You are on page 1of 14

Η Δοξολογία του Β΄ ήχου του Ιακώβου Πρωτοψάλτου

στις εξηγήσεις
Γρηγορίου Πρωτοψάλτου και Χουρμουζίου Χαρτοφύλακος
Αντώνιος Ε. Αλυγιζάκης
Καθηγητής
aealygizos@gmail.com
Περίληψη: Το θέμα των εξηγήσεων της δοξολογίας του Ιακώβου Πρωτοψάλτου στο β΄ ήχο από τους Γρηγόριο Πρωτοψάλτη και Χουρμούζιο Χαρτοφύλακα εξετάζεται στα πλαίσια αναθεωρημένων και αναδιαρθρωμένων θεωρητικών στοιχείων. Έτσι
φαίνεται καθαρά πως πρέπει να υπάρξει μία επαναδιατύπωση της ψαλτικής μουσικής θεωρίας στο πλαίσιο διαβαθμισμένων
μουσικών σπουδών, που αδικαιολόγητα δεν υπάρχουν εδώ και δύο αιώνες από τη Μεταρρύθμιση των τριών Διδασκάλων. Οι
νέες θεωρητικές προτάσεις που προβάλλονται σ’ αυτή την εργασία αφορούν συγκεκριμένα μορφικά προβλήματα του βυζαντινού μέλους. Ανάμεσά τους ξεχωρίζουν οι φωνότυποι, οι ηχομελοδιότυποι, οι αντιστροφές των 2φωνιών και 4φωνιών ακόμη
και 7φωνιών και το πλουσιότατο και εξαιρετικά έντεχνο κεφάλαιο των εναλλαγών των ήχων. Οι συγκεκριμένες δύο αναφερθήσες εξηγήσεις αποτυπώνουν εμφανώς τις παραπάνω θεωρητικές εικόνες.

1. Εισαγωγή
Ο Τζοζέφο Τσαρλίνο τον 16ο αιώνα στη Δύση πραγματοποίησε μια επανάσταση στη μουσική, ανακαλύπτοντας και καθορίζοντας επιστημονικά τα θεωρητικά στοιχεία: μικρή και μεγάλη τρίτη, μείζονες
και ελάσσονες συγχορδίες, αρμονικές και αριθμητικές σχέσεις των φθόγγων του ενός προς τον άλλο.
Στην Ανατολή ο Ιωάννης Κουκουζέλης, τρεις αιώνες νωρίτερα πραγματοποίησε την δική του επανάσταση διατυπώνοντας, αντίστοιχα, και συστηματικά τις βασικές θεωρητικές μονάδες της ψαλτικής: φωνές,
μετροφωνία, ήχους, 2φωνίες, 3φωνίες, 4φωνίες, 7φωνίες, αρμονικές σχέσεις, παραλλαγές, εναλλαγές μελωδικών τύπων και ερμηνείες διαγραμμάτων. Οι μουσικές αυτές διατυπώσεις στην ψαλτική καθόριζαν τις
φωνητικές αξίες ακουστικά και εμπειρικά με βάση τις τέσσερις ανοδικές και καθοδικές βαθμίδες των κυρίων και πλαγίων ήχων χωρίς αριθμητικές έννοιες1.
Με όσα αναφέρθηκαν είναι κατανοητό ότι οι παραπάνω παραδόσεις αντιπροσωπεύουν μια εντελώς
διαφορετική προσέγγιση των μουσικών πραγμάτων. Η πρώτη έχει ως επίκεντρο την οργανική μουσική,
ενώ η δεύτερη την ανθρώπινη φωνή. Έτσι οι θεωρητικές έννοιες της μίας προς την άλλη είναι εντελώς
ασύμβατες. Δεν μπορούν δηλαδή να απεικονίσουν αντικειμενικά την μορφολογία και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του μέλους.
Είναι γνωστό ότι η μεταρρύθμιση της ψαλτικής βασίστηκε στις τεχνικές και τις περιγραφές της οργανικής μουσικής. Έτσι, ενώ ο Χρύσανθος ξεκινά τη θεωρία του με τον τροχό του Κουκουζέλη γρήγορα
αποδεσμεύεται χρησιμοποιώντας κατά κόρον το ημιτόνιο και το τριημιτόνιο και τις αριθμολογίες του
για τις οποίες η Πατριαρχική Επιτροπή αποφαίνεται ότι καθορίστηκαν «δια της χορδής, αλλ’ η εργασία
αυτή, άλλως τε εν πολλοίς εσφαλμένη, εστίν ατελής» συμπληρώνοντας ότι «ουδέν πρακτικόν μέσον βοηθεί τον μουσικόν εις την εφαρμογή της ακριβούς θεωρίας εν τη φαντασιώδη και αόριστω ταύτη εργασία»2. Και παραπέμπει μεν η Επιτροπή στην φωνητική παράδοση των τριών φωνών 8-10-12. Χάνεται όμως
Ο εμπειρικός αυτός τρόπος σχετικά με τις μουσικές αξίες είναι διάχυτος στις ανατολικές μουσικές παραδόσεις. Στην ψαλτική παράδοση της Εκκλησίας, που είναι καθαρά φωνητική, δεν χρησιμοποιήθηκαν ποτέ αριθμοί για τα μουσικά διαστήματα,
ούτε επίσης έννοιες της οργανικής μουσικής. Οι αριθμολογίες ταλαιπώρησαν και ταλαιπωρούν ακόμη το εκκλησιαστικό μέλος.
2 Μουσικής Επιτροπής Οικουμενικού Πατριαρχείου, Στοιχειώδης Διδασκαλία, Κωνσταντινούπολης 1888, σελ. 9-10· Χρυσάνθου, Θεωρητικόν Μέγα, Τεργιέστη 1832
1

1

και η ίδια στο τέλμα των μαθηματικών αναλύσεων και του Ψαλτηρίου Κανόνος, δηλαδή του οργάνου.
Είχε ωστόσο την ευαισθησία να υπογραμμίσει ότι «η Επιτροπή ομολογεί την ανεπάρκεια εαυτής προς
σύνταξιν πλείρους και τελείου Θεωρητικού» υπονοώντας, όπως είναι ευνόητο τις μέλλουσες γενεές για
ένα τέτοιο έργο3.
Σύμφωνα με όσα αναφέρθηκαν η εξέταση του θέματός μας τίθεται σε αναδιαρθρωμένες θεωρητικές
βάσεις οι οποίες συνοψίζονται στις παρακάτω προϋποθέσεις.
2. Προϋποθέσεις
Η κατανόηση του θέματος των δύο εξηγήσεων των διδασκάλων Χουρμουζίου και Γρηγορίου συνδέεται, συγκεκριμένα, με τα ακόλουθα κομβικά θεωρητικά θέματα:
1. Φυσική κλίμακα. Παριστάνεται με τους αριθμούς 8-10-12 που είναι και τα υποστατικά ακουστικά
διαστήματα: μείζων, ελάσσων, ελάχιστη φωνή. Το τέταρτο υπερμείζων διάστημα 14 δημιουργείται από
τη μεγάλη καθ’ έλξιν 2φωνία 12-10 που διαμορφώνεται σε 14-8 ή 8-14 για τους δευτέρους ήχους4. Φωνητικά παραδείγματα για τα προηγούμενα διαστήματα ανιχνεύουμε στους τέταρτους ήχους5 στα οποία
θα αναφερθούμε παρακάτω. Κατά συνέπεια οι δεύτεροι ήχοι, στους οποίους καταγράφονται οι εξηγήσεις
της δοξολογίας του Ιακώβου δεν είναι χρωματικοί όπως αναφέρει η θεωρία του Χρυσάνθου. Αντίθετα,
χρησιμοποιούν τα διαστήματα και μόνο της φυσικής κλίμακας. Έτσι η εξήγηση του Γρηγορίου του
Πρωτοψάλτου καταγράφεται στην επτάφωνη κλίμακα: 8-14-8-12-8-14-8 ενώ, του Χουρμουζίου στην
επτάφωνη 8-12-8-14-8-14-86. Σε πρώτη ματιά φαίνεται ότι η πρώτη εξήγηση χρησιμοποιεί τα διαστήματα του πλ. β΄ ήχου από το φθόγγο Πα ενώ η δεύτερη του β΄ ήχου από το φθόγγο Βου. Ουσιαστικά, και
οι δύο κλίμακες χρησιμοποιούν διαστήματα του β΄ ήχου. Στην περίπτωση αυτή το σημείο που έχει ιδιαίτερη σημασία είναι η επισήμανση ενός εξαιρετικά σημαντικού φαινομένου της βυζαντινής μουσικής
θεωρίας. Πρόκειται για την αντιστροφή των 2φωνιών και 4φωνιών. Στο β΄ ήχο το φαινόμενο αυτό συναντάται στη φωνητική ρύθμιση των καταβασιών των Φώτων και της Πεντηκοστής, στο οποίο, θα αναφερθούμε παρακάτω.
2. Βασικές θεωρητικες μονάδες. Οι τρεις ελάσσονες και οι τέσσερις μείζονες 2φωνίες της ψαλτικής δημιουργούν μια εξαιρετικά πλούσια ηχοποκοιλότητα χωρίς αντίστοιχό της φαινόμενο στη δυτική μουσική
που διαθέτει μόνο δύο μικρές τρίτες: τα fa-mi-sol και δύο μεγάλες do-mi-fa-la ή sol-si και τη χρωματική τρίτη: ημιτόνιο-τριημιτόνιο. Πρόκειται για δύο διαφορετικές μουσικές φιλοσοφίες.
3. Ήχοι. Τέσσερις υποστατικοί ήχοι και τέσσερις πλάγιοι, που χωρίζονται σε δύο κατηγορίες: ελκτικοί και αρμονικοί7. Κυρίως ελκτικοί είναι οι πρώτοι και οι τέταρτοι, ενώ αρμονικοί οι δεύτεροι και τρίτοι
με κάποιες εξαιρέσεις. Οι ελκτικοί χρησιμοποιούν το φαινόμενο των έλξεων, αντίθετα με τους αρμονικούς που τα διαστήματα τους είναι σταθερά και στην ανοδική και στην καθοδική πορεία.
4. Φωνητική παράδοση. Γνωρίζει μόνο την φυσική κλίμακα. Δεν χρησιμοποιείται γι αυτήν ο όρος διατονική, ως μη δόκιμος. Σημειώνεται ωστόσο ότι υπάρχει πλήρης αναντιστοιχία φωνητικής παράδοσης
και θεωρίας της μεταρρύθμισης. Άγνωστα τα ημιτόνια και τα τριημιτόνια στη φωνητική παράδοση. ΑΟ.π., σελ. 25
Βλ. Πίνακα 2.
5 Βλ. το τροπάριο της πρώτης Ωδής του κανόνος του δ΄ ήχου, Εν τάφω σωματικώς, την πρώτη στροφή, αλλά και όλα τα τροπάρια των μακαρισμών του δ΄ ήχου στην πρώτη στροφή, όπου η μελωδία σχηματίζει τα διαστήματα Βου-Πα-Νη ως 8-14.
6 Βλ. Πίνακα 3.
7 Οι ορολογίες αυτές χρησιμοποιούνται για πρώτη φορά. Βασίζονται δε κυριολεκτικά στα βασικά ιδιώματα των ήχων της
έλξης και της σταθερότητας των φωνών (διαστημάτων). Τον όρο αρμονικός χρησιμοποίησε πρώτος ο Χουρμούζιος στη Δοξολογία του στον Βαρύ ήχο.
3
4

2

ναφέρομαι παρεμπίπτοντως στην δοξολογία του Χουρμουζίου, η οποία κατατάσσεται εσφαλμένα στο
Βαρύ εναρμόνιο ήχο. Ο ίδιος ο Χουρμούζιος την τιτλοφορεί ήχος Βαρύς αρμονικός, δεν λέει εναρμόνιος8. Επίσης ο ίδιος σε τελική ανάλυση μεταβάλλει την φυσική κλίμακα σε συγκερασμένη9: 12-12-6-1212-12-6, ένα λάθος ασυγχώρητο αφού η φωνητική παράδοση χρησιμοποιεί τα διαστήματα του πλ. δ΄
ήχου χωρίς έλξεις, σε καμία περίπτωση δε τα συγκερασμένα.
5. Η θεωρία των επεισάκτων μελών. Ο όρος είναι πολύ νεώτερος και εντελώς αδόκιμος. Στην ψαλτική
επίσης δεν υπάρχουν γένη, ούτε επίσης 4χορδα, 5χορδα, 8χορδα. Παρά την ιστορική βαρύτητα των
όρων αυτών το εκκλησιαστικό μέλος έχει το δικό του αυτόνομο θεωρητικό πλαίσιο που είναι κλειστό.
Είναι γνωστή η αντίδραση των εκκλησιαστικών Πατέρων στα χρωματικά ηδυπαθή και πεποικιλμένα μέλη10. Η ψαλτική έχει μόνο εναλλαγές των ήχων και των ποικίλων μελοδιότυπών της, όπως θα δούμε παρακάτω.
6. Η αντιστροφή των μουσικών διαστημάτων. Η θεμελιακή για την ψαλτική τεχνική των καταβασιών των
Φώτων και της Πεντηκοστής μπορεί να κατανοηθεί μόνο με τη βυζαντινή μουσική θεωρία της αντιστροφής των 2φωνιών ή και ευρύτερα των 4φωνιών. Οι καταβασίες ωστόσο συνιστούν μια αμίμητη και
άγνωστη σε άλλες μουσικές παραδόσεις τεχνική που βρίσκεται στον πυρήνα του ευρύτερου μελουργικού
έργου των αργών μαθημάτων. Πρόκειται για τις εναλλαγές των ήχων και των στενότερων μελωδικών
τους τύπων και μονάδων. Ο Μανουήλ Χρυσάφης στο θεωρητικό του χαρακτηρίζει την από παραλλαγών
προσέγγιση των μελών εύκολη υπόθεση. Την από εναλλαγών όμως εξήγηση χαρακτήρισε δυσκολότατη
και ως υψηλή τέχνη. Εμείς σήμερα μπορούμε να πούμε ότι μόνο με τη Φούγκα της Δύσης μπορεί να
παραλληλιστεί διατηρώντας τα ίδια εκστατικά συνθετικά στοιχεία και μέσα. Οι δοξολογίες έχουν χρησιμοποιήσει το σύστημα της αντιστροφής.
3. Οι εξηγήσεις της δοξολογίας του Ιακώβου
Χωρίς αυτά που αναφέρθηκαν μέχρι στιγμής θα ήταν αδύνατη η διαπραγμάτευση του θέματος, δεδομένου ότι εξετάζεται υπό το πρίσμα αναδιατυπωμένων θεωρητικών και πρακτικών απόψεων για την
ψαλτική παράδοση. Ειδικότερα, σχετικά με τις δύο εξηγήσεις της δοξολογίας του Ιακώβου Πρωτοψάλτου από τους δύο Διδασκάλους της Μεταρρύθμισης, Χουρμούζιο Χαρτοφύλακα και Γρηγόριο Πρωτοψάλτη, παρατειρούνται τα ακόλουθα.
Η περίπτωση των δύο εξηγήσεων της δοξολογίας του Ιακώβου σχολιάζεται σε μια ενδιαφέρουσα δημοσίευση του Γεωργίου Κωνσταντίνου, που επικεντρώνεται στη σύγχυση, τις ασάφειες και τους προβληματισμούς που εγείρονται στη σημειογράφηση σχετικά με τα ειρμολογικά μέλη 11 των δευτέρων ήχων. Παρεμπιπτόντως ο ίδιος αναφέρεται στις δύο εξηγήσεις της Δοξολογίας και επισημαίνει τις ελλιπείς σημειογραφικές βάσεις δεδομένων που χρησιμοποιούνται και που οδηγούν σε εσφαλμένα συμπεράσματα. Ο συγγραφέας εγκλωβίζεται στη θεωρία των επεισάκτων μελών και καταλήγει στην άποψη ότι ο ένας από τους δύο
Διδασκάλους εξηγεί λανθασμένα. Τίποτε από όλα αυτά. Οι εξηγήσεις σε δύο διαφορετικές μορφές μελοδιότυπων των δευτέρων ήχων αποτυπώνουν το υψηλότατο μουσικοθεωρητικό επίπεδο των δύο κορυφαίων
Ο όρος εναρμόνιος δεν αντιστοιχεί προς την αρχαιοελληνική μουσική θεωρία, συνεπώς δεν αντιπροσωπεύει ούτε την ψαλτική.
9 Είναι παράδοξο να εισάγεται στην ψαλτική παράδοση η συγκερασμένη κλίμακα από τους τρεις Δασκάλους. Φυσικά δεν
ήταν δυνατόν να κατανοήσουν όλα τα φαινόμενα της φωνητικής παράδοσης.
10 Βλ. τις τοποθετήσεις των Πατέρων της Εκκλησίας και ιδιαίτερα του Κλήμεντος στο έργο του Παιδαγωγός Β, IV. Πρβ. Α.
Αλυγιζάκης, Η Οκταηχία, σελ. 50.
11 Βλ. Γ. Κωνσταντίνου, «Το ειρμολογικό μέλος στο χρωματικό γένος», Μουσικοδρόμιο, Ιανουάριος-Ιούνιος 2008, τεύχος 2,
σελ 28 εξ.
8

3

μελουργών, του Χουρμουζίου και του Γρηγορίου, που διέθεταν επίσης τεράστια αποθέματα ακουστικής
και φωνητικής εμπειρίας. Θα κατανοήσουμε τις εξηγήσεις μόνο όταν αναφερθούμε στην εξαιρετικά ενδιαφέρουσα περίπτωση της τεχνικής των καταβασιών των Φώτων12 και της Πεντηκοστής. Να λοιπόν που οι
δύο δάσκαλοι ανταγωνίζονται μελουργικά, όπως ξανάγινε με τον πολυέλαιο «Επί των ποταμών Βαβυλώνος». Άλλωστε χρεώνονται και οι δύο με τους ανταγωνισμούς δύο μεγάλων ψαλτικών ομάδων: των δύο Πέτρων από την μία πλευρά και των Ιακωβιτών από την άλλη.
Συμπερασματικά, οι δύο εξηγήσεις των δοξολογιών συνιστούν 7φωνικά μέλη13. Ίσως του Χουρμουζίου
να είναι η αντιπροσωπευτικότερη, η 7φωνία δηλαδή των β΄ ήχων με βάση τον φθόγγο Βου14. Αυτό καταδεικνύουν οι καταλήξεις και οι λοιπές θέσεις που αρμόζουν στον β΄ ήχο και στο λέγετο τέταρτο ήχο15. Άλλωστε η εξήγηση του Γρηγορίου από τον φθόγγο Πα που αντιστρέφεται στον φθόγγο Βου και συγκεκριμένα στο στίχο Ευλογητός ει Κύριε ο Θεός των Πατέρων ημών και σε όλο το ασματικό, είναι αποδείξεις που
συνηγορούν υπέρ της εξήγησης του Χουρμουζίου16. Σε τελική ανάλυση, οι αντιστροφές στο πλαίσιο των
εναλλαγών των ήχων συνιστούν ένα από τα πιο έντεχνα κεφάλαια της βυζαντινής μελουργίας.

Βλ. τις σχετικές 2φωνίες και 4φωνίες στον Πίνακα 1 και 3.
Βλ. Πίνακα 2.
14 Βλ. Πίνακα 3.
15 Ο.π.
16 Βλ. Πίνακα 6, 7 και 8.
12
13

4

Πίνακας 1. Βασικές Θεωρητικές Μονάδες

5

.

Πίνακας 2. Σχέση φωνότυπων πλ. δ΄ και β΄ ήχων, Αδόκιμες περιπτώσεις ηχομελοδιότυπων.

6

Πίνακας 3. Ηχομελοδιότυποι β΄ ήχου.

7

Πίνακας 4. Ηχομελοδιότυποι πλ. β΄ ήχου.

8

Πίνακας 5. Κανόνιο εναλλαγών β΄ και πλ. β΄ ήχων.

9

Πίνακας 6. Οι εξηγήσεις του Χουρμουζίου και του Γρηγορίου
(Πηγές: 1. Χουρμουζίου Χαρτοφύλακος, Ταμείον Ανθολογίας 1824, 2.Θεοδώρου Φωκαέως, Ταμείον Ανθολογίας, Κωνσταντινούπολη 1869 ).

10

Πίνακας 7. Οι εξηγήσεις του Χουρμουζίου και του Γρηγορίου
(Πηγές: 1. Χουρμουζίου Χαρτοφύλακος, Ταμείον Ανθολογίας 1824, 2.Θεοδώρου Φωκαέως, Ταμείον Ανθολογίας, Κωνσταντινούπολη 1869 ).

11

Πίνακας 8. Οι εξηγήσεις του Χουρμουζίου και του Γρηγορίου
(Πηγές: 1. Χουρμουζίου Χαρτοφύλακος, Ταμείον Ανθολογίας 1824, 2.Θεοδώρου Φωκαέως, Ταμείον Ανθολογίας, Κωνσταντινούπολη 1869 ).

12

Πίνακας 9. Οι εξηγήσεις του Χουρμουζίου και του Γρηγορίου
(Πηγές: 1. Χουρμουζίου Χαρτοφύλακος, Ταμείον Ανθολογίας 1824, 2.Θεοδώρου Φωκαέως, Ταμείον Ανθολογίας, Κωνσταντινούπολη 1869 ).

13

3. Βιβλιογραφία
3.1. Βιβλία
Αντώνιος Ε. Αλυγιζάκης, Η Οκταηχία στην ελληνική λειτουργική υμνογραφία, Θεσσαλονίκη 1985.
Θεόδωρος Φωκαεύς, Ταμείον Ανθολογίας, Κωνσταντινούπολη 1869.
Κλήμεντος Αλεξανδρέως, Παιδαγωγός Β. IV.
Μανουήλ Χρυσάφης, Περί των ενθεωρουμένων τη ψαλτική τέχνη.
Μουσική Επιτροπή Οικουμενικού Πατριαρχείου, Στοιχειώδης Διδασκαλία, Κωνσταντινούπολις 1888.
Χουρμούζιος Χαρτοφύλαξ, Ταμείον Ανθλογίας, Κωνσταντινούπολη, 1824.
Χρυσάνθου, Θεωρητικόν Μέγα, Τεργιέστη, 1832
3.2. Μελέτες και άρθρα
Αντώνιος Ε. Αλυγιζάκης, Η επαναδιατύπωση της βυζαντινής μουσικής θεωρίας. Ανωτάτη Εκκλησιαστική Ακαδημία Ηρακλείου
Κρήτης, Επιστημονική Επετηρίδα Τόμος Β΄, σελ. 541-544. Ηράκλειο Κρήτης 2012.
Αντώνιος Ε. Αλυγιζάκης, Η τέχνη της Μελουργίας. Μελουργία, Μελέτες Ανατολικής Μουσικής, Έτος Α΄, Τεύχος Α΄. Εκδ. Α.
Αλυγιζάκης. Θεσσαλονίκη 2008.

Δημιουργικό Έκδοσης, Κείμενο, Πίνακες:
Νικόλαος Β. Παπαχρήστος
npapachristos1@gmail.com

14