You are on page 1of 6

See

discussions, stats, and author profiles for this publication at: https://www.researchgate.net/publication/256708540

Fjalori i Bashkimit n prizmin e gjuhs s sotme


shqipe
Article January 2009

CITATIONS

READS

1,053

2 authors:
Nebi Caka

Ali Caka

University of Prishtina

University of Prishtina

98 PUBLICATIONS 104 CITATIONS

32 PUBLICATIONS 8 CITATIONS

SEE PROFILE

SEE PROFILE

Available from: Nebi Caka


Retrieved on: 22 September 2016

FJALORI I BASHKIMIT N PRIZMIN E GJUHS


S SOTME SHQIPE
(BASHKIMIS DICTIONARY IN THE PERSPECTIVE
OF MODERN ALBANIAN LANGUAGE)
1

Nebi CAKA1 dhe Ali CAKA2


Fakulteti i Inxhinieris Elektrike dhe Kompjuterike, Universiteti i Prishtins, Kosov
2
Fakulteti i Filologjis, Universiteti i Prishtins, Prishtin, Kosov
E-mail: nebi.caka@fiek.uni-pr.edu, ali.caka@gmail.com

PRMBLEDHJE
Njqind vjet m par Shoqnia Bashkimi e
Shkodrs botoi veprn kryesore t saj Fjaluer i Rii
i Shcypes (1908). Fjalori ka 13.482 fjal dhe paraqet
fjalorin m t mir n leksikografin shqipe deri
n botimin e Fjalorit t Institutit t Shkencave (1954).
ka sht prfshir nga Fjalori i Bashkimit n Fjalorin e Institutit t Shkencave (1954) dhe ka sht
ln pa u prfshir pastaj n Fjalorin e shqipes s
sotme (1980/2002/2006)? Sa sht aktual sot Fjalori i Bashkimit dhe a mund t shfrytzohet pr pasurimin e shqipes s sotme? Cila sht struktura e
leksikut t ktij fjalori krahasuar me at t sotmin?
Kto dhe shtje t tjera, si sllavizmat, turqizmat,
neologjizmat etj., q dalin nga prqasja e ktyre tre
fjalorve, do t jen objekt studimi i ktij punimi.
Fjalt kye: Fjalori i Bashkimit, Fjalori i Institutit
t Shkencave, Fjalori i shqipes s sotme, turqizmat,
sllavizmat, neologjizmat.
Key-words: Dictionary of Bashkimi, Dictionary
of the Institute of Sciences, Dictionary of present day
Albanian, borrowed Turkish, borrowed Slavic, neologisms.

dhe Fjalori i gjuhs s sotme shqipe (1980) e pastaj


skedart e prftuar u digjitalizuan me an t softuerit pr njohjen optike t imazheve, q t mund
t prpunohen n mnyr kompjuterike. Nga
materiali i digjitalizuar u krijua baza e t dhnave
n SQL (gjuh kompjuterike pr prpunimin e bazave t t dhnave) pr secilin fjalor ve e ve. Pr
t prdorur t dhnat dhe pr t nxjerr rezultatet
e duhura u prdorn pyetsit kompleks n SQL.
Pas digjitalizimit, Fjalori i Bashkimit u transkriptua, d.m.th. u kthye n shkrimin e sotm, q
t mund t ballafaqohet fjalsi i tij me fjalsin e
gjuhs s sotme shqipe. Pr transkriptimin e fjalorit t Bashkimit shfrytzuam librin e J. Rrots Per
historn e Alfabetit Shqyp, duke shnuar:
c = q, ch = , gh = gj, ee = e e gjat, i = j n fund

HYRJE
Pr trajtimin e fjalsit t Fjalorit t Bashkimit
(1908) n prizmin e gjuhs s sotme shqipe, s
pari u skanua ky fjalor, Fjalori i gjuhs shqipe (1954)
Aktet e Takimit Vjetor, Vll. II, Nr. 1

17

NEBI CAKA DHE ALI CAKA


N Fjalor gjendet nj numr i madh emrash
(kryesisht emra veprimi) q mbarojn me im,
disa prej t cilve nuk na dalin n Fjalorin e gjuhs
s sotme shqipe (1980), si: aftim, apostollim, ansim, barabacim, brazim, brigim, bukurim, bulurim, bujarim,
cikrrim, dashtnim, digcim, dirgim, gizlim, grapsim,
kacim, kershtnim, lagshtim, mritim, nzm, ngiatesim,
parsim, perdim, pershim, perzim, prapashtim, qlbsim,
rrokesim, salvim, shtrapzim, ustim, uturim, zshkim,
zzim, venjim etj.

e n mes t fjals, nn = nd, ts = c, x = z, xh = zh,


dxh = xh.
Pr kt qllim u konsultua edhe Fjalori shqipgreqisht i Konstandin Kristoforidhit, i vitit 1904, i
transkriptuar me alfabet shqip dhe i prpunuar
prej profesor Aleksandr Xhuvanit m 1961.
FJALSI I FJALORIT
Fjalori ka 13.482 fjal: 7277 emra (3488 mashkullor, 3757 femror dhe 32 asnjans), 2876 mbiemra, 2384 folje, 70 premra, 43 lidhza, 753 ndajfolje,
45 pasthirrma, 34 parafjal, prej t cilave 10.017 hasen edhe n Fjalorin e gjuhs s sotme shqipe (1980).
sht pr tu prmendur se n Fjalorin e Bashkimit, premrat aj, ajo, at, e po ashtu edhe ky,
kjo, kta, kto, dalin si nj z, ndryshe nga praktika
e sotme e prpilimit t fjalorve.
N Fjalor shum fjal shpjegohen vetm
nprmjet italishtes, kshtu q ai na del edhe si
fjalor dygjuhsh shqip-italisht.

TURQIZMAT DHE SLLAVIZMAT


Pr nj pjes t madhe t fjalve me prejardhje t huaj, n Fjalor shnohet edhe gjuha prej nga
jan marr: T pr turqisht, S pr sllavisht dhe I pr
italisht.
N fjalorin e Bashkimit, si turqizma jan shnuar 1213 fjal, rreth 9% t tr fjalsit t Fjalorit.
Si sllavizma jan shnuar gjithsej 31 fjal (0,23%)
dhe si italianizma vetm 8 fjal (0,06%).
Autort e Fjalorit shum turqizma i kan
zvendsuar me fjal shqipe (ekzistuese ose neologjizma), shumica e t cilave prdoren edhe sot,
po me t njjtin kuptim, si: agjami i pamsuem;
ajllk pag; ak llagii cabih, pts; alet (hallat)
prdorse, ndimduers, vegl; all kuq; allishvrish
marrdhanie, tregtim; aslln lua; ashiqar iltas,
mballafaq; avdall i marr; arkapii derz; angllatisi diftoj, kthjelltoj; bahe lulnaj; bahvan
lulnataar; bakr rrm (it. rame); baxhanak
kunat; biak brisk; binaa nderts; bashk
ndryshe; bel ni; blqim ndoshta; bsbli njimend; barabar njinjishem; bitisi maroj, kryej; boll
mjaft; am bree; araf lite; atii pullaz; elik
arenz; oban barii, blegtuer; yryk i prishun, i
shkatrruem; damaar deell, vshtk; def loderz (it.
tamburello darje, def, cembalo apare, cimbal); dml pritueshem (i); dogrillk drjtnii, tmare;
duvaa urim; eksik mnghut, i paakryem; ferk
ndryshim (it. differenza); fitm ngatrrse, arte; fil
elefant; filan dikush; fildish dhm elfantit, ebur
(lat.); filxhan tas kafit, kupez; fukaraa i vobk;
fukarallek vobsii (it. povert varfri); hajat
trm, stroire; haidut cub; hain vidhcak, kusaar;
hainii vidhsii; hairlii me fat, me ore; haivn
shts; hambar grunaar; hapsn burg; hasm
anmik; hashash lul gjlit; haxht uhaa; hqim

STRUKTURA FJALFORMUESE E FJALORIT


Te Fjalori i Bashkimit haset dendur vargu fjalformues folje-emr prejfoljor (me -im dhe me
-es) - mbiemr i nyjshm prejpjesor - emr foljor
asnjans - mbiemr i nyjshm me -shim (-shm)
ndajfolje me -shim (-shm), si p.sh: nkoj, nks,
nkim, nkuem (i, e, t), nkuemit (t), nkueshem
(i, e), nkueshim, kerkoi, kerkse, kerkim, kerkimtaar,
kerkuem (i, e, t), kerkueshem (i, e); ose: adhroj,
adhruem (i, e, t), adhruem (t), adhrueshim (i, e, t),
adhrim, adhrimtar-adhrimtare (mungon: adhrues).
Jan jo t rralla edhe vargjet fjalformuese t
tipit: afroj / afris: afruem (i, e, t) / afritun (i, e, t),
afruemit (t) / afritmit (t), por vetm: afrueshem (i, e).
Kjo vrteton se foljet me oj jan m prodhimtare
se foljet me -is / -it.
Interesant jan edhe vargjet fjalformuese t
tipit: ashprueshim (= idhnueshim) krahas ashpr; bukurisht krahas bukur, plotnisht krahas plot etj.
Ka mjaft ndajfolje m isht, disa prej t cilave
nuk jan n Fjalorin e Gjuhs s sotme, e do t
mund t futeshin, si p.sh.: bukurisht, cucnisht, dmlisht, gjaksisht, gogisht, kalorsisht, kershtnisht,
kopilisht, korpnisht, kurvnisht, pergjithnisht, plotnisht, priftnisht, qyttnisht, ujkenisht, vajznisht,
virgjinisht, vorfnisht etj.
18

www.alb-shkenca.org

FJALORI I BASHKIMIT N PRIZMIN E GJUHS S SOTME SHQIPE


habis, kasns, kokorosh, kokosh, koris, korite, kose, kosh,
kotc, krahine, krshnik, kula, kyi (me ndrye), kynice,
ldine, lopate (terplote), luzm, maok (dac), mmc, merzis, molike, nvoje, oborr, ograje, padis, patkue, plake,
porosis, porote, prashis, rudine, sane, site, sokol (ptrit,
skyfeer), stopan, rrafsh, trup, vadis (me uite), vazhde,
venitt, vrige, zakon, zakove, zdrukth, zhabe etj. [shih
edhe abej 1987].
Ndr turqizma prmendim vetm ata q dalin qysh te shkrimtart e vjetr t Veriut, meq
n Fjalorin e Bashkimit jan marr n konsiderat
edhe autort e vjetr Piter Budi, Piter Bogdani
e Frang Bardhi, si dhe Kostantin Kristoforidhi:
cohe, dallme (te Buzuku, 1555); rakii, tmel (Pjetr
Budi, 1618, 1621); bibr, dugaje, koi, raft, sobe
dhom (Frang Bardhi, 1635), drvish, koi, shste,
(Bogdani, 1685).
Nse krahasohet Fjalori i Bashkimit me at t
Dizdarit [2008], mund t konstatohet se turqizma/orientalizma jan edhe shum fjal t tjera t
cilat nuk shnohen si t tilla te Fjalori i Bashkimit:
bakllave, dgdise, dgermii, drhm, duqn, hallakas,
halldup, harbut, jlek, kaf, kalm, kapidan, karkanxholl, karvn, kollake, kome, padishah, sihariq, sulltan, shajak, shami, shqr, shit, shitan, shirup, ta,
taft, tagaar, tallaz etj.

mike; hi kurrgja; huduud kufii; jabanxhi i


huej, i jashtm; jaramaz bakeq, i mrapshte; jarn
dashamire; jshil i bleert, i gjelbr; jeshilllk
blrim; joll udh, rrug; kail gadi, i vullnnsuem;
kapllan tigr; kasap mishtar, kanaar; katil
gjakbas, vrastuer; lazm nvoje; lzt tkitun,
tpelqym, shijim; mahalle lagje; maraz mllef;
mjdn shesh, patalok; mkam mlodii; munafik
shtirkq; paamurr pshesh; paaver zhl;
pazare treg, kushtim; qatip shkrus; qdr dam,
e kq; qfiil dorzne (it. garante); qrmid
tiegull; qskin i shpjt, i shdrvjllte, i shkathte;
qsaat ngushtim; qosh knt, skj; sakak udh,
rrug; sfte sparit; sofr tryes; syrgjyn ttrtun;
shatrvan curril, cerkate; shahit dishmimtaar;
shherlii gjyttas, gjyttar; takat fuqii; tvql
i,e pamnd; ymer tngiatun, tjtes; zanate ardh,
mjshtrii; zagaar bal, bal; zaraar dam, keq; zaptue (me) me pushtue; zhrlise (me) me helmatis;
xhep gaiof; xhuxhmaxhu herr.
Nj pjes e madhe e turqizmave t msiprme
prdoren edhe sot, por me nuanca stilistike, si:
alet, boll, hajdut, jabanxhi, kail, katil, lzt, mjdn,
sofr, takat, tvql etj.
Disa nga turqizmat n Fjalor jan zvendsuar
me fjal shqipe q sot kan kuptim tjetr: borxh
detyrim, obligim detyr, bosh i zbrazt kot, pa
dobi (it. inutile), gajrt durim zmrim (it. coraggio
kurajo, guxim, trimri) etj.
Aty-ktu edhe ndonj sllavizm sht zvendsuar me barasvlersin shqip, si: govadaar lopar; kastravc trngull; kova farkues; kral
rregj, mret; kralice rrgjnshe, mrtnshe; lobnice
sharqi; okoll rrokull; opt sriisht, prap; opqine gjinii; otave sne e dyte; orl shqyp, falkue;
polak vshtuer; probatin vllam; stranice guur
vorrit; ulice rrugic, udhz skute cep, qoshe;
vojvode krytaar etj.
Por, ka mjaft huazime nga sllavishtja e turqishtja, t cilat nuk shnohen si t tilla n kt fjalor.
Mbase prpiluesit e tij nuk e kan ditur etimologjin e tyre ose ato kan qen aq t integruara n leksikun e gjuhs shqipe sa jan marr si fjal vendi.
Ja disa shembuj:
Sllavizma jan edhe fjalt: bashtine, bgate (i, e, t)
(nga sll. bogat) i pasur, bisde, boronice, brg, buiar,
udi, dobi, godis, gostis, gozhde, grabis, gradine, grusht,
Aktet e Takimit Vjetor, Vll. II, Nr. 1

NEOLOGJIZMAT
Sipas Jup Kastratit [1980], terminologjia gjuhsore (e gramatiks ose folmarjes) n Fjaluer
sht kryesisht e vet Shoqris Bashkimi, t themeluar n Shkodr m 1899, d.m.th. nnt vjet
para botimit t ktij fjalori dhe ajo del s pari n
nj broshur 23 faqshe t titulluar Oroe permi
abetare shqyp, t botuar m 1899, prpilues t s
cils ishin Dod Koleci (me gjas edhe prpilues
i Fjalorit t Bashkimit), Pashk Bardhi dhe Luigj
Gurakuqi.
Me prjashtim t shkroje shkronj, germ,
thkse theks, qiellzore it. palatale, termat e tjer
gjuhsor t ktij fjalori ka sa koh q jan zvendsuar me terma t rinj, si: ftillk folje, parftillk
ndajfolje, vtepasuer emr, shumuer shums,
vuer njjs, pershtueshem mbiemr, lidhtor
lidhse, hjektore rrjedhore, hijze apostrof (),
i skjuem i shquar i pa skjuem i pashquar;
thkse theks (it. accento): rmia (`) rns, (it.
19

NEBI CAKA DHE ALI CAKA


n unorin e kafin [eshken], qese duhani [Elezi
2006] n Gjakov badifok kulet; bokolin (nieri
i dob pr duke e i hathm) n Kosov bogolin njeri
i ngrat, i gjor, por i urt [Drini 1982]; gjylpnyer
(it. ferretto per far calze, guanti gjilpr pr t thurur
orape e dorza) n Gjakov prdorej deri von
pr t varguar (shkuar n pe) gjethet e duhanit, t
cilat pastaj vareshin npr mure t shtpive pr tu
thar; ilakaa gjni n Gjakov ilake i afrm.
Disa nga fjalt e ktij Fjalori sot prdoren madje
edhe si terma. Kshtu N. Caka ka sa vjet q i prdor n mikroelektronik termat: grat pr rendiment dhe grapcim pr etching (angl.) gdhendje/
gryerrje me mjete kimike.
N Fjalor hasim edhe fjal me kuptime q nuk
i kan m si p.sh.: shtet, sikur n anglisht (state),
edhe pr shtet (it. stato) edhe pr gjendje (it.
condizione), kuptim ky q sot ruhet n fjaln shtetrrethim.
Jan interesant edhe emrat e disa muajve t
vitit: kallnuuer kallnueri janar, fruer shkurt,
marc/lagater, priill, mie maji, qrshuer, korrik/
korrnik, gusht, shtatuer, ttuer, nnnuer/brimuer,
dhtuer (Muei i Sh Nnrut).
Por, me siguri q ka ende fjal n Fjalorin e
Bashkimit t cilat do t mund t prfshiheshin n
fjalorin e sotm t gjuhs shqipe si: aft e aftim =
puhiz; adhurimtar e adhurimtare, i atbotshem, atni
krahas atsi, si burrni krahas burrri etj. me nuanca
t ndryshme kuptimore, mandej: puthtoj, permiqesohem, i perterthuruar, perterthuri, pertenatyrshem,
pershtueshem, pershtoj, permjaltshem, perdhim, pershqis, oborrshem, pershpjetem, pershoqroj etj.
Mund tu jepet jet edhe fjalve si: atme atdhee
e mmdhee; atmetaar patriot, atmetuer atmetori
(it. patrio), atmii patriotizm, atnii atsi (it. paternit) ose fjals: njyesine krahas ngjyr dhe boj pr
color dhe tinta t italishtes; fjals: lulnaatar pr
bahevan kopshtar, edhe pse lulnaj (ktu e prdorur pr bah kopsht sot do t thot: vend me
bar e me shum lule, lndin e lulzuar ose fjals:
barnataar pr farmacist [N Kosov pr farmaci
prdoret barnatore, q nuk e ka ky fjalor].

grase), hedhes () ngrits (it. acuto), hnnxa (^)


hundor (it. nasale) etj.
Neologjizma jan edhe termat, si: dhe mse
gjeometri; dhngrce minier; gjithqisht
gjithsi, univers; bukurshkroje kaligrafi; dhshkroje gjeografi, t cilat nuk prdoren m.
Nga neologjizmat, t cilat me prshtatje t vogla drejtshkrimore do t mund t prdoreshin edhe
sot, vlen pr tu prmendur: dknii it. mortalit
vdekshmri; dijkq (Bog.) it. malizioso, astuto
dinak, FGjSSh (1980): i djallzuar, dhelparak; ditor it. giornale, gazzetta gazet; dishdits it. un
giorno fa para nj dite, dje; dorshkrse it. manoscritto dorshkrim, manuskript; kaptuem (t) it.
transito, kaptueshem (i) it. transitivo; rrthprs bj
synet etj.
LEKSIKU I BASHKIMIT KRAHASUAR
ME AT T SOTMIN

Prpiluesit e mvonshm t fjalorve t gjuhs


shqipe e kan pasur parasysh Fjalorin e Bashkimit
dhe mjaft fjal t tij jan prfshir n kta fjalor.
N Fjalorin e Bashkimit hasim edhe emrat e
rreth 20 lloje peshqish, shumica e t cilve hasen
edhe n Fjalorin e shqipes s sotme [FShS, 2002] dhe
n Fjalorin e vitit 1954: allore allorja (nuk e ka
FShS), barbuliq lloj zogu dhe lloj peshku (FShS
2002: barburiq), bli, barbun, bister, gjile (FShS: njil)
koran, kubel, lake, levrek, lojbe, mlysh, njale (=
ngjal), paster (FShS: yll deti), qefull, rribe peshk
i vogl (nuk e ka FShS), mbase nga serbishtja: riba
peshk, sarage (it. sardella; FShS: gjuhc e kripur
dhe e thar n tym), trofte.
Disa prej tyre i hasim edhe sot e ksaj dite edhe
n t folmen e Ulqinit, si: bli, barbu barbuni; kubl
kubla, levrek, lojb, njal, pastr pastra peshk
shpatak a petak e me ngjyr t hirt, qefull qefulli, sarag [Ulqinaku 2003].
Vlen pr tu prmendur se n Ulqin haset edhe
fjala: saranxh (turq.) [FShS: stern uji], e cila n
Fjalorin e Bashkimit jepet edhe me bashkvlersen
hurdh [FGjSh: pellg i vogl me uj t ndenjur,
grop me uj].
Disa nga fjalt e rralla n Fjalorin e Bashkimit
prdoren ose jan prdorur deri von, me kuptim t njjt ose t prafrt, edhe n Kosov, si:
badifoge nji far tsh [send] lkurt nt cillet maj-

PRFUNDIM
Duhet theksuar se n njqind vjetorin e botimit t par t ktij fjalori ende ka ka t thuhet
20

www.alb-shkenca.org

FJALORI I BASHKIMIT N PRIZMIN E GJUHS S SOTME SHQIPE


Ndrkombtar Vjetor t IASH, Tiran Prishtin Shkup:
Instituti Alb-Shkenca, Vll. I, Nr. 1, f. 129-138.
ABEJ, E. (1987), Studime gjuhsore, III, Prishtin:
Rilindja.
DIZDARI, T.N. (2008), Fjalor i orientalizmave n gjuhn shqipe, Tiran: Instituti i Mendimit dhe i Qytetrimit
Islam (AIITC).
DRINI, S.; GOI, I.; HALIMI, M., GASHI, S. (1982),
Fjalor fjalsh e shprehjesh popullore, Prishtin, Instituti Albanologjik i Prishtins.
ELEZI, M. (2006), Fjalor i gjuhs shqipe, Tiran: Gjergj
Fishta.
Fialuer i Rii i Shcyps perbam Prie Shocniit
tBashkimit (1908); Fjalori i Bashkimit, ribotim (1978),
Prishtin: Rilindja.
Fjalor i gjuhs s sotme shqipe (1980), Tiran: Akademia
e Shkencave e RPSH Instituti i Gjuhsis dhe i letrsis; Prishtin: Rilindja (1981).
Fjalor i gjuhs shqipe (1954), Tiran: Instituti i shkencave, Seksioni i gjuhs e i letrsis, ,.
Fjalor i shqipes s sotme (2002), Tiran: Toena.
KASTRATI, J. (1980), Histori e gramatologjis shqiptare
(1635-1944), Prishtin: Rilindja.
KRISTOFORIDHI, K. (1904), Fjalor Shqip-Greqisht; Ribotim (1977), Prishtin: Rilindja.
MULAKU, L. (1977), Turqizmat n gjuhn shqipe,
Studime Albanologjike Seria Filologjike, Prishtin: Universiteti i Prishtins, Fakulteti Filozofik.
RROTA, J. (1936), Per historn e Alfabetit Shqyp,
Shkodr: Shtypshkroja Franeskane.
ULQINAKU, H. (2003), Glosar (Fjalor i detaris i t folmes s Ulqinit), Prishtin: Instituti Albanologjik i Prishtins.

e t shkruhet pr t. Prve rndsis pr dialektologjin shqiptare, ky fjalor i bazuar kryesisht n


t folmen e Shkodrs, ka vler edhe pr pasurimin
e fjalorit t gjuhs s sotme shqipe, qoft duke i
dalluar pr nga kuptimi variantet ekzistuese, si
p.sh. burrni krahas burrri, atme krahas atdhe e
mmdhe, atni krahas atsi, qoft duke i ngritur
n norm disa nga fjalt e tij, si puthtoj, gjaksisht,
ujkenisht etj. etj. Nga ana tjetr, disa nga fjalt e
fjalsit t tij do t mund t prdoreshin edhe si
terma, si po prdoren tashm grat e grapcoj e
ndonj tjetr.
BIBLIOGRAFIA
CAKA, A. (2007), Kontribut pr fjalorin themelor t
gjuhs shqipe (Punim magjistrature, mentor: Rexhep
Ismajli), Prishtin: Universiteti i Prishtins, Fakulteti i
Filologjis.
CAKA, N. (1985), Analiz statistike dhe stilistike e
gjuh s Lasgush Poradecit (Punim magjistrature, mentor: Rexhep Ismajli), Prishtin: Universiteti i Prishtins,
Fakultetit Filozofik.
CAKA, N. (2008), Elementet kimike: emrtimi,
etimologjia dhe drejtshkrimi, ANASh - Approaching Science, Viti III, Nr. 5, f. 29-38.
CAKA, N. dhe CAKA, A. (2006), Korpusi njmilionfjalsh i gjuhs shqipe, Prishtin (n prgatitje pr
botim).
CAKA, N. dhe CAKA A. (2007), Konkordancat dhe
fjalt-els t poezis s Ndre Mjeds, AKTET e Takimi

Aktet e Takimit Vjetor, Vll. II, Nr. 1

21