You are on page 1of 19

Sadraj

Popis slika...................................................................................................................................1
Popis tablica................................................................................................................................2
Popis kratica................................................................................................................................3
Popis koritenih fizikalnih veliina i pripadajuih mjernih jedinica..........................................4
1.

Uvod....................................................................................................................................5

2.

Laser....................................................................................................................................6

3.

2.1

Nd:YAG laser...............................................................................................................8

2.2

CO2 laser.......................................................................................................................9

Osnove zavarivanja laserom.............................................................................................10


3.1

Zatitni plinovi...........................................................................................................11

3.1.1

Inertni plinovi......................................................................................................12

3.1.2

Aktivni plinovi....................................................................................................12

3.2

Parametri zavarivanja laserom...................................................................................13

4.

Materijali koji se zavaruju laserom...................................................................................14

5.

Zakljuak...........................................................................................................................16

6.

Literatura...........................................................................................................................17

Popis slika

Slika 1.1 - Sustav za zavarivanje laserom [2]


Slika 2.1 - (a) Nekoherentni svjetlosni valovi sunca
(b) Koherentni valovi lasera [1]
Slika 2.2 - Shematski izgled Nd:YAG lasera [1]
Slika 2.3 - Voenje laserskog snopa kod CO2 lasera [6]
Slika3.1 - Presjek zavara sa kontrolom plazme, elik Cr/Ni, debljine 10 mm
Presjek zavara bez kontrole plazme, jednak materijal [7]

Popis tablica

Tablica 8.1 Mogunost provedbe zavarivanja raznih vrsta metala CO2 i Nd:YAG laserima

Popis kratica

CW - kontinuirani laserski izvor - nain rada lasera


PW - impulsni laserski izvor nain rada lasera
Nd:YAG - neodimij, itrij, aluminij, granat naziv vrste lasera

Popis oznaka

P - snaga lasera [kW]


valna duljina zraenja [m]
q gustoa snage [W/cm2]

1. Uvod

Zavarivanje je postupak spajanja dvaju ili vie materijala. Materijali koji se spajaju
zavarivanjem mogu biti jednaki ili razliiti. Postupak spajanja moe se izvesti taljenjem
spojnog mjesta ili pritiskom na isto, uz dodavanje dodatnog materijala ili bez.
U tehnologiji spajanja ili razdvajanja metala i nemetala laser se pojavljuje sedamdesetih
godina prolog stoljea. Zavarivanje laserom je jedna od novijih tehnologija zavarivanja koja
se koristi, a primjena tog postupka u industriji je u konstantnom porastu. Sustav za
zavarivanje laserom ( Slika 1.1 ) je veoma skup, prvenstveno zbog cijene ureaja i dodatne
opreme, ali je i skupo odravanje sistema nakon kupnje. Zbog visokih trokova, zavarivanje
laserom se ne primjenjuje u poduzeima s malim proizvodnim serijama, ili tamo gdje je
njegovo koritenje povremeno.

Slika 1.1 - Sustav za zavarivanje laserom [2]

2. Laser

Laser (eng. Light Amplification by Stimulated Emission of Radiation) naziv je


za optiku napravu koja emitira koherentni snop fotona.
Za razliku od svjetlosti koju emitiraju uobiajeni izvori, kao to su arulje, Sunce, plamen
svijea, fluorescentne cijevi, laserska je svjetlost monokromatina, tj. samo jedne valne
duljine i usmjerena je u uskom snopu ( Slika 2.1 ). Kod lasera je snop koherentan, to znai da
su elektromagnetski valovi meusobno u istoj fazi i ire se u istom smjeru.

Slika 2.1 - (a) Nekoherentni svjetlosni valovi sunca


(b) Koherentni valovi lasera [1]

Laser se sastoji od 3 osnovna dijela, to su dio za pobuivanje ( uzbudu ) , laserski medij ili
aktivni medij, te dva ili vie ogledala koji tvore rezonantnu upljinu ili optiki rezonator.
Dananji laseri za zavarivanje, koji se jo mogu koristiti za rezanje, te obradu povrine koriste
plinovit ili vrst medij, stoga se nazivaju kruti laser odnosno plinski laser.
Razvile su se 3 vrste lasera sa vrstim medijem. Rubinski, s neodimijskim staklom i Nd:YAG
(neodimij, itrij, aluminij i granat) laser. Kod lasera s vrstim medijem Nd:YAG se primjenjue
najee, zbog mogunosti dugotrajnog rada pod visokim optereenjem bez da doe do
pregrijavanja.
Plinski laser koji je u uporabi je takozvani CO2 laser, a kao aktivni medij se koristi mjeavina
CO2 ,N2 i He.
Razlikujemo dva tipa naina rada, kontinuirani (CW) i impulsni (PW). U kontinuiranom
modu emitira se laserska zraka kontinuirane snage tijekom zavarivanja, dok je u impulsnom
modu mogue ostvariti vrlo velike vrne snage u kratkim vremenskim intervalima.

2.1 Nd:YAG laser

Nd:YAG ( Slika 2.2 ) laseri emitiraju infracrvenu svjetlost valne duljine =1,064 m i u
dananje vrijeme postiu snagu do 10 kW. Vrlo vano svojstvo Nd:YAG je da se laserski snop
nastao u rezonatoru provodi kroz fleksibilni optiki kabel sa staklenom jezgrom, to ga ini
atraktivnim kod automatiziranog i brzog zavarivanja. Prijenos snopa optikim kablom mogu
je do udaljenosti od 200 m. Snop je obino impulsni, s velikom vrnom snagom.

Slika 2.2 - Shematski izgled Nd:YAG lasera [1]


Sklop laserske lampe, aktivnog medija, reflektora te zrcala obino se naziva rezonator.
Aktivni medij, laserske lampe i reflektor su uronjeni u rashladnu vodu. To je nuno kako bi se
izbjegle toplinske deformacije, te da se sprijei lom YAG kristala.
Kod Nd:YAG lasera, ako se snop prenosi optikim vlaknom, gubici energije su znatno manji
nego kod CO2 laserskog sustava sa zrcalima, gdje iznose i do 3 posto po zrcalu.

2.2 CO2 laser

Plinski CO2 laser emitira infracrvenu svjetlost valne duljine =10,6m, a snage koje
dostie su do 45 kW. Za razliku od Nd:YAG , kod CO 2 lasera laserski snop nije mogue voditi
kroz optiki kabel, jer je staklena jezgra u kablu nepropusna za svjetlost njegove valne
duljine. Iz tog se razloga za voenje laserskog snopa koristi sustav zrcala ( Slika 2.3 ). Snop je
kontinuiran, ali moe biti i impulsni. Sastoji se od staklene cijevi ispunjene smjesom plinova:
ugljikovog dioksida, duika, helija i eventualno nekog drugog plina. Na krajevima cijevi
nalaze se paralelna zrcala koja reflektiraju zraku nazad u cijev te tvore rezonator. U cijevi se
nalaze elektrode na koje je prikljuen visoki napon. CO2 laseri imaju jako veliki stupanj
uinkovitosti, ak i do 20% (oko 20% se uloene energije emitira u obliku laserske zrake, to
je puno vie nego kod ostalih lasera).

Slika 2.3 - Voenje laserskog snopa kod CO2 lasera [6]

3. Osnove zavarivanja laserom

Zavarivanje laserom pripada u postupke zavarivanja s velikom gustoom energije


Mogua su 2 naina zavarivanja laserom. Prvi nain, zavarivanje taljenjem, slian je
klasinim postupcima, dok se kod drugog naina zavarivanje provodi protaljivanjem odosno
efektom kljuanice. Da bi dolo do protaljivanja, potrebno je dostii prag gustoe snage koji
je reda veliine 106 W/cm2 iznad kojeg dolazi do protaljivanja.
Zavarivanje taljenjem koristi se kod zavarivanja sa malom snagom lasera, obino ispod
500 W. Prilikom koritenja ovog postupka mogu se pojaviti znaajni gubici energije
uzrokovani refleksijom, jer mnogi materijali reflektiraju i preko 90 % upadne energije
laserskog snopa. Zavari su iroki i plosnati omjera penetracije i irine manjeg od 1. Gustoa
snage kod ovog naina je <106 W/cm2.
Protaljivanjem materijala po cijeloj debljini, gubici refleksijom su bitno smanjeni, jer se u
talini

prilikom isparavanja dijela materijala oblikuje krater (kljuanica) koji smanjuje

refleksiju laserskog snopa i energija se prenosi duboko u materijal. Zavari su duboki i uski
omjera penetracije i irine od 1 do 5. Gustoa snage prelazi 10 6 W/cm2. Djelotvornost cijelog
procesa poveava i dio metalnih para koji se ionizira, te tvori plazmu koja dobro apsorbira
infracrvenu svijetlost, a zatim je reemitira. Ista ta plazma moe prekinuti uinak kljuanice,
zbog razlike tlaka plazme i atmosfere, stoga se koristi sustav za kontrolu plazme kako bi se
proces stabilizirao ( Slika 3.1 ). Plazma se moe kontrolirati plinom, impulsnim snopom ili
oscilirajuim snopom.
Refleksivnost materijala je omjer reflektirane i upadne energije, a ovisi o materijalu,
temperaturi, valnoj duljini i gustoi snage laserskog snopa. Refleksivnost se smanjuje kako
temperatura povrine materijala raste.
Svojstva laserskog snopa bitna za zavarivanje su gustoa i distribucija snage u arinoj toki
snopa. Najee koritena gustoa snage laserskog snopa pri zavarivanju je u intervalu 10 7
109 W/cm2, uz promjer snopa 0,2 - 0,6 mm.

10

Slika3.1- Presjek zavara sa kontrolom plazme, elik Cr/Ni, debljine 10 mm


Presjek zavara bez kontrole plazme, jednak materijal [7]

3.1 Zatitni plinovi

Zatitni plin nuno je potreban zbog zatite taline od atmosferskih plinova. Tipini
plinovi za zatitu su argon, helij, duik i ugljikov dioksid. Zatitni plin koji e se koristiti
odreen je vrstom materijala, valnom duljinom lasera, uneenom energijom i dovodom
zatitnog plina. Zatitni plin osim to moe tititi talinu od utjecaja atmosfere, poboljati
estetski izgled i mehanika svojstva, moe i otpuhati plazmu, te zatititi optiku za fokusiranje
od trcanja i para. Plin se mora dovoditi na lice zavara, a prilikom zavarivanja s potpunom
penetracijom preporua se dovoenje plina i na korijensku stranu. Ako je protok plina
neodgovarajui mogu nastati turbulencije, loa kvaliteta zavara i oteenja optike zbog
trcanja. Kod dobre plinske zatite dobiva se metalno svijetla povrina zavara.

11

3.1.1 Inertni plinovi

Inertni plinovi koji pruaju odlinu zatitu od oksidacije su argon i helij. Helij ima visoku
energiju ionizacije, malu atomsku masu i visoku toplinsku vodljivost to ga ini najboljim
plinom za kontrolu plazme. S porastom energije ionizacije plina raste i prijenos energije.
Argon, helij i njihove mjeavine koriste se kod zavarivanja ugljinih elika, visokolegiranih
elika, aluminija i njegovih legura, te titana i njegovih legura.

3.1.2 Aktivni plinovi

Duik, ugljikov-dioksid i kisik, su aktivni plinovi koji se koriste za zatitu. Njihova


prednost je u tome to su jeftiniji od inertnih plinova, ali u oksidirajuoj atmosferi dolazi do
stvaranja oksidnog sloja na povrini taline, koji uzrokuje neravnu i obojenu povrinu zavara.
Aktivni plinovi i njihove mjeavine s argonom i kisikom upotrebljavaju se za ugljine elike,
kada se moe tolerirati sloj oksida na povrini. Kod zavarivanja aluminija i aluminijevih
legura koriste se mjeavine duika i helija.

12

3.2 Parametri zavarivanja laserom

Zavarivanje laserom je jedan vrlo produktivan postupak, meutim nuno je dobro


poznavanje tehnolokog procesa kako bi se uskladili svi parametri.
Parametri kojima se kontrolira lasersko zavarivanje mogu se podijeliti na primarne i
sekundarne. U primarne parametre pripada:

snaga snopa
brzina zavarivanja
Poloaj fokusa

Dok su sekundarni parametri:

parametri impulsa
kontrola plazme
zatitni plinovi
modovi snopa

Odnos izmeu snage lasera, brzine zavarivanja i debljine materijala je zajedniki za mnoge
materijale i tipove lasera. Sekundarni parametri imaju sloeniji utjecaj na performanse
zavarivanja, no poznati su tipini odnosi tih parametara.

4. Materijali koji se zavaruju laserom

13

Materijali koji se mogu zavarivati laserom u prvom redu su odreeni svojim fizikalnim
svojstvima, ukljuujui refleksivnosti i toplinsku vodljivost, a sekundarno metalurkim
svojstvima.
Prilikom zavarivanja protaljivanjem mogu se uspjeno zavariti i materijali koji su
visokoreflektivni. Bakar koji je i visokoreflektivan i dobro vodi toplinu moe se zavarivati
samo Nd:YAG laserom.
Niskougljini elici se vrlo jednostavno zavaruju i klasinim postupcima zavarivanja, ali
koritenjem lasera se poveava kvaliteta i produktivnost. Teko zavarljivi materijali kao to su
titan, aluminij, niobij i nikal takoer se mogu zavarivati laserom.
Lasersko zavarivanje koristi se kod tankostijenih i laganih konstrukcija, te kod zavarivanja
dijelova obraenih na mjeru, koji nakon zavarivanja idu direktno u eksploataciju bez
naknadne obrade. Koristi se za zavarivanje proizvoda koji su osjetljivi na unos topline, te
proizvoda kod kojih nisu dozvoljene deformacije. Laserski snop sa svojim lokalnimi
koncentriranim unosom energije predstavlja za navedene zahtjeve prikladan alat. Glavna
podruja uporabe laserskog zavarivanja nalaze se u podruju debljina, odnosno penetracija do
4 mm, koje se najee koriste u automobilskoj industriji. Koritenjem lasera veih snaga
mogu se zavarivati i deblji limovi, npr. u brodogradnji i proizvodnji spremnika.

Tablica 8.1 Mogunost provedbe zavarivanja raznih vrsta metala CO2 i Nd:YAG laserima

14

5. Zakljuak

15

U modernoj proizvodnji zavarivanjem postoji trend uvoenja postupaka koji su pogodni


za mehanizaciju i automatizaciju, odnosno imaju visoku ekonominost. Takav postupak je i
lasersko zavarivanje koje pred konvencionalnim postupcima ima niz prednosti. Prednosti se
oituju u velikoj brzini zavarivanja, u visokom stupnju automatizacije i visokoj gustoi snage
rezultat koje je mali unos topline u materijal. Nedostaci ove vrste zavarivanja su visoka cijena
opreme i odravanja, potrebna je precizna priprema spojnog mjesta i nuno je precizno
pozicioniranje radnog komada i laserskog snopa. Prilikom rada s laserom nuna je zatita svih
ljudi koji se nalaze u blizini lasera, jer je laserski snop vrlo intenzivan izvor svjetlosti i moe
prouzroiti ozbiljna oteenja, posebno oiju. O procesu laserskog zavarivanja istraivanja se
provode godinama, unato tome i dalje postoje nepoznanice.

16

6. Literatura

1. Dawes, C., Laser Welding: A practical guide, Abington publishing 1992.


2. http://www.timesunion.com/business/article/Saving-money-by-saving-time1349173.php
3. Grubi, K., Misir, T., Zavarivanje laserom, Zavarivanje 37, 1/2, 13-24, 1994.
4. Bauer, B., Kralj, S., Koritenje inertnih i aktivnih zatitnih plinova pri laserskom
zavarivanju, Zavarivanje 50, 1/2, 22-24, 2007,
5. Aussenegg, F.R., Osnove lasera Kako se stvara lasersko zraenje, Zbornik radova,
Opatija, 1995.
6. Bauer, B., Optimiranje parametara laserskog zavarivanja elika za poboljavanje,
Doktorski rad, Zagreb, 2006.
7. Kralj, S., Strategija razvoja zavarivanja u Hrvatskoj, Zbornik radova, Opatija, 1993.

17

18