You are on page 1of 12

ArmoedeinBruggeinde19eeeuw

HoedeparelsvanVanEyckhetvolknietrijkmaakten
ofhoearmoedehetlevenbepaalde

DeingangvanhetkleinefortjeDeoudeweverijaandeKleine
SintJansstraataandeLane.AlfonsWatteynesr.,1912

CharlotteMonbailleu,BramKerkaert&KimTimmermans(

2016)


Inhoudstabel
1.Inleiding
2.Heteconomischfalen
2.1Industrialisatie
2.2Landbouw
2.3Broodrellen

3.Armenzorg
3.1Derolvandekerk
3.2Godshuisjes
3.3Forthuizen(fortjes)
3.4Rasphuizen

4.Ziektes
4.1Cholera
4.2Tyfus

5.Criminaliteit
5.1JuanLuisVives
5.2Bedelarij
5.3Kindermisdaad

6.Conclusie

Interieurvaneenarbeiderswoning1

1. Inleiding
Brugge,hetVenetivanhetNoorden,eenstaddiegekendstaatvoorzijnhoge
sprookjesgehalteenhetidyllischewaterwaarlangsjerustigkankuieren.Brugge,
dethuishavenvanbefaamdeschildersengrootdichters.Maarwatmetderest
vandebevolking?Dezelegendarischestadkantochnietenkelbestaanuitrijke
bankdirecteursenvrijheidsstrijders?Ditwerkgaatoverdoorsneemensen.
Overhetgewonevolkdatinbitterearmoedeleefdeineenstadvanprachten
praal.Overhetvolkdathongerleed.Wijhebbeneenwerkgemaaktoverhoehet
zoveriskunnenkomen.

Gijsteeltmetgheelhoopenbovenuwgeriefkomtgijnogverkoopengijdobbelendief.Gij
baktkoeken,waffelsvanallegesmulbrengtgijopuwtafeleeetguwenbalgvol.Enwij
metonsjongenomeenhandvolgraenwordenheirbesprongenoftedoodgedaen.2

InterieurvaneenarbeiderswoninginVlaanderen(1900)uitPrentenalbum'BrugesetleLittoral',via
BeeldbankBrugge
2
Sadones,J.(17531816)dichterenmarktzangeruitGeraardsbergen
1

2. Heteconomischfalen
2.1Industrialisatie
Indelange19eeeuwvonddeindustrialisatieplaatsdiehet
nietgendustrialiseerdeBrugge,endeVlaamseboeren,innauweschoenendreef
3
.Destad,diegekendstaatomzijnhandgemaaktekant,enVlaandereninhet
algemeen,kreeghethardteverdurenineentijdwaarsteedsmeermetmachines
werdgemaakt.Bijnaeeneeuwlangtrotseerdendekleineboerendeindustrile
concurrentiedooraansteeds
lagereprijzentewerken.4
Maar,deambachtelijke
vlasnijverheidkonnietop
tegendeindustrileweverijen.
Deondergangvande
traditioneletextielnijverheid
ontredderdeenormveel
mensen.Dehelftvandekleine
liedenophetOosten
WestVlaamseplatteland
leefdehiernamelijk ambachtelijkevlasnijverheid5
van,ennogeensnvierdevondindevlasnijverheideenbijverdienste6dieook
voorhendegrenstekendetussenoverlevenofniet.Bruggegingnietmeteenmee
indeindustrialisatie,enbleefachtermetinitiatievenalsbrouwerijen,
drukkerijenenstokerijen.EnvandeeerstefabriekeninBruggewasde
katoenspinnerijvanDecraenemetongeveer300arbeiders.Ditwasechter
slechtseenpogingtotindustrialisatie,wantalin1813ginghetbedrijfbankroet.7
DemeesteBrugsearbeidersblevenaanhetwerkindekantnijverheid.Rond
1802warenerongeveer6000kantwerkstersentegenheteindvande19eeeuw
200kantscholeninBrugge.8Ookdemetaalsectorendetuinbouwkendennieuwe
initiatieven.Hetduurdetot1840totwanneerBruggezichbegonte
mechaniserenenmoderniserennaarmeerwerkverschaffing.Datbetekendehet
eindevaneentijdperkenhetbeginvaneennieuw.Bruggeheeftechternooit
zwareindustriegehad,waardoorerookgeenechtfabrieksproletariaatwas.9 Er
heerstewelgrotearmoede,inhetmiddenvande19deeeuwwerdbijnadehelft

Vermeersch,V.(2002)BruggeenEuropa.Antwerpen:Mercatorfondsp.124
Dumolyn,J.&Mampaey,T.(2012)Belgi,eengeschiedenisvanonderuit.Berchem:Epo.p.77
5
Robaer,P.(2009)tVlasinVlaanderenII.Geraadpleegdop11/05/2016via
http://users.skynet.be/ovo/Vlasnijverheid2.html
6
VanDenBossche,K.(2011)DemoleninarmVlaanderenMolinoloog.Voorjaar2011.Geraadpleegd
op11/05/2016viahttp://www.molenmuseum.be/tijdschriften/MOLINOLOOG_voorjaar_2011.pdf
7
Billiet,A.&Coudeville,M.&Vranken,B.(2014)DefortjesvanBrugge.
8
Idem,ibidem.
9
Dewitte,J.(...)Bruggeinde19debegin20steeeuw.Brugge.
3
4

vandeBrugsebevolkingalsarmenhulpbehoevendgenoteerd10 ,in1848ging
hetomeen43%.ArmoedetrofnietenkelBrugge,maarheelVlaanderen.In
datzelfdejaarstaatKortrijkopkopmet48%gevolgddoorhetindustrieoord
Gent38%.11

2.2Landbouw
In1845gooidedeaardappelplaagroetinheteten.Letterlijk.Deziektedeedde
oogstenmislukken,watleiddetoteenvoedselcrisis12 diein1847zijnhoogtepunt
bereikte.Ookdestrengewintersaboteerdederoggeentarweoogsten.Heelveel
boerengingenhierdoorfailliet,aangeziendezedebelangrijkstegranenwaren
voordagelijksekost.13 Eenbelangrijkearmoedeenemigratieproblematiek
ontwikkeldezich.Straatarmzochtenzeeenbeterbestaanindesteden.Zoging
deplattelandsvluchtvanstart.Despanningindestedensteegzienderogen.Op2
en3maart1847brakenerbroodrellenuitinBrugge.Vooralgraanhandelaarsen
bakkersdievanspeculatieenhetopdrijvenvandeprijzenverdachtwerden,
warenslachtoffervandewoedevanuitgehongerdeburgers.14 Deoverheid
reageerdesneldoorhetopdrijvenvanderijkswachtendeplaatselijkemilitairen.
Zowerddeopstandalvlugindekiemgesmoord.Maardeoorzaak,dehonger,
diebleef.Enkelemannenvandelaagsteklassewerdengezienalsaanstokersen
werdenveroordeeldtottweeofdriejaarcelstraf.15

2.3Broodrellen
Eeneerstepogingomeenopstandteontketenenkwamalvroeger,namelijkin
april1846toendeorganisatieVriendenvanhetvolkeencampagnebegonvoor
eenarbeidersbijeenkomstinBrussel.Zewildeneenhongermarsorganiseren.
Dezewerdenalsnelopgepaktentoteenhalfjaargevangenisveroordeeld,dit
draaidedusuittotniets.16 Infebruari1847,eenmaandvoordebroodrellen,
ontstondrondPieterSimoneensubtielebeweginginBrugge.Dezehadeen
zwartdoekaaneenbezemstokbevestigd.Hetkleurzwartwastekenvanmoord,
opstand,plunderingenvernieling.Hijplanttedezevlaginsneeuwenriephierbij
Levenofdood.Hetgerechtzageenverbandtussendezegebeurtenissenende
echterellenvan2en3maart1847.17 Hetismoeilijktebepalenoferaldanniet
verbandwasgeweesttussendezeacties.PieterSimonhadooitzijnrechterarm
10

Idem,ibidem
D'Hondt,J.&Cornet,P.&Robert,J.&Maertens,H.(1999)Brugge:geschiedenisvaneenEuropese
stad.p.177Tielt:Lannoo.p.177
12
Dumolyn,J.&Mampaey,T.(2012)Belgi,eengeschiedenisvanonderuit.Berchem:Epo.p.47
13
Idem,ibidem(blz.47)
14
Idem,ibidem
15
Dumolyn,J.&Mampaey,T.(2012)Belgi,eengeschiedenisvanonderuit.Berchem:Epo.
16
DeMeesterS.(20022003)DearmstestadvanBelgitijdensdecrisisjarenGeraadpleegdop
26/02/2016viahttp://www.ethesis.net/brugge_conjunctuur/brugge_conj_hfst_4.htm
17
Idem,ibidem.
11

verlorenenhaddatdoeknietzelfaandebezemstokkunnenhangen.Levenen
doodwasookeenveelgebruiktekreetbijhongeropstandeninde18een19e
eeuw.Verdereaanleidingisechternietbekend.18

Detechnischeomwenteling,ongunstigehandelsverdragenmetnamehet
FransBelgischhandelsverdragvan5juli1836datdedouanekostenverlaagde,
wattenvoordelevandeEngelsetextielindustriewas19 endemisoogstenvan
graanenaardappelen;ditallesleiddetotdegekendegevolgenvanarmoedeen
recessie.DewelstandinBruggegingsterkachteruit20 .Devoedspelprijzengingen
omhoog,erwarenmeerziektes.Bovendiennamdewerkloosheidtoe,
voornamelijkdooroverbevolking.Tussen1846en1850groeidehetinwonertal
namelijkvan45750tot5000021 .Criminaliteitsteegevenalsalcoholismeen
hongersnoden.

3. Armenzorg
DearmenzorginBruggewasabsoluutnietstructureel.Zebestonduit
liefdadigheidenhingafvandeKerk,destadenvangegoedeweldoeners.(Hier
hadhumanistViveskritiekop.22 )Maarwanneerdesocialeonrust,samenmetde
voedingsprijzen,steeg,moestertochietsgevondenwordenomdegemoederen
tebedaren.Toenwashetconceptarmenzorggeboren.

Arbeidersgezin,kantwerkendevrouw.(1910)viaBeeldbankBrugge.

18

Idem,ibidem.
VanDenBossche,K.(2011)DemoleninarmVlaanderenMolinoloog.Voorjaar2011.Geraadpleegd
op11/05/2016viahttp://www.molenmuseum.be/tijdschriften/MOLINOLOOG_voorjaar_2011.pdf
20
Vermeersch,V.(2002)BruggeenEuropa.Antwerpen:Mercatorfondsp.129
21
VanHoutte,J.A.(1982)GeschiedenisvanBrugge.Tielt:Lannoo.p.505
22
zie5.1JuanLouisVives
19

3.1DerolvandeKerk
DeKerkspeeldeeengroterolindearmenzorginBrugge.Zowerdeners
zondagsnademisarmendissen23 uitgedeeld(ookwelarmentafelgenoemd).Dat
bestonderuitomgeregistreerde,katholiekearmenbroodtegeven.24 De
dismeesterdeeldesomsookdispenningenuit,ditwarenmuntjesdiekonden
ingeruildwordentegenbepaaldegoederen.Dedeelnemendewinkelswerden
betaalddoordekerk.DaarnaastbouwdedeKerk,methulpvanmilde
weldoeners,godshuisjes.

3.2Godshuisjes
Dewitgekalktehuisjes,
nietmeerdan1
verdiepinghoog,
rondomeenkleine
binnenkoer,bepalen
meehetstadsbeeldvan
Brugge.Dezehuisjes
gavensoberonderdak
aanhulpbehoevenden
(voornamelijkziekenof
hoogbejaarden),en
bewijzenhetbestaan
vanarmoedeinhetrijkeBrugge.
godshuisdeMelenaere25
Hetinitiatiefvandezegodshuisjeskwamvantweekanten,enerzijdsvan
welgesteldeweldoenersdievooraluiteigenbelanghunfortuinhieraan
besteedden.Zewerktenaanhetaanzienvanhunfamilie,engeloofdendankzij
dezeweldaadtoegangtotdehemeltekrijgen.Anderzijdsinvesteerden
ambachtenengildeningodshuisjesuitsolidariteitmethunleden.Aandehand
vandiegodshuisjeswaserbinnenbepaaldeambachteneensoortvansociale
zekerheidavantlalettre.26 Deeerstegodshuizenkregenhunnaambegin15e
eeuw,enhetlaatstegodshuisjedateertvanhetbeginvande20eeeuw.27 Deze
idyllischehuisjeshielpenechterslechtsweinigen,degrotemeerderheidhadhier
geentoegangtoeenleefdeinarmzaligeresituaties.TijdensdeFranserevolutie
werdendegodshuisjeseigendomvandestad.Hetvalttevergelijkenmetwathet
OCMWvandaagdoet.28
VandenAbeele,A.(1986)Behoeftigenenarmenzorgvanafdeachttiendeeeuwtotheden.
Oudenburg:Tentoonstellingscatalogus"VanSintJansgasthuistotRiethove".
24
cursusJ.Dewitte
25
BinnenpleingodshuisdeMelenaere(1898)viabeeldbankBrugge
26
DeRynck,P.(2009)Monumentenmeteenhart.Leuven:Davidsfonds
27
DeLeyn,H.(2015)DegodshuizenvanBrugge.Geraadpleegdop05/02/2016via
http://www.xplorengo.com/ned/europa/Belgie/westvlaanderen/brugge/monumenten/godshuizen.htm
28
cursusJ.Dewitte
23

3.3Forthuizen(fortjes)

Hoeweldegodshuizenwelenigszinseen
beeldgevenvanhoearmenleefden,zijn
de19eeeuwseforthuizeneenheel
anderverhaal.Dezewarennietuit
liefdadigheidgebouwd.Hetwaren
verdokenhuizendiedanookvanafhet
straatbeeldonzichtbaarwaren.Veel
mensenleefdenerdichtopelkaarin
kleineruimtes.Waterwaseenluxe.Het
gebrekaanhyginemaaktedezefortjes
danookeenbroedplaatsvoorziektes.
Denamenvansommigefortjeszeggenal
veeloverdeomstandighedenenhoede
rijkemensnaardearmzaligewijken
keek:DeBlekkenEemer,Het
Luizengevecht,HetOudZothuis,29 ...
HetgrootstefortvanBruggewasHet
Wevershof.Inditforthuisdenarbeiders
30
hetfortDePrutteling vandeaardappelmeelfabriek.31
HetoudstefortisFortGerboindeBrandstraat.Deeigenaarvanditfortwasde
kruidenierPieterGerbo.32 Fortjeswerdenregelmatiggekochtenverkocht,zo
ontstondeenkringvanmensendiedikwijlsbetrokkenwarenbijdezelucratieve
bezigheid.ZowaserhetclubjePiesensdynastie.Daarnaastbezatendefamilie
VanMullemTorreborreenfamilieDevosheelwatfortjes.33 Pasin1889kwamde
huisvestingswetomdewerkmanswoonstentecontroleren.34

3.4Rasphuizen
Rasphuizenwarenplaatsenwaarwerkonwilligearmeburgersnaartoe
gebrachtwerdenomtelerenwerken.Intheoriewerdenzeheropgevoed,maar
inpraktijkwashetdeslavenarbeidvandietijd.Mensenwerdenverplichtomin
erbarmelijkeomstandighedenonbetaaldwerkuittevoeren.Hetideehiervan
komtuiteenmisvattingvaneenuitspraakvanhumanistVives.35 Denaam
D'Hondt,J.&Cornet,P.&Robert,J.&Maertens,H.(1999)Brugge:geschiedenisvaneenEuropese
stad.p.177Tielt:Lannoo.p.180
30
HetfortDePrutteling(1912)WatteyneAlfonssr.viaBeeldbankBrugge
31
Rau,J.A.(1996)Dehuisvestingvanhetproletariaatinhet19deeeuwseBrugge:deForten.Brugge:
BrugsOmmeland
32
D'Hondt,J.&Cornet,P.&Robert,J.&Maertens,H.(1999)Brugge:geschiedenisvaneenEuropese
stad.p.177Tielt:Lannoo.p.180
33
Billiet,A.&Coudeville,M.&Vranken,B.(2014)DefortjesvanBrugge.
34
Idem,ibidem.
35
Ziepunt5.1
29

rasphuizenisafkomstigvanhetsoortwerkdatzemoestendoen.Omverfte
makenmoestbrazielhoutgekliefdengerasptworden.Erwasookanderwerk,
spinnenbijvoorbeeld,maarhetwarensteedsrottaakjes.Kortom,derasphuizen
wareneenplaatsvanuitbuitingvoorarmeburgers.

4. Ziektes
4.1Cholera
Doormislukteoogsten,hardewintersgevolgddoornattezomers,en
erbarmelijkeleefomstandighedenwarenhetvoorhetgewonevolkbarretijden
midden19eeeuw.Ziektesdedenhiernogeenschepbovenop.De
choleraepidemiebrachtin1848samenmettyfusveelellendeoverEuropa,maar
pasin1866kwamvoorBelgidedodelijksteinvasie.1866washetjaarvande
cholera,wateenrampzaligesituatieteweegbracht,ookwelbekendalsdetriomf
desdoods.Bruggewerdooknietgespaard,vande47.015Bruggelingenstierven
er779aancholera36 .DitaantalisaanzienlijkgroterbijstedenalsGentenLuik.
Datistewijtenaan,enerzijdsdesnellereindustrialisatievandezetweelaatste,
enanderzijdsookdewaterlopendiemeervervuildwaren.Demeerderheidvan
decholerapatintenstierfthuis.Bijoverlijdenineenziekenhuiswerddekleding
vancholerapatintendoorhetpersoneelvernietigd.Ditkanvoorvelende
aanleidinggeweestzijnomziekenthuisteverzorgenennietnaarziekenhuizen
tebrengen.37 Menwildedeklerennietkwijt.Bloedzuigers,laudanum(een
drankjeopbasisvanwijnenopium)eneenwarmpapjeopdebuikwerdentoen
beschouwdalsderemediesvoorcholera.38

4.2Tyfus
Tyfuswasdeziektevandeeeuw.Alseenpermanentecholeratroftyfusjaarlijks
ronddevierduizendslachtoffers.39 Zekerarmebuurtenkregenhetzwaarte
verduren,doorgebrekaanhygine.Bovendienwashetaantalartsenbeperkt,in
1866warenslechtseentwintigtalartsenactiefinBrugge40 .Hetstadsbestuur
naminseptember1847zelfsdebeslissinghetvervoervanlijkkistenenkelnogin
deavondtoetelaten.41

Verbaeys,N.(2008)Indebanvandecholera:BruggeenGentin1866Gent:Faculteitletterenen
wijsbegeerte
37
Billiet,A.&Coudeville,M.&Vranken,B.(2014)DefortjesvanBrugge.
38
Deijzereneeuw:Amsterdameenkolerestad(2015)
39
VanIsacker,K.(1978)Mijnlandindekering18301980.Deel1:eenouderwetsewereld18301914.
Geraadpleegdop11/05/2016via
http://www.dbnl.org/tekst/isac002mijn01_01/isac002mijn01_01_0004.php
40
VanHoutte,J.A.(1982)GeschiedenisvanBrugge.Tielt:Lannoo.p.499
41
Idem,ibidem.
36


DeingangvanhetstedelijkkerkhoflangsdeKerkhofblommenstraatinAssebroek(1900).In1810
werdhetkerkhofingebruikgenomenenwerdbegravenindestadverboden.ViaBeeldbankBrugge

5. Criminaliteit
Indehongerjarenin1840steegdekleinecriminaliteitzienderogen.Eenlogische
overlevingsreactie,wanneerdetijdenzohardzijn.(terillustratie:drietotvierop
detiengezinnenkloptenbijhungemeenteaanvoorvoedselhulp)42 Vooralhet
aantalveroordeeldevrouwenenkinderenstegenaanzienlijk.

5.1JuanLuisVives
Vanafde16deeeuwwerdcriminaliteitsteedsmeermet
armoedegeassocieerd.Mensendieinarmoedeleefden
werdendikwijlsbeschouwdalswerkonwilligen.Toende
SpaansehumanistViveszichin16deeeuwvestigdeinBrugge,
gafhijveelkritiekopdearmoede.Viveswasvanmeningdat
43
Vives deoverheideenstructureelantiarmoedebeleidmoest
invoeren.44 Zijnideenwerdenmisbruiktdoordeoverheidenmenstuurde
werkonwilligennaarRasphuizen45 omzetelerenwerken.46

Dumolyn,J.&Mampaey,T.(2012)Belgi,eengeschiedenisvanonderuit.Berchem:Epo.p.47
BiografiadeVives(2016).Geraadpleegdop12/05/2016via
http://www.biografica.info/biografiadevivesjuanluis2521
44
Steyaert,J.(2009)1526JuanLuisVives.Geraadpleegdop09/05/2016via
http://www.canonsociaalwerk.be/be/details.php?cps=4
45
Zie3.3Rasphuizen
46
Dewitte,J.(...)Bruggeinde19debegin20steeeuw.Brugge
42
43

5.2Bedelarij
Menwastussen1830en1860gechoqueerddoordegroteklooftussenarmen
rijk.Armoedeencriminaliteitwerdendikwijlsindezelfdeademgenoemd.Eind
18debegin19deeeuwkwamereenwetdielandloperijenbedelarijverbood47.
Hetlandhadeenweelderigvoorkomen,maareenmassaaantalbedelaars.48
Dezebedeldeningroepenbijmonumentendiebuitenlanderskwamenbekijken.
Erwaseenheusearmoedestroom.DezekwamrichtingBrugge.Metdejaren
namendebedelaarsbendestoe.Inhetrevolutiejaar1848grendeldehet
stadsbestuurdepoortenaf.Deoverheidwoudoordezemaatregelhetuitschot
buitenhouden.Innovember1845werdeneralzevenbedelaarsbendes
aangehoudendiezoweluitmannen,vrouwenalskinderenbestonden.

5.1Kindermisdaad
KinderbendestrofmeninheelVlaanderenaanendekindermisdadigheidnam
indezejarenangstaanjagendsneltoe.In1845verbleventweeduizend
vijfhonderdminderjarigenindegevangenissen,bijnazesduizendin1846en
meerdannegenduizendin1847.49 Kinderenhaddenhetmoeilijkomte
overlevenenstalenelementairevoedingswaren.Erstondendaarontzettend
zwarestraffenop.Zokreegmenzesmaandencelstrafvoorhetstelenvan
wortelen.50

6. Conclusie
Bruggewasnietaltijddemooiestaddiezebeweerdetezijn.Inde19eeeuw
werdzegetroffendoorveleproblemendiemetelkaarverwevenwaren.Een
economischecrisiszorgdevoorhogerevoedselprijzenenhetgewonevolkwerd
armer.Werkloosheidsteeghandinhandmetcriminaliteit.Armenzorgwasniet
structureelendiendeeerderalspreventievoormogelijkeopstandendan
werkelijkehulp.Zoleefdehetschamelevolkinerbarmelijkeomstandigheden,
arbeidershuisjeswarennietgrootenbodenweinigtotgeencomfort.

47

Ibidem
VanIsacker,K.(1978)Mijnlandindekering18301980.Deel1:eenouderwetsewereld18301914.
Geraadpleegdop11/05/2016via
http://www.dbnl.org/tekst/isac002mijn01_01/isac002mijn01_01_0004.php
49
Idem,ibidem.
50
Dumolyn,J.&Mampaey,T.(2012)Belgi,eengeschiedenisvanonderuit.Berchem:Epo.p.47
48

10

Alfabetischebibliografie

Billiet,A.&Coudeville,M.&Vranken,B.(2014)DefortjesvanBrugge.

BeeldbankBrugge

DeLeyn,H.(2015)DegodshuizenvanBrugge.Geraadpleegdop05/02/2016via
http://www.xplorengo.com/ned/europa/Belgie/westvlaanderen/brugge/monumenten/godshuizen.htm

DeMeesterS.(20022003)DearmstestadvanBelgitijdensdecrisisjarenGeraadpleegdop
26/02/2016viahttp://www.ethesis.net/brugge_conjunctuur/brugge_conj_hfst_4.htm

Dewitte,J.(...)Bruggeinde19debegin20steeeuw.

cursusJ.Dewitte

DeRynck,P.(2009)Monumentenmeteenhart.Leuven:Davidsfonds

D'Hondt,J.&Cornet,P.&Robert,J.&Maertens,H.(1999)Brugge:geschiedenisvaneenEuropese
stad.p.177Tielt:Lannoo.

Dumolyn,J.&Mampaey,T.(2012)Belgi,eengeschiedenisvanonderuit.Berchem:Epo.

Rau,J.A.(1996)Dehuisvestingvanhetproletariaatinhet19deeeuwseBrugge:deForten.Brugge:
BrugsOmmeland

Robaer,P.(2009)tVlasinVlaanderenII.Geraadpleegdop11/05/2016via
http://users.skynet.be/ovo/Vlasnijverheid2.html

Steyaert,J.(2009)1526JuanLuisVives.Geraadpleegdop09/05/2016via
http://www.canonsociaalwerk.be/be/details.php?cps=4

VandenAbeele,A.(1986)Behoeftigenenarmenzorgvanafdeachttiendeeeuwtotheden.
Oudenburg:Tentoonstellingscatalogus"VanSintJansgasthuistotRiethove".

VanDenBossche,K.(2011)DemoleninarmVlaanderenMolinoloog.Voorjaar2011.Geraadpleegdop
11/05/2016viahttp://www.molenmuseum.be/tijdschriften/MOLINOLOOG_voorjaar_2011.pdf

VanHoutte,J.A.(1982)GeschiedenisvanBrugge.Tielt:Lannoo.

VanIsacker,K.(1978)Mijnlandindekering18301980.Deel1:eenouderwetsewereld18301914.
Geraadpleegdop11/05/2016via
http://www.dbnl.org/tekst/isac002mijn01_01/isac002mijn01_01_0004.php

Verbaeys,N.(2008)Indebanvandecholera:BruggeenGentin1866Gent:Faculteitletterenen
wijsbegeerte

Vermeersch,V.(2002)BruggeenEuropa.Antwerpen:Mercatorfonds

Deijzereneeuw:Amsterdameenkolerestad(2015)

11

Alfabetischeinternetlinks

BiografiadeVives(2016).Geraadpleegdop12/05/2016via
http://www.biografica.info/biografiadevivesjuanluis2521

DeLeyn,H.(2015)DegodshuizenvanBrugge.Geraadpleegdop05/02/2016via
http://www.xplorengo.com/ned/europa/Belgie/westvlaanderen/brugge/monumenten/godshuizen.htm

DeMeesterS.(20022003)DearmstestadvanBelgitijdensdecrisisjarenGeraadpleegdop
26/02/2016viahttp://www.ethesis.net/brugge_conjunctuur/brugge_conj_hfst_4.htm

Robaer,P.(2009)tVlasinVlaanderenII.Geraadpleegdop11/05/2016via
http://users.skynet.be/ovo/Vlasnijverheid2.html

Steyaert,J.(2009)1526JuanLuisVives.Geraadpleegdop09/05/2016via
http://www.canonsociaalwerk.be/be/details.php?cps=4

VanDenBossche,K.(2011)DemoleninarmVlaanderenMolinoloog.Voorjaar2011.Geraadpleegdop
11/05/2016viahttp://www.molenmuseum.be/tijdschriften/MOLINOLOOG_voorjaar_2011.pdf

VanIsacker,K.(1978)Mijnlandindekering18301980.Deel1:eenouderwetsewereld18301914.
Geraadpleegdop11/05/2016via
http://www.dbnl.org/tekst/isac002mijn01_01/isac002mijn01_01_0004.php

12