You are on page 1of 25

Symbol w średniowieczu

Jak to, co wyobrażone, staje się częścią rzeczywistości

ymbol jest czymś tak oczywistym dla sposobu myślenia i wrażliwości autorów średniowiecznych, że nie widzą oni potrzeby informowania czytelników o swoich intencjach semantycznych czy dydaktycznych ani definiowania terminów, jakimi zamierzają się posłużyć, Nie oznacza to jednak, że łacińskie słownictwo jest pod tym względem ubogie albo niezbyt precyzyjnej odnosi się to zarówno do świętego Augustyna, ojca całej średniowiecznej symboliki, jak i do
autorów skromniejszych - trzynastowiecznych encyklopedystów czy twórców zbiorów exempla przeznaczonych dla kaznodziejów.
Pierwsze trudności, z którymi styka się historyk zamierzający
mówić o symbolu w średniowieczu, dotyczą właśnie słownictwa,
Współczesne języki europejskie, łącznie z językiem niemieckim,
językiem o wyjątkowych możliwościach słowotwórczych, nie dysponują wyposażeniem terminologicznym zdolnym dokładnie oddać rozmaitość i subtelność słownictwa łacińskiego używanego
w średniowieczu do oznaczenia symbolu lub wprowadzenia go
do akcji, Kiedy w tym samym tekście łacina proponuje kolejno
takie określenia jak signum, figura, exemplum, memoiial, sitnilitudo - które we współczesnym francuskim oddajemy jednym
słowem "symbol" (symbole) - nie czyni tego na chybił trafił, lecz
przeciwnie, starannie dobiera słowa ze względu na ich odcień znaczeniowy, Są one silnie nacechowane i nie można ich dokładnie
przetłumaczyć ze względu na wyjątkowo szerokie i subtelne pole
semantyczne. Nie oznacza to wcale, że można je stosować wy111 icnn ic, Podobnic, tam, gdzie we francuskim
używa się słowa
sl,I:llijil'l'
[oznaczać}, łacina proponuje takie czasowniki jak deiuu nr:', 1!1'/)ill,V,crC,
[ignrarc, monstrare, ieptaeseniate, signijicare,
kt on Illl' ~;:)ani odpowicdniknrni, :111 i synonimami, Wybór jed11\'.1',1 1 .: liwii j"~;1kWI'sli:) ŚWi:It!lIll1l')
decyzji autora pLlgn:)Cego
1111I,11I\'1t'
II:IIWII'IIIII'Iwvr.r..«: :;wllj:)1llv~d,k~:li clic)(', p(ldkn'ślil:,
,., ',\'lld"dlllll' .1,1111' "\\'11'1',,':
Ildl /11,,1111:1, IllIlWI111I/11/1"/.\/,I://il;I'III,

S

II

SYMBOL W ŚREDNIOWIECZU

16

nie jest to jednoznaczne z quod representat, a to z kolei różni się
od quod figura t.
Samo bogactwo języka i słownictwa jest świadectwem historycznym. Sygnalizuje, że w kulturze średniowiecza symbol
jest elementem pierwotnego wyposażenia umysłowego; wyrażany
w różny sposób, plasuje się na wielu poziomach znaczeniowych
i dotyczy wszystkich dziedzin życia intelektualnego, społecznego,
moralnego i religijnego. Jednocześnie bogactwo to wyjaśnia, dlaczego pojęcie symbolu nie poddaje się generalizacji, uproszczeniu
i analizie. Symbol jest zawsze niejasny, otwarty, wielokształtny;
nie daje się zamknąć w określonych formułach. Nie jest wyrażany jedynie poprzez słowa i teksty, lecz również przez obrazy,
przedmioty, gesty, rytuały, wierzenia, postawy. Badanie jego problematyki utrudnia fakt, że to, co mówią o nim średniowieczni
autorzy - nawet najsłynniejsi - w najmniejszym stopniu nie
daje pojęcia o zasięgu jego oddziaływania ani o rozmaitości i elastyczności sposobów, w jaki interweniuje. Ponadto historykowi
badającemu symbole przy każdym dokumencie grozi niebezpieczeństwo popadnięcia w anachronizm. Wreszcie sam fakt podjęcia pracy badawczej często grozi symbolowi znaczącym ograniczeniem jego wymiarów afektywnych, estetycznych, poetyckich
i onirycznych. A są to właściwości konieczne, by mógł on skutecznie funkcjonować.

Sytuacja jest tym bardziej godna pożałowania, że w mediewistyce istnieje miejsce dla "historii symbolicznej", mającej podobnie jak historia społeczna, polityczna, gospodarcza, historia religii, sztuki lub literatury - własne źródła, metody i pozostającą z nimi w ścisłym związku problematykę.
Taką dyscyplinę należy dopiero stworzyć lo Istniej ą oczywiście wartościowe
prace z zakresu symboliki, lecz albo dotyczą niedościgłych wyżyn teologii lub filozofii 2, albo też wdzierają się na teren emblematu i emblematyki 3. A w średniowieczu emblemat nie jest
symbolem, chociaż granica między jednym a drugim jest dość
płynna. Emblemat jest znakiem tożsamości jednostki lub grupy
jednostek; emblematami są nazwa, godło lub atrybut ikonograficzny. Symbol, przeciwnie, wskazuje nie na osobę fizyczną, lecz
na byt abstrakcyjny, ideę, pojęcie, koncept. Istnieją znaki, figury
i przedmioty arnbiwalentne będące jednocześnie emblematami
i symbolami. Wśród regaliów króla Francji ręka sprawiedliwości
jest jednocześnie atrybutem emblematycznym, dotyczącym wyłącznie króla Francji i odróżniającym go od innych władców (ci
ostatni nigdy się nim nie posługują), oraz przedmiotem syrnbolicznym, wyrażającym ideę francuskiej monarchii. Podobnie jest
w przypadku królewskiego godła: złote kwiaty lilii na błękitnym
tle stanowią em.blematyczny obraz pozwalający rozpoznać króla
Francji, natomiast figury i kolory składające się na to godło błękit, złoto, lilie - zawierają ogromny ładunek symboliczny".

Historia, którq dopiero trzeba stworzyć
I

Dziś symbolowi szkodzą głównie prace popularnonaukowe.
Żadna dziedzina badań dotyczących średniowiecza nie została
chyba tak bardzo zanieczyszczona pracami i książkami średniej
jakości (by nie powiedzieć dosadniej). O tak zwanej symbolice
średniowiecza - pojęcie niejasne i nadużywane - rzcsze czytelników i studenci najczęściej dowiadują się z prac o charakterze
propagandowym lub ezoterycznym, których autorzy, niefrasobliwie żonglując czasem i przestrzenią, sporządzają gorzej lub lepiej
sprzedającą się mieszankę rycerstwa, alchemii, heraldyki, sakry
królów, sztuki romańskiej, budowniczych katedr, wypraw krzyżowych, templariuszy, katarów, czarnych dziewic, świętego Graala
itd. Takie dzieła odnoszą często rynkowy sukces z dużą krzywclą
dl:! u-m.uu
I(OIl':;(IW;IIIVl"i1

i h;lI\lzil'j

.unhiuiych

1l1l1111('III:llvk:)

("/,yllollllki'IW

::VII!i)(lhl

()[:I'/, had:ll'.zy z.rin-

17

SYMBOL W ŚREDNIOWIECZU

Do tego samego wniosku doszli uczestnicy międzynarodowej

tygodniowej

sesji w Spoleto, którą w 1976 roku poświęcono symbolice wczesnego średniowie-

Por. Siniboli e simbologia nell'alto Medioevo, Spolete 1976, t. 2, s. 736-754
(Seftimane di Studio dcl Centro itoliano di studi sull'alto Medioevo, t. 23),
J, Na temat wysublimowanej
symboliki spekutatywnej, której w tej pracy nie
poświęcam wiele miejsca, por. również świetny artykuł J. Chydeniusa, La theorie
,III svmbolisine medieva! (1960), francuski przekład w: "Poetique" 1975, nr 23,
s. :'22-341 Por. również uwagi G. Ladnera na temat trudności z rozumieniem,
b.id.uucm i analizowaniem średniowiecznych symboli, Medieval and Modern Unlil'rslill/(liily
ol Syml)()/izlll: A Coinporison, "Speculum" 1979, t. 54, s. 223-256.
;\ Przypomnijmy tu prace Pcrcy Ernsta Schramma, a zwłaszcza Herrsclioitsrei.lu:«, IIl1d Si.unssvmbnli!«, Stuttgart, 19S4-1956, 3 t.
·1 SI"wa "colllhkm:ll" i "symbol" nn: m:lj:) w kullurze średniowiecza tak ogólII'T," ,',\J;W".,olli:l,
j:lkic 1111d:"isi:lj przypisuJ,olllY; s:) ZrCsZL)bardzo rzadko użyCZ'1.

\\';11]('

1,;I\·IJI~;I.:i\'

\";11"1111
11\'111 ,II[V]'-I,II)\\'
111-,1'1,111

S\\IWIJ,\'\'III/ltJ/II//I,

ILI(",TIIH'
\\'I.II\,

ł('li,l',I)IW
1111,'1",1

d11Illljr-d\'IIII',I',()

1)()('IHH\'.',;}l·I'
I t!i1f,IILIIVC'.".IW"
1),III'JI!'),

()dIH)~;]

,1',111\\'11]('(11)

l1.d'(IIII1II'llIl',illd'(')1

111;t

(HI ,1',nTkiq',I)SilllJ!){J!rJf),
~;)(,' 1:IL',Cj

,,~;Vlld)(Ji'1

fl/'(

dlJ

przede,

c;Jli).~('i ,p,k)w-

:qll)(;(IJ!:Jlt'.l',ll",

L',vli

III!"

':.11:1

111111/11,\:/41111

\V (\'[11

Słowo UŻyW:1Ć. I:WIII:J. Ale etymologia średniowieczna i etymologia dzisiejsza to dwie różne sprawy.zawdzięcza status drzewa rodzącego zakazany owoc.o zwi..wskazać drogi.11·1 . wzorem de czeniu będziemy go tu jest słowem tekturze lIa OZII:H'Zl'lIie wstawki.\'.1·. Wszystko musi mieć powód. ich zadaniem jest jedynie pomoc w określeniu.". publikowane wcześniej."llll. W pewnym zresztą stopniu to właśnie swojej nazwie jabłoń . grcckil' {'IIl/.. ani symbolika szczupaka jako takiego nie usprawiedliwia wyboru takiej nagrody.kil'. Podobnie jest z jabłonią.'·. SYMBOL tI"H'. mogą się nieraz zabawiać przy ustalaniu etymologii. Nic ukic.11)" IIIS (.·11. pamiętając. ukazując szczupaka jako osobliwą nagrodę przyznawaną rycerzowi za zwycięstwo odniesione w turnieju. sit. . co dzisiaj uznajemy za naukowo udowodnione. którymi mogliby podążyć przyszli badacze.\..I·..:/)Inasymbolika ryby. Dotyczy to wszystkich elementów słownictwa.'. począwszy od Izydora z Sewilli. To. Prace te. Etymologia Średniowieczny symbol najlatwiej pozwala się definiować i charakteryzować poprzez słowa.n:«. Przeciwnie.. przyczynę Upadku i grzechu pierworodnego.w tradycji i ikonografii . Sil.III\' ILlllld()'N\'("h.l'.n:zy mroczny jungowski temat "piClwotnych wód" ani też dzikw. co współcześni nam językoznawcy. Wszystkie poruszane tu zagadnienia były przedmiotem prowadzonych przeze mnie seminariów w Ecole pratique des hautes ćtudes i w Ecole des hautes ćtudes en sciences sociales w ciągu ostatnich dwudziestu lat. zebrane w jednym tomie.1I1WII h' Il. Wszystko zostaje powiedziane w nazwie i poprzez nazwę.lot\·. oczyścić tereny. na które historia uniwersytecka rzadko się zapuszcza. Ponadto winien mieć świadomość.18 SYMBOL W ŚREDNIOWIECZU Szesnaście dalszych rozdziałów stanowi rezultat badań nad symbolem.il'i. obrazem i kolorem. podobnie nie ma tu nic do l"l. Analiza faktów językowych stanowi pierwszy etap badań nad sposobem i zasadami jego funkcjonowania. Historyk nie powinien drwić z tych fałszywych etymologii.I 1:1 jt-st bardzo I" •• 1. Najwymyślniejsze konstrukcje intelektualne potrafią sąsiadować z najbardziej trywialnymi sugestiami.1:'1111/1 19 W ŚREDNIOWIECZU Saussure'a. w wi('k:wh ~:Ic)W:IIlII./\' .1<· . jest obce kulturze średniowiecza. w przekonaniu.() lyl'lT/.w\'l·il::.('Ili. którymi dokładniej zajmiemy się w dalszej części tej pracy.11.Inlllidł. i flSYlłlholClU".'. wywoła być może uśmiech filologów przyszłych pokoleń.\. Jeszcze inne nigdy dotąd nie były publikowane. Ani ().Il'. nawet jeśli mamy do czynienia tylko z niewinną słowną żonglerką." WVll:l. Orzech jest zatem drzewem feralnym: nie wolno pod nim zasypiać. wreszcie ..1"\\'. które to słowo określa. Niektóre fragmenty.. narodzi się dopiero w XVI wieku. Niejedna francuska powieść rycerska z XII i XIII wieku wprowadziła w błąd erudytów.1 :'1.l'..I'. że porządek znaków i porządek rzeczy są tożsame.1 .o __ powodem wyboru szczupaka jako I\:I. obrazów.1 I 11. a myśl. systemów i zachowań symbolicznych. Do XIII wieku dla wielu autorów prawda o istotach i rzeczach kryje się w słowach: poznając pochodzenie i historię słowa. wyl. że to.•. Zacytujmy kilka przykładów.W. jakie prowadziłem przez ostatnie trzydzieści lat.' ic' jl'SZCZI' 1'?:ld. można dotrzeć do "ontologicznej" prawdy o istocie lub rzeczy. której nazwa malus kojarzy się ze złem (francuskie maJ). ((HI Lwil')o :Irl'lli W ozduhy. powinien dostrzec w nich ważne świadectwo historii kultury.l'.yW:lllly . Inne przytoczyłem w niezmienionym stanie.: I.. i IIlłVllIl uczonym.1>1LI . nazywają "arbitralnością znaku".111\\'.}".III" po .() IIWiIlS). przejrzałem.: ".::u'!t wu-Ik It'J HIIL'. Badanie symboliki średniowiecza zawsze należy rozpoczynać od słownictwa.f. Nieznane są prawa fonetyki.:}I"VIIII l.1[.lk":. W tym celu pragnę zwrócić uwagę na pewne podstawowe pojęcia. Są one owocem długotrwałej refleksji i wypadów na obszary badań. również spotyka łacińskie cmbtv. określić główne sposoby jego funkcjonowania i poziomy znaczeniowe.·.. na których symbol często występuje.1 jl'sl 11:IZW:I: w starofrancuskim I \. bo określające go łacińskie słowo nux kojarzy się z oznaczającym "szkodzić" łacińskim czasownikiem nocere. że niektórzy średniowieczni autorzy./i:I .I"IIl:ill'lll" (. że istnieje jakiś związek między greką a łaciną.1 I).'. '. Stąd niektóre etymologie są tak dalece niezgodne z naszą filologiczną wiedzą i koncepcją języka.·.vJ. uzupełniłem i poprawiłem na potrzeby niniejszej książki.I'."o d'/. 'Iil. Pochodzenia i historii słowa łacińskiego szuka się zatem w samej łacinie.I".'J/III.iSl:lj 1l:1'/.!. Prawda ukryta w słowach pozwala jednak dotrzeć do wierzeń. pospolitych i własnych.uuu.'.rzccia stanowiącego "archetypiczny obraz drapieżnego wojowu i kn ". Wśród drzew orzech ma złą opinię. a zwłaszcza nazw.: dl I i w jt::'.J'/. bo można paść łupem diabła lub innego złego ducha.·: III.I" . Często wskaże ono historykowi dobrą drogę i pozwoli mu uniknąć błądzenia po manowcach pozytywizmu czy niezbyt na ogół trafnej interpretacji psychoanalitycznej. nie pretendują do rangi traktatu o symbolice średniowiecza.1. czym mogłaby być przyszła dyscyplina: historia symbolu.1'.

i współdziałają przy tworzeniu legend. bardzo wcześnie staje siec patronką rzemiosł mających z nim związek. W Niemczech pod koniec średniowiecza często dawano na chrzcie imię Katarzyna dziewczynkom.1. myśl średniowieczna próbuje ustalić więź pomiędzy tym.ji (.: 1I.h jl:Zyk:ll'. czym się wydają. materia. począwszy od XII wieku.człowiek z Kariotu.WIl:Iv/V\. która swoje .nie mając nic wspólnego z tym. przedstawiać lub znaczyć coś innego niż to.1'. a tym. wytarła kawałkiem płótna pot z twarzy Chrystusa niosącego krzyż. co materialne. W ten sposób zrodziła siec Weronika. w literaturze i hagiografii. 11".'. Słowo. 21 .WIT. W konsekwencji Judasz staje siec człowiekiem właśnie tej barwy.podobieństwie między dwoma słowarni. Przypadkiem krańcowym jest historia świętej Weroniki. zapowiada jej przyszłość. w sposób cudowny rysy Chrystusa zostały utrwalone na chuście. ]lOllil'W:l:>:'.1:'. W\'Wldlll.i SIIIII/lI)/()II: zn ak rozpoznawczy ucieleśniony w tlWIH'111".Os low. na obrazach przedstawia siec go z płomiennie rudymi włosami. Rozpatrzmy przykład Judasza.lli v lllcL'. czyli światło).I'kpl I między imieniem ŚWII. tym. podczas gdy w państwach niemieckich święty Augustyn leczy ślepotę lub przynosi ulgę w chorobach oczu (clie Augent do podobnych schorzeń we Francji wzywa siec świętą Klarę (clair .:11 :. obrazów i patronatów.I l. co należy do ponadczasowych prawd innego świata.1'1. co jest obecne w tym świecie tutaj. dzisiaj dla nas śmieszne.tl'g(). która podczas drogi krzyżowej na Kalwarie.Iwi. mękę. co nicmaterialne.W:) clllllll!. jest wiele. Odsyła nas to do pierwszego znaczę111:1. co dzisiaj nazwalibyśmy kalamburem . symboliczną i tym samym ewokować. których ojciec wykonywał jeden z tych zawodów.nieco późne . ponieważ imię jest bezpośrednio związane z losem noszącej je osoby.hIlllII.. Imię odkrywa prawdę o danej osobie. a tym. Natomiast święta Katarzyna z Aleksandrii. w przeciwieństwie do topora dokonującym dzieła powoli . Znajomość pochodzenia imienia własnego oznacza dogłębną znajomość natury noszącej jc osoby.we wrażliwości średniowiecznej wyjątkowo złowrogim narzędziem. SYMBOL W ŚREDNIOWIECZU gdy w Niemczech podobną funkcje. która została umęczona kołem. liczba. miejscowości położonej na południe od Hebronu) .IIIIIVIItI 11'1:. dwoma pojęciami.1WVIIII<'III. piosenka mówi nawet. l· wiciele również zawdzięczają swojc zdolności terapeutyczne lub profilaktyczne wyłącznie imieniu.1 1l:1'/. który "cały jest czerwony"). Podobnie. Symbolika imion własnych odgrywa ważną role. że średniowieczny symbol powstaje najczęściej w obrębie relacji typu analogicznego. przede wszystkim między tYJU. a we Włoszech świętą Łucje.'kgl l nl/. dwoma przedmiotami lub też na związku między rzeczą i ideą. i przeanalizowaniu jej w celu poznania ukrytej prawdy żywych istot i rzeczy.stanowi wystarczającą podstawę ustanowienia symbolicznego rytuału rycerskiej nagrody. pozwala odtworzyć jej przeszłość. pełni święty Gall (clie Galle .11lllllll!'IIIIV W III' nyc.111. kl(IIV . a nawet osoba mogą zostać wyposażone w funkcje. ale w średniowieczu mające walor prawdy. Niektórzy świeci uzdr. młoda kobieta.11'1111 111. zwierzę.mniejszym lub większym .'. (gra słów z łacińskim lux.\~I'('('ki(T. co jest znakiem jego wiarołomnej natury i zwiastunem zdrady. gest.1'(1111111111. jego serce jest pełne piekielnych ogni.)I'VIII I. roślina.11111'. Nazwanie zawsze jest aktem niezwykłej mocy.istnienie zawdzięcza wyłącznie imieniu utworzonemu z połączenia dwóch łacińskich słów veta icona.III:) siecw zalcżności od miejsca za11licszk:lni:I.V p'. Apostoł Szymon miał ponieść śmierć męczeńską przepiłowany na pół. co ukryte. podobnie jak prorok Izajasz: oba te imiona w ięzyku francuskim koj arzą siec z piłą (scie) .II·dllllIIVII'I I. Wielu świętych zawdzięcza swój żywot. począwszy od młynarzy i kołodziejów.ll'IIIII11". Imię nadaje sens życiu.20 SYMBOL W ŚREDNIOWIECZU skiego laus). patronat lub cnoty wyłącznie swojemu imieniu. kształt.11'('/"/1 . Wl' l'r. Stąd liczne paraetymologiczne glosy.zostaje rozbity na ist gar rot (ten. w których imię tworzy legendę hagiograficzną.'. Analogia Polimorfizm nie zmienia faktu.pI'klli:JtVWllt'I. jego przydomek Iskarieta (po niemiecku Ischariot . W średniowieczu wyjaśnianie i nauczanic polega przede wszystkim na wyszukiwaniu i ujaw11i:111 iu ukrytych ZllaCZCJl.. Egzegeza polega na określeniu relacji między tym. Cnoty każdego ŚWil. ikonografię.uuji <. że "wszystkie córki młynarza noszą imię Katarzyna" i że są one "dobrymi partiami". co pozorne.]1'111)].jasny). lub tym. kolor. czyli opartego na .dymienica]. czyli prawdziwy obraz Zbawiciela odbity na chuście.III\. W Niemczech. Związek werbalny o tym samym charakterze występuje w przypadku nazw własnych.\\"1.!t.'. Ściślej. oznaczających Święte Oblicze. Dla mentalności średniowiecznej związek los i lus jest "naturalny" i . '.llhy]lodzidily m icd \". i. co pokazują. Przypadków.

nl.j ł l. zwanej nieraz przez antropologów "dziką". co należy do sfery wyobraźni.1:)Jl. l{o. jak dzisiaj. Może być bezpośredni. szczegół ten wyodrębnia je. nadaje im wartość i znaczenie. dotyczy to zwłaszcza obrazów i tekstów literacl<ich. co rzeczywiste. które można by nazwać semiologicznymi. stanowi zawsze część rzeczywistości.ofb.III. To odejście od zwyczaju czy odchylenie od normy pozwalają dotrzeć do symboliki pochodnej. ltlcu IIt:. Na przykład lew nic należy w chrześcijańskiej średniowiecznej Europie do zwierząt egzotycznych i nieznanych. plastyczny czy foniczny. która jej odpowiada na poziomic wyższym i wiecznym.lll·j cenne S'J lIwahi J. II I .VVilT:'.. Iunkciouow. każda żywa istota stanowi przedstawienie i symbol jakiejś innej rzeczy.!''o [wcdk dllchownych i kaznodziei przebranie się :'. co należy do sfery wy_ obraźni.d·.'-.11111111' """.III.(·ld:HI pulxk i: !'flllul"tI::"f"lllIifl\Fi"'""flt'j sl<:I'( ." ·. fundatorom ani publiczności. 12S--. który uważałby. Najczęściej mamy do czynienia z pewnym odchyleniem: w obrębie listy lub grupy jedna osoba. czy chodzi o teologię. o tyle w drugim relacja między przedmiotem znaczącym a rzeczą oznaczaną jest bardziej mechaniczna 5. nieraz mechaniczne. lecz jest zwierzęciem. Dla historyka . to.I''.J k każda cielesna wypukłość.:lIni .( II' W ŚREDNIOWIECZU 23 na obrazach i rzeźbach.)llic Sil. Le (.\·.111.·s:·.I·IIi::'. które stale widuje sil.lllil'. co należy do sfery wyobraźni. Jest tak nie tylko w przypadku kolorów. l- Odchylenie. mają w sobie coś zwierzęcego i 11:llls. jest rzeczywistością.i'.. Tak jak popełniłby błąd.1.IIIIV. każdy przedmiot.I'.I'.. SCo się tyczy sposobów /..1'1 II ~. nieznanej poprzednim pokoleniom." /l'dll:. jak i najbardziej pospolitych cudów. . Na średniowiecznych obrazach wszystkie posl:!cie z rogami Si! postaciami niepokojącymi lub diabolicznymi. a nawet prawdziwe.SOW. ale i we wszystkich innych dzicdzinach wiedzy (dotyczących zwierząt.to. Sięgnijmy po prosty przykład. minerałów itd.. ~ '~ I 'III • 'II . ·.(f1t1I-.I"IIfI"'illIl"f1I. Dotyczy to zarówno sakramentów i tajemnic wiary. '11.IW:I I "!I) I'. Należy dodać.d" I/I'I".l~rl·syWIH"../" j'( !t'ri'/t'111 s .l'hIV /I '.I.1'. magiczny lub oniryczny i dlatego niełatwy do odtworzenia. dotyczące rozdziału.j.I·.'ln'go i kr inr i. gdyby w swoich dociekaniach brał pod uwagę widmo optyczne. 11111. które jest ciepłe i suche. kojarzenia i przeciwstawiania różnych elementów wewnątrz jednej całości. symbol zła. 1:.k w\'J:.. kl. związek między pozorem rzeczy a zawartymi w nich ukrytymi znaczeniami zawsze zachodzi na wielu poziomach i wyraża się w rozmaity sposób. ( '" I J .rd:: jl':..22 SYMBOL W ŚREDNIOWIECZU SYMBOL jak i tej całkiem codziennej.'JII'.l.i. 11. zbaczać z miejsca.W)..I·!'! iln«: 1':11'" 1". nie ułatwiają nam docierania do logiki i znaczenia symbolu. każdy element..II. które powinna zajmować. W kulturze średniowiecza natomiast niebieski jest kolorem ciepłym jako barwa powietrza.I. Dana osoba może też zaprzeczać temu. 1111'111<"'. różne od tych. J'.".II'Il/l. czy też o życie codzienne.llIY'. za zwierzy bez '". o cuda. Bez względu jednak na to.~·.. PL.1 nu n f\II'lj:··. Chodzi o formuły..·.dl"lil·:·.'. strukturalny. dzięki czemu stanowi część codziennego życia. wzbudzających na wskroś świecką ciekawość. ale może też być afektywny.111 II/I''/i''''.·1.III'.hr. {'I\tl :11l:llo)~ii..:1:·. roślin.l'sl .di..·C'. .. 'IHUI. odmieniać przypisywany jej wygląd czy charakter stosunków utrzymywanych z innymi. wyższy od poprzedniego.1·. zwierzę lub przedmiot są podobne do wszystkich innych z wyjątkiem pewnego drobnego szczegółu.a chyba zwłaszcza dla mediewisty . )lI \ĄI.] i ich przedłużeniu w materialnym świecie.. aluzyjny. które teologia próbuje wyjaśniać i przybliżać. część i całość W średniowieczu spekulacjom etymologicznym i myśleniu przez analogie często towarzyszą procesy. FIl/fil/F.: ro. że nasza dzisiejsza wiedza i wrażliwość. Historyk sztuki.H'\'V(.':III4·IVI'I'I. we wszystkich kościołach.11 (:i\!ilisllli"" . ~ i I .I'". Weźmy prosty przykład dotyczący kolorów.'I r. co o niej wiemy. S:·. że w średniowieczu niebieski był.P.II~. i to znacznie większy. O ile jednak w pierwszym przypadku mamy do czynienia ze swoistą dialektyką między symbolem a tym. lecz ponadto . Dla nas niebieski jest kolorem zimnym. którymi dysponowali mężczyźni i kobiety w średniowieczu. W badaniach nad symbolem winniśmy zatem nic tylko unikać bezrefleksyjnego rzutowania w przeszłość naszego obecnego zasobu wiedzy. pojęcie kontrastu synchronicznego lub opozycję między kolorami pierwszymi i pochodnymi: wszystkie te pozorne prawdy dotyczące barwy nie były znane malarzom średniowiecza.d. podziału. uważamy to za oczywiste.ustalania zbyt wyraźnej granicy między tym.·. a nieraz bardzo wysublimowane. stwór diabelski.11 "'1 1·I. Podobnie jak do codziennego życia należy smok. której wewnętrzna logika i procesy wykraczają poza siebie i przechodzą na inny poziom.'1 1I·'''·'·. :. popełniłby błąd 6. spotykany wszędzie i zajmujący poczesne miejsce w ludzkiej mentalności. a tym.I(HIH'.11)'/~.uua śrcdlliowi.I'.'. co on oznacza. kolorem zimnym.

1<. korona i berło są zdolne skutecznie zastąpil': Wi:JdCl. Przeciwnie. kat i ofiara. rynsztunek i odzienie były czerwonej barwy .i hill iuw.111.11>1.:1ni. W przypadku ornamentu. Myśl jest niebezpieczna.czyli tacy.I lllll I CelIlWII narusza wszelkie systemy wartości skonstruowane prZl'Z . rytmu lub logiki wewnątrz danego tekstu jest często stosowaną metodą zmuszenia symbolu do interwencji.1'.111. Na początku Opowiesci o świętym Graalu Chrćtien de Troyes wprowadza na scenę szkarłatnego rycerza. 1'111":' "". Pokrcwna praktycc udchylvni. a nawet wywrotowa. zwłaszcza tam. w swoim zwyczajowym lub naturalnym stanie. Średniowiecznym autorom i artystom jej nie brakuje.1<' . ile całość. gdzie wykonuje się jedynie pewne sceny i gesty mające wartość całego obrzędu. :dl' 1'11:. 1. Wreszcie do symbolizmu odchylenia. To.1'11'1:"'11'1":. I. IIdil:II)..i.1 ~:r('(llli()wi'T'.-.) :. gdzie dużo miejsca przypada elementom dekoracyjnym.<1. obraża królową Cinewrę i 'Aryzywa obecnych rycerzy Okrągłego Stołu. co skończone.l.. nieraz przybyłych z innego świata.'1' ". część jest warta tyle.I:lII"WI 1"""1.." 25 . dotyczących relacji między mikrokosmosem a makrokosmosem.lw<l.ucrn.. dała mu dodatkowy walor." wi":". gwałtownie zrywając z kodem lub systemem symbolicznym. gdzie wszystkie diabły noszą rogi. jego poprzedników i naśladowców. .'. pod innymi względami całkowicie różni.ru vhut v c::y suhst yuuy: III drzewo I '.u u or.że przeciwieństwa przyciągają się. . Traktowanie części jako całości w wielu dziedzinach stanowi pierwszy stopień średniowiecznego symbolizowania.11".rsj i il'sl pr.. Praktyka tego odchylenia legła u podstaw wielu konstrukcji poetyckich i symbolicznych.'. a nawet znacznie więcej.1\\.:lInkll.d. i sam z kolei..1"\.'. 111:1 11:1111.. zostają symbolicznie połączeni przez ten sam kolor. W powieściach Chrćtiena de Troyes (i jego kontynuatorów) szkarłatni rycerze .C).1 fI.lik. d()m .:'. niezwykłego rycerza. że dla średniowiecznej społeczności istoty i rzeczy powinny pozostać na przypisanych sobie miejscach.'. który sami opracowali i do którego z czasem przyzwyczaili czytelnika. Organizuje też przestrzeń wielu obrazów. Powróćmy do przykładu Judasza i jego rudych włosów: na wielu obrazach i malarskich przedstawieniach późnego średniowiecza przedstawiających pojmanie Jezusa i zdradziecki pocałunek rudość wiarołomnego apostoła zdaje się drogą osmozy przenikać na włosy i brodę Chrystusa. a w końcu się łączą.miasta..11."I". część ujmowana jako całość. Na przykład "szkarłatny rycerz". co istnieje.. których godła.I" .1 11. którego purpurowo-czerwone . A jest tym bardziej sugestywna. Aby zabieg okazał się skuteczny.są uosobieniem postaci złych.11V111t'1'llId'l 11'\'1 :. ale pozwala odejść od zwykłego symbolizmu i przekazać zupełnie nowe treści. który przybywa na dwór króla Artura.• 11. Podobnie transgresja sekwencji.11I1t'1l"ldl'll'" II' 1'1111 SYMBOL W ŚREDNIOWIECZU tekście długiego trwania . zostaje wyodrębniony i budzi szacunek właśnie z powodu rogów. w przedstawianiu 11111'1'.1 h.rwy lub slomy wystarczy Z:1 całe lenno. co sil. tyczy króla.u v kania sil.1. W kulcie relikwii jedna kość czy jeden ząb wystarczają za całego świętego.l III 'I'dll.1.'.24 SYMBOL W ŚREDNIOWIECZU uczyniwszy. Wykroczenie poza ustalony porządek jest aktem gwałtu. ile metr kwadratowy. prZlTIWll'I'ISIW.1j"sl liglll:1 :. istnieje zatem na podobieństwo tego.1<II<.111" :."III. wątku czy splotu tkaniny nigdy nie ma różnicy między małą a dużą powierzchnią: jeden centymetr kwadratowy (by się posłużyć dzisiejszą miarą) wart jest tyle samo.-IlIlll:'. drzewo -lasu."w" :. SyllJ!l<.: 11. Pod względem struktury i sposobów manifestacji należy on również do typu semiologicznego. Wedle scholastyki człowiek i wszystko. potrzeba wielkiej ostrożności.hll'T.l~:IIŚ('I r.1111.111111".1 1\' kIlII". odwrócenie kodu czyni z niego zupełnie wyjątkowego boh. co nieskończone..\11)'. staje się "szkarłatnym rycerzem". Wielu przykładów dostarcza pod tym względem twórczość wielkiego poety Chrćtiena de Troyes.. inwersji lub transgresji często dochodzi symbolizm typu pars pro toto.I'I. Idea ta powraca w rytuałach. Z kolei na obrazach. Zresztą uciekają się do niego prawie jedynie w kontekście chrystelogicznym.)!I . zawsze zwracającym uwagę.ddvk" . diabeł pozbawiony tego atrybutu wzbudzi jeszcze większy niepokój niż diabeł rogaty.il'llli:. t vlko II . jako osoba w sposób oczywisty wolna od złych skojarzeń. I. Mojżesz.111)<. zanim jeszcze zostanie pasowany. przywłaszcza sobie jego broń i konia. Pośród innych istot z rogami. Ale Parsifal nie jest postacią negatywną. w przypadku nadania ziemi wasalowi grudka ziemi. Korzysta przy tym z pojęć spekulatywnych.11V\'1. Młodziutki Parsifal szybko go pokonuje. aby wyzwać bohaterów i wywołać sytuację kryzysową.!.1 IIHIIHII)(lhl.1'. tworzą miniaturowy kosmos stworzony na podobieństwo Kosmosu właściwego. f"lw .1I'1.'. niepokojących. Niektórzy autorzy potrafią bardzo zręcznie przyciągnąć uwagę publiczności. zgodnie z porządkiem ustanowionym przez Stwórcę.

:.·. że w każdej średniowiecznej konstrukcji symbolicznej całość związków.<'111. liczba czy kolor nabierają pełnego znaczenia tylko wtedy.. smoka lub lamparta. żółty podnieca lub transgresuje. Symbol jest zawsze silniejszy i prawdziwszy niż rzeczywista osoba lub rzecz. Podobna postawa wobec symbolu pozwoli mediewiście na zabiegi komparatystyczne lub na wpisanie niektórych zagadnień w kontekst długiego trwania bez odrywania średniowiecznej symboliki od Biblii. można by nawet sądzić.' cając historyka do takiej ostrożności .: sieniu do leksyki .lllr!U.u wv n. ile bogiem. Skandynawów. W ".~n'dlllllWil'(':'. lub też są z nimi skojarzone. historyk pozwala zachować symbolowi całą jego ambiwalencję. roślinom.' poslugu.. bo w średniowieczu prawda leży zawsze poza rzeczywistością. Sposoby interweniowania W średniowiecznej symbolice. którym ci chętnie sil. by porównać ich wzajemne udziały. lecz kolorem. a potem odnowy.mozna hy POWil't!zin". niebieski uspokaja lub oddala. który zawsze i wszędzie gwałtownie interweniuje. na ostatnim etapie badali.. zielony jest kolorem zerwania. Znaczna część pozostałych właściwości (afektywnych.1 11'11 ::<'11:. IHlllollllil' ):Ik SlllW. v (1(1 1'(1111(·1". niż gdy jest rozpatrywana osobno.I. a może jeszcze i innych.. co rzeczywiste.'.. pr". roślina.r] I:)(/. to znaczy Celtów. .hv. Na przykład w mitologii greckiej Ares (dla Rzymian Mars) jest nie tyle bogiem wojny. ale która nieraz wiedzie na manowce. są one rezultatem połączenia wielu wcześniejszych systemów wartości i sposobów. To. liczbom czy kolorom.)(.l:l:l. jak czyni czerwień w tekstach i na obrazach średniowiecza. ul: 1.· . poetyckich. gdy jest zestawiona lub porównana z symboliką orła.11:)('7.1 :. Zachodnie średniowiecze otrzymało potrójny spadek: przede wszystkim jest dziedzicem Biblii. estetycznych i modalnych) jest znacznie trudniejsza do wyodrębnienia lub też całkowicie nieuchwytna. Wskazują jednak na pewne mechanizmy najbardziej dostępne dla historyka i warte przebadania. Winien zawsze ściśle trzymać się źródła i przede wszystkim tam właśnie próbować znaleźć systemy i sposoby funkcjonowania obecnych w nim elementów symbolicznych. Zwierzę.. Przeciwnie. nawet jeśli ten ostatni rozsiał na przestrzeni rozległego chrześcijańskiego świata wiele dziesiątek kości udowych i piszczeli. dwuznaczność stanowiącą część jego najgłębszej natury i rękojmię jego prawidłowego działania. 7'.)('('('!. lil".1111l'w'. jest zawsze bogatsza pod względem znaczenia niż suma poszczególnych znaczeń każdego z tych elementów.Win:'. kultury greckiej i rzymskiej. Przełomowe etapy średniowiecznej symboliki. n u III:IJ:/ .(' w sym h(lii('(' :.IJ. l((llorv. 1'(llt-JlIl' w.:1 nic: nigdy bowie-m nic ".. Właśnie tak. Nie zmienia to faktu. I tak.il. chaosu.'.1:.·. a następnie rozszerzyć kwerendę. Przyznając pierwszeństwo sposobom interweniowania kosztem kodów znaczeniowych. ukształtowane na przestrzeni pięciu lub sześciu pierwszych wieków chrześcijaństwa. a następnie dziedzicem kultury grecko-rzymskiej i ludów "barbarzyńskich". poza udokumentowany kontekst. czerwień nie jest barwą symbolizującą namiętność czy grzech.. nie powstały ex nihilo w wyobraźni kilku teologów. nic nie funkcjonuje poza kontekstem. Ccrrnanów. ild ). zestawiając teksty z obrazami."d. wolno mu będzie odwołać się do symboliki ogólniejszej.YlltlHllicc . jak w każdym innym systemie wartości lub korespondencji. gdy są przeciwstawione innemu lub kilku innym zwierzętom. na wyższym od niej poziomie.111" W 111<'1·1(11\'. dla których te sposoby działania zdają się być nieraz istotniejsze od takiej czy innej funkcji lub ściśle określonego znaczenia.:) w odn i. który gwałtownie interweniuje (w dobrym lub złym znaczeniu). na obrazie czy rzeźbie symbolika lwa jest zawsze bogatsza i łatwiejsza do zrozumienia. Dopiero na następnym etapie badań powinien porównać WY11iki swojej pracy z innymi dokumentami o podobnym charakterze. W żadnym stopniu nie wyczerpują one jego istoty ani możliwości.)(: 11. w jakie różne elementy ze sobą wchodzą.n: dn iowicrznr-j clcmont y :'. co prawdziwe.'1).poprzez zapożyczenie od językoznawców zdania. niż przez swoje poszczególne znaczenia. Historyk powinien się zatem wystrzegać nadmiernej generalizacji lub tropienia znaczeń wykraczających poza bezpośrednie świadectwo.n. o której średniowieczni autorzy często rozprawiają.IIlllI'. Idąc dalej. a nawet dwuznaczność. Wreszcie. obrazy z miejscami. Za ch l.(·llduj:.. nie jest tym. .1 l< < W ŚREDNiOWIECZU to oczywiście przesada. W tekście. w jaki wyrażała się zbiorowa wrażliwość. że średniowieczne symbole znaczą więcej przez sposób. a miejsca z rytuałami. 1)()d:tI() dlJ lego wl:lsnc warstwy narosłe w ciągu tysiąclot1111')Ili. 27 .1<11 .11'1 l 11'. w jaki działają./ :. Takie są główne sposoby i praktyki stosowane przy konstrukcji średniowiecznego symbolu.26 SYMBOL SYMBOL W ŚREDNIOWIECZU świętego. którą reprezentuje.I(lril.11 111"\'1'.

w jaki symbol interweniuje. To samo dotyczy kształtów. Liczby" trzy". lecz jakościową i sugestywną. Waga sposobu. nie może być rozumiane jako konkretna liczba. ale też wartość. W świecie symboli wszystko jest kulturowe i powinno być badanie w odniesieniu do danej społeczności. opartą na archetypach i wywodzącą się z prawd uniwersalnych. że ma do czynienia z iakąś symboliką transkulturalną. Ma wartość nie liczbową. Zwierzę . W średniowieczu wyrażają one nie tylko ilość. W świecie symboli "sugerować" często znaczy więcej niż "mówić".wniosku. na danym etapie historii i w ściśle określonym kontekście. lecz należy uznać je za fakty symboliczne. że w przypadku społeczności średniowiecznych nie można oddzielać symboliki od wrażliwości. tak jak dzisiaj mówimy "sto" lub "tysiąc". nie można więc zawsze interpretować ich w kategoriach arytmetyki czy rachunkowości. dlatego też trzynastka jest czymś nadmiernym. kompletności i doskonałości. "odczuwać" . kolorów. roślin i wszystkich innych znaków. Najlepiej dowodzą tego liczby. "cztery" lub "siedem" są pod względem symbolicznym uprzywilejowane i zawsze znaczą więcej niż ich konkretna wartość liczbowa. lecz jako ogólne wyrażenie używane na określenie mnogości. co należy do sfery wyobraźni. Sprawiają. tak bardzo popularne we wszystkich dziedzinach. Przemawia raczej do wyobraźni niż do rozumu. Wiodą nas do innej rzeczywistości. "Dwanaście" nie oznacza jedynie tuzina jednostek. Fakt ten nieraz prowadzi go do . "Czterdzieści" natomiast. i ponmiejszenie roli gramatycznego repertuaru odpowiedników i znaczeń sugerują.więcej niż "rozumieć". Mówiąc.więcej niż "dowodzić".28 SYMBOL W ŚREDNIOWIECZU w ciągu wieków i historykowi nie zawsze udaje się je rozdzielić. zbyt mechaniczna i zbyt racjonalna. lecz wyraża ideę całości. "ewokować" . Dlatego też nasza dzisiejsza analiza średniowiecznych symboli. że zaczynamy odczuwać i marzyć na wyższym poziomic niż poziom bezpośrednich znaczeń. często bywa anachroniczna. ku temu. sugerują i "modalizują".mylnego . Taka symbolika nic istnieje. niedoskonałym i złowróżbnym. zwierząt.

ff1i/f'. zwierzę zajmuje wiele miejsca w historii społecznej. aby zwierzę uczynić przedmiotem badań lub też poświęcić mu poważną rozprawę.111111. Pozostawili je "małej historii". religii. Iq~':. antropologami. wśród których na pierwszym miejscu należy wymienić Roberta Delorta l. Pozwoliło to sięgnąć po informacje zawarte w świadectwach innej kategorii. językoznawcami. A to z wielu powodów. w jaki patrami szybko i skutecznie znieść przegrody pomiędzy poszczególnymi dziedzinami nauki.111'11 fJflllIlI. które w jakimś stopniu dotyczyły zwierząt. a te dwa przymiotniki. Około dwudziestu lat temu sytuacja uległa zmianie.1' . podobnie jak wszystkie inne tematy które uznali za niepoważne. 1. anegdotyczne i marginalne.1. wzbogacić problematykę i ułatwić kr mtnkt y ze specjalistami rozmaitych dyscyplin. Muszą być przy tym »transdokumentalne" i "transdyscyplinarne" . materialnej. Badania tego typu zajmują odtąd poczesne miejsce i interesują przedstawicieli rozmaitych dyscyplin naukowych.1.'. ' .1111111. etnologami.lIi:.'/.11". Pierwszym jest zapewne ich bezgraniczna ciekawość i sposób. Widziane w kontekście związków łączących je z człowiekiem.':tllIiltJIf/J\ \\.tlll. nauk 5pOI d. sądownictwa i symbolu.11 f'.l H 1)1'11111. Dzięki pionierskim pracom kilku historyków. mimo że już nieco wyświechtane od niefrasobliwego używania. Jedynie niektórzy filologowie i archeolodzy poświęcali nieco uwagi źródłom. Nikomu jednak nie przyszło do głowy.1 ::LtWlt:1 1".. jakie prowadzić musi każdy historyk zainteresowany problematyką zwierząt. oraz coraz częstszej współpracy z przedstawicielami innych dziedzin (archeologami. w historii kultury.Procesy zwierzqt Sprawiedliwość jako przyklad? H istOlYCY przez długi czas nie zajmowali się zwierzętami. 11/111'111.. zoologami) zwierzę stało się przedmiotem badań historycznych z prawdziwego zdarzenia. W tym nowym zainteresowaniu światem zwierzęcym główną rolę odegrali mediewiści.i:.1 111'111".111\'1'111. doskonale określają rodzaj badań.. gospodarczej.

jawia się na scenie. a zwłaszcza utrzymywania z nim nagannych stosunków.]:.1/11 :\11'. by się posłużyć słynnym sformułowaniem pewnego antropologa 4."1". wspominania o nim na kaźdym kroku. ale też transcendentne . SWi:11:1 :". toponimia. .które duchowni i wierni codziennie mają przed oczami.' I I.I"!.11.malowane. ale też materiały archeologiczne. stworzonego na podobieństwo Boga. Wil'il' roz. stworzenia niedoskonałego.111'. Poplina w Narodowym Muzeum Historii Naturalnej w l':lrY. ze społecznością.uuuuu c-: ('''('' I"~':' iii II I' .lfdlllC' 1. historykami. ~'. Z jednej strony jest to dążenie do zdecydowanego przeciwstawienia człowieka...I . co zaldada pewne pokrcwicństwo . przekleństwa: historyk mediewista.j potwornym hybrydom". Oczywiście są to nie tylko teksty i obrazy.1111. So przebieraniu się za zwierzę a penser symboliquementt Nouveauxregards por. t.ZWIERZĘ 32 łecznych i przyrodniczych 2 Powód niebagatelny leży też w samych średniowiecznych źródłach: bardzo wiele mówią nam one o zwierzęciu i relacjach łączących je z mężczyznami..I/f/I SI//" 1/11 /\I"jh''I'dllllll'I/'/''/tf(lf/tl .". mcdicvali" 1996. podległego.'.' \V "I :\'\'. monde ani mai ci la fin du Moyen Age. I.:l'. 4. .1'1·. że między wszystkimi żywymi istotami istnieje jakaś więź..\' zoologami.1".01:111 illit:. "::. w: i\1'0h'. F Y.1-'11111. i zwierzęcia.'sl. Od Arystotelesa pochodzi bowiem myśl o wspólnocie wszystkich żywych istot.' (..1". 117-135.:lIlli.uium 1:r:II1t.-./ 1'lIiloslI/. Pisma Arystotelesa o zwierzętach zostały przetłumaczone na łacinę z arabskiego przez Michela Seata w Toledo okolo 1230 roku.'f l' wvd ('. hisroryk.\".()11I~ T/u".t r u 1:"". 41-54.wil. że w Europie żadna inna epoka tak często i tak intensywnie nie eksponowała zwierzęcia. co kłębią się po kościołach i rozpraszają mnichów podczas modlitwy-'. okazywania mu nadmiernej troskliwości. fI :. "I:Hom- Natura." '.llly li Ir.ann /vrisuru-lianisn«.okazał się najwazniejszyś.-:il" J Ird"lct!! t' II CyIOW. żc wbrew pozornemu odrzuceniu kler i cała chrześcijańska kultura średniowiecza interesują się zwierzęciem. kobietami. piosenki.. a potwierdzona w De atsima.1"1111.'. . ostatnim odpychającego stworzenia niższego rodzaju siłą rzeczy prowadzi do nieustannego o nim mówienia. Stąd tak liczne .1111. 1""..nie tylko biologiczne. (J/igills 11/ l.:jI" Wy1l1i:11l:1'. Pastoureau. takie jak czarnoksięstwo i sodomia.między człowiekiem a zwierzęciem.. na jaki udokumentowany teren się zapuści. folklor. I '.'.: 1111\. lvt ł . sokoły) aż po zbrodnie diaboliczne i hańbiące. Wywodzi się od Arystotelesa i świętego Pawła.'. JI'dlł():~('1 0/(1"" 1'. heraldyka.II':: 1..-11:.. "Micrologus. znawcami jest hnrdzn owocu». Z myśli tej średniowiecze korzystało na wielu etapach.TllI1<"III' "Naturalnej i kulturalnej historii prawdziwych zwil'lo'.J. pozornie przeciwstawne.bo bezskuteczne . bezwstydnym małpom [. rzeźbione. Zwierzęta wypełniają nawet kościoły jako znaczący element dekoracji i figuratywne tło . Konsekwentne przeciwstawianie człowieka zwierzęciu i widzenie w tym.I' 'I "". psy.'lIil/dl/tllt' 'LdIHII.W.1. \\' I 111111" .'Itt·::. Słowem do "myślenia o nim w sposób symboliczny". antroponimia.IIII' 1'./.\111111 11. z których ostatni -wiek XIII . rytuały i kody społeczne. s.L:i:1h'.t!i.llIdlllll. III pL'J':. () punuwnyrn odkryciu historii nntur. przysłowia. . naśladowania jego zachowania.1:(. lecz' być może bardziej nam bliski. począwszy od nadmiernego uczucia okazywanego niekrorym udomowionym przedstawicielom gatunku (konie.jczyl calość [niemal dosłownie) do swojego traktatu De animalihus. .111. a może nawet nicczystego.. J'li'n C~{.postawy wobec świata zwie4D.I.ilncj Arystotelesa por. wszystkich "exemplów" i porównań.\If::/Illl. Kuwielkiemu zgorszeniu niektórych duchownych.1 1'1'1"'/. Dlatego surowo potępia się wszelkie zachowania zacierające różnicę między istotą ludzką a zwierzęciem.:lIl11 .1. Iq:.!) . O jedno pokolenie później Alhut Wielki wl././""/('. spotyka tam zwierzę. 20d kilku lat do takich spotkań dochodzi w rumach scmi n.Jill J tJw'. 1 .I'. M. Wygląda na to. Pourquoi l'animal est. rozproszona w wielu jego pismach.ywych .i1'1 .SI() sil. 1.lIrlll'"IIJ./011.' ':I.. II I~IH (h. . 5. t '. wprowadzania na poczesne miejsce do wszelkich metafor. Z drugiej strony u wielu autorów dostrzegamy mniej lub bardziej jasno wyrażone przekonanie.I.I)('".. Drugi kierunek jest bardziej wyciszony. .".I. Arisunlr ill IIIl' W. Sperber. scienze sur Je c societa (..\11". Pod tym względem przyjęcie arystotelesowskiego dziedzictwa ułatwiał fakt istnienia w tradycji chrześcijańskiej pewnej pokrewnej -lecz różniącej się przyczynami .'.1.111 Ste"lllll"". tkane . świadczą o tym dwa kierunki myślenia na ten temat i dwa powstałe wówczas typy wrażliwości. Il. bon me" 1983.OIlV.1 '{'III. ten sam tłumacz kilka lat wcześniej przełożyl komentarze Awicenny. () 1'1'11'-..("' '.uui SZII1k" . Louvain I'}!I!'.11'0.lld-:.:"i.1 PROCESY ZWIERZĄT 33 Pierwszy kierunek przeważa i dlatego zwierzę tak często po.' Id /·.zakazy przebierania się za zwierzę>.w z pism Arystoteles'l znano już i tłumaczono pod koniec XII wir-ku. lepione.lłłl'lIl .< ". 11I1I(i j(){)J. którzy jak święty Bernard w słynnej diatrybie gwałtownie protestują przeciwko "drapieżnym lwom.' 1".'IIll. II. niezależnie od tego. Chrześcijańskie średniowiecze a zwierzę Trzeba podkreślić.

i czy "wszystkie" zwierzęta są naprawdę "dziećmi Bożymi". Dotyczyły przyszłego życia zwierząt: czy zwierzęta zmartwychwstają po śmierci? Czy idą do nieba? A może do jakiegoś specjalnie dla nich przeznaczonego miejsca? Wszystkie czy może tylko jeden przedstawiciel każdego gatunku? A co do ich ziemskiego żywota: czy wolno im. poznajemy tylko za sprawą wzmianek związanych najczęściej z rachunkowością./. E.:. Zdanie to fascynowało wszystkich komentujących je teologów".111111":/1'. 6-37 (dotyczy zwłaszcza procesów wytaczanych gryzoniom. ta pojawia si~· icdnak w k. że począwszy od P(lŁowy XIII wieku stawało ono przed sądem.1 I. Niestety procesy zwie7 Rz 8.. wyśmiewających obyczaje i wierzenia dawnych społeczeństw 12. Nntut i.·( IO"I:IIHŻl'.21)7. instytucja Inkwizycji. ~I. którą zajmiemy się tu dokładniej.ge a nos W a unirs.f. 1>1.:.c. Zauważmy. czy jest odpowiedzialne za swoje czyny. wywodzi się zapewne z pism świętego Pawła." 1:. The Criminal Piosecution oiAnimals..'. Starożytność biblijna i grecko-rzymska lekceważyła je..'. I IHL'. 9 Miał I(fll. t.••. wskazują."" (I 'I':. że zszedł na ziemię.) żywcc-m maciorę która ..uikfurt I l)/l). T I l"IIl.II I. E. Les Proces nos iouis./l.'. s. . I I i1dl·:·.: 111/11 NiI(IJldlJ.1I11! Il'd II Wśród nielicznych i nie zawsze najlepszych pozycji (zwłaszcza W języku francuskim) wyróżnia się: K. nieznane.rnnt tu. H Focząwszy od samego Tornasza z Akwinu 1'01. To bardzo znacząca zmiana. I '-'-l. }. zainteresowanie i liczne wątpliwości dotyczące tej kwestii. 14). na ziemi.1. M. czy Chrystus naprawdę przybył. z powodu której podlega zepsuciu. Leipzig 1937.lwi':. I(lt.11I~ HII.1«11' I':" \'. odbywają się następnie przez trzy kolejne wieki.1. wyposaża w mniej lub bardziej rozumną duszę i zastanawia się. 1\.11 . Thierstraien und Thierpiocesse.'. 1"lris I 97(). Są one znane na całym Zacho- "·lIlJiIJIi/IIX. tu.) ""·1>1:. tak jakoby powiedzieć Cuillaurnc d'i\llv(·r. Niektóre sprawy są dobrze udokumentowane. The Ptosecution ol Animals and Lijeless Things ln the Middle Age and Modem Titnes.I.1/1'.•..i/I.. traktować jak istoty odpowiedzialne pod względem moralnym? 10 Pytania.'/li/ltlllllll' ~:. Paris 1964. Dla niektórych fakt. rząt.. W I·. Chene. 21: QL/ia et ipsa creatura liberabitur II scrvit uu: CO/TIII'li""i-.. Evans. /}If. t. -".mc wydarzenie tego typu we h. t.·. "Mittheilungen des Instituts fur Osterreichische Geschichtsforschung" (Innsbruck) 1891. świadczące o tym.1:111'.ge -1249). uwolnione zostanie.''' . której naj słynniejszym świadectwem jest życie świętego Franciszka.I. znalazły się w publikacjach przeznaczonych dla czytelników żądnych anegdot.·.·1 kommentar des Thomas von Aquin. Les Proces Vartier. Chrześcijaństwo zachodnie wykazuje wówczas tendencję do samowystarczalności.lu M()yen A. 64.IIlYI. s.. Przebadałem około sześćdziesięciu przypadków. 11). Scholastycy stawiają sobie pytania.1' i. 110.'.1"'" zapewne jego autnrstwa Por. If :\/1\'1'1.. I . I'. a nie inny przebieg procesów.: polnw. ulJge/l lic! WiIJiI"//l/ VO/l !\IIV.i'·I'.'.I·. Inne.'. 546.11111. Dietrich. do połowy XIII wieku 13. liczniejsze. P:lris .'. a Kościół staje się wielkim sądem (powstają trybunały duchowne. (lt'n'lI pr:'. Procesy.\:/. Rousseau. t. s. . nie doczekały się jeszcze swoich historyków 11. Krótki bilans historiograficzny dla XIX i XX wieku znajdziemy W dwóch artykułach: W W Hyde. Na długi czas zostały zepchnięte na teren "małej historii". Tierbarmung und reclusrituelle Tiertotung im Mittelalter. wzmianka t/u:o/u.llwJl Illul" IIlwi. P. mimo że godne najwyższego zainteresowania. H. Ilisfllilf'llfllluw{' . pracować w niedzielę? Czy mają pościć? I pytanie najważniejsze: czy należy je.1 niezbyt wiarygodne. Jol I.'. języku francuskim: G. "Past and Present" 1986. zastanawiając się. Zachowanie na wskroś anachroniczne./..o \V hUlll'ILI\' . Polklore <Ind Animol Lore.1 q.1. a zwłaszcza z pewnego fragmentu listu do Rzymian: "taIcie samo stworzenie z niewoli.llli(1 ("k I ". [uger Ies verso Exorcistnes et proces d'animaux dans le diocese de Lausanne (XV'-XVI' siecles]. 1)(·. J. W pewnym stopniu właśnie to tłumaczy taki. robakom i insektom).1. 696-730. s.I·.:lj:WY do p:lryskiL~() 111'·1i 1\\'. I '. Law. /(. że przez długi czas nie rozumiano.. Qucutiu.11111. Jedni rozważają znaczenie słów. żeby zbawić "wszelkie" stworzenie. jak się wydaje.1'.lisl. takie jak sprawa maciory dzieciobójczyni z Falaise (1386). 12.'. chrześcijańskie średniowiecze natomiast wprowadza je na środek sceny. i" lil'l"/'ld tem gloria e {iliorum Dei. Pll' 1IIW II I''''': 1\ \'. Les Proces d'animaux du Moyen A.lrsze udokumcruow. Postawa ta. Bcrkenhoff. jak bardzo chrześcijaństwo dowartościowało zwierzę.'.. . von Amira. A.34 ZWIERZĘ: rząt.. Pytanie o moralną odpowiedzialność zwierzęcia prowadzi nas do ważnych akt procesowych świadczących.II L. przy obecnym stanie WII"II:·I'1"11<-·..Ws·:. że Francja nie ma wcale monopolu na podobne sprawy. Lausanne 1995 ("Ca~ hiers lausannois d'histoire mćdievalc". Tieistraje.ylq'. "Univcrsity of Pcnnsylvania Law Rcview" 1916. żeby zbawić "również" zwierzęta 9. N." PROCESY ' I.:i " sp"lon.JIIIII' I'f . aby uczestniczyć w wolności i chwale dzieci Bożych" (Rz 8. gardziła nim lub składała na ofiarę. jest dowodem na to.:.~.. którymi Sorbona żyła jeszcze pod koniec XIII wieku.!'. Cohen.1' l. które miały miejsce w królestwie Francji w latach 1266-1586.LjtTJ. C. 35 ZWIERZĄT IJ·Ostatnio ukazały się tl'uni n unt« .h(.1'plwllI"1 lik' 1111'11111./(/..lw.·. N. roku ( :h"t!·.· "t!r'.)11':.ysl kil' cytowane przez różnych autorów przykłady datowane na okres wl"..: XIII wieku S. Lyon 1961.'.. że Jezus narodził się w stajni.· ·. " . czym jest historia. London 1906.':I.:v ni.1'.I'I/I.1'11111'111.·. Bcrnc-I-r. procedura śledztwa)."IW\'It'\'(" ·11111·1111 "'II 1".1lI'illl I 'I/I.\11 tlt' (.I~:.

S.r. Meyerson.rtI'lzj. London 1993.-C. Color and Culture. lecz wykraczającym daleko poza problematykę średniowiecza i poświęconym raczej zagadnieniom artystycznym i naukowym niż praktykom społecznym koloru. i w ten sposób szukać domniemanych prawd uniwersalnych i archetypicznych dotyczących koloru. M. Trudności dokumentacyjne Pierwszy rodzaj trudności związany jest z różnorodnością kolorów. Trudności te są trojakiego rodzaju: dokumentacyjne. red. Paradoxes de la couleur. jest też złożoną rzeczywistością kulturową. I }()) . Voir et nommer les couleurs. Paris 1957.ie [ranęaisc" paździcn. Nie ma nic takiego jak transkulturowość koloru. red. Teoretyczne ujęcie zagadnienia historii i antropologii barw prezentują trzy prace zbiorowe: Problemes de la coulem. na ogół wystrzegają się prawdziwie historycznej perspektywy'. jakie sprawia postrzeganie koloru jako integralnego przedmiotu badań historycznych. Tornay. Różne powody tego milczenia same w sobie stanowią świadectwo historyczne. historyków sztuki i badaczy życia codziennego' zbyt bowiem rzadko zajmowali się oni kwestią kolorów. . w jakim każdy z nich przetrwał. Związane są głównie z trudnościami.Jak widziano kolory w średniowieczu Czy możliwa jest historia kolorów? K olor jest nie tylko zjawiskiem ze sfery fizyczności i percepcji. »aris 1990 [numer specjalny przegl. a przez to stwarzającą wiele poważnych problemów. Histol Dziełem najbardziej ambitnym. a jeśli już to czynią. Do pewnego stopnia odpowiedzialność za taki stan rzeczy spada na archeologów. jest praca Johna Gage'a. i k--.(. r. nie poddającą się generalizacji ani analizie. jak próbuje się nam wmówić w pracach opartych na źle przetrawionej wiedzy z zakresu biologii i neurologii lub tandetnej psychologii. Practice and Meaning jrom Antiquity to Abstraction. Nie istnieją one dla historyka. Kolor jest przede wszystkim faktem społecznym.Jdu "Ethnoloi!. 1')()(). podłoża i stanu. Pouchcllc. red. Niektórzy autorzy wolą żonglować czasem i przestrzenią. Nanterre 1978. Z tego powodu badacze wieków średnich rzadko poświęcają mu uwagę. metodologiczne i epistemologiczne.

Dlatego też z mieszanymi uczuciami przyjmuję zwykle inicjatywy badaczy. musi przede wszystkim zdać sobie sprawę. zniszczonych lub uszkodzonych w wyniku zderzenia świadectwa przeszłości z dzisiejszą ciekawością. że począwszy od XVI wieku historycy i archeolodzy przywykli w swej pracy brać za punkt wyjścia obrazy przeważnie czarno-białe: najpierw sztychy i ryciny. i z należytym szacunkiem traktujmy odbarwienia i zmiany barw. książkach. Który historyk sztuki bierze to pod uwagę. zamierzają "restaurować" kolory pomników lub dzieł sztuki albo . pokrywali werniksem lub usuwali poszczególne warstwy koloru nałożonego przez poprzednie pokolenia. w tym również malarstwem.] k(. zadufanego i groźnego. co żyli przed wynalezieniem światła elektrycznego. bądź działalności ludzi. Działanie czasu stanowi integralną część badań historycznych.'. Podobne przedsięwzięcie. gromnica czy świeca dają światło inne niż to. Ponadto należy zwrócić uwagę na fakt. którzy metodami laboratoryjnymi. Przynajmniej nie od razu. Dostrzegam w tym rodzaj naukowego pozytywizmu. w których przeważały obrazy czarno-białe. a także do jego kolorowej reprodukcji. lecz takie. Zbyt gorliwe tropienie tak zwanej prawdy historycznej lub archeologicznej okazuje się nieraz katastrofalne w skutkach. niż je widzieli nie tylko ludzie średniowiecza. jeśli odsłonięte warstwy ogląda się i bada w świetle elektrycznym. zaprzeczać mu. będące dziełem kolejnych pokoleń. odmalowywali. ale pozostaje całkowicie anachroniczne. którzy na przestrzeni wieków zamalowywali. wzbudza zrozumiałą ciekawość. Nie zapominajmy o tym. bibliotece. Naukowcy czy studenci w dalszym ciągu mają trudności ze zrobieniem zwykłych slajdów w muzeum.I'. Dlaczego je negować. by mogło je odmienić kilkadziesiąt lat. dysponowano praktycznie wyłącznie dokumentacją czarno-białą. Z jednej strony nawyki myślowe były zbyt utrwalone. wieków i epok Nie zapominajmy również. ze zrozumiałych nieraz względów n. przyzwyczajeni do pracy opartej na dokumentach. lecz także wszyscy ci. kiedy zajmujemy się kolorami. a następnie zdjęcia.':. zwłaszcza czerwieni. Albumy są drogie. Przypomnijmy sobie ostatnie prace restauracyjne nad "przywróceniem oryginalnych czystych barw" pędzla Michała Anioła sklepieniom Kaplicy Sykstyńskiej i towarzyszącym tej akcji skomplikowanym zabiegom technicznym i mediacyjnym. przedmioty i kolory w oświetleniu zupełnie innym. lampa oliwna i naftowa.przywracać im pierwotną barwę. które zaszły za sprawą czasu i ludzi między wiekami XVI i XIX? Z podobną zdradą mamy do czynienia w przypadku średniowiecznych miast. poprawiali. czyścili. Próbuje się im za wszelką cenę utrudnić dostęp do oryginału dzieła lub dokumentu. "ektachromy" kosztują fortunę.) n i.: IHillllk:wjl luh ::ll. choć nieco irytuje. z drugiej zaś dostęp do kolorowej dokumentacji fotograficznej był i nadal jest luksusem. jak wielką rolę odgrywa ten kolor w badaniach nad sztuką średniowiecza). czym była w stanie pierwotnym.128 KOLOR ryk. jest również tym.msowcj. Narodziny fotografii kolorowej niewiele tu zmieniły. Na przestrzeni czterech wieków w badaniach nad przedstawieniowymi świadectwami przeszłości. czerni i bieli.ICZllil' ().tLI("jl' . zanim zacznie je badać.: pl:Tk~. na wystawie czy w ośrodku dokumentacji. a przy tym niemającego nic wspólnego z misją historyka. a przede wszystkim złota (a wiadomo. Ponadto.J()f()WI· i1I1. że widzi kolorowe przedmioty i obrazy przechowane przez wieki nie w stanie oryginalnym.co gorsza .:. komputerowe bazy danych zupełnie nie oddają prawdziwych kolorów. będącym wynikiem bądź reakcji chemicznej zachodzącej w składnikach środków barwiących.I":11 I iC'/. do niedawna postrzegali i badali średniowiecze bądź jako świat szarości. sposób myślenia oraz wrażliwość historyków i historyków sztuki stały się również do pewnego stopnia "czarno-białe" i pogłębiły rozdźwięk między światem czerni i bieli a światem kolorów w dosłownym znaczeniu tego słowa (co nigdy nie miało miejsca w starożytności czy w średniowieczu). bądź jako świat wyzuty z jakiejkolwiek barwy.ks'. Co z kolorów Michała Anioła rzeczywiście możemy zobaczyć w naszym oświetleniu z 2()( )/1 roku! Czy nie mamy tu do czynic-ni« Zl' zdr:ld:) Wil. periodykach i kolekcjach. że dziś oglądamy obrazy.:IJ:) I II . wydawcy i rcdnktorzy pism naukowych clin u ru u. Historycy (a może jeszcze bardziej historycy sztuki). Mnożą się wszelkiego rodzaju przeszkody mające ich zniechęcić lub pozbawić pieniędzy. jakimi uczynił je czas. co uczynił z niej czas. Samo działanie czasu jest faktem historycznym.I:Ii('(' JAK WIDZIANO KOLORY W ŚREDNIOWIECZU 129 nia. które otrzymujemy dzięki prądowi elektrycznemu. Pochodnia. zieleni. za pomocą wyszukanych środków technicznych. patrząc na obraz czy pomniki Zapominanie o tym nieraz prowadzi do absurdu.n urv liu. zacierać je i niszczyć? Rzeczywistość historyczna jest nie tylko tym. W rezultacie. archeologicznych i badań dzieł sztuki.

jest wyjątkowo znacząca). zajmowaną przestrzeń. nieufności opiekujących się nimi instytucji.a codzienną. 1I. czytelny w obrębie danego dokumentu. Jak prowadzić badania 1 Jakie postawić pytania i w jakiej kolejności? Żaden naukowiec.'1) JAK WIDZIANO 131 KOLORY W SREDNIOWIECZU jest to zabieg godny pochwały.lj. wyznaczany przez nie rytm. ale wszyscy często się do niego uciekamy. żaden zespół nie ustalił dotąd kwestionariusza czy kwestionariuszy badawczych. Zamiast szukać hipotez i wyj aś nicń natury ogólnej lub transdokumentalnej (symbolika kolorów. Trudności metodologiczne Drugim typem przeszkód są trudności metodologiczne. zwłaszcza przez ikonografów i historyków sztuki. zwłaszcza w dziedzinie historii sztuki. Mediewista niemal zawsze czuje się niepewnie..I"pwnl czy sym- /1:1 dnl.ograniczają nas często nieprzekraczalne bariery finansowe.. mogących służyć pomocą całemu środowisku naukowemu.·Nil' .)C\'jSil. niedostępnym dla większości badaczy. Poza tym świadectwa pozostawione nam przez średniowiecze. z drugiej . s)'111boliczne. ich rozmieszczenie. sekwencyjnej i składniowej . Przeciwnie. pisane czy też przedstawieniowe. kolory obecne i nieobecne (nieobecność w tym przypadku. Dlatego. Dopiero po dokonaniu analizy wewnętrznej . hadacz na ogół wybiera tylko to. lecz często pomijany. Pierwszeństwo świadectwa.zdjęcia cyfrowe przekazywane na odległość.I. Mediewiści powinni nieraz brać przykład z badaczy prehistorii. Z jednej strony pod względem naukowym jesteśmy w XXI wieku. przyzwyczajcnia ikonograficzne. którzy dysponują jedynie przedstawieniami (malarstwo ścienne).llq~lI.i. zwykłego naciągania uprawianego przy sprzedaży zdjęć. tropów i znaczeń w obrębie samych obrazów. Ilu studentów porzuciło badania nad sztuką iluminacji. jakim się zajmujemy (panneau. którzy nad poszukiwanie sensu w samych obrazach przedkładają to. techniczne.!~(lC·/. Ponadto stale pogłębia się przepaść między możliwościami techniki wyspecjalizowanej w tej dziedzinie .'I. a poruijn wsvvst l«».y illlH"g() koloru za pornocą tekstu. Wciąż łatwiej jest zajmować się życiem artystów lub teoretycznymi rozważaniami o sztuce niż studiami nad samym dziełem.:·. podobnie jak w innych. artystyczne.dd. W obliczu tak poważnych trudności natury materialnej. Powyższe uwagi wcale nie są anegdotyczne.lllhy h ·.materialnej.IIYl'ZI1l'j .' analizie innego rodzaju.. przedmiocie czy dziele sztuki.1". jest zasadą bezwzględnie obowiązującą. Z kolorem zawsze są tylko problemy: materialne. .l'.xj i Iwr:ddY!'::llI'j. Historycy i historycy sztuki powinni ich w tym naśladować przynajmniej na pierwszym etapie pracy badawczej. tezy. napotykającego na wszelkiego rodzaju bariery w badaniach nad świadectwami pozostawionymi nam przez przeszłość. obyczaju ik'III".III\ 1'I. czego się dowiedzieli ze źródeł pisanych.11('·. Wszelkie próby wyjaśniania 'lhn:Il()SI:i (. witraży czy malarstwa z powodu utrudnionego dostępu do oryginalnych dokumentów.'. Teksty i obrazy przemawiają do nas w zupełnie odmienny sposób i trzeba je analizować przy użyciu różnych metod. komputerowa obróbka obrazu . czego się dowiedzieli z innych źródeł. 1I1(1)'. historyk koloru musi wziąć to pod uwagę i zachować dla poszczególnej kategorii świadectw odpowiednie zasady kodowania i działania.·II·j. witraż.)ki\". Jest to fakt oczywisty. Jak każdy historyk. grę kolorów. nie sugerując się tym.'I""I"IIII(IW. Nad kod wykraczający poza ramy obrazu musimy przedłożyć jego kod wewnętrzny. czyli określić związki z materialnym podkładem. co w danym momencie może sluży{. na poparcie wykluw. ikonograficzne. chemiczne.badacz możc wytyczyć sobie inne drogi.llI'j IllIWIlIliV 1. nigdy nie są neutralne ani jednoznaczne. należy przede wszystkim wyciągnąć z samego dokumentu to. miniatura. fresk. poświecić sil. co może on nam powiedzieć o "jak i dlaczego" koloru.·. konwencjonalne przedstawienie rzeczywistości). W ten sposób praca naukowa nad kolorem staje się dla humanisty prawdziwym luksusem. kiedy próbuje zrozumieć zasady funkcjonowania koloru na obrazie.di. prawnej i finansowej studenci i naukowcy często rezygnują z badań nad kolorem i postanawiają zająć się innym tematem. mozaika). Każde z nich ma własną specyfikę i interpretuje rzeczywistość na swój sposób. głównie pisanych. iI II tI. gobelin.·. wreszcie niemożności reprodukowania w kolorach rezultatów swojej pracy w specjalistycznych czasopismach.I'. wobec mnoźących się pytań i wielu parametrów. w ogóle nie mając przed sobą tekstów: muszą zatem szukać hipotez.130 KOLOR ich liczbę.\III' "llIhkIII. mają one wartość historycznego świadectwa i służą wyjaśnieniu obecnej sytuacji. instytucjonalne i prawne. "chałupniczą" pracą studenta lub historyka.

Jest tak również w przypadku iluminacji (dzięki której przetrwały do naszych czasów setki tysięcy kolorowych obrazków) i wszystkich innych technik artystycznych.("1ISIl. polityczne. dzieła sztuki i przedmioty powstałe w wiekach średnich naszych dzisiejszych definicji.!'. jego definicji i klasyfikacji niebezpieczeństwo to wydaje się poważnie wzrastać. Dlatego też gdyby historyk malarstwa. w kolorze niebieskim.: d. . lecz jedynie etapami zmiennej historii wiedzy.zwłaszcza historykowi sztulci . jest dla nas oczywiste.na każdym skrawku dokumentu. czarnym. Nie znaczy to. wywody naukowe. całkowicie by się mylił i dochodziłby do absurdalnych wniosków. Wspomnieliśmy już.o ~.o:i:1wyhivr. że czerwony strój na trzynastowiecznej miniaturze lub piętnastowiecznym witrażu przedstawia prawdziwe ubranie. Sam fakt określenia lub nieokreślenia koloru jakiegoś przedmiotu jest już znaczącym wyborem mającym konotacje ekonomiczne. Każdy opis i każda wzmianka o kolorze ma znaczenie ideologiczne. ani koloru. a krystalizuje dopiero w wieku XIXj że przeciwstawienie kolorów ciepłych i zimnych jest czysto konwencjonalne i funkcjonuje odmiennie w zależności od epolci i społeczeństwa. Po doświadczeniach Newtona. zielonym lub w inny.O lwioIII JAK WIDZIANO KOLORY W ŚREDNIOWIECZU Trudności epistemologiczne Trzecim typem. widmo optyczne czy okrąg chromatyczny. Średniowieczny obraz pod względem koloru nigdy dokładnie nie odzwierciedla rzeczywistości. że przy takiej czy innej okazji płaszcz takiego czy innego króla był niebieski. naiwnie sądził. Niebezpieczeństwo anachronizmu stale grozi historykowi . badający na podstawie panneau. że są one mniej istotnej po prostu należy się do nich odwołać dopiero na drugim etapie badań. nie stosujmy ich niefrasobliwie w odniesieniu do starożytności i średniowiecza. W średniowieczu kolor nigdy nie występuje sam. swoją rację bytu.rn odcieniu czerwieni." i ftlllkcj. że w średniowieczu niebieski jest w Europie uważany za kolor ciepły.rn obrazie lub na innym. że niebieski nie był. miniatury czy witraża częstotliwość występowania kolorów ciepłych i zimnych. Ponadto jest to poważny błąd metodologiczny. Przypomnijmy. Na każdym przedstawieniu ubranie jest czerwone przede wszystkim dlatego. po wynalezieniu widma optycznego i spektralnej klasyfikacji kolorów. że zieleń sytuuje się gdzieś pomiędzy żółcią a błękitem. swój sens ma wyłącznie wtedy. społeczne lub symboliczne wpisane w konkretny kontekst. nie znaczy to.rn kolorem lub wieloma innyrni barwami. gdy jest zestawiony z inny.Trla człowieka średniowiecza nie I11J to II aj m ni ej szc. Nie posługujmy się nimi bez zastanowienia. przeszkód są trudności epistemologiczne: nie można dowolnie nakładać na obrazy pomniki. W średniowieczu były one zupełnie inne.n:dlli(lwi("(:/-lIyl\l sY:'l<"llIi •. anachroniczna i fałszywa. k()!on"lw "/. Poięcia kolorów ciepłych lub zimnych. a nawet naj cieplejszy ze wszystkich kolorów. będącym potwicrdzeniem lub zaprzeczeniem obrazu pierwszego. podstawowych lub uzupełniających. Opinia. W :':lIll1ynl ~.132 KOLOR po dokonaniu wewnętrznej analizy strukturalnej kolorów w obrębie przedmiotu lub badanego obrazu. że był on rzeczywiście niebieski. Zastanówmy się chwilę nad przypadkiem widma optycznego. Nie znaczy to również. Równic znaczący jest wybór słowa. Nie to jest jego celem ani pod względem formy. że przeciwstawia się innemu odzieniu.:Ik()ś. które faktycznie było czerwone. tak jak dzisiaj.id!·"1 n i« 133 . że w XIII lub XIV wieku niebieski.rhy IJkn'śli. Należy też całkowicie zaniechać prób dopatrywania się jakiegokolwiek "realistycznego" znaczenia kolorów na obrazach i dziełach sztuki.r spośn'ld iuuvch. . koncepcji i klasyfikacji kolorów. dowody "naturalne" (takie jak tęcza) oraz codzienna praktyka. że widmo optyczne zostało odkryte przez Newtona dopiero w drugiej połowie XVII wiekuj że zależność między kolorami pierwszymi a kolorami uzupełniającymi wyłania się powoli w tym właśnie wieku. przy czym to drugie ubranie może się znajdować na tym samy. Dokument pisany jest osobliwym i niewiernym świadectwem rzeczywistości. jest jednocześnie naiwna. prawa percepcji czy kontrastu synchronicznego nic są prawdami wiecznymi. nawet w przypadku najbanalniejszego inwentarza lub najbardziej stereotypowego dokumentu notarialnego.'· 11:lIl1n:. które skryba luh sl:d·. należy do kolorów zimnych.III1T. W przypadku tekstów obowiązuje podobne prawo co w odniesieniu do obrazów. Średniowieczny obraz nigdy nic "fotografuje" rzeczywistości. Kiedy średniowieczny kronikarz mówi nam. W przypadku koloru. że na przestrzeni całego średniowiecza czerń i biel były uważane za kolory pielwsze (a nawet za przeciwstawne bieguny wszelkich systemów kolorów]. Nie o to chodzi. W sposób przekonujący mówią nam o tym społeczne zwyczaje.

sztuki czy nauki. Couleuts et t. że przed XV wiekiem. s. 113-117. żeby otrzymać fiolet. na miarę stanu wiedzy swoich czasów.-1. I '. Paris 1998. 2 M. Poięcie dowodu naukowego również jest ściśle kulturowe. Nie jest on jednak dziełem Arystotelesa ani Teofrasta. czasu ani przestrzeni. t.u\'cIW(' (q~~H.. nie mieszają błękitu z czerwienią. Za to połączenia żółci i zieleni.\:/"is. Mass. (:"u/"'lrS tfll iVll1\'I'1I A. często cytowano. ..134 KOLOR leży między żółcią a błękitem. podczas gdy dla nas stanowi kontrast niezwykle silny jako przeciwstawienie koloru pierwszego i uzupełniającego. swoje uwarunkowania ideologiczne i społeczne. opracowuje związane z nim kody.. bo człowiek nie żyje sam. () Ban Iomicju Angliku i kol. archeologii.iwion» przez W. Dzieje się to trzy wieki przed naszą erą 3. lacilisl"l cZ~'sl() wydawano razem z Iurva /I111ł1m!io.podobnie zresztą jak dla socjologa czy antropologa kolor jest przede wszystkim faktem społecznym. stanowią IIkontrastll dość słaby. s. Nie tylko nie powinien narzucać przeszłości swojej wiedzy w zakresie fizyki i chemii. Nie można badać tego zagadnienia w oderwaniu od kontekstu. swoje przyczyny. Salval. wcale nie uznajemy za kontrastowe. wskazujący na to. Praca historyka Wspomniane trudności dokumentacyjnej metodologiczne i epistemologiczne podkreślają kulturowy relatywizm opinii dotyczących koloru. De coloribus. Aristotle. Crccka wersja tCi!." (/. . ::\-45. że człowiek średniowiecza .· c:yl. Przypisywano go Arystotelesowi.. Nie jest to domeną artysty ani uczonego. optycznym. To społeczeństwo IIwytwarzall kolor.I:''). nie mogą zatem mieć ogniwa pośredniegoj wspólnego lIśrodkall. Wywarł wielki wpływ na encyklopedyczną wiedzę XIII wieku. 1980.ibrary. nie wchodzi w zakres biologii ani natury. Mino)' vvorks. Nie istnieje zresztą żaden przepis malarzy czy farbiarzy.lIlt'. Ai x ('II 1'. kopiowano i komentowano. Arystoteles nie poświęcił osobnej pracy zagadnieniom barw. w: M.. zwłaszcza w: De sensu et sensoto. przytaczając dowody na poparcie swojej tezy. Historyk zatem musi wystrzegać się anachronizmów.«: 'l raiu ili:« I'II/lII'/Irs d. trzy wieki być może wzbudzi jedynie uśmiech lub zostanie uznany za przestarzały. nie mieszają błękitu z żółcią. mówi. W średniowieczu natomiast był to najbardziej jaskrawy przykład kontrastu: tak odziewano szaleńców i tak oznaczano wszystko co niebezpiecznej transgresywne i diaboliczne. ale nie ma związku z żółcią. zwłaszcza w De anima. Podobnie jak etnolog. Jeśli tego nie uznamy. a przeciwnie . jak go stosować. System obecnie znany i uznany. 14.eintures dans l'Occident medieval.wyposażony przecież w taki sam narząd wzroku jak my dzisiaj . llctta w Lol: Classica! JAK WIDZIANO KOLORY W ŚREDNIOWIECZU Nie sięgając po dowody naukowe. l . lecz w społeczeństwie. 3Tamże. ma swoją historię. Arystoteles.~:-. ale by to osiągnąć. Cambridge.postrzegał kontrasty zupełnie inaczej! W średniowieczu dwa zestawione ze sobą kolory. że jego klasyfikacja jest najzupełniej słuszna pod względem fizycznym. w: Libri Meteologicorum (kiedy jest mowa o tęczy] i w pracach o zwierzętach. którym byłaby zieleń. w połowic poświęconej kolorom. Kolor i związane z nim problemy należą do sfery społecznej. prawdopodobnie pochodzi z późnego okresu szkoły perypatetyków.dwie barwy dla nas łagodnie zestawionej dla oka średniowiecznego wyraźnie się ze sobą kłócą. zanim się stanie historią techniki. lecz ponadto nic wolno mu uznawać za prawdę absolutną i niezmienną spektralnej organizacji kolorów i wszelkich wynikających stąd konsekwencji. by nie rzec . "Sc "cli.()traktatu przcdst. mieszano kolor żółty z niebieskim. Zieleń ma co prawda bezpośredni związek z błękitem.)rz. które dla nas silnie ze sobą kontrastują. W traktacie tym Arystoteles chyba najpełniej przedstawia swoje poglądy dotyczące natury i percepcji kolorów. dowodzi przecież naukowo. s. Dlatego też historia kolorów. Podobnie.II""I' f'!\/I. i wytycza granice. powinien uważać widmo optyczne jedynie za jeden z systeUlÓW ułatwiających klasyfikację kolorów. Pastoureau. [esus chez le teinturiet. s. opisuje go i nadaje mu sens. niemal jedna barwa. Wersje.. W średniowieczu powszechnie znany jest też traktat specjalnie poświęcony naturze i widzeniu barw. popadniemy w ciasny neurobiologizm lub niebezpieczny scjentyzm i raz na zawsze zaprzepaścimy szansę stworzenia historii barw i. Tematyka ta jednak jest obecna w wielu jego dziełach. Dla historyka . dwóch barw sąsiadujących ze sobą w widmie kolorów. za dwa. żeby otrzymać zielony-. widoczny zwłaszcza w 19 księdze De ptopriet atibus terurn Bartłomieja Anglika. "sprawdzonyll doświadczalnie. Potrafią oni oczywiście wytworzyć kolor zielony. Te dwa ostatnie kolory mają inną skalę i inne osie.'~!tq . musimy przyjąć. musi być przede wszystkim historią społeczną.ontologicznym. określa jego wartość. który nic posługiwał się bynajmniej pojęciem widma przy klasyfikacji kolorów.:/I 135 .' HOrll.': . I tak zestawienie czerwieni i zieleni (najczęściej spotykana kombinacja barw na strojach arystokracji między okresem panowania Karola Wielkiego a wiekiem XII) jest odbierane jak kontrast słaby. przeanalizowany i udowodniony naukowo. 72-78..

Boyer. Przywołajmy najsłynniejsze nazwiska trzynastowiecznej nauki: Robert Crosseteste ".i<f\'wv.l. Hamburg 1985. Baur. Vitelo 10. klasyfikowanie. Robert Crossct. wsl. system. IIIW/f'". w XI-XII wieku stają się częstsze. I chociaż autorom daleko do zgodności sądów. Rozprawy te. A Chapter in the History o[ Non-Experim en tal Science. kody i systemy. materią i zawodem z zagadnieniami społecznymi. 95.. M. że w średniowieczu ludzie nauki rzadko wypowiadają się o kolorach jako takich. 6 Robert Grosseteste. Uderza kontrast między wiel()ści:) tekstów (I lizyn' lub Illcufizycl' świat LI a minimalna lic·. przeprowadzano liczne doświadczenia z soczewkami. wychodząc poza tę specyficzną pro4Na temat optyki średniowiecznej por. Por. red. Tak jest w przypadku słownictwa: historia słów może zasilić naszą wiedzę o przeszłości wieloma istotnymi informacjami. Blay. Tęcza skupia uwagę największych uczonych. część 6."/II/ /II'/s/". przckl:ld i komentarze L. Wiek ten jednak nie wydaje się zbytnio zainteresowany naturą i sposobem widzenia kolorów. Munster 1912. ograniczając się najczęściej do dociekań na temat tęczy. Paris 19%. w perspektywie diachronicznej.·. par. Roger Bacon 8. Zakres badań jest szeroki. R. prace wymienione w przypisie 12. 17. Sturlese. 235-248.naukowymi. Niektóre jego warstwy okazują się jednak bardziej zasobne od innych. t. jak i w licznych traktatach o optyce autorzy poświęcają niewiele miejsca temu zagadnieniu. A także z zasobem wiedzy i pracami . Zapewne tutaj właśnie splata się ze sobą naj ściślej problematyka związana z chemią. C. t. t. Robert Grossetesic on tlie Rainbow. Pod ich wpływem tęcza na chrześcijańskim Zachodzie przestaje mieć wymiar jedynie poetycki i symboliczny. 72-78. A tych nie brakuje. From Myth to Mathematics. A to. na wyznaczonym obszarze kulturowym historyk musi przebadać. pozycji wobec Słońca. C. Thierry de Preiberg". zaniki. 19. "Archives internationa!es d'histoire des sciences" 1966. 9. 4.iw I <II) I 137 . dzieła artystów. Progress or Regressl . regułyokreślane przez autorytety. że w każdej społeczności pierwszą funkcją koloru jest wskazywanie. wynaleziono okulary. a wiek XIII obfituje już w nie z powodu zainteresowania teologów i ludzi nauki naturą i strukturą światła. Z drugiej strony. W W(('!-:II XIII. w: Opera omnia. żądza wiedzy i dowodu naukowego jest w tej dziedzinie godna uwagi. B. rzadkie w okresie wczesnego średniowiecza.136 KOLOR Próbując tego dokonać" historyk staje przed podwójnym zadaniem. miejsce koloru w życiu codziennym i kulturze materialnej. fi Historia teorii dotyczących tęczy: C. jest zadaniem znacznie trudniejszym niż pierwsze. z zakresu etyki a nieraz nawet estetyki. s. Eastwood. Boyer. 965-1039).este's Theory of the Rainbow. Lindberg. dość. a pytania liczne i złożone. red. 313-332. s. s.) WYPIIWi('(!-. "Thierry de Freiberg. jakimi posługiwano się przy farbowaniu. nie tylko praktyki. hierarchizacja. B. zestawianie lub przeciwstawianie. również: C. mówi nam. Tractatus de iride et rodialibus itnpressionibus. S. red. w: Beurtige zui Geschichte der Pbilosophie des Mittelalters. teologicznymi. ideologią. H Roger Bacon. Roger Bacon's Theory o[ the Rainbow. 114-123. L. a zwłaszcza o zjawiskach odbijania i załamania promieni słonecznych 5.1 11:1 1<'111:11 1<11111111. JAK WIDZIANO KOLORY W ŚREDNIOWIECZU będącym średniowiecznym apogeum wiedzy na temat optyki 4. s. 247-258. s. "Osiris" 1954. red. emblematem i symbolem. ubioru i obowiązujące w nim kody. zwłaszcza al-Hazena (Ibn al-Haytham. Zarówno w encyklopediach i pracach popularyzatorskich.Les Figmes de larc-en-ciel. John Pechatn and the Science oi Optics. 7 John Pecham. Bridges. Por. i staje się zjawiskiem z dziedziny fizyki: mówi się o krzywiźnie łuku. techniką. Dociekania naukowe Na pierwszy rzut oka wydaje się. Wn ••. skład chemiczny barwników i techniki. t. Bicg:lI1owski i in. tkanin i ubioru. Pagnolli-Sturlesc i L. Tlie Rainbow. 11. wbrew oczekiwaniom. spekulacje naukowców. a ostatecznie nazwano Chrystusa Bogiem światła. B. t. Ta podwójna praca wymaga przebadania rozmaitych świadectw: kolor ze swej istoty jest bowiem obszarem transdokumentalnym i transdyscyplinarnym. Oxford 1900. De iride seu de iride et speculo. s. John Pecham 7. Opus maius. Wszyscy na nowo odkrywają i odczytują Meteorologike Arystotelesa i arabskie dzieła poświęcone optyce. interesowano się niewidomymi. biorąc pod uwagę wszystkie części składowe tego świata: słownictwo i nazewnictwo. ramy świata kolorów funkcjonujących w średniowieczu. Dotyczy to zwłaszcza farbowania. J. pouczenia ludzi Kościoła.h. Perspectiv a communis. lecz również mutacje. D. M. 2-11. Madison 1970.'p. New York 1959. "Isis" 1968. o naturze chmur. nowości i połączenia dotyczące wszystkich aspektów koloru badanego historycznie. Mimo długich dysertacji na temat tęczy żaden z nich nic wzbogacił jednak wiedzy o naturze i postrzeganiu kolorów. De iride. również teologów. D. :Y)t\. Lindberg. H. uwypuklanie. Z jednej strony musi zakreślić.

W średniowieczu fiolet nie jest uważany za mieszaninę czerwieni i błękitu. jak to już sześć wieków przed naszą erą czynił Pitagoras. funkcji jego błon i płynów oraz roli nerwu optycznego (którego znaczenie uwydatnił Galien)' przez całe średniowiecze króluje teoria transmisji promieni na zewnątrz lub do wewnątrz odziedziczona po starożytności greckiej. Tachau. Nieraz dochodzi do nich kolor siódmy. s. Teoria ta byłaby prostsza (i bardziej nowoczesna) niż teoria Arystotelesa i jego uczniów. to znaczy z tęczą nowożytności: jest na to za wcześnie. fiolet czyli pńlczcrń. konieczne są trzy elementy: światło.i mimo pogłębienia wiedzy na temat budowy oka. Wzdłuż tej osi kolory nie układają się tak jak w spektrum. światło daje rozmaite kolory. iż aby zaistniało zjawisko koloru. umieszczany między błękitem a czernią. Visioll and Cettitude in t/Je Age of Ockham. Chicago 1976.l i . Z wielu pism dotyczących optyki można wydobyć kilka ważnych informacji. Do tej ostatniej kwestii.. Wszyscy lub prawie wszyscy dostrzegają w tęczy rozrzedzenie światła słonecznego. biały l J. czarny. lecz wedle kolejności ustalonej przez Arystotelesa. że kolor wywodzi się ze światła. K.138 KOLOR blematykę. średniowiecze nie wnosi nic nowego. czerwony. czy mniejsze niż te. Mimo tego. Słabnąc pod względem ilości. Wiele argumentów i doświadczeń zaczerpnięto przy tym z kultury antycznej lub arabskiej. czy cząsteczki składające się na "ogień" są większe. żółty. że każdy kolor jest ruchem: porusza się niczym światło i wprawia w ruch wszystko. ich długości i kątów padania. Przede wszystkim opinię podzielaną przez wszystkich ludzi nauki (lecz nie przez wszystkich teologów). fiolet. Z tego też powodu widzenie kolorów jest akcją dynamiczną. lecz za "podczerń". pozostając więźniem bardzo dawnych teorii 12. i Wiclki<")~"I'uSil I. . że postrzeganie kolorów jest wynikiem zetknięcia się "ognia" wizualnego wydobywającego się z oka 13 i cząsteczek emanujących z postrzeganych ciał. w: OPllS majus . Leiden 191111. "·. podobnie jak to zazwyczaj czynili lekarze i encyklopedyści zajmujący się postrzeganiem koloru. oko postrzega taki lub inny kolor. Lindberg. 120 historii średniowiecznych teorii postrzegania: D. różowy. w jaką się w niej układają. co Arystoteles wniósł do złożonej teorii postrzegania kolorów (rola środowiska. Episteinology' arul tlie Poundations o[ Setnont ics (12S0-134Sj. 139 JAK WIDZIANO KOLORY W ŚREDNIOWIECZU W kwestii postrzegania kolorów zdobycze średniowiecznej nauki są zatem skromne. Theories of Vision. ułożą się one między biegunem bieli i czerni wchodzących w skład systemu barw. wynikająca ze spotkania "wizualnego ognia" (by się posłużyć określeniem Platona) i promieni emitowanych przez postrzegane ciała. materii przedmiotów (ziemia). Żaden nie wspomina o sekwencji lub fragmencie sekwencji mającym związek z widmem optycznym. 11 Roger Bacon. 1:1LII h tez. czego dotyka. które zostaje rozproszone lub przyciemnione. ze światła.. systemu na nowo odkrytego w XII wieku i obowiązującego w nauce aż do wieku XVII: biały.a co powinno było zapoczątkować nowy sposób myślenia . w zależności od tego. że promienie wychodzą z oka i poszukują substancji oraz "cech" widzianych przedmiotów. wydaje się. z których składają się promienie wydzielane przez ciała. wywiedziona ze wzajemnego oddziaływania czterech żywiołów: ognia świetlnego (ogień). niebieski. materii przedmiotu i tożsamości patrzącego) . wśród których to "cech" kolor zajmuje poczesne miejsce. czerwony. intensywności i wyrazistości.. gdy przenika przez różne przedmioty i warstwy. przenikającego przez jakąś wodnistą sferę gęstszą od powietrza. jakie można dostrzec w tęczy. przedmiot.uuurow. Wspominają o trzech.. Wskazani autorzy próbują przede wszystkim określić liczbę kolorów. na który światło pada.iu-k. Na drugim miejscu u większości autorów poruszających temat postrzegania barw znajduje się arystotelesowska teza o tym. C. 114. Albo . 1'1Czerń podez"s w ukn's:lt:h "111111 IlISZy z.:i:d:lhcy w ":1111)'111 "kil. Optics. Zawsze są to kolory podstawowe. czterech i pięciu barwach. Albo twierdzi się nadal.utrzymuje się za Platonem. wed I. Jedynie Roger Bacon (1214-1294) wylicza sześć kolorów: niebieski. zielony. [rom al-Kindi to Kepler. szary. że z niektórych tekstów naukowych i filozoficznych można wnioskować. jak na to wskazują praktyki liturgiczne 14 i jak to dosłownie wyraża łacińskie słowo najczęściej używane na określenie fioletu: subtiiger. i sekwencję. płynów oka (woda) i powietrza występującego w roli medium optycznego (powietrze). Chociaż żaden autor tak tego nie sformułował. i spojrzenie działające jako nadajnik i receptor jednocześnie. zielony.· iuu yc. Kontrowersje dotyczą głównie zjawiska odbicia. A jednak historykowi kolorów coś się zawsze dostanie. załamania lub absorpcji promieni światła. Perspectiva cornmums.rlnbnych kil i I'UkIl1Y: i\dW"IIIII i w Wielki l'i.częściej . Dlatego jeśli umieści się kolory na osi.

a który piętnaście ostatnich lat życia spędził na stanowisku arcybiskupa Canterbury. bracia lub wierni.JHlC...140 KOLOR o ile jednak dla wszystkich ludzi nauki kolor jest przede wszystkim światłem."~lI1y /'AI1. w 1235 roku.Wl/. istnieją księża "chromofobowie".. wyd. red.11111111 l lisuuiruru" I (}'J. i s Wiele napisano na temat Roberta Grosseteste. D. kojarzących kolor ze światłem.':c/Nudol (}X/~HI/.". W.. Ż \\' '. nasycone. że kolor nie jest związany ze światłem.i:l~.na książęcych dworach nawet jedzenie. że w średniowieczu istnieje kolor i kolor. pllr .-. Le Trait.-/../11' 1"1'111 111". Musimy jednak pamiętać. lecz z materią.-. Crombie.{. Robert Grosseteste: The Growth o/ an English Mind in Medieval Europe..'f(/lJcisCtIIl . oraz księdza.un j"dIH..I)xlllld I<). IllIdo\'\/. podobnie jak święty Bernard./\lIllInllll FI. Tak jest w przypadku Roberta Grosseteste (1175-1253). JAK WIDZIANO KOLORY 141 W ŚREDNIOWIECZU Praktyka społeczna Pozostawmy jednak uczonym ich spekulacje.' f. R. na rzeźbach (zawsze pomalowanych). okazjonalnej dekoracji (głównie tkaniny). J.u u. . (przypis 7). sokoły) . 1\. i chociaż farbuje się prawie wszystko . występują jedynie w pewnych miejscach. 17 Na przykład uwagi encyklopedysty Bartłomieja Anglika zawarte w 19 księdze jego Ile l. Oxford 1972. Warto się zastanowić nad tym..1-1. w którym barwy liturgiczne zaczynają odgrywać coraz większą rolę 19.\\1.1111'.'t'/'i'. C. Aldershot 1994.t!wa:'::l Sl"IIS naszych prac" kościołach XII i XII[ wieku. nic hyły one 1''''.j. Exegete and Philosopher. te. Oxford 197 l. C... O trzynastowiecznych fr:lIH:iszbll:H"h /.. Roben Crossetest e and the Origin of Expetimental Science (1100--1700). przez długi czas generała franciszkanów w tym mieście. Callus. /:fIIlJ/"is/"t111 Phi/o. co w myśleniu o kolorze łączy naukowca.•• ". profesora nauk ścisłych z Oksfordu.j:d. Salvat. Leiden 1995 oraz piękną książkę: A.11" .mi 1. Polccimy tu zwłaszcza: Robert Grossetesie. Theology and Musie at Ule Early Urnvetsity.. nawet dla przedstawicieli klasy naj uboższej świat nigdy nie był bezbarwny. jednego z najbardziej uczonych mężów XIII wieku. który pozostawił nam najpopularniejszy u schyłku średniowiecza traktat o optyce (Perspectiva communis).lIlk. Podobnc pytanie dotyczy Johna Pechama (ok.:llIy.:. świetliste.· cham . czyli z czymś nędznym. związanych z obchodzonym właśnie świętem.Ld\').\I.11(-. sierść i pióra niektórych zwierząt (psy. . Scholar and Bishop.jest inaczej.\_.0'''11":··. l!(/rf/l<.I. wyniesionego do godności biskupa Lincolnu (największego i najgęściej zaludnionego biskupstwa w Anglii)./.wi:)':.· !-. dostrzegający w kolorze jedynie materię. jaką ma proboszcz lub założyciel zgromadzenia. a teologom ich polemiki. c : 1. Barwy.1. McEvoy. van Deusen. podłodze. witrażach. który zbadał tęczę i załamanie światła..:IIWIl!" (.'/1 N"II It .H).1 '. sądzi. Za prawdziwe kolory icolcnes pleni) uważane są tylko barwy świeże./I. pozostaje wielobarwną świątynią koloru 18. F.rossełcsłc i PCCh.ill.111111111\' '. że kolor odgrywał w codziennym życiu ważną rolę. nie płowieją. następnie. '/. towarzyszą niektórym świętom. również uczonego franciszkanina.11. l. istnieją w nim kolmy ruchome i zmienne.IIW i wvkr uvv-u vw. co o Ichnie Pechamie pisze D.': E/·I lIlIIH·' .'{ 1111. ówni«::. co trzeba wyrzucić poza obręb chrześcijańskiej świątyni. o tyle według teologów . Pierwszym talu m miejscem jest oczywiście kościół.. suficie. W XIII wieku msza święta przestaje być tylko obrzędem i staje się również spekraklem.llllil".rolniel(/li/JlIs rebus./II. hvlv ))(1111\. na ścianach.•. obrzędom i uroczystościom.·11 '.. I....ścicj Z czasem takie się :.. w rym o (.1I .111 (. Już w XII wieku wielu z nich. Wśród duchownych "chromofobowie" nic stanowią jednak większości. jako zwierzchnik Kościoła anglikańskiego 16.1"''/'I. są zatem często związane z koncepcją koloru.(" ( 11). liczył się z prawami matematyki i optyki 15. Lindhcrg wr wstcpie do wydania krytycznego Perspeciiva connnunis: I). jakie w kościele widzą mnisi.'{'I/(III\·. Oxford 1955. bez względu na wielkość. Robert Grossetesie./(.to nie wszystkie kolory mają ten sam status.': UJ . trwałe. 2.!JYI1I ()x/I"di" (/w'n. teologa. ksiąg liturgicznych. kościół. który częściowo przebudowując katedrę w Lincoln.~I'i 111. które wyraźnie odcinają się od podłoża. . N. konie. niepotrzebnym i godnym wzgardy. w przypisie 3. Dla historyka staje się to interesujące dopiero wtedy.~/{}is.:. Southern..l1:IIWIIO· . powstałej w latach 1230-1240: M.1111111".Id 1. The Case 0/ Robert Grosseteste. jesteśmy zdania. A.·s "<'" !.' /1I.1 HI). Od okresu karolinskiego do XV wieku.I . 1I:lj'7..e ""II/"IIIS . SIt:Il!'.i"(""I1I/1 1:'·I1I11I\'. Oprócz kolorów stałych. l6Warto przeczytać. kiedy duchowny ten jest zarazem wielkim teologiem i człowiekiem nauki. cyt.iIHlkr!'" /"/11' l'. od których bije blask i które zdają się być źródłem radości i życia. budowniczego i reformatora. I).IIIIT. art. Obok księży "chromofilów". że nic mieli po temu wielu okazji. 1230-1292)./tlll/l\: Uli f .zwłaszcza duchownych .1".Żct \(1111111)1.:'.11 . My zajmiemy się zwykłymi ludźmi składającymi się na średniowieczną społeczność i postawimy sobie dwa zasadnicze pytania: gdzie i kiedy widują oni kolory? Wbrew wyrażanej nieraz opinii./.C (ll·:"ior den). są odporne na działanie czasu i prania 17.. dla którego wszelkie ciało pochodzi od światła.. C.....'1I111 (.o luuluwhw pt'lnj poli1-1111111111--. barwy przedmiotów i ubiorów związanych z kultem. Takich kolorów nie spotyka się wszędzie i zawsze.

Przyzwyczaiła oko do niektórych zestawień barw częstszych niż inne .S 1·-SXX. i\ iX-I·Il-l'mVl"IlCC IIIXX. Można zatem przypuszczać. gdzie objawia się władza i obowiązuje określony ceremoniał (pałac królewski. stag. Prauendienst Ulricha von Lichtensteina.'.11. niemal zawsze rozróżnienie kolorowych warstw nałożonych jedna na drugą pozwala oku wyodrębnić poszczególne plany.II! II . zszarzałe i wypłowiałe. czerwieni. s.t!:.:(\' lu. zieleni z błękitem. !. S" vćt ir lIII M"YI'/) Age. Przyczyniła się do uczynienia z bieli. czerni. Herby pojawiły się w XII wieku. II:łst(lUI"(':III.. r. Jest ich tylko sześć (biel.s. Dla pierwszej polowy XIII wieku jako przykład zacytujmy dwa wielkie cykle Lancelot en prose i Tristan en prose oraz niezwykle interesujące. Ponadto każdy dzień świąteczny stwarza okazję do zamanifestowania jaskrawych kolorów: aktorzy i widzowie używają ich wtedy w znacznie większym zakresie niż w dni powszednie.. azur.niemal wszyscy wieśniacy w jego państwie nosili niebieskie 27. należą do najbardziej znaczących przykładów ze sfery profanum 20. }./-( . błękitu z czernią itd. de Combarieu de Crcs. czerwień. błękit..i1I1Ccf. Wiele wskazuje na to. ale dopiero w latach 1200-1220 zaczęły być powszechnie używane przez ludzi wszystkich stanów i kategorii społecznych (w niektórych regionach bardzo wcześnie swoje godła mają już rzemieślnicy i chłopi). lecz podczas gdy na bogaczach są one żywe. Festschriit [ur Harry Kuhnel zum 65.t J. W. Cottingen 1985.połowa XIII wieku .\" (:IlIT. OT. Liczne świadectwa na ten temat spotykamy w tekstach literackich. ponieważ kolor pozwala je odczytać i zidentyfikować.r.~I\'i. Ludzie bogaci i możni noszą stroje w żywych kolorach.'. s. F Piponnicr i I' Man«. że we wszystkich dziedzinach. heraldyka wywarła decydujący wpływ na postrzeganie. sable.ka i tli . Das ritterliche Turnier im Mi/. nawet na wsi. nawet te noszone przez naj uboższych 22. W tym samym okresie . Pod koniec średniowiecza na Zachodzie herby są tak rozpowszechnione. Struktura warstwowa jest bowiem głównym elementem składniowym herbowej tarczy. Turnieje i walki na kopie. 22-2X. w: SI'll1'fitllł("I·. żółć. red. lecz trwałość. litf II I" wyd.I M. Stanowią część codziennego krajobrazu. turniejów i walk na kopie. Biedni i skromni noszą odzienie spłowiałe i sprane. zabronionych przez te same reguły (zestawienie czerwieni z czernią. przynajmniej na obszarze życia codziennego). "\ P:lris Il.l)S :'. błękitu. W czasie spektaklu lub walki kolory pełnią funkcję jednocześnie wizualną i rytualną. Stlili/ lsnus.. 445-467. Tym.oraz do dyskredytacji lub unikania innych zestawień. sinople.. 'linit. że kolory te widuje się wszędzie. Pośród nich pierwsze miejsce zajmują barwy heraldyczne. ufarbowane naj tańszą farbą. Wbrew rozpowszechnionemu mniemaniu w średniowieczu farbuje się wszystkie ubrania.lwik. dotyczące terenów germańskich.():~. zwłaszcza tam. M.H i '. najczęściej pochodzenia roślinnego. JAK WIDZIANO 143 KOLORY W ŚREDNIOWIECZU ściu "podstawowych" kolorów zachodniej kultury (pozostały na tym miejscu do dzisiaj. tak częste już w drugiej połowie XII wieku.·I K.' cllurtt].142 KOLOR Kolor "gra" również w sytuacjach związanych z profanum. również w sztuce. pranie i działanie czasu.. Flcckcnstein. wy. W obrębie kodów kolmy grają główną rolę. Alltag der Symbole.razistość i intensywność użytego barwnika. (. sala sądowa). . Lcs coulcurs dans fe cycle <lu "!.1 ·'..1 D. A godła zawsze są kolorowe: maluje się je nawet wtedy.lelaJter. przy każdej okazji. Rola ta przypada ubiorom. Wyczuliła również oko na odczytywanie kolorów na różnych planach. a ustabilizowane heraldyczne kody wchodzą w fazę klasyczną 21. l'rzc-k l. s. intensywne i trwałe.·:. Graz 1992. . . POI". Farba jednak farbie nie równa.tris I!J<}(" s. kiedy są rzeźbione (na przykład na sklepieniu i kamieniach nagrobnych).aw. ponieważ każdy parafialny kościół od połowy XIII wieku jest prawdziwym "muzeum" wszelkiego rodzaju godeł. 7.ul polxk i: IW·.raal-. Na tym też polega największy rozdźwięk chromatyczny w praktyce odzieżowej średniowiecza: bogacze i biedacy noszą stroje prawie w tych samych barwach. powstaje do zbadania. 1\1:I1\"":. zieleni i żółci szebole des Alltags. których substancja koloryzująca głęboko wnika we włókna materiału i pozostaje odporna na światło. Święty Ludwik lubił odziewać się na niebiesko (zresztą jako pierwszy król Francji]. s. ~. co odróżnia odzienie bogate od ubogiego. że począwszy od XIII wieku heraldyka odgrywała dużą rolę w ewolucji percepcji i wrażliwości chromatycznej ludzi. na biedakach są blade. gueules.jako że zostały uznane za takie przez reguły heraldyki . J. a w języku francuskiej herakłyki noszą specjalne nazwy: argent. jaką odgrywał kolor podczas trzynastowiecznych świąt. I'aris 1995.4.·". pozostającą na powierzchni tkaniny i blaknącą pod wpływem wody i słońca.m.). czerń i zieleń). jest nie sam fakt farbowania materiału czy też wybór takiego czy innego koloru. I'. I. Mimo znacznego wpływu heraldyki to jednak nie godła stanowią barwne tło najczęściej spotykane w życiu codzienny. 175-295. modę i symbolikę kolorów. głównie w drugiej połowie swego panowania 23. Ceour- 20 Rola.

rj. brane jest pod uwagę 24W trzynastym wieku w niektórych regionach zaczęto na skale.1. w XII wieku kolor ubrania zaczyna pełnić taką właśnie funkcję. a zwłaszcza żółci. dotyczy to zwłaszcza Idem.. a dopiero potem od ich tonacji (czerwień.za ulubiony kolor ludów europejskich.\'II·IIU. rośliny krzyżowej dziko rosnącej w wielu miejscach 24. a moda dotyczy często właśnie koloru. 1'. stał się kolorem chrystelogicznym i maryjnym. Mam.I. W przypadku funkcji taksonomicznej.1. zieleń itd. a następnie w Langwcdocii.zapoznając się z różnymi świadectwami mającymi związek z faktami językowymi. CTIW'lIly !J. .: w t vm n·l" "wl. Pierwszy jest żywy.) 25 Odeszliśmy tu od heraldyki.•l" lilII'" wyrazić kolorem brak koloru. szybko zauważa . Kolory widziane w życiu codziennym Zagadnienie jest wielkiej wagi. jak wiemy.1 I 111". niepopularny w starożytności i nielubiany przez Rzy. c:.144 KOLOR ubrania. spranemu błękitowi.1 jakikolwiek kolor. ł'l.' "h: 1.' .. pociąga za sobą odwrót innych kolorów. ile zieleni. /\rlysta slrdlli"wi'·C'. że czasem ubranie nabiera również wymiaru heraldycznego lub emblematycznego.: Ilil·hil· IUH'. [esus chez Je teinturicr .1.1I \\'1 . .Ik i plehejuszy. Blask.y Sit.że dla średniowiecznego oka intensywny. nic wyhic-r.. intensywność i nasycenie barwy wydają się istotniejsze niż sama kolorystyka. 250 wyższości nasycenia [soczystościl nad kolorytem przy okrt .V'.dYIII.'1" si. Nie mamy tu do czynienia z takim samym błękitem. przcmyslowa uprawiać tę roślinę używaną jako barwnik (farbowanie na niebiesko) 1:1k by lo w Pikardii. hi.II·11J1 II. i to zarówno w środowisku możnych.r. jednolity czy cętkowany. Błękit. samo zabarwienie i zestawienie dwóch lub trzech kolorów.' s..11'1.m ii i Turyngii.1':"11'.dYIII.: nicruozhw«..'j'tk w::'.uny '/. następnie królewskim i książęcym.111\'\-\". Pastoureau. n i.1nawet C7..mian (jako kolor barbarzyńców]. świetlistej czerwieni.sl. Dla trzynastuwiecznego oka nie jest to ten sam kolor. Niemniej właściwości koloru ./'l//lj' ". ..mogą również odgrywać ważną rolę deiktyczną i klasyfikacyjną.1I WV.uuu I).·. Nie tyle czerwieni (dla której błękit jest co prawda silną konkurencją. intensywny czy spłowiały.ul'"I1/.rk. (. nasiliła się w drugiej połowie XII wieku i objęła wszystkie kraje Cesarstwa w następnym wieku 26. Dominacja błękitu. Erfurt i Tuluz. "1(1(111 I II "111" ilI .I. Człowiek średniowiecza jest tak przyzwyczajony do szacowania wartości materii i materiałów.: 111:'. błękit..·"n h. a taka czy inna jego barwa może świadczyć o tożsamości i godności danej osoby oraz o miejscu zajmowanym przez nią w hierarchii społecznej. w pewnym stopniu obowiązujący do dnia dzisiejszego. l\\ 1'. Musimy też pamiętać.dIH'j h.y tu do czynienia z faktem społecznym o znacznym zasięgu. Właśnie dlatego cena.I'· r.-" 111'.! sit.. nowa uprawa umożliwiła rozkwit takich miast iak Amicns. zszarzały.·.I~. gładki czy chropowaty . uważa się kolory za kategorie niemal abstrakcyjne i nie przywiązuje się wagi do odcieni.". Sytuacja uległa zmianie w 1140 roku. że na pierwszy rzut oka ocenia każdą farbowaną tkaninę.1I . działalnością gospodarczą.. żółci lub zieleni niż blademu. Normandii.lTW(lIIY. '/f. gdzie. świetlisty niebieski często jest postrzegany jako bliższy intensywnej. Por.IłY.11< d"I""II' W XVII wieku] ani zndnc] spt'C. . ocena i wycena tkanin i ubrań zależą przede wszystkim od intensywności i soczystości kolorów. W tej dziedzinie prawdziwą rewolucją w porównaniu z wiekami poprzednimi jest triumf wszelkiego rodzaju odcieni błękitu.czy jest żywy. świeży. błękit stał się barwą dominującą we wszystkich dziedzinach twórczości artystycznej. ale której pozycja w przypadku ubioru i w życiu codziennym pozostaje nienaruszona do XVI wieku).rd:··.1 tlHIIII H' 1'''1''"1 k"l"rYI JAK WIDZIANO 145 KOLORY W ŚREDNIOWIECZU przede wszystkim.III. praktyką społeczną. wymogami religijnymi i świeckimi. czy zgaszony. we wczesnym średniowieczu pozostawał na dalszym planie. ki •. jeśli chodzi o materiały i ubrania. 44-46 i lOR-I l l•. Nie zmienia to faktu. bez potrzeby jej dotykania. Po roku 1200 rzadko spotkać można w zachodniej Europie mężczyznę czy kobietę ubranych na żółto. Zapewne pod wpływem heraldyki..I 1'(11111'1111. W tym samym czasie niektóre zcstawicn ia barw SI. Historyk kolorów próbujący zrozumieć. hi. jak je postrzegano.'. w Id'" 1'''1 "I·••. "Błękitna rewolucja" wybuchła we Francj i w 1140. jakie przybierają w zależności od podłoża czy użytej techniki. tak dalece że już około 1300 można go uważać . M. obejmujący wszystkie klasy społeczne. )zrólewski"j drugi sprany. Pozostało tak do dziś. a od schyłku XII wieku zaczął konkurować z czerwienią w różnych dziedzinach życia społecznego. 7. nicspodzil'w:lllic modne: niebieski [aczy Sil.zamiast czerwieni . 1:/. vm.IIli.III "1:1"". Wiek następny jest wiekiem błękitu.IIWV świadczy sposób. Lic.111'. Tosk.. In-·. wprowadzającym do zachodniej kultury nowy system kolorów..I'. że od roku 1140 średniowieczne odzienie zna już zjawisko mody. w jaki określano jej brak.rhn. d"prmv. barwione dornowym sposobem za pomocą urzetu. nakazami mody . Lincolnshire. zgaszony.rlym.jl z hi.(.

nie tylko zwykle oglądamy je w zupełnie innym oświetleniu.ieku XII czy XV nie było tym. I')X(. "Cahiers darcheologie et d'histoire du Berry" 1998. 136. his . co jasne. które prócz rozmaitych ograniczeń dotyczących tkanin i strojów zakazują używania określonych środków koloryzujących i noszenia ubrań w określonych kolorach danym warstwom i grupom społecznym. barwą naprawdę postrzeganą przez taką czy inną osobę a kolorem wymienianym przez takiego czy innego autora jest ogromny.l~ I ~H.jako 27 W krajach germańskich czerwień../1'1" . Mimo świadectw poetów historyk jest jednak słabo wyposażony. Na ten temat proponuje moj. s.•. l7-SX. ()t). zieloną suknię i czerwony płaszcz.przez pryzmat systemu społecznego. słów i zabiegów literackich.. tego rodzaju rozróżnienia są przede wszystkim sprawą słownictwa. podczas gdy inne połączenia zaczynają zanikać: żółty i czerwony.lr. Kleiderordtiungen der deutschen Stadle z wis ch en 13S0-171JO. Historyk stale musi pamiętać. Ponadto nie należy zapominać.. piszą: F. sf"rill ..l!. "tlx •.. zieleń i żółć dłużej opierają się inwazji błękitu. nie były nawet podobne.y.VI/'1I111Iid.". czyste. jak to czynią niektórzy spośród średniowiecznych autorów. a tym samym brzydkiego. O prawach i dekretach.d 1//("lu /. związana z jego definicją. gładkie od jednolitego? Pojęcia te. ani w w. Bem and Zurych.". E.t-kl:ld pulski I J. lecz również dlatego. jakie były. Dlatego właśnie wartość takiego czy innego koloru. opinie na temat piękna lub brzydoty jakiegoś odcienia są osadzone przede wszystkim w rozważaniach moralnych. s. Nie tylko ze względu na niebezpieczeństwo anachronizmu. zestawienie barw najmodniejsze w arystokratycznych strojach od czasów Karolingów-". a jeszcze bardziej . nie. czym jest w wieku XXI. konferencja w Burgos 1998.uut«.1\-.. 11/11/ Socus! "1'/lIli()IIS 11/11/1/1/1/1111/ liII/liii. że nie istnieje żadna uniwersalna prawda dotycząca koloru. Na przykład w wieku XIII ktoś. 2i-30. przez nas uważane za znaczeniowo zbliżone. Baltimore 1935i L. ~nIII'" M 1"'1'1. Istnieje oczywiście czysto estetyczna przyjemność związana z kontemplacją kolorów. czerwony i czarny. L. wedle jakich kryteriów ludzie średniowiecza oceniali otaczające ich kolory jako ładne lub brzydkie.illlllll/l' flf'l/d S'l 'Ud 1111.79./. dcl!« lilIIlIII'. kto nosi białą koszulę. nie jest ubrany pstrokato. Sumptuary Legislation and Persona] Relation in England.11l Dla średniowiecznego spojrzenia "warstwowość" przedmiotów i obrazów często jest ważniejsza od ich powierzchni i te dwa parametry zawsze też są od siebie ŚCIŚle oddzielone../1. a zwłaszcza czerwony i zielony. w: EOrdre cis tercien et Je Betry . kiedy kolory te występują na jednym planie i przeciwnie . przygaszone od matowego.o i dcgruduiaccgo właściciela.!». niebieską narzutkę. 197 Si 1).9.nakazującym noszenie tych kolorów innym.d. co błyszczące.) prace: EEto//e cht I JiJlj.t' I . Czy dzisiaj możemy doznawać zupełnie innych wrażeń na widok gry średniowiecznych kolorów opartej na polichromii: wrażenia nieprzyjemnego.146 KOLOR skim. . o. fi/lir/u inden.'''''''' ''1111·1 /'1 tll'_' lisSIIS ray. Huttal». Klei- derordnungen in Bayern gues. harmonii i piękna ani w czasach Karolingów. Pozostając w obrębie rodzącego się zjawiska mody. od lśniącego 2. to. lecz odmienione przez działanie czasu. kiedy znajdują się na kilku nakładających się na siebie planach? 30 A tak właśnie postrzega się je i ocenia w średniowieczu. Vincent. Pastoureau. M (Iduh. p r::'. W przypadku średniowiecznych świadectw./ohi/'illl.są naprawdę piękne. Zresztą pojęcie przyjemności.:/11 1111"'/"'" 11/.) I'. żółty i niebieski. Odpowiedź jest prawie niemożliwa. III in II". prak29 O różnicy między tym.:.. Jak naprawdę można dzisiaj odróżnić. w: I >iSIWIeS ". I l' '11111"". t.I'. Sump(l.". Eisenbart.. t)'). lecz ponadto nie dostrzegamy tych samych cech. I III C' inst oi«: des mYIII'I'S 1'1:'." /' ('('. Jak zatem mamy mówić o pięknie lub brzydocie kolorów pozostawionych nam przez średniowiecze' Nie tylko widzimy je nie takimi. że zadając takie pytania.8 Piękne prawie zawsze jest to.l. a następnie czerni. W./. zwykłe i umiarkowane. Rozdźwięk pomiędzy rzeczywistą barwą istot i rzeczy. nie miały wówczas ze sobą nic wspólnego. Giittingen 1962 (najlepsza spośród prac poświęconych prawom dotyczącym stroju].:. gdyż również w tym przypadku pozostaje więźniem.". ale dotyczy ona zwłaszcza barw natury..JI'.:. Coswme and Conduct in the Laws ot Basel.'. religijnych lub społecznych 2.1 •• 11. w ujęciu świętego Bernarda: M. co jasne. niż to się odbywało w średniowieczu. /'lIsh. Jak powiedzieliśmy. 1('n:>.) I. co stosowne. i przeciwnie . zestawienia i kontrasty kolorów są postrzegane zupełnie inaczej. Bnur.\y i lIislllrill Paris l/.1 (""fl 1. w I'oski.mlnc.!II'. historyk zadaje sobie pytanie.1ory Laws and Seulcnicnt». historyk pozostaje więźniem słów.//. wartości i harmonii.lll1ill 11)1.11"11. C. by badać tę czystą kontemplację barw. I. 2R Świadczą o tym prawa o zbytku i dekrety dotyczące ubioru. które . brid.. 1. pojawiające się w drugiej połowie XIII wieku i mnożące się w wieku następnym. !..bardzo miłego.I JfJ('/. a tym.I/W von 14. C:llll- Munchcn "1'1Ii1isSilIIU' W"SI. zielone czy żółte paski jest utożsamiane z noszeniem stroju wielobarwnego. Dla nas jednak te dwa typy polichromii niczym się od siebie nie różnią. właściwe i harrnonijne. Wszystko przechodzi przez pryzmat spojrzenia innych. I I nunrrm. v.1111(. Baldwin. Les Cisteiciens et la couleur au XII" siecle. JAK WrDZIANO KOLORY 147 W SREDNIOWIECZU dzieło Stwórcy .. że mediewista nigdy nic ma dostępu do indywidualnych gustów. M. S. Natomiast noszenie narzutki lub sukni w czerwone. jedynych.:.. Baltimore 1926i j. w: .

Również tutaj wszystko jest kulturowe. a to jako atrybut. jak utrzymuje na długo przed Newtonem (oczywiście zuprl n ir: 1I1. lecz za substancję . a to jako metafora. dopiero jednak obecnie definicja ta stała się obowiązująca. ściśle kulturowe. podstawowym dla sprawy koloru. \\' lld.:j.-1'1. a zatem ze związkiem.li". przed nastaniem XVIII wieku nie zastanawiał się żaden teolog ani człowiek nauki. kiedy nikt na nie nie patrzy? Nad tym złożonym zagadnieniem. Na długo przed malarzami.I.WIWII.l. •.l"j II) ujmuj.Iudu .:. a zatem ema11:I(.)Boga.llc'~·."" )'11r l. kolor nie należy do sfery zmysłów i jest zagadnieniem teologicznym.I:ltll'llIr.111- II I ·. w który odziane jest ciało lub za załamanie światła. W odniesieniu do średniowiecza podobne pytanie byłoby zresztą anachroniczne: kolor nie jest uważany wówczas za zjawisko.tfil . / /:"'/'..148 KOLOR tyką.1:11'/. (Ił/':-: fil.'.1("'·.':)./ 1:'". W pierwszych wiekach chrześcijaństwa Ojcowie Kościoła wypowiadają się na ten temat bardzo często. przy czym barwa przedmiotów zależy od padającego na nie światła. \'''''1'::. Rodzi się pytanie: czy kolor jest również niematerialny. 'fI '. Dla średniowiecznych autorów. niemal zawsze ludzi Kościoła.je] wiciu myślicieli starożytności i wczc- I)'HI \\'.. Temat ten nieustannie powraca w ich pismach. .''''/11". co boskie. Narodziny świata czarno-białego Kościół a kolory do czasów reformacji C zy czerwone ubranie pozostaje czerwone. które jednocześnie jest widzialne i niematcrialne. Jest widzialnością niewypowiedzianego. nl'lllIl.'. farbiarzami i heraldykami stają się pierwszymi "specjalistami" od koloru.1111' /f/l. czy również jest światłem lub przynajmniej jego frakcj:). zwłaszcza jednak jako zagadnienie związane z fizyką i metafizyką światła. Dla średniowiecznej teologii światło jest jedynym elementem widzialnego świata. znaczeniami czy nawet percepcją.czyli materiał. które się postrzega.1/1' I-k\\' /:t!.. a teologowie średniowieczni postępują w ich ślady '. Około 1780 roku niektórzy filozofowie zaczęli określać kolor jako wrażenie przekazywane za pośrednictwem oka do mózgu.I.1''1-:0 . jaki istnieje między człowiekiem a tym.

trzeba go wyłączyć z kultu. s. bądź sprzyjali barwom. phetiomene de la couleur. łacina mówi albo albus. Co nie znaczy. 9-14. przedmiotach. niemieckim i angielskim słowa "czerwony" używa się bardzo często. t.1. Hofmann. gdzie hebrajski mówi "błyszczący". Historykowi brakuje jednak źródeł. Odpowiedzi.e's Theory on the Rainbow. '<).lt"dlil!~1\111("1'1" Wielkiego). Paris 1956). aramejski i greka używały jedynie terminów określających materię.racającą uwagę od tego. R. Bćlangcr. śmierci. Berne 1978 ("Romanica Helvetica". t. łacina często mówi candidus lub nawet rubel". na obrazach. Amsterdam 1949 (zwłaszcza w sztuce).150 KOLOR snego średniowiecza 2.'. Przeciwnie.. Teologowie i duchowni.oświadcza Grzegorz Wielki w komentarzu do Pieśni nad Pieśniami. 19. W Biblii przecież mówi się o nich mało. s Por. Hebrajskie "bogaty" często tłumaczy się na łacińskie pUlpureus. co kryje. świetlistość. s. jakie nosi. wersji. a zwłaszcza jako oszukańczą sztuczkę odw. Kristol. t. a nie wie. należy przeprowadzić szczegółowe badania filologiczne i heurystyczne. a języki narodowe "biały" lub "zielony". niepotrzebną ozdobę. tekstów i przekładów.. Leipzig 1926. Ojcowie Kościoła są raczej niechętni kolorom. wywodzących słowo color z wielkiej łacińskiej rodziny słów oznaczających ubywanie: :l Jeśli chodzi o określenia koloru (oraz ewentualne komentarze na ten temat). żeby przetłumaczyć słowa w tekście greckim i hebrajskim wcale nie odnoszące się do kolorytu. Na przykład w XIII wieku większość uczonych franciszkanów z Oksfordu. a nawet szkodliwy. I. Dlatego zawsze w przypadku tekstów tego typu. Warunkują zwłaszcza miejsce i rolę koloru w kościołach i praktykach związanych z kultem. albo viridis. R.. w teorii i praktyce. Paris 1984. Etymologiczne spekulacje starożytnych spotykają się tutaj z opiniami niektórych uczonych XX wieku. fr. od greki i hebrajskiego do łaciny i od łaciny do języków narodowych. Geschichte der Optik. 2. W języku francuskim. "Revue des ćrudes grecques" 1954. "l\n)!. w miejscach. w jakich przebywa. Su. zwykłą powłoką. Kwestia koloru i kwestia światła są nierozłączne. wprowadza w błąd. piękna. NARODZINY ŚWIATA CZARNO-BIAtEGO 151 Światło czy materia? Od późnej starożytności do końca średniowiecza różnic odpowiadano na te pytania. przegnać ze świątyni. I fi' i innr]. Lindberg. prestiżu.~iscl/('s Wii. nasycenie lub jakość. zajmujących się zagadnieniem światła i barw. pelna jest błędów. t. Halbertsma. zwodzi. obecna już u Arystotelesa i Teofrasta. ponieważ Bóg jest światłością. wyd. A może barwa jest materią 1 Albo zwyczajną osłoną.i-332.I. czym jest malowidło" (Stultus est qui sic picturae coloribus inhaeret. s. jakimi posługiwali się Ojcowie Kościoła i teologowie. T A. wywierają wpływ na kulturę materialną i na życie codzienne. C. "Archives internanonalos d'histoirc tks scicnccs" 1966. ignoret) .'(J··19"" ("wlm": I. krwi i ognia. społeczne. i. O ewolucji teorii arystotelesowskich pisali: P Kucharski. I. li'. Warto również sicgnać po: A. ubraniu. M. a rozszerza sferę światła. s.llIlCll. bo zakłóca transitus grzesznego człowieka na drodze do pojednania z Bogiem.j I·· h I . Hudcczck. Kolor jest tym. czyli z "powłoką". ~ II: I :1 II 1:1 . przewija się przez całe średniowiecze wzbogacona odkryciami uczonych arabskich. czyli Boga. Hoppe. Zwłaszcza łacina średniowieczna wprowadza rozliczne określenia kolorytu tam. ut res. s. Jest niepotrzebny i niem oralny. . siły. lecz do bogactwa. Walcie i J. że kolor przestaje być utożsamiany z substancją. R..cliclIlll" I <)11'1. :). zawęża się sferę ciemności. A History of the Theory of Colour. '·lciddhcr.. kto stosuje kolory w malarstwie. etyczne. Tam. Przyznając barwie więcej miejsca. Histoire de la lunnere. red. I 1'. na którą marnuje się czas i pieniądze. jakimi się posługuje. Ul' II/1Ilil/". s. Niektórzy autorzy utrzymują nawet. co najważniejsze. jakie ogląda. gdzie hebrajski mówi "brudny" lub "ciemny". w którą spowite są przedmioty! Wokół tego pytania obracają się wszelkie teologiczne. 72 ("Saurces chretiennes". Color: les laiigues romanes devnnt.1(l. 'UUTI.. quae pictae surit. nie ma nic wspólnego z boską emanacją. Traktują kolor jako coś ulotnego. 67. Historia przekładu terminów określających barwy. Historia teorii barw w: E. Tlieories oi visioa. 88). Jeśli kolor jest załamaniem promieni świetlnych.1. że istnieje związek między słowem colot.l'. co boskie. K. nadinterpretacji i odmiennych znaczeń. 2 Myśl ta. a czasownikiem celare (kryć) 5. 4 "Głupi jest ten. a w językach narodowych na "purpurowy". widzi w kolorze jednocześnie substancję materialną i frakcję światła. określają rolę koloru w otoczeniu i postawie chrześcijanina. S. Storio delia luce. D. Tam. ma ontologiczny związek z tym.! la theotie des couleurs et des saveurs dans le «De sensu" aristotelicien. Dla Kościoła jest to problem wielkiej wagi. gdzie hebrajski. 314). Nic są to zatem pytania wyłączne spekulatywne ani nawet wyłącznie teologiczne. wyd . by sporządzić chronologiczne i geograficzne tablice ich postaw. gdzie hebrajski i greka mówią "blady". Jeśli jednak kolor jest substancją materialną. V Renchi. M. zanim przystąpi się do rozważań nad symboliką barw.'I c:o/"rilJ//s (v. jakich się na nie udziela. bądź byli do nich nastawieni wrogo. Lateinischcs ety1lI. Easrwood.IS. autorów cytowanych przez: A. jest sztucznym elementem niepotrzebnie dodanym przez człowieka do dzieła stworzenia: trzeba z nim walczyć. 355-390.. a nawet ekonomiczne spekulacje ludzi średniowiecza dotyczące koloru. [tom ai-Kitidi to Kepler. historyk powinien podchodzić z dystansem do wydal}. Słowem. Chicago 1976. Bolonia 1952 (tłum. ~. Robert Crossetest. :n. Mają zasięg konkretny. a języki narodowe "czarny" lub "zielony". pozór maskujący rzeczywistość". łacina mówi niger lub viridis.

co banalne w wywodach opata. "De picturis et sculpturis auro et argento in monasteriis" (12.dbor. 153 . 1<' II. w: Sonet! Bcrnanl! ()/wro.-Illv u. należy do zwolenników kolorów . London 1977. Bernard jednak. żarem.. jakie formułuje. 5. a dopiero później światłem. 182 i 1R3) i Lcclerc-Talbot-Rochais (od 1957). caligo (mgła. On the Aesthetic Autuide in Romanesque Art. co piękne. jaką się cieszy. to krucyfiks) i równie zawziętego "chromoklasty". s. co naprawdę "luyje" w sobie barwa. Observattons SlIT la Iangu« et II' sIlII. a zwłaszcza po słynny rozdzial Apologii. quod calore ignis vel soje perficiuntur. T. C. Paris 1976j M.is. lecz ponadto kojarzy się z tym. Etudes sur les term es de couleur dans la Iatigue latine. że większość prac filologicznych i leksykograficznych dotyczących koloru nie uwzględnia analizy samego słowa "kolor".152 KOLOR celate. cellula (komórka). obrazach i kolorach ponownie wychodzą przed kościoły i docierają na place publiczne. jest tak na przykład w cennej pracy [.. Paris 1987. Nic (. 123-178. jest diaboliczny. Mńcon 1960. mających ten sam rdzeń 6. t. 4. opat z Saint-Denis. Obecnie sięgniemy raczej po rozprawy Y Zaluski: Elinluminure et le Scriptoriutn de Citeaux au XII" siecle. słowniki i indices w wydaniach Mabillon (1690). surdus. l) :t~. rozdz. i nie lśnienie. również: C. i zdumiewającej wrażliwości. Dijon 1926 oraz Miniatures cisterciennes. rud. Nicee ll. Dictionnaite et ym ologiqu e de la langue latine. Związane są z wielkim powrotem do wartości i praktyk wczesnego chrześcijaństwa. Lossky. dociera do naj głębszych pokładów tego. wnioskom. 26-43. 28-34). Kolor nie rozjaśnia. lecz matowość. jaki obserwujemy głównie w świecie monastycznym. clandestinus [potajemny]. 111PraceC.. clam (W ukryciu). rozszerza domenę ciemności. jaki uznaje. Nie można tu pominąć roli świętego Bernarda. par. A to dzięki sławie. Autorów komunikatów wygłoszonych na tej ciekawej konferencji bardziej interesuje obraz niż kolor sensu stricto. że w barwie widzi nie jasność. 787-1987: douze siecles d'images teligieuses. lecz raczej w natężeniu. w: A. Por. przedrukowane w: Romanesque Art. jakiego używa. s. Słowo color rzadko bywa kojarzone z pojęciami jasności i blasku. koncentracji. większość duchownych.Por. 195-222j G. mroczne. wyd.. 'Isidore de Sćville. To. jasne i bogeschichte" 1953. l: Colotes dicti sunt.uury por. t. s. Pierwsze wrogie reakcje pochodzą z końca XI i początku XII wieku. Debaty o przepychu. i jestnajbardziej przekonujący.~"1/ IilT/lhonJ \ltl1/ (:IO. Meillet.1\.\. słońcem.·lw Kiu-lu-n- NARODZmy SWlATA CZARNO-BIAŁEGO lub bardzo niewiele wiemy natomiast o jego stosunku do świata kolorów i związanych z tym problemów. Shapiro. t. lecz mrok. ciemność) itd. Saint Bernard et FArt cistercien. Nawet kwestia iluminacji i witraży. )" S. t. Za panowania Karolingów druga opcja zdaje się dominować. Lcclcrcq. Niektórzy z nich łączą słowa colot i calor (gorąco}. Andre.sSl'l~ (ilwr '/1"/" Kinhr. zwracając się przede wszystkim do mnichów.h' soin! lsrrnnn]. spissus. przeciwnie. vanitas. ottoński i późnoromański. jest jasnością. Paris 1989 oraz Manuscrits enlutnines de Diion. Święty Bernard nie jest oczywiście jedyny.· Illill. przytłacza. l. ROstatnio na ten temat opublikowano następujące materiały konferencyjne: F. ItIHII:1 I t):)x. słowami kojarzącymi się z tym. Duby. Szkoda. cella (cela. cilium (1'0wieka]. co stężone i matowe. pokój]. nie tylko stanowi niepotrzebny luksus. słynnego ikonoklasty (jedyny wizerunek. H. Ernout i A. 17.IVII1/. Etymologiae. Fakt ten wywiera wielki wpływ na okres karoliński. Wedle świętego Bernarda barwa jest przede wszystkim materią.' . Paris 1979.·ldwilli.. Paris 1949. co mętne. Boespflug i N. Migne (PL. Kolor nie tylko jest zbyt bogaty. a nie materią. "Ślepota kolorów!" (Caecitas colorumli oświadcza w kOI1cU11.najsłynniejszy z nich to Suger. Izydor z Sewilli proponuje etymologię uznawaną aż do XIII wieku: "Kolory icoloies l tak są nazywane. Znany jest stosunek opata z Clairvaux do obrazów". nie została wystarczająco zbadana 10. straciły na aktualności. lecz zaciemnia. sugestywne fi nieco kontrowersyjne) hasło "Color". I'. Problem zatem leży nie w samej kolorystyce (święty Bernard zresztą bardzo rzadko ucieka się do określania barwy). Bardzo znaczące jest przy tym słownictwo. Paris 1991. lecz który dotyczy również środowisk świeckich. II Por. stanowiąca jedynie jeden z aspektów interesującego nas zagadnienia. . Mohrrnann. budowniczych kościołów. Nie wszyscy jednak Ojcowie Kościoła są tego samego zdania. Niestety nie wszystkie tomy S:I w nie zaopatrzone. Oryginalność Bernarda polega na tym. grubości warstwy. nasycone. Oursela: La miniawre du XII" siecle a l'abbaye de Citeaux. kolor określany jest nieraz jako turbidus. II l:l"'I". Oczywiście należy sięgnąć również do samego świętego Bernarda. W latach 1120-1150 inni duchowni i teologowie podzielają częściowo jego opinie potępiające przepych i zalecające ascezę w sztuce. Wielu z nich wynosi kolor pod niebiosa: barwa jest światłem. 9Wśród niezwykle Imgall'j l itcr. nie tylko jest nieczysty. Debaty na temat barwy są odtąd ściśle związane z debatami dotyczącymi obrazów (ten temat jest niestety znacznie słabiej przebadany) i po drugim soborze nicejskim (rok 787) kolor z impetem wchodzi do chrześcijańskiej świątyni 8 Z kilkoma wyjątkami. ponieważ rodzą się z gorącości (calom) ognia lub słońca" 7.uhnn des IlI'ili. J. słownictwu. księga 19.