You are on page 1of 15

HÜCRE

HHAAZZ‹‹RRAANN 22000022 SSAAYYIISSIINNIINN ÜÜCCRREETTSS‹‹ZZ EEKK‹‹DD‹‹RR

HHAAZZIIRRLLAAYYAANN :: YYRRD D.. DDO OÇÇ D DRR.. H HAAKKAANN BBO OYYUUNNAA⁄⁄AA


KK››rr››kkkkaallee ÜÜnniivveerrssiitteessii TT››pp FFaakküülltteessii -- BBiiookkiim
myyaa AAnnaabbiilliim
mddaall››
Dünyan›n
Oluflum
Sürecinde
Hücre
Gözümüzün önüne kitap
sayfas› kal›nl›¤›n›n onda birine Dünyam›zda, canl›l›¤›n oluflum
sahip, 10 mikrometre çap› olan bir sürecinde hücrenin ilk s›ray› ald›¤› iz-
küre getirelim. ‹flte, hücre olarak ad- lenir. Dünyan›n yaklafl›k 4,5 milyar y›l
land›rd›¤›m›z yaflam›n minyatürize önce olufltu¤u tahmin ediliyor. Bir
formu da böylesine küçük bir hacim- bunlar dokular›, organlar›, organ sis- milyar y›l sonra ilk prokaryotik hücre-
de, canl›l›¤›n üç temel belirtisi olan temlerini ve organizmay› olufltururlar. lerin olufltu¤u ve bunlardan 2 milyar
metabolizma, büyüme ve ço¤alabilme Hücrelerin pek ço¤unun hacmi, 1- y›l sonra ilk ökaryotik hücre, sonraki
yetene¤ini gösterebilmekte ve canl›l›- 1000 mikrometreküp, çaplar› ise 1,2-12 bir milyar y›l içinde de ilk çok hücreli
¤›n› sürdürebilmek için binlerce biyo- mikrometre aras›nda olur. En küçük ökaryotik canl›lar›n yaflama bafllad›¤›
kimyasal tepkimeyi harika bir düzen hücre 0,05 mikrometre çapa sahip mi- düflünülmekte.
içinde gerçeklefltirebilmekte. koplazmad›r. Di¤er yandan kufl yumur-
talar›n›n çaplar› santimetre, baz› nö- 4,5 milyar y›l önce Dünyan›n oluflumu
ronlar›n uzunluklar›ysa metreyle ifade ‹lk canl›;
Hücrelerin edilmesine ra¤men, hücrelerin büyük 3,5 milyar y›l önce
prokaryotik hücre
k›sm› belirtilen da¤›l›m› gösterir.
Genel Özellikleri Hücre flekilleri de çok büyük fark- 1,5 milyar y›l önce
Ökaryotiklerin
ortaya ç›k›fl›
Eriflkin bir insanda özelleflmifl baz› l›l›klar göstermekte. Kübik, küre, yas- Çok hücreli
ifllevlere sahip 200 farkl› tipte, yaklafl›k s›, silindirik ve i¤ fleklinde bulunabili- 1,5 milyar y›l önce ökaryotlar›n ortaya
1014 (100 trilyon) hücre bulunur ve yorlar. ç›k›fl›

Tablo: Dünyadaki yaflam›n k›sa tarihi.


ÖKARYOT
PROKARYOT

Temel Hücre
Teorisi
Küçük Hayvan Bitki Temel hücre teorisine göre; yafla-
Virüs Bakteri
moleküller hücresi hücresi
yan organizmalar›n yap›sal ve ifllevsel
özelliklerinin temel biriminin hücre ol-
du¤u ve hücrenin tek bafl›na canl›l›k
Elektron mikroskobu özellikleri olan beslenme, üreme ve
Ifl›k mikroskobu
metabolizma ifllevlerini yürütebildi¤i,
ayr›ca tüm canl›lar›n da hücrelerden
Hücre büyüklüklerinin kendi aralar›nda ve di¤er yap›sal elemanlarla karfl›laflt›r›lmas›
olufltu¤u görüflü kabul edildi.

B‹L‹M ve TEKN‹K 2 Haziran 2002


EN KÜÇÜK CANLI VARLIK:

HÜCRE Dünya Hücre


Atom ve moleküller, hücrelerin te-
Karbonhidrat mel bileflenleri olmalar› yan›nda, bira-
(glukoz) raya gelerek oluflturduklar› ifllevsel
Ülke Kromozom
gruplar sayesinde de hücrede gerçek-
Protein leflen tüm biyokimyasal tepkimelerin
Bölge Kromozom (enzim) oluflmas›n› sa¤larlar.
parças› Hücrenin her organizasyonunda
‹fllevsel gruplar›n yer ald›¤› baz› yap›sal elemanlar
Gen
yer alan ifllevsel gruplar, esas olarak
fiehir yasal kurallara göre oluflturduklar› karbon, oksijen, hidrojen ve azottan
Nükleotid moleküller bulunur. Asl›nda cans›z oluflan yap›sal elemanlar›n da farkl›
‹nsan baz çiftleri varl›klar da ayn› flekilde atom ve mole- özellik kazanmalar›na neden olur.
küllerden oluflmufllard›r. Ancak, can- Hücre içi ya da d›fl›nda görev alan
Dünyam›z›n ve bir hücrenin flematik karfl›laflt›r›lmas› s›z varl›klarda, canl›l›¤›n üç temel ko- tüm ifllevsel yap›lar (hormon, enzim,
flulu olan metabolizma, büyüme ve vd.) biyokimyasal olarak parçalad›klar›
Organizma Hiyerarflisin- üreme özelliklerinin bulunmamas›, ya da oluflturduklar› tüm molekül ya
onlar› canl› varl›klardan ay›r›r. da makromolekülleri (substrat) sahip
de Hücrenin Yeri Tüm hücreler, temelde benzer bir olduklar› ifllevsel gruplarla tan›r ve bu
Canl› bir organizman›n yap›sal hiye- hiyerarfli gösterirler. Bu hiyerarflinin gruplar üzerinden tepkimeye girerler.
rarflisi incelendi¤inde, hücre; organ sis- zirvesinde hücre bulunurken, en alt Biyomoleküller (monosakkaritler, ami-
temleri, organlar ve dokulardan sonra basama¤› oluflturan yap›sal birimlerse noasitler, lipidler ve nükleik asitler),
gelmekte ve canl›l›k özelliklerini göste- atomlar ve bunlar›n fiziksel ya da kim- üç boyutlu yap›lar›n› oluflturduktan
ren en küçük birimi oluflturmakta. yasal yasalara göre bir araya gelerek sonra, sahip olduklar› ifllevsel gruplar›-
Yap›sal olarak canl› bir organizma- oluflturduklar› moleküllerdir. Mole- n› d›flar›da b›rakarak kendilerine özgü
n›n hiyerarflik s›ralamas›n›n temelinde küller de makromolekülleri, organelle- tan›ma bölgelerini oluflturur ve bu sa-
atom ve atomlar›n belli fiziksel ve kim- ri ve hücreyi olufltururlar. yede bir enzim ya da hormon molekü-

Atom S›n›f Fonksiyonel Genel Örnek


Grup Yap›
Molekül -OH hidroksil
Alkol R-OH

Organel
Makromolekül R-O-R
Hücre Eter -O- oksi
Enzimatik tepkimelerde
anahtar kilit etkileflimi
Doku Aldehit C=O karbonil
lünün özgül olarak kendilerini tan›ma
Organ
ve tepkimeye girebilmesini sa¤larlar.
Keton C= karbonil
Sistem Bu özelliklerinden dolay› bir enzimin
(hücre içi ya da d›fl› tepkimelerin biyo-
Karboksilik -CO2H karboksil lojik katalizörleri) substrat›na özgül-
Organizma asit
lük göstermesi için, substrat›n üç bo-
yutlu yap›s› yan›nda sahip oldu¤u ifl-
-CO2-
Ester karboalkoksi levsel grubun da etkisi vard›r. Biyo-
kimyada bu tepkime, anahtar kilit etki-
Canl› bir organizmada yap›sal hiyerarfli ‹fllevsel gruplar leflimi olarak tan›mlan›r.

Haziran 2002 3 B‹L‹M ve TEKN‹K


Mikrotübül
Kromatin
Hücre Granüllü
endoplazmik
Çekirdek Mikrocisim Vakuol Mitokondri

Mitokondri Çekirdek zar› Çekirdek retikulum


Çekirdek kanal›
Çekirdekcik Ribozom
Sentriol Golgi cisimci¤i

Vezikül Lizozom

Sitoplazma
Ragella

Düz Kloroplast
Ökaryotik Plazma zar› endoplazmik
hayvan Granüllü Düz retikulum Plazma zar›
Ökaryotik Prokaryotik bakteri
endoplazmik endoplazmik
hücresi Ribozom Golgi cisimci¤i Hücre duvar› bitki hücresi hücresi
retikulum retikulum

Çevremizde bulunan büyük, küçük; Prokaryot ve Ökaryotlarda ‹zlenen Benzer Özellikler


gözle görünen ya da görünmeyen tüm %50 protein
canl›lar, temel olarak iki farkl› hücre ti- Prokaryotik Ökaryotik %15 karbonhidrat
pi içermekteler. Prokaryotik ve ökaryo- Genetik materyal DNA DNA %15 nükleik asit
tik olarak adland›r›lan bu hücre tipleri, %10 lipid
Zar yap›s› var var
farkl› türdeki canl›lar›n temel yap› taflla- %10 di¤er karmafl›k yap›lar
Ribozomlar var var
r› konumunda. Hücrenin yafl a¤›rl›¤›n›n oluflturan
Prokaryot ve ökaryotlar, tek ya da Metabolizmalar› Temel Temel elementlerin da¤›l›m›ysa flöyle:
çok hücreli canl›lar› oluflturabilirler. Ör- metabolizma metabolizma %60 Hidrojen (H)
ne¤in, maya hücresi, ekmek gibi ürün- tepkimeleri tepkimeleri %25 Oksijen (O)
lerin oluflumunda roy oynayan tek hüc- %12 Karbon (C)
reli bir ökaryotken, insan organizmas›, mifl s›v› bir ortamda yüzen ve birbirle- %5 Azot (N)
çok hücreli ökaryotik bir canl›d›r. Bak- riyle eflgüdümlü flekilde ifllev gören or- Bu dört element tüm yaflayan orga-
terilerden Streptococcus pyogenes, pro- ganeller izlenir. Hücrenin organelleri nizmalar›n yap›lar›nda benzer oranlar-
karyotik tek hücrelere bir örnektir. Pro- ve organel içi makromoleküller, kuru da bulunur. Bu elementlerden baflka,
karyot ve ökaryotik hücreler aras›nda a¤›rl›¤› sa¤larken, hücre suyu, a¤›rl›¤›n fosfor (P), kükürt (S), potasyum (K),
büyük benzerlikler bulunuyor. Aralar›n- %90’›n› oluflturur. Organeller ve orga- sodyum (Na), klor (Cl), magnezyum
daki temel farkl›l›klarsa, ökaryotlarda nel içi yap›lar›n %10’luk kuru a¤›rl›¤›y- (Mg), kalsiyum (Ca) ve demir (Fe) de az
genetik malzemenin, çekirdek ad› veri- sa flu makromoleküllerden oluflur: miktarda bulunur ve birçok tepkimenin
len zarla çevrili olmas› ve say›ca fazla
olan organellerin de hücre zar›yla iliflki- Prokaryoik ve Ökaryotik Hücrelerin Karfl›laflt›r›lmas›
li olmalar›. Prokaryotlardaysa, genetik
malzeme, sitoplazma içinde yüzer hal- Özellikleri Prokaryotik hücre Ökaryotik hücre
dedir. Büyüklük 1-10 µm 5-10 µm
Prokaryot ve ökaryotlar aras›nda bü- Sitoplazma içinde DNA ve non-histon
Genetik malzeme DNA, histon ve histon olmayan protein-
yüklük olarak da de¤ifliklikler izlenir. protein serbest olarak bulunur. ler bir kompleks olarak kromozomlar›
Ökaryotik hücreler, prokaryotik hücre- olufltururlar ve çekirde¤e yerlefliktirler.
lere göre yaklafl›k olarak on kat daha Hücre bölünmesi Mitozsuz bölünme Mitoz
büyük ve genetik malzemeleri daha
karmafl›k ve uzundur. Prokaryotik hüc- Zara ba¤l› organeller Yok Golgi,endoplazmik retikulum, lizozom vd.
relerde, aminoasit ve fleker birimlerin-
den oluflmufl bir hücre duvar› bulunur- Beslenme Genelde emme yoluyla, k›smen fo- Emme, sindirim ve baz› tiplerinde
ken ökaryotiklerin çok az›nda bulunan tosentez fotosentez
hücre duvar›n›n yap›s› da farkl›d›r. Enerji metabolizmas› Mitokondrileri yoktur, oksidatif en- Oksidatif enzimler mitokondri
zimler hücre zar›na ba¤l›d›r. iç zar›ndad›r.

Genel Özellikleri Hücresel iskelet yap› Yok Mikrotübüller, aktin,miyozin


iplikçikleri.
Canl›l›¤›n temel yap› tafl› olan hücre- Hücre içi hareket Yok Sitoplazmik ak›m, endositoz,
ye bak›ld›¤›nda, s›n›rlar› çok iyi belirlen- fagositoz, mitoz ve kesecik nakli.

B‹L‹M ve TEKN‹K 4 Haziran 2002


Tipleri
gerçekleflmesinde, ayr›ca çok önemli Alfa
heliks
Karbonhidrat
Zar Lipidleri
makromoleküllerin oluflmas›nda (he- protein
moglobin, miyoglobin vd.) rol al›rlar. Hücre zar› iki tabakal› bir fosfolipid
yap›dan oluflur. Her bir fosfolipid tabaka,
Organeller hidrofilik (suyu seven) bafl ve hidrofobik
Kolesterol (suyu sevmeyen) kuyruk içerir. Fosfoli-
Hücre organelleri, hücrenin bütün- Fosfolipit
Globüler
protein
pid tabakan›n hidrofilik bafl k›s›mlar›, za-
lü¤ü içinde, çok önemli görevler yük- Zar›n fosfolipid tabakas› r›n d›fl tabakas›n› olufltururken; hidrofo-
lenmifl yap›lar. Organeller, üstlendikleri bik kuyruk k›s›mlar›, di¤er fosfolipid ta-
bu görevlerde, hücredeki di¤er yap›lar- ma aras›nda ba¤lant› noktalar›n›n sa¤- bakan›n hidrofobik bölümüyle karfl›l›kl›
la organize olurlar. Organizmayla karfl›- lanarak hücre içi ve d›fl› bölümlerin ay- durarak çift tabakal› hücre mebran›n›n
laflt›r›ld›klar›nda organellerin de bir çe- r›lmas›, Hücreler aras› ba¤lant›lar›n, iç k›s›mlar›n› olufltururlar.
flit hücresel organlar olduklar› söylene- hücre yönelimlerinin ve sinyalizasyonu-
bilir. Tek bafllar›na canl›l›¤› sürdürebile- nun sa¤lamas›, Sinyal iletiminde enzi-
cek nitelikleri tafl›mad›klar›ndan, canl› matik tepkimelerin gerçekleflti¤i alanla-
olarak kabul edilmeyip hücrenin bir bi- r›n oluflturulmas›, Organel ve hücre ha-
lefleni olarak görülürler. Ökaryotik hüc- reketlerinin sa¤lanmas›. Non-polar
kuyruk
relerde çok önemli ifllevleri olan farkl› 1930-40’lar›n bafllar›nda Danielli ve Polar bafl
tiplerde organeller bulunur. Dawson ile bafllayan zar tan›mlamalar›,
1950’lerde Robertson’un elektron mik- Lipidlerden lesitin
roskopunu kullanmas›yla daha da net- molekülünün bafl ve
lik kazanm›flt›. 1966’da Lenard ve Sin- kuyruk yap›s›
ger adl› araflt›rmac›lar, zar›n %30’un-
dan fazlas›n›n küresel zar proteinleri-
nden olufltu¤unu gözlediler. Bu y›llar-
dan sonra, daha önceleri dura¤an bir Zar lipidleri, büyük oranda fosfoli-
‹nsan vücudunun element içeri¤i (solda) Dünya kabu¤u,
okyanuslar ve atmosferin element içeri¤i (sa¤da)
yap› olarak alg›lanan hücre zar›, geliflen pidlerden oluflsa da, daha az oranda ko-
teknolojinin k›lavuzlu¤unda daha ger- lesterol ve di¤er lipid tiplerini de içerir.
çekçi olarak tan›mland›. Bu tan›ma gö- Zarda bulunan kolesterolün en önemli
Seçici Geçirgen: re zar, çift katl› bir lipid tabakayla bu ta- görevi, yüksek ›s› gibi iç ya da d›fl etken-
bakan›n de¤iflik bölümlerine yerleflmifl lerin zar ak›flkanl›¤›n› art›rmas›n› engel-
Hücre Zar› proteinlerden olufluyordu; bu yap› du- leyerek, zar dayan›kl›l›¤›n›n sürdürül-
Hücre zar› ya da plazma zar›; hücre- ra¤an olmay›p, sürekli olarak kullan›- mesini sa¤lamakt›r.
nin organellerini ve s›v› içeri¤ini saran l›yor ve yenileniyordu.
ve hücreye yap›sal bütünlük sa¤layan, Yaklafl›k olarak 6-10 nanometre ka- Zar Hareketleri
ayr›ca çok önemli ifllevleri yürüten seçi- l›nl›¤›nda olan hücre zar›, farkl› hücre
ci geçirgen bir yap›d›r. Hücre zar›n›n tiplerinde, de¤iflik oranlarda lipid, pro- Hücre zar› hareketsiz ve sabit bir ya-
bafll›ca ifllevleri flunlar: tein ve karbonhidrat içerir. Hücre pro- p› olmay›p, yap›m ve y›k›mla beraber,
Koruma, Hücre d›fl› ve içi aras›nda tein oran›n›n fazla olmas›, hücrenin bi- kendine özgü hareketin de sürekli ola-
madde al›flverifli, Hücre sinyal iletimin- yokimyasal etkinli¤inin çok oldu¤unun rak izlendi¤i özel bir organeldir. Zar ha-
de özel almaçlar›n (reseptör) sa¤lanma- bir göstergesidir. Zara yerleflik protein-
s›, Hücre tan›ma yap›lar›n›n oluflturul- ler; almaç (reseptör-hormonlar ya da
mas›, Hücre d›fl› s›v› ortam ve sitoplaz- ‘ileticiler’ hücre yüzeyinde bulunan bu
yap›lara ba¤lanarak hücresel tepkimele-
Farkl› Hücre Zarlar›n›n Protein-Lipid ‹çeri¤i ri bafllatabilirler), enzim ya da zar›n her
Hücre Zar Tipi Lipid Protein iki yönüne geçifli düzenleyen bir kanal
Miyelin %76 %18 ifllevi görürler. Bu ba¤lamda yüksek
(sinir hücresi uzant›s›
olan aksonu saran k›l›f) oranda protein içeren bir zar›n ifllevleri-
Mitokondri iç zar› %24 %76 nin de o oranda fazla oldu¤u düflünülü-
Eritrosit yor. Zar proteinlerinin zara yerleflimleri
(k›rm›z› kan hücre zar›) %44 %46 Zar hareketlerinin yönleri
üç flekilde gerçekleflir.

Haziran 2002 5 B‹L‹M ve TEKN‹K


reketleri, her iki yana, kendi çevresinde
ve boylamas›na olabilir.

Zar Proteinleri
Hücre zar›nda çok farkl› iflleve sahip
proteinler bulunur. Zar proteinlerini
zardaki yerleflimlerine göre, “integral”
ve “periferal” olarak ikiye ay›rmak
mümkün. ‹ntegral proteinler, zar›n her
iki taraf›na do¤ru yerleflim gösterirken,
periferal proteinler, ya iç ya da d›fl taba-
kada bulunurlar. Bafll›ca zar proteinleri
ve ifllevleri flöyle s›ralanabilir:
Çapa proteinleri: Zarlar›n birbirleri-
ne tutunmas› ve s›k› ba¤lant› noktalar›- Fagositoz
n›n oluflmas›n› sa¤larlar.
Bikarbonat-klor
Zar Geçirgenli¤i Sitoplazma
pasif geçiflte Zar geçirgenli¤i ve zarlardan geçifl Hücre zar›n›n çevreledi¤i bir alanda
görev alan bir Tafl›y›c› protein (transport), dört flekilde olur. hücre içi s›v› ve hücre organellerini içe-
integral
protein
Filtrasyon: Bir bas›nç etkisiyle uy- ren aland›r. Hücre içi s›v› ve organeller
gun boyuttaki parçac›klar›n mevcut ka- olmak üzere iki önemli bölüm içerir.
nallardan geçiflidir. Kan damarlar›nda
kan bas›nc› etkisiyle besin maddeleri ve
di¤er substratlar›n hücreler aras› s›v›ya Hücrelerin
s›zmas›, buna iyi bir örnek. Hücrelerin konsantre tuz
Tan›ma proteinleri: Zara yerleflik ba- Tafl›y›c› arac›l›¤›yla geçifl: Protein ya- distile suya solüsyonuna
konmas› konmas›
z› karmafl›k proteinler (glikoproteinler p›l› tafl›y›c›lar arac›l›¤›yla aktif ya da pa-
gibi, baflka bir yap›yla birleflmifl protein- sif olarak gerçekleflen geçifllerdir.
ler) sayesinde zar, ba¤›fl›kl›k hücreleri Kesecikler arac›l›¤›yla geçifl: Hücre
taraf›ndan tan›n›r. zar›n›n s›v› (pinositoz) ya da kat› (fago-
Zar enzimleri: ‹ntegral ya da perife- sitoz) substratlar› hücre içine ald›¤› (en-
Hücrelerin fliflmesi Hücrelerin
ral yerleflim göstererek, substratlar›n› dositoz), ya da hücre içi art›klar› bir zar- büzüflmesi
ve parçalanmas›
bu bölgelerde ürüne çevirirler. la çevreleyerek hücre d›fl›na att›¤› (ek-
Almaçlar: Hormon ya da iletici al- zositoz), farkl› bir geçifl mekanizmas›- Bir eritrositin (k›rm›z› kan hücresi) yüksek ve dü-
maçlar› olarak bulunurlar ve biyokim- d›r. flük deriflimli s›v›lardaki durumu
yasal etkinin meydana gelmesinde rol Difüzyon: Zardan rahatça geçebilen
alan bir basama¤› olufltururlar. iyon ya da moleküllerin, deriflim fark›na Hücre ‹çi S›v› (Sitozol)
Tafl›y›c› proteinler: Enerji kullan›la- göre, yüksek deriflimden düflü¤e do¤ru
rak aktif geçifl ya da enerji kullan›lma- ak›m›d›r. Moleküllerin, lipid zarlardan Erimifl halde besin maddelerini,
dan gerçekleflen pasif difüzyon gibi tafl›- geçebilmesinde büyüklükleriyle yükleri iyonlar›, proteinleri ve at›k maddeleri
ma olaylar›nda dolays›z rol oynarlar. önemlidir. içeren bölümdür. Hücre zar› arac›l›¤›yla
hücre d›fl› s›v›dan ayr›lm›flt›r. Hücre
Hücred›fl› bölge Tafl›y›c› protein Hücred›fl› bölge
içindeki ve d›fl›ndaki s›v› aras›nda üç
önemli fark vard›r.
*Hücre içi s›v›da esas olarak potas-
yum (K) iyonu bulunurken, hücre d›fl›
s›v›n›n ana iyonu sodyumdur (Na).
Sitoplazma *Hücre içi içerik, protein derifliminin
Sitoplazma
yüksek olmas› sayesinde s›v› reçel ile jel
Hücred›fl› bölge aras› bir k›vamdayken, hücre d›fl› s›v›-
Hücred›fl› bölge n›n deriflimi daha azd›r.
*Lipid ve karbonhidrat deriflimi, hüc-
re içi s›v›da daha düflüktür.
Sitoplazma ayr›ca suda çözünmeyen
Sitoplazma yap›lar da içerir. “‹nklüzyon” olarak ad-
Sitoplazma land›r›lan bu yap›lar›n büyük k›sm›n›,
depo edilen glikojen ve lipid damlac›k-
Aktif iletimde görev alan bir tafl›y›c› protein ve bu ifllemde kullan›lan ATP lar› oluflturur.

B‹L‹M ve TEKN‹K 6 Haziran 2002


Hücre ‹çi Organlar:

Organeller
Organeller, hücrenin me- ve kalp kas› hücreleriyle sinir
tabolizmas›n›n sürdürülme- hücrelerinde bulunmazlar.
sinde özel görevler yükle- Kirpiçik (silyum), 9 adet
Plazma
nen çok önemli yap›lard›r. membran› mikrotübül destesinden olufl-
Zara ba¤l› (membranöz) ve mufl bir yap›d›r. Temel ifllevleri
Plazma Mikrotübül
zardan ba¤›ms›z (nonmemb- hücre yüzeyini art›rmak ve sü-
membran› Mitokondri
ranöz) iki organel grubu müksü yap›lar›n hücre yüze-
vard›r. Zardan ba¤›ms›z or- yinden aktar›lmas›n› sa¤lamak-
Ribozomlar
ganeller, hücre içi s›v›yla t›r.
do¤rudan iliflkiliyken, zara Kamç›, kirpikçi¤e benzer,
ba¤l› organeller, lipid bir ancak ondan daha uzundur.
zarla çevrilmifl halde hücre Mikro ve orta Temel ifllevi hücrenin hareketi-
büyüklükteki
içi s›v› içinde, ancak s›v›dan filamentler ni sa¤lamakt›r. Sperm hücrele-
izole halde bulunurlar. ri, insan›n kamç›ya sahip tek
fiekil: Hücre iskeleti temel elemanlar›
*Zardan ba¤›ms›z organeller; hücre hücresidir.
iskeleti, mikrovilluslar (hücre d›fl›na oluflur. Özellikle kalp ve iskelet kasla-
do¤ru olan ç›k›nt›lar), sentriol, silia, r›nda yo¤un olarak bulunur. Bu hüc- Protein Üreten
flagella ve ribozomlard›r. relerde aktin iplikçikleriyle beraber
*Zara ba¤l› organeller; mitokondri, kuvvetli kas›lma hareketini gerçeklefl- Fabrikalar: Ribozomlar
endoplazmik retikulum, golgi cisimci- tirir.
¤i, lizozomlar, peroksizomlar ve çekir- *Mikrotübüller, tüm hücrelerde bu-
dektir. lunan ve tübulin adl› proteinden olu- Hafif altbirim
flan, 25 nanometre çap›ndaki borucuk-
Hücre ‹skeleti lard›r. Bir binan›n ana kolonlar›na
benzeyen bu yap›lar, hücrenin ana ça-
A¤›r altbirim
Özelleflmifl yap›sal proteinlerin t›s›n› olufltururlar. Di¤er iplikçikler,
oluflturdu¤u hücre iskeleti, hücre içini bu ana kasnak içini dolduran ve a¤s›
bir a¤ gibi sarar ve hücre yap›s›na es- özellik gösteren protein yap›lard›r. Ribozom
neklik ve sa¤laml›k kazand›r›r. Hücre Mikrotübüller ayr›ca, sentriol, kir-
iskeletini oluflturan proteinler, kal›n- pikçik (silyum) ve kamç› gibi organel- Ribozomlar, 25 nanomikron çap›n-
l›klar›na göre dörde ayr›l›rlar: lerin de yap›s›n› olufltururlar. da ve yaklafl›k %60’› RNA, %40’› da
*Mikro-iplikçikler, çap› 6 nanomet- protein olan yap›lard›r. Protein üreti-
reden küçük olan protein yap›lard›r. Hareket Sa¤lay›c›lar: minin gerçekleflti¤i zemini oluflturur-
Büyük k›sm›n› aktin proteini olufltu- lar. Bir bak›ma, hammadenin geldi¤i
rur. Bunlar, hücre zar›n›n integral pro- Sentrioller, Kirpiçikler ve bunlar›n ürüne dönüfltürüldü¤ü
teinleriyle iliflki kurarlar ve bu sayede fabrikalara benzerler. Ribozom say›s›
zarla sitoplazma içi a¤›n ba¤lant›s›n› ve Kamç›lar hücre tipine göre farkl›l›k gösterir.
sa¤larlar. Ayr›ca orta kal›nl›ktaki iplik- Sentrioller, silindirik yap›l›, k›sa Protein sentezinin yo¤un oldu¤u hüc-
çiklerden miyozinle ba¤lant› sa¤laya- mikrotübüllerdir. Hücre bölünmesi s›- relerde bol bulunurken, ya¤ sentezi-
rak, hücrenin aktif hareketini sa¤lar- ras›nda DNA zincirlerinin her birini nin yap›ld›¤› bir ya¤ hücresinde say›s›
lar. bir kutba do¤ru çekerek hücre bölün- daha azd›r. Protein sentezinde ifllevsel
*Orta kal›nl›ktaki iplikçikler; 7-11 mesinin gerçekleflmesinde rol oynar- olan ribozomlar, endoplazmik retiku-
nanometre çap›nda ve temelde miyo- lar. K›rm›z› kan hücrelerinde, iskelet luma ba¤l› ve sitoplazmada da¤›n›k ol-
zinden oluflmufl yap›lard›r. Organel mak üzere iki flekilde bulunur. Endop-
konumlar›n›n sabitlenmesi ve hücre lazmik retikluma ba¤l› ribozomlar,
içine al›nan yap›lar›n sitoplazma içine esas olarak protein sentezinin gerçek-
yönlendirilmelerinde rol al›r. leflti¤i alanlard›r. Bu alanlar ribozo-
*Kal›n iplikçikler; çap› 15 nanomet- mun hafif ve a¤›r iki alt-birimi taraf›n-
reden büyük miyozin demetlerinden dan oluflturulurlar.

Haziran 2002 7 B‹L‹M ve TEKN‹K


Mitokondri

D›fl zar

‹ç zar
Enerji olarak, günümüzde kullan›lan
Matrisks
Krista motorlara göre çok daha yüksek verim-
de çal›flan bu sistem, oksijen varl›¤›nda
bir molekül glukoz bafl›na yaklafl›k 38
mol ATP eldesi sa¤lar ve bu duruma ae-
robik (oksijenli) glikoliz ad› verilir.
Mitokondri içermeyen hücrelerdey-
se, anaerobik (oksijensiz) glikoliz süre-
ci ifller ve 1 molekül glukoz bafl›na 2
molekül ATP geliri elde edilir, bu ne-
denle de enerji kazanc› aerobik solu-
Tilakoit numa göre 19 kat daha az olur.
Lamel ‹ç zar Oksijeni yeterli ve mitokondrisi
olan hücrelerde, enerjinin %95’i aero-
bik glikoliz ile karfl›lan›r.

Bitki hücresi Stroma


Endoplazmik
Granüm
Mitokondri ve bitki hücrelerindeki karfl›l›¤› plastid
D›fl zar Retikulum (ER)
Endoplazmik retikulum, hücre çe-
Hücrelerin Enerji çekleflir. Bunlardan bafll›calar›; trikar- kirde¤iyle ba¤lant›l› bir hücre içi zar
Santralleri: Mitokondriler boksilik asit çevrimi, elektron tafl›ma a¤›d›r. ER, içi bofl yass›laflm›fl borucuk-
zinciri ve oksidatif fosforilasyon, lipid lar›n, tabaka halinde yo¤unlaflarak
Uzun-silindirik, ya da k›sa ve fliflman y›k›m› ve hemoglobin sentezidir. odac›klar oluflturdu¤u bir yap› sergi-
görünümlü, farkl› büyüklük ve flekilde-
ki küçük ipliksi organellerdir. Say›lar›
hücrenin ifllevsel kapasitesine ba¤l›d›r. Mitokondride Enerji
Örne¤in karaci¤er hücrelerinin meta-
bolizma kapasitesi yüksek oldu¤un- Üretimi Granüllü endoplazmik retikulum
Ribozomlar
dan, hücre a¤›rl›¤›n›n yaklafl›k %20’sini Hücrelerimiz canl›l›klar›n› devam
mitokondriler olufltururken, k›rm›z› ettirebilmek için gerekli enerjiyi, te-
kan hücreleri mitokondri içermezler. melde karbonhidratlar ve ya¤lardan
Mitokondri çift zarl›d›r. ‹çteki zar sa¤lasalar da bu rezervler tükenince,
mitokondri içlerine do¤ru “krista” ad› ileri açl›k durumlar›nda, son olarak
verilen girintiler yapar. Bunun amac›, proteinlere baflvururlar. Hücre, enerji
iç zar›n yüzey alan›n› art›rmakt›r. sa¤lamada esas olarak glukozu kulla- ler. ER’un dört önemli ifllevi vard›r:
Mitokondri matriksi (mitokondri içi n›r ve bunu bir dizi tepkimeyle y›ka- *Yap›m: Protein, karbonhidrat ve li-
s›v›) ve zarlar›nda, enzim sistemleri sa- rak, organizmada kullan›lan enerji bi- pidlerin yap›m›
yesinde birçok metabolik tepkime ger- rimi olan ATP’ye çevirir. *Depo: Sentezlenen ya da hücre ya
da hücre d›fl›nda kullan›lmak üzere de-
Pirüvat
Glukoz Glikoz Pirüvat dehidrogenaz D›fl mitokondrial zar polanmas›,
kompleksi
*Tafl›ma: Yap›m› gerçeklefltirilen
protein, karbonhidrat ve lipidlerin ER
‹ç mitokondrial zar d›fl›na tafl›nmas›,
Elektron tafl›ma zinciri ve
oksidatif fosforilasyon TCA *Zehirden ar›nd›rma: Sahip oldu¤u
çevrimi Elektron
tafl›ma
F1- ATP enzim sistemleriyle, emilen ilaç ya da
sentez
zinciri
kompleksi zararl› maddelerin, içerdikleri zehir-
Glukozun aerobik (oksijenli) glikoliz ile CO2 ve suya
Elektron tafl›ma zinciri ve oksidatif fosforilasyon den ar›nd›r›lmas› yap›sal ve ifllevsel
kadar y›k›lmas›yla ATP eldesinin genel tepkimeleri
olarak iki farkl› ER vard›r.
Asetil KoA Sitrat
Granüllü endoplazmik retikulum:
MalatOksaloasetat
Cis-akonitat Üzerinde ribozomlar›n yerleflmifl ol-
du¤u, protein sentezinin ve yap›m›
Malat ‹zositrat
gerçeklefltirilen bilefliklerin tafl›nmas›-
TCA çevrimi
n› üstlenen ER’dir. Bu bölgede sentez-
Fumarat α-ketoglutarat
lenen proteinlere kimyasal olarak baz›
Süksinil
Süksinat KoA
Koenzim A ifllevsel gruplar ya da makromolekül-
Koenzim A fiekil: ‹çten yanmal› motorlar ve hücrede glukoz ler (karbonhidrat eklenmesiyle, glikop-
TCA çevriminde yüksek enerjili bilefliklerin sentezi. kullan›m›n›n ortak sonuçlar› roteinlerin oluflmas›) eklenir.

B‹L‹M ve TEKN‹K 8 Haziran 2002


Düz en - ya da yafllanm›fl bir Kromozom Çekirdek
doplazmik organelle karfl›laflt›-
retikulum: ¤›nda o yap›y› içine
Ribozom al›r ve sindirim en-
içermeyen zimleri etkinleflerek
Peroksizom organeli Hücre
düz endopla- sindirime bafllarlar. Bu
mik retikulu- durumdaki lizozomsa ikincil lizozom Baz
Düz endoplazmik retikulum
mun bafll›ca ifl- olarak adland›r›l›r. çiftleri
Histon proteini
levleri, karbonhidrat ve lipidlerin sen- Peroksizomlar:
DNA çift
tezidir. Yan›s›ra; Lizozomlardan daha küçük yap›da- ‹nsan sarmal›
*Hücre zarlar›n›n (ER, plazma zar›, ki bu organel içinde, lizozomdan fark- kromozomlar›n›n
çekirdek ve golgi cisimciklerinin) yap›- l› bir grup enzim bulunur. Peroksizo- yerleflimi ve
elemanlar›
m›, mun lizozomdan bir di¤er fark› da,
*Steroid yap›l› erkek ve kad›n üre- granüllü endoplazmik retikulum tara-
me hormonlar›n›n yap›m›, f›ndan sentezlenmesidir.
*Karaci¤er ve ya¤ hücrelerinde trig- Peroksizom, alkol ve hidrojen pe-
liserit olarak adland›r›lan lipidlerin ya- roksit (H2O2) gibi serbest radikal olufl-
p›m ve depolanmas›, turucu toksinleri emerek, onlar› nötra-
*Karaci¤er ve iskelet kas› hücrele- lize eder. Serbest radikaller, son yö-
rinde, glikojenin yap›m ve depolanma- rüngelerinde eflleflmemifl elektron içe-
s›, ren ve bu yüzden hücrelerde oldukça
*Kalsiyum iyonlar›n›n ve büyük mo- zararl› etkiler oluflturan yap›lard›r.
leküllerin depolanmas› ve gerekti¤in-
de sal›nmas›ndan da sorumludur.
Golgi Cisimci¤i: Hücrenin Beyni:
Çekirdek
Golgi cisimci¤i Çekirdek, hücresel tüm ifllevlerin
denetlendi¤i, ayr›ca insan vücudunda
görevli, yaklafl›k 100.000 farkl› prote-
inin tüm bilgilerinin depoland›¤› bir ‹nsan kromozomlar›n›n tümü ve 4. ile 5. kromozo-
organeldir. Hücrelerde genelde tek çe- mun elektron mikroskopik görünümü.
kirdek olmasina karfl›n, baz› hücreler-
Salg› kesecikleri de çekirdek say›s› farkl›l›klar gösterir. toplazma aras›ndaki tüm kimyasal ha-
Örne¤in kas hücreleri birden fazla çe- berleflme, çekirdek zar›n›n yaklafl›k
“Sakkulus” denen yayvan zars› ya- kirdek içerirken, k›rm›z› kan hücrele- %10’unu oluflturan kanallar sayesinde
p›lardan befl ya da alt›s›n› bir arada rinde çekirdek bulunmaz. Ökaryatik gerçekleflir. Çekirdek içi s›v› içeri¤e
içeren bir organeldir. Bafll›ca ifllevleri: bir hücrenin çekirde¤inin çevresi, çok nükleoplazma denir. Nükleoplazma
Mukus ya da enzimlerin yap›m› ve d›fl› miktarda kanal içeren, çift katl› bir içeri¤i temelde iyonlar, enzimler, RNA
bir zarla kaplanarak sal›nmas› (ekzosi- zarla sar›lm›fl ve bu sayede sitoplazma- ve DNA nükleotidleri, proteinler ve az
toz), Hücre zar›n›n yenilenmesi ya da dan ayr›lm›flt›r. Prokaryotik hücreler- miktarda RNA ve DNA’dan oluflur.
tamiri, Sitoplazma içi sindirim olayla- de bulunmayan çekirdek zar›, ökaryo-
r›nda kullan›lacak özel enzimlerin ke- tiklerde d›fl etkenlere karfl› korunmay› Çekirdekteki
secik içinde paketlenerek sal›nmas›. en üst düzeye ç›kar›r. Çekirdek ile si-
Genetik
Hücre ‹çi Sindirimi Çekirdek Çekirdek
Çekirdek
kanal› Kütüphane
zar›
Sa¤layan Organel- Çekirdek Kromozom
kanal›
ler: ‹nsan organizmas›ndaki
Lizozomlar: tüm genetik bilgiler çekirdek-
Lizozom, golgi cisimci¤inde te, DNA moleküllerinin olufl-
içi sindirim enzimleriyle doldu- turdu¤u karmafl›k yap›lar olan
rulmufl, çevresi bir zarla çevrile- kromozomlarda depolanm›fl-
rek sitoplazmaya sal›nan bir or- t›r. Kromozomlar, DNA zinciri
ganeldir. Bu flekildeki lizozoma ve bu yap›y› katlayarak çok
D›fl zar
birincil lizozom denir ve içinde- küçük bir hacme s›¤mas›n›
ki enzimler henüz etkin de¤il- ‹ç zar sa¤layan histon proteinlerin-
Hücre çekirde¤i Nükleoplazma
dir. Birincil lizozom bir bakteri den oluflur.

Haziran 2002 9 B‹L‹M ve TEKN‹K


Yaflam›n cekte genetik hastal›klar›n erken tan›
ve tedavilerinin daha etkin bir flekilde
lenirler. Protein sentezi olarak adlan-
d›r›lan bu süreçte, önce DNA molekü-
yap›lmas›n› sa¤layabilecek. lünde yer alan ve protein molekülünü
Genetik kodun yer ald›¤› çift ifade eden gen bölgesinin bir kopyas›
zincirli DNA molekülünün her ç›kar›l›r; ki buna yaz›l›m (transkripsi-
bir zinciri, hidrojen ba¤lar›yla yon) denir. Ard›ndan da haberci RNA
Genetik kodun
yer ald›¤› DNA di¤erine eklenmifl olarak bu- (mRNA) denen bu yap›, sitoplazmaya
molekülünün lunur. Genetik kod, üçlü baz- geçerek flifresini içerdi¤i (ifade etti¤i)
flematik lardan oluflur ve her baz üç- proteinin sentezlenmesini sa¤lar. Bu
gösterimi
lüsü proteinlerin yap› tafllar› sürece de çeviri (translasyon) denir.
olan aminoasitlerden birini
ifade eder.
Yaflam fiifresinin
Canl›l›¤›n ‹fadeleri: Proteinler
fieker--Fosfat
‹fadesi Her bir DNA zinciri yaflamsal öne-
iskelet mi çok büyük olan binlerce gen tara-
Çekirdekteki DNA mo- f›ndan oluflturulmufltur. Bu genlerin
Baz lekülünün kendisini yeni- etkinleflmesiyle, DNA’daki ilgili bölge
den oluflturmas›na “repli- kendini kopyas›n› yapar. Haberci RNA
Hidrojen ba¤lar›
kasyon” denir. Bu sayede (mRNA) olarak adland›r›lan bu parça
yavru hücrelere genetik sitoplazmaya geçerek protein sentezi
malzemenin aktar›lmas› için kal›p oluflturur.
Yaflam›n flifresi, çekirdekte yer alan mümkün olur. DNA’n›n yeniden olufl-
DNA sarmallar›nda kodlanm›fl olarak turulmas› ve kal›p olarak yavru hücre- Birincil yap›
bulunur. Genetik kod, son 60 y›lda ge- lere aktar›lmas›, hücrenin canl›l›¤›n›
liflen moleküler biyoloji tekniklerinin sürdürebilmesi için gerekli tüm yap›-
de etkisiyle anlafl›labildi. Günümüz- sal ya da ifllevsel protein molekülleri-
deyse, insan genomunun aç›kl›¤a ka- nin yap›m (sentez) flifrelerinin de akta-
vuflturulmas›yla yeni ufuklar›n aç›lma- r›lmas› demektir. Hücre yaflam döngü-
s› sa¤lanm›fl bulunuyor. ‹nsan geno- sü içinde, protein yap›l› tüm molekül-
munun anlafl›lmas›, çok yak›n bir gele- ler, gereksinim duyuldu¤unda sentez- ‹kincil yap›

DNA

bilgi Replikasyon DNA


sentezi

DNA bilgi Üçüncül yap›


Yaz›l›m
RNA sentezi

RNA
Çekirdek
bilgi
Sitoplazma
Çekirdek zar› Dördüncül yap›

Çeviri
Protein Protein sentezi
Ribozom
Proteinlerin birincil,
ikincil, üçüncül ve
Santral dogma dördüncül yap›lar›
Protein

B‹L‹M ve TEKN‹K 10 Haziran 2002


fiifresi YAZILIM

DNA t RNA
mRNA
Amino asitler

RNA rRNA
Polimeraz

Dördüncül yap›da bir hemoglobin molekülü Antikodon


Proteinler
RNA
fiifrenin Çözülmesi: nükleotidleri
Protein zinciri
Protein Sentezi Çekirdek zar›
Protein sentezi, çekirdekteki DNA ÇEV‹R‹
molekülü üzerindeki bir gen bölgesi- Ribozom
kodon
nin ifade etti¤i (kodlad›¤›) protein ya-
mRNA
p›n›n birbirini takip eden tepkime
zincirleri sonucunda yap›m› anlam›-
na gelir.
Önce, kromozomun belli bölgesi- Protein sentezinin temel aflamalar›
ne yerleflmifl gen bölgesinin bir kop-
yas› ç›kar›l›r. Bu kopya, haberci RNA RNA bölümü) ifadesi olan aminoasit- Dördüncül yap›l› protein, üçüncül ya-
(mRNA) olarak adland›r›l›r. mRNA, ler, onlara özgü transfer RNA (tRNA) p›daki birden fazla proteinin birlefl-
gen bölgesinin tam olarak tamamlay›- taraf›ndan sitoplazmadan tek tek top- mesinden oluflur.
c› karfl›l›¤›d›r. Ancak gen bölgesinin lanarak ribozomlara getirilir ve arala-
tam ifadesi olan mRNA, önce olgun- r›nda peptid ba¤lar› kurularak prote-
laflt›r›l›r. Bu ifllem sayesinde in molekülünün birincil (primer) ya- Hücresel Yap› ve
mRNA’n›n protein sentezinde kulla- p›s› oluflturulur. Proteinin birincil ya-
n›lmayan bölümleri ç›kar›larak tam p›s›, aminoasitlerin sadece peptid ‹fllevlerin DNA
olarak proteini ifade eden bölümü ba¤lar›yla bir araya gelmeleri sonucu Taraf›ndan Denetimi
kal›r. Bu bölüm daha sonra sitoplaz- oluflur. Bu flekilde birincil yap›da sen-
mada, endoplazmik retikulumda yer- tezlenen protein molekülü, daha son- Hücredeki tüm tepkimelerin dene-
leflik olan ribozomlara gelerek prote- ra di¤er ba¤lar›n kat›l›m›yla ikincil ve timi, çekirdekteki DNA molekülü tara-
in sentezini bafllat›r. Protein sente- üçüncül yap›lara dönüflür. Proteinle- f›ndan kodlanan çok özel proteinlerle
zinde kal›p olarak kullan›lan, rin esas olarak etkinlik gösterdi¤i ya- sa¤lan›r. Bu kontrol iki düzeyde ger-
mRNA’daki kodonlar›n (üç bazl›k p›, üçüncül ve dördüncül yap›d›r. çekleflir;
1- Çekirdekteki DNA’n›n do¤rudan
denetimi: Yap›sal proteinlerin do¤ru-
dan senteziyle gerçeklefltirilir. Bu sa-
yede, hücre iskeleti bileflenleri, zar
proteinleri (almaçlar) gibi, salg›lanan
ürünlerin sentezi sa¤lan›r.
2- DNA’n›n dolayl› denetimi: Özel-
likle hücrenin metabolik tepkimeleri-
nin düzenlenmesinde, DNA’da kodlu
protein yap›l› enzimlerin sentezi söz
konusudur. Bu sayede glikolizin (glu-
koz y›k›m›) art›r›lmas› ya da azalt›lma-
s›, glukoneogenez (glukoz sentezi),
ya¤ sentezi ya da ya¤ depolanmas› gi-
bi birçok metabolik olay, enzimler ya
fiekil: DNA’dan protein molekülüne
da hormonlar arac›l›¤›yla düzenlenir.

Haziran 2002 11 B‹L‹M ve TEKN‹K


Hücre Sü
Hücrenin Yaflam Sentromerler Kromatin
Sentriollerin
eflleflmesi
Erken mitotik
Döngüsü iplikçikler Sentromer
Vücudumuzdaki hücrelerin sahip
olduklar› harika bir yaflam döngüleri
vard›r. Her hücre temel hücre hipote-
zinde oldu¤u gibi, baflka bir hücreden
köken al›r, metabolizmas› vard›r ve Çekirdekcik
belli dönemlerde kendisi gibi baflka Plazma
hücreler üretir. Hücre, yaflam döngü- Çekirdek zar› zar› Kromozomlar
sünü tamamlad›ktan sonra canl›l›¤›n› ‹nterfaz›n G2 faz› Profaz
kaybeder.
Bu yaflam döngüsünün süresi, hüc- releriyse mayoz bölünme geçirirler. ve ayr›lan bu kromatidler karfl› kutup-
reden hücreye de¤iflir. Örne¤in, ba¤›r- Mitoz dönemi 1-3 saat süren ve bir- lara yönelirler.
saklar›n iç yüzeyini döfleyen hücreler biri peflis›ra devam eden profaz, meta- Telofaz: Kromatidler daha az belir-
her üç günde bir yenilenirken, bir kas faz, anafaz ve telofaz dönemlerinden gin hale gelirler. Karfl› kutuplara yerle-
ya da sinir hücresinin yaflam döngüsü oluflur. Bu süreç, hücrenin bu zamana flen kromatidlerin çevresi çekirdek za-
çok daha uzun olabilir. Hücrelerin ya- kadar kabaca iki kat›na ç›kard›¤› orga- r›yla örtülmeye bafllar ve sitokinez so-
flam döngülerindeki süre farkl›l›klar› neller ve genetik malzemenin, eflit ola- nucu iki yavru hücre meydana gelir.
özellikle, G0 döneminin uzunlu¤uyla rak ikiye bölünmesiye sonlan›r. Mito-
iliflkilidir. Yaflam döngüsünde yer alan zu oluflturan dört dönem sonunda ge- Mayoz
dönemler ve bafll›ca özellikleri flunlar: netik malzeme ikiye ayr›l›rken, son iki
G0 dönemi: Normal hücre ifllevleri- dönem olan anafaz ve telofazda sitop- Bölünme
nin devam etti¤i dönemdir. Süresi hüc- lazma ve içerdi¤i organeller eflit olarak
reden hücreye farkl›l›k gösterir. Bu bölünür. 1887 Y›l›nda Weismann adl› araflt›r-
dönemde hücre temel ifllevlerini yeri- Mitoz birbirleriyle devam eden pro- mac›, hücre çekirde¤i üzerinde çal›fl›r-
ne getirir. faz, metafaz, anafaz ve telofaz aflama- ken ilginç bir gözlemde bulundu. Bu-
G1 dönemi: Hücre büyümesinin ön lar›ndan oluflur. na göre, vücut hücreleri 23 çift kromo-
planda oldu¤u dönemdir. Artan prote- Profaz: Bu dönemde, çekirdek zar› zom içerirken, üreme hücreleri olan
in sentezi sayesinde hücre organelleri- parçalan›r ve kromozomlar ipliksi ya- yumurta ve sperm hücreleri 23 tek
nin say›s› iki kat›na ç›kar. Bu dönem, p›larla tutturulur. kromozom bulundurmaktayd›. Daha
hücre döngüsünde 8 saat ya da daha Metafaz: Yavru kromatidler sentro- sonraki y›llarda bunun nedenini Hert-
uzun bir süre al›r. merlere tutunurlar ve hücre merkezi- wig adl› araflt›rmac›, mayoz bölünmeyi
S dönemi: 6–8 saat süren bu dö- ne hareket ederler keflfederek ortaya koydu.
nemde, temelde DNA’n›n kendi kopya- Anafaz: Yavru kromatidler ayr›l›rlar Mayoz, bir indirgenme bölünmesi-
s›n› oluflturmas› (replikasyonu) dir. Önce, ana cinsiyet hücreleri olan
ve paketlenmesini sa¤layan his-
Çekirdek zar›
ton proteinlerinin yap›m› ger- porçac›klar› Kinetkor
çeklefltirilir.
G2 dönemi: 2-5 saat süren bu
dönemde protein sentezi ön
plandad›r.
Mitoz dönemi: Mitoz i¤si, ip-
liksi anlam›na gelen bir sözcük.
Döneme bu ismin verilmesinin
nedeni, çekirdekte izlenen i¤si,
ipliksi görünümdür. Mitoz, vü- ‹plikçiklerin
kutuplara Mikrotübüller
cut hücrelerinde izlenen bir bö-
çekilmesi
lünme fleklidir. Cinsiyet hücre-
leri olan yumurta ve sperm hüc- fiekil: Hücre yaflam döngüsü Prometafaz ve Metafaz

B‹L‹M ve TEKN‹K 12 Haziran 2002


üreçleri flarak sperm hücrelerini meydana geti- Mayoz bölünme de, mitoz bölünme-
Metafaz
alan› rirler. Benzer flekilde, diploid kromo- de oldu¤u gibi, profaz, metafaz, anafaz
zom içeren birincil yumurta hücresi, ve telofaz aflamalar›ndan oluflur.
birinci mayoz bölünme sonunda iki
adet ikincil yumurta hücresi olufltu-
rur. Ard›ndan, gerçekleflen ikinci ma- Hücrelerin
yoz bölünmeyle bir “ootid” ve üç adet
kutup küreci¤i meydana gelir. Oluflan Farkl›laflmalar› ve
ootid, olgunlaflarak yumurta hücresi- Canl›y› Oluflturmalar›
ne dönüflür.
Metafaz

Spermatogenez Oogenez
Cinsiyet hücresi
diploid (2n)
Mitoz
Spermatogonium,
oogonium
diploid (2n) Mitoz
Yavru
kromozomlar Anafaz Birincil sperm hücresi,
Hücrenin
yumurta hücresi I. Mayoz
Çekirde¤in
bölünme izi oluflumu diploid (2n) bölünme

Çekirdek zar›n›n ‹kincil sperm hücresi,


oluflumu yumurta hücresi
Telofaz II. Mayoz
haploid (n) bölünme
ve diploid kromozom içeren (ayn› kro-
mozom tak›m›ndan iki tak›m içeren) Spermatid, ootid
sperm ana hücresi ve yumurta ana haploid (n)
hücresi) hücrelerinde mitoz bölün-
meyle hücre ço¤almas› olur ve ana
sperm hücresinden birincil sperm Farkl›laflma ve
hücresi, ana yumurta hücresinden de olgunlaflma
birincil yumurta hücresi meydana ge-
lir. Diploid yani 2n kromozom içeren
birincil sperm hücresi, birinci mayoz Sperm hücreleri
bölünme sonucu iki adet, ikincil haploid (n) Ovum (yumurta)
sperm hücresi oluflturur. ‹kincil
sperm hücresinden, ikinci mayoz bö-
hücreleri
lünme sonucunda haploid kromozom- haploid (n)
lu (bir tak›m kromozom) dört adet
“spermatid” oluflur ve bunlar olgunla- fiekil: Cinsiyet hücrelerinde mayoz bölünme

Haziran 2002 13 B‹L‹M ve TEKN‹K


Hücresel farkl›l›klar›n
Nedeni: Döllenme
Döllenme, erkek ve difli üreme hüc-
releri olan sperm ve ondan yaklafl›k
2000 kat daha büyük olan yumurtan›n
birleflerek zigotu oluflturmalar› süreci-
dir. Döllenme sonras›nda zigotta baflla-
yan bölünmeler, çok hücreli karmafl›k
bir yap› olan blastosisti oluflturur. Blas-
tosist, rahimin iç tabakas›na ulaflarak
buraya tutunur ve implantasyon olarak
Zigotun erken geliflim dönemleri; implantasyon ve
adland›r›lan bu tutunma sonras›nda, ya- plasentasyon
flamsal öneme sahip embriyonik yap›la-
r›n oluflumu bafllar. Ard›ndan zigotun
beslenmesini sa¤layan “plasentasyon
dönemi” bafllar. Bu aflamada, blastosist
art›k tüm ihtiyaçlar›n› anneden plasen-
ta yoluyla karfl›lar. Embriyogenz denen

Zigotun oluflumu
ve endometriuma
göçü

Trofoblast

‹ç hücre kitlesi

Blastosist

Embriyo oluflumu
Rahim bofllu¤u
Endometrium m›fl durumda.
Yafllanma ve ölüm kavramlar› ne
Mayoz bölünmenin evreleri ve özellikleri
dönemde, art›k embriyo olarak adland›- kadar so¤uk gelirse gelsin, devam
r›lan yap›da tüm önemli organ ve organ eden hücresel program›n parçalar› ol-
Sa¤l›kl› bir insanda 200 farkl› çeflit- sistemleri geliflmeye bafllar. du¤undan, kaç›n›lmaz gerçeklerden-
te, yaklafl›k 100 trilyon hücre bulu- dir. Yafllanma ve ölüm, hücrelerin ge-
nur. Farkl› tiplerdeki bu hücrelerin netik malzemesinde kodlanan ve za-
kayna¤›, bafllang›çta haploid (n) say›- Hücre Program›n›n man içinde etkinleflen gen bölgeleri-
da kromozom içeren sperm ve yumur- nin ürünleri olan proteinlerin etkileri
ta hücresinin birleflmesi sonras› olu- Son Perdesi: Yafllanma sonucu gerçekleflir.
flan ve diploid (2n) say›da kromozom Ve Ölüm Ölümsüzlük ya da uzun süreli ya-
içeren “zigot”tur. flam üzerine düflünceler, insanl›k tari-
Dünyam›zda var olan tek ya da çok hi kadar eskidir. Binbir gece masalla-
hücreli tüm canl›lar›n r›nda ab-› hayat’› (ölümsüzlük suyu-
Mitoz,
Yenido¤an yaflamlar› sonsuz olma- nu) arayan masal kahramanlar› ya da
farkl›laflma ve
(2n) büyüme y›p, hepsinin belirlen- çocuklu¤umuzda okudu¤umuz, ölüm-
mifl bir yaflam süreleri süz çizgi roman kahramanlar› hep
vard›r. Yafllanma ve uzun süreli yaflam ya da ölümsüzlü¤e
Mitoz
farkl›laflma ölüm hakk›nda birçok duyulan bir hayranl›¤›n ifadeleriydi.
ve büyüme kuram ortaya at›lm›fl ol- Günümüzde yap›lan bilimsel çal›flma-
Eriflkin (2n) sa da, bu sürecin tek bir lar, insan›n, yaflam süresini olabildi-
Zigot (2n) Mayoz kuramla ayd›nlat›lama- ¤ince uzatabilmek için, hücre harabi-
Mayoz
yaca¤›, pek çok etkene yetini art›ran serbest radikal oluflumu,
Birleflme Sperm (n) ba¤l› olarak geliflti¤i ve afl›r› beslenme, sa¤l›ks›z ortamlar (ha-
baz› genlerin etkinlefl- va kirlili¤i, kimyasal ve fiziksel zararl›
Yaflam döngüsünde mayoz ve
Habloid dönem
mesiyle gerçekleflti¤i etkenler) gibi olumsuz etkilerden ka-
mitoz bölünmenin yeri Yumurta (n) Diploid dönem görüflü a¤›rl›k kazan- ç›nmas› gerekti¤ini belirtiyorlar.

B‹L‹M ve TEKN‹K 14 Haziran 2002


Merkezi
sinir
sistemi

Do¤um öncesi

Zigottan fetusa kadar olan dönemde yap›sal de¤ifliklikler Embriyodan fetusa, haftalar içinde izlenen yap›sal ve fonksiyonel geliflim

Fizyolojik Bir Süreç: çevesinde, ölüm sinyali alarak canl›l›kla- olarak hücre, h›zla y›k›ma u¤rayarak
r›n› sonland›rmalar› anlam›na gelir. ölür. Hücre, günümüzde bile ayd›nlat›-
Hücre Ölümü Çok karmafl›k mekanizmalar sonucu lamam›fl pek çok s›rr› saklar. Hücre
Hastal›klar ve kazalar d›fl›ndaki gerçekleflen apopitozda, baz› genlerin üzerine yap›lacak araflt›rmalar, baz›
ölümler, yafllanma sürecinden sonra, etkinleflmesi sonucu, baflta DNA’y› y›k›- hücresel mekanizmalar›n anlafl›lmas›-
çekirdekteki gen bölgesi ya da bölge- ma u¤ratanlar› (endonükleazlar) olmak n› sa¤layacak; baflta kanser olmak
lerinin etkinleflmesinin bir sonucudur. üzere, di¤er organellere de zarar veren üzere birçok hastal›¤›n erken tan› ve
Nekroz ve apopitoz olmak üzere iki ve bir flekilde hücrenin ölmesine neden tedavisi, ayr›ca canl› ve canl›l›k kav-
tür hücre ölümü vard›r. olan y›k›c› proteinlerin sentezlenmesi ramlar› konusunda da bizlere yeni
söz konusudur. Bunlar›n bir sonucu ufuklar açacakt›r.
Nekroz: Patolojik olaylar sonucu
geliflen hücre ölümleridir. Hücre hasa- Apopitozda hücre ölüm mekanizmalar›ndan biri, Yrd. Doç. Dr. Hakan Boyuna¤a
r› oluflturan travma, hücre kanlanmas›- endonükleazlar›n sal›n›m› K›r›kkale Üniversitesi, T›p Fakültesi
Biyokimya Anabilim Dal›
n›n, dolay›s›yla oksijenlenmenin bozul- Öldürücü proteinin
gen bölgesinin hboyunaga@excite.com
mas›, enfeksiyon gibi nedenlere ba¤l› aktivasyonu
olarak gerçekleflir. Organeller flifler, Kaynaklar
Martini F.H, Fundamentals of Anatomy and Physiology. Prentice
hücre s›n›rlar› düzensiz hale gelir ve Öldürücü Hall. Englewoods Cliff, N.J. pp.30-61
bunlar›n bir sonucu olarak da hücre Protein Arking R. 1991. Biology of Aging: Observations and Principles.
Prentice Hall, Englewoods Cliff, N.J. pp.284-285
bütünlü¤ü kimyasal ve yap›sal olarak http://telomeres.virtualave.net/theories.html
Apopitotik http://www.DennisKunkel.com
bozulur. Hücre http://www.cytochemistry.net/Cell-biology/
Apopitoz: Sonbaharda yapraklar›n http://www.meddean.luc.edu/lumen/MedEd/
Endonükleaz http://gened.emc.maricopa.edu/bio/BIO181/BIOBK/
dökülmesi anlam›na gelen bu terim, http://www.uoguelph.ca/zoology/devobio/
http://www.accessexcellence.org/AB/GG/
normal yaflam sürecini tamamlayan http://www.thinkquest.org/library/lib/site_sum_outside.html
hücrelerin, sahip oldu¤u program çer- DNA’n›n parçalanmas› http://ntri.tamuk.edu/cell/cell.html

Yafllanma Kuramlar› Dayanak Noktas› Yorum

De¤iflime u¤rayan proteinler Hücresel proteinlerin flekilsel de¤iflimleri, onlar›n ifllevsel özelliklerini de Yafllanmay› kesin olarak ayd›nlatamamaktad›r.
bozabilir.
DNA hasar› ve tamirinin DNA’da oluflan hasarlar›n ileri yafllarda tam düzeltilememesi (telomer ku- Yafllanmada, DNA hasar› ve tamirinin rolü tam
gerçeklefltirilememesi ram›n› da içerir). olarak bilinmemektedir.
Çapraz iliflkiler kuram› Kollajen gibi büyük moleküller zaman içinde birbirlerine ba¤lanarak ifl-
levlerini kaybederler
Nöroendokrin kuram› Nöroendokrin sistemde zaman içinde oluflan fonksiyon kayb› Bu durum sadece kad›nlar›n üreme sisteminde
gösterilmifltir
Serbest radikal kuram› Serbest radikaller, hücresel hasar› art›rarak yaflam süresini k›salt›r. Yafll›l›kla birlikte artan birçok hastal›¤›n temelinde
serbest radikal hasar› vard›r.
Genetik Gen ifadesi s›ras›ndaki bir de¤ifliklik, hücre yafllanmas›na neden olur. Hücrenin yap›sal ve ifllevsel özelliklerini
bozucu tarzda olur.
Ölüm iflareti Yafllanan hücrelerin d›fl zarlar›nda, ölümüne neden olan protein yap›lar
oluflur.
At›klar›n birikimi At›klar›n birikimi sonucu hücre ifllevleri bozulur.

Diyet K›s›tlanmas› %25’lik bir diyet k›s›tlamas›n›n yaflam süresini %30 oran›nda art›rd›¤›, Olas› nedeni, serbest radikal oluflumunun
deneylerle gösterilmifltir. azalmas›d›r.

Haziran 2002 15 B‹L‹M ve TEKN‹K