. M E H M E D SALTA NATI N DA TO P K A P I SARAYI H A R E M i: i KTi DAR, S I N I R LA R VE M i M A R i

275

ALTAN, Kemal. "Klasik Tarzndan Sonra Mimari Eserlerimiz." Arkitekt. VI I I . 1938: 238-240.
ALTINDAG, lk. "Has Oda Tekilat," Trk Etnogra.fya Dergisi. 14. 1974: 97-3.
ALTIN DAG, . " Darssaade." TDVA. 9 1994: 1-3.
ALTINDAG, lk ve H . Bayraktar N. " Topkap Mzesi Tahrir Komisyonu almalan I (Harem ve
Baltaclar Kouu) . " Topkap Saray Mzesi Yll. 2. Istanbul, 198T 7-68.
ALTINDAL, Meral. Osmanl'da Harem. Istanbul: Altn Kitaplar Yaynevi, 1993.
ALTINTA , Gazanfer. Vecihl, Hayat, Eserleri ve Divan 'nn Tenkit/i Metni, (yaynlanmam yksek lisans
tezi) . Konya: Seluk niversitesi Sosyal Bilimler Enstits, 1 9 94.
ALTUN, Ara (ed.) ) . The Story of Ottoman Tiles and Ceramics. istanbul, 1 9 97.
ALTUN, Ara. "Osmanl iniciliginde znik." Osmanl Kltr ve Sanat. II. Ankara, 1999: 213-219.
ANAFARTA, N. " stanbul Saraylannda Adm Adm: Topkap Saray-Ariv Dairesi," Hayat Tarihi

Mecmuas. . 1965: 6 o-64.


AND, Metin. "16. Yzylda Topkap Saray." Hayat Tarihi Mecmuas. 1/4. 1/5. 1969: 24-29.
AND, M . " 1 6 . Yzylda Saray ve evresi. " Hayat Tarihi Mecmuas, 1/5. 1j6, 1971: 15-19.

AND, M. Trk Tiyatrosunun Evreleri. Ankara: Turhan Kitapevi, 1983AND, M . 6. Yzylda stanbul, Kent, Yaam, Gnlk Yaam, stanbul: Akbank, 1993.
ANDREASYAN. H . D . " Eremya elebi'nin Yangnlar Tarihi." stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi

Tarih Dergisi. 27. stanbul, 1 97r 59-84.


AND REASYAN, H.D. ve F.. Derin. "nar Vak'as." stanbul Enstits Mecmuas. " I I I , 195T 58-83.
ANHEGGER-EYBOGLU, M . "Fatih Devrinde Yeni Saray'da da Harem Dairesi (Padiah Evi) Var
myd?" Sanat Tarihi Yll. 8. 1 9 8 1 : 23-3 6.
ANHEGGER, M . E. "Topkap Saray Veliaht Dairesi Onarm." Sanat Tarihi Yll. IX-X. 1979-80.
Istanbul, 1981: n -S.
ANHEGGER, M . E . "Padiah Evi Gecekonduya Dnmt." stanbul 'dan Grerne'ye Kltr Mirasmz.
Istanbul, 1984: 43
ANHEGGER, M. E. Topkap Saray'nda Padiah Evi (Harem) . Istanbul: Sandoz Kltr Yaynlar, 1986.
ANHEGGER, Robert. "Quellen Zur Osmanische Keramik (K. Otto-Dorn, Das Islamische Iznik) . "

Istanbuler Forschungen. 13. Berlin, 1941: 165-195.


ANHEGGER, Robert. "Hezarfen Hseyin Efendi'nin Osmanl Devlet Tekilatma Dair Mlahazalan."

Trkiyat Mecmuas. IX stanbul 1 9 5 1 : 365- 393


ANONIM. Alay- Hmayun: sve Elisi Ralamb 'n stanbul Ziyareti ve Resimleri 657-68, (Ed. Karin
Adahl, ev. Ali zdamar) , stanbul sve Aratrmalar Enstits. Istanbul: Kitap Yaynevi, 2006.
ANO N i M . "Topkap Saray Harem Dairesi Altn Yol." Hayat Tarihi Mecmuas. 1/5. 1965: 54
ANONI M . ''Topkap Saray'nda Kkler. " Hayat Tarihi Mecmuas. 1j6. 196s; 33-39.
ANONI M . "Harem." A., Vlf l , 198T230
ANONi M . Osmanl Valide Sultanlannn Hayr Eserleri Mahpekyer Ksem Valide Sultan'n Haremeyn-i

erifeyn Vak.fiyesi, lstabul: amlca Yaynlar.


ANON I M . Tarihimizde Vakf Kuran Kadnlar: Hanm Sultan Vak.fiyeleri ( Deeds of Trust of the Sultans

Womerfolk: Actes de Fonudation de Sultane Hanm), (ed.) Tlay Duran, Istanbul Aratrma Merkezi,
Trke. Fethi Kayal, Vahit abuk, Ingilizce. Robert Bragner) . stanbul: Tarihi Aratrmalar ve
Dokmantasyon Merkezleri Kurma ve Gelitirme Vakf, 1990.

KAY N AKA

ANONiM. Topkap Saray 1990-1991. istanbul: Kamu Yaranna alan Topkap Saray Mzesi Sevenleri
Yayn, 1992.
ANONiM. Topkap Saray Muhtasar Rehberi. stanbul: Istanbul Asar- Atika Mzesi Yaynlan, 1341, (2.
Bask) .
ARl K. R, O. "Topkap Saraylarnda Tarih." lk. 8j86. 194S: 8-13.
ARFZADE, . " Saray Hamamlar ." Milli Saraylar SempozyumujBildiriler. Istanbul. 1985: 125-136 .
ARMAGAN, Mustafa, "Osmanl Gerilemesi Masalndan Uyanmak." DSO. 7-8. Astos-Eyll 1999,
1999:99II8.
ARSEVEN, C. Esad. Trk Sanat Tarihi, Meneinden Bugne. Mimari, Heykel, Resim, Ssleme ve Tezyini

Sanatlan. 2. stanbul. 1 9 9 5
ARSLAN, Mehmet. Trk Edebiyatnda Manzum Surnameler ( Osmanl Saray Dnleri ve enlikleri).
Ankara: Atatrk Kltr Merkezi, 1999.
ARSLANTRK Zeki. Naima'ya Gre XVII. Yzyl Osmanl Toplum Yaps. stanbul: Ay Kitaplan, 1997.
ARTAN, Tlay. "Topkap Saray Arivindeki Bir Grup Mimari izimin Dndrdkleri." Topkap
Saray Mzesi Yll. 5 1992: 755
ARZ I K. Nimet. Osmanl Saraynda Yabanc Kadn Sultanlar. Istanbul. 1969.
ASlM, Necib. "Osmanl Tarihnvisleri ve Mverrihleri. " TOEM. 2. 425-435.
ASLAN, N. Gravr ve Seyahatnamelerde stanbul. stanbul. 1992.
ASLANAPA. Oktay. "Yeni Aratrmalarda Trk Saray ve Kklerinin Yeri." Trk Kltr. 3 1963: 23-28.
ASLANAPA, O. Osmanllar Devrinde Ktahya inileri. stanbul. 1949.
ASLANAPA. O. Anadolu 'da Trk ini ve Keramik Sanat, stanbul, 1965.
ASLANAPA, O. ve . Yetkin A. Altun. znik ini Fnnlan Kazs II. Dnem. stanbul: 1989.
ATALAY, Baak. Batllann Gzyle Topkap Saray, (yaynlanmam yksek lisans tezi) . Istanbul:
Istanbul Teknik niversitesi, Sosyal Bilimler Enstits, 200J.
ATASOY, Nurhan ve Filiz agman. Turkish Miniature Painting. stanbul. 1974.
ATASOY, Nurhan ve Julian Raby. znik Seramikleri. Londra: Alexandria Press, 1989: 246-249.
ATASOY, N. ve J . Raby. znik. The Pottery of Ottoman Turkey. Londra, 1989.
ATASOY, Nurhan. " I I I . Murat ehinahnamesi Snnet Dgn Blm ve Philadelphia Free
Library'deki Iki Minyatrl Sayfa." Sanat Tarihi Yl. V. 197J: 359-370.
ATASOY, Nurhan. 1582 Surname-i Hmayun: Dn Kitab. stanbul: Kobank, 1997.
ATASOY, N. Yldz Saray Fotoraf Albmnden Yadigar- stanbul. stanbul, 2007.
AYALON, David. Eunuchs, Caliphs and Sultans: A Study of Power Relationships, jerusalem: The Hagnes
Press, 1999.
AYB ET-EL, Glgn. Avrupal Seyyahlann Gznden Osmanl Dnyas ve nsanlan: 1530-1699
stanbul: Iletiim Yaynlar, 2003.
AYVERDI. Ekrem Hakk. Fatih Devri Mimarisi . l stanbul: Fetih Demegi Neriyat, 1953.
AYVERDI. E. H . Osmanl Mimarisinde Fatih Devri 855-86 (1451-81) . Istanbul: Istanbul Fetih Cemiyeti
Yaynlan, 1 9 8 9 .
B A B N G ER, Franz. "Quellen zur Osmanisehen Knstlergeschichte." Jahrbuch der Asiatischen Kunst. I .
1924: 3141.
BABNGER, F. "Abdlaziz Efendi. " A. I . 1 978: 64.

I V . M E H M E D SALTA N AT I N DA TO P K A P I SARAYI H A R E M i: i KT i DAR, S I N I R LA R V E M i M A R i

277

BABINGER, F. Osmanl Tarih Yazarlan ve Eserleri, (ev. Cokun ok) . Mersin: Kltr Bakanlg
Yaynlar, 1993.
BABING ER, F. Fatih Sultan Mehmed ve Zaman, (ev. Dost Krpe) . stanbul: oglak Yaynlar, 2002.
BAC H E LARD, Gaston. Mekann Poetikas, (ev. Aykut Derman) . stanbul: Kesit Yaynclk, 1957.
BAGCI, Serpil, Filiz agman, Gnsel Renda ve Zeren Tannd. Osmanl Resim Sanat. stanbul: Kltr
Bakanlg Yaynlar, 2006.
BAKlR, Sitare Turan. "Osmanl Sanatnda Bir Zirve znik ini ve Seramikleri." Anadolu 'da Trk Devri

ini ve Seramik Sanat, stanbul: Kltr ve Turizm Bakanlg, 200T 279-308.


BALCI, Ramazan. Sarayn Srlan, Bilinmeyen Ynleriyle Osmanl Saray ve Harem Hayat. stanbul: Elit
Kltr, 2009.
BARKAN, mer Ltfi. "The Price Revolution of the Sixteenth Century: A Turning Point in the
Economic History of the Near East." International journal of Middle East Studies. VI, 197r 3-28.
BARKAN, . L. " stanbul Sarayiarna Ait Muhasebe Defterleri." Belgeler. Trk Tarih Belgeleri Dergisi.
IX, 13, 1979: 1-380.
BARKAN, . L. "Saray Mutfagnn 894-895{1489-1490 Ylna Ait Muhasebe Bilanosu." ktisat

Fakltesi Mecmuas. Ekim 1962-ubat 1963: 380-398.


BARKAN, . L. Osmanl Devleti'nin Sosyal ve Ekonomik Tarihi. II I , (yay. haz. Hseyin zdeger) .
stanbul, 2000.
BATE S, lk. "Women as Patrons of Architecture in Turkey. " Women in the Muslim World, (Ed. Lois
Beck, Nikki Keddie). Cambridge. 1978: 24560.
BAYARKA, M . Orhan. Osmanl Tarihi Yazarlan. stanbul: Turan Kitabevi, 2002.
BAYKAL, smail H. " Hazine-i Hmay1n ile Bagdad Kk ve Revan Odas Ktphaneleri Hakknda iki
Hatt- Hmayun." Tarih Vesikalan II. 9 1942: 188 vd.
BAYKAL, 1. H. "Topkap Saray Mzesi Kitaplklar." Gzel Sanatlar. 6, 1949: 75-83.
BAYKAL, . H. Enderun Mektebi Tarihi. stanbul, 1953.
BAYRAM, Sadi ve Adnan Tzen. "stanbul-skdar Ayazma Camii ve Ayazma Camii naat Defteri,
(skdar, Sultan I I I . Mustafa Camii)," Vakflar Dergisi, 22, (1991), 199-288.
BAYS UN, Cavid. " Evliya elebi." A. IV. 1948: 400-412.
BAYS UN, C. "Naima." A. X I I I . 1 9 64: 44-49.
BAYS UN, C. "Ksem Sultan." A. VI. 197T 915-923.
BAYSUN, C. "Mehmed IV." A. VII. 1988: 547-557.
BELGIN, H . Akay. XVII. Yzyl Reform Kaynaklanna Gre Osmanl Devlet Yaps ve Bozulmalar,
(yaynlanmam yksek lisans tezi) . Ankara: Ankara niversitesi Sosyal Bilimler Enstits Tarih
(Yeniag Tarihi) Anabilim Dal, 1997.
B E LL, Jean. Ksem Sultan: Topkap'da Bir Gelin, (ev. Nihai nol) . Istanbul: Aksoy Yaynclk, 1998.
BORA, Aksu. Kadniann Snf, cretli Ev Emei ve Kadn znelliinin nas . l stanbul: Iletiim Yaynlar, 2005.
BOSTAN, ldris. Osmanl Bahriye Tekilat: XVII. Yzylda Tersane-i Amire. Ankara, 1992.
BOYLU, Metin. Topkap Saray'nda XV. Yzyl Mimarisi, (yaynlanmam lisans tezi) . stanbul: stanbul
niversitesi, Edebiyat Fakltesi, Sanat Tarihi Blm, 1975.
CARSWELL, John. - C.J . F . Dowsett, Ktahya Tiles and Pottery From the Armenian Cathedral pf St. james,

jerusalem. I-II. Oxford, 1972.


KAY N A KA

CEZAR, Mustafa. " Batya Al Dneminde Mimaride Bnye Degiikligi." Milli Saraylar Dergisi. 1.

198T 122!.
CROUTIER, Alev Lytle. Harem: Peeli Dnya, (ev. Mehmet Ali Kayabal). stanbul: Ylmaz Yaynlar,

1990.
AGMAN, Filiz. " Saray Nakkahanesinin Yeri zerine Dnceler. " Sanat Tarihinde Doudan Batya,

nsal Ycel Ansna Sempozyum Bildiriler, 1989: 35-46.


AVU OGLU Semiramis. The Kadzadeli Movement: An Attempt eri'at-Minded Reform in the Ottoman

Empire, (yaynlanmam doktora tezi) . Princeton University, 1990.


IG, Kemal. "The Decoration on the Ceiling of the Throne which Belongs to Mehmet III. in the
Reception Room of the Topkap Palace . " IV the International Congress of Turkish Art, Aix-en
Provence, 1971: 47-48.
IG, K. "1960-67 Seneleri Onarmnda Topkap Saraynda Yaplan Restorasyonlar Esnasndaki
Buluntular." VIII. Trk Tarih Kongresi. Ankara, 1973: 693-697.
IG, K. 'Topkap Saray Mzesi Binalar ile Sslemeleri ve Gsterdigi Degiiklikler." Sanat

Dnyamz. 6, 1976: 12-17.


IG, K. " Fatih Topkap Saray'n Niin Yaptrd ?" Kemal 'a Armaan. stanbul, 1984: 17-35 .
MEN, Ali. Tarihi Deitiren Kadnlar, Popler Tarih. Istanbul: Tima Yaynlar, 2008.
DAN I MEND, smail Hami. zahl Osmanl Tarihi Kronolojisi. III. stanbul: Trkiye Yaynevi, 1967.
DAN I MEND, 1 . H . Osmanl Devlet Erkan. stanbul: Trkiye Yaynevi, 1971.
DAVIS, Fanny. Osmanl Hanm, (ev. Bahar Trnak) . stanbul: Yap Kredi Yaynlar, 2006.
DAVI S, F . The Palace of Topkap in stanbul. New York, 1970.
DEGIRMENCI. Tln. Resmedilen Siyaset: II. Osman Devri (68-6) Resimli El Yazmalarnda

Deien ktidar Sembolleri, (yaynlanmam doktora tezi). Ankara: Hacettepe niversitesi, Edebiyat
Fakltesi, Sanat Tarihi Blm, 2007.
DEGIRMENCi. T. ktidar Oyunlar ve Resimli Kitaplar, II. Osman Devrinde Deien G Sembolleri,
stanbul: Kitap Yaynevi, 2012.
DEMI RIZ, Yldz. Osmanl Mimarisinde Ssleme, I. Erken Devir (J00145J). stanbul. 1979.
DENZZ, Cansen. Topkap Saray, Harem Dairesinde, Asma Bahe, Sultan III. Osman Kk, Sultan

I. Abdlhamit Yatak Odas, Sultan III. Selim Alt Kat Odas, (yaynlanmam lisans tezi) . Istanbul:
stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi Sanat Tarihi Blm. Istanbul. 1973
DENNY, Walter B. "Ceramic Revetments of the Mosque of the Ramazan oglu in Adana. " Ivtme Cangres

international d 'art turc, Aix-en-Provence, 1976: 57-66.


DENNY, W. B. The Ceramics ofthe Mosque of Rstem Pasha and the Environment of Change. New York, 1977.
DENNY, W. B. "Ceramic Revetments of the Mosque of Rstem Pasha." Fifth International Congress of

Turkish Art. Budapest, 1978: 269-90.


DENNY, W. B . "Turkish Tiles of the Ottoman Empire" Archaeology. p , 1979.
DENNY, W. B . "Ceramics," Turkish Art , (Ed. E. Atl). Washington D.C: 1980.
DENY, J . "Valide Sultan." A. XI I I , 1986: 178-187.
DILMEN, Gngr. "Harem." Sanat 7 Nisan 198T 44 vd.
DOGRU, Halime. Lehistan'da Bir Osmanl Sultan: IV. Mehmed'in Kamanie-Hotin Seftrleri ve Bir Masraf

Defteri. Istanbul: Kitap Yaynevi, 2006.


IV. M E H M E D SALTA N ATI N DA TO P K A P I SARAYI H A R E M i : i KTi DAR, S I N I R LA R V E M i M A R i

2 79

DURUKAN, z. The Harem of the Topkap Palace. stanbul: 1973.


DUYURAN, Rstem. "17. Yzyln Baianna Ait Bir Istanbul Panoramas." Trkiye Turing ve Otomobil

Kurumu Belleteni. Mays 1 949: 19-24


EBERSOLT, Jean. Bizans stanbul'u ve Dou Seyyahlan, (ev. lhan Arda) . Istanbul: Pera Turizm ve
Ticaret, 1996.
ELDEM, Sedad Hakk. Topkap Saray. Istanbul, 1931.
ELDEM, S. H. Kkler ve Kasrlar. I-Il. lstanbul:969-1974
ELDEM, S . H. Trk Evi. II, stanbul: 1986.
ELDEM, Sedad H.-Feridun Akozan. Topkap Saray, (Bir Mimari Aratrma). stanbul: 1982.
ELF, Naci. " stanbul Saraylannda Adm Adm: Topkap Saray" Hayat Tarih Mecmuas, 8, Eyll 965:
4047
E M LER, Selma. "Topkap Saray Restorasyon almalar." Trk Sanat Tarihi ve ncelemeleri. I,
Istanbul, 1963: 2 1 1-312.
EMRE, N . "Trk Mimarlan." Arkitekt. VI I , I , I93T .
ENDERUNOGLU, N. "Topkap Saray Sahasndaki Mehur Kklerden Birka." T. T. O.K. Belleteni, 1,
1950: 12-13.
E RASLAN, Sibel. Kadn Sultanlar: Osmanl Saray'nda. stanbul: 2007.
ERDENEN, Orhan. " Eski M imarlarmzn Yetimeleri. '' Mimarlk. 6 (3 2 ) , I stanbul, 1966: 19-22.
ERDENEN, O. "Osmanl Devri Mimarlan, Yardmclan ve Tekilatlar." Mimarlk. 1 (27) , stanbul, 1 9 6 6 :
rs-8;
E RDMANN, Kurt. " Die Fliesen der Snnet Odas des Topkap Saray in Istanbul." Aus der Welt der

Islamisehen Kunst, Festschrifi for Ernest Khnell. Berlin, 1959: 144-153


ERDOGAN, Muzaffer. "Osmanl Mimari Tarihinin Ariv Kaynaklar." stanbul niversitesi Edebiyat

Fakltesi Tarih Dergisi. 5-6, Istanbul, 1953= 95-122.


EREL, Glten. Topkap Saray Harem Dairesi Cariyeter Blm, (yaynlanmam lisans tezi). stanbul:
stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi Sanat Tarihi Blm Trk Sanat Krss, stanbul. 1971.
EREN, Burak ve Dilek Girgin Can. Yabanc Gezginler ve Osmanl Kadn. stanbul: Milliyet Yaynlar, 1997.
ERGUN, S. Nzhet. eyhlislam Bahayi. stanbul, 1933.
ERK N S , Ziya. "Osmanl Haremi Ne Zaman Kuruldu?" Tarih Dnyas. 9. 1950: 362-365,
ERKI N S , Ziya. Topkap Saray. stanbul, 1959.
ERTUG, Zeynep Tarm. "Onaltnc Yzylda Osmanl Saray'nda Eglence ve Meclis." nsan Bilimleri

Dergisi. 4 200T -s.


ESEMENL, Deniz. "Topkap Saray Mzesi," Dnden Bugne stanbul Ansiklopedisi. C. VII , 1994: 291-292.
E S E M ENL, D. "Mekanlar-Zamanlar," Topkap Saray, (ed.) Filiz agman) . stanbul: Akbank Yaynlar,
2000: 26135
ETH EM, Halil. Topkap Saray. stanbul: Kanaat Ktphanesi, 1931.
EYICE, Semavi. "Istanbul (Tarihi Eserler -Saraylar) ." stanbul Ansiklopedisi. VI, 1 9 5 0 : I 2 I4/48-2I4/55
EYCE, S. "Mimar .Kasm Hakknda." TTK Belleten. 172, Ekim 1979: 767-808.
EYCE, S. Topkap Saray. stanbul, 1985.
EYICE, S . "Bagdat Kk." Dnden Bugne stanbul Ansiklopedisi. I , 1994: 531-532
EYCE, S. " Revan Kk." Dnden Bugne stanbul Ansiklopedisi. VI, 1994 : 319-320.

280

KAY N A KA

FAROQ H I , Suraiya. " Krizler ve Deiim 1590-1699" Osmanl mparatorluu 'nun Ekonomik ve Sosyal

Tarihi. II. (ed.) Halil nalck-Donald Quataert). stanbul: Eren Yaynclk, 2004: 543-758.
FAROQ H I . S. Osmanlda Kentler ve Kentliler, (ev. Neyyir Kalaycolu). stanbul: Tarih Vakf Yurt
Yaynlar. 1993.
FAROQH I , S . Osmanl mparatorluu ve Etrajindaki Dnya, (ev. Aye Berktay) . stanbul: Kitap Yaynevi,

2007.
FERRIER R.W. A journey to Persia, jean Chardin's Portrait of a Seventeenth-century Empire, 1995.
F I N KEL, Caroline. Ryadan mparatorlua Osmanl, Osmanl mparatorluunun yks J00-192J, (ev.
Zlal Kl) . Istanbul: Tima Yaynlar. 2007.
F I S H ER C. G. ve A. W. Fisher. "Topkap Saray in the Mid-Seventeenth Century: Bobovi's Description. "

A O . 10, 1985[1987]: 5-8.


F LEISCHER, H .Cornell. Tarihi Mustafa Ali. Bir Osmanl Aydn ve Brokrat, (ev. Ayla Orta) . stanbul:
Tarih Vakf Yurt Yaynlar, 1996.
FREELY, John. Osmanl Saray Bir Hanedanln yks, (ev. Ayegl etin) . Istanbul, 2000.
G E N M . H . " Sinan'n Sivil Yaplar." Mimarba Koca Sinan, Yaad a ve Eserleri. I , stanbul. 1988:

393-402.
GZ. Adnan. "Yavuz'un Zevcesi, Kanuni Sultan Sleyman'n Annesi Hafsa Hatunun Mektuplar. "

Tarih Dnyas. 18, 1 9 5 0 : 768-6 9. 789-90.


GLUCK. Heinrich. "16-18. Yzyllarda Saray Sanat ve Sanatlaryla Osmanllarn Avrupa Sanatlar
Bakmndan nemi. Belleten. XXX I I . 12, 1968.
GOFFMAN, Daniel. Osmanl Dnyas ve Avrupa IJ00-1700, (ev. lk Tansel). Istanbul: Kitap Yaynevi,

2004.
GOODWIN, Godfrey. Osmanl Kadnnn zel Dnyas. (ev. Sinem Gl). stanbul: Sabah Kitaplar, 1998.
GOODWIN, G. Topkap Palace: An Illustrated Guide to its Life and Personalities. Londra: Saqi Books, 1999
GOODWIN, Jasen. Ufuklann Efendisi Osmanllar, (ev. Armaan Anar) . lstanbul: Sabah Kitaplar, 1999.
GOST, Roswitha. Der Harem, Kln, 1994.
GKB I LGIN, Tayyib. "Kprller." A. VI. 197T 892-908.
GKB LGN, T. " brahim." A. V. I I . 1988: 88o-885.
GKYAY, Orhan aik. Kiitip elebi'den Semeler. stanbul, 1968.
GKYAY, O. . Kiitip elebi, Yaam, Kiilii ve Yaptlanndan Semeler. Ankara: Trkiye i Bankas
Kltr Yaynlar. 1982.
GKYAY, O. . "Bir Saltanat Dn. " Topkap Saray Mzesi Y!!. I , 1986: 21-56.
GKYAY, O. . "Dstirul-amel," TDVA. 10, 1994: 50-51
GKYAY, O. . " Katip elebi." TDVA. 25, 2002: 3 6-40.
GRI SWOLD, William J . "Climatic Change: A Possible Factor in the Social Unrest of Seventeenth
Century Anatolia. " Humanis and Scholar: Essays in Honor of Anrdeas Tietze, (ed.) Heath W. Lowry
- Donald Quataert, The Isis Press ve The Institute of Turkish Studies. Istanbul, 199): 37-44.
GRI SWOLD, W. J. Anadolu 'da Byk isyan, 1591-1611, (ev. lk Tansel) . Istanbul: Tarih Vakf Yurt
Yaynlar, 2000.
GROS RICHARD, Alain. Sultan 'n Saray. Avrupallann Dou Fantezileri, (ev. Ali akrolu).
stanbul: Aykr Aratrma. 2004.

I V . M E H M E D SA LTA N AT I N DA TO P K A P I SARAYI H A R E M i : i KTi DAR, S I N I R LA R V E M i M A R i

GRAGLAR, Aykut. "Klasik Osmanl inilerinde Mekan Ilikisi." Arkeoloji Sanat. 77, stanbul, I97T r8-2r.
HALAOGLU, Yusuf. XIV.-XVII. Yzyllarda Osmanllarda Devlet Tekilat ve Sosyal Yap, Ankara: Trk
Tarih Kurumu Yaynlar, 1998.
HAM M E R, P. Jozeph Von. Constantinopolis und der Bosporus. 1-11, Pest, r822.
HAM M ER, P. Jozeph Von. Geschichte des Osmanisehen Reiches, 5-6, Wien, r829.
HATHAWAY, Jane. "The role of the Kzlar Agas in r7th-r8th Century Ottoman Egypt." SI. 75. 1992:

141-158.
HATHAWAY, J . "The Wealth and Influence of an Exiled Ottoman Eunuch in Egypt: The Waqf
Inventory of Abbas Agha." ]ESHO. 37/4 1 9 94: 293-317.
HATHAWAY, J . Beshir Agha, Chief Eunuch of the Ottoman lmperial Harem. Oneworld. Oxford, 2005.
H I LL, Christopher . "Introduction," Crisis in Europe s6o- 66o: Essays.from Pas and Present, (ed.) Trevor
Aston, Routledge and Kegan Paul) . Londra, 1965: 3-17;
HODGSON, Marshall. G. S. slam'n Serveni, Bir Dnya Medeniyetinde Bilin ve Tarih. I - I I I , (ev. zzet
Akyol, Senai Demirci. .. ). Istanbul: z Yaynclk, 1993I M B E R, Colin. Osmanl mparatorluu, Joo- 6so. (ev. iar Yaln) . stanbul: stanbul Bilgi niversitesi
Yaynlar, 2oo6.
ITZKOWTZ, Norman. Osmanl mparatorluu ve slami Gelenek, (ev. smet zel) . Istanbul: ule
Yaynlar, 2008.
H SANOGLU, Ekmeleddin (ed.) Osmanl Devleti ve Medeniyeti Tarihi. 1-11, islam Tarihi, Sanat ve Kltr
Aratrmalar Merkezi (I RCICA). Istanbul, 1994.
I LG REL, Mcteba. "Ksem Sultan'n Bir Vakfyesi. " stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi Tarih

Dergisi. 21, 1966: 83-94.


ILG REL, M . "Evliya elebi." TD VA. II, 199S: 529-533.
LGREL, M . " Ksem Sultan." TDVA. 2 6 , 2002: 273-275.
INALC I K, Halil. "Military and Fiscal Transformatian in the Ottoman Empire 16oo-r7oO." Archivum

Ottomanicum. 6, 1980: 283-337.

NALC I K Halil. "Osmanl Tarihinde Dnemler: Devlet-Toplum-Ekonomi." Osmanl Uygarl. l, (yay.


haz. Halil nalck, Gnsel Renda) . Ankara: Kltr Bakanlg Yaynlar, 2002: 30-235.
NALCIK, H . Osmanl mparatorluu Klasik a (Joo- 6oo), (ev. Ruen Sezer) . stanbul: Yap Kredi
Yaynlar, 2003.
NALC I K Halil ve Donald Quataert (ed.) Osmanl mparatorluu 'nun Ekonomik ve Sosyal Tarihi. I - 1 1 ,
stanbul: Eren Yaynlar, 2004.
P RL, Mehmet. "Ata Bey Tayyarzade. " DA, IV, 34-35.
PRL, M. "Mustafa Selaniki and his History." Tarih Enstits Dergisi, IX Istanbul, 1978: 416-472.
I P I RLI, Mehmet ve Mustafa Uzun. "Bahai Mehmed Efendi." TDVA. 4 1991: 463-464.
I RTEM, Sleyman Kani. Osmanl Saray ve Haremin yz, Muzka-i Hmayun ve Saray Tiyatrosu,
(haz. Osman Selim Kocahanoglu). stanbul: Temel Yaynlar, 1999.
!REZ, F. ve V.Gezgr. "Milli Saraylar Arivinde Yer Alan Belgeler Dogrultusunda Topkap Saray
Onarmlar. " Milli Saraylar Arivi. stanbul: TBMM Milli Saraylar Dairesi Bakanlg Yayn. 18-45,

1996.
YANLAR, Arzu. Valide Sultanlarn imar Faaliyetleri, (yaynlanmam yksek lisans tezi). stanbul:

KAY N A KA

stanbul niversitesi Sosyal Bilimler Enstits. Istanbul, 1992.


JORGA, Nicolae. Osmanl mparatorluu Tarihi, (yaz. haz. Erhan Afyoncu, ev. Nilfer Epeli, ev. Kon.
Kemal Beydilli). stanbul: Yeditepe Yaynlar, 2005.
KAD RCAN, Kafl. "Turhan Sultan. " Yeni Tarih Dnyas. I , 1953.
KAFADAR Cemal. "Tanzimat'tan nce Seluklu ve Osmanl Toplumunda Kadnlar." alar Boyu

Anadolu'da Kadn; Anadolu Kadnnn 9000 Yl. Ankara: Kltr Bakanlg Antlar ve Mzeler
Genel Mdrlg, 1993: 1 91-295
KAFADAR, Cemal. "Dnya Tarihiliginde Yeni Gelimeler ve Osmanl Tarihiligi." Osmanl Medeniyeti,
Siyaset, Sanat, (haz. Cokun akr) . stanbul, 2005: 37-63.
KALENDER, Arzu. 'Taze Can Buldu Cihan: " Osmanl iirinde Bahar," (yaynlanmam yksek lisans
tezi). Ankara: Bilkent niversitesi Ekonomi ve Sosyal Bilimler Enstits, 2002.
KANAR, Mehmet. "Harem," Arapa Trke Szlk. Istanbul: Say Yaynlar, 2009.
KANDEM I R, F. " Haremde Yatak Odalar." Ayda Bir Aylk Mecmua. 26, Agustos 1954: 30-33.
KARAHASAN, mran. Topkap Saray Mzesi Cumhuriyet Dnemi Restorasyon/ar, (yaynlanmam
doktora tezi) . Istanbul: Yldz Teknik niversitesi Fen Bilimleri Enstits, 2005.
KARAM ERS, J.H. "Me!Jemmed IV." EI, 1991: 982.
KAYA, Nevzat, " Karaelebizade Aldlaziz Efendi." TDVA. XXIV, 2001: 381383KAYA, Nevzat. Karaelebi-zade Abdlaziz Efendi 'nin Zeyl-i Ravzat'l-Ebrar' (Tahlil ve Metin), (yayn
lanmam doktora tezi). Istanbul: stanbul niversitesi, Sosyal Bilimler Enstits, Yeniag Tarihi
Anabilim Dal. stanbul, 1990.
KI RI ML!, Faik. " stanbul iniciligi." Sanat Tarihi Yll. 2 , 1981: 95-110.
KI RI M L! , F. "stanbul'da Ehli Hiref ini Ustalar." Antika. 16, 1986: 22-25.
KIRIMLI, F . "znik inileri ve Cenoval ini Tccarlar." Antika, 198T 50-54.
KIRIMTAYIF, Sleyman. XV. ve XIX. Yzyllar Arasnda Osmanl Saray Sanat Tekilat, (yaynlan
mam doktora tezi) . stanbul: Istanbul Teknik niversitesi, Sosyal Bilimler Enstits, stanbul

1996.
KOU, Read Ekrem. "Topkap Saray'na Bir Ku Bak." T. T. O. K. Belleteni. 63, 1955: 5-6.
KOU, R. E . inde Geen Vak'alar, Eski Saray Hayat ve Tekilat ile Beraber Adm Adm, Ke Ke

Topkap Saray. stanbul, 1960.


KOU, R. E. "Topkap Saray Yangn." Hayat Tarih Mecmuas. 9, 1970: 24.
KOU, R. E. Ksem Sultan. I-11, stanbul: Doan Kitap, 2001.
KORKMAZ, Glsm Ezgi. Surnamelerde 582 enlii, (yaynlanmam yksek lisans tezi) . Ankara:
Bilkent niversitesi, Ekonomi ve Sosyal Bilimler Enstits, Trk Edebiyat Blm, 2004.
KPRL, M . Fuat. "Hadm." A, 198T 44-47.
KPRL, Orhan F. " eyhlislam Kara elebi-zade Aldlaziz Efendi ve Mft Suyu." Belleten. 41,

1947: 137-145
K S EOGLU, Cengiz. Harem (Topkap Saray Mzesi 2). stanbul, 1979.
KREUTEL, R.F. Ewlija Celebis Bericht ber die Trkische grosbotschaft des Jahres 665 in Wien, Wien, 1956.
KRTOVULOS. Tarih-i Sultan Han- Sani, (ev. Karolidi). T.O.E.M. Ilavesi, 1328.
KRITOVULOS. stanbul 'un Fethi, (ev. Karolidi). stanbul: Kakts Yaynlar, 2005.
KUBAN, Dogan. "Topkap Saray." Dnden Bugne stanbul Ansiklopedisi. VII . 1994: 280-291.

IV. M E H M E D SA LTAN ATI N DA TO PKAPI SARAYI H A R E M i : i KTi DAR, S I N I R LA R V E M i M A R i

KUBAN, D. Kent ve Mimarlk zerine stanbul Yazlar. Istanbul: Yap Endstri Merkezi Yaynlar, 1998.
KUBAN, D. Osmanl Mimarisi. Yap-Endstri Merkezi. stanbul: Yem Yaynlar, 2007.
KUBLAY, Aye Yetikin. stanbul Haritalar 1422-1922. stanbul: Denizler Kitabevi, 2010.
KUM BARACI LAR, zzet. "Trk Mimarlar." Arkitekt. 2 193T 59-60.
KUM BARACI LAR, S . " Darssaade Agalar. " Hayat Tarihi Mecmuas. 3 1970: 75-78.
KUM BARACI LAR, S . " H arem Hakknda Bildiklerimiz." Hayat Tarihi Mecmuas. 2/12. 1972: 40-44.
KUNT, Metin. The Kprl Years: 1 656- GG, (yaynlanmam1 doktora tezi) . Princeton University, 1971.
KUNT, M . "Siyasi Tarih: 16001789," Trkiye Tarihi: Osmanl Devleti 1 600-1908, (yay. Yn. Sina Akin) .
stanbul: Cem Yaynevi, 1988: -68.
KUNT, M . "The Waqf as an Instrument of Public Policy: Notes on the Kprl Family Endowments. "

Studies n Ottoman History i n Honour of Professor V.L. Minage, (ed.) Colin Heywood-Colin Imber.
stanbul 1996: 189-198.
KLE, Sleyman. Ksem Sultan IV. Murat, Koi Bey. zmir: Nefaset Matbaas, 1948.
KTKOGLU, Bekir. "Vekayi'nvis." A. XIII. 1986: 271-287.
KTKOGLU, B . "Mehmed Halife." A. VI I . 1988: 579-580
KTKOGLU, B . " ehnameci Lokman." Prof Dr. Bekir Ktkolu 'na Armaan. stanbul, 1991: 39-48.
LAN E, Arthur. "The Ottoman Pottery of Isnik." Ars Orientalis. 2. 195T 247-281.
LANE, A. Late Islamic Pottery. Londra, 1971.
LEYLA, Saz. Harem'in yz, Dzn. Sadi Borak. stanbul. 1974.
MAHIR, Banu. Osmanl Minyatr Sanat. Istanbul: Kabalc Yaynlar, 2004.
MAJER, Hans Georg. "Yeni Yaklamlar. " Padiahn Portresi. stanbul: Trkiye i Bankas Yaynlar,

2ooo: 336-375.
MALAN D, David. Europe in the Seventeenth Century. Macnillan and St. Martin Press, 1966
MANTRAN, Robert. "XVI I . Yzylda Osmanl Devleti: stikrar m Gerileme mi?," Osmanl mparatorluu

Tarihi, Osmanl Devletinin Douundan XVIII. Yzyln Sonuna, I, yay. yn. Robert Mantran, (ev.
Server Tanilli) . Istanbul: Say Yaynlar, 1991.
MANTRAN, R. 1 7. Yzyln kinci Yarsnda stanbul, Kurumsal, ktisadi, Toplumsal Tarih Denemesi. I - 1 1 ,
(ev. Mehmet Ali Klbay-Evren zcan) . Ankara: Trk Tarih Kurumu Yayn, 1990.
MANTRAN, R. XVI-XVIII. Yzyllarda Osmanl mparatorluu, (ev. Mehmet Ali Klbay). Istanbul:
imge Kitapevi, 1995
MATUZ, josef. Das Osmanische Reich Grundlinien seiner Geschichte. Wissenschaftliche Buchgesellschaft.
Darmstadt, 1990.
MAURICE, M . Cerasi. Osmanl Kenti Osmanl mparatorluunda 18. ve 19. Yzyllarda Kent Uygarl ve

Mimarisi, (ev. Asl Atav) . stanbul. 2001.


McNEILL, H . William. "Dnya Tarihinde Osmanl mparatorlugu: Osmanl ve Dnya, Osmanl Devleti ve

Dnya Tarihindeki Yeri, (haz. Kemal Karpat, ev. mit imek). stanbul: Ufuk Kitaplar, 2000: 57-78.
M E LEK HAN l M . Harem'den Mahrem Mektuplar (ev. smail Yerguz). stanbul, 1998.
M E RAM, Ali Kemal. Padiah Analan ve Goo Yl Bizi Yneten Devirmeler. istanbul, 1997.
M I LLER, Barnette. Beyond The Sublime Porte: The Grand Seraglio oJ Stambul. Londra: Oxford University
Press, 1931.
M UA M M E R , Lebip . " H arem ve lyz" Tarih Dnyas. 2. 1950: 67-69.

KAY N A KA

M UMCU, Ahmet. Osmanl Devletinde Siyaseten Kati, Ankara: Ankara niversitesi Hukuk Fakltesi
Yaynlar, 1963.
M U RPH EY,

Rhoads.

"Osmanllarn

Bat Teknolojisini

Benimsemedeki Tutumlar:

Efrenci

Teknisyenierin Sivil ve Askeri Uygulamalardaki Rol." Osmanl ve Bat Teknolojisi, Yeni Aratnnalar

Yeni Grler, (haz. Ekmeleddin lhsanoglu) . stanbul: stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi
Yaynlar, 1992: 720.
M U RPHEY, Rhoads. Osmanl'da Ordu ve Sava soo-1700, (ev. M . Tanju Akad). stanbul: Homer
Kitapevi, 2007.
NAC, Elif. "Topkap Saraynda Ilenmi Cinayetler: , Makbul brahim Paa Nasl ld." Hayat

Mecmuas. 34 1963: 6-7.


NAC , E. "Topkap Saraynda ilenmi Cinayetler:4, Sultan brahim'i Nasl Bogdular." Hayat Mecmuas.
37 1963: 1415 .
NAC , E. "Topkap Saraynda ilenmi Cinayetler:8, Akagalar Kapsnda Can Verenler." Hayat

Mecmuas, 41. 1963: 14-15.


NACl, E. " stanbul Saraylarnda Adm Adm Topkap Saray: Resim Galerisi," Hayat Tarihi Mecmuas.
8. 1965: 4046.
NAH ID, Tahsin ve ahabeddin Sleyman. Ksem Sultan (Fticia- Tarihiye Perde) (haz. Inci Enginn).
Ankara: Kltr Bakanlg Yaynlar, 1990.
NECI POGLU-Kafadar Glru. "Sleyman the Magnificent and the Representation of Power in the
Context of Ottoman-Hapsburg-Papal Rivalry" Art Bulletin LXXI/3 1989: 401-27.
NECI POGLU, Glru. " From International Timurid to Ottoman. A Change ofTaste in Sixteenth-century
Tiles." Muqarnas. VI I . 1990:136-70.
NECPOGLU, G . "A Kanun for the State, A Canon for the Arts: Conceptualizing te Clasical Synthesis
of Ottoman Art and Architecture. " Soliman le Magnifique ey son temps, ed. G. Veinstein. Paris,
1992: 195216.
NECI POGLU, G . The Age of Sinan: Architectural Culture In The Ottoman Empire. Londra: Reaktion
Books Ltd, 2005.
NEC POGLU, G . 15. ve 6. Yzylda Topkap Saray - Mimari, Tren ve ktidar, (ev. Ruen Sezer) :
Istanbul: Yap Kredi Yaynlar, 2007.
N UTKU, zdemir. IV. Mehmet'in Edirne enlii. Ankara: Trk Tarih Kurumu Yaynlar, 1972.
OCAK, Ahmet Yaar. "XVII. Yzylda Osmanl mparatorlugu'nda Dinde Tasfiye (Pritanizm)
Teebbslerine Bir Bak: Kadzadeliler Hareketi." Trk Kltr Aratnnalar. XVll-XXI,1979-198r
208225.
OFLAZOGLU, A. Turan. IV. Murad, Ankara: Kltr Bakanlg Yaynlar, 1999
OFLAZOG LU, A. T. Deli brahim, istanbul: iz Yaynclk, 2002.
O F LAZOGLU, A. T. Ksem Sultan, Istanbul: iz Yaynclk, 2002.
ORGUN, Zarif. "Hassa Mimarlar." Arkitekt. 8j12, 1938: 333-342.
O RGUN, z . "Kubbealt ve Yaplan Merasim." Gzel Sanatlar. 6 . 1949: 91-108.
O RG UN, Z. "Osmanl Saraynda Yemek Yeme Adab." Trk Mutfa Sempozyumu Bildirilen, (31 Ekim
Kasm 1982), (ayr basm) .
ORHONLU, Cengiz. " ehir Mimarlar." Osmanl Aratrmalar I l . stanbul, 1981: 1-30.

IV. M E H M E D SA LTA N AT I N DA TO PKAPI SARAYI H A R E M i: i KT i DA R , S I N I R LA R V E M i M A R i

ORHONLU, C. "Dervi Abdullah'n Darssaade Agalar Hakknda Bir Eseri: Risale-i Teberdariye
Fi Anval- Daru's-saade" Ord. Prof smail Hakk Uzunarl'ya Armaan. Ankara: Trk Tarih
Kurumu Yaynlar, 1988: 225-249.
ORTAYLI, lber. "Harem'in yks" Tarih ve Toplum. VI I I . 45 Eyll 198T 57-58 .
N EY, Gnl. Trk ini Sanat. stanbul, 1976.
RIK, Srr Nahid. Bilinmeyen Yaamlanyla Sarayllar, (yay. haz. Alpay Kabacal) . Istanbul: bankas
Kltr Yaynlar, 2002.
RS, Hayrullah. "The History of Topkap Palace." Palladio, 1970.
RS, H . " Harem'in Muammas." Trkiyemiz. 2 . stanbul, 1970: 2-12.
Z, lban. "Topkap Saray ve Mzesi Reorganizasyonu." Turing. 70/349 stanbul, 198r 25-26
Z, i . "Topkap Saray Onarm Proj esi ve Tarihi Eserlerin Onarm Konusundaki Balca
Sorunlarmz." stanbul'dan Grerne'ye Kltr Mirasmz, Milliyet Gazetesi. 1984: 3-4.
Z, 1 . "Topkap Saray'nn Ilk Hnkar Hamam." Kemal 'a Armaan. stanbul. 1984: 157-165.
Z, i . "Topkap Saray'nn Gnmzdeki Durumu." Milli Saraylar Sempozyumu; Bildiriler. stanbul,

1985: 3 1 1314. 2 9 .
Z, Mehmet. Osmanl'da "zlme" ve Geleneki Yorumlar. stanbul: Dergah Yaynlar, 1997.
Z, M . "Onyedinci Yzylda Osmanl Devleti: Yeni artlar ve Isiahat abalar Hakknda Genel Bir
Degerlendirme." Trkiye Gnl. 58. Kasm-Aralk 1999: 48-53Z, Tahsin. "Hnername ve Minyatrleri. " Gzel Sanatlar Mecmuas. " . 1939: 3-6.
Z, T. Topkap Saray Mzesi Onarmlar. Milli Egitim Basmevi. stanbul, 1948.
Z, T. "Topkap Saray Onarmlar." Gzel Sanatlar Mecmuas. 6. 1949: 6-74.
Z, T. Hrka-i Saadet Dairesi ve Emanet-i Mukaddese. Istanbul, 1953.
Z, T. "Topkap Saray Balangta Ne Halde idi?" Hayat Tarihi Mecmuas. 8. 1980: 41-44.
Z, T. Hayatm. stanbul, 1991.
Z, T, Topkap Saraynda Fatih Sultan Mehmet II'ye Ait Eserler. Ankara, 1993
ZAYDJN, Abdlkerim ve Nebi Bozkurt. "Harem." DA. XVI. 1 9 9T 132-135.
ZBILGEN, Erol. Btn Ynleriyle Osmanl: Adab- Osmaniyye. stanbul: z Yaynclk, 2003.
ZCAN. Abdlkadir. "Abdurrahman Abdi Paa." TDVA. I. 1988:156.
ZERGN, Kemal. "Solak-zade." A. X. 1988: 748-750.
ZKA, Firdevs. "Topkap Saraynn Kaplar. " Trkiyemiz. 35 Ekim, 1981: 3 1-40.
ZKAN. N evin. " Bir talyan Ariv Belgesine Gre ehzade Mehmet'in Snnet Dgn (1582)." Uluda

niversitesi Fen-Edebiyat Fakltesi Sosyal Bilmeler Dergisi. 4/4 200J: 89-110.


ZTUNA, Ylmaz. Trkiye Tarihi. stanbul 1964.
ZTUNA, Y. Osmanl Harem'inde Haseki Sultan. stanbul, 1983.
ZTUNA, Y. Devletler ve Hanedanlar. 1-V. Ankara, 1996.
ZTUNA, Y. Osmanl Devleti Tarihi, Siyasi Tarih. I , Ankara: Kltr Bakanlg Yaynlar, 1998.
ZYKSEL, Murat. Feodalite ve Osmanl Toplumu. stanbul: Derin Yaynlar, 2007.
PAKALIN, M.Z. "Acemi Agalg," l/7; "Ba Haseki," l/164; "Ba Kap Gulam," l/165; "Cariye," l/256-

261; "Darssade Agas," l/400-404; "Gedikli Cariye," l/65o-66o; "Haseki Sultan," l/754; "Hasll,"
l/754-755; "kbal," l/46-47; "Nbet Kalfas," Il/705706; "Ortanca," I l /732; "Yayla Ba Kap Gulam,"
II I/612; Osmanl tarih deyimleri ve terimleri szl, stanbul: Milli Eitim Basmevi, 1983-

286

KAY N A KA

PARMAKS I ZOGLU, smet. "Kasm Aga." lA. VI. 379-380.


PARMAKS IZOGLU, i . "Kasm Agha, " Encyclopedie de L'islam. IV. 1978: 748-749.
PARLATIR, smail. "Harem." Osmanl Trkesi Szl. Ankara: Yarg Yaynlar, 2006.
PAZAN, brahim. Padiah Anneleri, Eserleriyle Valide Sultanlar. Istanbul: Babiali Kltr Yaynclg,

2007.
P E I RCE, Leslie. "Ekberiyet, Cinsellik ve Toplum Dzeni: Toplumsal Cinsiyede lgili Osmanl Sz
Dagarcg." Modernlemenin Eiinde Osmanl Kadnlan, (ed.) M adeline C. Zilfi, ev. Neciye Alpay).
Istanbul: Tarih Vakf Yurt Yaynlar, 2000: 161-187
P E I RCE, L. Harem-i Hmayun, Osmanl mparatorluu 'nda Hkmranlk ve Kadnlar, (ev. Aye
Berktay). stanbul: Tarih Vakf Yurt Yaynlar, 2002.
PENZER, N. M . The Harem, An Account ofthe Instutions as is Existed in the Palaces ofthe Turkish Sultans.
Londra, 1936.
PENZER, N . M . Harem, (ev. M . Dogan ahiner) . stanbul: Say Yaynlar, 2000.
PTERBERG, Gabriel. Osmanl Trajedisi: Tarih Yazmnn Tarihle Oyunu, (ev. Uygar Abac). Istanbul:
Literatr Yaynclk, 2005) .

Prof Dr. erare Yetkin Ansna ini Yazlan. Istanbul, 1996.


RABY, Julian. "A Seventeenth-Century Description of znik/Nicea. " Istanbuler Mitteilungen. 26. 1976:

149-188.
RABY, J . " Diyarbakir: A Riva) to Iznik, a sixteenth-century Tile Industry in Eastern Anatolia." Istanbuler

Mitteilungen, 27 f8, 1977-8.


RENDA, GnseL "17. Yzylda Osmanl mparatorlugu ve Avrupa: Degien imgeler." 1 7. Yzyl

Avrupasnda Trk imaj, Sakp Sabanc Mzesi. stanbul, 2oor 44-56.


SAKAOG LU, Necdet. Osmanl Kentleri ve Yabanc Gezginler. stanbul: Ray Sigorta, 1996.
SAKAOGLU, N. Tarihi, Mekanlan, Kitabeleri ve Anlan ile Saray- Hmayun -Topkap Saray -. l stanbul, 2002.
SAKAOG LU, N. Bu Mlkn Sultanlan, 36 Osmanl Padiah. stanbul: Oglak Bilimsel Kitaplar, 2002.
SAKAOGLU, N . Bu Mlkn Kadn Sultanlan, Vilide Sultanlar, Hatunlar, Hasekiler, Kadneftndiler,

Sultaneftndiler. Istanbul: oglak Bilimsel Kitaplar, 2oo8.


SAKAOGLU, Necdet ve Nuri Akbayar. Osmanl Dnyasndan Yansmalar. stanbul: Denizbank
Yaynlar, 2000.
SARALAR, G . (Tanyeli). Topkap Saray Harem-III. Osman Tal Cephesi Restorasyon Projesi, (baslma
m lisans tezi) . stanbul: stanbul Teknik niversitesi Mimarlk Fakltesi, 1982.
SAZ, Leyla. Harem'in yz. stanbul, 1 974.
S EKiN, N. Topkap Saray 'nn Biimlenmesine Egemen Olan Tasanm Gelenekleri zerinde Bir Aratrma,
(yaynlanmam doktora tezi). (stanbul: stanbul Teknik niversitesi, Mimarlk Fakltesi.
Istanbul, 1990.
S E RTOG LU, M ithat. " Kubbealt ve Divan Hmayun. " R.T.M. 3/3L 1 9 5 2 : 1599-1602.
S E RTOGLU, M . Topkap Saraynda Gnlk Hayat. Istanbul. 1 974.
S EVGiN, Erdogan. " stanbul Saraylannda Adm Adm Topkap Saray: Saltanat Arabalar Dairesi."

Hayat Tarih Mecmuas. 9 1965: 6o-66.


S HAW, Stanford. Osmanl mparatorluu ve Modern Trkiye. ! . Istanbul: E Yaynlar, 1982.
S iRER, Mnir. "Veladeti Hmayn ve Beik Alaylan." Resimli Tarih Mecmuas. 43 1953: 2433-2436.

IV. M E H M E D SA LTAN ATI N DA TO P K A P I SARAYI HAREM i : i KTi DAR, S I N I R LA R V E M i M A R i

S I RER, M. "Saray Kadnlar," Resimli Tarih Mecmuas. 4/40, 1953


SOUSTIEL, Laure (Katalog haz.). Osmanl Seramiklerinin Grkemi, XVI.-XIX. Yzyl. stanbul: Suna
lnan Kra Medeniyetleri Aratrma Enstits, 2000.
SOYHAN, Cahit. "Osmanl Devri ini ve Seramikleri." Antika. 3- 198s; 26-29.
SNMEZ, Neslihan. Osmanl Dnemi Yap ve Malzeme Terimleri Szl. Istanbul: Yap Endstri
Merkezi Yaynlar, 1997.
SZEN, Metin. " I stanbul SaraylarfPalace of Istanbul." Antur Magazine. Istanbul, 1985: 58-65.
SZEN, M . Devletin Evi Saray. stanbul, 1990.
SZEN, M . Bir mparatorluun Douu Topkap. Istanbul, 1998.
SZERI, Melek Zhre. Topkap Saray Hareminde Tasarmn Grsel Analizi, (yaynlanmam doktora
tezi) . stanbul: Yldz Teknik niversitesi, Fen Bilimleri Enstits, 2004.
STOCKJ E I N , H . " Die Waffenschaetze im Topkap Saray." Art Islamica. L, 1934: 200-218.
AH N, F. "Ktahya ini-Keramik Sanat ve Tarihinin Yeni Buluntrlar Asndan Degerlendirilmesi."

Sanat Tarihi Yll, I X-X . 1979-1980. 1981: 259-286.


AHIN, F. "Ktahya Seramik Teknolojisi ve ini Frnlar Hakknda Grler." Sanat Tarihi Yll. Xl.

1981: 133-164.
AKR, Ziya. "Saray, Harem, Musiki ve Harem Bandosu." Resimli Tarih Mecmuas. 4!48. 195} 2759-276 1.
E H S UVAROGLU, Haluk. "Topkap Saray." T. T. O.K. Belleteni. 130. 1952: 3-4.
E H S UVAROGLU, H. "Topkap Saray'nda Altn Yol," T. T.O.K. Belleteni. 130. 1952: 3-4.
E H S UVAROGLU, H. Asrlar Boyunca stanbul Saraylar, Camileri, Abideleri, emeleri. 1954
E H S UVAROGLU, H. Tarihi Odalar. 1954.
E H S UVAROG LU, H . "Arz Odas." T. T.OK. Belleteni. 148. 1954: 14-16.
E H S UVAROGLU, H. " Le Montes et le Horloges Anciennes de Palais Turcs." T. T. O.K. Belleteni.

1954: 23-24.
I M I RG I L, Ahmet. Taa Yazlan Tarih Topkap Saray. Istanbul, 2005.
TAM ER, Cahit. "Trk Bezemelerine Ait Baz Aratrmalar." Milletleraras Birinci Trk Sanatlar Kongresi

19-24 Ekim 1959. Ankara 1962: 355-359.


TANER, Aydn. Osmanl Devletinin Kurulu Dneminde Hkmranlk Kurumunun Gelimesi ve Saray

Hayat-Tekilat. Ankara, 1978.


TAN I N D I . Zeren. "Topkap Saray'nn Agalar ve Kitaplar." Uluda niversitesi, Fen-Edebiyat Fakltesi

Sosyal Bilimler Dergisi. 3/3 2002: 41-56.


TAN I N D I . Zeren. "Bibliophile Aghas (Eunuchs) at Topkap Saray." Muqarnas. 2004: 333-343.
TAKIN, nal. Osmanl Devleti'nde Kullanlan Ol ve Tart Birimleri, (yaynlanmam yksek lisans
tezi). Elazg: Frat niversitesi Sosyal Bilimler Enstits Tarih Anabilim Dal, 2005.
TAN SUG, Sezer. "Topkap Saray Btnnn Niteligi zerine Bir Deneme." Kart Aramak, Sanat

Tarihi Yazlar. stanbul, 1983: 135-168.


TANYEL, Glsn. 'Topkap Saray Haremi'nin Hali Cephesindeki Yaplamasnn Evrimi." Topkap

Saray Mzesi Yll. 3 1988: 148-181.


TEKTA , Nazm. Harem'den Taanlar. stanbul, 2004.
TEZCAN, Baki. " l l . Osman rneginde " lerlemeci" Tarih ve Osmanl Tarih Yazclg." Osmanl. VII,
(ed.) Gler Eren). Yeni Trkiye Yaynlar, 1999: 658-668.

288

KAY N A KA

TEZCAN, H. "Topkap Saray Mzesi Harem Dairesi ve Hamamlar." Kltr ve Sanat. 5 1977.
TEZCAN, H. Kkler (Topkap Saray Mzesi I) . stanbul, 1978.
TEZCAN, Hlya. Osmanl Saraynn ocuklan, ehzadeler ve Hanm Sultaniann
Yaamlan, Giysileri.
.
Istanbul: Aygaz, 2006.

THYS-ENOCAK, Lucienne. "Bir Valide Sultan'n Himayesinde Seddlbahir ve Kumkale." Osmanl

Mimarlnn 7 Yzyl "Uluslarst Bir Miras. " stanbul: Yap Endstri Merkezi Yaynlar, 2ooo:
II2-II7THYS-EN0CAK, L. " Kurnkale ve Seddlbahir Osmanl Kaleleri. " Cogito. 28. Yap Kredi Yaynlar.
Istanbul: 274-282.
THYS-ENOCAK. L. Ottoman Women Builders: The Architectural Patronage of Hadice Turhan Sultan.
Ashgate Press, 2005.
THYS-EN OCAK, L. Hadice Turhan Sultan, Osmanl mparatorluu 'nda Kadn Baniler, (ev. Ayla Orta).
stanbul: Kitap Yaynevi, 2009.
TiMUR, Tamer. Osmanl almalan, lkel Feodalizmden Yan Smrge Ekonomisine. Ankara: V Yaynlar,
1989.
TOKMAKIOGLU, Erdogan. Osmanl'da Kadn Alemleri. Istanbul: Geit Yaynlar, 1991.
TOLASA, Harun. eyhlislam Bahyi Efendi Divtin'ndan Semeler. stanbul: Tercman 1001 Temel
Eser, 1979.
TUGLAC I , Pars. Osmanl Saray Kadnlan. Istanbul, 1985.
TURAN, Nurhan, Banu Malir ve Selim Kalkan. alar Boyu Anadolu 'da Kadn; Anadolu Kadnnn 9000
Yl. Ankara: Kltr Bakanlg Antlar ve Mzeler Genel Mdrlg, 1993.
TURAN, erafettin. "Osman_h Tekilatnda Hassa Mimarlan. " Tarih Aratrmalan Dergisi. I fl. Ankara,
1963: 157202.
TRKAY, C. "Topkap Saray Mzesi inde Kkler." T. T. O.K. Belleteni. 190. 195]: 6-7.
TRKOGLU, Sabahattin, "Topkap Saray." Trk Ansiklopedisi. C:XXX I . 1982: 3 07-3II.
ULU, Tln. Topkap Saray inileri, (yaynlanmam lisans tezi) . Istanbul: istanbul niversitesi,
Edebiyat Fakltesi, Sanat Tarihi Blm, 1965.
ULUAY, M . agatay. " Haremden Mektuplar." Yeni Tarih Dnyas. . 195r 27-29 .
U LUAY, M . . " Haremden Mektuplar 2, Harem'in Srr Nedir." Yeni Tarih Dnyas. 2. 1 9 5 r 74-77.
ULUAY, M. . " Haremden Mektuplar: Hafsa Sultann Mektuplar." Yeni Tarih Dnyas. 18. 1954:
732734
ULUAY, M. . Haremden Mektuplar I. Istanbul, 1956.
ULUAY, M . . Osmanl Saraynda Harem Hayatnn yz. I stanbul, 1959.
ULUAY, M . . "XVI I I . Asrda Harem" stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi Tarih Dergisi. 17-18.
stanbul, 1963: 269-274.
ULUAY, M. . Padiahlann Kadnlan ve Kzlan. Ankara: Trk Tarih Kurumu Yaynlar, 1980.
ULUAY, M . . Harem II. Ankara: Trk Tarih Kurumu Yaynlar, 1992.
UNCUOGLU, Muhtar Ayhan, Topkap Saray inileri, (yaynlanmam yksek lisans tezi). Istanbul:
Mimar Sinan niversitesi, Sosyal Bilimler Enstits, Geleneksel Trk El Sanatlan Program ini
ve ini Onarmlan Ana Sanat Dal, 1992.
URAN, Hilmi. nc Sultan Mehmed'in Dn, Kagtlk ve Matbaachk A. . Istanbul, 1943.

IV. M E H M E D SALTA N AT I N DA TOPKAPI SARAYI H A R E M i: i KT i DAR, S I N I R LA R VE M i M A R i

UZUNAR ILI, 1. Hakk. "Osmanl Saray'nda Ehl-i Href (Sanatkarlar) Defteri." Belgeler. XI/I5 r98r-

86: 2376.
UZUNAR ILI, 1 . H . Osmanl Tarihi, I I I / I , Ankara: Trk Tarih Kurumu Yaynlar, I995
UZUNARILI, 1 . H . Osmanl Devleti 'nin Saray Tekilat, Ankara: Trk Tarih Kurumu, 1988.
UZUNAR ILI, . H. Topkap Saray Mzesi Ariv Katalogu. r-2, (yay. haz. lk Altnda) . Ankara, 1988.
OK, Bahriye. slam Devletlerinde Trk Naibeler ve Kadn Hkmdarlar. Ankara: Kltr Bakanl
Yaynlar, r98r.
K, Cokun. Osmanl Tarih Yazarlar ve Eserleri. Ankara, 1982.
KERMAN, nder. Sanayi ve Tasarm Yarnda Bir imparatorluk ki Saray: Topkap ve Dolmabahe.
stanbul, 2007.
NVER, Sheyl. " Ssleme Sanat Bakmndan Topkap Saray Mzesi." Gzel Sanatlar Dergisi. 6. 1949:

I09-I47
VAROGLU, Hamdi. "Topkap Saray'nda Kadnlar Dairesi." Tarih Corafya Dnyas. I. 1959.
VAROGLU, H. "Topkap Saraynda Kadnlar Dairesi." Tarih-Corafya Dnyas. 2 . 1959: 95-96.
WEN S I NCK, A.J. " Khadim." EI. IV. 1978: 899.

WOLFRAM von Soden. " b arlimu (m )" Akkadisches Handwrterbuch, I , Unter Benutzung des lexika
lischen Nachlasses von Bruno Meissner (r868-r947) bearbeitet von Wolfram von Soden, Otto
Harranssowitz, Wiesbaden, r96r 323

WURM, Heidrun. Der Osmanische Historiker Hseyn b. Cafer, genannt Hezafenn und die Istanbuler

Gesellscha.ft in der zweiten Haelfte des 1 7- Jahrhunderts. Freiburg, 1971.


YAHYA KEMAL ( B EYATLI) . Aziz stanbul: Topkap Saray'nda. Istanbul: Fetih Cemiyeti Yahya Kemal
Enstits Yaynlar, 1964.
YAVUZ, Cezar. Osmanl Maliyesinde Bunalm ve Deiim Dnemi: XVIII. Yzyldan Tanzimat 'a Mali

Tarih. Istanbul: Alan Yaynclk, 1986.


YENAL, Engin. Bir Kent stanbul 101 Yap. Istanbul, 2000.
YENAL, . "Topkap Saray Mzesi Enderun Kitapl." Gzel Sanatlar Dergisi. 6. 1949: 85-90.
YENI E H I RLIOGLU, Filiz. " ehzade Mehmed Trbesi inileri zerine Gzlemler. " Bedrettin Cmert'e

Armaan. Hacettepe niversitesi Sosyal ve Idari Bilimler Fakltesi Beeri Bilimler Dergisi zel
Say. Ankara, 1980: 449-456.
YEN E H RLOGLU, F. "Osmanl Dnemi Yaplarnda Bulunan ini Kaplamalar ve Restorasyon
Sorunlar." Rlve ve Restorasyon Dergisi (I. Restorasyon Semineri Ozel Says). Ankara, 1982: 43-64.
YENI E H I RLIOGLU, F. " Les grandes lignes de l'evolution du programme decoratif en ceramique des
monuments ottomans au cours du XVIm siecle." Eldem. I. 2. 1985: 453-476.
YEN E H RLOGLU, F. " Les revetments de ceramiques dans !es edifices ottomans de Diyarbakr."

Ars Turcica, Akten des VI. Internationalen Kongresses for Trkische Kunst. Mnchen, 1987: 368-382.
YENI E H I RLIOGLU, F. "znik Seramik retimi ve Ustalar. " Tarih evresi. ro. 1994: 33-38.
YERAS I M O S , Stefanos. stanbul imparatorluklar Bakenti. stanbul: Tarih Vakf Yaynlar, 2000.
YI, Eunjeong. Guild Dynamics in Seventeenth-Century Istanbul, Fluidity and I.everage. B rili. Leiden, Boston, 2004.
YCEL, Erdem. "Altn Yol ve Tekkeci Camii inileri." Trkiyemiz. r8. 1976: 2-6.
YCEL, Yaar. Osmanl Devlet Dzenine Ait Metinler, Kitabu Mesalihi'I-Mslimim ve Menafi 'i 'I-M 'minin.
I - I I I , Ankara r98r.

KAY N A KA

YKSEL, Hasan. "Osmanl Toplumunda Vakflar ve Kadn (XVI-XVI I Yzyllar). " Osmanl. V, (ed.)
Gler Eren. Yeni Trkiye Yaynlar, 1999: 4955
YKSEL. O. "stanbul Saraylarnda: Adm Adm Topkap Saray." Hayat Tarihi Mecmuas. 1j2. 1965: 54-69.
YKSEL, O. "Topkap Saray," Hayat Tarihi Mecmuas. 1/J. 1965= 54-69.
YKS EL, O. "Topkap Saray Harem Dairesi Altn Yol." Hayat Tarihi Mecmuas. 4 1965: 55-56.
YKSEL, O. "stanbul Saraylannda Adm Adm Topkap Saray: Altn Yol." Hayat Tarihi Mecmuas. 4

1965: 54-63.
YKSEL, O. " Kkler (Topkap Saray)." Hayat Tarihi Mecmuas. 6. 1965: 333 9
YKSEL, O. " stanbul Saraylarnda Adm Adm Topkap Saray: Sarayn 400 Odal Ksm Harem."

Hayat Tarihi Mecmuas. 3 1965= 55-62


ZILFI, Madeline C. "The Kadzadelis: Discordant Revivalism in Seventeenth-century Istanbul." journal

ofNear Eastern Studies. 4 1986: 251-269.


ZILFI. Madeline C. The Politics of Piety: The Ottoman Ulema in the Postclassical Age: 6oo-8oo.
Bibliotheca Islamica. Minneapolis, 1988.
Z I LF I , M . C. " Kadzadeliler: Onyedinci Yzyl stanbul'unda Dinde lhya Hareketleri." Trkiye Gnl,
(ev. M. Hulusi Lekesiz) . 58. Kasm-Aralk, 1999: 65-79.
ZILFI, Madeline C, (ed.) . Modernlemenin Eiinde Osmanl Kadnlan, (ev. Necmiye Alpay) . Istanbul:
Tarih Vakf Yurt Yaynlar, 2000.

IV. M E H M E D SALTA N AT I N DA TO PKAPI SA RAY I H A R E M i: i KTi DAR, S I N I R LA R V E M i M A R i

DiziN
Ab

Abbas Aa (Darssaade agas) 154


Abbasi (Devleti) 75
Abdullah (Dervi) 25-26, 40, 58, 64, 66-67, 69,
77 79 8r
Abdunahim (Mfti) 28

Abdurrahman Abdi Paa 19, 38. 43. 66, 8r, 2II2I2, 219, 227

Ali (alk) 85
Ali (Divane) r84
Ali (skenderiye teberdaran- hassa'dan) rr9
Ali Aa (Bostancba) 68-69
Ali Aa (Mimar) 216

Ali Ufki (Aibert Bobovi, Albertus Bobovius, Bo


bowsky) 77 78, 96-97. 107, 138
albn beik 83, 105
Albn Yol 12-13, 105, II2II3, I2J, 175, 177, r86, 191;

Abdurrahman erefBey 23-26, 59. 89, 206, 242

inileri 250; kaps 124125, r62, r66; kap ki

Abdlaziz Efendi (Kara elebi-zade) r8, 39-40,

tabesi 267; zerindeki odalar 215

4243 48, 58. 62, 69. 72, 129

Abdlhamid I odas 12-13


Abou-EI-Haj, Rfa'at Ali 30-31
adalet kki.i 178, r83; adalet kulesi (kasr- adalet)

Anadolu 34. 5 1 , 77- 88


Arab [taifesi) 64, 8r
Araba Kaps 12-13, 99, II2II3, I4I-I43 175; kitabesi r8o, 191, 214, 215, 264, 266, 269

12-13, rr2-rr3; Adil Kki.i (Kasr- Sultan Ah

Arafat (resimleri) 146

med) 197

Arifi I83

Afrika/Afrikal 76, 140

Arzhane 12-13

Ajfoncu, Fatma 2o9

Asya 191; devletleri 46

ahengeran 224

Adar Mescidi 12-13

Ahmed (ehzade, IV. Mehmed'in kardei) 212


Ahmed I 31, 37. 66, 8o-82, 196; inaat faaliyetleri

Atike Sultan 56

208; odas rr2-II3, 2oo-2or, 250-251; okuma

odas r2-r3; lm 29, 44, 54 62


Ahmed III Kitap!$ (Enderun Kitap!$) 12-13
Ahmed Paa (Hafz) 55
Ahmed Paa (Hasan Bey-zade) 8o-8r
Ahmed Paa (Hezarpare) 40-41
Ahmed Paa (farhuncu) 35-36, 73-75 26r

Atba, Zeynep r96


Avlu I. veya Alay Meydan 12-13
Avlu Il., Kese, Divan Meydan, . Yeri 12-13
Avlu III., Enderun Meydan, 2. yeri 12-13
Avlu IV., Sofa-i Hmayun, 3 Yeri 12-13
Avrupa/Avrupal 21-22, 25, 1 07, IIO, 191, 193, 196,
240, 245; devletleri 31, 35 46; ithalab iniler
124, p; tarz sslemeler 242

Ahmed Paa (Veziriazam) 41, rr4

Avusturya: kral 47; Ulusal Kitaplg 250

Ahmed Resmi Efendi 56

Ayasofya 196

Ahmed Tayyarzade 'Ata 23, 76

Aye (Hz.) 214

Ahmet Refik 53 245

Ayverdi, Ekrem Hakk 215

Akgndz, Ahmet 6o, 91


Akkadca 88
Akozan, Feridun 12-13, 26, ro8, II2, rr5, rr8, 120,
123-124, 136, 149150, 167-168, r86, 190191,
198-199 203-206, 215, 230, 243-244, 246
247, 257

Alaeddin (Bamimar) 179


Alderson, A. D. 54 6o

Bab- Ali r82


Bab-Us Saade, babssaade, Bab's-sa'ade 42; $
s, agag (ak agalar) 76-78, 83, 109, 193.
269; kaps 12-13, 169, 265

Bab-Us Selam (Orta Kap) 12-13


Bachelard, Gaston rr4, 226
Bagda Kki.i 12-IJ, 98 99 196. 207
Diz i N

Badat Seferi 5 5
Bahai Mehmed Efendi 28, 65

II3, 164, 175, 206

Contarini, Paolo 88

Baki Bey 41

Croix, Franois Petis de La 94 122, 259

Babakanlk Osmanl Arivi 216

cuma namaz 83

Baiala Kulesi (Hekimba Odas) 2-3

cceler dairesi, odalan n2-n3, 141, 148


clus, clus 28, 38, 42-43 , 45-47, 49, 54. 64, 8o,
8o, 201, 252

bamaklk veya pamaklk 5 1


Bayezid (ehzade, IV. Murad'n kardei) 55
Bayezid I 76

Bedr-i Cihan Kalfa 152

anakkale Baz 52, 239, 26

Behram Aga I70I7I

elebi Sultan Mehmed (1413-I42I)

Bekta Aga 37. 48, 67, 69, 72-73 - o2, 105, 107
Belgrat 245

ifte kasrlar II2 II3, 85, 200, 203-206, 228, 230,

Beir Aga, el-Hac 78; Beir Aga Camii ve hamarn


2-I3

beylik avuu 220

nar Yakas 83
237, 241-242; inileri n7, 145; kubbeli oda
n2-n3, 206-207; onanm 130, 269

ilingiran 222, 224

Bizans dnemi 222

imen, Ali 6o

Bon, Ottaviano 46, 95

in 75

bostancpar) 90; hastancba 68, 98. 88, 2I02I2, 220

Bourdieu, Pierre n
Byk Bini Kaps 99 I!2-n3, 144-145 68, 175.

Ca

Da

DaUam, Thomas 95
Danca 217
dar's-sa'ade, Darssa'ade, darssaade, darssa

8o, 268
Byk ekmece 221

ade [saadet kaps, Saadet Evi) aas, aalan

Candaroan Beyligi 76

154, 163, 169, 171, 174, 188, 190, 192, 194

cariye(ler), halayk 38, 40, 56-57. 59 64, 66, 71,


88, 95 o8, 152, 2n; ait mekanlar 105, n 5 ,

77-78. 8o, 82, 87. 4o-4, n 26o; aalw

122, 66, 68-69, 8o, 190, 193. 209, 2o,

(makam) dairesi, odas, oda-i dar's-sa'ade

(kzlar aas, kzlaras) 17, 19-20, 26, 30,


58. 75 79 8, 85. o2, 123, !26, 138, 147 152,
210, 212, 238. 248, 264; alW [makam)

225, 241, 247, 265, 269; avlusu 250; dairesi

103, II2IIJ, 126, 138, 140-142, 175-176, 226;

(ustalar) 12-13, 97; timi 109, 174, 264; ge

aasna ait bina, blm 1 5 9 . 6-62, 268;

dildi [cariyeler) no; hamarn n2-n3; hastane

asna ait rnekanlara giri kaps 5 5; aas

si I2-13, n2-IIJ, 68; kiler, ocak n2-n3, 1 9 1 ;

nn hamarn n2-II3, 158; asnn nndeki

kU 1 2 - 1 3 , II2II3, ! 2 8 , 165, 167168, 176,

kaplar, -kapus, kap kitabesi 66, 2n, 267;

191, 265; mutfaw r2-3; talW r2-3, n2-n3,

aasnn zel odas 97 II2IIJ, 157, 6; bab-

120121, 124, !26!27, 131, 135-136, !63164,

dar's-sa'ade muzafah 212; halk 63; ocaw

r66-167, 190, 268

139; - Darssa'ade'de vaki olan yeni harn

eelali isyanlan, eelaliler 34

nam binas 195-196. 226. Aynca bkz. kara

Cevri Kalfa Dairesi 28

aalar

Chishull, Edmund D. 98-99, 107

Davud (Mimar) 190, 196

Cinci Hoca 40

defterdar 210, 212

Cinlerin meveret yeri (Harem Kaps) 2-13, n2-

defterhane 2 n

IV.

M E H M E D SALTA N ATI N DA TOPKAPI SARAYI H A R E M i : i KTi DAR, S I N I R LA R VE M i M A R i

2 93

demirciyan 223-224
deprem(ler) 17, 88, 127, 208, 215, 249

Esvap Odas 12-13


Evliya elebi 8, 3 9 . 44-45, 66, 73 - 81, 178179

Dest-i Mal Odas 12-3


Devlet-i Aliyye, bkz. Osmanl devleti

Fazl Ahmed Paa 84

D Hazine 12-13

Fazl Mustafa (Kprlzade) 85

Dilaub Sultan 68

Felemenk 31
Fil Bahesi 179; kaps 12-13, 99

divan 3 5 . 46-47. 74, 99 211; arz divanhanesi 182;


divan erbab 40; divan kaps 193; divan ye

Finkel. Caroline 34. 55. 6o, 62, 71-72, 8, 84

leri o6; divan yeri, divann topland oda

Flachat, Jean-Ciaude o2103, 105, 107

106, 138, 8o, 252; divana giden kap 98;

Fransz 22. 31, 89. 92, 99, 102

divanhane 178, 190, 212; Divan- Hmay(n


43 58, 8o

Eb

Ga

Gazanfer a 88

Diyarbakr 2 17
dolap kubbesi II2II3, 141-143 237, 266

Gemlik 218, 223


Girit: sava 3 5 75; seferleri 40

dkmcyan 224

Goffman, Daniel 3o-p, 85

Ebu Said Efendi 72

Gouz, Franois De La Boullaye Le 105-106

Ebi'I-Leys (mam Fakih) 77

Greaves, John 46, 97

Edincik 221

GreUot (Dragoman) 94
Grelot, GuiUaume-Joseph 242, 251, 258

Goodwin, Godfrey 68, 107-108

Edirne 50, 98, oo, 210-212, 220. 228, 237. 239,


241, 269

Eflatfn irvani 83
Ege 6o
Eldem, Sedat Hakk 12-13, 26, o8, 2, 115, 118,
120, 123-124, 136, 149150, 167-168, 180, 185

Grosrichard, Alain 36
Grc Kalesi 192

Ha

Habsburglar 85
haclar 52

186, 1901 9 1 , 198199 203206, 215, 230,

Haova Sava 34

243244 246247 257

haddadan 224
hadm(lar): beyaz hadmlar, hadm aas, harem

Elizabeth (Kralie) 95
Emler, S. 8o
Enderun 76, 82, 69, 171; avlusu 172-173 86; du
varlan 8o; halk 263; hamarn 250; mektebi
109; -i Hmayun 23, 217

Eremya elebi (Kmrcyan) 26, 83, 127, 209


212, 225

aas, kara hadmlar, siyah hadmlar, zenci


hadmlar, bkz. dar's-sa'ade aalan, kara
alar.
Halep 217
hammamcyan 220-221, 224, 226
Hammer, Joseph von 51, 65, 171

Ertug, Zeynep Tanm 27


Erzurum 217

Hanefi Efendi (Kazasker) 42, 72


harc- hassa defterleri 173, 1 94, 226

Es' ad Dai 197


Eski Saray 19, 36, 49 54 56, 62, 68, 71, 69, 178,
83, 188, 194-196, 210; saray aas 140; teber

Harem: anahtar(lar) 92, 139; bahesi 12-13; camii


12-13; Hali cephesi 14, 27, 88, 5 , 67, 196,
216, 241-242, 248, 254; hamam 188-189; ka

darlan 69

dnlar blmne giri kaps 1213. 112112,

Esther Kira 6 2

228; kaplan 4, 266; hizmetleri 20; nbet

2 94

Dizi N

yeri r2-13, n2-n3; sultana ait mekanlar 262;

Hnkar havuzu 127

padiah ailesi r67, 2S2, 260; padiah ailesine

Hnkar Sofas 12-13, 27, n2-II3, 122. 127, I7S 179.

ait mekanlar us; padiahn haremde kullan

r8s-r86, 196. 202, 208, 227-228, 241-242,

d yol I7S r8r; padiah kaps (3. Kap) 109

246-2sr. 269; inileri 237, 24S 262-263; ka

haremeyn evkaf nezareti 77

plan 176, 267; kesiti, plan 243-244; ocakl

Has Ahr ve Raht Hazinesi Meydan r2-3

sofas 26o; -na geilen yol r26; -nda dzen

has oda(lar) , oda-i hass(lar) 70, 98. r69-17I, 17s .

lenen tren 2s9; -ndaki hamam 226

r86, 191, 19S 200, 203, 227, 24S 248, 2S9

Hrrem Sultan 37, 52-53, 6o, 196, 260-261

262-263; kadrosu 173; -daki tahh r8o

Hseyin (Hz.) 14S

Hasan (Hac) 218

Hseyin A{!a (Mirahor) 46

Hasan (Hz.) I4S

Hseyin Efendi (Hezarfen) 210

Hasan (Vecihi) Efendi 18, 29, 39 S7

Hseyin Paa (Amcazade) 8s

haseki(Jer) 30, J7, 49 SI, S4 6r, 78, 108, 122, 138-

Hseyin Paa 6o

139, 169, 188; bahaseki (haseki sultan) 108,


228; bahaseki (haseki sultan) odas 168,

rgadan 220, 224

210, 22s; daireleri 166, 193. 2rs; - kadn 108;

Itzkowitz, Norman S9

odalan 97, 124, 131, 167, 176, 1 9 1 , 26s. 267;


hasekilik, hasekiliWn k S3 109, 128. Ayn

brahim A{!a (Celali) 78

ca bkz. kadn efendi, valide sultan.

brahim A{!a (l.ala) 69

Hastane Avlusu 12-13

brahim I 28, 49 S4S7 s9-62, 64, 82, 172, 209,

Havemak Kasn 21S

213, 214; harerne katklan 196, 207-208; taht

Havuz Yeri 12-13

tan indirilmesi 18-19, 29, 3 4 3 7-42, 47, 72,


16s; lm 3S 44 66, 83; Sultan brahim

Hazine Odas 12-13


Hazine-i Hmayun Hademeleri Kogtu 12-13
Hazinesi (Silahdar Hazinesi) 12-13
Hristiyan(lar) 22, ss. 93; kilisesi 101

Tal 12-13
i an, iol:!lan(lar) 77, 107, 170, 2s9; sistemi 17J;
odalan 98

Hrka-i Saadet Dairesi 12-r3

ftariye Karneriyesi 12-13

Hzr (Edirneli) 184

ikbal (gzde, hasodalk) 108; odalan 12-13; -ler av-

Hzr A{!a (Lala) IS4

lusu, tal 203

Hierosolimitano, Domenico 9S 193, 2S9

ncirlik 12-13

Hipokrat 21

ngiliz 3 1
ngiltere (Krall) 1 9 , 98

hizmedi(ler), hizmetkar(lar) 30 47. 109, 138, 143,


166; kadn hizmediler, hizmetkarlar 108,

ran 89; efsaneleri 214

no; snf 122; -e ait mekanlar us. Aynca bkz.

sa A{!a (Hafz) 1s2

kara a{!alar

sfendiyar (Hkmdar) 76

Hodgson, Marshall G. S. 29-30

skenderiye 94

Hollanda 24S

slam 3s; dnyas 7S 88

horasancyan 222, 224

slamiyet 93

Hotin Seferi 203

smail (Muhasip) 67, 69

Hnkar Hamarn 12-IJ, n2-II3, 190, 196, 242,

stanbul 18, 26, 30, 34, 46-47, so. S S 72, 77 83.

24S246, 2492SO

88-89, 94. 98-99. 102, 147. 174. 180, 189,

IV. M E H M E D SALTA N ATI N DA TO P K A P I SARAYI H A R E M i : i KT i DAR, S I N I R LA R V E M i M A R i

2 95

195 2 I I-212, 214, 217-218, 220-222, 225, 228,


237. 239. 241, 249. 255. 269; Bakrky 222;

kapkulu: yenieriler; sipahiler

Bogazhisan 217; Bozii II; ayu Kk 210;

kara a(lar), karaa(lar). kara-agalar (tavai a

Darphane os; David Paa sahras 228; Dot

lar) 21, 2J, 25, 40, s8. 6J-65. 69. 75-79 8-82,

mabahe Saray 11, 252; Davut Paa Saray 212,

87. 91, 97. o2-o5, o8, 120, 134. 137-I4o.

219; Eyp 250; Eyp Sultan Cam [ve) Trbesi

147 62, 170. 172, 174-176. 194 2II, 265,

46, 74; Edirne Kaps, Kapusu 46, 212; Fatih

267; avlusu 147; camii, mescidi 12-IJ, II2-IIJ,

Cami 41; Galata 190, 223, 250; Galata halk

146, 62, 176, 241, 268-269; dairesi 12-IJ,

90; Hali 11, 255-257; Hasky 220; stanbul

215; eitimi 2 6 ; kouu, odas, plan ve kesiti

halk 40, 56; Kartal 217; Mannara [Adas) 26-

o3 II2-IIJ, 46-15 . 62. 67-68, 175. 179.

217, 221-222; Orta Cami 34. 41; Pendik 217;

190, 237, 268; nbet yeri 112-114, 127; 139.

Pera 94; Sarayburnu 99; Sinan Paa Kk

141, 148; taJ 12-IJ, II2-IIJ, 120-121, 136,

63, 170; Sultan Ahmed Cami 197. 224; tersa

146, 147. s-154. 157. 6, 175. 266; yn 124;

ne-i amire 219; Tophane'deki dkmhaneler

-a ait blmler, mekanlar 122, 125, q6, 141-

74; Tuzla 217; Oskdar yazlk saray 83; Os

43 5s. 6. 66. 69 9o. 93 212, 228.

kdar bahesi 195. 219, 226; Yeni Cami Kl

265; -n katipleri 140; -n grevleri, sorumlu

liyesi (Eminn) 239-240; Yeni Camii, Yeni

luklan 145. 269;-n gleri 79; -lk mertebe

Valide Camii Hrkar Mahfili 236, 238-240;


Yenikap 83; Yedikule Zindam 35
sve 99

Ka

leri 139. s6-57 Aynca bkz. darssade aas


Karaavu 37
Karamrsel: kads 90; liman 89

ii isimleri ve imzalar 232

Kasm (Mermerci) 88

zmit (znikmid) 219, 221-224

Kasm (ehzade, IV. Murad'n Kardei) 55

znik 196; inileri 8s-86, 197. 200, 229, 240,

Kasm Aa (Bamimar) 209

250; kads 90, 89

Jo

Kapda 221

Katip elebi 18, 28, 40, 42, 57. 67, 8


Kavak 222-224

Jorga, Nicolae 41, 43 53. 55 5 9 71


Kabe tasviri II9, 122, 146-147 62, 240
kadasker(ler) 69, 76
kadn efendi(ler) 78, o8; bakadn dairesi 12-13,

Keere, P. Van der 250, 255


kethda(lar) 34 43 69, 141, 188; bey 48; -kadn,
hatun 64, IIO-III, 123
Keykavus 75
kbab 2II, 213

112-II3; bakadn odas 267; bakadnefendi

Kbns 217

odalan II2-IIJ, 67, 176, 250; odas 69. Ay

kzlar aas, kzlaraas 75. 78-79. q8, 140, 210,

nca bkz. haseki, valide sultan.

212; dairesi 13; -nn odas 97. IOJ, 126

Kadzadeliler 35; hareketi 34

Kilerli Kouu 12-13

Kahire 147, 248

kireiba 68

kahve odas II2-113

Kirmast 224

kamusal kimlikler 29

Kprl(ler) 85; ailesi, slalesi 6o, 71; dnemi 30,

Kandiye 239
kap as, kapaas [beyaz hadmlar] 7o, 139; da

84
Kprl, Fuat 76

iresi, hamam ve kulesi 12-13

Ksem Sultan II, 19-20, 25, 37 42, 47-49, 54-56,

kap as, kapaas 70, 139-140

58-63, 65. 68-70, 72-73 - 83, 172, 26o-26; haDizi N

yrseverli 52; ldrlmesi 57, 66-67, 6o, 71,


74 82, 97 129, 133134, 143 151

Mehmed Halife (Tarihi) 18, 3940, 42, 4 7 , 5 7 , 8 3

Kubbe Alt 12 - 13
Kuhane: avlusuna gei kaps II2II3; kaps 12

Mehmed II (Fatih) II, 76, 124, 178-180, 1 9 1 , 2 1 3 ; Fa

kutsal emanetler 98
kuyumcuba 210, 212
kfegeciyan 220-222, 224

tih Kk ( Hazine) 12-13; kanunnamesi 76


Mehmed III 49, 53, 95 162, 171, 193 , 195-196,
208, 226; snnet treni 51
Mehmed IV II, 17, 19, 25, 27, 35, 61, 63-64, 74
76; av merak 59; devri, dnemi 82-83, 85,

klliye 51

87, 127, 129, 203, 260-261; haremi yenileme

Krt Hatib 46

ve eklemeleri, imar faaliyetleri II4, 146, 179,

Ktahya: inileri 207; kads 200

Ma

elebi) 17-18, 3 9

Ksenofon 88

13, 42, 237; meydan 151; tah 12-13

La

Mehmed Efendi (Solak-zade Mehmed Hemdemi

208-209, 212-228, 238, 240, 263, 269; kasn,


inileri 237-241; odas, inileri II2 II3, 145,

lamcyan 220, 224

186, 204, 206, 208, 228231, 234236, 239;

Latin kzlan 88

portresi, resmi 44-45; snneti 78; tahta k

Lefke kads 196

3738, 4144, 46-49, 54, 56, 58, 86; tahttan

Lehistan 36, 47

indirme giriimi 68

Lokman 180, 182-183, 187-188, 190

Mehmed Paa (Damat) 202

Louis XIV 22

Mehmed Paa (Giritli) 35 73

Mabeyn Dairesi: Aynal Oda 12-13; Eski Kule K-

Mehmed Paa (Kaptanderya Dervi)

Mehmed Paa (Grc) 73


k 12-13; hamam 12-13; Hamid I odas 12-13

Mehmed Paa (Kprl) 34-35, 59, 84-85, 126, 143

Mabeyn Kaps 12-13

Mehmed Paa (San) 141

Maribi(ler) 138

Mehmed Paa (Sofu) 41, 202

Mahmud Aa (Ortanca) 152

Mehmed Paa (Sokullu) 193

Mahmud a (Saray- atik aas) 154

Mekke 52, 88, 147, 190, 196; betimleyen resimler

Mahmud Han (Eli) 47

146

Mahmud I 105

Meleki Kadn 69, 83

Mahmud II: dnemi onanm II6

Meliing 27

Manisa 180

Memluklu (Devleti) 75

Mantran, Robert 33

meremmetciyan 220

Mardin 217

mermerci, mermerciyan 184, 188, 220-222, 224

Mecidiye Kk 12-13

Meryem (Hz.) 213-214

Medine 52, 88, 147; betimleyen resimler 146

Mesud Efendi (Hoca-zade) 72, 74

Mehmed (Bakrc) 225

mekhane 12-13, 18o; hamarn 12-13, II2II3

Mehmed (Kk) 70

Meyit Kaps ve Meyil Yokuu 12-13

Mehmed a (Habei) 77, 190

Msr 74, 78, 89, 144, 248; valili 35

Mehmed a (Sedefkar) 197

Mihali 218, 220, 222-223

Mehmed a (Silahdar Fndklh) 2 6 , 58, 64, 189,


210212, 216, 225226, 251
Mehmed Efendi (Kadzade) 35

Mihriah Sultan I I 6
Miller, Barnette 25, 9 4 , 98, 178, 196, 2 0 8
Motraye, Aubry d e La 8 9 , 93 98-102, 107, I I 4

IV. M E H M E D SALTA N ATl N DA TO PKAPI S A R A Y I H A R E M i : i KTi DAR, S I N I R LA R V E M i M A R i

2 97

Mualla Eyboglu (Anhegger) 27, os. II6, 22,


27-28, 30-3, 33, 6, 65, 67-69, 190-

Mslman(lar) 2 , s . 72
Mslmanlk 47

9 , 96 . 202203, 206207, 2s. 228, 230


233 247-249 2S2

Naile Hatun s2

Mudanya 28, 222-223


Muhammed (Hz.), Peygamber 3S 144-4s. s4.
66, 234, 238

Naima Mustafa Efendi (Halepli) 8-9, 2s. 28, p43 46, s6-s8. 6o, 63, 66-70, 7374 8-82,
126, 33. 43 . 6s . 6 9-7, 263

Mukaddes Emanetler 2-3

Nakip Efendi 69

Murad II 76; sofasn hnkar sofasna baglayan

nakka: nakkiian 224; nakkaba 227

kap II2-II3

nakkii3n 224; nakkaba 227

Murad III II, 26, so. 9S 22, 92, 207, 22, 24,
2s9; emeli sofas II2II3, 7s; devri, dne

neccaran 220, 22S


Necipo@u, Glrt 2S, os. 09IIO, 67-68, 7

mi, saltanat 49 52-53, 4, 78; haremdeki

n 7s-76, 79, 86, 89-90, 93- 94, 96,

dewiklik, eklemeler, yenileme projesi 48,

2I6, 248, 2S0, 2S9

72, 79 180, 83, 88, 9, 93-9S 208, 2324, 238, 263, 279; [havuzlu) kk 27, 203,
23. 233; olu s;

Na

odas, inileri, koridoru,

Necipoglu, Nevra 9S
nihanhaneler 70, 33
Nurnan (Kprlzade) 8s

plan 2-3, II2-II3, 28, 64, 86-87, 98

Nurnan bn-i Munzir (ran ah) 24

9 9 . 82-86 . 89-9o. 97-200, 203, 2II ,

Nurbanu Sultan 37. s -54. 7. 8o, 88, 93. 96,

22823, 233 242, 24S-247 249 2SO, 252.

260; cenaze treni tasviri so; iin haremde

262; giri, gei sofas, kaplar II2-II3, 203,

yaplan yeni mekanlar 72

228-230, 245-246; ocakl sofas 7s; trbesi


96
Murad IV I I , 3 , 35-37. 40, 56; Badat [ve) Revan

Of

Oflazoglu, Turan 48
Ortancalar Hapishanesi (?) II2II3

Seferi ss; clfsu S4; dnemi, saltanat 49

Oryantalist 94

6o; lm 207

Osman (Nakka) 8o

Murad(t) Aa (Kara) 37. 4. 44 48

Osman I 83

Murphey, Rhoads 3

Osman II 44 S4 96, 248; saltanat yllar 3637,

Muslihiddin Aa 37 42

62, 8o, 82, 88, 20-203, 207; tahttan indiril

Mustafa Aa (Darssade Aas) 88

mesi, ldrlmesi 28, 33o 42

Mustafa Aa (Kara) 48, 69


Mustafa Aa, el-Hac (.624) 8o-8
Mustafa Efendi (Selaniki) 7, 3S so. s2. 95-96,
226, 248, 26
Mustafa I 8-82, 88, 96, 2oo; tahta gemesi 42,
44 54 8o, 2o-2o2
Mustafa II 98
Mustafa Paa (Kemanke Kara) S5
Mustafa Paa (Merzifonlu Kara) 84
musahip(ler). musahib-i ehriyari 9; dairesi 23. 4. 48, s4; odas II2-II3

Osman III: kitabeleri 246; kk 2-3; onarmlan


242, 245; tal [Asma Bahe) 2-3
Osmanl: devleti 8, 30-3 . 33. 3S 38-39. 93; dev
letinde tahta kma geleneW 17, 28, 78, 74.
264; dnemi 209; diplomatik faaliyetleri 37.
260; ekberiyet sistemi 17, 28-29; hanedam
II, 9-20, 28-29, 3334 37-38, 44 47 49 SO,
S3S4 s6, 59-60, 7, n 8o-8, 84, 87, 09,
29, 73-74, 264, 266, 269; mparatorluu
II, 8, 3, 3S
Otuz Yl Savalar 3S
DiziN

rn

mer a G9
rs, Hayrullah 88
z, Tahsin 128, 179
ztuna, Ylmaz S9 71
ztrk, Said Go

Pa

y) ; nfusu

sarayl kadnlar 93, oo


selatin camiler 78
Selim (ehzade, IV. Mehmed'in kardei) 212

Peevi 42, s, 8o, 193, 2oo, 248

Selim I 83

Peirce, Leslie P. 23, 29, 3- p , 37, 49, ss3, sGs7,

Selim II 193, 2so; hamarn klhan n yeri, Yeni

94, 2Gr
Penzer, Norman Mosley 2, 23, 2S, 4G, 92, 94, 99,
o7-o8, r42-43, s, 172, 9 G
Pers ordusu 8 8

Enderun Mektebi 2-13; haremi 94-9s


Selim III 28, us-uG; odas 2-13;

Serdap Kaps ( 3. Yeri Kaps) r2-13


Seyyid Abdlmennan (zbek Elisi) 4G
Shaw, Stanford S4 s9-Go

Philips, John 9 8

svacyan- Ermeniyan ve Rumiyan, 224

Pindar, Paul 4G

silahhane 8o

Pontchartrain (Bakan) 22

Simon Kr kalesi 92

Pouqueville, Franois Charles 92

Sinan (Mimar) s, 84, 9o, 9G, 222, 247-248

Ravza- Mutahhara 143

Sinop 7G

Revan ss; (Erivan) tahb 92

Sivas valisi 202

Revan Kk (Sank Odas) 12-3, 98, 207

Siyavu Paa Gs, n 8, 84


Soden, Wolfram von 88

S inimmar (Mimar) 213-2G

Reyhan a (Hoca) G7, G 9 , 7G

Sa

9G, 2 G-2I7, 220 , 227


Saray- Atik, Yeni Saray; -a geli treni (Valide Ala-

Paris 103 , o7

Gr, GsGG, 93, uo, 22-23, r27, 33, 7- n

Ra

Saray- Amire, Saray- Amire 7G, 2G, G8, 9s

Ricaut, Paul 9, 2S, 30 , p , 3G, 39, 44, GG, 70, 33, 38


Roma: devleti 7s; dnemi 222

Sofa Camii? 2-3

Rum(lar) 88, 98

Sonderson, John 9

Rumeli 77; topraklan s

sultann arz odas 2-3, 48, 7G, 24s, 2G3

Rusya 47

Sultann Abndan ndigi Yer II2II3, 7S Aynca

Safed 27

Sunuilah Efendi (eyhlislam) 3S G2

Sofa Kk 2-3

bkz. Valide Sultan Tal


Safiye Sultan 3S 37, so-54, 88, 93, 9G, 208, 239,
2Go-2Gr; hasekiligi dnemi 128; maa 7
Sahib Karahisar kads 19G

Sur- Sultan 82
Sleyman (ehzade, IV. Mehmed'in kardei) 39,
G8-G9, 22

sakacyan 224

Sleyman a (Ba lala, Uzun) Gs, G7, G9-74, 8, 33

Sakaoglu, Necdet 2S, 9, os, us-17, 4G, G3,


97 202203, 229-23 0, 252

Sleyman I (Kanuni Sultan Sleyman) u, so-s,

Salomon (Haham Rabbi) 9

Sleyman Paa (Kr) sG

Samako 28

Snnet Odas 2-3, 98

S3, I73,78-79, 190, 9s, 22s; odas 228

saray aalan 72, 4o


saray ustalan dairesi 2s

adrvan Kubbesi 2-13

Sarayburnu Kaps, Has Bahe Kaps 2-3

adrvanJ sofa II21I3, II7, 141, 43, 4G-148, rsG-

IV. M E H M E O SA LTA N ATI N DA TO P K A P I SARAYI H A R E M i: i KTi DAR, S I N I R LA R V E M i M A R i

299

1S7 17S 212, 228, 237 241, 262, 266, 269;


inileri I44I4S 240; kitabesi 214, 227, 268

Turhan Sultan I I , 19-20, 2S, 3 7 4 8 , s o , p , S 4 s 6 6 3 , 6s-72, 74. 8r, 83 -84, u 4 , 126-127, 129,

al Kaps 12-13

33, 143, 238, 26o-26r; gzelimindeki ona

al Kaps 12-13

rm 269; harem projesine katks 239; haseki

am 217

iken kullandg mekan r3r; kendi dairesi 134

ani Vani 38-39


ehzade(ler) 19, 3133 3739 4144 s. 54s 6. 6,

ulema 8, 42, 202; ulema-i Hanefiyye 42

68, 70, 79. 127, 129, r69. 176, 212214. 26o;

Uluay, Mustafa aatay 23, S4 S9 76, 84, ros

dairesi, evleri (ehzadegan dairesi) , odalar

ulife 40, s4

104, II2II3, 122, r63164, r68, 2IS, 267; ei

Urmiye (Azerbaycan) 8o

timi 78. 6, 62-63, 177, 262, 267; hamam

Uzunarl. smail Hakk 23, 49 S3 62, 7, 63

lar ro4; ehzadeler Mektebi (ehzadegan


veys a (Helvacba) 69

Ov

pishanesi, imirlik, 1213, 98-99. ro4os.

valide sultan(lar) u , 17, 9, 2 , 22, 2S, 30, 32, 3S37

Va

r6o, r63. 66 ; -lik maiyetleri 29, 104, 163,

4142, 48, ss. S7 61, 63-69. 772, 74 7883,

r66; veliaht ehzade dairesi, odas 1213, 161,

8s-86, 97. 38. 14-43 s. 162, 7o, 188.


93-94, 196, 22-21s, 2s9; avlusu 23-24,

mektebi), inileri r2-13, II2II3, 141, s9. 2rs.


267; -in kapatldw odalar, kafes ehzade ha

164
ekerciler (Helvahane) 12-13

34, 191, 21S, 228, 264; avlusuna bakan st

ekerciler Mescidi 12-13

kat odalar, girii koridoru, merdivenleri 29-

ekerpare Kadn 40

132, 137; bir saraydan dierine geme treni

erafeddin Paa (Hadm) 76

SO; dairesi 12-13, I I I , 122, 126, 68, 2SI; depo

eyhiiiislam 28, 3S 41, 43 69, 146, 162

SU

irvan II7, 2s2; taht II 92

1213, US, II21I3, 122123, I2SI26, 210, 22S;

uayip Aga (Lala) 1S4

Ta

Ul

133; geliri, servetleri S2, s8, 171; hamarn

kahve odas 122; kileri 132; kulland.W mekan


lar, inileri II4IIS, u8, I20I2I, 127, I4S

Tablakarlar Kogtu 2-r3

169, 174, 176, 209, 228, 240, 262, 26S, 268-

Tanyeli, Glsn 27, 248-2sr . 2532S4

269; kubbeli oda II2II3, IISII6, II8, I2S,

Tatarlar 77

128, 242, 268; makam 20, 47 so-s. s 6 . 8?.

Tayyar Efendi 23

no, 128, 173. 26o-26; mescidi, namaz oda

teberdar(lar) 69, 126; ocaw 26; teberdaran- hassa

s, inileri II2II3, IIS, II9, 147, I7SI76, 237,

178

240; matbah, mutfaw r242s, 2o-2n; n

Tekfurdag 28

bet odas r2s; odas 70, II2II3, n9, 127, 68,

Thevenot, Jean de 89-91, 138

2092II, 22S, 242, 249, 2SI, 262, 264, 268;

Thys-enocak, Lucienne 239

odasn hnkar odasna ba@ayan koridor, yol

Tire Icads r84

ve kaps, kitabesi II2II3, 121, 126127, 24S

Tokat 217

247, 262; odasnn geniletilmesi 130; sultan

Toumefort, Joseph Pitton de 22, 89-90, 97

havuzuna inifen merdivenler II2II3, 129;

Trablusam 217

talw I2IJ, II2II4, II?, I20I2I, 123124,

Trabzon 221

126, I3I-132, 136, 164, 66, I7S 181, 191, 2IS,

Tunca Nehri 2II

228, 267-268; taiw inileri 238-24o; talw

300

Dizi N

na bakan mek.inlar 1 3 5 . . 6 c : ta geilen

mekanlardan birincisi 1 2 5 : taln il:i kaps


125, 63; talna giden yol 1 2 1 . 23:-:

undlll .

payesi, stats 49. 5354 62, 84. o . 1 2 2 .


171-172; yatak odas 23. 5116, 239. 247.
249; yatak odasndaki iniler 117-119. 122.
145, 240; (na ait] gizli dolap 133. Aynca bkz.
haseki, kadn efendi.
Vaile, Pietro della 94
Veli (Divane) 84
Veli (Semakklian) 227
Veliaht Dairesi 203, 206, 231
Venedik 3536, 94, 193; -li 31
veziri Azam dairesi 12-13
vezirlik makam 30
Vienne 107

Viyana Kuatmas ( 683)

W .

Withers, Robert 46, 97, 10911 0, 138140

Ya

Yahudi 9 ; kadnlar 22, 138, 62


Yahya Kemal (Beyatl) 88
Yalakabad 218, 221
Yal Kk kaps 12-13
yangn(lar) 15, 17, 26, 88, 114, 119, 124125, 127
128, 133 144 147 p , 158, 17 9 1 90191, 2 08
212, 215217, 221, 225226, 228, 237 239241,
249 251, 263, 269
Yeni Sa ray 19, 47, 4 9 , 52 54 . 56, 62, 93 . 140,
! 69 . 172, 178 179 19 0, 1 94 1 9 6, 212, 217; h
(emektarlar] 69
YusUf Aga (Kzlar Agas) 79
Yusuf Paa 28

zlfl(ler), zlfl baltaclar (baltaclar) 70; Bal


taclar Camii 1213; kaps 1213; ku 12
13, 1798o, 202; kethdas 6 9 ; oca avlusu
1213

IV. M E H M E D SALTA N AT I N DA TO PKAPI SARAYI H A R E M i: i KTi DAR, S I N I R LA R V E M i MA R i

}Ol